148
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXLVIII.
EPISTOLAE ET DIPLOMATA PONTIFICIA.
TOMUS UNICUS
1853
SAECULUM XI.
ROMANI PONTIFICIS
EPISTOLAE ET DIPLOMATA PONTIFICIA.
ACCEDUNT PROLEGOMENA ET APPENDICES AMPLISSIMAE VETERUM ET RECENTIORUM MONUMENTA PERPLURIMA GREGORII VII APOLOGETICA, VEL AETATEM EJUS ILLUSTRANTIA, COMPLECTENTES. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS
1853
Operum pars prima.—Registrum.
Col.
283
Operum pars secunda.—Epistolae extra Registrum vagantes.
643
Operum pars tertia.—Concilia Romana.
749
Appendix prima.—Opera a nonnullis Gregorio VII ascripta. Commentarius in VII psalmos poenitentiales, fragmentum expositionis in Matthaeum.
823
Appendix secunda.—Wiberti antipapae epistolae.
825
Appendix tertia.—Monumenta Gregoriana.
843
Legenda ex breviario Romano
[Col. 0009A] LECTIO IV. Gregorius Papa Septimus, antea Hildebrandus, Suanae in Hetruria natus, doctrina, sanctitate, omnique virtutum genere cumprimis nobilis, mirifice universam Dei illustravit Ecclesiam. Cum parvulus ad fabri ligna edolantis pedes, jam litterarum inscius luderet, ex rejectis tamen segmentis illa Davidici elementa oraculi, Dominabitur a mari usque ad mare, casu formasse narratur, manum pueri ductante Numine: quo significaretur ejus fore amplissimam in mundo auctoritatem. Romam deinde profectus, sub protectione sancti Petri educatus est. Juvenis Ecclesiae libertatem a laicis oppressam, ac depravatos Ecclesiasticorum mores vehementius dolens, in Cluniacensi monasterio, ubi sub regula sancti [Col. 0009B] Benedicti austerioris vitae observantia eo tempore maxime vigebat, monachi habitum induens, tanto pietatis ardore divinae majestati deserviebat, ut a sanctis ejusdem coenobii patribus Prior sit electus. Sed, divina providentia majora de eo disponente in salutem plurimorum, Cluniaco eductus Hildebrandus, Abbas primum monasterii sancti Pauli extra muros Urbis electus, ac postmodum Romanae Ecclesiae Cardinalis creatus, sub summis Pontificibus Leone Nono, Victore Secundo, Stephano Nono, Nicolao Secundo, et Alexandro Secundo, praecipuis muneribus et legationibus perfunctus est, sanctissimi et purissimi consilii vir a beato Petro Damiano nuncupatus. A Victore Papa Secundo legatus a latere [Col. 0009C] in Galliam missus, Lugduni episcopum Simoniaca labe infectum ad sui criminis confessionem miraculo adegit, Berengarium in Concilio Turonensi ad iteratam haeresis abjurationem compulit: Cadolai quoque schisma sua virtute compressit.
LECTIO V. Mortuo Alexandro Secundo, invitus et moerens unanimi omnium consensu, decimo Kalendas [Col. 0010A] Maii, anno Christi millesimo septuagesimo tertio, Summus Pontifex electus, sicut sol effulsit in domo Dei: nam potens opere et sermone, Ecclesiasticae disciplinae reparandae, fidei propagandae, libertati Ecclesiae restituendae, exstirpandis erroribus et corruptelis tanto studio incubuit, ut ex Apostolorum aetate nullus Pontificum fuisse tradatur qui majores pro Ecclesia Dei labores molestiasque pertulerit, aut qui pro ejus libertate acrius pugnaverit. Aliquot provincias a Simoniaca labe expurgavit. Contra Henrici imperatoris impios conatus, fortis per omnia athleta, impavidus permansit, seque pro muro domui Israel ponere non timuit, ac eumdem Henricum, in profundum malorum prolapsum, fidelium communione [Col. 0010B] regnoque privavit, atque subditos populos fide ei data liberavit.
LECTIO VI. Dum Missarum solemnia perageret, visa est viris piis columba e coelo delapsa, humero ejus dextro insidens, alis extensis caput ejus velare: quo significatum est, Spiritus sancti afflatu, non humanae prudentiae rationibus ipsum duci in Ecclesiae regimine. Cum ab iniqui Henrici exercitu Roma gravi obsidione premeretur, excitatum ab hostibus incendium signo crucis exstinxit. De ejus manu tandem a Roberto Guiscardo duce Northmanno ereptus, Cassinum se contulit, atque inde Salernum ad dedicandam Ecclesiam sancti Matthaei Apostoli contendit. Cum aliquando in ea civitate sermonem habuisset ad populum, aerumnis confectus in morbum [Col. 0010C] incidit, quo se interiturum praescivit. Postrema morientis Gregorii verba fuere: Dilexi justitiam, et odivi iniquitatem, propterea morior in exsilio. Innumerabilia sunt quae vel fortiter sustinuit, vel, multis coactis in urbe Synodis, sapienter constituit vir vere sanctus, criminum vindex, et acerrimus Ecclesiae [Col. 0011A] defensor. Exactis itaque in Pontificatu annis duodecim, migravit in coelum anno salutis millesimo octogesimo quinto, pluribus in vita et post mortem [Col. 0012A] miraculis clarus, ejusque sacrum corpus in Cathedrali Basilica Salernitana est honorifice conditum.
Commentarius praevius
Sanctissimus et generosissimus Pontifex Romanus Gregorius septimus, antea dictus Hildebrandus, defunctus 25 Maii ann. 1085. praefuit universae Ecclesiae annos duodecim, mensem unum, et dies quatuor; scilicet inchoandos a die 22. Aprilis anni 1073. uti evidenter liquet ex decreto electionis infra proponendo. Erraverunt enim, qui solum 25 die dicti mensis electum volunt, sumpta errandi occasione a Catalogis, in quibus decessoris, triduo ante istam electionem defuncti, obitus cum depositione confunditur. Hic plurimas in vita passus est persecutiones, et adhuc post mortem calumnias. Sed non defuerunt ejus innocentiae, et pro Ecclesia Dei propugnanda [Col. 0011C] fortitudinis ac justitiae acerrimi defensores: inter quos censeri possunt Cardinalis Caesar Baronius et Jacobus Gretserus: ille quidem in Annalibus suis Ecclesiasticis, in quibus res ejus gestas per singulos annos deducit ex scriptoribus maxime coaevis, et Conciliis sub eo habitis, atque Registro epistolarum ejus in undecim libros distincto: Gretserus vero Tomo 2. Defensionis Controversiarum Cardinalis Bellarmini, propugnans eum contra varios hujus temporis sectarios, potissimum libro 4. c. 13. ac dein illustri Apologia, in qua quinquaginta testes adducit, qui suis scriptis res gestas hujus S. Gregorii proponunt, et contra adversarios defendunt.
[Col. 0011D] 2. Horum primus est S. Anselmus Episcopus Lucensis, proximo post obitum sancti Pontificis anno vita functus; qui contra Guibertum Antipapam, pro defensione Gregorii legitimi Pontificis Romam, librum scripsit. Secundus testis est auctor Vitae dicti S. Anselmi, domesticus Presbyter Poenitentiarius: quam Vitam nos ad diem ejus natalem 18. Martii illustravimus. Succedunt Acta Vaticana apud Baronium ad annum 1073, et Acta publica electionis, quae infra proferuntur. Dein allegantur antiqui Historici seu Chronologi, inter quos est Lambertus Schafnaburgensis, De rebus gestis Germanorum, sed solum deductis ad annum 1077. et Pontificatus S. Gregorii quartum: tum Paulus Langius in Chronico Citizensi, cum adductis testimoniis ex Annalibus [Col. 0012B] Magdeburgensibus et Chronicis Turingensibus: Marianus etiam Scotus, ejusque Continuator Dodechinus, et ab hoc productus Stephanus Episcopus Halberstatensis, qui causam Gregorii fortissime contra Heinricum Regem egit: deinde S. Anselmus Archiepiscopus Cantuariensis, cujus Acta dedimus 21. Aprilis: Bertoldus Constantiensis et Paulus Bernriedensis, de quibus mox agimus: Domnizo Presbyter, in Vita Comitissae Mathildis, libris duobus carmine conscripta; Leo Ostiensis, in Chronico Casinensi, ad annum 1086. deducto; Bruno in Historia belli Saxonici; S. Gebehardus Archiepiscopus Salisburgensis, et S. Gebehardus Episcopus Constantiensis, et qui eorum Vitas scripserunt, quas suo tempore dabimus 16. Junii et 27. [Col. 0012C] Augusti; denique, aliis omissis, Bernaldus Presbyter Constantiensis, cujus opuscula ex Ms. Ratisbonensi edita sunt a dicto Gretsero, et fere spectant ad defensionem rerum a S. Gregorio gestarum; et maxime Apologeticus et Epistolae ejus pro Decretis S. Gregorii, quas etiam erudite exposuit Christianus Lupus inter Synodorum generalium ac provincialum Decreta et Canones, integro libro seu parte quinta. Subjunxit illis omnibus praelaudatus Gretserus Gregorii VII. Vitam, electionem et res gestas, ex libro quarto Onuphrii Panvinii De varia creatione Summi Pontificis, et ex Bibliotheca Bavarica. Istaec omnia apud illum videri possunt, edita Ingolstadii anno 1609. ubi is anno sequenti vulgavit [Col. 0012D] Ap logiam pro Cardinale Baronio, in qua aliquot capita spectant controversiam in causa S. Gregorii motam; uti curiosus lector ibidem reperiet. Dignus etiam est qui legatur Franciscus d'Enghien, Ordinis Praedicatorum S. Theologiae Licentiatus, edito novissime libro cui titulum fecit, «Auctoritas Sedis Apostolicae pro Gregorio Papa VII. vindicata adversus Natalem Alexandrum ejusdem Ordinis Doctorem Theologum,» inter selecta Historiae Ecclesiasticae Capita, seculi II parte 3, usque adeo suae professionis oblitum, ubi de Gregorio agit, ut vel ea sola causa potuerit commeruisse gravissimam, qua libri ejus omnes fulminati sunt, censuram Innocentii Papae XI.
3. Nos, omnibus aliis omissis, damus hic primo [Col. 0013A] loco Vitam S. Gregorii a Paulo Bernriedensi scriptam. Fuerat hic Paulus Canonicus Ecclesiae Ratisponensis, sed, ab Henrico IV. in exilium actus, in coenobio Bernried recens fundato habitum Ordinis Canonicorum Regularium suscepit; circa annum 1120. ab Udalrico Episcopo Passaviensi (qui rexit dictam Ecclesiam ab anno 1091. usque ad ann. 1124) Presbyter consecratus, et elapsis ab hujus Episcopi obitu septem annis, absolvit hanc Vitam, circa annum 1131. Gretserus, qui eamdem una cum Apologia pro Cardinale Baronio edidit, arbitratur «Paulum, cum Romae esset, familiarem fuisse Callisto II Papae,» qui sedit a die 4. Februarii an. 1119. usque ad 12. Decembris anni 1124, et confirmavit fundationem coenobii Bernriedensis an. 1122, quando potuit [Col. 0013B] hac de causa Paulus Romam profectus fuisse: qui infra n. 11. adducit «Callistum Papam narrare consuetum quod Episcopus simoniace electus non valuerit recitare Gloria Patris et Filii et Spiritus sancti.» Ita deinde, n. 16, ait «Joannem, Camerarium olim Alexandri II Pontificis, narrare solitum» quod precibus S. Alexandri febris ardens depulsa sit: atque ita hinc inde inserit varia miracula, tempore vitae patrata: sed n. 104. «quae ad sepulcrum ejus caelitus facta, vel quae fieri dicunt religiosiores quique Romani, illis qui viciniores sunt percensenda reservat.» Sub finem tamen n. 114. addit «superlatam narrationem duorum miraculorum, Salerni caelitus patratorum.» Ex quibus colligimus summam ab Auctore adhibitam diligentiam, ut accurate omnia [Col. 0013C] traderet: quod unusquisque etiam poterit colligere, si quae addimus Annotata perspexerit, contuleritque cum reliquis Auctoribus, item epistolis Gregorii et Synodis tunc habitis. Etenim plane conveniunt omnia; maxime ubi de Simoniacis et Nicolaitis seu Clericis fornicariis agendum fuit. B. Petrus Damianus passim etiam illos Nicolaitas appellat, quorum facta se odisse ait Christus in S. Joannis Apocalypsi c. 2; et de quibus epistola S. Ignatii ad Trullenses, sed a posteris interpolata, haec leguntur: «Fugite immundissimos falsi nominis Nicolaitas, amatores libidinis, malos calumniatores.»
4. Ceterum in hisce Actis deest Praefatio, quam adfuisse innuunt prima verba. Omissa etiam a Paulo [Col. 0013D] sunt quae in Berengarii damnatione a S. Gregorio peracta fuerunt; et paucioribus explicantur quae in obsidione Romana, ab Henrico saepius resumpta, relatu et scitu digna acciderunt. Ad haec historiam, non Chronicon texere intendens Auctor, non curavit temporum ordinem scrupulose servare; nec etiam quid quoque Pontificatus sui anno in celebratis Synodis egerit explicare. Congruum itaque duxi Acta Pontificalia triplicia subjungere: quorum prima colligemus ex Bertholdo Constantiensi, qui, ut infra habetur n. 18, ab Ottone Episcopo Ostiensi et Legato Sedis Apostolicae, ac postmodum Summo Pontifice et Urbano II. dicto, Presbyter creatus est anno 1084 in festo S. Thomae Apostoli, id est quinque mensibus ante obitum S. Gregorii; qui et ipse singula sui [Col. 0014A] temporis gesta annotavit, subjunxitque pro Appendice ad Chronicon Hermanni Contracti usque ad annum 1100. Eodem tempore, nec minus certa, si non et certiori scientia, scripta sunt Acta quae Centius Camerarius (idem, ut putat Ciacconius, qui an. 1216. creatus Pontifex, sumpsit nomen Honorii III.) retulit in Codicem censuum Romanae Ecclesiae, praegrandi volumine asservatum in secreto Archivio Vaticano; cujus copiam favore D. Saraigae, Archivium illud custodientis, nacti Patres nostri Joannes Franciscus Vannius et Conradus Janningus, cum eo contulerunt ipsa, jam antea ex Bibliothecae Vaticanae Codice descripta. Codicem istum, saepe laudatum a Baronio, et Pontificum gesta a Leone IX. auspicantem, «ordinavit et scribi fecit (sicut praefert titulus) [Col. 0014B] ex diversis registris et libris Camerae Apostolicae Fr. Nicolaus Cardinalis Arragoniae,» adeoque intra annum 1352, quo creatus, et 1362, quo mortuus est: Fuit is Ordinis Praedicatorum insigne decus, sub nomine Nicolai Rosselli notus Ciaconio ejusque interpolatoribus; dictus autem de Aragonia a Patria, et quia Provincialis Aragoniae existens Regique Petro carissimus promotus ad Purpuram est. Tertia denique Acta, in multis etiam ampliora distinctioraque, nec multo recentiora aut forte etiam antiquiora secundis, transcribere placet ex nostro Ms. de Vitis Pontificum, usque ad Martinum V. deductis: licet pro majori parte accepta sint ex registro Epistolarum, continente Summaria singularum fere quas Gregorius Romae celebravit Synodorum: [Col. 0014C] quae Summaria primus inde extraxit Baronius, Binius autem a Baronio accepit, et retulit in corpus Consiliorum. Erit fortassis post haec aliquis, qui ex ipsis epistolis hujus S. Gregorii, sicut in Registro habentur plures quam trecentae quinquaginta, minutius prosequatur et colligat singula hujus sancti Pontificis gesta; quemadmodum olim ex Epistolis S. Gregorii Magni fecit Joannes Diaconus, ad 12. Martii ab Henschenio nostro illustratus: seu potius qualiter habemus S. Leonis aeque Magni Acta, similiter ex Epistolis ejus collecta digestaque ab eruditissimo viro Paschasio Quenel: nam nobis ad ejusmodi laborem otium modo non est. Fecit aliquid in eo genere Natalis Alexander, seculi [Col. 0014D] 11. parte 1, melius istic quam alibi de Gregorio meritus: fecit et Teutonica lingua, in suo Romanorum Pontificum Triumpho, noster Cornelius Hazartius, perpetuus in Belgio hereticorum malleus, quorum circa hunc ceterosque Pontifices monstrosas calumnias dilucida confutatione redarguit.
5. Paragrapho huic de Scriptoribus, Gregorii Acta colligentibus, defendentibus, laudantibus, finem faciat insignis Epistola Wilhelmi Abbatis, in monasterio S. Arnulphi Metis post Warinum, jam quidem in primo Analectorum Mabilionis Tomo publici juris facta, digna tamen quae hic recudatur; utpote manifestius explicans quantas spes de eo conceperint boni omnes audito electionis talis nuntio. Illa sic habet: «Domino venerabili et universali [Col. 0015A] Papae G. W. peccator, devotae orationis affectum, et humilis servitutis effectum. Licet sapientia Dei, universa quae per ipsam facta sunt, dispositione mirabili, et ordine imperturbabili moderetur; nunquam tamen commodius consulit rebus humanis, quam cum eligens virum [ an unum] de plebe, in populi eum sui caput constituit, in cujus nimirum vita et moribus, quo nitendum sit, plebs inferior valeat intueri. Quod quidem beneficium nostris Dominum concessisse temporibus, quisquis non invidet, videt; dum te, jam olim disciplinis ecclesiasticis eruditum, illius nunc Cathedrae fecit esse sessorem, a qua per orbem terrarum omnia virtutum lumina diffunduntur; et ad quam, velut in circulo lineae, ad illud medium, quod Centrum Geometrici [Col. 0015B] vocant, universa convergunt. Tantus autem, ut nobis relatum est, totius populi in tua electione conspiravit assensus, ut nullus omnino ex tanta multitudine visus fuerit dissentire. Et unde, quaeso, tanta unanimitas, tanta potuit esse concordia? nisi ex Spiritus illius instinctu, cujus olim aspiratione plebs primitiva credentium unum cor et unam animam habuisse describitur.
6. «Gratias ergo Deo, praecellentissime Pater, gratias Deo, qui sic tuae favit electioni, ut non pateret Ecclesia schismati. Quisquis jam igitur tuo Sacerdotio adversatur, cujuslibet esse meriti vel scientiae videatur, ad illud coeleste aedificium non aspirat, quia, per tumoris vitium atque discordiae, [Col. 0015C] omnium pace membrorum se privat. Quod quidem neminem ausurum esse confidimus, nisi qui, respectu miserae conscientiae, pondus tuae sibi formidat imminere sententiae. Unde et ille diabolus Vercellensis cum suis complicibus elaborat ut tu in Sede non debeas confirmari, metuens miser ne illo zelo tuo, quo in hostes Ecclesiae exardescere soles, nunc ejus flagitia, ejus dedecora, ejus debeant probra damnari. Verum omnibus bonis eo ipso plus places, quo pessimis displices: quia non leve vel minimum testimonium est probitatis, displicuisse filiis iniquitatis.» Haec Willelmus Abbas, graphice depingens Vercellensem Gregorium, eo nomine indignum, Henrici Imperatoris in Italia Cancellarium; qui jam inde ab anno 141. per Nicolaum Pontificem fuerat excommunicatus, [Col. 0015D] una cum Mediolanensi, Taurinensi, Novariensi, Brixiensi, et Laudensi Episcopis: quia duobus ante annis conventum habuerant Fontaneti, in quo communi sententia statuerant quod Clericis uxores habere liceret; qui tamen, jussu Henrici Imperatoris, Gregorii electionem approbavit, calamo potius quam animo, uti vel ex hac Epistola liquet, quam Willelmus sic prosequitur. «Nunc ergo accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime; illo, inquam, gladio, quem non prohibendum esse a sanguine Propheta proclamat, quemque devoraturum carnes Dominus salubriter pollicetur. Vides certe in Israelitica castra Amalecitas et Madianitas, caeterasque pestes pariter conspirasse. Magna sollicitudine, grandi consilio, continuoque studio opus est, [Col. 0016A] ut tot monstra et bestiae possint vel jugulari vel subjugari. Nullius ergo metu, nullius minis ab hoc spirituali conflictu sanctoque certamine retarderis, et Gedeonis illius in morem ad praelium processurus, lagunculae ne timeas fractionem. Ecce te in sublimi et in specula positum oculi omnium vultusque suspiciunt; singuli magna de te audire desiderant; ex praeteritis colligentes quid nunc in majori officio sis acturus, qui quondam positus in minori non sine gloria militasti. At ineptus ego, qui te admonere praesumam, currentemque nitar impellere: cum tu fervore mirabili majora moliaris quam nostra suspicetur infirmitas; et, aquilino more omnia inferiora transvolitans, in ipsius solis ardorem tuos infigere coneris obtutus.»
7. Marcus Antonius Marsilius Columna, anno 1574. Salernitanus Archiepiscopus salutatus, praeter alia Episcopalis sollicitudinis opera quibus Praelaturae suae annos quatuordecim reddidit posteris memorabiles, librum conscripsit de vita et gestis ac translatione B. Matthaei Apostoli et Evangelistae; necdum quidem nobis visum, cognitum tamen ex descriptione elegantissima Metropolitanae ipsius ecclesiae, quam inde deprompsit Ferdinandus Ughellus, praemittitque Catalogo Salernitanorum Archiepiscoporum, tom. 7. Italiae sacrae. Hic cum tribunam sive absidem templi descripsisset, ita loquitur: «Qui a [Col. 0016C] dextris conficitur angulus in imo templi illustris plane factus est, ob praeclaram capellam vermiculati operis, quam Joannes de Procida Salernitanus erexit atque dotavit; tum ob plurium Praelatorum splendidissimas urnas, tum vero praecipue ob marmoreum tumulum, in quo Robertus Guiscardus Gregorii VII. summi optimique Pontificis corpus collocavit, quem ut Henrici IV. Romanorumque perfidiae subtraheret, quasi perfugum hospitio receperat: cujus nos ipsi reliquias, nulla ex parte labefactatas Pontificiisque indumentis ornatas, hoc anno, qui est a tumulatione fere quingentesimus, propriis oculis inspeximus, propriisque manibus contrectavimus; locumque ipsum, vetustate pene collapsum, restituimus; et in sanctissimi ac generosi Pontificis [Col. 0016D] honorem, pene delitescentem, hujusmodi monumentum ereximus,» (quale scilicet in marmorea tabula etiamnum spectatur, et a Ludovico Jacob in Bibliotheca Pontificia etiam recitatur) «Gregorio VII Soanensi, Pont. Opt. Max., ecclesiasticae libertatis vindici acerrimo, assertori constantissimo: qui, dum Romani Pontificis auctoritatem adversus Henrici perfidiam strenue tuetur, Salerni sancte decubuit A. D. CIC, CXX. v. VII Kal. Junii. M. Ant. Columna Marsilius, Bononiensis, Archiepiscopus Salernitanus, cum illius corpus, post quingentos circiter annos, sacris amictum et fere integrum, reperisset; ne tanti Pontificis sepulcrum memoria diutius careret, Gregorio XIII. Bononiensi sedente, M. P. pridie Kal. Quintiles A. D. CID. IC. 77.»
[Col. 0017A] 8. Robertus Guiscardus, Normannici in Calabria atque Sicilia Ducatus, postea Regni, conditor, eodem quo Gregorius aut saltem altero post anno, mense Julio obiit; eique filius Rogerius successit, usque ad 1101 superstes. Et hic forte melius adscriberetur marmorei sepulcri erectio: nam Ordericus Vitalis seculi 12. scriptor Historiae Eccl. lib. 8. indicare videtur, alio loco prius conditum Sanctum fuisse: sic enim loquitur: «Defuncti Papae corpus in Confessione B. Bartholomaei Apostoli tumulatum est, ubi meritis ejus fidei petentium, miraculorum copia divinitus ostensa. Nam leprosi de aqua unde corpus ejus ablutum fuerat, petierunt; qua consecuta fideliter loti sunt, et opitulante Deo protinus mundati:» idque fortassis in translatione corporis ex loco primae [Col. 0017B] sepulturae in ipsa Confessione, ad locum in quo ducentis fere post mortem Gregorii annis tumulum ejus reperit Joannes Prochita, celebratissimus ille Vesperarum Sicularum auctor. Hic vero nescio quam aliam potuerit habere causam ejus sacelli, ipso sepulcri loco, tam magnifice extruendi, quam peculiarem affectum erga ibi sepultum Pontificem, innixum vulgari de ejusdem sanctitate et miraculis opinioni, quamvis ipsum sacellum S. Michaeli Archangelo, non autem Gregorio fuerit dedicatum. Nec nihil ad probandum ejusdem antiquum cultum facit, quod Anastasius Papa IV, annis haud multo pluribus quam sexaginta post Gregorium, picturis exornans absidem et altare Oratorii S. Nicolai in [Col. 0017C] Urbe, prout ipsum aenea tabula expressum dedi in Appendice ad primam partem Chronicohistorici Conatus de Romanis Pontificibus, Gregor. VII, aeque ac Sanctos alios ipsamque Deiparam, depingi fecerit cum titulo Sancti et diademate circum caput ducto. Sed ista Marsilio vel ignorata penitus vel dubia cum essent, prudenter titulo istiusmodi abstinuit, et Romanae Sedis arbitrium sibi credidit expectandum. Hujus autem sententia, an et quomodo ei fuerit declarata, ignoro: unum video, quod praefatus Gregorius XIII, elapso jam sexennio a memorata inventione, mortuoque Marsilio, cum «emendato Kalendario, Romanum quoque Martyrologium corrigi per viros eruditos curaret anno 1584, correctumque et multis locis auctum imprimi,» quale penes nos habemus [Col. 0017D] exemplar; eidem post S. Bonifacium IV. permiserit inseri etiam Gregorium VII. cum hoc elogio. «Salerni depositio B. Gregorii Papae septimi, qui, Alexandro secundo succedens, Ecclesiasticam libertatem a superbia Principum suo tempore vindicavit, et viriliter Pontificia auctoritate defendit.» Pro quibus, in ejusdem Martyrologii editione nova, Caesaris Card. Baronii Annotationibus mox aucta, Sixto V probante scriptum fuit: «Salerni depositio B. Gregorii Papae septimi, Ecclesiasticae libertatis propugnatoris ac defensoris acerrimi:» eademque hactenus sic leguntur.
9. Ex hinc coepit festum B. Gregorii a Canonicis Salernitatis celebrari, ipsius Sancti Pontificis memoriae haud mediocriter obligatis, quod eos ornaverit [Col. 0018A] titulo Cardinalitio, concesseritque mantello rubro ac mitra Damascena uti, privilegio per Lucium III. postea confirmato. Manebat interim sacrum corpus, vel in ipso ubi illud Archiepiscopus Marsilius invenerat monumento, vel inde exemptum servabatur in sacrario, quousque Romanus Pontifex annuisset sub altari condi. Id vero primum anno 1595. esse factum asserit auctor recentissimi marmoris, quod anno 1685. sub manu sculptoris versabatur, finem huic Paragrapho facturum. Erat tunc Romanus Pontifex Clemens VIII, cujus rescriptum aliquod proferri optarem; erat etiam Salernitanus Archiepiscopus Marius Bologninus; qui, si praedictam Translationem fecit, potuit etiam a reliquo Corpore separasse sacrum Caput, argenteo [Col. 0018B] capiti includendum, pretiosaeque ex aere inaurato gemmisque et lapidibus ornatae statuae imponendum: idque die 4. Maii, quo die Translationem praememoratam, annua celebritate colendam, exinde suscepit Salernitana Ecclesia, solita ipso die 4. Maii; atque etiam die 25. deferre ex sacrario praedictum Caput ad istud altare, cum pompa processionali magnoque luminarium apparatu et populi concursu. Sunt tamen qui Translationis istius auctorem faciunt ipsum Archiepiscopum Marsilium: hic vero dicitur obiisse anno 1582; adeoque Martyrologii Gregoriani editionem praememoratam ipsa Translatio praecessisset duobus annis: sed et istam praecesserant editiones Martyrologii duae, quarum annos [Col. 0018C] nobis indicare non curavit Baronius; utraque autem vel alterutra earum potuit Gregorii VII. nomine aucta fuisse, priusquam Translationem faceret, si eam forte fecit, Marsilius.
10. His veluti gradibus paulatim provectus B. Gregorii VII. cultus, denique ad celebritatem Officii Duplicis, proprie de ipso agendi, erectus est, sub Joanne Bellarminio Bolognini successore. Ab hoc siquidem impetratum et ad notitiam usumque totius Cleri Salernitani imprimi jussum est Breve, anno 1610, cujus exemplum, cum aliis nonnullis instructionibus huc spectantibus, ut manu et fide Notariali acciperem; fecit B. D. Nicolaus Lavianus, Salernitani Collegii nostri Rector anno 1685. Ipsum tale est:
«Domini nostri Jesu Christi, qui servos suos aeternae gloriae praemio donat in coelis, vices quamquam immeriti in terris gerentes; ex injuncti nobis officii debito omnino tenemur procurare ut e rumdem servorum Christi honos et veneratio in terris quoque promoveatur; ideoque fidelium votis, quae peculiarem erga illos cultum respiciunt, libenter annuimus, prout in Domino conspicimus expedire. Sane nobis nuper fuit expositum, nomine Fratris Joannis Archiepiscopi Salernitani, ac dilectorum filiorum Decani et Capituli ecclesiae, necnon totius Cleri Civitatis Salernitanae, quod ipsi ex peculiari, quam erga Beatum Gregorium Papam VII, cujus indignum successorem divina dignatio nos esse voluit, [Col. 0019A] devotionis gerunt affectum, peculiari quoque ritu die Natali ipsius, et illius Translationi sacro, de eodem Beato Gregorio sacrosanctum Missae et alia divina Officia tenoris subsequentis recitare desiderant.» Officium duplex recitandum per Capitulum et Clerum Civitatis Salerni quotannis in die festo, et in die Translationis B. Gregorii Papae VII. Omnia de Communi Confessoris Pontificis praeter illa quae ponuntur propria. «ORATIO. Deus qui Beatum Gregorium Confessorem tuum atque Pontificem, Sanctorum tuorum gloria sublimasti; concede propitius ut, qui peccatorum nostrorum pondere premimur, ejus apud te precibus sublevemur. Per Dominum,» etc. Sit Commemoratio S. Urbani Papae et Martyris in primis Vesperis, et in Laudibus (dum occurrit) [Col. 0019B] et in Matutino IX. Lectio. Similiter in secundis Vesperis S. Eleutherii P. et M.
11. Ad Matutinum in primo Nocturno Lectiones de initio secundae Epistolae B. Petri Apostoli, prout habet Breviarium Romanum in feria sexta infra Octavam Ascensionis. In secundo Nocturno «LECTIO IV. Gregorius Papa VII, Soanae in Etruria natus, doctrina, sanctitate omnique virtutum genere cumprimis nobilis, mirifice universam Dei illustravit Ecclesiam; supremam vero Sacerdotis sui in terris dignitatem admirabiliter, qui est admirabilis in Sanctis suis Dominus, praemonstrare dignatus est. Nam cum parvulus, ad fabri ligna edolantis pedes, jam litterarum inscius luderet; ex rejectis tamen [Col. 0019C] segmentis illa Davidici elementa Oraculi «Dominabitur a mari usque ad mare,» divinitus conformasse narratur. Is ab ineunte aetate Romae honestis animum disciplinis excolens, in domo S. Petri est enutritus, tali nutritore dignus alumnus: ut cujus altissimam, Deo largiente, auctoritatem suscepturus aliquando erat, ipsius Apostolico in gremio educatus, Apostolicis illis, quas postea in gerendo summo Pontificatu exhibuit, virtutibus plenius imbueretur. Tu autem, Domine, etc.
12. «LECTIO V. Juvenis Ecclesiae libertatem, a Laicis oppressam, ac depravatos Ecclesiasticorum mores vehementius dolens, in Cluniacensi Monasterio, ubi sub Regula S. Benedicti austerioris vitae observantia eo tempore maxime vigebat, Monachi [Col. 0019D] habitum induens, tanto pietatis ardore Divinae Majestati deserviebat, ut a sanctis ejusdem Coenobii Patribus Prior sit electus. Inde mox a S. Leone Papa nono, quia lucerna lucens et ardens in claustrorum angustiis latere non debebat, sed in Ecclesiae altissimo vertice Dei jussu locanda erat, Romam adductus, et sanctae Romanae Ecclesiae Subdiaconus ordinatus, eidem S. Leoni ac successoribus usque adeo carus fuit, ut nihil sine ipsius consilio gererent. A Victore Papa secundo legatus a latere in Galliam missus, Episcopum publice Simoniaca labe infectum, quia humanitus convinci non poterat, divinitus convicit; cum jussus Antistes, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto palam pronuntiare, duabus quidem Divinis Personis facile pronuntiatis, [Col. 0020A] tertiam, cujus donum Episcopatum pecuniis coemerat, proferre nullo modo valuisset. Tu autem.
13. «LECTIO VI. Denique a Nicolao secundo Pontifice Archidiaconus Cardinalis, et ab Alexandro item secundo Cancellarius S. Romanae Ecclesiae creatus, eidem in summum Pontificatum succedere meruit. Ad tanti vero honoris apicem assumptus, jam forma gregis factus, quod verbo docuit, etiam exemplo demonstravit; ac fortis per omnia athleta, se pro muro domui Israel ponere non timuit. Henricum Germaniae Regem quartum, Ecclesiae infestum, Fidelium communione regnoque privans, subditos populos fide ei data liberavit. Cum postea ab iniqui Regis exercitu Romae gravi obsidione premeretur; excitatum ab hostibus incendium signo Crucis extinxit; [Col. 0020B] aliis quoque, tam vivus quam mortuus, miraculis clarus. Ex Apostolorum aetate nullus Pontificum fuisse traditur, qui majores pro Ecclesia Dei labores molestiasque pertulerit; aut qui pro ejus libertate acrius pugnaverit. Innumerabilia sunt quae vel fortiter sustinuit, vel multis coactis in Urbe Synodis sapienter constituit. De manu Henrici tandem a Roberto Guiscardo Duce Northmanno ereptus, Salernum veniens, ibidem octavo Kalendas Junii, cum praefuisset Ecclesiae annos duodecim, mensem unum, dies tres, creatis compluribus Romae atque alibi Cardinalibus et Episcopis, die Dominico migravit ad Dominum; ejusque sacrum Corpus in Cathedrali Basilica Salernitana est honorifice conditum. Tu [Col. 0020C] autem,» etc. In tertio Nocturno Lectiones de Homilia S. Leonis Papae in Evangelium, «Venit Jesus in partes Caesareae Philippi,» quas habet Breviarium Romanum die 22. Febr. in festo Cathedrae Antiochenae S. Petri.
14. Missa dicitur, quae ponitur in Missali Romano die 11 Aprilis, in festo Sanct. Leonis Papae, praeter Orationes. ORATIO PRIMA. «Deus qui B. Gregorium etc.» ut supra. «SECRETA. B. Gregorii Confessoris tui atque Pontificis, quaesumus, Domine, annua solemnitas nos [tibi] reddat acceptos; ut per haec piae placationis officia, et illum beata retributio comitetur et nobis gratiae tuae dona conciliet. Per Dominum. POSTCOM. Da, quaesumus, Domine, fidelibus populis B. Confessoris tui atque Pontificis Gregorii semper [Col. 0020D] veneratione laetari, et ejus perpetua supplicatione muniri. Per Dominum, etc.
15. «Cumque tam Joannes Archiepiscopus quam Decanus et Capitulum ac Clerus praedicti nobis humiliter supplicari fecerint ut de opportuna sibi in praemissis licentia providere benignitate Apostolica dignaremur; Nos, eorum laudabile desiderium in Domino plurimum commendantes, et eorum singulos a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti, aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et poenis, a jure vel ab homine quavis occasione vel causa latis, si quibus quomodolibet innodati existunt; ad effectum praesentium duntaxat consequendum, harum serie absolventes, et absolutos fore censentes, hujusmodi supplicationibus inclinati, de [Col. 0021A] venerabilium Fratrum nostrorum S. R. Ecclesiae Cardinalium, sacris Ritibus praefectorum, quibus rem examinandam et mature discutiendam commisimus consilio, eisdem et pro tempore existentibus, Archiepiscopo Salernitano, ac Decano et Capitulo Ecclesiae, et Clero Civitatis Salernitanae, ut Officium praedictum cum Missa de communi unius Pontificis, cum Orationibus, et Lectionibus secundi Nocturni propriis, Annis singulis, tam ejusdem B. Gregorii quam ejus Translationis diebus festis, sub ritu duplici recitare libere et licite valeant, Apostolica auctoritate tenore praesentium, perpetuam licentiam et facultatem concedimus et impertimur: non obstantibus constitutionibus et ordinationibus Apostolicis nec non D. Ecclesiae, etiam juramenti, confirmatione [Col. 0021B] Apostolica, vel quavis firmitate olia roboratis, statutis, et consuetudinibus, ceterisque contrariis quibuscumque. Datum Romae apud S. Marcum, sub Annulo Piscatoris, die 18 Julii, 1609. Pontificatus nostri anno 5.» S. Cobellutius.
16. «Joannes Beltranus de Guevara, Miseratione Divina et Apostolicae Sedis gratia Salernitanus Archiepiscopus, Regius Consiliarius, et in praesenti Neapolitano regno per sacram Regiam Majestatem Generalis Visitator, inter alios caelestes ac pene innumeros thesauros quibus divinae benignitati Salernitanam Ecclesiam ditare atque illustrare placuit, haud postremo loco numerandum profecto videtur sancti Gregorii VII sacrum ac venerandum corpus; [Col. 0021C] qui post tot labores, tot aerumnas atque persecutiones, pro Dei Ecclesia fortissime et constantissime invictissimo animo toleratas, tandem (divina sic disponente Providentia) in Salernitana civitate obdormivit in Domino; ut quam in corpore mortali, sua venerabili praesentia, ad tempus laetificaverat, etiam pretiosa morte, ad coenam nuptiarum Agni vocatus, in perpetuum illustraret. Nos autem, quamvis indigni, in Salernitanae Ecclesiae regimine constituti, cum, loca Divinae Majestati dicata visitantes, in ipsa Cathedrali nostra Basilica monumentum memorati gloriosi Pontificis accurate perspiceremus, et debito Caelitibus honore ac veneratione illum carere haud aequo pati animo possemus; ex Apostolica Sede diploma nobis haud segniter impetrandum esse censuimus, [Col. 0021D] ut et congruus sancto Pontifici exhiberetur honos ab omnibus, et Salernitana civitas ex hoc in dies singulos magis magisque Dei promeretur clementiam, tam praeclari Confessoris atque Pontificis Deoque cum primis accepti adjuta suffragiis. Ne illam quidem causam silentio praetereundam arbitramur, quam nulla unquam apud vos vetustas, nulla unquam delere debebit oblivio: quod, cum Salernitanum Capitulum (quemadmodum a Praedecessore nostro fel. memor. Marsilio litteris proditum est) ab eodem Beato Pontifice magnos consecutum sit honores, alacriter atque omni studio ad illius ita bene de vobis meriti cultum atque venerationem debetis incumbere. Hoc igitur tempore volentes impetratum jam nuper a Sede Apostolica diploma [Col. 0022A] pie et fideliter exequi, auctoritate qua fungimur mandamus atque praecipimus dilectis in Christo filiis, Capitulo et Clero civitatis nostrae Salernitanae, ut quotannis, juxta commemorati diplomatis seriem, tam in Natalitiis S. Gregorii Papae celebrandis die 25 mensis Maii quam in festo Translationis ejusdem celebrando die 4 mensis Maii, Missam et Officium proprium sub duplici ritu, nostro jussu typis excusa, post hac ad ipsius gloriosi Pontificis honorem cantare vel recitare teneantur. Si quis autem huic nostrae semper valiturae constitutioni parere contempserit, is quidem gravioris culpae vinculo apud tremendum Dei omnipotentis Tribunal sese noverit illigatum, Datum Salerni, 11 Kal. Septembris, 1610.»
[Col. 0022B] 17. His non contentus Beltraminius, egregiam ex marmore statuam, quae hodieque extat, sculpendam curavit, ipsoque in sacello collocandam, usus periti sculptoris manu, nescio an etiam vera effigie viventis Gregorii, qualis Salerni potuit fuisse conservata. Talis certe digna esset quam hic vellemus aeri incisam repraesentare, potius quam inventum I. B. de Cavalleriis, qui Gregorium proximosque decessores ac successores repraesentavit barba rasa, contra temporis illius morem, ex Anastasiana S. Nicolai in Urbe tabula, cujus alibi exhibitae supra meminimus, cognoscendum. Beltraminio, ad Pacensem in Hispania Ecclesiam translato, successit anno 1612 Lucius Cardinalis Sanseverinus: qui tertio sui Archiepiscopatus [Col. 0022C] anno, suam quoque religionem erga B. Gregorium testatam facit, hujusmodi titulo, sub antiquiori Marsilii tabula, in alia similiter marmorea: «Ego Lucius Sanseverinus, Archiepiscopus Salernitanus, altare hoc in honorem B. Gregorii Papae VII consecravi; ejusque sacrum corpus in eo inclusi; praesentibus, annum unum; anniversaria deinceps consecrationis die, ipsum pie visitantibus, quadraginta dies verae Indulgentiae de Ecclesiae more concessi. A. D. 1614. die 4 mensis Maii.» Novum hoc altare fuerit, quod iterandae Translationis occasionem dedit: ea autem prudenter fuit in eumdem diem indicta quo prior, ne festa multiplicare opus foret. Eadem occasione crederent fuisse a Soanensibus impetratum Brachium; nisi missae mihi instructiones [Col. 0022D] dicerent Cardinalem Soanensem, Pauli V creatione sacro Collegio adscriptum, pio erga concivem Pontificem affectu motum, cum Sede vacante Salerni resideret, ab eodem Paulo V impetrasse Pontificium Breve ad Capitulum Salernitanum, quo jubentur Canonici, ad solatium civitatis Soanensis, ipsiusque B. Gregorii honorem, insignem aliquam ejus Reliquiam largiri. Hoc Breve, una cum commendatitiis Magni Hetruriae Ducis litteris, aliisque ipsius Cardinalis, per duos Soanensium Legatos oblatum Capitulo, persuasisse dicitur ut dextrum brachium iis donaretur, scriptumque esse de ea re instrumentum Notariale, et in archivio Cathedralis servatum. Haec cum vacante Salernitana Sede, Paulo autem quinto sedente, sic scribantur facta; [Col. 0023A] oportet ut facta sint digresso in Hispaniam Beltraminio, Lucio autem necdum suffecto, id est anno 1612. Sed quis tum fuerit inter Cardinales, cui Soana fuerit patria, discere non potui ex novo Ciacconio Oldoini, nullum ejusmodi nominantis, inter sexaginta quos Paulus creavit: quare optarem ipsum instrumentum videre, ex eoque dubii hujus solutionem petere.
18. Quae porro ipsius Sacelli jam toties memorati fortuna fuerit, ibidem post hac legitur in marmore, sequentibus verbis, per D. Fabritium Pintum dictatis exarato. «Sacellum hoc Divo Michaeli Archangelo, Duci invictissimo, a strenuo Milite Joanne de Procida, Salernitano Patricio, ac patriae ornamento, olim dicatum; anno 1595. sacra Beatissimi Gregorii, [Col. 0023B] non Magni, sed Pontificis plusquam Maximi, translata sub aram accepit ossa; ut in Archangeli tutela jaceret mortuus, qui Romae dum viveret arce S. Angeli a schismatico Imperatore Henrico se tutum reddidit; et Propugnatoris ecclesiasticae libertatis reliquiae defensorem haberent illum per quem a rebellantibus Deo spiritibus liberum se agnoscit caelum ipsum. Tandem Eminentissimi Cardinalis Fabritii Sabelli munificentia, Salernitano Reverendissimo Capitulo Sacelli jure donato, auctori Vesperi Siculi possessores successere Canonici; qui Cardinalitiis et nomine et insigniis ab eodem ornati Pontifice; Gregorii Septimi glorias perpetuo canent, non gloriosam de Gallis reportatam a Joanne victoriam.» [Col. 0023C] Haec Pintus; quae, sic intellecta quasi, usque ad Translationem praedictam, alibi quam ipso in Sacello jacuerit Gregorii corpus; non satis consona essent praelaudato certissimoque Marsilii testimonio; proinde accipienda sunt citra ejusmodi restrictionem. Miror porro nullam hic fieri mentionem nuper defuncti Archiepiscopi Gregorii Caraffae, cujus atque memorabili munificentia idem Sacellum, ut mihi scribitur, nova undique pictura aureoque splendore exornatum resplendet: picturis autem illis praecipue repraesentatur honorifica Pontificis in Urbem exceptio, una cum Roberto Duce ipsam subventus ( sic ), inter fidelis populi acclamationes festivas, Christi Vicarium suppliciter venerantis.
19. Quae de hoc argumento continent Lectiones supra memoratae, suis mendis non carent: nam et habitum Cluniaci susceptum a Gregorio asserunt, et Priorem inibi electum videntur dicere, priusquam Romano Clero adscriberetur, quorum neutrum putamus cum veritate subsistere: quapropter digna videtur causa quae hic accuratius examinetur. Vitae auctor Paulus, Sancti hujus Pontificis primordia describens, num. 6. asserit quod «in pueritia avunculo suo, Abbati monasterii S. Mariae in Aventino monte, ad instructionem liberalis scientiae et compositionem moralis disciplinae, a parentibus commendatus . . . adolescentiam vero ingressus, profectus est in Franciam, domiturus ibi carnis petulantiam [Col. 0024A] et molestia peregrinationis et instantia eruditionis; inde post aliquot annos Romam rediturus, moram fecit aliquantum temporis in aula Henrici III . . . . Post haec Romam reversus: cum studio perfectionis insisteret . . . ingredi statuit in partes Germaniae et Galliae; cumque venisset ad Aquas-pendentes,» triplici visione prohibitus ultra pergere, «sicque in Romanae Ecclesiae solatium revocatus, . . . Subdiaconus a Leone Papa IX. ordinatus, monasterio S. Pauli miserabiliter desolato praelatus est.» Haec legens, Abbatem factum vides; sed Regularis, an Secularis seu Commendatarius, merito dubitabis, dum in praegressis nihil invenis unde intelligas Monachum revera fuisse. Monachum tamen expresse vocat, qui scire optime potuit, dum ait: «In illis diebus [Col. 0024B] erat» ibi, scilicet Wormatiae et anno 1047. cum Leo Pontifex coram Imperatore designaretur, «Monachus quidam Romanus, nobilis indolis adolescens, Hildebrandus nomine, clari ingenii sanctaeque religionis. Hunc igitur beatus Episcopus» Bruno Tullensis, postea Leo dictus, «vocavit ad se, rogavit ut simul Romam rediret.»
20. Monachus ergo Hildebrandus fuit, et quidem Monachus Romanus; utique ejusdem monasterii in quo fuerat puer educatus; nec nisi Monachus transiit in Franciam, nec aliter est in aula Henrici Imperatoris conversatus: proinde monasticorum Fastorum Auctores, Dorganius, Menardus, Bucelinus, merito illum adscripsere suis. Maxime cum Ottho [Col. 0024C] Frisingensis dicat eum «Cluniaci Prioratus obedientiam administrasse,» quando Leo Pontifex designabatur. Sed dubium est quando id verum esse potuerit si verum est, quod solum anno 1046 transgressus est Alpes cum Gregorio VI; et adhuc erat adolescens, quando eum Wormatiae secundo post anno invenit Bruno. Quid? An venerandi illi Patres, in tam grandi abbatis sui S. Odilonis aetate, quantam habuit moriens anno 1048. exeunte, peregrinum adolescentem, paucis apud se mensibus versatum, Priorem sibi constituerint, et mox ad aulam Imperatoris miserint? Atqui et in aula aliquantum temporis actum scribit Paulus praecitatus, et aliquot annos in Francia traductos, priusquam Romam reverteretur. Difficilis nodus: sed qui videtur solvi posse, [Col. 0024D] paulo laxius accipiendo nomen «Adolescentis;» et duplicem Hildebrandi profectionem trans Alpes distinguendo. sicut circa annum 1020. natus, postea aetatis 16. Christi 1036. quando Romana Ecclesia foedissimis agitabatur procellis, sub tyrannide potius quam Pontificatu Benedicti IX, migraverit Cluniacum adhuc tiro; et fortassis ex consilio avunculi sui, ne Romanae urbis corruptissimis tunc moribus (ubi omnis pene Clerus aut Simoniacus erat aut concubinarius, aut etiam vitio utroque sordebat) inquinaretur aetas tenera, et primum accensi igniculi pietatis tam mali exempli suffocarentur. Ibi ergo sex annos vel septem egerit sub optima S. Odilonis disciplina, donec jam satis notus atque probatus permissus est redire Romam, ad disciplinam [Col. 0025A] Cluniacensem in avunculi monasterium inducendam; prius tamen occasione aliqua dederit se in aulam Imperatoris, ac tandem Romam venerit circa annum aetatis 24. Christi 1044. Hic vero cum pejori omnia in statu reperisset quam antea, duobus simul Papatum gerentibus, eo scilicet quem dixi Benedicto IX. et recens contra hunc a Romanis electo Silvestro III; iterum deseruerit Babylonicam istam confusionem, in Galliam vel Germaniam se recepturus: sed iis quas dixi visionibus ex itinere revocatus, et in Clerum Romanum sit adscriptus a Gregorio VI: qui sub idem tempus utrique Pseudopontifici persuaserat male invaso loco cedere, eoque commeritus fuerat ut ipse in eumdem eveheretur libera electione.
[Col. 0025B] 21. Certe Hildebrandus ipse, factus postea Gregorius VII, in Concilio Romano protestatur, dicens: «Vos scitis quia non libenter ad sacrum Ordinem accessi, et invitus ultra montes cum Domino meo Papa Gregorio abii:» quibus verbis satis aperte significat se, priusquam secunda ac passim notiori vice Roma abiret, extractum e monasterio fuisse, ad ipsius Gregorii VI famulatum, et Romanae Ecclesiae Clero donatum. Quomodo autem cum ipso Gregorio rursum Alpes transierit, paucis hic videtur explicandum. Fuerat Gregorius VI in tam praesenti necessitate Ecclesiae, justoque metu, ne Benedictus mutata voluntate cessionem retractaret, non praehabito consensu Regis Henrici, hoc nomine Regis Germaniae [Col. 0025C] Tertii, Imperatoris Secundi, ordinatus Pontifex. Cumque maximam reformandae Ecclesiae spem bonis faceret, malis vero metum; ii qui sibi conscii erant Ecclesiarum dignitates Simoniace possidere, vel fornicarie inquinare, facile animum Henrici, se praeteritum dolentis, eo flexerunt ut, quando Romana Ecclesia jam dicebatur tres simul habere Pontifices, in Italiam ipse se conferret, tantum scandalum amoliturus in legitima Synodo Episcoporum. Non displicuit ea res Gregorio VI nihil dubitanti quin suam causam facile probaturus esset Regi, confirmandusque in Papatu. Sed longe opinione falsus est. Etenim, convocata Sutrii Synodo, accusatus est ipse pecuniam dedisse Benedicto, adeoque incapax fuisse obtinendi Papatus. Hoc inopinato [Col. 0025D] successu perculsus Gregorius, vidensque Episcopos ad Regis votum in sui damnationem depositionemque propensos; ultro cedens, eorum arbitrio se permisit; quamvis eo quod accusabatur facto, non commisisse Simoniam, sed solum injuriam avertisse ab Ecclesia; neque emisse a Benedicto dignitatem, sed eamdem ex merito a Clero Romano obtinuisse plusquam verosimiliter sustineant alii; unde et a S. Petro Damiani laudatur, et Ecclesiastici status reformationem ab eo habuisse principium agnoscunt Rudolfus Glaber, Ottho Frisingensis, aliique. Quo posito, sicut Joanni Gratiano (ita enim antea vocabatur) honori fuit Ecclesiam redemisse ab ea cui mancipata injuste erat servitute, et sustulisse schisma quo affligebatur; [Col. 0026A] sic etiam verti laudi debet quod, videns suam promotionem displicere Principi Synodoque Episcoporum, licet de causa informatis, renuntiare maluerit, quam a se constitutam pacem obtinendo dissolvere.
22. Hac autem in tota re maximi faciendum est Hildebrandi, licet adhuc juvenis, judicium; quod senior postea summae auctoritatis suffragio confirmavit, probavitque quanta etiam juvenis constantia fuerit. Sic enim scribit Ottho praelaudatus: «Hunc Gratianum, Alpes trascendentem, secutum fuisse tradunt Hildebrandum, qui postea summus Pontifex factus, ob ejus amorem, quia de Catalogo Pontificum semotus fuerat, se Gregorium septimum vocari voluit; et, sicut in Lucano habes,
[Col. 0026B] «Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni: ita et huic Hildebrando, qui semper in ecclesiastico rigore constantissimus fuit, causa ista, in qua sententia Principis et episcoporum praevaluit, semper displicuit.» Ms. nostrum de Gratiano praedicto agens, dicit quod post abdicationem ductus extitit in Cisalpis partibus; utique ab imperatore, novandarum rerum occasionem sic auferente iis quibus intelligebat non plane probari factum. Hic si mendum nullum latet, dicendum erit Gratianum et Hildebrandum ad aliquod Longobardicorum monasteriorum se recepisse, puta S. Salvatoris juxta Papiam; quippe quod ante annos circiter sexaginta, ex Cluniacensis institutionis forma per S. Majolum reformatum, ubique celebrabatur fama severioris [Col. 0026C] disciplinae. In eo tamen diuturna mora eisdem fuisse non potuit: quia non placuit discedenti ex Italia imperatori, cis Alpes relinqui Gratianum.
23. Quo autem eum deduxit Hildebrandus? «In Gallia,» inquit ad an. 1049 Baronius, «profectus cum Gregorio VI apud Cluniacenses, penes quos sciebat monasticam vigere observantiam, habitavit, monachus inter monachos degens.» Addo ego, «et pridem notus hospes, atque omnibus pro merito eximiae virtutis sapientiaeque charissimus:» Ad quas ejus praerogativas cum accederet gratia auctoritasque Gregorii, licet jam depositi, apud Cluniacenses monachos pro merito ingens; mirum non fuerit, si eum S. Odilo priorem constituerit, sustentaturum [Col. 0026D] vigore adolescentiae (qua tamen jam attigerat aetatis annum 27) senectutem suam ipsique Gregorio majori cum potestate ministraturum necessaria. Interim contigit Romae mori, non solum suffectum Gregorio Clementem sed etiam Damasum, ambo ejus nominis secundos, omniaque misceri a Benedicto, iterum in Sedem Apostolicam regredi moliente: quare Romani optimum censuere, legatione missa, rogare regem, designaret ipse quem eligi a se Pontificem vellet. Hujus autem rei fama Cluniacum perlata, existimo Hildebrandum excurrisse ad regem, cui jam pridem carus fuerat, si forte ei persuadere posset restituere Gregorium, quem non credebat citra injuriam aliquam loco motum, sciebatque eodem quo flagrabat ipse reformandae Ecclesiae [Col. 0027A] zelo aestuare. Sed alium huic itineri exitum destinaverat Deus; quia per talem occasionem venit in notitiam novi Pontificis, exeunte anno 1047 designati; qui, hominem nactus Romanae urbis vitia et corruptelas non scientem minus quam odientem, crediderit cum sibi consilio et auxilio utilissimum esse posse, si secum venire persuasisset.
24. Ottho Frisingensis paulo aliter rem narrat, quasi per Gallias iter Romam tenens noviter designatus Pontifex, et Cluniaco transiens, ibi invenerit Hildebrandum priorem: additque quod hic illum «adiens, aemulatione Dei plenus, constanter de incoepto redarguit; illicitum esse inquiens per manum laicam Summum Pontificem ad gubernationem Ecclesiae violenter introire: verum, si suis [Col. 0027B] credere velit consiliis, utrumque, et quod majestas imperialis in ipso non exacerbetur, quodque libertas Ecclesiae in electione canonica renovetur, se pollicetur effecturum. Inclinatus ille, ad monitus ejus purpuram deponit; peregrinique habitum assumens, et ducens secum Hildebrandum, iter carpit. Igitur ad Urbem usque venientes, consilio Hildebrandi a clero et populo in Summum Pontificem Bruno,» mox Leo dictus, «eligitur.» Nihil quidem de assumpta purpura habet Vita Leonis; et quoad habitum peregrini, eum susceptum ait, post natalem domini Tulli celebratum. Nolim tamen propterea rejicere totam narrationem auctoris tam antiqui, et non solum seculo post rem gestam scribentis; modo permittat excusare et corrigere leve erratum in loco, [Col. 0027C] et quod ille Cluniaci factum ait, actum Wormatiae credere. Profitetur in Romana synodo supra citata «Gregorius VII.» quod qui «invitus ultra montes cum domino suo papa Gregorio VI abiit, magis invitus cum domino suo papa Leone ad specialem» Romani cleri «ecclesiam rediit.» Credo autem non alia conditione consensisse in reditum, quam si Leo, consilio isti suo obsequens, Romam privatus ingredi decerneret, cleri consensum liberum in sui electionem requisiturus; quamvis id fortassis non erat omnino necessarium, si per compromissum Romanorum ipsorum arbitrium eligendi Pontificis fuit imperatori delatum, uti existimant aliqui contra mentem Baronii. Ms. nostrum de Vitis Pontificum, [Col. 0027D] de Leone agens: «Hic a Deo, inquit, electus Pontifex, ad urbem devenit Romanam, secum deducens Hildebrandum, qui cum papa Gregorio ad partes illas ierat . . . et ejusdem Hildebrandi consilio omnia in itinere et in hac civitate fecit.»
25. Sed quaerat hic fortassis aliquis qua fiducia Hildebrandus, sesquianno duntaxat in curia Romana versatus cum Gregorio, indeque jam alterum sesquiannum absens, potuerit tam efficax auxilium Leoni polliceri ad obtinendum cleri ac populi Romani consensum, nedum reipsa exhibere. Si liceat aliquid divinare, dixerim id pollicitum Hildebrandum, non fiducia propriae auctoritatis, quam scire debebat Romae fore exiguam; sed alienae, S. Odilonis videlicet sui abbatis, et magistri sui Laurentii [Col. 0028A] Amalfitani archiepiscopi; quos ambos tum Romae esse sciebat, et pro egregiae sanctitatis merito maxima ibidem pollere auctoritate ac gratia. Utrumque ex S. Odilonis Vita scimus: quia cum hic Silviniaci in Gallia obiit, ultima die anni 1048 sub noctem, necdum integer annus effluxerat quod Roma redierat; Laurentius autem (ut in eadem Vita habetur) eidem ibi aegrotanti per menses quinque maximo solatio fuerat, vir, S. Petro Damiani teste, «qui potens in litteris ac bigiossus, Graece noverat et Latine; et, quod longo praestantius est, laudabilis vitae claritate pollebat,» mortuus ibidem Romae proxima post mortem S. Odilonis Quadragesima: in cujus altera et antiquiori Vita per Liziardum, idem Laurentius appellatur «vir per omnia sanctissimus [Col. 0028B] in Scripturis utriusque linguae facundissimus, istiusque Patris familiarissimus; quorum uterque animus conglutinabatur individui amoris spiritu.» Si interrogas ubi et quando magistrum Laurentium habuerit Hildebrandus; ex mendacissimo Bennonis ore disce certissimam veritatem. Accusat hic Gregorium sextum quod «Laurentium Romae agentem domi semper retinuit, in suo archipresbyterio S. Joannis, ante portam Latinam;» nec dubium quin etiam in Lateranensi patriarchio, cum esset Pontifex domesticumque clericum vel secretarium haberet Hildebrandum. Hunc autem nesciremus fuisse Laurentii discipulum, nisi idem Benno, satanico furore contra illum actus, nos id docuisset; [Col. 0028C] dum Baronio teste (neque enim ipsum dignor inspicere) in illum declamat, ut «insignem magum, malorum omnium Benedicti IX complicem, doctorem et principem maleficiorum, qui et aruspicinam publice exerceret, magiamque et alia id genus vetita Romae palam cunctis discere volentibus profitebatur; a quo et Hildebrandus ejus discipulus easdem magicas artes, legibus divinis et humanis improbatas, didicerit.» Horum igitur duorum et aliorum forsitan eximiorum virorum, Romae tunc pariter commorantium, operam sibi in tanti momenti negotio procurando minime defuturum sperans Hildebrandus, potuit quod pollicitus est, cum fiducia optimi successus, spondere Leoni. An autem Romam advenientes ibi adhuc S. Odilonem repererint, [Col. 0028D] incertum mihi est; Laurentium plane debuerunt invenisse.
26. Porro ad excusationem Ottonis Frisingensis perperam Cluniaco attribuentis quod factum Wormatiae erat, hoc etiam facit, quod minime dubitari possit quin ex itinere, per Lotharingiam Burgundiamque instituto, Cluniacum deflexerint Leo et Hildebrandus. Secundo enim Arari commodissima Lugdunum via est: in cujus medio ad dexteram ripam est Cabillonensis civitas, et duabus inde ad occidentem leucis Cluniacum; quo Leonem quidem invitare poterat tum sanctitas celeberrima loci, tum Gregorii Expontificis ibi alloquendi commoditas, a quo posset opportunissimis consiliis informari; ipsum vero Hildebrandum eodem trahere debebat [Col. 0029A] necessitas abdicandi Prioratus, et statum monasterii constituendi, necdum ex Italia reverso Odilone abbate. Quanto deinde Leonis pontificis anno Hildebrandus praefectus sit monasterio S. Pauli regendo reformandoque, nullus explicat. Visionem ipsimet ea de re factam Paulus Bernriedensis refert num. 8, similem aliam Leoni oblatam sic describit Ms. nostrum: «Postea, ad regendum, ecclesiam S. Pauli» Leo «tradidit» Hildebrando, «pro quadam visione quam viderat; videlicet quia B. Petrum in praedicta visione hilarem videbat, B. Paulum tristem et turbulentum erga se prospiciebat.»
27. Praemissa, collatis undique auctorum testimoniis, [Col. 0029B] solum habere vel per conjecturam potui de Gregorii VII monachatu; donec, ante non multos annos, amicus noster Tiberius Petraccius, sui Vallumbrosani ordinis tunc procurator generalis, nunc abbas S. Michaelis Pistorii, obtinuit a sacra rituum Congregatione Decretum, signatum 21 Januarii 1693. Quo tum nonnulli ordinis istius sancti jubebantur Martyrologio Romano inscribi, tum ad elogium Gregorii nostri supra relatum expresse addit, quod fuit «ordinis Vallumbrosae.» Postea 4 Martii ejusdem anni, alterum emanavit decretum, ad ejusdem procuratoris instantiam; quo approbantur concedunturque lectiones propriae de eisdem sanctis, ac nominatim de «S. Gregorio papa VII,» ubi dicitur quod, «cum a saeculo alienus soli Deo servire [Col. 0029C] cuperet, monasticam vitam professus, coenobium S. Benedicti in patria sua exstruxit, sub instituto Vallumbrosano, quod pridem amplexus fuerat.» Historiae Vallumbrosanae parens et eruderator diligentissimus Ambrosius Locatellus, centum ab hinc annis, «Gregorii VII» saepe meminit cum laude, tanquam suo ordini optime affecti; ac nominatim cap. 63, eadem Italice referens, quae in Vita mox alleganda exprimuntur latine, de gestis in synodo Romana sub Alexandro II, ubi plerique praelati ipseque etiam S. Petrus Damiani obsistebant monachis a S. Joanne missis ad Petrum episcopum Florentinum Simoniae accusandum: exprimuntur autem his verbis: «Interea insurrexit in concilio quidam vir [Col. 0029D] egregius et excellentissimus, alter quasi Gamaliel nomine scilicet Hildebrandus, monachus et archidiaconus Ecclesiae Romanae et cardinalis: qui prius fuit prior monasterii Cluniacensis ordinis S. Benedicti, et qui post decessum Alexandri II Apostolica est dignitate praeditus. Et quia placuit sibi ut fieret defensor causae Christi, factus est postea Vicarius ejusdem Christi, hoc est Papa, et vocatus est Gregorius VII. Qui, dum esset cardinalis, hanc controversiam prudenter audiens, et auctoritatem canonum sapienter perpendens, monachorum in universis adjutor et defensor nobiliter exstitit; quos non pedetentim ratiocinando, sed aperte atque fortissime defendit, contra omnium opinionem.»
28. Sed neque hic auctor, neque ipsum aliosque [Col. 0030A] sui ordinis scriptores antiquiores prae oculis habens Locatellum praefatus, isto vel alio ubi res ferebat loco dixerunt uspiam, ordinis Vallumbrosani monachum fuisse Hildebrandum. Solum cap. 67, invenio eumdem Locatellum narrare, quomodo idem Hildebrandus, Florentiam veniens cum praedicto papa Alexandro, ad componendam discordiam inter monachos et episcopum anno circiter 1063, tentandum sibi proposuerit S. Joannis Gualberti patientiam, ad capiendum experimentum solidae fucataeve sanctitatis, compositis ad injuriae speciem verbis: «Quorum tamen omnium (sicut ipsemet postea retulit) memoria ei exciderit, mox atque in sancti conspectum venit. Quam adeo sibi, alioquin eloquenti, insolitam obmutescentiam pro miraculo accipiens cardinalis,» [Col. 0030B] inquit Locatellus, «pro indicio eam habuit Dei, sanctitatem viri comprobantis; eumque deinceps dilexit ut fratrem, et ex hora annumerari voluit filiis nostrae religionis Vallumbrosanae.» Ut vera haec esse probarentur omnia, spiritualis tamen filiationis nomen, quo nonnullis religiosis ordinibus ascribi se faciunt cujuscunque conditionis ac sexus fideles pii, adeo late se extendit, etiam ad laicos et conjugatos, ut ea sola ratio aegre videatur sufficere ad aliquem sanctum uni particulari ordini ascribendum ut proprium; sic enim una eademque persona in multos posset ordines distrahi, et contentionum fatuarum ansam praebere, certantibus partibus, utri plus juris in ipsam competat. Ad manum exempla sunt, sed nihil attinet ea nunc adducere; solum [Col. 0030C] dico quod, si Petraccius aliud nullum habuit fundamentum suae praetentionis quam dictum Locatelli testimonium, infirmum illud omnino habuit. Sed prius quam id demonstrem, exhibenda est quaedam ipsius Hildebrandi jam papae Epistola post mortem sancti fundatoris scripta hoc tenore:
29. «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, clericis, monachis ac religiosis laicis, disciplinam sanctae recordationis Joannis Gualberti abbatis imitantibus, salutem et apostolicam benedictionem. Licet venerandae memoriae eumdem Joannem Patrem vestrum corporeis oculis non viderimus, quia tamen fidei ejus puritas in Tusciae partibus mirabiliter resplenduit, multo eum amore dileximus. Cujus sanctae [Col. 0030D] conversationis quamvis vos imitatores esse studiosos non ambigimus; ut vigor rectitudinis vestrae ad exstirpandam de agro Dominico zizaniam sollicitius invigilet attentiusque ferveat paternae vobis exhortationis verba impendimus. Vos itaque, dilectissimi, in quantum possibilitas permittet, vitam illius sequentes, et vere filios ejus et haeredes simili vos conversatione probantes, viriliter agite et confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus. Documenta sanctarum Scripturarum, quibus haereticorum argumenta destruuntur et fides sanctae Ecclesiae defenditur contra membra diaboli, mens vestra quotidie meditetur, et ea qua solet libertate in malorum confusione erigatur. Eos autem qui in vobis confidunt, et consilium religionis vestrae sequi disponunt, [Col. 0031A] more praedicti Patris vestri suscipite, et de iis quae ad salutem eorum pertinere videntur sanctis exhortationibus instruite; ut non solum vestra, sed et vos sequentium circumpositi populi considerantes sancta opera, glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Nos autem ipsum amorem quem Patri vestro et vobis olim impendimus, donec nostros spiritus rexerit artus, exhibere desideramus; et tanto quidem deinceps majori vos charitate fovebimus, quanto vos in divinis negotiis ferventiores esse probabimus; quibus non solum spirituale, sed et saeculare, si necesse fuerit, auxilium, Deo adjuvante, ministrabimus. Vos igitur omnipotentem Dominum exorate ut ipse vires et facultates nobis tribuat, quatenus suscepti regiminis importabile [Col. 0031B] pondus possimus tolerare, et sanctam ecclesiam in statum antiquae religionis reducere. Valete.»
30. Obiit S. Joannes Gualberti 12 Julii, ipso quo pontifex Gregorius fuerat anno 1072, paucis diebus post episcopalem seu pontificalem ejus consecrationem, factam, sicut infra ostendemus, die 30 Junii; adeo ut haec fuerit una ex primis Gregorii, jam episcopum se scribentis, epistolis. Hanc autem nobis suggessit sancti Fundatoris Vita, quam ex ms. ecgrapho Ripolensis prope Florentiam Abbatiae, apud Reverendiss. Abbatem Ascanium Tamburinum Florentiae asservato, habemus beneficio illustriss. D. Francisci Redii. Vitae illius Auctor ita de seipso in Prologo loquitur: «Rogante Reverendo in Christo [Col. 0031C] Patre D. Bartholomaeo Abbate monasterii S. Bartholomaei de Fossato, Ordinis Vallumbrosae et dioecesis Januensis; ego D. Andraeas de S. Ambrosio, natione civis Januensis, et humilis Prior monasterii S. Matthaei dioecesis Januensis, Ordinis S. Benedicti. . . novissimus et tantillus inter tantos ejusdem B. Joannis discipulos, qui ejus gesta, virtutes et signa descripsere, aggrediar in nomine Domini, . . . . fabricare unicum opus de scriptis dictorum discipulorum, ac etiam de aliis gestis ejusdem B. Joannis habitis ex archiviis majoris monasterii Vallisumbrosae, mihi traditis Florentiae anno Domini 1419 de mense Septembris; ac etiam ex aliis gestis, habitis ex scriniis dicti monasterii S. Bartholomaei de Fossato. . . . Sed ut dubitationis [Col. 0031D] occasionem subtraham, per singula quae describo, quibus mihi haec auctoribus sint comperta superius manifestavi et iterum manifesto, quia ex scriptis discipulorum suorum, quorum nomina sunt haec: D. Acto, qui fuit Pistoriensis Episcopus; et D. Andreas, qui fuit Abbas monasterii S. Fidelis Strumensis ejusdem Ordinis Vallisumbrosae.»
31. Egimus de B. Andrea jam nominato die 10 Martii, et num. 13 doluimus praeclarum ejus opus de Sancti Joannis vita modo nuspiam reperiri. Sicut tamen S. Arialdi Martyris Vita, ab eodem conscripta, et a nobis danda 28 Junii, feliciter hoc seculo emersit in lucem, ita speramus illam quoque alicunde prodituram e tenebris, prius quam sub manus nostras veniat Julius. Iste autem Andreas, vivente adhuc [Col. 0032A] Sancto Fundatore florebat, in expugnandis Simoniacis, B. Arialdi Martyris apud Mediolanenses adjutor fidelis, anno 1060. S. Acto, sicuti jam vidimus ad ejus Natalem 22. hujus mensis Maii, mortuus anno 1155. et circa 1070. primum natus, nulla ratione potuit viventis sancti discipulis adnumerari; sed sua accepit ex illis, ac nominatim ex B. Theuzone uno ex primis qui usque ad annum 1095. dicitur vitam propagasse, ac nonnulla de Vita Sancti patris mandasse litteris. Hic vero Thenzo, prout ejus verba allegantur ex veteri traductione italica anni 1250. existente in archivio Vallumbrosano, non Hildebrandum, sed Gregorium Cardinalem nominat, cui res superius narrata usuvenerit: pro quo si Hildebrandum S. Atto constituit, ratus per anticipationem [Col. 0032B] vocari Gregorium, ex propria id fecit conjectura, eaque minime solida; cum Gregorius Papa profiteatur quod sanctum «corporeis oculis non viderit» umquam. Alphonsus quidem Ciacconius, in Vitis Pontificum et Cardinalium, ejusque recognitores amplificatoresque Victorellus, Ughellus, Oldoinus, pro anno 1063, in quem incidisset congressus iste cum S. Joanne, nullum nobis exhibent Cardinalem Gregorium. Sed cum certum sit multos ab iis medio isto aevo praetermissos, quorum notitiam non fuerunt assecuti, quod vel sola supplementorum identidem adjunctorum copia probat; nihil obest quo minus cogitemus, sub Alexandro Papa II. inter Cardinales revera fuisse Gregorium aliquem, necdum aliunde notum: quod centum post annis non discernens [Col. 0032C] S. Atto male supposuerit Hildebrandum Cardinalem, dictum in Pontificatu Gregorium.
32. Interim manifestam contradictionem verborum Attonis et Locatelli cum ipsiusmet Gregorii assertione agnoscens Didacus de Franchis, Ripolensis Abbas, in Historia S. Joannis Gualberti sub annum 1638. libris duodecim Italice vulgata; alibi quidem, notatis ad utrumque marginem accurate locis verbisque Auctorum, fidem suam liberat; in libro autem undecimo, tractans praecitatum argumentum, et in extimo margine adnumerans Italica verba Theuzonis, ubi Gregorii meminit; in altero, Latina verba Lectionum propriarum anno 1624. editarum [Col. 0032D] in quibus Hildebrandi nomen exprimitur; omittit omnia ex quibus intelligi posset in conspectum Sancti revera objurgatorem praemeditatum venisse. Imaginatur autem sibi Auctor iste, quod cardinali praeordinata verba recolenti privatim apud se, eorum exciderit memoria; postea vero eumdem petito alloquio frustratum esse, eo quod Sanctus nemini se conspiciendum tunc temporis praeberet, sed omnia per internuntios et litteras ageret. Quod sane pro eo rerum articulo, quo geri personaliter tam difficilia negotia debuissent, incredibile videtur, nullo id veterum asserente. Tum Auctor interrupta quae dixi S. Attonis verba Latina resumens, in margine paginae 429, illo citato, haec habet: «Deinceps tantus inter utrumque firmatus est amor, quantus inter [Col. 0033A] amicos carissimos et uterinos solet esse germanos.»
33. Habes fontem filiationis, a Locatello primum excogitatae gratis, a Petraccio magis etiam gratis sic acceptae, et in Lectiones Martyrologii matutinique officii inductae, quasi «Vallumbrosanum institutum pridem amplexus» tenuisset Hildebrandus. Quam autem «pridem?» Audi iterum Lectiones: «Monasticam vitam professus, coenobium S. Benedicti in patria sua extruxit sub instituto Vallumbrosano, quod pridem amplexus fuerat, deinde profectus in Galliam in monasterio Cluniacensi permansit.» Romae ergo, adhuc totus juvenis ac pene puer, Vallumbrosanum institutum amplexus est Hildebrandus, ante annum 1046, si amplexus est unquam. Atqui nullum Vallumbrosani instituti monasterium [Col. 0033B] eo seculo Roma habuit: quod autem nunc habet sub titulo S. Praxedis, primum Vallumbrosanum esse coepit circa annum 1170, si recte tempus quadringintorum annorum subduxit Onuphrius Panvinius, in libello de praecipuis Urbis ecclesiis edito sub annum 1570. De monasterio Soanensi (quod a tam juvene fundatum fuisse nemo prudenter crediderit) agens praelaudatus Didacus de Franchis lib. 8. pag. 254. ad extremam Joannis aetatem refert acquisitionem loci suburbani de Calvello dicti, quem eremitae pauci tunc habitabant; et ubi aedificata paulatim Abbatia praedicta, anno denique 1496. intra civitatem translata est, reductis eodem Eremitis. Cum autem hujus loci meminit Didacus, non obliviscitur annotare quod [Col. 0033C] «Soana «sit» patria famosi monachi Hildebrandi:» addit et traditionem incolarum esse (nam scripturas sub annum 1550. incendio dicit periisse) quod sua praesentia locum aliquando dignatus sit ipse S. Joannes: et credemus de fundatore Hildebrando nil dicturum fuisse, si vel eminus quidpiam subolfecisset?
34. Universim vero, quod ad Gregorium Papam VII. Vallumbrosanis Sanctis adnumerandum, attinet, praefatus Didacus lib. 9. pag. 293. aliam causam non assignat quam «obsequii et gratitudinis, quia S. Joannem Gualbertum canonizavit, et primum Ordini Cardinalem dedit S. Petrum Igneum: eodem plane modo quo Ordo Vallumbrosanus conservat honoratam memoriam Victoris Papae II, similem ei quam retinet Beatorum suorum; non pro [Col. 0033D] cultu sanctitatis, sed pro obsequio gratitudinis; propterea quod primus ille fuerit qui noviter natam Congegationem Apostolicis Privilegiis communivit. Sed hanc piam, inquit ille, et honestam consuetudidinem non satis cognitam habentes extraneorum aliqui, vitio nobis inconsiderate vertunt; attribuentes ipsam desiderio immodico augendi numerum illustrium apud nos personarum.» Bene sit animae Scriptoris, candidissimi simul et discretissimi; qui citra praejudicium veritatis, scivit mentem Ordinis, Gregorium et Victorem appellantis suos, sic explicare, ut eam nec ulterius extendi per ignorantiam patiatur, nec aliis obligationem inducat Vallumbrosani Ordinis titulum attribuendi iis quos, quia consuetae Professionis vinculo ipsi non fuisse adstrictos sciunt, [Col. 0034A] absque ejusmodi titulo appellare malunt, propter periculum ambiguae significationis in vulgo, titulum ejusmodi accepturo secundum magis obviam strictioremque notionem. Interim per illam sinceram Didaci confessionem, non solum intelligimus quo sensu praecitata verba apponi Martyrologio et in Lectionibus recitari petierit Petraccius, et sacra Rituum Congregatio approbarit; sed habemus viam expeditam et commodam ad explicandas innumeras tricas, nobis objectas saepius saepiusque objiciendas ab iis qui dolent quod, inhaerentes communiori vocum in vulgo usurpatarum acceptioni, eos omnes Sanctos non proferamus sub titulo sui Ordinis, quos illi quacumque ratione adscribendos ipsorum majores aestimaverunt; quosque in propriis cuique Ordini [Col. 0034B] Officiis privatim sic tribui, indulget potius quam mandat Ecclesia. Si quid autem neque amicissimus nobis Petraccius, neque Vallumbrosani Monachi, quorum hospitio liberali nos illum usos charitateque mirabili adjutos gratanter monuimus, non succensebunt mihi quia suam mentem hic explicui: sic opto ut alii quicumque Religiosi nos habeant excusatos, quoties absque sui Ordinis titulo agimus de aliquibus Sanctis, de quibus ipsi, vel ex antiquo usu, vel ex recentiori Congregationis sacrae indulto, Officium recitant tanquam de suo, quando titulus iste nobis minus certus exploratusque est. Quoniam vero non est ab omnibus speranda ea moderatio qua Vallumbrosanos Patres haec lecturos [Col. 0034C] confidimus, conveniet ut talis omissionis causas subinde reticeamus, neque ad eas proferendas invitos velit cogere quisquam: ne, postea quam eas protulerimus, sero poeniteat importunitatis male consultae, velitque eam quaestionem nunquam motam contra nos fuisse. Unum addiderim, quod, hisce jam ad praelum postulatis, venerit epistola Dom. Placidi Poltri Vallumbrosani, nescio quid novae probationis pollicens, quod libenter in Appendice post Tomum 7 danda expendam, et quatenus potero etiam sequar: proinde dicta hactenus accipiantur citra praejudicium sententiae, aliquando forte melius quam nunc usque sit factum, comprobandae.
[Col. 0034D] 35. Superiori Paragrapho saepe mihi memoratus Reverendiss. Abbas Petraccius, de suo Ordine simul ac S. Gregorio non solum mereri bene studuit, quod explicato jam sensu ipsum huic innexuerit per additiones factas ad Romanae Ecclesiae Martyrol. et suae Congregat. Breviar. favente sibi in his omnibus, et difficultates magnas superare faciente Cardinali Bona, cujus judicio rem commiserat sacra Rituum Congregatio; sed omnes etiam ingenii atque studii sui nervos intendit, ut sanctorum, novis Officiis ad ipsius instantiam donatorum, genus quam clarissimum fuisse ostenderet; ipsosque inter se non spirituali magis profectu similes, quam prosapia carnali conjunctos. Scrutatus ergo latebras archiviorum, stemma eorumdem genealogicum texuitquod [Col. 0035A] ut huic loco insererem obnixis a me precibus rogavit, Florentinae nobilitatis judicia explorare cupiens in nostro opere, interim dum suum luci parat tractatum, in quo productis veterum instrumentorum tabulis comprobetur veritas graduum singulorum, quoad affinitatum nexus et consanguinitatis progressus. Non erat nobis tam propinqua praelo dies 25 Maii, quam sibi persuadebat ista scribens Petraccius, vixdum inchoata annis ab hinc 10. impressione primi Tomi; sed, priusquam huc veniretur abunde fuit temporis, ut ille suum interim tractatum ederet. Hoc autem cum non fecerit; et eruditi Florentiae viri, quibuscum schema praedictum communicavi, responderent, plus eo sibi videri pollicitum Auctorem quam solide possit comprobare; [Col. 0035B] nec ego consultum puto, locum ei dare in opere nostro, et sumptus facere in caelaturam genealogicae arboris, parum firmis forsan radicibus nixae.
36. Liceat tamen verbo indicare praetensae a Petraccio Genealogiae seriem. Praesumit ille Aldobrandescam gentem, in Hetruria nobilem, quae nunc nominari desiit, deficientibus masculis, mulieribus autem in Ursinam et Sforziam familias innubentibus, ex Carolingico Francorum Regum stemmate fluxisse; in eademque Domo frequens nomen Hildebrandorum, indeque eo seculo quo cognomenta firmari in familiis nobilioribus coeperunt, «Aldobrandescorum» cognomen natum: pro anno autem 948. producit quemdam Hildebrandum, Theuzonis filium, [Col. 0035C] qui Comes Soanensis simul et Tusciae Marchio, genuerit Villam, matrem S. Joannis Gualberti Vallumbrosanorum Fundatoris; et Bonizonem, anno 979. Gomitem Pitaliciensem ac Soanensem, patrem S. Gregorii Papae VII, adeo ut consobrini inter fuerint sancti illius duo, Abbas et Pontifex. Ex eodem porro Bonizone Petraccius facit nasci Desiderium, Comitem Soanensem, a quo genitus sit Petrus Igneus ex Ordine Vallumbrosano Cardinalis, defunctus anno 1078. die 8 Februarii; et Aldobranda, mater S. Bernardi, ex eodem Ordine Episcopi Parmensis et Cardinalis, defuncti anno 1133. die 4. Decembris. Ita ille. Alia deinde schematis ejusdem parte, S. Gualberti paternum genus ducit a quodam Schiava Comite Vallis-Pesciae, ex Longobardorum Regibus [Col. 0035D] orto; Bernardi vero Sancti, ex Ubertis; familia (ut Ricordanus aliique volunt) ab antiquis Romanis propagata, licet recentius nomen sit, tractum ab Uberto aliquo nominis ejus primo, qui seculo 10. vixerit. Penes assertores probatio sit istarum tam antiquarum originum: Petraccius incumbit documenta proferre, quibus Sanctorum Joannis Gualberti et Gregorii VII. processio a Comitibus Soanensibus, et cognatio tam propinqua, probentur. Nam quidquid sit de sancto Abbate, quem nobili genere natum extra controversiam est; de Pontifice vereor ut Petraccius aliud fundamentum habuerit, ipsum ad Aldobrandescos trahendi, quam quia hi genus suum referunt ad Hildebrandos Soanae Comites, Soanae autem ille natus dicitur, et Hildebrandi nomen [Col. 0036A] in baptismo intulit. Sed novum non est ea nomina, quae Principibus familiaria sunt, inter eorumdem subditos, quantumvis ignobiles, frequentari intuitu suorum Dominorum, aut alia ex causa.
37. Cardinalis Baronius, ad annum 1073. n. 15. de Hildebrando jam electo Pontifice acturus, cum dixisset quod «alii Soanensem, alii Senensem fuisse tradunt» (quorum sententia facile conciliabit cum auctore Fastorum Senensium, qui Senensi ditione Soanam contineri intelliget), «humili loco natum» asserit, parente fabro: quod ignominiae, inquit, causa adversarios ei objecisse comperimus; cum ex hac parte magis laudandus esset, quod evidentiora in eo ex his elucescerent veri Apostolatus signa; siquidem Apostolus dicat: «Videte enim vocationem vestram, [Col. 0036B] Fratres, quoniam non multi potentes, non multi nobiles; sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat fortia, et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (I Cor. XXVI, 27, 28) .» Haec Apostolus; cum aliquot superbe nimis respuat humanus fastus illum natalis titulum, quo Deus Filium suum omnem hominem factum voluit insignire, ut fabri filius diceretur. Addunt vero ista de fabri filio, quod, cum puer luderet ad pedes patris, ligna dolantis; ex rejectaneis segmentis, cum nesciret litteras, casu elementa illa formarit quibus simul conjunctis illud Davidicum exprimeretur oraculum: Dominabitur a mari usque ad [Col. 0036C] mare (Ps. LXXII, 8) ; quo significaretur, manum pueri ductante Numine, ejus fore amplissimam in mundo auctoritatem.» Ita Baronius, sed nullum nominatim Auctorem vel in margine laudans: eadem vero in lectionibus Officii proprii sic narrantur, ut generis ejus ignobilitati non suffragentur, dicuntur enim evenisse, «cum parvulus ad pedes fabri, ligna edolentis, jam litterarum inscius, luderet,» non «ad pedes patris fabri;» quin potius nobilitati minime vulgari favet, quod, in Mss. nostris Vitis Pontificum, «Nepos Gregorii» Rusticus, «Praefectus Septem soliis,» ad instar artis munitae domui, eamdem tenuisse dicatur contra obsidentem eam machinisque admotis quatientem Henricum imperatorem: cujusmodi officium non videtur plebeio homini [Col. 0036D] committendum fuisse. Taceo de «Avunculo Abbate monasterii S. Mariae in Aventino,» de quo Vita n. 5; licet enim generis clarioris ratio non parvae considerationis semper fuerit etiam in monasticarum Praefecturarum collatione, minus tamen inusitatum est ad eas provehi etiam infimo loco natos, quam stirps non dederit claritatem, moribus, meritis, aut litteris conferentibus.
38. A primo Gregorii in terris Natali, transeo ad alterum sanctiorem in Cathedra, quem more institutoque majorem annue eum celebrasse dubitandum non est. Dubitari tamen potest, quo die eum celebraverit, eo quod Lambertus Schafnaburgensis illius ipsius temporis scriptor, ad annum 193, quo electus Pontifex Gregorius est, die (ut ex decreto habetur) [Col. 0037A] 10 Kalendas Maii, dicit quod Regis consensum praestolans, primum ordinatus fuit «anno sequenti in purificatione S. Mariae;» cum Acta Pontificalia apud Centium Camerarium asserant quod «Rex, mox ut electionis veritatem cognovit, assensum praebuit, et Gregorium Vercellensem Episcopum, Italiae regni Cancellarium, ad urbem transmisit, quatenus auctoritate regia electionem ipsam confirmaret, et consecrationi ejus interesse studeret: quod sine dilatione factum est. Nam infra octavam Pentecostes in Presbyterum Hildebrandus ordinatus est, et in Natali Apostolorum in Romanum Pontificem consecratus.» Pentecoste illius anni, qui Pascha habuit 31 Martii, et litteram Dominicalem F, celebratum fuit 14 Maii: Natalis vero Apostolorum cecidit in [Col. 0037B] Sabbatum. Videri autem posset ex peculiari electione ipsius sancti Pontificis assumptus is dies, cum alioqui soleret in Dominicis Pontificum consecratio fieri, quia meminerat quod ipsum Apostolorum Princeps Petrus «ab infantia sub alis suis singulari quadam pietate nutrivit, et in gremio suae clementiae fovit,» uti antea ad Saxonia Principes scripserat. Dominicam tamen expectatam ex more fuisse, qua Commemoratio specialis S. Pauli agenda erat, continuato quodammodo festo Natalis Apostolorum, persuadet Epistola ejus 12 in Registro, per quam «Gregorius, in Pontificem Romanum electus, Guilielmo Papiensi Episcopo salutem in Domino Jesu Christo» scripsit, ipsomet die 3: «Kalendas Julii, [Col. 0037C] Indictione undecima.» Quod autem nec uno quidem die serius facta sit Consecratio, quam 30 Juni, probat sequens epistola, qua «data secundo Kalend. Julii, Indictione» similiter «undecima, Gregorius,» jam non amplius «in Romanum Pontificem Electus,» sed (mutato de more stylo) «Episcopus, servus servorum Dei, Manassi Remensi Archiepiscopo salutem et Apostolicam benedictionem impertivit.»
39. Non habuit hic Pontifex in usu id, quod Clementem Papam III, coepisse, et Caelestinum Papam similiter III, constanter videmus observasse, centum post haec annis, ut sui Pontificatus annos adnumeraret subscribendis epistolis, saltem in Registro; nec aliarum extant exempla, quibus pleniori forma subscribentes S. R. E. Scriniarii sive Cancellarii, [Col. 0037D] illum et alios temporis characteres apposuere: proinde non possumus ex iis demonstrare, quod idem Gregorius annorum suorum Pontificalium initium ducere sit solitus a 30 Junii. Credere tamen possumus eum in hoc quoque secutum morem decessorum suorum; adeoque Pontificatui ejus, tunc primum inchoato cum coepit esse Episcopus, solum adscribendos esse annos 11, menses 10, dies 26. Hoc autem modo praecedentium omnium Pontificum spatia numeramus, in nostra de Pontificum Romanorum Chronologia tractatu, tandem nunc edito; simulque observamus Dominicam diem, ut Ordinationibus faciendis antiquitus praescriptam: et hac duplici regula expediendas speramus infinitas historiae ecclesiasticae difficultates, quae Baronianam [Col. 0038A] circa Pontifices chronologiam, ubi neutra regula tenetur, identidem perturbant implicantque.
40. Dilatae usque eo Ordinationis causam, non absque aliqua veri similitudine, videtur praememoratus Ottho Schafnaburgensis satis idoneam proponere, dum scribit, quod intellecta Gregorii electione, et «quo modo zelo Dei ferventissimus erat, Episcopi Galliarum protinus grandi scrupulo permoveri coeperunt, ne vir vehementis ingenii et acris erga Deum fidei, districtius eos pro negligentiis suis quandoque discuteret: atque ideo communibus omnes consiliis Regem adorti, orabant ut electionem, quae ejus injussu facta esset, irritam esse decerneret; asserentes quod nisi impetum hominis praevenire maturaret, malum hoc non in alium magis [Col. 0038B] quam in ipsum Regem redundaturum esset. Statimque Rex a latere suo Eberhardum Comitem misit, qui Romanos Proceres conveniens, causam ab eis sciscitaretur quare, praeter consuetudinem majorum, Rege inconsulto, Romanae Ecclesiae Pontificem ordinassent; ipsumque, si non idonee satisfecisset, illicite accepta dignitate abdicare se praeciperet. Is veniens Romam benigne a praedicto viro susceptus est: cumque illi mandata Regis exposuisset, respondit se, Deo teste, honoris hujus apicem numquam per ambitionem affectasse: sed electum se a Romanis, et violenter sibi impositam fuisse Ecclesiastici regiminis necessitatem: cogi tamen nullo modo potuisse ut ordinari se permitteret, donec in electionem suam tam Regem quam Principes Teutonici [Col. 0038C] Regni consensisse certa legatione cognosceret: hac ratione distulisse adhuc Ordinationem suam et sine dubio dilaturum, donec sibi voluntatem Regis certus inde veniens nuntius intimaret. Hoc ubi Regi est nuntiatum, libenter suscepit satisfactionem; et, laetissimo suffragio, ut ordinaretur mandavit.»
41. Nescio quam procul aut prope Roma tunc Rex abfuerit, adeoque nec definire possum utrum intra decem illas hebdomades, quae inter Electionem Ordinationemque fluxerunt, toties potuerint commeare nuntii, quoties opus est ut Gregorius expectaverit donec post reditum praedicti Comitis novos a Rege nuntios acciperet. Sed neque id opus fuisse video: siquidem praelaudata ex Vaticano Archivio [Col. 0038D] Acta habent quod «altera die» ab Electione, «apud se ipsum sollicita mente pertractans ad quam grave periculum sit adductus, aestuare coepit ex nimio dolore. Sed cum excusationem de relinquendo Papatu non invenisset, nuntios ad Regem Henricum celeriter destinavit, per quos et electionem super se factam aperuit, et ne assensum praeberet attentius exoravit, quod si non faceret. certum sibi esset quod graviores et manifestos ejus excessus nullatenus impunitos toleraret.» Rem ergo sic gestam existimo, ut Gregorii nuntios praecurrerit (ut fit) fama Electionis, eamque secutae vel mox secuturae Ordinationis, eo quod Romanus populus dilationem nullam videretur pati velle (sicut ex responso Gregorii ad Comitem satis intelligitur) et Episcopis Gallicanis [Col. 0039A] qui tum forte ex Burgundia et Lotharingia in Regis Curia aderant, regiae auctoritatis neglectum pro certo exaggerantibus missus Comes sit; quo digresso supervenerint nuntii cum epistolis, falsi arguentes famam praedictam; ideoque, non expectato Comitis reditu, missum mandatum ad Vercellensem Episcopum ut Ordinationi Pontificiae curaret interesse, quod hic sine mora faciens, advenerit Romam decima [Col. 0040A] post Electionem hebdomade, citius forte quam Comes ad Regem potuit rediisse. Atque hoc modo, etiamsi Rex fuisset in intima Germania, potuerunt esse facta omnia quae utrimque narrantur. Unde autem Lambertus diem Purificationis acceperit, ignoro: errasse, certis documentis convici, quod satis est.
Vita S. Gregorii VII
Igitur Gregorius septimus, super quem vere primi Gregorii requievit spiritus, natione Teuscus, patrem habuit nomine Bonicum [Col. 0039C] Ms. nostrum nomen patris rectius expressit, Bonizonem scribens, qui hic saltem Bonizus vel Bonitus non Bonicus, scribendus erat. , et ipse Hiltebrandi sortitus est in baptismo vocabulum, non sine grandi praesagio futurorum. Hiltebrandus [Col. 0039D] Pro varia dialecto varie nomen hoc scribitur, Hiltebrant, Hildebrand, Heldebrant, et (suavioris pronuntiationis causa) etiam Hellebrand: quod postremum, quia varie accipi potest, inimicis Gregorii et maledicis occasionem dedit, ut infra num. 4 dicitur. Infernalem titionem: quamvis Helle, non solum substantive infernum, ab Hellen in declive vergere, sed adjective etiam Clarum significet. Noster auctor, omissa prioris partis etymologia, in posteriori a Branden, urere, ardere sumpta, hic stetit, Perustionem reddens: est autem Brand, ardor, incendium, titio. Hilt vero vel Held, significat Heroem; atque adeo Hildebrandus est Ardor heroum [Col. 0040C] seu heroicus: vix autem in usu antiquo distinguitur a Childebrando, sicut nec Childebertus ab Hildeberto: est tamen notionis differentia, quatenus [Col. 0040D] Childe antiquis Francis Saxonibusque, et hodie adhuc Anglis, significet infantem, filium, etc. Itali fere sine aspiratione Ildebrandum dicunt, quod recentior usus in Aldobrandum vertit. Porro quae, occasione ignei ardoris ipso nomine significati, mox dicuntur, de Elia, ex apocryphis sumpta, poterunt ad jus festum 20. Julii accuratius [referri]. enim, Teutonicae linguae vernacula nuncupatione, Perustionem significat cupiditatis terrenae, qualem Psalmista sibi divinitus impertiri precatur, dicens Psal. XXV: Proba me, Domine, et tenta me; ure renes meos et cor meum . . . . Apte vero in baptismo datum est hoc nomen, dicente Joanne Baptista, Marci I: Ego quidem vos baptizo in aqua in poenitentiam; qui autem venturus [Col. 0039C] est post me, fortior est me, cujus non sum dignus calceamenta portare: ipse baptizabit in Spiritu sancto et igne. De hoc igne ipse Salvator ait, Lucae 12; Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat? Quoniam ergo vir iste ignito eloquio Domini repulsurus erat a domo Dei ignita jacula inimici, non incongrue praetulit incendium appellatione, quod exhibiturus erat ferventissima caritatis et veritatis attestatione.
2. Habemus adhuc firmiores in eo divini fervoris praemonstrationes, ex quibus eum quondam Eliae [Col. 0040B] Prophetae assimilavimus, cum forte Isidorum de ortu et obitu Prophetarum legeremus. Ibi enim, si memoria non fallit, caput Eliae recens nati globo ignis traditur illustratum; ad praesignandum videlicet divinae aemulationis ardorem, quo tandem inflammandus erat contra praevaricationes pessimorum Regum, atque seductiones pseudoprophetarum. Simili modo ex Gregorii sive Hiltebrandi parvuli vestibus scintillae ignis visae sunt emicuisse, ad praenotandum sine dubio sancti zeli fervorem quo et ipse igniendus erat contra gravissimas insolentias Henricianae vesaniae, et contra intolerabiles effraenationes Sacerdotalis incontinentiae. Hanc autem scintillarum visionem saepius ostensam, primitus in eo Cluniacensis monasterii Pater S. Majolus [Col. 0040D] Majoli Vitam damus 11. Maii, ubi ostendimus obiisse illum anno 994: atqui anno 1048. Hildebrandus adhuc erat adolescens: itaque quod hic S. Majolo tribuitur, sub aliquo ejus discipulo vel successore S. Odilone dictum fuerit. fertur adnotasse, [Col. 0040C] atque illud B. Joannis Baptistae adaptasse: Iste puer magnus erit coram Domino. Denique ut cunctas visiones ignis, quas de eo comperimus, sine intermissione commemoremus; visa est etiam de ipsius capite quodam tempore flamma procedere, ad expressiorem similitudinem Eliae, si aetatum fulciremur cooperatione. Verum, sicut illud propheticae increpationis prodigium contigit in infantia, ita istud Apostolicae examinationis ostentum accidit in aetate perfecta.
3. Fuit et in hoc aliqua similitudo Eliae, quod [Col. 0041A] contemptus a quodam calumniatore, terribiliter vindicatus est coelesti igne. Nam cum esset Archidiaconus, antecessoris sui Alexandri; pauper quidam intolerabilem sustinens sibi hereditatis ablatae injuriam, ab iniquissimo et metuendae potentiae viro, flebilem querimoniam detulit Pontifici Romano. Verum hic, cum propterea sibi quoque damnum ab animo irreverenti et infrunito subeundum formidaret, et justa sententia misericordiam sublevare trepidaret; justus Hiltebrandus, quasi leo confidens, cum primum Pontificem ad exerendum ultionem excitare et confortare tentasset, sed eum a pusillanimitate spiritus nequaquam liberare praevaluisset; sibi vicem illam misericordiae et veritatis committi postulavit. Qua protinus accepta, sententiam [Col. 0041B] anathematis in praedonem dedit. At ille, vel non habens, vel erubescens habere videri timorem tanti judicii; cum exinde tertia die solito (more) exultantis vel insultantis equestrem militiam inter commilitones ventilasset; subito fulminis ictu percussus, veluti durus Pharao, in stagno ignis ardentis submersus est.
4. Interea vidit illud famosum somnium, Pontificalis excellentiae et efficaciae vaticinium, quod scilicet ex ore ejus ignis exiret, qui totum mundum igniret; haud dubium quin ille ignis, quem Dominus Jesus Christus misit in terram, et voluit vehementer accendi. Verum non sic impii interpretati sunt, neque sic malignantes experti sunt. Nam quia [Col. 0041C] Spiritum sanctum blasphemaverunt, eumque in servo suo arguentem de peccato, Infernalem titionem vocaverunt: justi Dei ultione, irremissibili delicto obligati, perpetuam miseriam malignae appellationis inciderunt, et mirum in modum, quod piis erat salutiferum, impiis factum est mortiferum. Hic succedit miraculum, non solum Eliae, sed etiam justi Abel, et sapientissimi Salomonis, nec non et aliorum Patrum exemplis gloriosum, quorum videlicet libaminibus illapsa est per speciem ignis gratia sancti Spiritus. Domino namque auctore sublimatus in specula Apostolorum Petri et Pauli, cum in universam terram produceret sonum eorum, et in fines orbis terrae disseminaret verba eorum; moderni Neronis, scilicet quarti Henrici Regis, cujus flagitiis et [Col. 0041D] facinoribus omnis praedicatio veritatis, velut ignis urens, intolerabilis erat, gravissimam contra se persecutionem commovit: ideoque necessitate compulsus fugere de civitate in civitatem, Christianissimae Comitissae Mathildis tutelam ad tempus expetiit. Cumque apud eam in pace factus esset locus ejus, et habitatio ejus in Sion, hoc est in specula divinae contemplationis; recurrente temporum rota, forte imminebat dies maxime dedita Pontificalibus officiis, quae nuncupari solet Coena Domini. Hanc ergo [Col. 0042A] celebraturus, adiit Abbatiam, vocabulo Nonantulam [Col. 0041D] Nonantula in confiniis agri Mutinensis et Bononiensis fundata S. Anselmo primo Abbate, qui ditavit illam reliquiis S. Silvestri, ut dictum est ad S. Anselmi Vitam die 3. Martii. Ibidem etiam haberi corpus Hadriani Papae non I. sed III. ostendi in [Col. 0042D] Chronologia Pontificia. , sanctorum praedecessorum ejus Silvestri et Adriani patrociniis gloriosam. Ibi nempe sacrosanctis insistens ministeriis, cum jam consummaret sanctificationem Chrismatis, subito coelitus inflammante benedictum liquorem clara specie ignis, conglorificatus est antiquis Patribus signo divinae acceptionis.
5. [Col. 0042D] Meminit sequentis historiae Bertholdus Constantiensis ad annum 1082. Sed jam congruum videtur miracula de igne in mirabili extinctione ignis finire, quae in Chronicis venerabilium virorum hac occasione legitur accidisse. Cum praedictus Henricus Romanae civitatis moenibus hostili manu assedisset, et ob hoc ignem quodam loco injecisset, ut, populo a tutandis propugnaculis ad avertenda combustionis pericula converso, [Col. 0042B] sine prohibitione irrumperet; intelligens hanc versutiam fortissimus in fide Christi Gregorius, signum Crucis appinxit, et, velut Tiberis inundantiam effunderet, incendium protinus extinxit, plebemque ad propugnacula defensanda redire praecepit.
6. Nobis etiam redire placet ad commemorandam pueritiam ejus, in qua avunculo suo Abbati monasterii sanctae Dei Genetricis Mariae in Aventino monte, ad instructionem liberalis scientiae et compositionem moralis disciplinae, a parentibus commendatus, in brevi ostendit spectabiles flores utriusque nutrimenti. Jam vero adolescentiam ingressus, profectus est in Franciam, domiturus inibi carnis [Col. 0042C] petulantiam et molestia peregrinationis et instantia eruditionis. Inde post aliquot annos Romam rediturus, occulta Dei praeparatione, moram fecit aliquantum temporis in aula Henrici III, ut, quia sublimandus erat in culmine Sacerdotii, profectus ejus manifestus fieret omnibus ex alta specula regni. Hinc ipse Imperator aiebat nunquam se audisse hominem cum tanta fiducia Verbum Dei praedicantem. Probatissimi quoque Episcoporum, rei publicae consulentium, admirabantur in verbis gratiae quae procedebant de ore ejus.
7. Post haec Romam reversus, cum studio perfectionis insisteret, et accepta divinitus talenta intellectus atque operationis duplicare satageret, torpentes domesticos sensit inimicos, et illud veritatis [Col. 0042D] elogium probavit: Nemo propheta acceptus est in patria sua (Luc. IV) . Proinde parcere volens invidiae, et majorem caritatis fructum quaerere, ingredi statuit in partes Germaniae et Galliae. Cumque venisset ad Aquas pendentes [Col. 0042D] Aqua-pendens oppidum ditionis Pontificiae in territorio Urbevetano. , apparens ei in visione B. Petrus, qui jam ascensiones ejus in Cathedram suam disponebat, prodire eum ulterius prohibebat. Ispe autem, fallacem existimans imaginem, a proposito itinere non reflexit. Item secundae noctis similem visionem praeterivit. Tum vero tertia nocte [Col. 0043A] cum maximo terrore ingerens se facies Apostolica, graviter eum luiturum, si non reverteretur, intentavit; sicque eum in Romanae Ecclesiae solatium revocavit.
8. In diebus illis, mortuo Damaso [Col. 0043D] Damasus II. creatus est die 17. Julii anno 1048. et, cum sedisset dies 23. extinctus est, ut creditur, veneno. secundo, successit nonus Leo [Col. 0043D] Vitam S. Leonis IX. dedimus 19. Aprilis. Annus autem tunc erat 1084. ; qui, laudabilis viri prudentiam et sanctitatem ex corde veneratus et amplexatus, ejus per omnia consilia suscepit; et haec eorum concordia plurimum in agro Dominico spinis erutis fructificavit. Interea Subdiaconus ab eodem Papa ordinatus, monasterio S. Pauli, miserabiliter desolato, praelatus est, tali primitus visione confortatus. Apparens ei B. Paulus in basilica sua stabat, ac palam manibus tenens stercora boum, de pavimento levabat, ac foras jactabat. Cumque spectator otiosus [Col. 0043B] assisteret, increpabat eum Apostolus, quare non se adjuvaret: jussitque eum palam apprehendere, et fimum (sicut ipse faceret) ejicere. Latrunculis enim Campaniae diripientibus subsidia alimoniae, in tantum languorem inciderat observantia sanctitatis et regulae, ut et armenta, licenter ingredientia, domum orationis foedarent; et mulieres, in refectorio necessaria ministrantes, famam paucissimorum, qui remanserant, monachorum dehonestarent. Eliminata igitur omni spurcitia, et recuperata victualium sufficientia, congregavit honestam multitudinem Regularium monachorum: quorum religione et disciplina venerabiliter usque hodie pollet locus iste.
9. Denique tam singularem coepit habere fiduciam [Col. 0043C] super opitulationibus precum illorum, ut, si quando non liberaretur ab adversitatibus, certissimum ei signum fieret, alicujus delicti impedimentum esse inter eos: quo praesenti ipsius examinatione correcto, solito cursu liberationem ejus acceleratam ferebat oratio (Gal. VI) . Beatus plane Pater, beati filii, quos inter ignorantia et impunitas culpae moram non potuit habere, sed, exemplo quidem Josue prodita, in spiritu lenitatis, secundum Apostoli praeceptum, castigata est! Si qui tamen, cujuslibet professionis fuerint, majores culpas, et maxime ad immunditiam vel sacrilegium pertinentes, apud S. Paulum committere praesumpserunt, mox in Apostolicae reverentiae (honorem) ab exterminatore perierunt. Sicut enim, [Col. 0043D] Haec habentur in Vita S. Gregorii, a nobis 12. Martii illustrata, auctore Joanne Diacono lib. 4. num. 96. primi Gregorii tempore, B. [Col. 0043D] Andreas Apostolus ultor exstitisse legitur sui sanctuarii; ita et in diebus Hiltebrandi ejusdemque Gregorii VII. B. Paulus Apostolus vindex enituit sui sanctificii, utroque scilicet Apostolo cooperante suo operario.
10. Interea spiritualis agricola, sanctus videlicet Leo IX. Papa [Col. 0043D] Cum S. Leoni IX. successisset Victor II. creatus 13. Aprilis anno 1055. missum se in Gallias testatur ipse Hildebrandus apud Desiderium Abbatem [Col. 0044D] Casinensem, dein Victorem II. Papam lib. 3. Dialogorum, et apud Petrum Damiani Opusculo 19. cap 6. apud quos sequens narratur historia, sed Subdiaconus appellatur. Verum infra apud Bertholdum num. 1. et apud Grutmundum Archiepiscopum Aversanum lib. 3. de Veritate Corporis Christi in Eucharistia, Archidiaconus dicitur , considerans et admirans multum fructum palmitis hujus, eo quod ipse maneret in Christo, et Christus in ipso; dilatavit in eo mansionem Christi per impositionem Ordinis Levitici, et ut fructum plus afferret, Romanae Ecclesiae Archidiaconum instituit. Post haec in partes Galliarum directus, ita creditum sibi Apostolicae vicis exhibuit officium, ut merito cum Apostolo dicere posset «Deo gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis [Col. 0044B] quidem odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae in vitam (II Cor. II:) .»
11. Primam sane odoris hujus fragrantiam Lugdunum, quae prima sedes est Galliarum, synodali discussione suscepit. Nam, sicut Papa Kalistus narrare consuevit, prima Concilii die, proclamatus est quidam Pseudo-episcopus de Simoniaca Pontificalis culminis ascensione; sed quia ad finem perduci non potuit probatio, in sequentem diem prolata est. Interim quid faceret sibi male conscius? Quo se verteret? Adamante duriorem judicis mentem nullo munere ausus est attentare, non dubitans se per hoc ardentissimum veritatis amatorem magis exasperare quam placare. Data igitur pecunia, oppilavit [Col. 0044C] ora tam accusatorum quam testium, et cooperante securitatis insolentia, tumidus crastinae sessionis cognitori insultavit, dicens: Ubi sunt, qui me accusabant? nemo me condemnavit. Ad haec zelotes Dei alto gemitu suspirans, et frixorium cordis sui super illis qui corrupti erant dedignativo gestu significans, ait ad corruptorem: Credis, o episcope, Spiritum sanctum unius cum Patre et Filio esse substantiae et deitatis? Quo respondente, Credo; Dic, inquit, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Cumque hunc Versiculum, ad commendandam sanctae Trinitatis fidem a Nicaenis Patribus hymnizando prolatum, et B. Hieronymo pro succentu [Col. 0044D] De hoc succentu, a S. Hieronymo commendato, egimus in Annotatis ad Epistolas praevias utrique adscriptas, ante Catalogos veteres antiquorum Pontificum, editos ante tomum I. Aprilis p. IV. singulorum Psalmorum Damaso Papae commendatum, fiducialiter adorsus fuisset; Gloria Patri et Filio, dicebat; sed, [Col. 0044D] Spiritum sanctum nominare minime valebat. Secundo tentare admonitus, defecit in Filio. Tertio repetere permissus, obticuit in Patre. Tunc demum pedibus Apocrisiarii provolutus, Simoniacum se esse professus est. Qui mox ut ab Episcopatu depositus [Col. 0045A] est, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, clara voce personuit. Et his divinae cognitionis indiciis feruntur nonnulli Pseudoepiscoporum compuncti, malas conscientias spontanea confessione prodidisse, et injuste acquisitas dignitates juste demisisse.
12. Idem venerabilis Archidiaconus Synodum tenuit, cui Hugo [Col. 0045D] Acta varia S. Hugonis dedimus 29. Aprilis. Cluniacensis Abbas interfuit: in qua Episcopum quemdam ordine judiciario deposuit. Inde simul ambo profecti, ad flumen quoddam pervenientes transvadabant: Archidiaconus vero praecessit Abbatem. Transmisso igitur flumine, conversus retro respexit, et dixit: Cur talia de me cogitasti? Abbas vero respondit: Tune es Deus, qui cogitationes hominum te scire asseveras? Deus. inquit, [Col. 0045B] non sum: sed tamen, quae in animo volvebas audivi. Dixisti enim in corde tuo, me magis Episcopum illum causa jactantiae, quam zelo Dei deposuisse. Perculsus Abbas conscientia: Rogo te, inquit, per caritatem Dei, ut edicas mihi quomodo hoc sentire potuisti? Quia venientem te, inquit, per alveum fluminis respexi; et, quasi filum tensum [foret] ab ore tuo usque ad aures meas, inde hoc perpendisse te sensi
13. Altera item die, cum ambo, Archidiaconus videlicet et praedictus Abbas Cluniacensis, ecclesiam quamdam ingressi fuissent; Camerarius Abbatis stans ad orationem, clam aliquos nummos e marsupio protulit, atque pro expensis tribuendos de manu [Col. 0045C] in manum calculavit. Interrumpens autem orationem Archidiaconus vociferando: Exi, diabole; ecclesiam eum relinquere coegit. Tum Abbas: Inhumane, inquit, agis, quod neque orationem nos complere permittis. Orationem, ait, monachi tui sciscitare, et cur id fecerim, poteris cognoscere. Requirens igitur Abbas, invenit quod nummos computasset. Consequenter Archidiaconus intulit: Et ego teterrimum spiritum ante ipsum hoc idem simulare vidi
14. Eodem itinere venerunt ad quamdam civitatem, multa mortalitate laborantem; in qua vidit Angelum Dei erecto gladio paratum ad occisionem. Unde, cum irent ad oratorium secundum consuetudinem, rogabat Abbatem ut breviaret orationem [Col. 0045D] et quantocius relinqueret civitatem, alioquin omnes perituri essent. Dicto parens Abbas velociter reversus est ad hospitium, et ecce reperit duos viae socios repentina morte prostratos. Cumque festinantissime deseruissent locum pestilentiae, Abbas jam potitus sciscitandi libertate, percunctatus est venerabilem Levitam quid vidisset, quod tantam [Col. 0046A] properationem indixisset; et, quod praedictum est, audivit.
15. Inter haec, Romam proficiscens, cum audisset mortuo Stephano Papa [Col. 0045D] Mortuo anno 1054. S. Leone IX. substitutus anno sequente Victor II. et huic anno 1057. vita functo successerat Stephanus IX. qui post octo circiter menses decessit e vivis. Hic, teste Leone Ostiensi lib. 2. Chronici Casinensis cap. 100. mandavit ut nullus a suo obitu eligeretur Papa, nisi [Col. 0046D] adesset Hildebrandus. Benedictum quemdam ab iniquis et importunis hominibus contra Canones in Apostolica Sede substitutum, magis acceleravit iter suum: collectaque Synodo Episcoporum in Tuscia, Benedictum quidem sancti Spiritus judicio condemnavit, Gerhardum vero, Florentinae civitatis venerabilem Episcopum, communi bonorum consensu electum Apostolocae Sedi inthronizavit, atque Nicolaum II [Col. 0046D] Nicolaus II sedit a Januario anni 1059. fere usque ad Junium anni 1061. cui tunc successit Alexander II, a quo Hildebrandum Cancellis Apostolorum praefectum ait Malmesburiensis, lib. 3. de Gestis Regum Anglorum, pag. 107. ex editione Francofurtensi. nominavit. Hoc autem post biennium defuncto, successit Alexander II.
16. Hujus camerarius, nomine Joannes, narrare [Col. 0046B] solebat factum in semetipso divinae curationis miraculum, per venerabilem Hildebrandum adhuc Archidiaconum. Nam cum idem Joannes apud Tusculanum nimis acri febrium dolore fatigaretur, misso nuntio beatum virum rogavit obnixe ne pigritaretur venire usque ad se. Nec mora, quia boni nuntii hominem esse cognovit, venire non renuit. At ille nimio gaudio repletus in adventu ejus, traditis ei omnibus suis, commendavit etiam, humiliter implorans, ut communem Dominum pro se deprecari, ac religiosos homines in idipsum curaret adhortari. Tunc vir Dei, domestica pietate ab intimis visceribus commotus, ejectis omnibus, se diutissime in orationem cum lacrymis absque verborum strepitu dedit. Completa oratione, Comitissam, cum qua [Col. 0046C] idem Joannes morabatur, vocavit; eamque ut refectionem, pullum videlicet gallinae, infirmo praepararet hortatur. Cui renitenti, eo quod longa debilitate stomachum adeo infirmatum esse non ignoravit, ut etiam ante aliquot hebdomadas cibum percipere fastidierit, vir Dei respondet: Sine modo. Scias enim quod tam festinanter non praeparabitur quomodo ipse desiderabit. Hoc ita res probavit. Nam sufficienter refectus, obdormivit soporatus, ac de omni illa validissima invaletudine sine mora convaluit.
17. Iterum vir beatus ad Ecclesiarum directionem a Domino Papa destinatus, cum inter multa bona opera quae operatus est, Antistitem quemdam, falsis [Col. 0046D] criminibus impetitum, a malignantium calumniis duce Spiritu veritatis eripuisset; Romam reversus, Basilicam Petri Apostoli, causa orationis et gratiarum actionis, ingressus est. Erat ei familiare diverticulum, ut ad B. Mariae Dei Genitricis iconem, consistentem intra eamdem Basilicam, ante eam orando procideret, et plorando cor suum effunderet. [Col. 0047A] Igitur cum hac vice secundum hanc consuetudinem facturus accessisset; vidit, quod dictu mirabile est, ipsam imaginem lacrymas stillare, et quasi dolorem suum pro aliqua dilecti sui molestia significare. Ipse autem repletus stupore et ecstasi, postquam satis in admirationem defixus est, lacrymis lacrymas ubertim reddidit: et supplicatione completa, Lateranense Palatium, salutaturus Domnum Papam, revisit Qui mox perlati ad eum falsi rumoris excipiens indicium; quod videlicet pro muneribus praenotatum justificasset Episcopum, patenter dedit intelligi quid in sacra imagine significasset similitudo condolendi. Verum cum sapientia, quae lucebat in vultu ejus, rationem coepisset reddere; erubescebant omnes, qui in praesentia erant, adversarii ejus: et juxta B. Hieronymum, [Col. 0047B] falsus rumor cito opprimebatur, et mordax lingua cito confodiebatur: quippe vita ipsius voce et exemplo commendabatur. Inde cum praedicto more solito repeteret imaginem, converso miraculo, vidit eam arridere sibi tanquam triumphatori.
18. Ne autem haec miracula, quamvis de sanctis, tamen de insensatis rebus, incredibilia videantur: ex probabilioribus orthodoxorum Patrum scriptis fidem dare volumus, quaedam ex his mutuantes exempla quae contra hujusmodi incredulitatem non putamus invalida. Sic enim legitur in Actionibus septimi universalis Concilii, auctoritate primi Adriani Papae collecti [Col. 0047D] Habentur haec in Prato Spirituali seu lib. 10. de Vitis Patrum, auctore Joanne Moscho cap. 180. : Narravit nobis Dionysius presbyter Ecclesiae Ascalonis, de abbate Joanne [Col. 0047C] anachoreta, dicens: Quia hic magnus in praesenti generatione fuit homo, et ad statum suum Deo placentem hoc de eo miraculum asserebat: In specu, inquiens, senex sedebat in partibus Sochus, possessionis ab Hierosolymis milliariis IX [Col. 0047D] Ibidem milliaribus fere viginti. Scriptura variis locis Socho nominat, resque inter ipsum et Azecha factas narrat, est autem ad Euronotum versus Aegyptum. ferme distantis. Imaginem autem habebat senex in specu sanctae et intemeratae Dominae nostrae, Dei Genitricis et semper Virginis Mariae, habentem in ulnis Christum Dominum nostrum. Quotiescumque igitur volebat quoquam pergere, aut ad eremos longinquas, aut Hierosolymam ad adorandam sanctam Crucem et sancta loca, vel etiam in Sina monte oraturus, aut ad martyres qui ab Hierosolymis multis spatiis aberant (erat enim amicus Martyrum oppido senex; nam, nunc quidem ad S. Joannem [Col. 0047D] Ephesum, nunc vero ad S. Theodorum [Col. 0047D] Perperam impressum Eucharetam. Consule quae de S. Theodoro diximus ad Vitam ejus die 7. Februarii § 2. Euchaitam, aut ad S. Theclam Seleuciam pergebat, vel ad S. Sergium Araphani [Col. 0047D] Imo Saraphas, uti dicetur ad ejus et S. Bacchi [Col. 0048D] Vitam 7. Octobris. Consule notas Baronii ad dictum diem. ), praestruebat candelam et succendebat, sicuti habebat consuetudinem: et ad deprecationem stans, ut iter sibi dirigeretur, dicebat ad Dominam, in imaginem ejus attendens: [Col. 0048A] Sancta Domina, Dei Genitrix, quoniam viam habeo longam ad ambulandum, multorum dierum spatium habentem, de candela tua curam habeto, et inextinguibilem eam secundum meum propositum custodi: ego enim adjutorium tuum comitem habens vadam. Et his ad imaginem dictis, abibat: et proposito itinere completo revertebatur, aliquando quidem mense uno, aliquando vero duobus vel tribus, nonnunquam quinque aut sex moratus: et sic inveniebat candelam ordinatam et ardentem, ut eam ad iter agendum egressurus sinebat numquam illam aliquando a semetipsa extinctam vidit, neque a somno surgens, neque ab eremo rediens in speluncam.
19. Item ex eisdem Actionibus ex Vita [Col. 0048D] Ex actione 4. constat hunc esse S. Theodorum Siceorum Abbatem; cujus Acta valde illustria dedimus 22. Aprilis; sex ex sola versione Latina, curata per Lipomanum: in qua cum hoc miraculum desit, apparet nec ipsum Lipomanum, integrum Graecum textum habuisse, quem vel ideo magis optamus inveniri. S. [Col. 0048B] Theodori Archimandritae, cum esset annorum quasi XII, facta est mortalitas ex bubone in illa villa, ita ut et ipse infirmaretur pene ad mortem. Porro detulerunt eum in oratoriam domum S. Joannis Baptistae, quae erat juxta villam, et straverunt eum ad introitum altaris. Porro supra illum in receptaculo Crucis stabat imago Salvatoris Jesu Christi; cumque ex dolore bubonis cruciaretur, repente de imagine ceciderunt super eum roris guttae; et statim, gratia Dei, a dolore convaluit, et sanus effectus est, et ivit domum suam. His exemplis, ad adstruendam fidem sufficere valentibus, ad nostrae narrationis ordinem redeamus.
20. Igitur venerabilis Hiltebrandus vidit visionem, [Col. 0048C] Apostolicae pietatis in proximo suscipiendae praesignationem. Apparuit ei Simon Magus, tripudians et exultans in navi: et ipse sibi videbatur illum insilire, et colluctando pedibus subactum insolubilibus nexibus vincire. Quod novis Ecclesiam significet, rarus est qui ignoret: in qua nimirum Simon Magus, ante beati viri hujus Apostolatum, longe lateque per suos sequaces sacrilega venalitate luserat, libere scilicet et impudenter emens ac vendens ecclesiasticas dignitates. Quomodo autem per hunc athletam Dei prostratus et alligatus sit, suo loco dicemus. Per idem tempus quidam Pisani pernoctabant in Basilica B. Petri gratia orandi: cum ecce vident ipsum Principem Apostolorum in eadem domo sua, cum hoc praedestinato herede suo deambulantem, [Col. 0048D] eique praecipientem ut stercora diversorum jumentorum, quae sparsim inibi jacere videbantur, in saccum, qui cominus haberi cernebatur, congereret, et dorso imposita egereret. Et quidem per haec stercora, luxurias et spurcitias diversorum hominum, maxime autem Nicolaitarum, et quarti Henrici [Col. 0049A] patroni eorum significari, in promptu est. Sed quomodo et portata et exportata sint, suo tempore, Deo aspirante, demonstrabimus
21. Nunc electionis ejus, post mortem Alexandri Papae, legitimum ordinem, prout ipsi electores ejus conscripserunt, proponamus, regnante Domino nostro Jesu Christo, anno clementissimae Incarnationis ejus 183, Indictione et Luna XI, decimo Kalend. Maii feria secunda, die sepulturae Domini Alexandri bonae memoriae secundi Papae. Ne sedes Apostolica diu lugeat proprio destituta Pastore, [Col. 0049B] congregati in Basilica B. Petri ad Vincula, nos sanctae Romanae Catholicae et Apostolicae Ecclesiae Cardinales, Clerici, Acolythi, Subdiaconi, Diaconi, Presbyteri; praesentibus venerabilibus Episcopis; Abbatibus, Clericis et Monachis consentientibus; plurimis turbis utriusque sexus diversique ordinis acclamantibus; elegimus nobis in Pastorem et Summum Pontificem, virum religiosum, geminae scientiae prudentia pollentem, aequitatis et justitiae praestantissimum amatorem, in adversis fortem, in prosperis temperatum, et, juxta Apostoli dictum, bonis moribus ornatum, pudicum, modestum, sobrium, castum, hospitalem, domum suam bene regentem, in gremio hujus Matris Ecclesiae a pueritia [Col. 0049C] satis nobiliter educatum et doctum, atque pro vitae merito in Archidiaconatus honorem usque hodie sublimatum, Hildebrandum videlicet Archidiaconum; quem amodo usque in sempiternum et esse et dici Gregorium Papam et Apostolicum volumus et approbamus. Placet vobis? Placet. Vultis eum? Volumus. Laudatis eum? Laudamus. Acta Romae X Kalend. Maii, Indictione XI.
22. Ipse quoque Gregorius de electione sua continuo has misit epistolas. Gregorius, in Romanum Pontificem electus, Desiderio Abbati Monasterii S. Benedicti montis Casini, salutem in Christo Jesu. Dominus Papa Alexander mortuus est: cujus mors super me cecidit, et omnia viscera mea concutiens, penitus conturbavit. Nam in morte quidem ejus Romanus [Col. 0049D] populus contra morem ita quievit, et in manu nostra consilii frena dimisit, ut evidenter appareret ex Dei misericordia hoc provenisse. Unde accepto consilio hoc statuimus, ut post triduanum jejunium, post Litanias et multorum orationem, [Col. 0050A] eleemosynis conditam, divino fulti auxilio statueremus quod melius de electione Romani Pontificis videretur. Sed subito, cum praedictus Dominus noster Papa in Ecclesia Salvatoris sepulturae traderetur, ortus est magnus tumultus populi et fremitus, et in me quasi vesani insurrexerunt; ita ut cum Propheta possim dicere: Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me; Laboravi clamans, raucae factae sunt fauces meae; et: Timor et tremor venerunt super me, et contexerunt metenebrae. Sed quia in lecto jacens valde fatigatus satis dictare nequeo, angustias meas enarrare supersedeo. Te igitur per omnipotentem Dominum rogo, ut suffraganeos Fratres et Filios, quos in Christos nutris, ad exorandum Deum pro me provoces, [Col. 0050B] et ex vera caritate invites: quatenus oratio, quae me liberare debuit, ne incurrerem periculum, saltem tueatur in periculo positum. Tu autem ipse quantocius ad nos venire non praetermittas, qui quantum Romana Ecclesia te indigeat, et in prudentia tua fiduciam habeat, non ignoras. Dominam Agnetem Imperatricem [Col. 0049D] Henrici quarti mater Agnes Imperatrix, eo parvulo post viri mortem gubernacula regni pacifice est moderata: sed postea, Principum invidia videns filii animum a se aversum discessit in Italiam: et per medium fere anni spatium, ut loquitur Leo Ostiensis l. 3. Chronici Casinensis c. 32. Casini commorata est, ac proinde eam tunc ibi existentem salutat S. Gregorius. , et Rainaldum [Col. 0049D] Videtur Rainaldus tunc exul, Casini fuisse. Eum S. Gregorius consolatur epistola 20. libri primi, anno sequenti data, in qua meminit dictae Agnetis [Col. 0050D] Imperatricis. epistolam libro 6 etiam scripsit Indictione 2. anno 1079. venerabilem Cumanum episcopum ex nostra parte saluta: et quantum erga nos dilectionis habuerint, nunc ut ostendant, nostra vice fideliter obsecra. Data Romae, IX Kal. Maii, Indictione undecima.
23. Gregorius, in Romanum Pontificem electus Gottifredo [Col. 0050D] Gottifredus seu Godefridus, cognomento Barbatus seu Senior, Lotharingiae et Tusciae Dux, duas habuit uxores; primo Dodam, ex qua genuit Godefridum Gibbosum, et B. Idam viduam, Comitissam Boloniae, cujus Vitam dedimus 13. Aprilis. Dein duxit anno 1054. Beatricem, viduam Bonifacii Tusciae Marchionis, quae eidem Bonifacio ante genuerat Mathildem Marchionissam, seu Comitissam. Duci salutem in Domino Jesu Christo. Grata nobis est laetitia tua, quam in litteris tuis de promotione nostra te habere cognovimus; [Col. 0050C] non ut hoc aliqua causae nostrae delectatio faciat, sed quod eam ex fonte sincerae dilectionis et fideli mente derivatam esse, non dubitamus. Nostra enim promotio, quae tibi ceterisque fidelibus piam de nobis existimationem et gaudium administrat, nobis interni doloris amaritudinem et nimiae anxietatis angustias generat. Videmus enim quanta nos solicitudo circumstat: sentimus quam nos suscepti oneris sarcina gravat: sub quibus, dum nostrae infirmitatis conscientia tremit, anima nostra in Christo potius dissolutionis requiem, quem in tantis periculis vitam cupit. In tantum quippe commissi nobis officii consideratio nos sollicitat, ut, nisi in orationibus spiritualium hominum, post Deum, [Col. 0050D] aliqua fiducia nos sustentaret, curarum immensitate mens nostra succumberet. Peccatis enim facientibus, ita pene totus mundus in maligno est positus, ut omnes (et praecipue qui in Ecclesia Praelati sunt) eam potius conturbare, quam fideli devotione [Col. 0051A] defendere vel celebrare contendant, et, dum suis aut lucris aut praesentis gloriae desideriis inhiant, omnibus, quae ad religionem et justitiam Dei pertinent, se velut hostes opponant. Quo magis nobis dolendum est, qui susceptum universalis Ecclesiae regimen in tanta difficultate, nec rite administrare, nec tuto deserere possumus. Ceterum, quia fidei et constantiae virtutem (donante Deo) in te sitam esse cognovimus; omnem, quam oportet in carissimo S. Petri filio, in te fiduciam habentes, animum tuum de nostra itidem constantissima dilectione, et erga honores tuos promptissima voluntate, nequaquam dubitare volumus. De rege vero mentem nostram et desiderium plene cognoscere potes; quod, quantum in Domino sapimus, neminem de ejus praesenti [Col. 0051B] ac futura gloria aut sollicitiorem, aut copiosiori desiderio nobis praeferri credimus. Est etiam haec voluntas nostra, ut, primum oblata nobis opportunitate, per nuntios nostros, super his quae ad profectum Ecclesiae et honorem Regiae dignitatis suae pertinere arbitramur, paterna eum dilectione et admonitione conveniamus. Quod si nos audierit, non aliter de ejus quam de nostra salute gaudebimus; quam tunc certissime sibi lucrari poterit, si, in tenenda justitia, nostris monitis et consiliis acquieverit. Sin vero (quod non optamus) nobis odium pro dilectione; omnipotenti autem Deo, pro tanto honore sibi collato, dissimulando justitiam ejus, contemptum non ex aequo reddiderit; interminatio, [Col. 0051C] qua dicitur: «Maledictus homo, qui prohibet gladium suum a sanguine,» super nos, Deo providente, non veniet. Neque enim liberum nobis est, alicujus personali gratia legem Dei postponere, aut a tramite rectitudinis pro humano favore recedere, dicente Apostolo: Si hominibus placere vellem, servus Dei non essem. Data Romae II Non. Maii, Indictione XI.
24. Post haec, Pontificali benedictione confirmatus, quam acceptus sibi fuerit, ad exemplum Evangelii Pater coelestis ostendit, quoniam mysteria, quae abscondit a sapientibus et prudentibus, revelavit parvulis. Nam duo rustici, non improbabili curiositate ducti, cum adventum novi Pontificis in Lateranam dioecesim comperissent, ad videndum eum [Col. 0051D] mutuis cohortationibus instigati, ad ecclesiam properant. Quo cum pervenissent, invenerunt eum juxta altare Missarum solemnia celebrantem. Quem curiose inspicientes, omnes motus corporis et gestus ejus diligenti animadversione notarunt. Sed alter eorum velut in ecstasin raptus, vidit columbam [Col. 0051D] Aliquid simile eidem Gregorio postea Casini contigisse narrat Leo Ostiensis, l. 3. Chronici Casinensis c. 54. de coelo descendere, humeroque Gregorii dextero insidentem alis extensis caput ejus velare. Completo vero Canone, columba collum protendens, calici rostrum, ut sibi visum est, immisit: quo retracto, [Col. 0052A] unde venerat, illico reversa est. Stupefactus igitur novo miraculo rusticus, atque post paulum ad se reversus, ad propria remeavit
25. Sequenti nocte tres viri, habitu decoro vultuque splendido, ei apparuerunt: quorum unus, vestitu succincto canicieque decenti, figuram Petri, (ut in picturis videre solebat) sibi expressit: alius vultu splendidus, statura procerus, in admirationem simul et timorem convertit inspectorem; tertium, cujus qualitatis esset, non adeo curiose quaesivit. Proinde affabilior horum trium, quis esset diu haesitans, tandem canum illum sermone aggressus, quis ille major esset, vel quo censeretur nomine, sciscitatus est: a quo responsum, quod Sol vocaretur, accipiens, insuper ita increpatus est: Quare non annuntiasti [Col. 0052B] Gregorio, quod heri vidisti? Ille vero perterritus, nihil se vidisse testatur. Oblitusne es, inquit, quod columbam heri inter Missarum solemnia requievisse super humerum ejus videris? totamque visionem, ut viderat, sibi retexuit. Deinde praecepit ei ut quantocius ad Gregorium iret, quia eadem die inde erat transiturus, atque ex ordine ei visionem recitaret. Mane facto rusticus, quid ageret dubitans, atque visionem illusionem esse secum pertractans, quemdam ejusdem loci religiosum virum adit, et quid sibi visum fuisset intimavit. Id autem consilii accepit, quatenus Dominum obnixe deprecaretur ut, si ex illo haec visio fuisset, secundo ac tertio ei revelare dignaretur: quod ita rusticus devote peregit. [Col. 0052C] Secunda igitur nocte item commonitus, obnixius precibus institit. Tertia vero nocte, cum iidem viri terribilius solito se ingessissent: praecepit ei unus ut, si vitam aliquandiu vellet differre, ne dubitaret, quod jussus fuerat, Domino Apostolico denuntiare; ac subintulit: Si tu, cum prope fuerat, jussis nostris minime obtemperasti, necesse est te post eum longius eundo laborare. Sed ille. certius adhuc aliquid ab his elicere gestiens, dixit: Ego quidem rusticus sum et indoctus, quid mihi in signum dabitur, ut a tali persona credatur? Unus eorum, qui tantum solebat pro ceteris loqui, dicebat: Haec dices Gregorio, quod etiam ipse verum esse cognoscit: quoniam accedens ad altare, quod eodem die cogitavit, apud omnipotentem Dominum impetrare meruit. Rusticus [Col. 0052D] ad Gregorium perveniens, secretum ab eo petiit; et quae itineris et laboris ejus causa extitisset, fideliter insinuavit. Ille vero benigne subridens, ac signum praecognoscens, rusticum, tantae legationis nuntium, ad sua regredi cum Apostolica benedictione permisit.
26. Alio quoque tempore [Col. 0051D] Anno scilicet sequenti 1074. aegrotavit, ac se a morbo convaluisse indicat Beatrici ejusque filia [Col. 0052D] Mathildi, epistola 9. libri. 2. scripta 18. Kalendas Novembris: qua dolet se ex periculoso morbo emersisse, ac servatum ad solicitudinem pene naufragantis Ecclesiae. , cum maxima detineretur corporis infirmitate, quaedam neptis sua ad eum visitandi gratia venerat, et qualiter se contineret, inquirebat. Tum ille ut nepti super aegritudine sua animum levigaret, monilia ejusdem manu tenens, [Col. 0053A] an nubere vellet, requisivit. Post, recepta sanitate, dum solitis rationibus incumberet, nec recordatione praeteritorum malorum, nec spe futurorum bonorum, aut desiderio, et, ut breviter concludamus. nullo modo ad hoc, ut saltem unam lacrymulam exprimere valeret, pertingere potuit. Diu igitur moesto animo revolvens quid egisset, quo delicto Deum offendisset, qua denique culpa datam sibi compunctionis gratiam perdidisset; tandem, temperato moerore, id consilii accepit ut religiosos viros secum in jejuniis et orationibus supplicare Domino deposceret; quatenus ei revelare dignaretur pro qua noxa donum illi, quod pridem habuerit, sublatum sit. Quod congrua devotione peractum est. Completis itaque duarum hebdomadarum vigiliis, jejunio, et [Col. 0053B] corporali disciplina, pius et velox auditor desiderium cordis tribuit ei. Nam cuidam innocenti et simplici viro Beata Dei Genitrix in visione apparuit, eique praecepit dicens: Vade, et dic Gregorio, quod cum ego illum in chorum (non dubium quin Virginum) elegerim, ipse e contrario aliter quam deberet egit. Novo autem permotus elogio Gregorius, magis haesitare coepit; intentiusque orare, ut apertius sibi Dei misericordia, quid esset, ostenderet. Iterum eidem, cui supra, sanctissima Virgo Maria mater Domini in somnis apparens, inquit: Haec dices Gregorio; quoniam ipse contra gravitatem institutionis nostrae monilia tractavit neptis suae: idcirco gratiam, quam habuit, amisit. Sed nunc, quia poenitentiam de peccato [Col. 0053C] suo peregit, donum lacrymarum recipiet. Hinc admonemur illius dicti: «Bonum est homini mulierem non tangere (I Cor. VII) .»
27. Quadam aestate, quae Romae humanis corporibus valde contraria est, dum idem vir Dei maximis per integram hebdomadam aestuaret febribus; apparuit ei B. Dei Genitrix semper Virgo Maria; atque, ut indignationem ostenderet, ventrem ejus manu versa percutiens, recessit. Deinde per alteram septimanam adeo debilitatus est, ut respirare eum, qui exitum ejus praestolabantur, vix sentire possent. Finita hebdomada illa, rursus ad eum Beata Dei Genitrix, hora diei quasi sexta, accessit; qualis se haberet, et si adhuc satis poenarum luisse sibi videretur, ab eo sciscitatur. Cui ille respondit: Domina [Col. 0053D] piissima, ut tibi videtur. Tum leni manu, quasi corpus ejus perungens, ab oculis ejus evanuit. Mox illo vestimenta sua, quasi ad ecclesiam processurus esset, requirente; hi, qui aderant, prae nimia infirmitate minus sanum sentire aestimabant. At ille, nil mali se habere affirmans, extorquet ut vestibus se induant, atque ad ecclesiam perducant. Quo facto, in tantum sanitate recepta convaluit, ut etiam sacra Missarum solemnia publice in ecclesia Salvatoris sequenti die celebraret.
[Col. 0054A] 28. Inter haec, quanta obedientia tanto viro exhibenda foret, Hermanno tunc temporis Cardinali, sed postmodum Brixiensis Ecclesiae praesuli [Col. 0053D] Hermannus, sive Arimannus, aut Armanus, favore Comitissae Mathildis electus est Episcopus Brixiensis anno 1096. , divinitus ostensum est. Nam cum ab eo ad mensam quadam die vocatus non venisset, nocte insequenti, terribilis ei quaedam species apparuit, eumque vehementer increpavit, dicens: Ut quid, miser, imitatus es contumaciam Dathan et Abiron, supersedendo Gregorii ad convivium invitatione, sicut illi superbe respuerunt Moysi ad concilium vocationem? An excidit tibi, quanta millia millium in inferno demersa sint propter unius Protoplasti inobedientiam? Festina ergo ad satisfactionem, si evadere cupis debitam rebellibus damnationem. Itaque mox, ut opportunitas data est, provolutus est pedibus clementissimi Papae: [Col. 0054B] nec mora, veniam impetravit lacrymosa supplicatione.
29. Nunc libet duo miracula sanctitatis per B. Gregorium divinitus facta breviter assignare: ne forte ingressis nobis silvam densioris historiae, excidant memoriae. Quodam namque tempore, cum de more sacras manus ablueret, ipsa ablutionis aqua instar lactis facta, aegrum quemdam, cum fide recuperandae sanitatis eam in usum sumentem, confestim ab aegritudine liberavit. Item, cum in comitatu gloriosae Mathildis delitesceret, et rabiem persecutionis, de qua posthac plenius dicturi sumus, declinaret; quadam die venerabilis Hubaldus [Col. 0053D] Hubaldus sive Ubaldus, creatus Episcopus Mantuanus an. 1082. sed ab Henrico Rege pulsus, [Col. 0054D] etiam exul degebat cum S. Gregorio. Mantuanus Episcopus indicavit ei quod coquus ejus, [Col. 0054C] nimia infirmitate praegravatus, de lectulo surgere non valeret. At ille, necessarii commutationem non habens officii, cum fide grano sinapis comparanda, transtulit montem infirmitatis, et crevit in validum gratia sospitatis. Eadem quippe hora, qua jubentis vocem audivit, surrexit, ac necessaria preparavit.
30. Jam tempus exigit, aliquot Decretales beati Praesulis Epistolas, contra Simoniacos et Nicolaitas [Col. 0054D] Extat haec epistola inserta Concilio primo, Romae sub S. Gregorio habito anno 1074, in Apologetico, capitulo 1. in Galliam atque Germaniam transmissas ponere: et subinde, quid sibi velit saccus ille stercoribus refertus, quem supra Pisanis visum commemoravimus, [Col. 0054D] aliquam, ut promisimus, conjecturam facere. Denuntiatio quippe regularis judicii, praedictorum haereticorum eisque faventium concutiens et coercens ignominiam, non absurde videtur comparari sacco stercora continenti; quem videlicet vir sanctus quodammodo portavit, dum, Epistolas mittendo, conversionem eorum, quos notavit, diu patienter expectavit: exportavit autem, quando pertinaces in errore, synodali consensu ab Ecclesia separavit. Harum igitur Epistolarum prima nobis [Col. 0055A] occurrit, ad Ottonem Constantiensem Episcopum directa, quae ita se habet.
31. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri Ottoni, Constantiensi Episcopo, salutem et Apostolicam benedictionem. Instantia nuntiorum tuorum,» etc. Vide infra inter epistolas S. Gregorii.
32. Qua vero contumacia praenominatus Episcopus decretis salutaribus resultaverit, vel potius insultaverit, sequens Epistola prodit. «Gregorius, servus servorum Dei, [Col. 0055D] Partes Henrici Regis fovet Otto, quapropter excommunicatus, in exilium missus anno 1074, et post duos annos in excommunicatione mortuus, et Basileae sepultus. Ita Chronicon Constantiense a Pictorio editum. Ottoni Constantiensi Episcopo, salutem et Apostolicam benedictionem. Perlatum est ad Nos,» etc. Vide inter epistolas.
33. Hic Clero et populo demandat ne inobedienti Episcopo obediant. «Gregorius Episcopus, servus [Col. 0055B] servorum Dei, Clericis et Laicis majoribus et minoribus in Constantiensi Episcopatu consistentibus, Christianam legem diligentibus, salutem et Apostolicam benedictionem. Misimus Fratri nostro, Episcopo vestro, Ottoni,» etc. Vide inter epistolas S. Gregorii.
34. Ad Laicos, pro exequendis superioribus institutis. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, Rodulfo Duci Sueviae, atque Bertholdo Duci Carentano, salutem et Apostolicam benedictionem [Col. 0055D] Est epistola 45 libri 2. . Scimus quoniam prudentia vestra miserabilem Christianae religionis desolationem perspicaci mente perpendit,» etc. Vide inter epistolas.
35. Item ad Laicos pro iisdem institutis. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, dilecto in [Col. 0055C] Christo filio et nobilissimo Comiti Adelberto, et ejus uxori, salutem et Apostolicam benedictionem. Gratias Deo referimus,» etc. Vide ubi supra.
36. Ut nullus obediat Episcopis praefata statuta contemnentibus vel negligentibus. «Gregorius, servus servorum Dei, omnibus Clericis et Laicis in regno Teutonicorum constitutis, salutem et Apostolicam benedictionem. Audivimus quod quidam Episcoporum apud vos commorantium,» etc. Vide ubi supra.
37. Has Epistolas prosecuta est, ipso praesidente generalis Synodus; in qua, sicut gesta ipsius continent, sententia anathematis data est in omnes Simoniacos et Nicolaitas haereticos, qui in erroris sui [Col. 0055D] secta indurati, synodalibus Sanctorum Patrum definitionibus et Decretalibus eorum statutis scienter inobedientes, apostatarumque pertinacia eis recalcitrantes, studio et voluntate refragantur. Ecce saccus stercoribus plenus (Ezech. I, 9) , eatenus arguendo, [Col. 0056A] obsecrando, increpando cum omni patientia et doctrina portatus; sed ex tunc justa ultione divini zeli exportatus, secundum ordinem quem suis ultoribus ipse Dominus per Ezechielem Prophetam ostendit, dicens: A sanctuario meo incipite. Clamor namque Sodomorum et Gomorrheorum usque ad ipsius Pontificatum multiplicatus fuerat nimis (Isa. I, 9) : in eo scilicet quod praedicti haeretici eorumque fautores, nimia peccandi libertate effraenati, peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt nec absconderunt: ideoque, nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen incorruptionis, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus.
38. Hac fama justificationis instigati Babenbergenses Clerici [Col. 0055D] Hermanno Bambergensi scripta est epistola 84 libri 1 qua monuit eum. Verum, quia judicio Sedis Apostolicae se subtraxit, et Simoniace ecclesiam invasit ejusque bona dilapidavit, eum Gregorius excommunicavit, et sacerdotali officio privavit, ut scribit ad Bambergenses, Segefridum Archiepiscopum [Col. 0056D] Moguntinum, et Henricum Regem, et sunt Epistola prima, secunda, et tertia libri tertii. Fruschius ait quod tandem monasterium Swartzachianum in Francia Orientali, id est Franconia, intraverit. , detulerunt ad aures ejus Simoniacum [Col. 0056B] introitum Pseudo-episcopi sui, nomine Hermanni. At ille, contracta non minima pecunia pretiosi metalli et vestimenti copia, speravit Apostolicum rigorem muneribus emolliri posse: et approximans Romae, exoravit venerabilem [Col. 0056D] Hermanno Episcopo Metensi commiserat S. Gregorius vices suas in causa Episcopi Bambergensis, ut dicitur citata epist. 84 l. 1. Eidem scripsit epist. 53, l. 1, epist. 2 et 21, l. 2, epist. 5. l. 6, et epist. 21, l. 8, in quibus varia illi committit, et indicat auctoritatem Sedis Apostolicae in excommunicando Henrico Rege. Hermannum, Metensis Ecclesiae Episcopum et Apostolicae Sedis Legatum, qui tunc forte [in] societatem itineris inciderat, uti se ad Dominum Papam praeiret, et intercederet. Quod cum attentasset, et humanae placationis non parvam materiam affore designasset; vir justus, excutere manus suas ab omni munere solitus, ut erat in conclavi suo positus, Spiritu sancto se inflammante, respondit: Fac eum, si aliquam fidelium communionem velit obtinere, in partes suas redire, et monasticae regulae districtum jugum [Col. 0056C] poenitendo subire: quoniam, propitius sit mihi Deus, si domum istam mihi impleret auro et argento, nunquam, me consentiente, Episcopali fungetur officio. Hoc itaque modo et iste Simoniacus submotus est a Sacerdotio.
39. Jam vero qualiter inimicorum fraudes, tentationes, pericula, detractiones irrisiones, captiones custodias propter nomen Domini; postremo, qualiter, Domini juvamine et sustentatione Apostolorumque comitante suffragio, Reges, Tyrannos. Duces, Principes, animarumque hominum captivatores, [Col. 0056D] voratores; insuper lupos, Antichristi videlicet ministros, Archiepiscopos, Episcopos, et reliquos Ecclesiasticos pervasores fortissimus athleta Dei superavit, nequaquam silentio praeterire dignum ducimus: quatenus tam praesentibus quam subsecuturis sit in [Col. 0057A] exemplum, et populus sanctae Ecclesiae olim nostrum saeculum fuisse cognoscat sub tanto talique Pastore prolapsum. Indecens enim et inconveniens esse videtur tradere oblivioni Patris hujus laborem, cum etiam profanarum causarum memoria penes seculares pro fortitudinis exemplo fiat. Hujus quidem exemplum si tenaci memoriae tradatur, fit sanctae Ecclesiae supplementum, Christi fidelium ornamentum; et in haereseon profanarum veniet detrimentum. Hinc enim justorum (pugnae) iterum prima sumpsere principia: hinc Ecclesiastica victoria et perpetuae felicitatis quodammodo per filium haereditas (propagatur).
40. Fuit itaque quidam vir in Urbe, perditionis filius, omnium hominum sceleratissimus et iniquissimus; [Col. 0057B] cujus quidem memoria aerem ipsum commaculat? cui pro dulcedine perjuria, fallaciae, luxuriae, traditio, homicidia, machinationes, susurrationes, conspirationes, fraudes, deceptiones, conventicula fuerant; et quidquid virtuti esse potest inimicum, sibi per omnia (licere) credebat; pater furum et socius periuriorum, clypeus fallacis et hasta moechi, galea homicidarum et scutum traditionis, tegumentum machinationis, custos susurrationis, anxietas conspirationis, coloratio fraudis, risusque deceptionis, et crypta malae conventionis: ad cujus confugium omnis haereticus omnisque scelestus properabant: cujus ala velabat scandala, sub cujus umbra Leviathan ipse tortuosus coluber dulciter et suaviter [Col. 0057C] quiescebat. Qui ad augmentum tanti commercii turres quamplures in Urbe construxerat; et, posthabitis tam Dei quam hominis inimicitiis, quidquid ante suae perversae mentis oculos incentor malitiae. diabolus videlicet, adduxerat, peragere satagebat. Levia quidem sibi et dulcia verba, sed in fine jacula et absynthium fuerant: qui ad sui destructionem quemdam suum compatrem occidit: in cujus domum, re nondum plene cognita, perrupit, quam etiam destruxit: et peracto tanto scelere, in turrim, quam, vivente patre suo Stephano Urbis Praefecto, construxerat, se recepit. [Col. 0057D] In Gestis Mss. Pontificum usque ad Martinum Papam V. deductis, appellatur Centius Stephani; Bertoldo Cincius. Nomen hic videtur silentio tectum, propter familiam, et Cincium Praefectum Urbis virum sanctissimum, uti infra patebit. Ad cujus facinus vindicandum vir Dei accensus, una cum adhuc vivente Papa Alexandro, maledictionis et anathematis eum vinculis alligavit. Ille, ad augmentum suae confusionis, [Col. 0057D] cum quibusdam quos sibi asciverat, Nicolao videlicet et Berthramo, ad perditionis filium, scilicet Henricum Regem properavit; et, communicato magnae impietatis consilio, Cadaloum Parmensem [Col. 0057D] Cadalous Episcopus Parmensis, novo schismate formato Pseudopapa constitutus est, assumpto Honorii II. nomine, 28. Octobris anno 1061. ; [Col. 0058A] haereticum, Romam conductum, [Col. 0057D] In Gestis Romanorum Pontificum a Nicolao Aragonensi collectis apud Baronium an. 1064. num. 34. Cencius, Praefecti filius, vir nequam et pessimus, eidem Cadalbo astitit; eumque in castello S. Angeli recipiens, juramentum ipsi et defensionem praestitit. hospitio recepit; et praelia multa, illius ob adjutorium, in urbe commisit: cui solatium omnes haeretici Simoniaci pro posse impendebant, et per ipsum sanctam Ecclesiam confundere disponebant. Sed, haeresiarcha tandem illo mortuo [Col. 0058D] Ibidem num. 39. idem Nicolaus Aragonensis: Idem quoque Cadalous post paucos dies ex divino judicio pessimam mortem incurrit. , confusus iste pactum se cum Domino Papa facere, et fidelitatem jurare spopondit. Quod et fecit: sed quae fides ei esse potuit, cui veritas nunquam adhaesit? Stabat quidem, propter summi Sacerdotis potentiam, ut praedo ligatus: sed quas poterat fraudes animo tenus perpetrare non desinebat tartareus haeres. Si quando eum venerabilis Pater Gregorius ut a talibus pedem retraheret hortabatur, in pejus quotidie suum verrebat pectus: sicque factum est ut in ipsa turri, [Col. 0058B] quam mirae magnitudinis supra pontem S. Petri construxerat, viros sicarios poneret; qui, ab omnibus introeuntibus et exeuntibus, ex rebus quae ferebantur praedam caperent.
40*. Qua de causa Praefectus Urbis, Cincius [Col. 0058D] Cinthius D. Petro Damiano, qui lib. 8. epist. 1. et 2. eum laudat. nomine, vir utique prudens, carus Deo et hominibus (qui non ut laicus, sed veluti fidelis monachus, Deo serviens justitiam excolebat in omnibus), quadam die eum cepit, et in carceris squalloribus tantum latronem, ut dignum fuerat, tradidit. Tandem interventu quorumdam Nobilium Romanorum, permittente hoc clementia Domini Papae, peractis supra sancti Petri corpus sacramentis suae meliorationis, datisque obsidibus et reddita turri de qua confidebat, [Col. 0058C] dimissus est. Tunc allatis arietibus, et machinis, ferreisque malleis, funditus est eversa, et sic Urbs aliquantisper quievit; et iniquorum factio, timore magno concussa, conticuit. Sed quid miser faceret? Quousque potuit, iniquos, licet longe positos, tam per se quam per suos nuntios adiit. Ipse lustravit Apuliam, Lucaniam, Ducem Guiscardum [Col. 0058D] Robertus Guiscardus Northmannorum Dux, excommunicatus fuit a S. Gregorio anno 1074, sed Ecclesiae obediens anno 1080. absolutus: uti pluribus deducit Baronius, ad dictos annos. et ceteros excommunicatos visitans; statuitque cum ipsis tempus opportunum, quomodo Dominum Papam caperet et occideret: filium vero suum ad Guibertum haereticum Ravennatem [Col. 0058D] Guibertus Archiepiscopus Ravennanensis, postea Antipapa, S. Gregorio semper infestus, adversarios fovit, et excommunicatus fuit. direxit, idem pactum compositurum: sicque ac Regem etiam suae fallaciae destinavit litteras, promittens eumdem Patrem regio conspectui repraesentandum. Compositis itaque hujusmodi molitionibus, ad tempus [Col. 0058D] quievit; exspectans nimirum opportunitatem ut eum caperet, et iniquorum populo ad necandum traderet. Sed Dominus omnipotens, qui captione sua mundum liberans diabolum captivavit, Patris istius [Col. 0059A] captione et sanguine, Ecclesiae statum in melius provexit; et filium iniquitatis non solum puero suo nocere prohibuit, sed etiam propriis rebus privavit.
41. Prolapso itaque fere anno, ministri diaboli tempus advenit. Nam, instante festivitate Dominicae Nativitatis, conspiratores suos, cum quibus conjuraverat, hortari coepit ut ad tantum flagitium mente prompti concurrerent, animumque aptarent; promittens eis ineffabilia, libertatem futuram, quaestum sine mensura, imitator per omnia fratris et magistri sui diaboli; qui solius morte Domini mundum sibi totum possidendum promittebat. Sed, sicut scriptum est, dum capit, capitur; dum praedari incipit, praeda fit; et dum ambit illicita quae nondum possederat, perdidit acquisita quae retinebat. Sic etiam [Col. 0059B] iste, minister utique illius, si corde deprehendisset se tantis rebus expoliandum, fortasse quoquo pacto a tanti sceleris perpetratione, amore suarum rerum magis quam Dei, manum retraheret. Sed quoniam obcaecavit eum malitia sua, qua suffarcinatus incedebat, rem ad effectum perducere conatus est; non timens, imo postponens animae suae periculum; alter Judas, manus in Dominum suum et Christum Domini injecit. Praesente itaque tantae festivitatis die ad peragendum Vigiliarum obsequia Pontifex, ut mos est, ad B. Mariae ecclesiam, quae, ob tantarum devotionum merita, Major vocata est, cum parvo Clericorum et Laicorum numero properavit. Nam mos Urbis fuerat semper, in tantae solemnitatis [Col. 0059C] excellentia, omnes ad eamdem ecclesiam confluere, totamque noctem illam hymnis et laudibus intentos pervigilem ducere. Sed, Domino disponente, ad evitandam tantam ecclesiam tanti Pastoris sanguine perfundi, ut ministri diaboli animus, inhians sui ad destructionem, quae male voluerat perficere possit, populus tunc convenire prohibitus est. Diei namque ipso Vigiliarum tantam aether aquarum inundationem profuderat, ut ipsum primi temporis imminere diluvium omnibus videretur. Vix enim aliquis domus suae limen linquere, vicinique sibi juncti casam, si necessitas aliqua exigeret, intrare, ne dum ecclesiam tam longe sitam penetrare valebat. Loquebantur enim quodammodo mundi elementa futurum scelus, et inauditum facinus praesagiebant.
[Col. 0059D] 42. Sed quid plura? Adest nox, in qua tenebrarum filius lucis aggreditur ministrum. Missis itaque exploratoribus ad alios exquisitores venerunt: nam quamdam societatem, juxta eamdem ecclesiam, ex ipsius vici habitatoribus sibi asciverant: et, notantes omnia, ad notitiam scelesti illius miserant quae scrutati fuerant. Tunc ille legionem suam, loricis indutam, cum festinatione conduxit; ponens ita, ut post peractam sive de nece victoriam, seu de vivo portato triumphum, quemcumque equum quis habere posset, ascenderet: ne quis contra ipsos meditaretur insurgere. Ventum tandem ad ecclesiam est: Papa vero gloriosus in Praesepi positus Missam noctis primam, sicut docet religio, decantabat; corpusque [Col. 0060A] Dominicum tam ipse quam Clerus ejus susceperat; reliqui vero qui aderant, eadem adhuc Sacramenta percipiebant; cum magnus subito clamor, magnus et ululatus ex improviso intonuit, et ecclesiam ipsam implevit. Tunc undique lustrantes ecclesiam, evaginatis mucronibus percutientes quos poterant, ad locum Praesepii, quo Papa eximius residebat, convenerunt: percussisque ibidem aliquantis, ruptisque ostiolis illis, angulum brevem Praesepii aeterni Regis et Matris truculentis manibus intraverunt. Tunc injecerunt in eum manus, et tenuerunt. Quorum unus educto gladio caput ejus abscindere voluit, sed tamen Domino volente non potuit. Percussum tamen in fronte, graviterque vulneratum, de Missa nondum finita violentis manibus [Col. 0060B] abstraxerunt, caedentes et percutientes. Ille vero, ut agnus innocens et mansuetus, ad coelum oculos erigens, nullum eis dedit responsum, non reclamavit, non reluctatus est, neque ut sibi in aliquo miserentur rogavit. Tandem, exutum Pallio et Casula seu Dalmatica et Tunica cum Camisia, relictis ei tantum amictu et stola, ut furem tractum, post dorsum cujusdam sacrilegi posuerunt. Ille vero, qui frontem gladio percusserat, arreptus a daemonio, ante ejusdem ecclesiae atrium diu volutatus est spumans, equusque ejus fugiens nequaquam ulterius inventus est.
43. Tanti fama mali totam cito perculit Urbem. Quis unquam tanta flentium tantaque funebria narrare [Col. 0060C] lamenta poterit? Sicut enim de Domini nostri Nativitate Urbs ceteris civitatibus altius congratulari solita fuerat; sic modo commota, tristitiam sibi non modicam advenisse proclamabat. Expavit pariter hoc factum coelum et terra, et ad tantum facinus vindicandum corda praeparantur omnium. Tunc impletum est quod dictum est per Prophetam: «Dies festi vestri convertentur in lamentationem et luctum, et gaudium vestrum in planctum» (Tob. II.) Et illud: «Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus: non est qui consoletur eam ex omnibus caris ejus» (Thren. I.) Tunc sancta Ecclesia Dei dicebat: «Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, et plorabo die ac nocte?» (Hier. IX.) Et illud: Audite, obsecro, universi [Col. 0060D] populi, et videte dolorem meum. Tunc, omnis maritus sumpsit lamentum; et quae sedebant in toro maritali, lugebant. Omnis itaque Clerus, Pastore percusso, huc illucque discurrebat, et cuncta pene altaria exeuntes denudabant. Nihil alicubi, praeter quod ante dictum fuerat, in ecclesiis divini Officii illo die factum fuit. Elementa tamen, ad tempus usque illud turbata, ne populum zelantem Domini zelum praepedirent, pacata monstrabantur. Terra vero aquam pene cunctam, quam nimia inundatione sustinuerat, absorbens, iterum quodammodo siccum ad hoc omnibus ulciscendum ostendit. Tota itaque nocte signis tubisque sonantibus, militibusque omnes aditus lustrantibus, ne aliquo portaretur extra Urbem ingenio, nullum usquam vestigium [Col. 0061A] patuit: sane re dubia omnibusque ignorantibus utrum vivus an mortuus esset, populo congregato in Capitolio, referentibus quibusdam innotuit quod in quadam turri captus teneretur. Tunc omnes gentes tulere voces ad sidera.
44. Verum, ubi primum dies terris est reddita, omnes inter se hortantes populi innumerabiles ad domum Antichristi venerunt. Incepta itaque pugna est: sed primo congressu pars hostilis fugam arripuit, omnisque factio in eadem se turri conclusit. Tunc omni parte vallatae ignis appositus est, allatisque machinis et arietibus, rumpitur murus, cunctaque inibi conclusa fit Domini populo praeda. Nemo suum periculum vitabat, sed sui oblitus pro posse pugnabat. Porro quidam vir, cum quadam nobili [Col. 0061B] matrona, Patrem Gregorium secutus est, qui ei solatium aliquantisper fuerunt. Vir namque ille, taedio detractionis, et algore hibernalis noctis afflictum, allatis calefecit pellibus, pedesque ejus in sinu suo composuit. Matrona vero ipsa, fomento medicaminis sui, Patris nostri plagam, nimio sanguinis rosei profluvio tabidam, deplorando mulcebat; omnesque illos Dei inimicos, homicidas sacrilegos acclamabat, altera nimirum Maria effecta. Nam quemadmodum illa, flens sua delicta, Domini vestigia lacrymando perfuderat: sic ista, omnium crimina perferens, lacrymis suis tantum Pastorem proluebat. Osculabatur illa pedes Domini Salvatoris, quo deinde lota caput ad usque perveniret: haec autem Dei et Domini [Col. 0061C] famuli primo baptismate munda, postremo pectoris ardore adusta, caput pectusque deosculans lacrymis rigabat. O memorabile pectus! O devotissimae feminae laudabile jecur! quantus tibi tunc caritatis ardor inhaeserat? cum ante oculos tuos aeterni Regis ministrum, iniquorum manibus male tractatum vulneratumque prospiceres; nec satanae ministris ex ore pudico, sanctisque osculis quae pedibus manibusque et capiti tanti Patris feceras jam purgato, convicia digna et maledictionis jacula subtrahebas. Vere credibile est, animam tuam te pro Patris vita ponere velle, et tormenta potius inexistimabilia percurrere, quam Dominum captum et tam male tractatum videre. Pugnabat manibus omnium genenerosa virago, et immodicae mercedis omnium particeps, [Col. 0061D] quantum sibi accumulabat.
45. Verum, quanto istius animosa fides, tanto alterius mulieris linguosa perfidia. Nam sicut olim, Dominicae Passionis tempore, ancilla ostiaria Petrum terruerat; sic ista Vicarium ejus mordacibus opprobriis conturbabat: quae quidem illius traditoris soror fuerat, et idcirco tanto Patri maledicere non formidabat. Alter vero, ejusdem traditoris minister et sequipeda, evaginatum gladium retinens, tanti viri caput ipso die se abscissurum, blasphemando asserebat. Cujus impietatis vindictam velocissimum Domini judicium non distulit. Nam lancea, a foris vibrata, guttur ejus dirae vocis venam obtruncans, [Col. 0062A] ad terram morientem palpitantemque prostravit, sicque ad tartarum misit.
46. Traditor autem, jam jamque videns capiendam esse turrim, et sibi periculum mortis imminere, coactus procidit ad pedes beatissimi Papae, dicens: Semper misericordiam, Pater, docuisti, docens perfecisti; errantesque convertens, conversos in fide solidasti, suscipe errantem, et ab iniquitatibus se convertentem; conversum solida, ne me desperationis profunditas absorbeat. Peccavi, erravi, tradidi, interfeci, sacrilegium perpetravi. Matris Regis enim thalamum corrupi, violentisque manibus [Col. 0061] Praesepe Domini. a quo S. Gregorius abstractus fuerat, intelligitur. tugurium et parvum secretarium Dei Filii violavi. Te Patrem, et meum Dominum, ut parricida, perjuriis, sacrilegiis, manibus pollutis ex [Col. 0062B] illius gremio attraxi. Suscipe, libera, tuere, misericordiam fer; da remedium, consilium, suffragium: injunge poenam, pone poenitentiam carceris, exilium, patriae diffugium; et Dei judicio in me justissime commotum, ex more, placa populum. Tuis me pollutum sanctis suscipe manibus: et hujus diei mihi poenitenti concede spatium. Furcas mihi jure paratas corde conspicio, dignam poenam intueor; et idcirco corpore prostrato, corde demisso me potentiae tuae trado. Tunc Papa clementissimus, pio ut erat pectore, tanta supplicantem adorsus est: Video te felle amaritudinis obligatum, et tuae mentis oculos tenebroso squalore contectos; qui lumen verae lucis, nobis tanto tempore laborantibus, cognoscere nequiverunt. [Col. 0062C] Tu ipse nosti quantis religiosis viris te commonuerim, quantisque per memetipsum patientissimis admonitionibus sollicitaverim, quibus non solum non acquievisti, verum etiam in deteriora prorupisti: sed tamen adhuc janua tibi vitae patet, tantum ut convertaris corde. Qui mox ad terram corruens, verum se reum miserumque confessus est, promittens omnia sibi injuncta incunctanter perficere. Tandem vir mitissimus, solita sibi pietate commotus, respondit: Quid mihi ex ipsa injuria irrogasti, paterne indulgeo. Quod autem in Deum et Matrem ejus, Apostolosque seu omnem Ecclesiam contraxisti, luendum fore pronuntio: ita ut primo Hierosolymam tendas; et postmodum, si vivus inde reversus fueris, nostris te manibus et consilio repraesentes, [Col. 0062D] ut sic saltem modo aliquo gratiam tibi conciliare omnipotentis Dei valeas. Et quemadmodum cunctis filiis Ecclesiae, subversionis hactenus exemplar fuisti, ita de cetero conversionis fias. Haec itaque cuncta, prout jussum est, ut videbatur, explere libentissime spopondit: et sic, diei illius liberationem promeruit.
47. Tandem Papa pius ad fenestram erectus, turbae furenti expansis manibus, ut componeretur, et aliquanti majorum turrim ascenderent, innuit. Nonnulli vero, putantes quod eos ad opus quod inceperant, hortaretur, fortissimo impetu turrim scandunt. Et sic foras adductus est, [Col. 0063A] turbis omnibus flentibus prae gaudio, et prae pietate clamantibus; cernebatur enim totus cruoris magnitudine respersus; et ideo nimio horrore perculsi voces ad sidera proferebant. Facta igitur victoria omnes una cum papa Gregorio ad Dei Genitricis ecclesiam, de qua nocte ipsa abstractus fuerat, gaudio non modico repleti conveniunt. Tunc Pater communis Missam, quam nocte, ministris diaboli praepedientibus, finire non potuerat, hora ipsa complevit; et cum tanta victoria revertentibus benedictionis Dominicae gratiam dedit.
48. Deinde, cibis summo tenus degustatis, rursum conveniunt, adhuc plenius perscrutari omnes, qui inimico Dei se conjunxerant. Inventis autem illis omnia bona ipsorum perdunt et exterminio tradunt, [Col. 0063B] nihil omnino linquentes praeter personas, quae fugae praesidium ceperant. Verum dum apud praefatam ecclesiam populus pro Pastoris liberatione grates Deo redderet, iniquus ille Judas fugam cum uxore, filiis et fratribus arripuit, et, sic dimissis rebus suis, nudus evasit. Quidquid vero sui juris olim esse poterat, populus postea adveniens distraxit; turribus ac domibus subversis, praediis vero fisci titulo sociatis. Perditionis vero filius et Antichristi minister, ante mundi constitutionem damnatus, post suam evasionem, quidquid promiserat non solum minime persolvit; sed etiam quibusdam sui similibus profanis associatus, consilia malignitatis contra liberatorem suum dare, quoad vixit, non [Col. 0063C] abhorruit.
49. His itaque praemissis, ad ea quae cum Rege Henrico peracta sunt, veniamus; et innocentiam Gregorii Papae ostendendo, mala, quae pro bonis receperat, tam praesentibus quam etiam subsecuturis, prout possumus, indicemus. Nonnullos enim fore credimus qui, partim rei gestae, partim auctoritatum SS. Patrum ac Decretalium ignorantia, contra [Col. 0064A] suae salutis periculum, Patrem communem reprehendere, infamare, et, quod omnino inspectante Deo malum est inexistimabile, maledictiones ingeminare nequaquam timeant. Qui si forte, divina inspiratione commoti, magis amore cognoscendae veritatis quam superbae procacitatis instinctu hoc agerent; veridicis et approbatis religiosisque viris interrogatis crederent. Habent enim religione pollentes Episcopos infinitos, et, ut e multis paucos enuntiemus Geraldum Ostiensem [Col. 0063C] Geraldus, seu Gerardus Ratisponensis, ex majori Priore Cluniacensi Episcopus Ostiensis factus an. 1072 Ciaconio dicitur octavo loco Cardinalis creatus. Hic anno 1074 ad Henricum IV. Legatus [Col. 0063D] est missus. Extant ad eum S. Gregorii epistola 6. et 16. libri primi. , qui, ob vitae meritum ab Apostolica Sede Gallicanis ex partibus assumptus, septimum inter Cardinales Episcopos thronum promeruit, qui ad ejusdem Regis causam investigandam ab Apostolica Sede est transmissus, et ad confirmandum suo prolatum ore testimonium, plurimos [Col. 0064B] est labores, pericula, vincula, carceresque ipsa pro veritate expertus. Habent Praenestinum [Col. 0063D] Hubertus, infra Humbertus, Episcopus Praenestinus, cum dicto Geraldo creatus Cardinalis, et ad Henricum IV missus. , qui ad eumdem sufferendum laborem ab Urbe Roma missus est. Habetur insuper et Petrus Albanensis [Col. 0063D] B. Petrus Igneus, Monachus Vallumbrosanus, S. Joannis Gualberti alumnus, a S. Gregorio anno 1074. Cardinalis Albanensis creatus, sancte obiit die 8. Januarii: quod autem hic dicitur contigit tempore Alexandri II. in causa Petri Simoniaci Episcopi Florentini, et legitur etiam in vita S. Joannis Gualberti. , qui ad confirmandum contra Simoniacos veritatis testimonium, immanem rogum pertransiens nudis plantis, sicut in Registro Domini Alexandri II. Papae scriptum reperitur, illaesus exivit. Habentur etiam complures ex ultramontanis partibus, Udo Trevirensis [Col. 0063D] De Udone infra agitur: De Hermanno supra actum. S. Altmanni Vita danda est 8. Augusti. Ad hunc vero est epistola 10. libri 9. , et Hermannus Metensis, Altmanus Pattaviensis vel Lauriacensis, Adelbero Wirzeburgensis [Col. 0063D] Adelbero cum S. Altmanno constantissime schismaticis restitit, et saepius est in exilium pulsus, atque anno 1090. mortuus in Lambacensi coenobio, a parentibus condito. , Hugo Diensis [Col. 0064C] Hugonis, Diensis in Delphinatu Episcop., Acta et legationes per Gallias, a S. Gregorio illi commissas, describit per 8. paginas Joannes Columbus in Episcopis Diensibus. Ad eumdem extant epistolae [Col. 0064D] S. Gregorii septem. , in cujus electione tantum lumen fertur coelitus descendisse, ut diem vinceret, et corda omnium qui aderant, advenisse Spiritum sanctum, non dubitarent. Ad satisfaciendum etiam [Col. 0064C] incredulis ceterorum ordinum viri conveniantur; abbas videlicet Cluniacensis [Col. 0064D] Is est S. Hugo Abbas, cujus Acta dedimus 29. Aprilis: et supra de eo agitur num. 12, 13 et 14. Extant quinque S. Gregorii ad illum epistolae. , ejusdem Regis Pater in baptismate; et Berinhardus Massiliensis [Col. 0064D] Bernhardus Abbas S. Victoris Massiliae, creatus an. 1066. defunctus an. 1080. a S. Gregorio cum Bernardo Patavino legatus ad Principes Imperii, et in Hispaniam propter dissidium Berengarii Comitis Barcinonensis. Extant epistolae illius ad istum, et ad monachos Massilienses de eo in quarum altera lib. 6. epist. 15. illos hortatur ut absentiam sui Abbatis aequo ferant animo; in altera lib. 7. ep. 8. dolet de obitu ejusdem Abbatis. , qui, ob instantissimum fidei calorem, bis confessor factus, propter Dominum exilia compedesque est perpessus, Rapoto [Col. 0064D] Rapoto videtur esse Comes Palatinus, cujus obitum refert Urspergensis ad an. 1099. , qui nimirum, propter sanguinis nobilitatem et morum honestatem, in regem a populo expetitus asseritur: Adelbertus et Odalscalchus [Col. 0064D] Adelbertus sive Albertus Comes, ad quem ejusque uxorem extat epistola 11. lib. 2. et huic similis Comes Imperii videtur fuisse Odalscalcus. De his tribus agit epistola 10. lib. 3. sub finem. ; quibus tam a Rege quam etiam a papa, res commissa fuerat
[Col. 0065A] 50. Et, ut nullus sexus pertranseat, veniamus etiam ad honestas, et tam religione quam etiam secularium rerum potentatibus locupletes mulieres, Reginam videlicet Agnetem, ejusdem iniquissimi Regis matrem, et vere Reginam; quae, regali diademate dimisso, seculum istud deserens, Dei ejusque Matris Apostolorumque ejus Petri et Pauli vestigiis inremissibiliter adhaesit; Beatricem insuper, ejusque nobilissimam prolem Mathildem; quae, licet mundana cura Ducum officium, Italiam gubernando, gesserunt (ut Debbora nimirum effectae, quae judicans Israel, Jabin cum suis omnibus in torrentem Cison dispersit) iniquos multoties confusibiles contriverunt: quae quidem inter Dominum Papam et Regem mediatrices fuerunt, et regni statum componere [Col. 0065B] et confirmare desideranti desiderio cupiebant. Horum omnium aliorumque probabilium totius conditionis testimoniis non acquiescere, nihil est aliud quam Dei iram promereri, perpetuaeque damnationis subire sententiam. His itaque ad tanti Patris innocentiam ostendendam commemoratis, illius Regis fraudes, machinationes, et interdum etiam in S. Petrum contumelias, nostrae schedulae conjungentes, ne in erroris tenebrosi ignorantia scire volentes jacere permittamus, pro viribus coepta sequamur.
51. Tertio igitur Henrico mortuo [Col. 0065D] Die 5. Octobris anno 1056. Borfeldiae prope Herciniam silvam. , quartus ille Henricus Rex, permittente Romano Pontifice Victore, qui tunc morienti praesens erat, hereditario [Col. 0065C] jure, nimirum puer, successit. Sed (Salomone attestante, et dicente: Vae tibi terra, cujus Rex puer est, et cujus principes mane comedunt!) ad destructionem sui et totius regni, quidquid usquam sceleris esse potest patravit. Caeco corde petulans Patrem non timuit, sed reddentibus cunctis testimonium pueritiae imperfectaeque aetati, lasciviam ejus Romani Pontifices supportarunt; existimantes illum virile scandere tempus, quo corrigi posset per se; non attendentes quod scriptum est: Qui parcit virgae, odit filium suum. Nutritur namque vitium: et dum ramus tener non mundatur aut evellitur, in maturitatem veniens, manu vix aut ferro praeciditur. Sic nimirum ille, majorum ascendens currum, omnem Ecclesiam superbienti calcaneo supponere, calcandamque [Col. 0065D] praebere, vilem ut ancillam, pro viribus conabatur. Quod scelus Romana Ecclesia non ferens, quae caput totius Religionis et magistra est; et cui cunctos seculi potentes prae ceteris corrigere, vacillantesque consolidare proprium est, ipso Domino praecipiente Apostolo Petro: Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos; litteris eum convenire, et commonefacere et praedicare coepit. Cujus collum Christi jugum ferre nescium, libertatis suae arbitrio induratum, hac illacque avertendo diffugit; novo pectore nova versans consilia, tempus opportunum [Col. 0066A] exspectavit, quo Romanam Ecclesiam, ut ceteras, sibi subjicere posset: ad quod postea, ut reipsa patuit, annisu quo valuit erectus est. Nam mortuo Nicolao II Papa, subintroductoque sanctae memoriae Alexandro, vesania suae mentis arreptus, haereticum Cadaloum, Parmensem male nominatum Episcopum, data per manum suam investitura, in Papam erigere non formidavit. Verum, cedentibus omnibus, controversus Deo, quod deliberaverat, nequaquam ad effectum perducere potuit. Quo tempore quantis sit paternis litteris commonitus, ejusdem Patris Alexandri libri [Col. 0065D] Potissimum lib. 2. ep. 30, et 31; lib. 3. ep. 3, 7 et 10. testantur.
52. Cui Pater Gregorius, postquam Domini voluntate, fugiens et renitens, succedere coactus est, ut decebat, paterna illum visitavit commonitione; [Col. 0066B] orans et postulans ut pro amore omnium Regis, etiam pro sui status salute, pro animae suae remedio, ab actis, quibus oportebat tantum sanctae Ecclesiae filium et membrum abstinere, pedem retraheret; agnosceretque Regem Regum super se inspectorem, qui, cordium consilia et tenebrarum abscondita cognoscens, unicuique secundum opera sua reddit; rogans etiam ut consiliarios pessimos, qui magis sua quam eum diligebant, dimitteret: quoniam talium consiliis consentire, nihil aliud esse quam mortem acquirere, regnumque subvertere, et in fabulam cunctis gentibus fieri velle, significabat. Ad hoc Rex ipse parumper commotus litteras supplices [Col. 0066D] Extant hae litterae apud Baronium an. 1073. num. 49. , et magis (ut postea claruit) subdolas, emendationem [Col. 0066C] promittentes, misit. Allatis itaque litteris, tota Ecclesia laetata est; sperans Sacerdotium et Regnum, Dei gratia coadunandum, ad purgandum omne quod in ipsa sparsim incumbebat sordidum. Tunc communi consilio definitum est ut pro tanta causa, tamque Deo digna ratione, Agnes mater ejus Augusta, una cum venerabilibus Episcopis, Ostiensi videlicet et Praenestino, a latere Domini Papae missis, [Col. 0066D] Lambertus Scafnaburg. asserit Regem, celebrata in Bamberga Paschali solemnitate Nurenberg [Col. 0067D] perrexisse obviam Legatis Apotolicae Sedis, et duobus hic indicatis adduntur Episcopus Curiensis et Episcopus Cumensis. Regem cum Apostolicis litteris adiret, ut, tanta promissione percognita, certum finem malae rei hactenus commissae imponere vellet. Quam Rex ipse cum memoratis Apostolicis nuntiis honorifice suscepit: reversusque ad cor, ut justum fuit, in omnibus Deo et S. Petro satisfecit. Quidquid etiam Legati sibi superposuerunt, humillima mente portare promisit [Col. 0066D] in manibus eorum, de cetero se custodire, omnesque Simoniacos malosque consiliarios et excommunicatos a se procul repellere, et Dei Ecclesiam, secundum Canonicam institutionem, per consilium Papae ordinandam componendamque dimittere. His aliisque causis determinatis, ad Apostolicum reversi sunt.
53. Rex quoque reversus est ad eadem volutabra quibus involvi consuerat; credens nimirum magis suae blandienti voluntati malisque consiliariis, quam sanae religioni. Ad quod corrigendum mater ejus [Col. 0067A] Augusta iterum a Sede Romana missa est: cum quo tempore aliquo conversata, sanctae Matris Ecclesiae erga illum affectum omnem aperuit. Ille vero jactum verbi semen cordis agro recepit; sed, secundum Evangelicam parabolam, dum mater serit, aliud cecidit secus viam, quod tam humanis gressibus conculcatum, quam a volucribus est raptum; aliud vero inter spinas, et ab exortis suffocatum, fructum ferre non valuit; aliud vero super lapidei cordis duritiam jactum, adustum solis ardore, radices habere non potuit. Per humanos quidem gressus, malorum hominum, quibus utebatur, consilia; per volucres vero, immundorum spirituum suggestiones; per spinas vero, divitias regiasque voluptates, per petram vero, duritiam cordis significari, intelligere quilibet [Col. 0067B] sensatus poterit. Moram autem faciente Regina, suas iterum litteras Papa misit, ut instaret verbo et liberationi filii; ipsumque rogavit ut, quemadmodum in litteris sibi olim missis [Col. 0067D] Est ea epistola 85. lib. 1. continebatur, Legatorumque in manibus promissio et fides data ostenderat, sic se custodiret; et maxime a Simoniaca haeresi, qua insudabat, spiritum suum cohiberet; excommunicatos consiliarios, quos pro salute sua regnique statu Apostolica Sedes et Synodus juste damnaverat, procul abjiceret, ne in eamdem maledictionem incideret. Regina Romam revertens, filium ad Dei justitiam et honorem inclinatum fore asseruit: cui non multo post vacillanti blandientes et idoneae litterae bis missae sunt [Col. 0067D] Sunt eae 30. et 31. lib. 1. .
[Col. 0067C] 54. Illo quidem tempore Saxones, quoniam videbant ab eo se nimium crudeliter tractari, unanimiter conspiraverunt ut pro Rege illum amplius non haberent. Tunc coactus supplices ad Apostolicum litteras direxit, orans ut suis orationibus commendatum susciperet quatenus eum de tam horrendo pavendoque judicio jam imminenti, suis meritis excelsi Regis dextrae eriperet; iterum iterumque promittens nil unquam amplius de ecclesiis Dei facere quod sancti Canones reprehendere possent. Cujus precibus motus Papa eisdem Saxonibus litteras et nuntios misit; et circa ejusdem Regis radices fodiens, praedicationis suae cophinos misit, exspectans scilicet ut grossos ex ficu colligere posset. Sed, unde sumere humoris boni plenitudinem debuit, inde post marcidus [Col. 0067D] aruit: et exspectata vitis ad pingues botros ferendum, labruscas viles et exiles portavit; et seges foliis pulchrioribus ornata, messis tempore nil aliud [Col. 0068A] quam infandae permistionis lolium protulit. Monuit equidem Regem, interim se ab armis suspenderet, donec e Saxonum partibus nuntios haberet: Rex vero, non acquiescens litteris et commonitionibus Patris, terras Saxoniae intravit; ubi ex utraque parte, hominum peccatis exigentibus, multus humanus sanguis effusus est. Regis tamen in manibus, justo Dei judicio, victoria data [Col. 0067D] Monachus Herfeldensis, in Chronico historico Germaniae, late hoc bellum describit, a pag. 744. tomo I. Scriptorum illustrium Germaniae excuso Basileae anno 1574. Item Bruno monachus de Bello Saxonico, tomo I. Scriptorum Germanicarum Rerum per Freherum edito. , pro qua, sub manibus Domini humiliari debuit, tanquam ignitus et spiritu elationis inflatus, contra ipsum intumuit. Nam cuncta quae pridem per Matrem, per Episcopos, per Clericos, per communes nuntios et privatos antea promiserat: postmodum, quia securus, in irritum duxit. Siquidem Ecclesias, quas in manibus Domini Papae corrigendas sub juramento [Col. 0068B] posuerat, non solum non dimisit; verum etiam, contra decretales Patrum institutiones, quibusdam adulteris et Simoniacis sub investitura contradidit. Inter quos etiam Gotefridum [Col. 0067D] S. Gregorius, epistola 15 lib. 1. ad omnes Christi fideles in Lombardia, nuntiat se excommunicasse Gotefredum, quod Simoniace Ecclesiam Mediolanensem [Col. 0068D] occupaverit. , propter Ecclesiae Mediolanensis invasionem excommunicatum, ejusdem invasionis adulterio investivit; Altono [Col. 0068D] Altonus, Ughello Atho, Clericus Ambresiani Collegii, electus 1076, de quo et perturbatione Ecclesiae Mediolanensis legi potest Ughellus in Archiepisc. Mediolan. col. 156. cum Papa morante, quem archiepiscopum melior pars cleri, et populi suum Dominum elegerant. Dedit etiam Firmanam, et Spoletanam [Col. 0068D] S. Gregorius epist. 15. lib. 3. ad Henricum Regem: Contra statuta, inquit, Apostolicae Sedis tradidisti Firmanam et Spoletanam Ecclesiam . . . quibusdam personis nobis etiam ignotis. Firmanan Sedem accepit Grifforanus, Spoletanam quidam natione Teutonus, quos ambos S. Gregorius excommunicavit et de Sede deposuit. Consule Ughellum in dictis Episcopis, tomo. I et II. Italiae sacrae. . . . . .
55. His autem ad Apostolicam Sedem perlatis, Papa Gregorius non modicum conturbatus est. Coepit [Col. 0068C] interea agitari multis sollicitudinibus: quoniam cuncta quae ad pacem provenire speraverat, verti in contraria perspiciebat. Tandem causas aliquas, sibi per quosdam Legatos secrete missas, quibusdam personis honestisque viris patefecit; ut perpenderent quid super his statuendum foret. Tantis itaque promissionibus, imo simulationibus inspectis, omnes mirari coeperunt. Verum, ne Romana Sedes videretur aliquid injuste seu praecipitanter agere, definitum est ut eidem Regi acriores litterae scriberentur, in quibus plene cognosceret nullo timore amoreve justitiam dimittere posse Romanum Pastorem. Scripsit autem ad Beatricem ejusque filiam Mathildem, quae tunc temporis Italiam totam prae caeteris [Col. 0068D] gubernabant, ad eumdem regem, ad invasorem Mediolanensem, ad Suffraganeos omnes.
56. Tunc Rex, gravi moerore et timore correptus, [Col. 0069A] hac illacque mente furibunda transcurrens, omnes suos nequam consiliarios advocavit: deductis in medium nonnullis seductoribus ante perversae mentis occulos, qui plura, quibus humana mens falli solet, proposuerunt; regni honorem a Patre dimissum, liberum arbitrium, opes infinitas, militum abundantiam et fortitudinem, Episcopos, Duces, Tyrannos, et sub fidelitate Principes constrictos, superborum etiam colla suo jugo contrita, quaestum insuper Ecclesiarum suis manibus traditarum, et multa alia quae, ut diximus, secularium mentes illiciunt: inter quos [Col. 0069D] Ut feria secunda secundae hebdomadae in Quadragesima ad Synodum Romae occurreret, de criminibus quae objicerentur causam dicturus, alioquin sciret, absque omni procrastinatione, eodem die de corpore Ecclesiae sanctae Apostolico anathemate abscindendum esse. Ita Lambertus ad an. 1076, econtra Pseudo-synodus Wormatiensis, de qua mox, indicta fuit in Dominicam Septuagesimae. Moguntinus fuit Archiepiscopus, et reliqui qui sub ipso degebant Suffraganei. Facta vero tali conventione, statuerunt ut Imperialis constitutio cunctos in suo regno manentes Episcopos, cursoribus [Col. 0069B] ubique missis, ante suam praesentiam juberet assistere [Col. 0069D] Hic est Sigefridus, qui praefuit Ecclesiae Moguntinae ab anno 1059. ad 1084. Ejus res gestas latissime deducit Serarius lib. 5. Rerum Moguntiacarum, a pag. 742 ad pag. 788. Infra nomen exprimitur, quando transivit ad partes Ruldolphi Regis. ; et, coadunatis omnibus anathemati quod Moguntinus haereticus contra B. Petri Vicarium, imo in Dominum et Apostolum ejus componeret, subscriberent. Quod si forte motus aliqua reverentia quis eorum se subtrahere vellet, rebus omnibus et dignitate privatus, ut Regalis majestatis obnoxius, capitalem subiret sententiam. Interea, Legatis undique missis [Col. 0069D] Hugo cognomento Blancus, inquit Lamberbertus, qui similia habet: et Domnizo in Vita Mathildis lib I, sic canit:
57. Scripsit autem idem Rex Romam litteras, omni injuria inhonestas, falsitateque repletas, praecipiens Domino Papae ut de Sede surgeret Ecclesiamque dimitteret: vocans eum perjurum, invasorem, et Regiae dignitatis diminutorem, maxime Simoniacis Longobardiae elaborantibus. Statuerunt etiam ut [Col. 0070B] non ante litterae darentur et verba, quam Synodus quae congregata in Romana fuerat Ecclesia plenius hoc audire posset, quod etiam factum est. Nam et Papa Synodum faciente, quidam Parmensis Clericus, Domini Apostolici ad injuriam, cum eisdem litteris praesentare se non abhorruit; et easdem blasphemias in facie totius Ecclesiae et conventus proferre non formidavit. Per idem tempus prodigium, ad illius iniquitatis indicium et confirmationem futurae rei, in Urbe juxta B. Petri Ecclesiam ortum est, quod omnium corda nimium in stuporem converterat: nemo enim aliquam significationem super ipsum dare et proferre digne convenienterque poterat. Siquidem gallina ovum mirifico coelatum opere peperit [Col. 0070C] [Col. 0070D] Idem Domnizo insinuat ovum quasi sculptum fuisse. Dum haec imprimuntur, audimus ejus figuram exstare, quam si acceperimus, Lector inveniet post tomum VII, in Appendicibus. Ita ego, etc. Vide pag. 1144, col. I. , in quo duo mira insignita fuerant: serpentis scilicet et scuti similitudo, nimio horrore tenebrosa. Serpens vero qui in triplicem ex eodem ovi cortice se sinuationem erexerat, vertice se sursum erigere velle ad summitatem ovi conabatur: caudam vero in partem tenebrarum illius extenderat. Sed dum ad ovi dignitatem tenderet, quodam ictu repercussus, ventre tenus caput reflexerat. Scupea vero ejus [Col. 0070D] Per Scupeos intelligit Gretserus pellem squammosam: Germanis enim Schuppen squammae dicuntur. non depicta, sed extra corticis ordinem posita, manu deprehendi, et tractari, velut alia materialis res, poterat. Considerantibus autem omnibus et mirantibus Episcopis ceterisque qui in Synodo consederant, nuntius ille Antichristi advenit.
58. Postquam vero, finito Hymno, facturus sermones exhortationis omnibus, Papa consederat; [Col. 0070D] ille praecursor Antichristi, non tribuens honorem [Col. 0071A] Deo, magisque diligens terrenum quam coeleste imperium, sic eumdem Papam alloquitur: «Dominus meus Rex, et Episcopi omnes Ultramontani et Italici, praecipiendo mandant ut invasam Sedem B. Petri et Romanam Ecclesiam amodo dimittas. Non est enim dignum sine praecepto illorum et Imperiali dono tantum honorem scandere.» Et conversus, Clero Romano dixit: «Vobis dicitur, Fratres, ut ad futuram Pentecostes solemnitatem Regio conspectui vos repraesentetis, suscepturi de manibus Regis Papam et Patrem: quia hic non Papa, sed lupus esse dignoscitur rapax.» Ad cujus verba mox [Col. 0071D] Joannes alteri Joanni successit circa annum 1066, et S. Gregorio fidelissime adhaesit, ut nec Imperatoris minae potentiaque illum avertere potuerint. Laudatur a Petro Ostiensi lib. 4. Chronici Casinensis cap. 2, et aliis. Joannes Portuensis Episcopus, morum honestate et religione vir praeclarus, facto impetu surgens, immensa voce clamavit: «Capiatur.» Tunc Praefectus, facto impetu [Col. 0071B] cum judicibus, militibus, et Romanis nobilibus, tantum impostorem, evaginatis in ipsa Ecclesia Salvatoris gladiis, ante Domini Papae praesentiam interimere voluit: et fecisset, nisi pius Pater toto corpore se super eum projecisset, omnibus de ejus morte clamantibus.
59. Tandem, vix impetrato silentio, Dominus Papa dixit: «Nolite, filii, Ecclesiae sanctae Domini Dei nostri quietem in seditionem aliquam commovere. Oportet enim instare tempora, secundum divinarum Scripturarum seriem (II Tim. III) , periculosa: in quibus homines se ipsos amantes, cupidos, superbos, elatos, parentibus inobedientes esse necesse est: ut, patientia filiorum [Col. 0071C] Dei, exhibitio fidei nostrae multo pretiosior sit auro quod per ignem probatur. Clamat nobis divinus sermo, dicens: «Necesse est, ut veniant scandala: vae autem homini illi, per quem scandalum venit (Math. XVIII) .» Et iterum, ad ostendendum nostrae qualitatis modum, qualiter ad inimicos nostros conversari debeamus, subjunctum est: «Ecce, ego mitto vos sicut agnos inter lupos. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Luc. et Matth. X) .» Nunc vero, licet Antichristi praecursor in Ecclesiam surrexit, nos tamen, multis a temporibus tam a Domino quam a sanctis Patribus edocti, sic geminae scientiae munere gressus incedamus per pristinos, ut, quemadmodum pii Patres, serpentis prudentiam simplicitati columbae jungentes, haereticos [Col. 0071D] serpentina utentes astutia fugaverunt [Col. 0071D] Hunc locum de serpentina prudentia et columbina [Col. 0072D] simplicitate, mutilum in mss. et, etiam cum editoris Bollandiani supplemento, intricatissimum, nos hac illius conjectura innixi, textum autem ad Matthaei (X, 16) verba fidelius affingentes, ita restituimus (EDIT. PATROL.) ; ita et nos mansuetudinem felle carentis alitis teneamus, et prudentiam serpentis non relinquamus. Utramque enim mente gestare non est vitium, sed dignae discretionis arcanum. Non enim aliquem odio prosequi debemus, sed, imprudentia fatuitateve legem Domini volentes infringere, subportare. Ecce enim acceptabile tempus adest; ecce iterum Dominus spiritualiter inter homines ambulat, clamans, et dicens. [Col. 0072A] «Qui vult venire post me, abneget semetipsum, (Matth. XVI) et reliqua.»
60 «Ad viam ergo vitae nos Dominum vocantem sequi oportet, si haereditatis aeternae fructum desideramus carpere. «Per multas tribulationes,» ut Doctor noster docuit, «oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) .» Satis est quod huc usque in pace viximus Ecclesiae: nunc vero diu aridam messem Sanctorum iterum sanguine convenit irrorari, ut fructus illius, longo tempore tabidus senio, recenti rore perfusus, in pristinum redeat decoris aspectum. Videmus pugnam diaboli in apertum prosilire campum, hactenus fuscis squalloribus adopertam: ideo nunc tirones Christi, doctas manus ad praelia gestantes, convenit obviare: quatenus Christi fides, quae, eodem [Col. 0072B] inficiente diabolo, toto pene terrarum orbe dispersa relictaque cernitur, cuncta, Domino Deo per nos pugnante, instauretur. Ad detrimentum nempe nostrae salutis saeculares quotidie propugnare conspicimus, qui nihil aliud quam gehennam accquirunt: sic nos, quibus vivere Christus esse debet, et ejus etiam amore mori lucrum; quibus in retributione, post istam miseram et imaginariam vitam, felicitas praeparatur aeterna; a Dei legibus et fide nostra orthodoxa, pedem, hosti cedendo, non retrahamus. Commoveat nos saltem vox Dominica, quae dicit: «Qui me erueberit et sermones meos, hunc Filius hominis erubescet, cum venerit in majestate sua, et Patris, et sanctorum Angelorum (Luc. IX) .» [Col. 0072C] Terribile nobis videri debet, si tempore illo, a tanto tribunali sententiam nostris negligentiis dirae verecundiae capiamus; quorum laboribus Judex omnium alios remunerare vult (Num. VIII) . Ideo enim domus suae speculatores nos aeterna Sapientia esse voluit, ut ipse postmodum venturus inhabitator mundam domum nostro studio habere possit. Ad quod scilicet opus egregium instare Domini Sacerdotes hortantur, cum in maturo tempore legibus Domini, senescentes post quinquagesimum annum, custodes vasorum Domini praecipiuntur fieri. Vasa quippe, ut B. Gregorius ait, nostra sunt corda, quibus ferimus cuncta quae cogitamus. Corda etiam Dei vivi templum esse, sacra testantur eloquia (I Cor. III) : quae quidem tanto mundari convenit diligentius et ornari, [Col. 0072D] quanto illorum inhabitatorem caeteris mundiorem esse dignoscimus. Scriptum quippe est: «Mundus habitator mundam quaerit domum (I Cor. XV) .» Et iterum: «Evigilate justi, et nolite peccare. (Ibid.) » Et iterum: «Ecce sto ad ostium, et pulso. Si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi, intrabo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III) .» Videmus jam, Fratres, si corda nostra exigere conemur intente, Auctorem nostrum pulsare, nosque [Col. 0073A] commonefacere, ut aperiamus illi, et claudamus ostium diabolo; et ejus satellitibus et complicibus pro viribus resistamus, in promptu habentes ulcisci, secundum Apostolum (II Cor. X) , omnem inobedientiam. Neque timendum est, etiamsi praevalere possint adversum nos: quoniam ideo illis potestas a justo traditur Judice, ut fiant nostrae probationis caminus, cito in cinerem et favillas consumendus, nosque vasa explorata perpetuo in Domini ministerium assumenda. Speramus sane, nec dubitamus, quod nulla tribulatio, persecutio, gladiusve, vincula, carceres, exsilia, instantia, futura, poterunt nos separare a caritate, quae est in Christo Jesu, et sanctis ejus legibus. Melius est enim mori pro legibus Domini, quam eorumdem persuasoribus et destructoribus [Col. 0073B] terga vertendo Ecclesiae (jura prodere): quoniam non obviare talibus, Christi planissime est fidem negare.
61. Videmus prae oculis et manibus signum antiqui serpentis; quod omnipotens Deus ideo vobis ostendit, ut cautos sollicitosque redderet, et quid super filium superbiae, extollentem se adversus hanc sanctam Ecclesiam Catholicam facere debeamus insinuaret. Sancta quippe Scriptura, Fidem, sanctaeque Ecclesiae figuram ovi nomine designat; in qua quidem malos cum bonis permistos esse usque ad mundi terminum nullus fidelium dubitat. Sed licet fraudibus deceptionibusque aliquandiu se occulere studeant, non semper latere, Domino revelante, [Col. 0073C] possunt; ut, cum in apertum venientes emicarint, cunctis appareat fraus quae latebat, et in cognitos sancta Dei Ecclesia ultionis gladium exerat. Rex iste, cujus figuram Deus mihi demonstrari et cognosci per serpentis similitudinem voluit, hactenus timens, suis subdolis verbis et nuntiis, velut in tenebrosae noctis caligine latuit: qui modo foras saliens, quod corde gestabat, ostendit sufficienter ad condemnationem quam passim per Dei Ecclesias commiserat. Nunc vero, ut cernitis, caput ad fidei nostrae fundamentum erigere coeperat, sicut scriptum est: Posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum transivit in terra. De quo Joannes Apostolus dicit: «Et datum est ei os loquens magna, et blasphemias (Apoc. XIII) .» Et illud: «Et cauda ejus [Col. 0073D] (draconis) tertiam partem stellarum traxit (Apoc. 18) .» Non attendit miser quid Veritas ipsa dixit Magistro nostro et Principi Ecclesiae: «Super hanc, inquit, petram aedificabo Ecclesiam meam: et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Math. XVI, XVIII) .» Nunc igitur, Fratres, convenit gladium ultionis exerere, et inimicum Dei et Ecclesiae alligando percutere, ut percussum caput, quod ad Fidei fundamentum et omnium Ecclesiarum erectum esse dignoscitur, corruat: ut, quemadmodum in primo superbiae suae tempore ei dictum est, pectore et ventre repat. «Nolite timere, ut ait Dominus, pusillus grex; quia complacuit Patri vestro dare vobis regnum (Luc. XII, 32) .» Satis est, quod hucusque sustinuistis, bene convenienterque illum [Col. 0074A] commonuistis, nunc vero canteriatam conscientiam se habuisse cognoscat.
62. His atque aliis nonnullis peroratis, sancta et magna Synodus dixit: Tua, sanctissime Pater, censura, quem ad regendum nostri temporis saeculum divina peperit clementia, contra blasphemum, invasorem, tyrannum, desertorem, talem sententiam proferat, quae hunc conterat, et futuris saeculis transgressionis cautelam conferat. Dignum quippe est jussis tuis obedire et obsecundare, ut possumus neque facere cupimus animas nostras pretiosiores nobis. Libenter enim, si necesse est, mortem amplectemur, ut Patrum nostrorum vestigia relinquere non videamur. Cur enim non demus pro Dei nostri sanctis legibus illud, quod a nolentibus nobis aufertur? [Col. 0074B] Gladium exerce, judicium exerce: ut laetetur quilibet justus, cum viderit vindictam, manus suas lavet in sanguine peccatoris. Tandem omnibus acclamantibus definitum est, ut honore regio privaretur, et anathematis vinculis, tam praenominatus rex, quam omnes assentanei sui colligarentur.
63. Accepta itaque fiducia, dominus Papa, ex totius Synodi consensu et judicio protulit anathema in hunc modum. Beate Petre Apostolorum Princeps, inclina, quaesumus, pias aures tuas nobis, et audi me servum tuum; quem ab infantia nutristi, et usque [Col. 0074C] ad hunc diem de manu iniquorum liberasti, qui me pro tua fidelitate oderunt et odiunt. Tu mihi testis es, et Domina mea mater Dei, et Beatus Paulus Frater tuus inter omnes Sanctos, quod tua sancta Romana Ecclesia me invitum ad sua gubernacula traxit, et ego non rapinam arbitratus sum ad Sedem tuam ascendere; potiusque volui vitam meam in peregrinatione finire, quam locum tuum pro gloria mundi, saeculari ingenio arripere. Et ideo ex tua gratia, non ex meis operibus credo, quod tibi placuit et placet, ut populus Christianus, tibi specialiter commissus, mihi obediat specialiter, pro vice tua mihi commissa: et mihi tua gratia est potestas data a Deo ligandi atque solvendi, in coelo et in terra. Hac itaque fiducia fretus, pro Ecclesiae tuae honore [Col. 0074D] et defensione, ex parte omnipotentis Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, per tuam potestatem et auctoritatem, Henrico Regi, filio Henrici Imperatoris, qui contra tuam Ecclesiam inaudita superbia insurrexit, totius Regni Teutonicorum et Italiae gubernacula contradico, et omnes Christianos a vinculo juramenti, quod sibi fecere vel facient, absolvo; et, ut nullus ei sicut Regi serviat, interdico. Dignum est enim, ut qui studet honorem Ecclesiae tuae imminuere, ipse honorem amittat quem videtur habere. Et quia sicut Christianus contempsit obedire, nec ad Dominum rediit, quem dimisit, participando excommunicatis, et multas iniquitates faciendo, meaque monita, quae pro sua salute sibi misit, te teste, spernendo; seque ab Ecclesia tua, tentans [Col. 0075A] eam scindere, separando; vinculo eum anathematis vice tua alligo: et sic eum ex fiducia tua alligo, ut sciant gentes et comprobent quia tu es Petrus, et super tuam petram Filius Dei vivi aedificavit Ecclesiam suam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) .
64. Post haec misit ad diversos Epistolas, idem anathema et causas ejus manifestantes, ex quibus has duas interponere praesenti opusculo curavimus. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, omnibus qui cupiunt annumerari inter oves quas Christus B. Petro commisit, salutem et Apostolicam benedictionem. Audistis, Fratres carissimi, novam et inauditam praesumptionem, audistis sceleratam schismaticorum, et nomen Domini in B. Petro blasphemantium, [Col. 0075B] garrulitatem et audaciam: audistis superbiam, ad injuriam et contumeliam sanctae Apostolicae Sedi illatam, qualem vestri Patres nec viderunt, nec audierunt umquam, nec scripturarum series aliquando a paganis vel haereticis docet emersam: cujus mali, etsi aliquod umquam, post fundatam et propagatam fidem Christi, praecessisset exemplum, omnibus tamen fidelibus, pro tanto contemptu et conculcatione Apostolicae, imo divinae auctoritatis, dolendum foret et gemendum. Quapropter, si B. Petro claves regni coelorum a Domino Deo nostro Jesu Christo traditas esse creditis, et vobis per manus ipsius ad aeternae vitae gaudia introitum patere cupitis; cogitandum vobis est, quantum [Col. 0075C] nunc de irrogata sibi injuria dolere debeatis. Nisi enim hic, ubi per discrimina tentationum vestra fides et corda probantur, socii passionum efficiamini, proculdubio non estis digni, ut participes futurae consolationis, et filii regni, coelestem coronam et gloriam sortiamini (II Cor. I) . Rogamus igitur caritatem vestram, ut instanter divinam misericordiam implorare studeatis; quatenus aut corda impiorum ad poenitentiam vertat, aut reprimendo eorum nefanda consilia, quam insipientes et stulti sint, qui petram a Christo fundatam evertere et divina privilegia violare conantur, ostendat. Qualiter autem, aut pro quibus causis B. Petrus anathematis vinculo Regem alligaverit, in [Col. 0075D] Hanc Chartulam fuisse credo, vel ipsam excommunicationis sententiam supra positam, vel eorum quae in sequenti Epistola leguntur exemplar. chartula, quae huic inclusa est, plene potestis cognoscere.»
[Col. 0075D] 65-68. «Gregorius Episcopus servus servorum Dei, omnibus Episcopis, Ducibus, Comitibus caeterisque fidelibus in Regno Teutonicorum Christianam fidem defendentibus, salutem et Apostolicam benedictionem. Audivimus quosdam inter vos de excommunicatione [Col. 0076A] quam in Regem fecimus, dubitare,» etc. Vide inter epistolas S. Gregorii.
69. Igitur post excommunicationem et depositionem Regis, Domini praeeunte gratia, multi nobiles et mediocres, ad Deum toto corde conversi, praefatum Regem reliquerunt. Ipsi etiam, qui prius partim regalibus blanditiis, partim terroribus et minis contra Apostolicam Sedem conjuraverant, conversi postmodum, digno in Regem anathemati conscripserunt, mittentes supplices ad Apostolicam Sedem nuntios, epithemium [Col. 0075D] Epitimium, Graece ἐπιτίμιον, mulcta, poena, castigatio: sed fortassis Epithemium a τίθημι pono, impositionem hic significat. poenitentiae postulantes. Quibus misericordiae discipulus, non quaerens saturari poenis reorum, gremium sanctae Ecclesiae aperuit; et ut in fide Domini solidarentur, consolatorias eis litteras misit. Nonnulli vero Episcoporum, [Col. 0076B] gementes tantum facinus, ad Apostolicam Sedem discalceatis pedibus venerunt, tam diu inibi perdurantes quo usque Dominus Papa misericordiae manum et pietatis viscera, eis compatiens, aperiret.
70. Interea Dominus magnum miraculum in Regis et omnium oculis fecit: quo cognito, multi eum reliquerunt. Nam post excommunicationis diem [Col. 0075D] Pascha anno 1076 celebratum fuit 27 Martii, et quidem ab Henrico Rege Ultrajecti, quem, exactis Paschalibus feriis inde discessisse, tradit Bruno in Chronico pag. 795. , Paschalis diei solemnitate, cum regio apparatu et comitatu pompaticae multitudinis, ad Ecclesiam, divinitus sibi clausam, venire nequaquam abhorruit. Jussu itaque Regis quidam [Col. 0075D] Wilhelmus Ultrajectinus, causam Regis contra bonum et aequum obstinate tuebatur, et studio [Col. 0076D] partium Regis multa in injuriam Romani Pontificis, omnibus pene diebus solennibus, inter Missarum solennia, rabido ore declamabat, perjurum eum, adulterum, et pseudo-Apostolum appellans, etc. Ita Lambertus Scafnaburgensis, et ante citatus Bruno. A. Langius in Chronico Citicensi. Cum Rex, inquit, esset Trajecti, et excommunicatio Regis, a Romano Pontifice facta, praesentata fuisset . . . . . Episcopus inter Missas sermonem faciens ad populum, derisorie, quod Rex excommunicatus esset, indicavit. Episcopus, si fas est, imo haereticus et Simoniacus, ad Missae se praeparavit officium. Tandem perlecto Evangelio, ex more facturus popularem sermonem Pontifex [Col. 0076C] idem, pulpitum conscendit. Parum autem de tractatu locutus Evangelico, statim se ad blasphemiam Papae Gregorii caeco corde menteque vesana prorupit, quae pro nimio sui horrore silentio praeterire complacuit. Difficile est enim ut bene sibi conscientium probitatem, obtrectantium lingua non mordeat, et iniquorum evadat opprobria, cui est amica justitia. Verumtamen eadem blasphemia, qualis in oculis Domini fuerit, continuo sequens ultio, si perpendatur, innotescit. Nam Paschalis diei gaudio nondum finito, subito coelum fragore intonuit, in quo ignis descendere coelitus visus est; qui omnem illam ecclesiam, omnesque domos regali receptui praeparatas, repente consumpsit, et laetitiam profanorum in moerorem commutavit: Episcopum vero [Col. 0076D] illum blasphemum, subito [Col. 0076D] Haec dicti Lambertus et Monachus Herveldensis ita referunt. Repente gravissima aegritudine [Col. 0077D] correptus . . . . . . miserabili ejulatu coram omnibus, qui aderant, vociferabatur: Justo Dei judicio se et praesentem vitam amisisse et aeternam, quod Regi ad omnia, quae perperam intendisset, operam suam summo annisu tribuisset; atque in spem gratiae ejus Romano Pontifici, sanctissimo et Apostolicarum virtutum viro, graves contumelias, sciens et prudens, innocenti irrogasset. In hanc vocem, ut asserunt, sine communione, sine ulla satisfactione, exspiravit. percussum, divina ultio interemit. Sed antequam vitam penitus exhalaret, ministros suo exitio praeparatos, quales essent, compulsus est dicere: Video me, inquit, igneis loris astrictum, tetris trahentibus imaginibus ex hac vita [Col. 0077A] convelli: sed tamen ite, et dicite [Col. 0077D] Langius ita exponit: Hoc mitto Regi mandatum: quod ipse, et ego, et omnes iniquitati ejus faventes, sumus damnati in perpetuum . . . . . . Ecce demones lectum meum circumstant, quatenus mox, ut expiravero, capiant. Itaque cum fuero e corpore eductus, rogo vos et omnes fideles, ne se fatigent pro me faciendo supplicationes. Hic igitur in desperatione defunctus, diu jacebat insepultus; donec Romam mittitur, et inde quaesito consilio, ne populus faetore [Col. 0078D] corrumperetur, Apostolico jussu sine commendationibus sepelitur. Haec Langius ex Chronicis Magdeburgensis Ecclesiae. Regi ut flagitium, quod in Deum, et B. Petrum, ejusque Vicarium commisit, emendet; ne me praeeuntem ad inferi loca sequatur; et haec dicens, exspiravit. Hoc exemplo commoniti, hortamur et obsecramus omnem hominem qui haec scripta legerit, ut declinet detrahentium linguis, si mavult consortium habere cum Gregorio in resurrectione vitae, quam cum detrahentibus supplicium subire. Nunc hic ad memoriam redit non minus terribilis damnatio Spirensis [Col. 0078D] Henricus Episcopus Spirensis, a puero cum Henrico Rege educatus, ab illo ad Sedem illam promotus, cum Thesauros Ecclesiae puerili levitate dilapidasset, et praedia militibus in beneficium erogasset . . . . . . . . sensit repente parvulam sibi pustulam in collo excrescere; qua intumescente ante mediam noctem defunctus est. Ita Lambertus, et priora Bruschius. Episcopi, qui eadem die, id est VI Kalendas Martii, imo eadem hora, subito quasi quodam invisibili telo percussus, apud Spiram infirmari coepit, qua hora et causam ejus in Romana Synodo noster Gregorius Papa ventilare incepit. Idem quoque tertio die, id [Col. 0077B] est IV Kalendas Martii, miserabiliter exspiravit, non imparem expertus efficaciam illius sententiae qua Petrus Apostolus Ananiam et Sapphiram damnavit.
71. Cum igitur praedicti Regis conversionem jam diu et frustra Principes exspectarent, et statum Regni periculosius in dies disturbandum, imo sine capite jam penitus destituendum viderent; tandem zelo Dei armati, cum Legatis Apostolicae Sedis [Col. 0078D] Convenerunt Oppenhemii, urbe tunc Imperiali, postea Palatino Rheni oppignorata, inter Moguntiam et Wormatiam, anno 1077, vel, ut alii volunt, convenerunt Triburiae, e regione Oppenhemii, urbe olim celebri: nunc vilis est vicus sed adhuc nomen vetinens. convenerunt, et eumdem, ut eorum consilio acquiesceret et resipisceret, satis fideliter rogaverunt: alioquin, se non ulterius communicare vel obedire, protestati sunt. Hac ille necessitate, simulate quidem, [Col. 0077C] ut postmodum apparuit, se per omnia, et consiliis Principum et praeceptis Apostolici Domini, obediturum promisit. Erat autem eorum consilium, ut Dominus Apostolicus ad generale colloquium Augustam in Purificatione S. Mariae tunc proxima veniret: quatenus ibidem causa ejus in audientia totius Regni legitime determinari posset. Ipsi quoque Principes, missa legatione, Dominum Papam ad praedictum diem venire suppliciter rogaverunt; ad quod iter agendum, illum promptissimum, ut subscriptae ejus litterae testantur, invenerunt. Rex autem, contra promissionem suam, contra consilium Principum, hoc ab Apostolico per Legatos suos voluit extorquere, ne Augustam veniret, sed ut eum [Col. 0078A] ad se Romam venire permitteret; ea utique intentione, ut tanto facilius Papam fallere posset, quanto pauciores Regni Principes, jam saepius astutias ejus perpessi, discutiendae ejus causae interessent. Unde et Papa votis ejus non annuit, sed ut Principes rogaverant, ad condictum diem venire disposuit; et subsequentes Epistolas Principibus Regni, pro disponendo itinere suo, transmisit.
72. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, Comitibus, nec non majoribus atque minoribus in Regno Teutonicorum constitutis, salutem et Apostolicam benedictionem. Nos, indigni et inutiles Principis Apostolorum servi,» etc. Vide infra inter epistolas.
73. «Gregorius, servus servorum Dei omnibus [Col. 0078B] Archiepiscopis, et Episcopis, Abbatibus, Ducibus, Marchionibus, omnibusque Christianam et B. Petri fidem et doctrinam defendentibus et observantibus, salutem et Beatorum Apostolorum Petri et Pauli benedictionem: omniumque peccatorum absolutionem. Ego, qualiscunque Sacerdos, Apostolorum Principis servus,» etc. Vide infra inter epistolas.
74. Interea Rex, propriae causae diffidens, et idcirco audientiam istius Regni subterfugiens, furtive Italiam cum excommunicatis, contra praeceptum Papae et consilia Principum, intravit; et Apostolico ad praedictum diem Augustam tendenti, ante Purificationem S. Mariae apud Canusium obviavit; ibique ante portam castri per triduum, deposito omni regio cultu, miserabiliter, utpote discalceatus et laneis [Col. 0078C] vestibus indutus, persistens, non prius cum multo fletu Apostolicae miserationis auxilium et consolationem implorare destitit, quam omnes qui aderant, et ad quos ille rumor pervenit, ad tantam pietatem et compassionis misericordiam movit, ut pro eo multis precibus et lacrymis intercedentes, omnes quidem insolitam domini Papae duritiam mirarentur; nonnulli vero in eo, non Apostolicae serenitatis gravitatem, sed quasi tyrannicae severitatis crudelitatem esse clamarent: denique instantia compunctionis ejus, et tanta omnium qui ibi aderant supplicatione Papa devictus, tandem eum, relaxato anathematis vinculo, in communionis gratiam et sinum sanctae Matris Ecclesiae recepit: acceptis ab [Col. 0079A] eo securitatibus, quarum etiam confirmationem per manus Abbatis Cluniacensis, et nobilium Comitissarum Mathildis et Adalaidae [Col. 0079D] Adalaia sive Adelasia aut Adalais, Olrici Magnifredi Marchionis Secusiae filia, nupta anno 1014, Humberto Saxoni, in Marchioni Secusiae et Comiti Sabaudiae Maurianaeque, ob plurima Sedi Apostolicae beneficia prestita, filia S. Petri dicta, e vita excessit anno 1080, uti indicat Pignonius in [Col. 0080D] Augusta Taurinorum. , et aliorum Principum, Episcoporum et Laicorum, qui sibi ad haec utiles visi sunt, in hunc modum suscepit.
75. «Ego Henricus Rex, de murmuratione et dissensione, quam nunc habent contra me Archiepiscopi, Episcopi, Duces et Comites, ceterique Principes Regni Teutonicorum et alii, qui eos in eadem dissensionis causa sequuntur, infra terminum quem dominus Papa constituerit, aut justitiam secundum judicium ejus, aut concordiam secundum consilium ejus faciam, nisi certum impedimentum mihi vel sibi obstiterit: quo transacto, ad idem peragendum paratus ero. Item, si idem dominus Papa Gregorius [Col. 0079B] ultra montes vel alias partes terrarum ire voluerit, securus erit ex mea parte, et eorum quos constringere potero, ab omni laesione vitae et membrorum ejus seu captione, tam ipse quam qui in ejus conductu sive comitatu fuerint, in eundo, sive ibi morando, seu inde redeundo; neque aliud aliquod impedimentum habebit ex meo consensu, quod contra honorem suum sit; et si quis ei fecerit, cum bona fide, secundum posse meum, illum adjuvabo.»
76. Rex, postquam communione recepta, sed quaestione Regni dilatata, solutus ab Apostolico discessit; parum attendens quod ei in reconciliatione sua juramento promiserit, ad solitam nequitiam redire, et Simoniacorum suorum consiliis contra Papam assentire non expavit. Omnes enim Simoniaci [Col. 0079C] eorumque socii, quorum tyrannidi ipse sanctam Matrem Ecclesiam subjugaverat, quorum etiam factione jam pridem Apostolicam Sedem deauctorizare tentaverat; ipsi, inquam, omnes ad eum reconciliatum recurrentes, non terrorem sed audaciam ab eo, pro perpetrata iniquitate, acceperunt; quin etiam in damnatione Apostolici apud eum conjurandi locum invenerunt. Ipse vero ejusque complices, communionem utcunque idcirco festinaverant recipere; quia, juxta legem Teutonicorum, se praediis et beneficiis privandos esse non dubitabant, si sub excommunicatione integrum annum permanerent: cujus adhuc unus mensis superfuit, dum ad reconciliationem redirent. Communionem itaque, [Col. 0079D] non ut se corrigerent, repetebant; sed, ut plurimos jam dudum ab illis anathemate separatos sibi resociarent; sicque tanto audacius, tanto crudelius, quanto cum pluribus, solita tyrannide sanctam Ecclesiam opprimere possent. Nam statim post reconciliationem, ut praedictum est, ad pristinum volutabrum redire, sed et Simoniacis, utpote sui similibus, contra Apostolicam Sedem assentire non dubitarunt.
[Col. 0080A] 77. Non multo post tamen Rex ab Apostolico jam Regni concessionem callide, ut communionem, elicere volebat. Missa enim legatione, humiliter ei supplicabat, ut vel eum semel apud S. Joannem in [Col. 0080D] Additur in nostro Ms. Actum 5. Kal. Februarii, indictione 15. Moytia, per Episcopos Papiensem et Mediolanensem, more priorum Regum, coronari permitteret: vel, si hoc nollet fieri per hujusmodi Episcopos, utpote excommunicatos, saltem hoc privilegium Apostolica auctoritate cuilibet Episcopo concederet exsequendum; ob hoc maxime appetens coronari, ut communione etiam Regnum a Romano Pontifice videretur recepisse. Sed Papa, calliditatem ejus jam satis expertus, nullo modo votis ejus voluit acquiescere: diligenter secum ipse reputans se quidem eum pro multis criminibus, et maxime pro [Col. 0080B] inobedientia et contumacia Apostolicae Sedis irrogata, a Regno deposuisse, omnesque ei juratos ab ejus dominio liberos reddidisse: et ob hoc, nullatenus eum, sicut nec alium, in Regem Principibus, utpote liberis hominibus, superponi debere, absque eorum electione. Nam et a toto Regno de tot ac tantis injuriis ac perfidiis erat inculpatus, ut de his eum necesse esset primitus expurgari (si tamen hoc aliquatenus posset fieri) et sic demum cum consensu totius Regni legitime coronari. Rex igitur ea vice quoque simulata obedientia apud [Col. 0080D] Modoetia, 10 milliaribus Mediolano distat; ubi etiam Imperatores solebant Coronam ferream accipere. Moytiam Regalia insignia non usurpavit: quae tamen non multo post contra bannum domini Papae resumere, et interdicta Regni gubernacula usurpare non timuit.
78. Interim transibat terminus, quem rex coram [Col. 0080C] Legatis Apostolicae Sedis cum Principibus Regni ad Augustam in Purificatione S. Mariae condixerat, ad quem jam Papa venire conceperat: et jam illuc pervenisset, si non idem Rex, contra commune decretum omnium ingressus Italiam, conducturos Apostolicum a conductu deterruisset: terminus, inquam, ubi coram Apostolico in audientia totius Regni canonice de criminibus illatis expurgari, si inculpabilis esset, expurgatus legitime in Regnum, cum consensu omnium, restitui posset: ad quem ipse venire contempsit, imo suae causae diffisus, non praesumpsit; et Papam, ne vel illuc veniret, fraudulenter in Langobardia praeoccupavit.
79. Cum igitur Principes Regni terminum generali [Col. 0080D] decreto statutum Regem subterfugisse, et se etiam hac vice, solita ejus perfidia, delusos esse animadvertissent; cumque ejus versutiam nec in ipsa reconciliatione vel postea cessasse, certissima relatione didicissent; mox in Suevia apud Ulmam, conventu facto, deliberaverunt; ne se deinceps ab illo ludificari, vel potius pristina ejus calliditate periclitari permitterent; sed suae saluti, in legitimi Principis electione, providerent. In eodem autem [Col. 0081A] Conventu apud Ulmam, generalius Colloquium ad [Col. 0081D] Forecheim, munitissimum oppidum Episcopi Bambergensis, inter Bambergam et Norimbergam. Forecheim 4 Idus Martii, ad novi Regis electionem condixerunt: ad quod etiam Domini Apostolici consilium et auxilium sibi venire, missa legatione, postulaverunt. Quo audito, Papa ad id colloquium Legatos direxit, qui Principes rogarent, ut dispositionem Regni usque in adventum ejus differrent, si hoc sine periculo fieri posse sperarent. Noluit sane eis hoc ex definito praecipere, ne sibi jure imputari posset, si quod periculum status Regni ex illa dilatione incurrisset. Altera autem die post dimissionem legatorum, Manegoldus Comes, magnus amator veritatis, advenit; cujus relatione Papa de novo Rege constituendo certior factus, alium Legatum, Gregorium scilicet Romanae Ecclesiae Diaconum, [Col. 0081B] ad Principes Regni destinavit: qui, eos Apostolica auctoritate adventum ejus praestolari compelleret: eo tamen primitus explorato, si Rex, qui adhuc in Longobardia morabatur, ab eodem Legato conventus, securitatem facere vellet, ut domino Papae transitum ad Teutonicas partes, pro ipsius causa determinanda, concederet. Quod si Rex nollet concedere, praecepit Papa ut Legatus ad se rediret, nec Principes cum aliqua dilatione a providenda Regni necessitate suspenderet. Item eidem Legato praefatam legationem imponens Papa, dixit inter alia: se quasi pro indicio hujusmodi securitatem exegisse, cujus, inquam, securitatis exhibitio illum in Regnum restitui posse praesagiret: sicuti, ejusdem securitatis denegatio, hoc eum non posse, ex [Col. 0081C] divino indicio denotaret.
80. Inter haec verba Papae tres digiti ejus dextrae, usque ad medium, repente sanguinei apparuere; quos sanguine ex naribus profluente maculatos existimans, detergere coepit: sed eos sanguineis notis nullatenus emaculare potuit. Hinc ipse et reliqui sapientes, qui hoc miraculum conspexerunt, aliquid magni per haec signa portendi non dubitarunt. Erant autem ibi tunc praesentes praenominatus Comes Manegoldus, et venerabilis Presbyter Erkinbertus, cum aliis quam pluribus in oppido Canusii in capite Jejunii, quod eo anno contigit [Col. 0081D] Ita fuisse confirmat Pascha, dein celebratum 16 Aprilis, cyclo Lunae 14, Solis 22, littera Dominicali A. in Kal. Martii. Percepta igitur legatione, statim Legatus ad Regem properavit, cum praedicto Comite: sed Rex securitatem, [Col. 0081D] quam Papa postulabat, facere contempsit: unde et ille Legatus ad Apostolicum redire non tardavit. At Comes ad proximum Forecheimense Colloquium venire acceleravit; quo et priores Legati jam pervenerant, qui una tantum die, priusquam praefatus (discederet) Comes, ab Apostolico missi fuerant. Hi autem erant Legati: Bernhardus, sanctae [Col. 0082A] Romanae Ecclesiae Cardinalis Diaconus; item alter Bernhardus [Col. 0081D] De utroque Bernardo supra actum cap. 6. In nostro Ms. dicitur Udo Trevirensis una missus. , Abbas religiosus de Massilia, fere sexcentorum monachorum Pater, qui etiam secum duxit egregium Doctorem quemdam, nomine [Col. 0082D] Imo nomine Guismundum seu Guitmundum, qui etiam Gallus, et monachus Lofredi in Normannia fuerat. Ejus opera exstant in Bibliotheca Patrum. Consule Bellarminum de Scriptoribus Ecclesiasticis. Christianum, postmodum Aversanae civitatis Episcopum. Cujus opus extat eximium contra Turonensem Berengarium.
81. Non indignum videtur hoc in loco paulisper orationis cursum retentare, et quam fidelem Apostolicae institutionis sectatorem et propagatorem in Comite Manegoldo non semel commemorato Gregorius noster habuerit, declarare. Hic enim ex generosa et religiosa [Col. 0082D] S. Udalricus colitur 4 Julii, quando haec poterunt discuti. Interim inspiciatur gencalogia, quam ad calcem Vitae adjecit Velferus, in editione Augustana anni 1595. B. Udalrici Augustensis Episcopi genealogia procreatus, et a sapientissimo fratre suo, Herimanno videlicet Contracto, in omni observantia [Col. 0082B] Christianae religionis ad unguem informatus, virgo virginem sortitus est uxorem; duosque filios ex ea generatos in tanta disciplina usque ad juvenilem aetatem educavit, ut alterum eorum ad similem monogamiam perducens heredem sui relinqueret; alterum, in coelibatu occisum, imo ipsius occisionis ejus (diem) longo locorum intervallo remotus, per spiritum mirabiliter agnoscens, fieret et gauderet; flevit enim propter acerbitatem inopinatae mortis, et gavisus est propter impunitatem incontaminatae juventutis. Hoc autem maxime castificabat liberos, quod verax pater comminabatur eis exhereditationem, si quam, praeter legitimam copulam, cum mulieribus perpetrasse detegerentur coinquinationem. Vir igitur Christianissimus, cum B. Gregorium Papam [Col. 0082C] nimio affectu propter justificationes ejus diligeret, eumque saepius propter alternas morum similitudines inviseret; quadam vice, in tantam Romae positus infirmitatem incidit, ut qui praesentes erant, vitam ejus desperarent. Cumque tristis nuntius Domino Papae venisset, valde condolens, festinus ad eum venit; et pauxillum panis in scyphum confringens, meroque perfundens, aegro pro benedictione porrexit. At ille, protinus ut gustavit, recepit non solum delectationem comedendi, sed et virtutem cum incolumitate de lecto surgendi. Qui, cum ad propria remearet, et Apostolica statuta, maxime de vitandis Officiis incontinentium Sacerdotum, non segniter ubique divulgaret, et in Clericis atque Ecclesiis [Col. 0082D] ad se specialiter pertinentibus hujusmodi abominationes minime toleraret; uxor cujusdam Presbyteri sub ejus ditione positi, malignans propter separationem mariti, hoc familiaribus suis audientibus se minabatur effecturam, ut qualem molestiam ipsa sustineret in separatione conjugis sui, talem et Comes sustineret in disjunctione conjugis suae. [Col. 0083A] Dixit, et eheu! permittente Deo, tam pessimum facinus in dominam peregit. Nam delectabiles cibos veneno infectos obtulit, eamque nihil mali suspicantem simulata benignitate decepit. Igitur Comes religiosus, adhuc in robusta aetate viduatus, nullis suorum adhortationibus ad secundam copulam permoveri potuit; dicens, sibi pudendum et horrendum videri, si cum duabus uxoribus processurus esset ante tribunal Christi in die judicii. In tantum autem profecit per devotam obedientiam Papae nostri Gregorii, ut ante finem suum, quem senex et plenus dierum attigit, quibusdam virtutum signis effulserit, et prophetiae, quemadmodum in occisione filii patuit, (dono) venerabiliter claruerit [Col. 0083D] Mirum est hunc nusquam inter Augustanos Sanctos nominatum inveniri, ac neque de loco sepulturae vel die mortis quidquam legi. .
82. Huic beatae recordationis Comiti non incongrue [Col. 0083B] adjungitur memoria pretiosae mortis B. Cincii, Urbis Romae Praefecti, cujus et superius virtutes breviter descripsimus. Hunc etenim, propter fidem saepe dicto et saepe dicendo Papae Gregorio exhibitam, Dominus noster Jesus Christus martyrio coronavit, ejusque sepulchrum continuo viginti miraculis, in Synodo numeratis et probatis, illustravit [Col. 0083D] Utinam miracula illa exstarent cum beatificationis [Col. 0084D] decreto, itaque dies sui cultus viro restitui posset, tam digno inter Martyres honorari; aut saltem sciretur ubi sepultus sit. . Nam cum zelum Domini haberet, et exhiberet fidem secundum sanctam Apostolicae institutionis formam, occisus est ab apparitoribus Henricianae persecutionis.
83. Facto igitur conventu apud Forecheim, praefati [Col. 0083C] Legati litteras Apostolicas in medium protulerunt: Quam parum dominus Papa de promissione Regis laetatus fuerit, cum adversarii Ecclesiae plus audaciae, quam terroris ex praesentia Regis acciperent. Ad hoc, aiebant, eum petere, ut novi Regis electionem de qua audierat, in adventum ejus differrent, si hoc sine periculo fieri posse perpenderent. Peracta igitur legatione, Archiepiscopi, Episcopi, Duces, Marchiones, Comites majores atque minores, debitam reverentiam Legatis impendentes, per consessum singuli surrexerunt; et, quot contumeliis et quot periculis jam ab Henrico Rege affecti essent; vel se afficiendos fore non dubitarent, Legatis lamentari coeperunt; seque toties insidias [Col. 0083D] ejus inter ipsa pacis oscula vix evasisse, ut nec juramento ejus deinceps aliquam fidem exhibere possent. Hoc quoque addentes, se tamdiu eum post depositionem tolerasse, non utique ut correctionem ejus, utpote penitus desperatam, exspectarent; sed ut quibusdam occasionem calumniandi auferrent, qui fortasse ei, si non tamdiu expectaretur, correctionem interclusam fore conquererentur; totaque illa die cum hujusmodi querimoniis transacta, nec medietatem injuriarum sibi illatarum enumerare potuerunt.
[Col. 0084A] 84. In crastinum vero iterum ad hospitia Legatorum convenientes, pro sua necessitate sublevanda, eos consuluerunt; suggerentes eis periculosissimum et irrevocabile schisma in toto Regno futurum, nisi in eodem Conventu, ut deliberaverant, in alicujus novi capitis sublevatione confoederati, illud anticipare festinaret. Legati autem legationis suae non immemores, satis compendiose ad haec responderunt, sibi quidem optimum videri, si Regis constitutione, juxta eorum legationem, in adventum Domini Papae sine periculo differre possent: ceterum provisione Regni non tam in eorum consilio, quam in Principum arbitrio sitam esse dixerunt, qui rem publicam in manibus tenerent; ac totius Regni damnum sive proficuum optime praenossent. Itaque [Col. 0084B] Principes Regni, de adventu Papae incerti, sed de maxima dissensione eventura et periculo, si differrent, certissimi; accepta licentia a Legatis, apud Magontinum Archiepiscopum convenerunt, et quid eis agendum esset singulari diligentia invicem tractaverunt: considerantes quidem se ad nullam dilationem ab Apostolico coactos, sed hoc in eorum arbitrio positum esse; nec alicui nisi sibi ipsis deinceps imputandum fore, si dilatio noceret. Insuper se nullius subjectionis exhibendae Henrico Regi obnoxios, imo per Apostolici banni transgressionem damnandos, si aliquam subjectionem Regi deinceps exhiberent. Nam Papa, priusquam eum anathematizaret, ex parte omnipotentis Dei et S. Petri et sua, illi Regnum interdixit; et omnes [Col. 0084C] Christianos juramento, quod sibi fecissent vel facturi essent, absolvit; et, ut nullus ei, ut Regi serviret, interdixit: qui postea ab eo Communionem tantum, non Regnum, falsa correctionis promissione recuperavit.
85. Hoc igitur Principes Regni diligentissime perscrutati, se quidem a Regis Henrici potestate penitus, ut praedictum est, emancipatos, nec se illi plus, quam illum illis alicujus fidelitatis vel subjectionis (juramento) obnoxios; ut liberi homines, Rudolphum Ducem Suevorum, frustra multum renitentem, frustraque vel unius horae inducias ad consulendum petentem, Regia dignitate sublimaverunt: virum sane in humilitate praecipuum, regio [Col. 0084D] honori aetate et moribus idoneum; eique se debito fidelitatis sacramento subdiderunt. Qui utique Regnum, non ut proprium, sed pro dispositione sibi creditum reputans, omne hereditarium jus in eo repudiavit, et vel filio suo se hoc adoptaturum fore penitus abnegavit: justissime in arbitrio Principum esse decernens, ut post mortem ejus libere non magis filium ejus quam alium eligerent, nisi quem ad id culminis aetate et morum gravitate dignum invenissent. Hunc igitur Rudolphum, legitime electum, Archiepiscopi Mogontinus et Magdeburgensis, [Col. 0085A] cum eorum suffraganeis, Legatis Sedis Apostolicae praesentibus et Regni Principibus, regali inunctione consecrarunt. Electus est autem ab Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, Comitibus majoribus atque minoribus, in Conventu apud Forcheim, anno Dominicae incarnationis 1077, anno 4 venerabilis Papae Gregorii in hoc nomine septimi, indictione 15, Idibus Martii. Postea die duodecimo apud Mogontiam consecratus est, id est 7 Kal. Aprilis, ubi tunc medium Quadragesimae occurrit. Die autem praedictae electionis nix ac gelu resolvi coeperunt, quae eo anno a festivitate omnium Sanctorum usque in illum diem terram Teutonicorum et Longobardiae occupaverat; quod quidam sapientum ita interpretati sunt: Deum in legitimi Principis [Col. 0085B] electione suam adstipulationem mundo denotasse, per insoliti frigoris depulsionem et per clementioris aeris reparationem: praecipue, cum nullis hujusmodo promotio displicuerit, nisi illis tantum qui se, sub legitimo Principe, Simoniacae haeresi aliisque criminibus abrenuntiaturos fore non dubitabant: qui superiori Rege, non dico permittente, sed cooperante, sanctam Ecclesiam foedare non cessaverant. Nulli sane Clerico, monacho, sive laico hujus Principis promotio displicuit, nisi qui seipsum sub ejus auctoritate corrigendum fore timuit; nisi qui sanctam Ecclesiam juxta Canonicas sanctiones instituendam fore contabuit; nisi qui, intercluso Simoniacae heresis mercimonio, divitias suas attenuari non dubitavit.
[Col. 0085C] 86. Nullus autem Rudolpho Regi ejusque Principibus perjurium poterit jure objicere, licet jam dudum deposito Regi juramentum fidelitatis fecissent. Illud enim juramentum tam diu observandum erat, quamdiu ipse Regno praeerat. Postquam vero omnes Christiani eo sacramento a Papa soluti sunt, eo quidem deposito et anathematizato, non magis illi aliqua subjectio pro hujusmodi juramento debebatur, quam cuilibet Episcopo a subditis suis obeditur, postquam ille, etiam retenta communione, deponitur. Nemo autem, Romanum Pontificem Reges a Regno deponere posse denegabit, quicumque decreta sanctissimi papae Gregorii non proscribenda judicabit. Ipse enim vir Apostolicus, cui Spiritus [Col. 0085D] sanctus in aurem decernenda dictavit, in Apostolica Sede constitutus, irrefragabiliter decrevit Reges a suis dignitatibus cadere, et participatione Dominici corporis et sanguinis carere, si praesumerent Sedis Apostolicae jussa contemnere. Si enim coelestia et spiritualia Sedes B. Petri solvit et judicat, quanto magis terrena et saecularia, juxta illud Apostoli: Nescitis, inquit, quoniam et Angelos judicabimus, quanto magis saecularia? Sic utique auctoritate Stephani Papae Hildericus Rex Francorum pro ignavia sua deponitur: eique deposito insuper et detonso, et in monasterium misso, Pipinus in Regnum surrogatur. Praeterea, liberi homines Henricum eo pacto sibi proposuerunt in Regem, ut electores suos juste judicare, et regali providentia gubernare satageret. [Col. 0086A] Quod pactum ille postea praevaricari et contemnere non cessavit; videlicet, quoslibet innoxios tyrannica crudelitate opprimendo, et omnes quos potuit Christianae religioni repugnare constringendo. Ergo et absque Sedis Apostolicae judicio, Principes eum pro Rege merito refutare possent, cum pactum adimplere contempserit quod eis pro electione sua promiserat: quo non adimpleto, nec Rex esse poterat. Nam Rex nullatenus esse potest, qui subditos suos non regere, sed in errorem mittere studuerit. Quid plura? Nonne quilibet miles Domino suo fidelitatis juramento subjicitur eo pacto, ut et ille sibi non deneget, quod Dominus militi debebat? Si ergo Dominus militi debitum reddere contemnit, numquid non libere miles eum pro Domino deinceps [Col. 0086B] recusat habere? Liberrime, inquam. Nec hujusmodi militem infidelitatis vel perjurii merito quis accusabit, cum totum adimpleverit quod promisit; Domino suo, inquam, tam diu militando, quam diu ille fecit sibi quod Dominus militi debebat.
87. Igitur Rudolphus Rex, ubi in Regem sublevatus est, statim Apostolico, missa legatione, de sua promotione innotuit, eique debitum obsequium in Ecclesiasticis administrationibus promisit: multoque se promptiorem ad obediendum Sedi Apostolicae quam antecessor ejus exhibuit. Ipsa enim suae consecrationis die, obediens banno Domini Papae, officium cujusdam Diaconi Simoniaci recipere noluit, qui ea die ad legendum in Missa ante Regem jam sacris vestibus indutus processit: unde Sigefridus [Col. 0086C] Mogontinus Archiepiscopus, amoto eo ab altaris ministerio, alium in ejus locum surrogavit. Hoc autem maximam invidiam Simoniacorum et incontinentium altaris ministrorum Regi conflavit; qui in ipsa sui promotione banno Apostolico obediens, se officia talium respuere per praefati Subdiaconi repulsam monstravit. Nullatenus enim dubitabant, se, sub tam legitimo Principe, aut officium deposituros, aut concubinis et Ecclesiis Simoniace acquisitis abrenuntiaturos. Quapropter illius civitatis Clerici, eadem ipsa regiae consecrationis die, post prandium concives suos, vino et insania furentes in Episcopum suum, et Regem, et reliquos Principes concitaverunt. Quidam enim puer ex civitate, [Col. 0086D] nescimus si propria voluntate ductus, an ab aliquo persuasus, cuidam militi Archiepiscopi partem pretiosae vestis furtive voluit detruncare: qui statim captus est a milite. Quo audito, Procurator civitatis eumdem per manus exceptum, liberum abire fecit, nulla tamen seditione commota. Clerici autem, audito hujusmodi rumore, captum fuisse puerum quem tamen jam dimissum scirent, campanas compulsare, cives nutibus et probrosis adhortationibus ad seditionem excitare, vel potius compellere non timuerunt. Sed Rex jam finito prandio ad ecclesiam de palatio descendit, et Vesperas audire coepit. Interim plebs furens, sanguinem Regis et reliquorum sitiens, ipsam ecclesiam et palatium irrumpere nititur: sed a Militibus Regis conpescitur, licet inermibus: nam [Col. 0087A] in diebus Quadragesimae consuetudo erat sine armis procedere; sed et ipsa, si quae habebant per civitatem in hospitiis dimissa, prae seditione civium acquirere non poterant. Finitis autem Vesperis, Rex cum Archiepiscopo et reliquis Principibus, in palatium de ecclesia regressus, cum populum furentem al incepto nolle desistere, sed eos ipsam Quadragesimam diem Dominicam, coemeterium ecclesiae, imo ipsam eorum matricem ecclesiam furibunda seditione profanare, sicque cum multiplici sacrilegio in mortem suam, Episcoporum, suorumque omnium, nihil ab ipsis injuriatos, conspirasse vidisset, gladio accinctus, eorum insaniam compescere deliberavit. Sed Principes ejus, eum contra regium morem procedere non permiserunt. Ipsi autem ex praecepto ejus, [Col. 0087B] mutuatis undecumque poterant armis, primum quidem ad supplicandum Deo ecclesiam ingressi, deinde Kyrie eleison in altum concinentes, per portam, quae magis impugnabatur, exsiliunt de ecclesia. Qui statim, licet paucissimi, maximam multitudinem hostium adeo in fugam verterunt, ut quidam eorum etiam se in Rhenum morituri praecipitarent; licet regii Milites parum eos ultra coemeterium ecclesiae insequerentur.
88. Anno ab Incarnatione Domini 1078. Indictione [Col. 0087C] prima, cum uterque Rex, Henricus videlicet et Rudolphus, ab Apostolica Sede adjutorium requireret; Gregorius Papa septimus, generali Synodo praesidens, decrevit: «Quoniam iis et perturbatio Regni, in maximum sanctae Ecclesiae periculum et detrimentum quotidie redundare cernitur, placet nobis elaborare pro viribus, quatenus idonei tam religione quam etiam scientia pollentes Nuntii, e latere Sedis Apostolicae ad partes, illas mittantur, qui omnes religiosos et justitiae amatores, in Teutonici Regni partibus commorantes, Clericalis et Laicalis ordinis viros, et ad hoc opus idoneos, convocent; cum quibus (Domini gratia praeeunte) aut finem et pacem juste componant; aut veritate percognita, cui parti justitia magis faveat, ad plenum addiscere valeant; [Col. 0087D] quatenus pars injusta desistat, et Apostolica auctoritate munita justitia, vigoris et auctoritatis robur obtineat. Verum quoniam nonnullos, diabolico instinctu collectos, tyrannidis suae facibus accensos, turpis lucri avaritiae mancipatos, discordiam potius quam pacem fieri et videre desiderantes, fore non ignoramus; statuimus ut nulla unquam persona alicujus potentiae, sive Rex aut Archiepiscopus, Episcopus, [Col. 0088A] Dux, Marchio, Comes, sive Miles, aliqua praesumptione temerariove ausu, fraude dolove, seu aliqua perturbatione, Legatis nostris obsistere et contraire, ne justitiam et finem componant, pertentet. Quicumque autem temerario ausu (quod non optamus) hujus nostrae constitutionis violator extiterit, Legatisque nostris praenominatis, ad hanc pacem componendam euntibus, fraudem opponere tentaverit, vinculo eum anathematis alligamus, et non solum in spiritu, verum etiam et in corpore, et omne prosperitate hujus vitae, Apostolica potestate innodamus, et victoriam ejus in armis auferimus; ut sic saltem confundatur, et duplici confusione et contritione conteratur. Actum Romae in Ecclesia Domini Salvatoris, 5 Nonas Martii, Indictione [Col. 0088B] prima.»
89. [Col. 0087D] Est haec Epistola 15 libri 5. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, Archiepiscopis, Episcopis, Clericis, Ducibus, Marchionibus, Comitibus, omnibusque majoribus atque minoribus in Teutonico Regno constitutis, exceptis his qui Canonica excommunicatione tenentur, salutem et Apostolicam benedictionem. Notum vobis fieri volumus, Fratres carissimi, quod in ea Synodo, quam nuper Romae celebravimus;» etc. Vide inter epistolas S. Gregorii, infra.
90. [Col. 0087D] Udo Trevirensi Ecclesiae praefuit ab an. 1068 usque ad annum 1077. Ejus res gestas refert Browerus lib. XII Annalium Trevirensium, ubi docet ipsum a Schismate Henrici IV defecisse, et alios Schismaticos Episcopos ad saniora consilia retraxisse. «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei; Udoni [Col. 0088D] Est haec Epistola 16 lib. v. Ad eumdem quoque sunt Epistola 81 libri primi, et Epistola 10 libri 2, tum 12, libri III. ad Udonem simul et Theodoricum Virdunensem, et Hermannum Metensem, demum alia 7. libri 5. ad ipsum et Suffraganeos. , Trevirensi Archiepiscopo, salutem et Apostolicam benedictionem. Quanta nobis sollicitudo quantaque tristitia sit de perturbatione, imo de dissidio regni vestri, olim clarissimi et potentissimi,» [Col. 0088C] etc. Vide ubi supra.
91. Anno ab Incarnatione Domini 1078, Pontificatus vero Domini Gregorii septimi Papae sexto, decimo tertio Kalendas Decembris, Indictione secunda, congregata est Synodus Romae in ecclesia S. Salvatoris, in qua juraverunt legati Henrici et Rudolphi, quisque pro Domino suo, quod nullis dolis colloquium Legatorum Sedis Apostolicae, in Teutonico Regno habendum, impedient.
92. Anno ab Incarnatione Domini 1079. Mense Februario, Indictione 2, Pontificatus vero Domini Gregorii septimi Papae VII, Legati Regis Rudolphi super Henricum proclamaverunt, quod nulli loco nullique personae parcens, regionem transalpinam [Col. 0088D] contereret et conculcaret, neminem debitus honor vel reverentia tueretur, et ceu vilia mancipia non modo Sacerdotes, sed etiam Episcopi et Archiepiscopi caperentur, vinculisque manciparentur, partimque jam trucidarentur. Decreverunt ergo quam plures Concilii, in illum tyrannidem gladium Apostolicum debere evaginari: sed distulit Apostolica mansuetudo, simul et illud attendens, quod [Col. 0088D] De B. Petro Igneo et S. Altmanno supra fuit actum. Petro [Col. 0089A] Albanensi et Altmanno Battaviensi Episcopis de eodem negotio scribens, inter cetera dicit: Sic vos utrique parti communes, et ab omni suspicionis naevo, quantum in vobis est, cum divinae gratiae adjutorio exhibete immunes, ut justitiae semper, et nullo modo partibus faveatis, sicut habetis formam nostram: qui videlicet, postquam judicium tanti hujus negotii in manu B. Petri commissum est, nihil aliud testibus vobis intendimus, nisi ut per justitiae semitam incedamus. Ad nullam partem sinceritatem Apostolicae discretionis infleximus, nullis promissionibus aut terroribus cessimus, nec aliud umquam, Deo protegente, acturos nos esse confidimus.
93. Porro legati Henrici Regis, qui praedictae querelae super eumdem prolatae praesto fuerunt, secundum [Col. 0089B] hunc tenorem juraverunt: «Legati Domini mei Henrici Regis ad vos venient infra terminum Ascensionis Domini, exceptis legitimis [Col. 0089D] In nostro Ms. excepta matrice vi. Est autem Sonna, Sunnis, Sunnia apud Cangium in Glossario, Causa, quam quis praetendit, quo minus juri audiendo se sistat: de cujus vocis ambigua etymologia, multa vir ille eruditissimus, quae apud eum legi possunt. sonnis, id est morte vel gravi infirmitate, vel captione absque dolo, qui legatos Romanae Sedis secure ducent et reducent; et Dominus Rex obediens illis erit in omnibus secundum justitiam et judicium illorum: et haec omnia servabit absque dolo, nisi quantum ex vestra jussione remanserit. Et hoc juramus ex praecepto Domini nostri Regis Henrici. Itidem legati Rudolphi Regis juraverunt, quod sequitur: Si colloquium ex praecepto vestro constitutum fuerit in partibus Teutonicis, loco et tempore a vobis definito, ante praesentiam vestram vel Legatorum vestrorum, Dominus [Col. 0089C] noster Rex Rudolphus vel ipse veniet, vel Episcopos et fideles suos mittet; paratusque erit judicium, quod sancta Romana Ecclesia decreverit, de causa Regni subire; nulloque malo ingenio Conventum, a vobis sive a vestris Legatis constitutum impediret: et postquam certum inde vestrum Nuntium videbit, de pace statuenda in Regno et confirmanda studebit, ut legatio vestra pervenire ad Regni pacem et concordiam possit. Haec omnia observabuntur, in quantum ex vestra licentia remanserit, vel ex impedimento legitimo, scilicet morte vel gravi infirmitate vel captione, sine dolo.»
94. Posthaec rursus exiit edictum Apostolicae benignitatis, quod idcirco ex abundanti ponimus, ut clarescat et sapientibus et insipientibus, principem [Col. 0089D] fuisse Gregorium nostrum in illa beatitudine, de qua Dominus dicit: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) [Col. 0089D] Extat etiam apud Brunonem de Bello Saxonico tomo I Collectionis Freherianae pag. 147. . «Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, omnibus Archiepiscopis et Episcopis, in Teutonico atque in Saxonico Regno commanentibus, cunctis etiam majoribus atque minoribus, [Col. 0090A] qui non sunt excommunicati et obedire voluerunt, salutem et Apostolicam benedictionem. Quoniam ex lite et dissensione, quae tamdiu inter vos est,» etc. Vide inter epistolas, infra.
95. Anno ab Incarnatione Domini 1080, Pontificatus vero Domini Gregorii Papae septimi anno 7, Indictione tertia, celebravit ipse Papa Synodum Romae, ubi interfuerunt Archiepiscopi et Episcopi diversarum Urbium, nec non Abbatum, ac diversorum Ordinum Clericorum et Laicorum innumerabilis multitudo. Supervenerunt autem et Legati Rudolphi Regis et Principum Regni Teutonici, et hujusmodi [Col. 0090B] querimoniam protulerunt super tyrannidem Henrici: «Nos, ex legatione Domini nostri Regis Rudolphi et Principum ejus, conquerimur Deo et S. Petro, vestraeque Paternitati et cuncto huic sanctissimo Concilio, quod ille Henricus, quem vos Apostolica auctoritate deposuistis a Regno, id ipsum Regnum contra vestrum interdictum tyrannice invasit, omnia circumquaque ferro, praeda, incendio devastavit: Archiepiscopos, Episcopos de Episcopatibus suis impia crudelitate expulit, et eorum Episcopatus suis fautoribus in beneficia distribuit. Per cujus etiam tyrannidem piae memoriae [Col. 0089D] Werinharius, sive Wernerus; aut Wecel, caesus anno 1078. die 7. Augusti ab Henrico IV. [Col. 0090D] prope fluvium Unstrow, dum partes Romani Pontificis tueretur. Ita Strenesdorfius in Primate Magdebursensi, juxta Annales Mss. Ast in nostris Annalibus Mss. Anonymi Saxonis dicitur, in fuga a vulgaribus hominibus occisus. Weinharius Magdeburgensis Archiepiscopus occisus est: Adalbertus Wormatiensis Episcopus adhuc ab eo contra Sedis [Col. 0090C] Apostolicae praeceptum in captione cruciatur [Col. 0090D] Adelbertus, post longum exsilium restitutus, obiit anno 1108, die 6 Julii. Ita Bruschius. De restitutione sub sequenti Papa facta infra agitur. : multa hominum millia ejus factione sunt occisa; quam plures ecclesiae, ablatis Reliquiis, incensae ac penitus destructae. Innumerabilia quidem facinora sunt, quae idem Henricus in Principes nostros perpetravit: eo quod sibi contra Sedis Apostolicae decretum ut Regi obedire noluerunt: et colloquium, quod vos pro inquirenda justitia et pace componenda fieri decrevistis, ex culpa Henrici et fautorum ejus remansit. Quapropter vestram humiliter imploramus clementiam, ut nobis, imo sanctae Dei Ecclesiae, decretam sacrilegio pervasori Ecclesiarum justitiam faciatis.» His et talibus excitatus viri Dei spiritus, sentiens et imminere diem quem sibi in visione Beata Dei Genitrix, ad proferendam damnationis [Col. 0090D] sententiam in eumdem adversarium Ecclesiae designaverat, et, ne ultra differret, praecipiendo interminaverat, gravi cum dolore et gemitu parturivit, et auscultante atque aspirante Concilio, tandem in haec verba prorupit.
96. [Col. 0090D] Haec habentur in Actis Concilii Romani. «B. Petre Princeps Apostolorum, et tu B. [Col. 0091A] Paule Doctor gentium, dignamini quaeso aures vestras ad me inclinare, meque clementer exaudire; quia veritatis estis discipuli et amatores; adjuvare, ut veritatem vobis dicam, omni remota falsitate, quam omnino detestamini; ut Fratres mei melius mihi acquiescant, et sciant et intelligant, quia ex vestra fiducia, post Dominum et matrem ejus semper Virginem Mariam, pravis et iniquis resisto, vestris autem fidelibus auxilium praesto. Vos autem scitis, quia non libenter ad sacrum Ordinem accessi, et invitus ultra montes cum domino Papa [Col. 0091D] Iste est Gregorius VI. Cujus iter refert Baronius ad an. 1047. Gregorio abii: sed magis invitus cum domino meo Papa Leone ad vestram specialem Ecclesiam redii, in qua utcumque vobis deservivi: deinde, valde invitus, cum magno dolore et gemitu et planctu, in throno [Col. 0091B] vestro valde indignus sum collocatus. Haec ideo dico, quia ego non vos elegi, sed vos me elegistis, et gravissimum pondus vestrae Ecclesiae super me posuistis. Et quia super montem excelsum me jussistis ascendere, et clamare, et annuntiare populo Dei scelera eorum, et filiis Ecclesiae peccata eorum; membra diaboli coeperunt contra me insurgere, et usque ad sanguinem praesumpserunt in me manus suas injicere. Astiterunt Reges terrae, et Principes convenerunt; saeculares et ecclesiastici, aulici et vulgares convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus vos Christos ejus, dicentes: Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum; et, ut me omnino morte vel exsilio confunderent, [Col. 0091C] multis modis conati sunt in me insurgere.
97. «Inter quos specialiter Henricus, quem dicunt Regem, Henrici Imperatoris filius, contra vestram calcaneum erexit Ecclesiam, facta cum multis Ultramontanis et Italicis conspiratione, annitens, me dejiciendo, eam sibi subjugare. Cujus superbiae vestra resistit auctoritas, eamque vestra destruxit potestas: qui confusus et humiliatus, ad me in Longobardiam veniens, absolutionem ab excommunicatione quaesivit. Quem ego videns humiliatum, multis ab eo promissionibus acceptis de vitae suae emendatione, solam ei communionem reddidi; non tamen in Regno, a quo eum in Romana Synodo deposueram, instauravi; nec fidelitatem hominum, [Col. 0091D] qui sibi juraverant vel erant juraturi, a qua omne absolvi in eadem Synodo, ut sibi servaretur, praecepi. Et haec ideo detinui, ut inter eum et Episcopos vel Principes ultramontanos, qui ei causa jussionis vestrae Ecclesiae restiterant, justitiam facerem, vel pacem componerem, sicut ipse Henricus juramento per duos Episcopos mihi promisit. Praedicti autem Episcopi et Principes Ultramontani, audientes illum non servare quod mihi promiserat, quasi desperati ab eo, sine meo consilio, vobis testibus, elegerunt sibi Rudolphum Ducem in Regem: [Col. 0092A] qui Rex Rudolphus, festinanter ad me misso nuntio, indicavit se coactum Regni gubernacula suscepisse, tamen se paratum mihi omnibus modis obedire. Et ut hoc verius credatur, semper ex eo tempore eumdem sermonem mihi misit: adjiciens etiam, filio meo obside et fidelis sui Bertholdi filio, quod promittebat firmare. Interea Henricus coepit me praecari, ut illum contra praedictum Rudolphum adjuvarem. Cui respondi me libenter facere, audita utriusque partis ratione, ut scirem cui justitia magis faveret. Ille autem putans suis viribus eum posse devincere, meam contempsit responsionem. Postquam autem persensit se non posse, sicut speravit, agere, duo Episcopi [Col. 0091D] Theodoricus Virdunensis praefuit ab an. 1047 ad an. 1090. , Virdunensis videlicet et [Col. 0092D] Bernardus Osnabrugensis Ecclesiae praefuit ab an. 1068 ad an. 1086. a Cratepolio plurimum laudatus. Ofenburgensis, de consentaneis suis Romam [Col. 0092B] venerunt; et in Synodo ex parte Henrici, me ut ei justitiam facerem, rogaverunt; quod et nuntii Rudolphi fieri laudaverunt. Tandem aspirante Deo, sicut credo, statui in eadem Synodo, in partibus Ultramontanis fieri colloquium, ut illio aut pax statueretur, aut cui plus justitia faveret, cognosceretur. Ego enim, sicut vos mihi testes estis, Patres et Domini mei, usque hodie nullam partem disposui adjuvare, nisi eam, cui plus justitia faveret. Et quia putabam quia injustior pars colloquium nollet fieri, ubi justitia suum locum servaret; excommunicavi, et anathemati alligavi omnes personas, sive Regis sive Ducis aut Episcopi aut alicujus hominis, qui colloquium aliquo ingenio impediret ut non fieret.
[Col. 0092C] 98. «Praedictus autem Henricus cum suis fautoribus, non timens periculum inobedientiae, quod est scelus idololatriae, colloquium impediendo excommunicationem incurrit, et seipsum anathematis vinculo alligavit, magnamque multitudinem Christianorum morti tradidit, et ecclesias fecit dissipari, et totum pene Teutonicorum Regnum desolationi dedit. Quapropter confidens de judicio et misericordia Dei, ejusque piissimae Matris semper Virginis Mariae, fultus vestra auctoritate, praedictum Henricum, quem dicunt Regem, omnesque fautores ejus excommunicationi subjicio et anathematis vinculo alligo, et iterum Regnum Teutonicorum et Italiae, ex parte omnipotentis Dei et vestra, interdicens ei, omnem dignitatem et potestatem regiam illi tollo; et ut [Col. 0092D] nullus ei Christianus sicut Regi obediat, interdico, omnesque qui ei juraverunt vel jurabunt de Regni dominatione, a juramenti promissione absolvo: ipse autem Henricus cum suis fautoribus in omni congressione belli nullas vires nullamque in vita sua victoriam obtineat. Ut autem Rudolphus Regnum Teutonicorum regat et defendat, quem Teutonici elegerunt sibi in Regem, ad vestram fidelitatem ex vestra parte dono, largior et concedo, omnibusque sibi fideliter adhaerentibus absolutionem omnium peccatorum, veram benedictionem in hac vita et in [Col. 0093A] futura, vestra fretus fiducia, largior. Sicut enim Henricus, pro sua superbia et inobedientia et falsitate, a Regni dignitate juste abjicitur; ita Rudolpho pro sua humilitate, obedientia, veritate, potestas et dignitas Regni conceditur.
99. «Agite nunc, quaeso, Patres et Principes sanctissimi, ut omnis mundus intelligat et cognoscat quia, si potestis in coelo ligare et solvere, potestis in terra imperia, regna, ducatus, principatus, marchias, comitatus, et omnium hominum possessiones pro meritis tollere unicuique et concedere. Vos enim Patriarchatus, Primatus, Archiepiscopatus, Episcopatus frequenter tulistis pravis et indignis, et religiosis viris dedistis. Si enim spiritualia judicatis, quid de saecularibus vos posse credendum est? Addiscant nunc [Col. 0093B] Reges et omnes saeculi Principes quanti vos estis, quid potestis, et timeant parvipendere jussionem Ecclesiae vestrae; et in praedicto Henrico tam cito judicium vestrum exercete, ut omnes sciant quia non fortuito, sed vestra potestate cadet et confundetur, utinam ad poenitentiam, ut spiritus sit salvus in die Domini. Acta Romae, Nonis Martii, Indictione 3.»
100. Igitur Satanae traditus infelix Henricus rabidoque daemonum furori, magis ac magis ad summum iniquitatis conscendit; et legitimum Papam destituere cupiens, auream statuam Simoniacis et Nicolaitis in Romana civitate, quam Babylonem Petrus et Joannes appellant, novus Nabuchodonosor, erexit [Col. 0093D] Guibertus, ab Henrico Rege creatus Archiepiscopus anno 1072 fuit excommunicatus anno 1078, in Concilio Romano VI, centum fere Episcoporum et aliis, et iterum anno 1080, in Concilio Romano VII. ; Guibertum scilicet Ravennatem [Col. 0093C] Episcopum, jam pridem a Gregorio nostro, propter incestum et alia flagitia sua, Synodali sententia damnatum. Proinde gravissima persecutione contra virum Dei commota, Salernum recessit: ibique supernae medicationis absynthio per corporales aegritudines efficacissime purgatus, divinae consolationis dulci responso meruit exhilarari, videlicet purgationes istas ei in perpetuum proficere et sufficere; nec ullam castigationem oportere post obitum timere: denique, in signum sempiternae sospitatis, temporalem incolumitatem recepit, et, quod valde gloriosum videri potest, circa Kalendas Januarii praenosse coepit dissolutionem corporis sui futuram circa Kalendas Junii. Quibus cum appropinquasset, [Col. 0093D] et ultimi doloris luctam inchoasset, astantibus ei Episcopis et Cardinalibus, eumque pro laboribus sanctae conversationis et doctrinae beatificantibus, respondit: Ego, Fratres mei dilectissimi, nullos labores meos alicujus momenti facio; in hoc uno solummodo confidens, quod semper dilexi justitiam, et odio habui iniquitatem. Item, cum anxietatem suam de statu suo post discessum ejus deplorarent; [Col. 0094A] elevatis pius Pater in coelum oculis, et eodem porrectis instar ascensionis palmis: Illuc, inquit, ascendam, et obnixis precibus, Deo propitio vos committam.
101. Praeterea rogatus ut in tanta fidelium perturbatione, sibi successorem et Ecclesiae contra praenominatum adulterum designaret ultorem, trium dedit optionem: videlicet Desiderii, Cardinalis et Abbatis coenobii Cassinensis; atque reverendissimorum Episcoporum, Ottonis Ostiensis, et Hugonis Lugdunensis. Verum quia Otto nondum a Germaniae et Galliae partibus redierat, ubi Apostolica legatione functus, venerabilem Gebehardum [Col. 0093D] Fuerat Constantiae summa perturbatio per annos sex, quod Henricus Rex suos Sacellanos Rupertum, dein Bertholdum ad gubernandum Episcopatum [Col. 0094D] miserat: sed iis a Clero non acceptis, Gebehardus assumptus fuit. Constantiensibus Ecclesiae Praesulem se praesente et favente consecraverat, et alia nonnulla ad stabilimentum [Col. 0094B] Ecclesiae pertinentia prudenter [Col. 0094D] Otto postea creatus est Papa anno 1088, et Urbanus II appellatus. ordinaverat [Col. 0094D] Hic est supra memoratus Hugo celebris Episcopus Diensis, et Legatus Gregorii VII per Gallias: qui ut majorem haberet auctoritatem, factus est, anno 1080, Archiepiscopus Lugdunensis. ; Hugo quoque sua lustrans gubernacula procul aberat; interim suasit eligi vicinum Desiderium, licet brevissime victurum, non tamen absque typo victorem esse appellandum. Nam in diebus ejus, qui quatuor aptati sunt mensibus, famosam victoriam dedit Dominus Apostolicae Sedis propugnatoribus de adversariis ipsius; per quam etiam Cathedram suam diu ab invasoribus detentam recepit Wirzeburgensis Episcopus nomine Adalbero, vir spectabilis natu, honorabilis vultu, et actu, reduces habens venerandos Coepiscopos praedictum Gebehardum Constantiensem, et Hermannum Metensem, qui et ipsi pro fidelitate Gregorii nostri Sedes suas [Col. 0094C] amiserant. Praedixerat eidem Desiderio Pater sanctus quod non interfuturus esset migrationi ipsius, quamvis ob hoc infirmitatem invisisset, et cum eo usque in finem perseveraret, et sanctas exequias cum ceteris fidelibus celebraret, multumque eum attonitum tristemque reddiderat. Cumque haereret in admiratione, quidnam impedimenti futurum esset, subito nuntiatur ei a Normannis facta circumvallatio cujusdam castelli suo monasterio subjecti: et compulsus necessitate succurrendi suis, abeundi licentiam accepit: sicque, licet invitus, explendae Prophetiae locum dedit.
102. Interea Pontifex beatus Gregorius super his, quos excommunicarat, requisitus, si quam dispensationem facere vellet, respondit: Praeterea Henricum [Col. 0094D] Regem dictum, et Guibertum Apostolicae Sedis invasorem, et omnes illas principales personas quae aut consilio aut auxilio favent nequitiae vel impietati illorum, omnes absolvo et benedico, quicumque me hanc habere specialem potestatem in vice Apostolorum Petri et Pauli credunt indubitanter: praeter haec admonens eos de multis, et hoc dedit illis praeceptum: Ex parte Dei omnipotentis, atque auctoritate [Col. 0095A] Beatorum Petri et Pauli Apostolorum, praecipio vobis, ut neminem habeatis Romanum Pontificem, nisi canonice electum, et sanctorum Patrum auctoritate electum et ordinatum. Ubi vero in extremo positus erat, ultima verba ejus haec fuerunt: Dilexi justitiam, et odivi iniquitatem, propterea morior in exsilio. Quo contra quidam venerabilis Episcopus respondisse narratur: Non potes, Domine, mori in exsilio, qui in vice Christi et Apostolorum ejus divinitus accepisti gentes haereditatem, et possessionem terminos terrae. Itaque septiformi gratia plenus septimi Gregorii spiritus, qui mundum et principes ejus arguerat de peccato et de justitia et de judicio, in fortitudine coelestis cibi nuper accepti coelestem viam arripiens, meritoque divini zeli, velut igneo [Col. 0095B] curru, instar Eliae subvectus, [Col. 0095D] S. Urbani I, Papae et Martyris, cujus Acta jam dedimus. Urbani praedecessoris sui, cujus ea die festivitas exstitit, omniumque beatorum laetitiam in coelesti gloria cum Christo gaudentium excellenter ampliavit; in terris vero peregrinantem Ecclesiam discessu suo non parvo moerore consternavit. Corpus ejus sepulturae traditum est apud beatum Matthaeum Evangelistam, de cujus nova inventione laetabundus scripserat ante paucos annos Epistolam [Col. 0095D] Est haec Epistola 8 libri VIII, ad Alphanum Episcopum Salernitanum. .
103. Consequenter hic introducendus videtur [Col. 0095C] praecipuus virtutum ejus sectator et heres, beatus [Col. 0096D] S. Anselmi episcopi Lucensis Vitam dedimus 18 Martii. Anselmus, Ecclesiae Lucensis Antistes, qui ante omnia id studii semper habuit, ut imitaretur eum in omnibus, adeo, ut discrepare ab illo prorsus nollet in aliquo: deinde, quid in ipso fuit, illius semper meritis attribuit. Gregorius namque, veluti fons erat; Anselmus quasi rivus fluebat, et arida irrigabat: ille, quasi caput totum corpus gubernabat: iste, ceu manus studiosa, quod injunctum operabatur: ille, sicut sol illuminavit omnia; iste, velut splendor, declaravit singula. Olim Elias, ex mortalium cohabitatione transiturus, dimisit Elisaeo pallium suum, Prophetici muneris instrumentum: similiter et Gregorius, ex hac mortali vita migraturus, transmisit Anselmo Pontificalis insigne potestatis, [Col. 0095D] videlicet mitram capitis sui; hoc nimirum Deo cooperante, ut, sicut ille Prophetiae per pallium haereditavit praerogativam, ita et iste Sacerdotalem per mitram obtineret eminentiam. Nempe eo, usque processit similitudo, ut, sicut Elisaeus per pallium Eliae per virtutum signa demonstraverat, ita et Anselmus per mitram Gregorii quaedam magnalia exhibuerit. Nam, ut ne pluribus unum magis divulgatum proferamus, reverendus Mantuanae Praesul Ecclesiae Ubaldus [Col. 0096D] Udaldus creatus anno 1082 Episcopus, ab Henrico rege de sede pulsus. , multis jam annis gravissime spleneticus, et toto corpore ulceratus praesertim in [Col. 0096A] cruribus, sic ut vix quomodolibet stare posset, vix etiam jacere vel sedere: qui et multa in medicos erogaverat, nihilque profecerat; apposita eadem mitra ubi major ingruerat dolor, pristinae redditus est sanitati. Liber ejusdem Anselmi de Psalmorum tractatibus paucas sententias excipere; et quam pium affectum erga sanctitatem magistri sui Gregorii habuerit, evidentius ostendere. Sic ergo loquitur in tractatu secundi Psalmi: «Astiterunt Reges terrae, et Principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus Christum ejus.» Reges terrae, membra videlicet ejus qui regna super omnes filios superbiae, non solum venerunt, sed et astiterunt, et exercitu suo Romanam Ecclesiam obsederunt; et principes Sacerdotum conspirantem convenerunt [Col. 0096B] in unum, contra sanctum Petrum, et contra Vicarium ejus Gregorium, imo ipsum qui dixit: «Qui vos tangit me tangit; qui vos spernit, me spernit (Luc. X) ; crucifigunt iterum Filium Dei.» Constat etenim, quia caput nostrum in membris suis patitur, in membris infirmatur; sicut ipse Beato Petro dixit: «Vado iterum Romam crucifigi.» Nonne tibi videntur Principes Sacerdotum in domo Pilati colligere concilium ut Christum morti tradant, cum tot falsos testes contra summum Pontificem Henricus adornavit, cum omnes clamant: Reus est mortis? Nonne iterum Barrabas eligitur, et Christus sub Pilato morti addicitur, cum Ravennas Guibertus eligitur et Papa Gregorius reprobatur? Sic vivere [Col. 0096C] latronem petunt, qui lege damnatur, et justum damnant, per quem omnes salvantur. Nonne tibi videtur iterum Pilatus manus suas lavisse, et dixisse: Mundus ego sum a sanguine hujus, nullam in eo causam invenio; quando simulata poenitentia Henricus adoravit summum Pontificem, deinde falsis Episcopis suis dixit: Secundum legem vestram judicate eum? Amplius: Dirumpamus vincula eorum, etc. Opprimamus, inquiunt, virum justum, quoniam contrarius est operibus nostris. Si enim dimiserimus eum sic, venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem. Item: Si Papa Gregorius vixerit, mittet contra nos praedicatores veritatis, qui discutientes vitam et actus nostros, eripient oves Christi de manibus nostris; et justi diripient spolia [Col. 0096D] nostra, et dimittent Ecclesiam facientibus fructum in ea. Quando vero sanctitatis tractator iste fuerit, partim ex lectione sanctorum gestorum ejus animadvertimus, partim ex relatione religiosorum Fratrum, qui se de longinquo ad sepulchrum ejus per revelationem invitatos venisse, et a gravibus atque diutinis languoribus absque mora liberatos fuisse testati sunt, perpendimus.
104. Nunc operae pretium arbitramur paucis demonstrare qualiter vel gratia vel ira Dei, nostris, hoc est in Germanicis partibus commendaverit decreta [Col. 0097A] Gregorii nostri contra avaritiam et luxuriam Simonis et Nicolai; quatenus et justi vigilantiores fiant, ad cavendum interdictae communionis piaculum; et operarii iniquitatis formidolosiores effecti, summis poenitentiae conatibus enitantur ad evadendum suae praevaricationis supplicium. Nam ad sepulcrum ejus coelitus facta, vel quae fieri dicunt, religiosiores quique Romani; nos illis, qui viciniores sunt, percensenda reservamus; quibus et personae facilius innotescunt, in quibus vel facta vel fiunt. Ut ergo contra primam in Ecclesia Simonis pestem primum ponamus exemplum, reverendissimus Hirsaugiensis coenobii Pater [Col. 0097D] Wilhelmus anno 1091, die 5 Julii mortuus, plurimum laudatur a Bertoldo Constantiensi, et a Trithemio in Chronico Hirsaugiensi. Willelmus, cujus religionem scripta quoque Gregorii nostri venerabiliter acceptant, inter multos, qui specialem ejus medicinam [Col. 0097B] expetebant, recepit quemdam Presbyterum, Simoniacae pravitatis lepra maculosum, humilitatis antidoto curandum. Sed eheu! vim faciente monachorum importunitate, quorum pessima consuetudo est de sacris Canonibus aut parum aut nihil curare, non compescuit eum ab illicita immaculati Agni immolatione. Unde contigit ut ipse Salvator horrenda eum visione deterreret, cum forte post inchoatam Missam catechumenorum in proprio (stallo) resideret. Oppresso namque sopore apparuit, scissis vestibus, aspectu quasi leprosus; eique stupenti et admiranti, quem respiceret causa hujuscemodi apparitionis: Taliter, inquit, tu me tractasti: qui, cum te Simoniacum non nescires, ad conficienda Sacramenta [Col. 0097C] Corporis et Sanguinis mei nihilominus accedere praesumpsisti. Inter haec, urgente hora surgendi ad lectionem Evangelii, multi Fratrum innuerunt ut excitaretur; sed praedictus Abbas altiori consideratione renuit, ne revelatio, si qua esset, impediretur: animadvertit enim non otiosum esse tam profundum illius temporis et loci soporem. Itaque ventum est ad Missam Sacramentorum, et tunc necessario expergefactus, celebrandi causa mysterii, manifestavit gravedinem et impossibilitatem suam, acceptoque protinus ejusdem Missae vicario, ex tunc in reliquum penitus cessavit a Sacerdotali officio.
105. Abhinc proferenda sunt exempla contra Nicolaitas, et eorum communicatores valentia. Felicis namque memoriae Virgo Herluca, cui familiares [Col. 0097D] erant visiones et revelationes Domini cum infirmitatibus Apostoli, fideli relatu nobis insinuavit quod ipsa vice quadam, dum solitaria resedisset in cellula sua, subito viderat Dominum Jesum ad se introire, comitante beato Wicterpo [Col. 0097D] Vitas S. Wicterpi episcopi et B. Herlucae [Col. 0098D] virginis dedimus 18 Aprilis, et postremam quidem auctore eodem Paulo Bernriedensi: ubi n. 22 meminis hujus historiae, a se in hac Vita descriptae. Augustensis Ecclesiae quondam Praesule; habitoque paulisper silentio subsistere, et vulnera tantum sua cruore manantia offendere. Cumque horripilasset a timore visionis insolitae, affatus est eam Episcopus ita dicens: Abhorresne, Soror, a cruenta specie Salvatoris? Ait: Etiam, Domine. Vis eum, inquit, taliter [Col. 0098A] ulterius non videre? Respondit: Volo. Noli, inquit, ergo amodo Richardi Presbyteri Missas audire, qui debitam tanto officio castimoniam non vult custodire. Sic enim vocabatur Presbyter, qui illi ecclesiae indignus praeerat, juxta quam Virgo Deo dedita manebat. Et ex tunc eum publica visitatione confutatum, et exemplo suo plebem, ut idem faceret, animavit.
106. Illa quoque [Col. 0098D] Haec visio ibidem repetitur n. 24. visio non indigna commemoratione videtur; qua dilectus Deo et hominibus, benedictae memoriae Adalbertus monachus, et ipse contumelias et terrores ab adversariis Gregorii nostri propter obedientiam decretorum ejus passus, eamdem Herlucam vidisse referebat de quodam Nicolaita, qui carnalibus desideriis inserviens ecclesiam [Col. 0098B] illam contaminaverat, quae est in loco qui dicitur Rota. In illa namque confinia, hoc est in confinio Noricorum et Alamannorum quos Lycus fluvius disterminat, non procul destinabat mansiones ejusdem venerandi senis et beatae Virginis, multumque se invicem in Christo diligebant, quia excellentem Dei gratiam in se mutuo recognoscebant. Ita ergo dilectus de dilecta narrabat. Beata Herluca inter socias virgines et viduas quadam die ex more sedebat, et operi manuum juxta consuetudinem suam diligenter incumbebat; cum ecce subito per fenestram prospiciens, miserabiliter lamentari coepit et vociferari, dicens: Vae, vae! Melius homini illi erat, si natus non fuisset. Cumque nimis attonita quaedam illustris femina, nomine [Col. 0098C] Hadewiga, interrogasset eam quidnam vidisset, unde tantum commota fuisset? Mortuus est, inquit, infelix Presbyter illud de Rota, et anima ejus ab angelis Sathanae sublata portatur ad inferna: vidi enim eos praetereuntes cum insultatione, et animam comitantem cum ejulatione. Illa optante hoc verum non esse, Mittatur, inquit, qui veritatem inquirat. Missus nuntius familiam lugentem invenit; et eadem hora comperit mortuum, qua beata Virgo spiritum ejus viderat a malignis spiritibus asportatum.
107. Interea super ipsas quoque uxores seu concubinas Nicolaitarum terribiliter desaeviit divina ultio. Nam quaedam illarum, in reprobum sensum traditae, semetipsas incendio tradiderunt: aliquae dum sanae cubitum issent, mortuae repertae sunt in [Col. 0098D] matutino, absque ullo praeeuntis infirmitatis indicio: aliquarum etiam corpora, post evulsas animas, maligni spiritus rapientes, et in sua latibula reponentes, humana sepultura privarentur. Porro incestuosis Missarum celebratoribus ita se manifestavit aliquoties ira Dei; quod, dum jam jamque communicare vellent, turbo vehemens irruit, calicemque subvertens Sanguinem effudit, Panem vero sanctum humanae inventionis mirabiliter abripuit. Qualis vero Presbyter ille fuerit, qui saepe dicti semperque dicendi Gregorii nostri casulam, [Col. 0099A] sibi in pignore positam, tempore II [Col. 0099B] Gelasius II, creatus anno 1118, praefuit uno solum anno. Gelasii Papae ad Missam semel induere praesumpsit, non satis investigavimus: sed hoc pro certo, Romanorum relatu, didicimus, quod illico scabiosus effectus, vix per dignos poenitentiae fructus evasit.
108. Quanta vero gratia Dei subsecuta sit obedientes Gregorianae institutioni, ostendit Religio quadrata, per Apostolicam Gregorii nostri [Col. 0099C] Confirmatur hoc ex epistola ejus 24 libri VII, ad dictum Wilhelmum abbatem Hirsaugiensem, in qua approbat quod curam monasterii S. Salvatoris susceperit: et Trithemius de dicto Wilhelmo ait: Ipse namque est, qui Ordinem nostrum in omnibus pene Teuthonici regni Provinciis reformare studuit. Vocatur autem Religio quadrata, Ordo ex quatuor generibus, id est duplici utriusque sexus gradu, constitutus. Plura vide apud jam citatum Trithemium. benedictionem venerabiliter in his regionibus inchoata et feliciter multiplicata, videlicet attonsorum Christi servorum, eisque fideliter servientium Fratrum [Col. 0099C] Id est Conversorum, quorum usum idem Wilhelmus vel instituisse, vel abolitum renovasse dicitur a Trithemio: nam clericis barbas radentibus, ipsi illas alebant causa distinctionis. Hos porro Germanus quidam Poetaster in Chronico Laurisheimensi tomo I Ill. scriptor. Germ. in Satyra quadam ad Henricum V, sic explodit:
109. Verum, quia Cluniaci mentionem modo repetivimus, ad commonitionem coenobiis Praesidentium, libet ad memoriam revocare duas visiones, inibi Gregorio nostro factas; ut qui verbo et exemplo ejus hactenus profecerunt, amodo nihilominus et harum visionum contemplatione proficiant. Igitur cum adhuc Legatus apostolicus quadam vice Cluniacum venisset, et [Col. 0100D] Is est S. Hugo abbas, in cujus Vita auctore Raynaldo abbate idem refertur, 29 Aprilis, pag. 649, nu. 4, et in alia Vita pag. 656, n. 3. Abbati Fratrum Capitulo [Col. 0100A] praesidenti assedisset, sublevatus spiritu videre coepit medium Jesum, modo se placide acclinantem eidem Abbati, recte judicanti; modo indignanter avertentem, cum forte minus invigilaret rectitudini: qui, postquam finito Capitulo eidem Patri secreto referebat, non parum cautionis in reliquum suggerebat. Item, cum divina revelatione praemonitus ex apostolica auctoritate praecepisset ut omnes qui ibidem vel homicidae, vel adulteri, vel quolibet modo criminosi exstitissent, ab altaris officio secundum scita canonum cessare deberent, et iidem protinus pavida confessione declarati fuissent, narrabat praedictus abbas, se in somnis eosdem velut ab angelo decollatos vidisse.
110. In calce libri commemorare delectat plenae [Col. 0100B] dilectionis bigam, martyrii cruore perfusam: Burchardum videlicet Halberstatensem, et Theodomarum Juvavensem episcopos, Gregoriani dogmatis assertores efficacissimos. Horum namque Burchardus, Annoni Coloniensi et Werenhario Magdeburgensi reverendissimis archiepiscopis sanguine et religione proximus, postquam gravissimum Henricianae persecutionis pondus laudabili constantia diu sustentaverat, tandem appropinquante supernae retributionis die, videt sibi in visu noctis beatum Blasium martyrem ac pontificem assistere, et beatae passionis socialem gloriam repromittere. Itaque furiosae schismaticorum plebis [Col. 0100D] Bertoldus Fista habet ad annum 1088: In Saxonia piae memoriae Burchardus Halverstatensis episcopus, in causa S. Petri firmissimus, heu! occiditur . . . . . Migravit autem ad Dominum 8 Idus Aprilis; uti tunc inter praetermissos diximus, et ad hunc diem rejecimus, si forte de ejus veneratione ecclesiastica possemus aliquid intelligere. horribili circumdatione [Col. 0101A] apud Goslariam coarctatus, et letaliter vulneratus, quamdiu supervixit cum admirabili alacritate praesentes admonuit ut sibi et ab haereticorum contagio caverent, et in obedientia Catholici pontificis permanerent. Denique inter verba sanctae exhortationis et orationis spiritum emittens, sepultus est in Memoria apostolorum Petri et Pauli, quam ipse a fundamento construxerat et dedicaverat.
111. Porro [Col. 0101D] S. Theodomarus sive Diethmarus, et potius Thiemo, archiepiscopus 29 Salisburgensis, seu Juvavensis, factus circa 1088, et cum Bavarorum duce Welfone profectus in subsidium Christianorum, in Palestina rem Christianam, recepta Hierosolyma, restaurantium, incidit in manus Saracenorum; a quibus martyrio affectus est anno 1101, die 28 Septembris, quando ejus Acta erunt illustranda, quae extant tomo IV Antiquarum lectionum Canisii, et in metropoli Salisburgensi Hundii a Gewoldo edita pag. 58, et seq. Theodomarus, naturae praestantia et totius humilitatis et honestatis artificio praeclarus, crebra fugiendi necesstiate a Guibertinis et Henricianis tribulatus, et longa demum captione maceratus; postquam se vidit in suis terminis non posse fructificare, statuit Hierosolymam transmeare; atque inter eundum a paganis interceptus, et pro inexpugnabili [Col. 0101B] confessione nominis Christi membratim intercisus, supernam Hierusalem victor gloriosus intravit. Hic ordinaverat nostrae humilitatis ordinatorem, reverendissimum scilicet Udalricum Lauriacensem sive Pataviensem episcopum [Col. 0101D] Udalricus, successor S. Altmanni anno [Col. 0102D] 1091, in dicta Metropoli dicitur obisse anno 1124. , atque apostolicae sedis legatum, qui ante hoc [Col. 0102D] Ergo circa annum 1131, haec scripsit auctor. septennium, post multos agones, pro assertione Gregoriani dogmatis, cujus ad normam et electus et promotus fuerat, legitime decertatos, obdormivit in Domino, anno aetatis suae centesimo quinto, neminem, proh dolor! sui similem relinquens inter omnes Germaniarum praesules. Nullum etenim videmus ita compositum moribus, honorabilem vultu, modestum habitu, auctoritate reverendum, semper habentem in [Col. 0101C] gratia sale conditum sermonem, et opportunis undique responsis expeditum, et alias possidentem praerogativas, quas maluimus dissimulare quam concitare inanem invidiam illum exaequare non valentium. Hoc tamen cum pace cunctorum putamus dicendum, quod nihil illius severitate jucundius, nihil erat jucunditate severius; et quod mirae abstinentiae cum tanta alacritate moderabatur virtutem, ut nullam penitus redoleret ostentationem.
112. Cujus specialis alumna, [Col. 0102D] Gretserus opinatur intelligi B. Hertucam. sed malim intelligere aliam aliquam, dum haec scriberentur adhuc viventem, ideoque non nominatam: alioqui non praetermisisset postea auctor in Vita Herlucae meminisse matris et materterarum, de quibus infra, tanta sanctitate spectabilium. virgo Deo devota, vidit coelestes visiones, et accepit donationes, ad commendationem Gregorianae obedientiae non ineptas, ideoque silentio minime praetereundas. Dilexerat enim quemdam presbyterum, eo quod caste vixisset, et a tam legitimo pontifice, videlicet Odalrico, [Col. 0101D] sacros Ordines accepisset; ejusque in divinis Officiis, etiam ipso tenore vocis, delectabilem suae caritatis similitudinem attigisset. Unde contigit ut quadam vice videretur ei sacra mysteria celebrare, dextera divinae majestatis desuper apparente, et canonice [Col. 0102A] signa cum ipso faciente. Verum post excessum divini Praesulis, cum, peccatis exigentibus, posuisset Deus tenebras insipientiae, et facta esset nox insolentiae, in ipsa pertransierunt omnes bestiae silvae, et catuli leonum rugientes ut raperent et quaererent a Deo escam sibi, videlicet spiritus maligni: et, quod miserabile dictu est, sacerdotem istum, eatenus integrum, morsu luxuriae corruperunt: quod praefatae Virgini sic assignatum est. Visus est ei denuo sacris mysteriis insistere, dextera quidem Domini nihilominus apparente; sed veluti languida dependente, ac nihil penitus conficiente. Et haec quidem divinitus ostensa sunt Virgini.
113. Caeterum aliquoties, cum incontinentium sacerdotum officia, juxta Gregorianam prohibitionem, [Col. 0102B] corporaliter declinaret; ac per fidem et orationem illis intenderet, quibus corporalem praesentiam exhibere non potuit; mira Salvatoris largitate ejusdem suavitatis gustum sentire coepit in ore, quem interdum, realiter communicando Catholicis, se gratulabatur sensisse ex manifesta sacramentorum perceptione. Diligebat autem hanc Virginem prae caeteris virginibus beatae recordationis antistes Odalricus, non magis propter suam indolem bonam, quam propter honorabilem sanctae matris viduitatem, et materterarum ejus (quae omnes illam maxime erudiebant) laudabilem virginitatem. De matre, cui nomen Helisaea, [Col. 0102D] Idem Gretserus, non illius virginis, sed ipsius episcopi matrem hanc fuisse credidit: in quo putamus hallucinatum. breviter adjiciendum, quod in fervente obedientia Gregorii nostri multis virtutibus [Col. 0102C] et prophetiae spiritu praepollens, cum ad momentum transitus sui de hoc mundo, benignis spiritibus se invisentibus, opportunam solitudinem, procurasset, et in eorum glorioso praesidio ad Christum migrasset; e vestigio revertentes, quae discesserant sorores, invenerunt eam, ad similitudinem Pauli primi eremitae, manibus ad Dominum expansis, instar supplicantis; quo nimirum pius Conditor in defuncta ostenderet, quam devote sibi dum viveret supplicasset.
114. Haec nobis scribentibus forte superlata est narratio duorum miraculorum Salerni coelitus patratorum, unum mox ut eodem beatus Gregorius recensisset. Nam cum primitus illic praedicare coepisset, astans quidam rusticus maligna (mente) coepit [Col. 0102D] intra se taliter dicere: En, auctor praeliorum et seditionum, postquam totum commovit orbem, hanc inquietare venit urbem. His ita cogitatis, cum etiam proloqui voluit, mutum se factum doluit. Cum vero necessitate compulsus accessit ad hominem [Col. 0103A] Dei, provolutusque pedibus ipsius, quibus signis potuit, peccasse se poenitere innotuit; ipso miserente et benedicente recepit loquelam, omnipotenti Deo famuloque ejus gratias relaturus. Postquam vero defunctus et sepultus est, nocturno silentio subintroierunt fures, aperire sepulcrum volentes propter [Col. 0104A] induvias pontificales. Verum tantae vehementiae ventus obvius eis fuit, ut cunctae lampades, quae in crypta B. Matthaei ardebant, exstinguerentur; et ipsi cadentes in amentiam tam diu jacerent, quousque cleri populique spectaculum fierent.
Acta pontificalia
Anno 1056. Victor papa, misso Hildebrando tunc archidiacono, sed postea apostolico, [Col. 0103D] Hujus Synodi meminerunt B. Lanfrancus libro contra Berengarium c. 4. et Guitmundus lib. III, qui etiam Gregorium tunc Archidiaconum [Col. 0104D] fuisse ait. synodum Turonis generalem collegit: in qua Berengarius, Andegavensis ecclesiae canonicus, a quo Beringariana haeresis denominatur, synodaliter et praesentialiter pro eadem haeresi examinatur. Qui cum se defendere non posset, haeresin suam coram omnibus anathematizavit et abjuravit, secundum formam, quam sancta et universalis synodus Ephesina praescripsit.
2. Anno 1061. Anselmus episcopus Lucensis papa ordinatus, et Alexander vocatus, [Col. 0104D] In Conciliis Romae babitis anno 1063 et 1065. satis strenue Simoniacam haeresim destruxit, et ministris altaris [Col. 0103C] cum conjugibus coire juxta canonum statuta cum excommunicatione interdixit, ipsosque laicos clericorum incontinentium officia audire per bannum prohibuit sicque clericorum incontinentiam satis prudenter refrenavit. Hujus autem constitutionis maxime fuit auctor Hildebrandus, tunc Romanae ecclesiae archidiaconus, haereticis maxime infestus.
3. Anno 1073. Romae Alexander Papa decessit: pro quo venerabilis Hildebrandus, Romanae Ecclesiae Archidiaconus, communi omnium consilio expetitur Papa constituendus. Quo audito ipse Archidiaconus, se viribus esse imparem tanto honori, imo oneri, reputans, inducias respondendi petiit: et sic fuga elapsus, aliquot dies ad Vincula S. Petri occultatus latuit. Sed tandem vix inventus, et ad [Col. 0103D] Apostolicam Sedem vi perductus, Papa centesimus quinquagesimus nonus septimo Kalendas Maii ordinatur, et Gregorius VII appellatur: cujus prudentia non solum in Italia, sed etiam in Teutonicis partibus, refraenata est Sacerdotum incontinentia: scilicet quod praedecessor ejus in Italia prohibuit, hoc ipse in tota Ecclesia Catholica prohibere studuit.
[Col. 0104B] 4. Anno 1074. Legati Sedis Apostolicae in Alemanniam ad Regem venere, pro ipsius Regis moribus corrigendis: in quorum manus se Rex ipse correctionis sponsione commisit, suumque auxilium Domino Apostolico ad deponendos Simoniacos firmissime promisit. Ipsi etiam Regis Consiliarii omnes res Ecclesiarum injuste acquisitas se reddituros, coram ejusdem Legatis sub sacramento promisere, quippe qui easdem res a Simoniacis emerint, concilio suo eisdem indignos ad Ecclesiasticum honorem adjuvando. His ita dispositis, Legati Sedis Apostolicae redierunt.
5. Anno 1075. Hermannus Babenbergensis Episcopus, a Clericis suis pro Simoniaca haeresi accusatus, a Papa deponitur: cui Rudbertus substituitur. [Col. 0104C] Gregorius Papa in prima hebdomade Quadragesimae Synodum Romae collegit: in qua causam Episcopi Spirensis, sed Simoniaci, examinavit: qui ipsa die cum examinaretur causa Romae, id est, 6 Kalendas Martii, infirmatus est Spirae; sed deinde 4 Kalendas Martii, miserabiliter expiravit, quando et a Gregorio Papa definitam suae damnationis sententiam in Romana Synodo excepit. In eadem Synodo decretum est a Gregorio Papa, ut Clerici, aliquem sacrorum Ordinum gradum et officium pretio adepti, deinceps in Ecclesia non ministrent, nec Ecclesiam pretio acquisitam aliquis retineat, nec deinceps alicui Ecclesiam vendere et emere liceat. Deinde ut a Clericali officio cessent, quicumque se [Col. 0104D] per incontinentiam reprehensibiles exhibent. Item ut populus Clericorum officia nullatenus recipiat, quos praedictas Apostolicas institutiones contemnere percipiat.
6. Anno 1076. Henricus Rex, per Simoniacam haeresim, sanctam Ecclesiam foedare non cessavit: scilicet pro pretio Episcopatus, Abbatias et alia hujusmodi investiendo, et inter alia crimina etiam excommunicatis communicando. Cincius quidam, [Col. 0105A] Romanus civis, Gregorium Papam, die Nativitatis Domini missarum solennia celebrantem, comprehendit; quem ita comprehensum quidam ex militibus ejusdem Cincii occidere destinavit: sed cum gladium supra caput ejus vibraret, nimio terrore correptus corruit, nec inceptum ictum explere potuit. Cincius autem Papam in turrim suam captum deduxit: quae postea statim a Romanis penitus dilapidatur, et Papa prudenter eripitur, qui et suo captori vix a Romanis vitam impetravit. Cum autem Rex, jamdudum saepe a Papa praemonitus, se corrigere nollet, et Papa in admonendo nihil proficeret, ad ultimum mandavit ei quod in Romana Synodo proxima eum excommunicaturus esset, nisi resipisceret. quae legatio in Octava Nativitatis Domini ad [Col. 0105B] Regem pervenit. Unde Rex, in Septuagesima apud Wormatiam colloquio facto, et alio in Lombardia apud Placentiam, omnes quos potuit obedientiam praedicto Papae exhibendam abjurare fecit: et missa legatione ad Romanam Synodum, quae in proxima Quadragesima celebrata est, ipsum Apostolicum ab Apostolica Sede contumaciter jussit descendere. Sed missi ejus turpissime in Synodo tractati, vix a Romanis adjuvante Papa evaserunt. Ipsum autem Regem, Synodo judicante, fidelitate hominum, Regno et communione privavit, et omnes ei ad regnum juratos juramento absolvit. Omnes Episcopos, qui Regi sponte contra Papam faverant, officio et communione privavit: reliquis autem, qui inviti eidem [Col. 0105C] conspirationi intererant, usque ad festivitatem S. Petri inducias dedit . . . . Wilhelmus Trajectensis Episcopus, multa in Apostolicum conviciatus, subitanea morte absque Ecclesiastica communione, post Pascha mulctatur. Jam omnes pene Principes Regni a communione Henrici se sequestrarant. Mense igitur Octobri colloquium apud Oppenheim a Principibus Regni colligitur, cui Legatio Sedis Apostolicae interfuit. Ibi Henricus, in Purificatione S. Mariae tunc proxima se praesentandum Domino Papae apud Augustam firmissime promisit: nam et illuc Dominum Apostolicum ipse cum Principibus Regni invitavit.
7. Anno 1077, Henricus Rex, propriae causae diffidens, et idcirco generalem auctoritatem subterfugiens [Col. 0105D] furtive Italiam contra Papae praeceptum et consilia Principum intravit: et Apostolico, ad condictum diem Augustam tendenti, ante Purificationem S. Mariae Canusii obviavit: ubi et ab eo per inauditae humiliationis simulationem, utcumque potuit, non Regni, sed communionis tantum concessionem vix demum extorsit: dato tamen prius sacramento, ut de objectis criminibus ad judicium Papae satisfaceret; nec Papae aut alicui ejus fideli usquam eunti et redeunti aliquam inferre molestiam consentiret. Hoc autem juramentum nec quindecim dies observavit, captis venerabilibus Episcopis Geraldo Ostiensi et [Col. 0106A] Anselmo Lucensi. Unde et Papa, missis Legatis, Principibus Regni declaravit se parum profecisse in eo quod illum in communionem receperit, cum Simoniaci et excommunicati non minus tunc foverentur ab eo quam primum. His ergo auditis, Principes Regni, generali Colloquio apud Forcheim tertio Idus Martii habito, egregium Rudolphum Ducem sibi in Regem sublimarunt: quem septimo Kalendas Aprilis, ubi eo anno medium Quadragesimae occurrit, coronarunt. Maxima autem nix, quae eo anno tamdiu totam terram obtexit, in electione novi Regis resolvi tandem coepit. In die autem consecrationis ejus, per suggestionem Simoniacorum Clericorum, maxima seditio Moguntiae orta est: ita ut etiam palatium irrumpere vellent, et religiosissimos Clericos [Col. 0106B] et Monachos occidere. Sed dextra Dei Milites novi Principis, licet inermes, ita protexit, ut ne unum quidem ex suis perderent; ex adversariis autem plus quam centum, partim ferro, partim aqua necarentur. Quibus etiam pro homicidiis hujusmodi a Legatis Apostolicae Sedis talis poenitentia imposita est; ut singuli aut quadraginta dies jejunarent, aut quadraginta pauperes semel pascerent, nec tamen Ecclesiasticam communionem quasi homicidae vitarent.
8. Rudolphus Rex, post consecrationem in Sueviam secedens, Regnum sibi subjugavit. Interim Henricus Longobardiae morabatur ad quem Cincius, civis Romanus, secum ducens captum venerabilem [Col. 0106C] Cumarum Episcopum, nomine Reginaldum, Papiam venit: quippe remunerari volens ab Henrico, eo quod in servitium ejus modo hunc Episcopum, et in praeterito anno Dominum Apostolicum captivaverat. Sed ibi subitanea morte praeventus, debitam remunerationem accepit, quam tot sacrilegiis promereri non timuit. Henricus, audita promotione Rudolphi, auxilium Papae contra illum imploravit, licet supradictum Ostiensem Episcopum in captione adhuc teneri permiserit. Unde et Papa illi respondit, se non posse ejus interpellationi satisfacere, quamdiu apud illum S. Petrus in Legato suo ligatus teneretur. Frustrata ergo supplicatione sua, animum in tyrannidem convertit: nec jam Regnum per justitiam, sed per violentiam obtinere cogitavit. Rex [Col. 0106D] autem Rudolphus apud Augustam gloriosissimum Pascha celebravit cum Legatis Apostolicae Sedis: ex quibus unus, religiosissimus Abbas Bernhardus, Romam dirigitur: sed ab Udalrico Comite de Lentzburg, Henrici complice, captus et praedatus, annum pene dimidium in captivitate mansit: quem Cluniacensis Abbas de manibus Henrici vix demum eripuit . . . . Vercellensis Episcopus [Col. 0105D] Gregorius, anno 1046 factus Vercellensis episcopus, modo sanus, modo vecors, ipsis Kalendis Maii periit. Consule Ughellum, et Franc. Augustinum [Col. 0106D] ab Ecclesia in Episcopis Pedemontanae regionis. , depositi Regis Cancellarius, cum omnibus suis sequacibus colloquium generale circa Kalendas Maii in Runcalibus condixit, ut, si aliquo modo posset, Gregorium Papam deponeret: sed ipse ad eumdem terminum, [Col. 0107A] absque Ecclesiastica communione, vitam simul et Episcopatum, heu! miserabiliter deposuit, quo ille Papam nefaria praesumptione statuit deponere. Non multo post interitum [Col. 0107D] Paulo numer. 40 Cincius; Petro Damiani, Cinthius. Praefectus Romanae Urbis, indefessus miles S. Petri contra schismaticos, a quodam fautore Henrici crudeliter occiditur: ad cujus corpus in parvo tempore plusquam viginti miracula contigerunt, ut fidelium virorum relatione didicimus. Imbrico [Col. 0107D] Imbrico Augustae Vindelicorum creatus Episcopus ab Henrico IV, anno 1064, mortuus 3 Augusti anno 1077 a Bruschio satis laudatus. Augustensis Episcopus, qui in praeterito Pascha Rudolpho Regi fidelitatem juravit, nil de perjurio curans, Henrico advenienti adhaesit: et apud illam quadam die Missam faciens, hanc sibi conditionem miser imposuit, ut sacrae Oblationis perceptio in judicium ei proveniret, si Dominus ejus Henricus Regnum sibi injuste usurparet. [Col. 0107B] Post hanc temerariam perceptionem, parvo quod supravixit tempore usque ad mortem, nunquam se sanum de lecto levavit. Nam circa Kalendas Julii, absque Ecclesiastica communione defunctus est. Item Sigehardus [Col. 0108D] Sigheardus, Ughello Sigiardus seu Singifredus, Germanus, praefuit ab anno 1068 ad 1077. , Aquileiensis Patriarcha, in auxilium Henrico contra bannum Apostolici armata manu veniens in amentiam vertitur apud Ratisponam, et ex ipso itinere repentina morte intercipitur: sicque domum, non absque aliquibus suorum funeribus, in corpore et anima mortuus, reportabatur.
9. Papa utrique Regi ex parte S. Petri praecepit, ut treugas ad invicem facerent, et adventum ejus ad Teutonicas partes pro dirimenda lite non impedirent, [Col. 0107C] sed debitum consilium et auxilium ad hoc iter ei praeberent. Legatis autem suis, qui adhuc in Teutonicis partibus morabantur, praecepit, ut ex duobus Regibus illum excommunicarent, qui praedictae legationi non obediret; obedientem vero ex parte S. Petri in Regno confirmarent: quod et non multo post factum est, scilicet in die sequenti post festivitatem S. Martini Goslare, Henrico pro inobedientia iterum excommunicato, Rudolpho pro obedientia in Regnum sublimato. Nam Henricus praedictam legationem Papae nec suscipere dignatus est, nec animum ad treugae compositionem, sed ad tyrannidis crudelitatem intendit.
10. Anno 1078. Henricus iterum Apostolicae Sedi de sua, quasi injusta, damnatione conqueritur: [Col. 0107D] unde Gregorius Papa, facto Concilio mense Martio (in quo Concilio facta est exceptio quarumdam personarum de Henriciana excommunicatione, et hoc utique ad tempus; id est, uxorum, filiorum, servorum, et reliquorum, qui non scienter, saltem non libenter excommunicatis sociantur), idoneos Legatos iterum destinavit, qui, facto generali Colloquio, causam Regni juste determinarent: et omnes synodali sententia damnavit, quicumque impedirent ne Colloquium fieret. Quod Rudolphus libentissime [Col. 0108A] voluit fieri. Henricus autem, utcumque potuit, impedire non cessavit. Nam contra Apostolicum praeceptum, maxima multitudine flagitiosorum adunata, procinctum in Saxoniam paravit: cui Rex Rudolphus apud Struvam cum exercitu obviavit, et illo fugato ipse campum victoriae obtinuit 7. Idus Augusti. Occubuit tamen ibi ex parte Rudolphi [Col. 0108D] Wecel, in priore Vita Werinharius capit. 12, not. 91 Wecel venerabilis Magdeburgensis Episcopus, et Wormatiensis Episcopus [Col. 0108D] Adelbertus, de quo ibidem actum. captus est. Infinita autem multitudo utrimque occubuit, plures tamen et excellentiores ex parte Henrici. Facto autem alio Concilio Romae 10 Kalendas Decembris, utriusque Regis Legati, licet non eadem veritate, in Synodo juravere quod Domini eorum non impedirent colloquium pro causa Regni statuendum. Unde et [Col. 0108B] Papa ea vice inter eos judicare non potuit, quamvis bene sciret cui parti magis justitia faveret. In Synodo ista Berengarius Andegavensis Canonicus, ut ab haeresi sua resipisceret, synodaliter, convenitur, eique induciae usque ad proxime futuram Synodum dantur
11. Anno 1070. Gregorius Papa Synodum Romae mense Februario collegit: in qua Berengarius, jam tertio convictus, haeresim suam abjuravit et anathematizavit. In eadem Synodo Henricus Aquileiensis Patriarcha Papae juravit nulli se deinceps communicaturum quem sciret a Papa excommunicatum. In hac Synodo Papa Presbyteros, deinceps in fornicationem lapsos, absque spe recuperationis [Col. 0108C] deposuit . . . . Legati Regis Rudolphi super Henricum proclamaverunt, eo quod totum Regnum confundere, et sanctam Ecclesiam conculcare non cessaret. Iterum ergo Papa Legatos suos, pro causa Regni determinanda, ad Teutonicas partes destinavit, videlicet venerabilem Petrum Albanensem Episcopum . . . . cum quo Udalricus Paduanus Episcopus in legationem destinatur. Legatus autem Henrici Legatos Papae, priusquam abirent, in eadem Synodo jurejurando securos fecit de conductu et obedientia Domini sui. Item Legatus Rudolphi de obedientia Domini sui juravit in Synodo. Legati ergo Sedis Apostolicae in Teutonicam terram pervenientes, obedientiam Rudolphi et inobedientiam Henrici indubitanter probaverunt: quod [Col. 0108D] et postea, cum redirent, Papae viva voce protestati sunt.
12. Anno 1080, Gregorius Papa Synodum Romae mense Martio collegit, ad quam Teutonicis partibus praedictae Sedis Apostolicae Legati redierunt, et omnimodam Rudolphi obedientiam et Henrici inobedientiam Domino Apostolico renuntiaverunt: unde ipse in fine Synodi Henricum deposuit, ipsumque cum omnibus suis fautoribus anathematizavit, et Rudolphum Apostolica auctoritate in regia [Col. 0109A] lignitate confirmavit. Unde aemulus ejus, congregata multitudine schismaticorum sive excommunicatorum, apud Brixinam legitimum Papam abjuravit; et Guibertum Ravennatem quondam Episcopum, sed jam triennio a Papa Gregorio irrecuperabiliter depositum et anathematizatum, sibi non in Papam, sed in haeresiarcham elegit. Deinde apud Moguntiam Conventu facto, eamdem ipsam electionem a quibuscumque potuit confirmari fecit. Jam autem mediante Octobri, Henricus expeditionem in Saxoniam iterum parans, a militibus Rudolphi itinere unius diei fugatur, quamvis in eadem congressione Rudolphus Rex piae memoriae occubuerit. His temporibus Henricus tam Italiam adeo conturbavit, ut nullus secure ad Limina Apostolorum posset [Col. 0109B] ire, qui non prius abjuraret quod ad Papam Gregorium diversurus non esset.
13. Anno 1081. Henricus, post obitum Regis Rudolphi, Veronam in Pascha venit: et inde ad invadendam Romam, cum suo non Apostolico sed apostata Guiberto, utpote Domini Apostolici non semel perjuro et anathematizato, profectus, sed mox regressus est. Eodem tempore Principes Regni Teutonicorum, scilicet Archiepiscopi, Episcopi, Duces, Marchiones et Comites, Conventu facto, Hermannum nobilem virum sibi in Regem elegerunt.
14. Anno 1082. Henricus in Italiam, assumpto apostata suo Guiberto, iterum Romam invasurus proficiscitur, advocata multitudine schismaticorum: [Col. 0109C] ibique ea aestate moratus, pene incassum laboravit, quia eum nec hac vice Romani intrare permiserunt. Ignem quoque in domum S. Petri per quemdam traditorem immittere voluit, sed Dei misericordia protegente non potuit: cogitavit enim ut de improviso portas irrumperet, si Romani, derelictis propugnaculis, ad incendium restinguendum concurrerent: sed Dominus Apostolicus huic versutiae obviavit. Nam primum viso incendio omnes milites Romanos ad gubernacula defendenda transmisit, ipseque solus, fiducia S. Petri fretus, facto signo Crucis contra incendium, ignem ulterius progredi non permisit. Igitur Henricus, capto venerabili Episcopo [Col. 0109D] Bonizonem alibi appellat ipse Bertholdus, ait autem de eo Ughellus tomo II Italiae sacrae, quod floruit anno 1078, et post varia duraque exilia, a Catholicis Insubribus Placentinae civitatis Praesul adlectus est; demumque ab haereticis captus, utroque orbatus oculo, ac ceteris membris per exquisita tormenta truncatus, nobilem martyrii palmam adeptus est anno 1089. de Sutria aliisque nonnullis, suoque apostata Guiberto in Tiburtina urbe ad infestandos Romanos derelicto, [Col. 0109D] ipse Longobardiam revertitur.
15. Anno 1083. Iterum Henricus, cum multitudine schismaticorum sive excommunicatorum, ante Pentecosten, Romam impugnaturus aggreditur; [Col. 0110A] sicque Guibertum Ravennatem, perjurum, depositum et anathematizatum, apud S. Petrum inthronizavit; non per Ostiensem, et Albanensem, et Portuensem [Col. 0109D] Hi erant Otto dein Urbanus II Papa, B. Petrus Igneus et Joannes anno 1066 factus Portuensis Episcopus, semper fidelissimus summis Pontificibus, [Col. 0110D] et qui potissimum Urbanum II promovit: uti testatur Leo Ostiensis lib. IV Chronici Casinensis cap. 2. Episcopos, qui hoc privilegium habent ut et Papam consecrent, sed per Mutinensem et Ariminensem Episcopos [Col. 0110D] Isti erant Herebertus Mutinensis, creatus anno 1054, fato functus anno 1094, et Obizzus, electus anno 1071. , utpote jam multis annis depositos et anathematizatos. Statim ergo juxta S. Petrum quemdam monticulum, nomine Palatiolum, in castellum (erexit); eique milites multos, ut impugnarent Romanos, imposuit, qui eum Transtiberinas urbis regiones nullo pacto intrare permittebant. Multi tamen ex Romanis consenserant, partim pretio inducti, partim multis promissionibus seducti, omnes autem aequaliter jam triennii impugnatione nimium fatigati. Quid plura? [Col. 0110B] Omnes pene Romani, praeter Principem Salernitanum, hoc laudaverunt, ut Papa Gregorius Synodum in medio Novembri colligeret Romae, cujus Synodi statuta de causa Regni, nec Henrico nec Romanis, imo nulli penitus liceret praevaricari. Henricus quoque ituris ad illam Synodum et redituris securitatem jurejurando fecit: unde et Papa omnes religiosos Episcopos et Abbates ad Synodum litteris suis vocavit. Reverso ergo Henrico Longobardiam, milites ejus, quos in castello prope S. Petrum dimisit, repentina mors fere omnes invasit. Inter quos et Udalricus Goscezehim absque Ecclesiastica communione, heu miser! interiit, auctor hujus schismatis et incensor conspirationis. Ex quadringentis [Col. 0110C] autem militibus, qui in illo castello pro custodia dimissi sunt, vix triginta gladium S. Petri, ut aiunt, concessa vita evaserunt: ipsum autem castellum a Romanis penitus solo adaequatum est. Henricus ergo (Ravennate suo interim Ravennam transmisso) ad praedictam Synodum profectus est, quo et Legati Teutonicorum Principum ire debuerant; sed ab Henrico in via apud Forum Cassii [Col. 0110D] Forum Cassii. Urbs olim Episcopalis, nunc vicus in Patrimonio S. Petri, 7 milliaribus Viterbo in Austrum distat. capti sunt circa festum S. Martini, licet omnibus Synodum illam petentibus securitatem juramento promiserit: unde et Romani multa contra Henricum murmurare coeperunt. Erant autem religiosissimi Monachi et Clerici, quos in captivitate fecit cruciari: cum quibus et Ottonem venerandum Ostiensem Episcopum captivatum, videlicet ad ipsum ab Apostolica Sede [Col. 0110D] transmissum: multi tamen ex Francigenis ad illam Synodum tam Episcopi quam Abbates pervenerunt. Meliores autem Episcopi et Domino Apostolico magis necessarii, id est Hugo Lugdunensis, Anselmus Lucensis, Reginaldus Cumanus [Col. 0110D] De his autem in priori Vita num. 101, 103, 122, ubi nostra Annotata inspicienda. , specialiter ab Henrico ad Synodum pervenire prohibiti sunt. [Col. 0111A] Dominus tamen Papa Synodum tribus diebus solenniter celebravit; et, ne Henricum iterum specialiter anathematizaret, vix a Synodo est exoratus: omnes tamen excommunicavit, quicumque aliquem ad S. Petrum et Papam venientem impedirent quoquo modo.
16. Sed jam advenit terminus ad quem Romani, nesciente Papa, hoc Henrico se effecturos juraverant, ut eum Gregorius Papa incoronaret, aut alius quem ipsi illo expulso eligerent. Quod juramentum, licet in praeterita aestate factum fuerit, omnes tamen intimos papae usque ad terminum pene latuit. Adveniente ergo termino, Romani Papae de juramento manifestaverunt, dicentes se hoc jurasse, non ut Papa solenniter regali unctione incoronaret, sed tantum simpliciter ut ei Coronam daret. Annuit ergo [Col. 0111B] Papa eorum votis, ut eos a juramento absolveret, videlicet Henrico, si vellet cum justitia, sin autem cum maledictione, Coronam daret. Unde Romam mandaverunt ut veniret ad accipiendam Coronam cum justitia si vellet; sin autem, de castello S. Angeli per virgam sibi demissam a Papa reciperet. Sed Henrico utrumque recusante, alium Legatum illi direxere, quod juraverint, nec se eo juramento detineri obnoxios: igitur Domino Papae multo firmius, quam pridem, consilio et auxilio adhaesere. Henricus autem multo instantius, pro eis suae parti applicandis, nunc minando, nunc promittendo laboravit; multumque tempus circa Romam moratus, huic negotio invigilavit. Sed jam septennio totum [Col. 0111C] Romanum imperium civili bello, nimio schismatis dissidio laboravit, aliis quidem Domino Apostolico, aliis autem Henrico faventibus, et ob hoc utrimque totum Regnum praeda, ferro et igne miserabiliter devastantibus. Paucissimi Catholici Episcopi ex parte Apostolici remanserunt: qui et propriis Sedibus expulsi, suis gregibus providere non permittebantur. Quapropter omnes pene religiosi, sive Clerici sive laici, in aliqua monasteriorum latibula hujusmodi mala declinaverunt: ne videlicet devastationem sanctae Ecclesiae cernerent, cui in nullo adminiculari possent: satius enim illis videbatur, ut saltem seipsos delitescendo salvarent quam pro aliis incassum laborando, cum eisdem perirent.
17. Anno 1084. Henricus in Romanorum finibus [Col. 0111D] hiemavit, ibique Guibertum Ravennatem suum Romam venturum expectavit, ut ab eo apud S. Petrum incoronaretur, eo quod Gregorium Papam ad hoc flectere non posset, et eum, nisi legitime reconciliatum, incoronare vellet. His temporibus Constantinopolitanus maximam pecuniam Henrico quondam Regi transmisit, ut Ruodbertum Wiscardum [Col. 0111D] Robertus Guiscardus anno 1080 reconciliatus Papae. Ducem Calabriae et Apuliae, conjuratum militem Domini Papae, in ultionem ejusdem Regis [Col. 0112A] bello appeteret . . . Sed Henricus acceptam pecuniam, non in procinctum contra Ruodbertum, quod juramento promisit, sed ad conciliandum sibi vulgus Romanum expendit: cujus adjutorio Lateranense palatium feria quinta ante Palmas, cum suo Ravennate Guiberto, intravit. Nobiles autem Romani, praeter admodum paucos, cum Domino Papa Gregorio tenuerunt, qui et quadraginta obsides ei dederunt, Papa autem in castellum S. Angeli se recepit, omnesque Tiberinos pontes et firmiores Romanorum munitiones in sua obtinuit potestate. In die Resurrectionis Dominicae Henricus, ab haeresiarcha suo Ravennate, Coronam non gloriae, sed confusionis accepit . . . Erat enim ipse Ravennas Archiepiscopus, et omnimodam obedientiam Romano Pontifici juravit, [Col. 0112B] quam et nullo tempore fideliter executus est; sed non multo post, spreto juramento, singulari contumelia contra Apostolicam Sedem erigitur: unde ab Apostolica Sede et ab Episcopis totius Ecclesiae in Romana Synodo, post canonicas inducias, irrecuperabiliter deponitur et anathematizatur: nec hoc semel, nec in una Synodo, sed in omnibus Synodis, quotquot in sexennio Romae celebratae sunt . . . Quapropter et Henricus ab eodem incoronatus damnationem ejus hereditasse non dubitatur, similiter et omnes, quicumque aliquid, quod a Domino Papa suscipiendum esset, a praedicto haeresiarcha quasi susceptum usurpaverunt. Morabatur autem Henricus in Lateranensi palatio cum Ravennate suo, nec a fidelibus Papae per civitatem ad S. Petrum transire [Col. 0112C] permittebatur: sed in ipsa Paschali hebdomada fideles aggreditur, in qua congressione quadraginta pene inter mortuos et vulneratos perdidit (nam reliqui fugerunt), ex parte autem Domini Papae nec unus cecidit.
18. Robertus Wiscardus, Dux Normannorum, in servitium S. Petri, post Kalendas Maii Romam armata manu invasit, fugatoque Henrico totam Urbem, Gregorio Papae rebellem, penitus exspoliavit, et majorem ejus partem igni consumpsit [Col. 0111D] Leo Ostiensis lib. III cap. 53 hanc incendii causam affert: Ex consilio, inquit, Cencii Romanorum Consulis ignem in Urbem immisit. Romani igitur re inopinata perculsi, ac in igne exstinguendo dum [Col. 0112D] essent intenti, Dux confestim cum exercitu ad arcem S. Angeli properans, Pontificemque inde abstraliens Romam sine mora egressus, Papam Gregorium ad hoc monasterium usque deduxit: quem Apostolicum usque ad ipsius exitum cum Episcopis et Cardinalibus, qui eum secuti fuerunt, sustentavit. , eo quod Romani quemdam ejus militem vulneraverunt. Deinde acceptis obsidibus a Romanis, et in castello S. Angeli, quod domum Theodorici dicunt, reservatis, ipse ad recuperandam terram S. Petri reversurus, in brevi plurima castella et civitates Domino [Col. 0112D] Papae recuperavit. Henricus autem Ruodberto resistere non valens, ad partes Teutonicorum satis festinanter revertitur . . . Dominus autem Papa, collecta Synodo, iterum sententiam anathematis in Guibertum haeresiarcham et Henricum et omnes eorum fautores promulgavit: quod et in festo S. Joannis Baptistae praeterito jam dudum Romae fecit, cum Henricus adhuc ibi moraretur. Hanc sententiam Legati Sedis Apostolicae, videlicet Petrus Albanensis [Col. 0113A] Episcopus in Francia, Otto Ostiensis Episcopus in terra Teutonicorum usquequaque divulgarunt. Ostiensis quoque cum in Alemannia moraretur, sanctae Constantiensi Ecclesiae jam dudum viduatae Catholicum Pastorem ordinavit, scilicet Gebehardum, Bertholdi Ducis filium . . . undecimo Kalendas Januarii Episcopum consecravit, quem pridie, id est in festo S. Thomae, cum aliis Clericis Presbyterum fecit: inter quos et horum Chronicorum scriptorem in eadem solennitate in Presbyterum ordinavit, eique potestatem ad suscipiendos poenitentes ex Apostolica auctoritate concessit . . .
19. Anno 1085. Jam Deus omnipotens famulum suum Gregorium Papam nolens diutius laborare, imo pro laboribus suis digne remunerare volens, de hujus vitae ergastulo eum vocavit. Nam aliquanto tempore graviter corpore infirmatus, sed in defensione [Col. 0114A] justitiae usque ad mortem firmissimus, Salerni diem clausit extremum. De cujus obitu omnes religiosi utriusque sexus, et maxime pauperes, doluerunt: erat enim Catholicae religionis ferventissimus institutor, et Ecclesiasticae libertatis strenuissimus defensor. Noluit sane ut Ecclesiasticus ordo manibus laicorum subjaceret, sed eisdem et morum sanctitate, et ordinis dignitate praeemineret. Quod illum latere non poterit, quicumque ejusdem Apostolici Registrum diligenter perlegerit. Postquam autem in gubernatione Sedis Apostolicae, imo totius Ecclesiae, duodecim annos et unum mensem legitime decertavit, tandem ex hac luce anno Incarnationis Dominicae 1085, indictione 8, 8 Kalendas Junii subtractus, supernae vocationis βραβεῖον accepisse non dubitatur, sepultus Salerni in ecclesia S. Matthaei, quam ipse eodem anno dedicavit.
1. Gregorius VII, natione Tuscus, patria Suanensis, oppido Ronaco [Col. 0113B] Nicolaus, Ronaco; Ms. nostrum, Raonaco; ignobile id oppidum fuisse oportet in dioecesi Suanensi, cujus hodie nec nomen quidem in tabulis topographicis reperitur: quod ipsum haud modicum praejudicium affert generis nobilitati, a Comitibus [Col. 0114C] Petilianensibus et Suanensibus accersitae: non tamen eam peremptorie excludit: et infra ex Ms. nostro adducemus aliquid, quod e converso eam affirmare possit. , ex patre Bonito, sedit annis 12, mense uno, diebus quatuor. Defuncto Alexandro Papa, et in Lateranensi ecclesia honorifice tumulato, dum Hildebrandus Archidiaconus adhuc esset in ejus obsequiis occupatus, repente factus est in ipsa ecclesia maximus Clerici et Populi Romani concursus, clamantium et dicentium, Hildebrandum Archidiaconum Beatus Petrus elegit. Quo audito idem Archidiaconus expavit, et quasi extra se raptus cucurrit ad pulpitum, cupiens populum ipsum frementem [Col. 0114C] Nicolaus, frequenter. sedare et a sua intentione retrahere. Sed Hugo Candidus Cardinalis, ubi omnium vota in eumdem Archidiaconum convenisse indubitanter cognovit, citius percucurrit ad populum; et in hunc modum alloquitur, dicens: Ecce, charissimi fratres, [Col. 0114B] scitis et indubitanter cognoscitis quod a diebus B. Leonis Papae hic Archidiaconus, tamquam vir prudens et probatus, hanc sacrosanctam Romanam Ecclesiam plurimum exaltavit, et civitatem istam ab imminentibus periculis liberavit: unde, quia idoniorem ad Ecclesiae regimen et Urbis defensionem invenire nequimus, Nos, Episcopi et Cardinales, in nomine Domini, unanimiter ipsum nobis et vobis in Pastorem et Episcopum animarum vestrarum eligimus. Et continuo [Col. 0114C] Hoc, Continuo, restringendum erit ad solam acclamationem populi; si verum est quod diebus aliquot occultatus latuit, ut habet Bertholdus. universitate Populi et Cleri acclamante, Dominum Gregorium Papam sanctus Petrus elegit, indutus rubea chlamyde (sicut moris est) et Papali mitra insignitus [Col. 0114C] Aliunde sciebam, electo mox Purpuram injici solitam: de Mitra invenies in Actis S. Petri Coelestini, descriptis a Card. S. Georgii l. III V. 165 , invitus et moerens in Beati Petri cathedra fuit inthronizatus.
2. Altera autem die apud semetipsum solicita [Col. 0114C] mente pertractans, ad quam grave periculum devenisset, aestuare coepit, et nimis dolere: sed cum aliam excusationem de relinquendo Papatu non invenisset, nuntios ad regem Henricum celeriter destinavit, per quos et electionem de se factam ei aperuit, et ne [Col. 0115A] assensum praeberet ipsum attentius exoravit: quod si non faceret, certum sibi esset quod graviores et manifestos ipsius excessus impunitos nullatenus toleraret. Rex vero, ubi electionis veritatem cognovit, electioni ejus assensum praebuit: et statim Gregorium Vercellensem Episcopum, Italici Regni Cancellarium, ad Urbem transmisit, quatenus auctoritate Regia electionem ipsam confirmaret, et consecrationi ejus interesse studeret. Quod sine dilatione factum est: nam et infra octavas Pentecostes in Presbyterum est ordinatus, et in Natali Apostolorum in Romanum Pontificem consecratus. Percepta igitur Apostolicae dignitatis plenitudine, eumdem Regem benigne ac paterne commonuit ut Matri suae sanctae Romanae Ecclesiae se devotum et [Col. 0115B] subjectum filium exhiberet, atque ab Episcopatuum et Ecclesiarum venditione omnino quiesceret: ad quod pium opus efficaciter prosequendum transmittere studuit matrem ipsius Agnetem Imperatricem [Col. 0115C] De hac Saxonicum Ms. Chronicon, usque ad finem fere saeculi XII pertingens, ita habet: Anno Domini 1609 Agnes Imperatrix, Mater Regis H. taedio affecta, vel potius divinitus compuncta, Ducatum [Col. 0115D] Bavariae deposuit; et Regni gubernacula penitus spernens pro Christo, Romam se contulit: ibique dignis poenitentiae fructibus mira inserviens humilitate, post aliquot annos in Domino migravit, scilicet an. 1077, ut constat ex Epitaphio apud Baronium. Ex labore autem hujus legationis pro Sede Apostolica susceptae intellige, quam ejus fuerit studiosa. Res ipsa adscribitur an. 1074. , una cum Gherardo Ostiensi, Uberto Praenestino, et R. [Col. 0115D] Cumanae Ecclesiae, ante finem seculi 13 extinctae, vix sex Episcopos potuit nominare Ughellus t. VI Italiae sacrae: habes hic quem iis addas pro an 1074. R. puto Rogerium, Robertum, Rolandum, vel quid simile: aliorum nominum, similiter per initialem litteram scriptorum a Centio, facile fuit supplere defectum. Cumano Episcopis: qui ejusdem Pontificis legatione suscepta usque in Bavariam transeuntes, ad Regis praesentiam pariter accesserunt. Receptis igitur affectuose Legatis ipsis, et digno cum honore tractatis, cum per dies plurimos Rex de sua emendatione sanctae commonitionis verba mansuete ac patienter audiret, quinque nobiles viros familiares suos, ab Alexandro Papa excommunicatos, vix a consortio et societate sua [Col. 0115C] removit, Synodum vero in regione ipsa celebrare Legatis nequaquam permisit; allegans per Lemarum [Col. 0115D] Leimarum Buvarum vocat Albertus Stadensis, docetque Alberto suffectum an. 1077 annis 30 sedisse, obiisse 1101, 17 Kal. Junii, cui Humbertus successerit. Ejus excommunicationem confirmatam [Col. 0116C] deinde legimus in Synodo Romam an. 1075. Bremensem Episcopum, vices Romani Pontificis Moguntino Archiepiscopo in Germania, sicut in antiquis Ecclesiae suae privilegiis continetur, esse concessas. Cui Legati Sedis Apostolicae sic responderunt: De Legationis officio Venerabilis Fratris certum tibi esse debet, quod neque auctoritas canonica neque mos ecclesiasticus habet, ut ultra obitum ejus qui dederat Romani Pontificis protendatur. Praeterea sicut in quodam primi Leonis [Col. 0116A] Papae Capitulo continetur [Col. 0116C] Capitulum istud necdum inveni. , Romanus Pontifex ita Episcopis vices suas committit, ut in partem sollicitudinis sint vocati, non in plenitudinem potestatis. Sed ut breviter ad finem hujus controversiae veniamus, Synodo hac sagacitate disturbata, et eodem Bremensi pro inobedientia et rebellione ab officio Sacerdotali suspenso, Legati a Rege amplis muneribus honorati, cum ejus gratia et benigno responso, incolumes ad urbem redierunt Romanam.
3. Evolutis autem paucis diebus, Hermannus Bambergensis Episcopus, qui pro susceptione [Col. 0116C] Bullam Leonis IX Hartwico Bambergensi Pallium concedentis, intuitu Clementis II et S. Henrici [Col. 0116D] imperatoris ibidem quiescentium, dedimus in Chronologia Pontificia agentes de Clemente isto: quam tamen in Appendice ad ipsum Leonem fatemur non esse usquequaque sinceram. Veritas tamen facti ex hoc Centii loco confirmatur. Pallii Romam venerat, convictus de Simonia in conspectu Gregorii Papae, Episcopalis et Sacerdotalis officii depositionem incurrit, et in locum ejus per [Col. 0116B] mandatum ejusdem Pontificis alius est subrogatus: de Constantiensi quoque [Col. 0116D] Otto hic fuit, de quo Chronicon Constantiense editum a Pistorio ad ann. 1070, quod Henricus, dum praeciperet eum ordinari, dixerit: Noluit Collegium Constantiense Praesulem idoneum, capiant igitur hunc stultum Ottonem in Episcopum. Antistite idem factum est. Interea nihil mali de Rege Henrico suspicans Gregorius Papa Romanus, generale Concilium convocavit, in quo Guibertus Ravennatensis, cum Episcoporum diversarum Provinciarum immensa multitudine, sedit. Praeterea et egregia Comitissa Matildis, Aczo Marchio [Col. 0116D] Nicolao praeteritus Azo Marchio, adfuisse videtur occasione incesti sui matrimonii cum Mathilde, non illa famosa Comitissa hic nominata, quae tunc habebat maritum Godefridum Lotharingiae Ducem, licet thoro ejus nunquam usa; sed sorore Guilielmi Episcopi Papiensis, in quarto gradu ipsum contingente. , et Gisulfus Salernitanus Princeps eidem non defuere Concilio: sed inter cetera ipsius Concilii acta Normanni et Robertus Guiscardus excommunicati fuerunt. Soluto itaque Concilio, et redeuntibus ad propria caeteris, qui fuerant convocati, Guibertus Ravennatensis cum Papa Gregorio, in dolo, utpote qui ad Papatum jam anhelabat, [Col. 0116C] remansit. Et quoniam uniuscujusque proprium solet esse, ut qualis ipse fuerit, tales sibi et alios conjungi velit, quoscumque in Roma facinorosos et adversarios Pontifici reperit, muneribus vel promissis favorabiles sibi et juratos facere studuit: inter quos illum sceleratissimum virum Centium, Praefecti Stephani filium, de quo supra [Col. 0116D] Hinc apparet etiam Alexandri praecedentis Acta ab eodem Auctore scripta fuisse. fecimus mentionem amicum et secretarium acquisivit, et cum eo contra Patrem suum nequiter se armavit. Hic inter alia, quae impune fecerat mala, excelsam turrim supra pontem S. Petri construxerat, et a [Col. 0117A] transeuntibus de novo Pedatiam [Col. 0117D] Nicolao Pedagium: de utraque voce vide Cangium. jugiter extorquebat Hic, Deo et hominibus odiosus, in sacratissima nocte Nativitatis Domini, ipsum Christi Vicarium Dominum Gregorium Papam, Missarum solennia celebrantem, ab altari sanctae Dei Genitricis, quod dicitur ad Praesepe, ausu sacrilego rapuit! et cum suis complicibus ad praedictam turrim violenter asportare praesumpsit. Unde universitas Romanorum in ira pro invasione sui Pontificis vehementer exarsit, et in eadem nocte ipsum in eadem turri districte obsedit. Mane autem facto Romani, et turrim funditus destruxerunt, et ipsum sacrilegum atrociter trucidassent, nisi eum boni Magistri discipulus Beatus Pontifex ex mortis periculo liberasset. Quo facto, celebraturus cum Fratribus, et aliis Ecclesiae [Col. 0117B] fidelibus de more convivium, ad Lateranense palatium remeavit. In secunda vero die post Pascha populus Romanus eumdem Centium cum omnibus suis complicibus in rebus propriis condemnavit, et in perpetuum ab urbe Romana exclusit.
4. Post haec autem supradictus Guibertus licentiam revertendi Ravennam a Domino Gregorio dolose petivit, quatenus eum laedere opportunius posset, quem fraudulenter se diligere ostendebat. Nam ubi Ravennam devenit, postposito juramento quod in consecratione sua Alexandro Papae ejusque successoribus fecerat, cum Theobaldo Mediolanensi, et aliis cervicosis Episcopis Lombardiae conspiravit, atque adversus Pastorem suum occulte seditionem [Col. 0117C] exercuit. Unde factum est quod expeditio, quam Pontifex per Ducem Gotifredum ejusque uxorem illustrem Comitissam Matildam atque alios Nobiles, contra Normannos et caeteros Ecclesiae hostes, de Lombardia excitaverat, in detrimentum Ecclesiae disturbata est atque dirupta. Per Hugonem quoque Candidum, Regem Henricum et Robertum Guiscardum contra eumdem Pontificem omnimodo studuit instigare, sicut vir apostaticus omni dolo et malitia plenus, qui jam secundo ad apostasiam redire nequaquam erubuit. Eodem tempore Dominus Gregorius circa mediam Quadragesimam Concilium celebravit, in quo saepedictum Guibertum, quia vocatus venire contempsit, ab Episcopali officio tamquam perjurum suspendit, et eumdem Hugonem Candidum, [Col. 0117D] secundum Apostoli dictum (Tit. III, 10) , Haereticum hominem post primam et secundam commonitionem devita, perpetuo ab Ecclesia sequestravit. Sed cum ista in Italia fierent, Saxones contra Regem Henricum fortiter rebellarunt, ea videlicet occasione, quia eis onus importabile satagebat imponere: unde accidit quod Rex, in manu valida et multitudine gravi, Saxoniam ex improviso intravit: sed quoniam eos imparatos invasit, victoriam quamvis cruentissimam habuit. Quippe, sicut a prudentibus dicebatur, quinque millia virorum ex parte Regis in eodem bello ceciderunt: verumtamen quia eosdem Saxones [Col. 0118A] sibi non potuit subjugare, Rex tamquam victoriosus in Franciam [Col. 0117D] Francia hic identidem dicitur pro Franconia, [Col. 0118D] latius nomen hoc sumendo, sicut etiam viciniam complectatur. remeavit. Statim immensa Episcoporum multitudine convocata, non egit gratias Deo pro adepta victoria, sed elevatum est cor ejus, et se super se nimis extollens, in tantam audaciam vesaniamque prorupit, ut Patrem suum Gregorium Papam, qui sedem Apostolicam per triennium in pace tenuerat, impiorum consilio abdicare praesumpsit, et ab Ecclesia quantum in eo fuit expellere operam et studium pro viribus [Col. 0118D] Nicolaus minus recte, pro victoribus. dedit. Decrevit etiam firmiterque constituit, ut nullus deinceps Episcopus, vel Abbas, seu Dux, aut alia principalis persona, eidem Gregorio tamquam Papae aliquatenus obedire deberet.
5. Ut autem hanc perniciosam dispositionem posset [Col. 0118B] efficaciter adimplere, quemdam Rolandum Parmensem, detestabilem Clericum, et alios execrabiles viros, cum litteris suis Romam transmisit, quatenus causam ipsam vivaciter et intrepide prosequerentur. Qui, nefaria legatione suscepta, processerunt usque ad Urbem: et venientes ad Pontificem tunc in Synodo residentem, in primis Regis litteras praesentarunt, et consequenter per os ipsius Rolandi cum nimio fastu et contumacia, locuti sunt in hunc modum: Misit nos Dominus noster Henricus Rex, de consilio Episcoporum suorum et Principum, ut ea quae noviter de statu Ecclesiae censuit et irrevocabiliter statuit vobis publice demonstremus, et efficaciter prosequamur. Inde est quod praecipimus, [Col. 0118C] et ex auctoritate Regis praecipiendo mandamus tibi Gregorio, ut de Apostolica Sede sine mora descendas, et amodo de Papatu, sicut vitam tuam diligis, te nullatenus intromittas. Vobis autem Episcopis et Cardinalibus eodem modo injungimus, ut recepturi Pontificem ad ejusdem Regis praesentiam festinetis. Quibus blasphemiis auditis, contra eumdem Pontificis conviciatorem tota Synodus ita vehementer exarsit, quod nisi pia mansuetudo beati Papae Gregorii se objecisset, ipsum fideles Ecclesiae cum lapidibus trucidassent. Die vero altera litterae ab Episcopis Ultramontanis Pontifici sunt delatae, in quibus confitebantur se errasse, et nimium deliquisse: postulabant quoque veniam, et omnem de caetero sibi obedientiam observare firmiter spoponderunt. Vix [Col. 0118D] itaque sedato tumultu, Synodalis tractatus in tranquillitate processit: sed cum tempus jam instaret absolvendi Synodum, Pontifex, habito cum centum et decem Episcopis utiliori consilio, in eumdem Regem, qui Ecclesiae unitatem scindere attentavit, excommunicationis sententiam protulit, et usque ad condignam satisfactionem sententiam ipsam firmiter observari praecepit. Quod neque reprehensibile, nec novum ab aliquo aestimari debet: cum a sanctorum Patrum sanctionibus minime discreparet, et a pluribus Romanis Pontificibus hoc ipsum etiam pro minoribus causis reperiatur factum.
[Col. 0119A] 6. In Chalcedonensi namque Concilio, praesentibus sexcentis [Col. 0119C] In prima Actione nominantur 360 circiter, nec plures deinde est reperire: habita est autem Synodus illa anno 451, et damnati Dioscori causam subscribens Anatolius, ponit, quod omnibus sanctorum Patrum regulis extitit inobediens, et tertio canonice vocatus noluit obtemperare. Episcopis, de Dioscoro Alexandrino sic legitur: Quoniam secundum excessum priorem iniquitatem valde transcendit (praesumpserat enim excommunicationis sententiam supra sanctissimum Papam Leonem dictare) Anatolius Constantinopolicus Episcopus dixit, Propter fidem non est damnandus Dioscorus, sed quia excommunicationem fecit Domino Archiepiscopo Leoni. Numquid ibi legitur inquisitionem factam fuisse utrum juste, an injuste, Dioscorus excommunicatus fuisset? Non utique: sed ideo, quia cum esset inferior conatus est majorem quibuslibet injuriis lacescere. In octava itaque Synodo inter caetera ita legitur: Definivimus neminem prorsus mundi portentum, quemquam eorum [Col. 0119B] qui Patriarchalibus Sedibus praesunt inhonorare, aut a proprio throno expellere, sed omni honore ac reverentia dignos judicare; praecipue sanctissimum Papam sanioris Romae; sed nec quicumque contra Romanum Pontificem circumscriptiones ac verba complicare vel componere, quasi diffamatorum quorumdem criminum, quod nuper Photius, et multo ante Dioscorum fecit. Quisquis vero tanta jactantia, et audacia usus fuerit, ut secundum Photium et Dioscorum, in scriptis, vel sine scriptis, injurias quasdam contra Sedem primam S. Petri Principis Apostolorum moveat, aequalem et eamdem quam illi condemnationem accipiat [Col. 0119C] In Chalcedonensi an. 870, Act. 10, Can. 13, sic legitur: Si quis tanta efferatur audacia, quemadmodum Photius et Dioscorus, sive scripto sive sine scripto, insanias quasdam contra Cathedram Coryphaei Apostolorum Petri audeat jactare, eamdem atque illi sententiam damnationi subeat. Caetera quae hic allegantur, ut sequentia vel praecedentia, ubi inveniantur nescio. : si vero quis aliqua Dei potestate fruens vel potens, pellere tentaverit [Col. 0119C] praefatum Apostolicae Cathedrae Papam vel aliorum Patriarcharum quemquam, anathema sit. Praeterea notissimum et indubitatum est quod multi Romanorum [Col. 0120A] Pontificum, etiam pro minoribus causis, nonnullos Imperatores et Reges, non solummodo excommunicaverunt sed a Regno deposuerunt, et in eorum locis alios subrogaverunt. Innocentius siquidem Papa Imperatorem Arcadium, magni Theodosi filium, pro eo quod Joannis Chrysostomi depositioni interfuit, quam Theophilus Alexandrinus una cum aliis Orientalibus Patriarchis consensu aliorum Episcoporum sine assensu Romani Pontificis dictaverat, excommunicavit, eorumque depositionem cassavit; mitissimus vero Imperator, mox ut factum cognovit, non rebellis extitit, sed veniam humiliter petiit et impetravit. Constantinus Papa Justinianum Imperatorem Constantini filium [Col. 0119D] Ita recte Nicolaus; ubi in Centii libro perperam [Col. 0119D] legitur, Justinus Imperator Constantini filius, qui nullus fuit, nedum tempore Constantini Papae; hunc vero scimus an. 710 a Justiniano Rhinotmeta Constantinopolim evocatum, et ea quae hic describitur humilitate receptum; causam vero evocationis hujus non aliam putat fuisse Baronius, quam ut finis poneretur controversiae ob Canones ad quintam et sextam Synodum superadditos. , propter non decentem legatorum suorum susceptionem, excommunicavit: [Col. 0120B] qui post modum in Constantinopolitanae urbis platea pedibus ejus cum regno prostratus, tamdiu petiit veniam donec impetravit. Anastasius [Col. 0119D] Anastasius II. Hic scripsit quidem Anastasio Imperatori epistolam commonitoriam, quam vide apud Baronium an. 497, sed qui eum excommunicavit Symmachus Papa fuit, ut habes apud eumdem Baronium ad an. 502, n. 29. Papa Anastasium Imperatorem excommunicavit, qui proterve loquens de Papa, in ipso Palatio fulmine percussus interiit. Gregorius III Leonem Imperatorem, non solum excommunicavit sed etiam Regno privavit [Col. 0119D] Gregorius III Leonem Isauricum et omnes Iconomachos anathemate obstrinxit, inquit Zonaras, et vectigalia quae usque ad id tempus Imperio inde (id est ex Italia) pendebantur inhibuit, inito cum Francis foedere (ut videre est apud Baronium ad an. 726, n. 24) deserta Imperatoris obedientia, ob [Col. 0120C] perversam ejus opinionem. Cum ergo Otho Frisingensis ait, Lego et relego Romanorum Regum et Imperaratorum gesta, et nusquam invenio quemquam eorum ante hunc (Henricum) a Romano Pontifice vel excommunicatum vel Regno privatum, ostendit se loqui de iis qui in Occidente regnarunt, non autem de Imperatoribus Graecis, quorum plures anathemate perculsos fuisse ob haeresim certum est. . Stephanus Papa Carolum [Col. 0120C] Sciens Nicolaus quod Pipini frater Carolus, seu potius Carlomannus, multo prius quam Stephanus Papa fuerit, factus sit Monachus Cassini, Zachariae Papae nomen hic substituit et Regem Childerinum; volens, credo, Chilpericum intelligi, Merovingorum Regum ultimum, in cujus depositionem Zacharias consensisse ab aliquibus dicitur. Ad [Col. 0120D] Carlomannum quod attinet, ex Anastasio Bibliothecario scimus, quod jam monachum, atque ab Aystulfo Longobardorum Rege missum in Franciam, ad fratrem ab auxilio Papae ferendo alienandum, idque serio agentem, sicut male persuasus fuerat; de communi consilio Rex Pipinus et Papa Stephanus in monasterio illic in Francia collocaverunt, juxta id quod se devoverat monachicam agere vitam: atque hoc occasionem dare potuit Centio allucinandi, quasi aliquid de Carlomanni depositione per Regem facta ibi legisset. Pipini Regis fratrem a Regno deposuit, et Pipinum in ejus loco substituit. Nicolaus quoque Romanus Pontifex duos Imperatores uno eodemque tempore excommunicavit; Michaelem videlicet Orientalem, propter Ignatium Constantinopolitanum Episcopum sine judicio Papae a Sede sua dejectum; et Lotharium [Col. 0120C] [Col. 0120D] Hic confunditur Lotharius Rex (unde Lotharii regnum, postea Lotharingia) cum parte suo Imperatore Lothario; et illi quidem excommunicatio saepe intentata fuit, in Waldradam etiam personaliter lata; ipse tamen eam simulata poenitentia declinavit. Similiter contra Michaelem Balbum ultra minas non processit Nicolaus Papa, qui anno 867 vivere desiit. Occidentalem, propter Gualdradae pellicis suae societatem. Beatus quoque Ambrosius, non Romanus sed Mediolanensis Pontifex, Maximum [Col. 0121A] Tyrannum et Theodosium Imperatorem ab Ecclesia pulso excommunicavit, ut non ambiguum est. Quis ergo, nisi mente captus, ignorat Regiam potestatem pontificibus esse subjectam? et quis credat a subjectione Romani Pontificis se alienum esse, nisi qui exigentibus peccatis suis inter oves Christi non meruit numerari? Sed jam rei ordinem, quem incepimus, prosequamur.
7. Interea ubi de Regis banno ad aures vulgi personuit, totus orbis Romanus nimio timore perterritus non mediocriter vacillavit: Italici namque Antistites et Episcopi Teutonici Regni super tanta dissensione [Col. 0121B] in partes se diviserunt, et auctore Guiberto apud Papiam contumaces Episcopi Lombardiae post Pascha convenerunt in unum: ibique, imitantes Photium et Dioscorum, Dominum Papam senioris Romae ore sacrilego excommunicare instinctu diabolico praesumpserunt. Quod factum attendentes Principes Regni, non mediocriter dubitare coeperunt, an excommunicationem ipsam contemnere, an eam reverenter observare (deberent): maxime cum in eorum lege contineatur, ut si quis infra annum et diem ab excommunicationis vinculo non fuerit absolutus, omni careat dignitatis honore. Unde ad eorum consolationem prudentes Episcopi hujusmodi dederunt responsum, quod, secundum statuta et [Col. 0121C] exempla sanctorum Patrum, Romanus Pontifex a nemine judicari seu excommunicari ullatenus potest. Ideo Principes ipsi (quoniam secundum malitiam instantis temporis melius nihil invenerunt) cum Rudolpho, Guelfone, ac Theoderico Ducibus, et aliis majoribus Regni juramento firmarunt, ut si Rex consilio eorum acquiescere vellet, operam suam efficaciter adhiberent, ut Gregorius Papa ultra montes veniret, et a vinculo excommunicationis eum absolveret. Quo facto Rex ore proprio juramentum praestitit, quod in adventu ipsius Pontificis absque malo ingenio ejus staret mandato: et consequenter Principes iterum juraverunt in hunc modum, ut si rex quod juraverat observaret, ipsi cum eo in manu valida proficiscerentur ad urbem Romam; et recepta [Col. 0121D] Imperialis Coronae dignitate a Domino Gregorio Papa, descenderent cum exercitu in Apuliam et Calabriam contra Normannos, qui tunc adversabantur Apostolicae Sedi; et terram ipsam, expulsis Normannis, Beato Petro et Ecclesiae Romanae restituerent. Quod si Rex hoc facere denegaret, ex tunc ipsi Principes eum neque pro Rege neque pro Domino habere deberent. Quibus rite completis et juramento firmatis, Archiepiscopum Treverensem miserunt Romam, quatenus ea quae de sedanda discordia inter Ecclesiam et Imperium constituerant, Episcopis et Cardinalibus innotesceret, et propter hoc Romanum Pontificem [Col. 0122A] usque ad civitatem Augustam secure conduceret. Sed quod fraudulenter Archiepiscopus [Col. 0121D] Udo, quibusdam Ado, Trevirensis Archiepiscopus ab an. 1067. ad 1078. meminit hujus legationis Browerus in Annal. Trevir. ad an. 1077 [Col. 0122D] num. 57; sed ignoravit injuriam Udoni ea occasione factam. ipse, per velatam Regis astutiam; captus fuerit apud Placentiam, et postmodum vix liberatus, propter historiae longitudinem praetermittimus scribere.
8. Venerabilis itaque Papa Gregorius, audita legatione tantorum Principum, licet gravissima hiems instaret, ne tantum bonum, quod de pace sperabatur, per ipsius negligentiam remaneret, cum eodem Archiepiscopo ipsius itineris difficultatem assumpsit, et usque ad Vercellas processit. Eo autem nihil sinistre suspicante de Regis promissione, repente insonuit, quod ipse rex velocissimo cursu jam transierat Alpes, et in occursu Pontificis hostiliter festinabat. Quod facinus inopinatum postquam Episcopus [Col. 0122B] Vercellensis cognovit, licet Regis Cancellarius haberetur, Pontifici tamen rei veritatem fideliter intimavit. Quo audito et in veritate comperto, Pontifex statim avertit habenas, et ad tutissimum castrum Comitissae Matildis, Beati Petri devotissimae filiae, quod dicitur Canusium, non segniter festinavit, et se in tuto cum Fratribus suis recepit. Rex vero, perpetrati perjurii conscius, ubi reatum suum indubitanter publicatum cognovit, deposita ferocitate, tamquam vulpes callida, simplicitatem columbinam induit, et usque ad ipsum castrum, ut mereretur absolvi, Pontificem sequi non destitit: in quo loco super nivem et glaciem nudis pedibus per dies aliquot stetit, et absolutionis gratiam instantissime [Col. 0122C] postulavit. Post multas itaque disceptationes et varia consilia, post satisfactionem et absolutionis gratiam, idem Pontifex inter Missarum solennia Regi, Hostiam Christi porrigens, dixit: Si corde bono accedis, et quod ore profiteris mihi observare disponis, hoc sacrum Corpus sit tibi, sicut Apostolis, ad salutem; alioquin indigne percipies illud sicut Judas, et judicium tibi absque dubio manducabis. Et statim ad osculum eum recepit, et post Missam cum ipso paterna charitate comedit: praeterea excommunicatos qui cum Rege venerant fecit absolvi, et in pace omnes dimisit.
9. Decurso itaque instantis anni circulo, quamquam in facie Pontifici Rex devotus et obediens videretur, corde et opere, sicut rei effectus postmodum [Col. 0122D] indicavit, contrarius sibi, et semper in insidiis efficaciter extitit. Nocturnis enim temporibus, cum Guiberto et Centio Romano viro nequissimo, de quo mentionem fecimus superius, et aliis Ecclesiae inimicis familiariter loquebatur, et nefariis eorum consiliis favorem praestabat. Sed cum videret Papam Gregorium a Castro Canusii nullo modo posse divelli, Papiam moraturus perrexit, ubi eumdem Centium pessima morte defunctum invenit; cujus exsecrabile funus idem Guibertus cum caeteris excommunicatis pompatice et lamentabiliter celebravit. Eodem tempore, cum Rex Henricus in partibus Italiae [Col. 0123A] moraretur, Principes Regni apud Villam Forchem in unum pariter convenerunt, et Rodulphum egregium Ducem sibi in Regem unanimiter elegerunt, virum siquidem magni consilii, et in armis frequenter expertum, ac nimis illustrem. Quod ubi Rex Henricus audivit, non mediocriter commotus est, et in iracundiam vehementer exarsit. Verumtamen, sicut vir callidus et sagax, Dominum Papam Gregorium per nuntios suos blande et humiliter exoravit quatenus eumdem Rodulphum mox excommunicationi subjiceret. Pontifex autem, consilio habito, respondit se hoc libenter facturum, si Rodulphus a se vocatus rationem sui facti reddere nollet: non enim justum aut rationabile videbatur, ut priusquam conveniretur excommunicationis gladio puniri [Col. 0123B] deberet. Hujus itaque responsionis occasione adversus Pontificem maximam indignationem concepit; sed quia gravissima sibi negotia incumbebant, hoc praetermissos, in Franciam et Bavariam contra Rodulphum in manu valida festinavit: econtra Rodulphus, de justitia sua confidens, ad conflictum certaminis animositate maxima properavit. Quid plura? Horribili bello acriter utrimque commisso, caesa sunt multa millia hominum hinc inde: sed quis eorum praevaluerit non habetur certum.
10. Post hoc autem Dominus Gregorius regressus est cum honore ad urbem Romam: illico Synodum convocavit, in qua interfuerunt Nuntii amborum regum, quibus Pontifex districte praecepit, ne ipsi Reges ante adventum Legatorum suorum pugnare praesumerent, sed congruus locus ab episcopis utriusque partis inveniretur, in quo ante ipsos Legatos rationes suas quaeque pars secure valeat demonstrare. Quod verbum licet Nuntiis ipsis placuerit, impediente tamen humani generis inimico, disturbatum fuit; et iterum peccatis exigentibus inter eosdem Reges horribiliter est pugnatum, ubi maxima virorum fortium multitudo cecidit. Quae causa dum devenit ad aures summi Pontificis, pro tanta occisione vehementer ingemuit: sed a pio quod tanta coeperat opere nolens desistere, Synodum in proxima Quadragesima iterum convocavit: in qua utriusque partis Nuntii venientes, juraverunt ore proprio quod statutum ab Apostolica Sede colloquium [Col. 0123D] per culpam ipsorum Regum nullatenus est disturbatum. Ideoque, deliberato Consilio, Pontifex ad partes illas venerabiles viros Petrum Albanum [Col. 0123D] Hic est S. Petrus Igneus, ex Ordine Vallisumbrosae, an. 1074 creatus Cardinalis Episcopus Albanensis. , atque Odalricum [Col. 0123D] Uldaricum appellat Ughellus, qui ecclesiam Patavinam rexit usque ad an. 1090, haud diu ante hanc Legationem creatus Episcopus. Paduanum episcopos, et Aquilegicum Patriarcham [Col. 0124D] Henricus, mortuo miserabiliter schismatico Sigefrido suffectus, hoc ipso anno 1077, alii Sigehardum appellant: Ughellus Sigefridum a Sigehardo non distinguit. , pro sedando tantae discordiae malo, transmittere studuit: quibus in mandatis dedit, ut eosdem Reges a bellorum congressibus prohiberent, et convocata Synodo Episcopos et religiosos viros ad suam praesentiam juberent accedere. Qui accepto mandato transierunt [Col. 0124A] ad Regem in Bavariam, et ei consilium et voluntatem Patris sui Pontificis ostenderunt: sed apud ipsum efficere nullatenus potuerunt, quod in Regno suo pateretur Synodum celebrari, nisi Rodulphum Regem absque citatione, non confessum vel convictum, excommunicationis vinculo innodarent. Quod quia Legati facere non praesumpserunt, dolentes quod absque fructu eorum fatigatio remanebat, infecto negotio remearunt ad urbem Romam. Iterum autem inter eosdem Reges acriter est pugnatum, et multa millia hominum, maxime Bohemorum, caesa sunt. Interea venerabilis Pontifex, receptis Nuntiis Roberti Guiscardi, egregii Normannorum Ducis, versus Apuliam post octavas Pentecostes iter arripuit, et cum ipso apud Aquinum [Col. 0124B] colloquium habuit. Congrua itaque ab eo satisfactione suscepta, prius a vinculo excommunicationis eum absolvit, et consequenter fidelitatem et homagium ejus recepit. Postmodum vero jam assumptum in specialem Beati Petri Militem, de totius Apuliae et Calabriae Ducatu, per vexillum Sedis Apostolicae, investivit.
11. Eodem quoque tempore Rex Henricus, in magna superbia elevatus, antedictum Leimarum Bremensem et Hermannum Bambergensem Antistitem, cervicosos viros, destinavit ad urbem Romanam per quos nimis proterve mandavit Papae Gregorio, ac si potestatem super eum haberet, quatenus Rodulphum sibi adversantem excommunicare nullatenus protelaret: quod si non faceret, ipse Papam [Col. 0124D] Ceneius, Papatum. sibi acquireret, qui ecclesiastica censura sui hostis insolentiam coerceret. Venerabilis papa, qui pro justitia sanguinem proprium fundere paratus erat, non ad procacitatem [Col. 0124D] Idem, Procacitatis verba. verborum superbi Regis, sed ad mandata Judicis aeterni respiciens, saepe fatum Rodulphum, rationem justam praetendentem, anathematizare, sicut non debuit, minime voluit, sed eumdem Regem frequenter commonitum, et a suis excessibus non resipiscentem, quoniam legatos Sedis Apostolicae Concilium in terra dominationis suae nequaquam celebrare permisit, tamquam inobedientem [Col. 0124D] et rebellem iterato excommunicationi subjecit, quibus ita peractis, Legati cum indignatione ad Regis praesentiam redierunt, ipsius animum ad deteriora, sicut viri Deo odibiles, instantius commoventes. Rex vero ubi se cognovit per sententiam Romani Pontificis a consortio fidelium segregatum, tristis effectus est: sed cum a diversis diversa darentur sibi consilia, in anxietatis dubio positus, quid potius eligeret ignorabat. Tandem perversorum Antistitum et impiorum Principum sententia [Col. 0125A] praevalente, apud Brixiam generalem Curiam disposuit celebrare. Convenerunt itaque in loco ipso plurimi seditiosi et infames Episcopi, cum multitudine Clericorum et Principum, quatenus in jacturam Domini Gregorii Papae possent aliquid mali ordinare vel statuere, ut inter Romanam Ecclesiam et Imperium discordia futuris temporibus fulciretur. Communicato itaque execrabili et detestando consilio, de consensu ipsius Regis, elegerunt in Romanum Pontificem, immo Antipapam, Guibertum Ravennatensem, virum manifeste perjurum, atque omni malitia et dolositate plenum. Et quoniam plerumque contigit, ut peccatum sit poena peccati, de superbiae radice processit ad perjurium, de perjurio ad inobedientiam, de inobedientia ad excommunicationem [Col. 0125B] cecidit, et de excommunicatione pervenit ad idololatriam. Hunc talem, sicut diximus, Rex Henricus adoravit pronus in terram; qui etiam, suadente Dionysio Placentino Episcopo, jurasse asseritur ut ab eo Imperii coronam acciperet. Quid plura? Ita peccatis exigentibus, omnes qui praesentes aderant mente excaecati sunt, non ut respicerent caelum, sed ad ejus vestigia osculanda, heu! proh dolor! se pariter incurvarunt. Et his ita peractis, Rex in apertam haeresim lapsus, ad propria in Octavis Apostolorum regressus est; Guibertus vero haeresiarcha, insignitus Papalibus insigniis, cum complicibus suis pompose intravit Italiam.
12. Eodem tempore idem Rex, in maxima potentia et manu robusta, commissurus praelium cum Rege [Col. 0125C] Rodulpho, contumaciter intravit Saxoniam; cui ex adverso Rodulphus potenter occurrit; et atrocissimo hinc inde facto congressu, Henricus contumeliose terga vertit; atque in longum accerrime ab hostibus persecutus, jam de vita diffidens, in quodam se castro recepit, ubi per septem dierum spatium latitavit. Rodulphus autem, sicut vir fortissimus et famosus, et in armorum exercitatione probatus, nequaquam fugit, sed victor et triumphator occubuit, quia eum sui non cognoscentes exitialiter vulneraverant [Col. 0125D] Longe aliter alii de morte Rodulphi: quem ab Aquilifero Caesareo (Godefridum Bullionium credunt fuisse nonnulli) transfixum, et ab alio superveniente dextera mutilatum volunt. Et de dextera quidam expresse Abbas Uspergensis et Auctor Vitae Henrici sic meminerunt, ut hanc dicant ultionem fuisse fidei Henrico non servatae: quin etiam Uspergensis ait, ipsummet in morte sua id agnovisse: quae an fidem mereantur scripta ab Henrici partiariis, merito dubites: uti et ea, quae contra ipsum [Col. 0126D] scripta sunt a partis melioris defensoribus, haud quaquam in omnibus certa sunt. . Cum autem diutius requireretur a sociis suis, tandem super stragem et cadavera inimicorum, non sine planctu maximo, repertus est, cujus mors postquam Henrico, latitanti et de fuga cogitanti nuntiata fuit, mox in altum [Col. 0125D] cornu suum erexit, et adversus Dominum Gregorium Papam contumelias et terrores procaciter loqui coepit, credens detestabilia facta sua in mortem Rudolphi Domino placuisse. Post ubi vero haec gesta sunt, evolutis paucis diebus, Henricus filius [Col. 0126A] ejus cum exercitu illustris Comitissae Matildis pugnavit: et quia, sicut fieri solet, varius est eventus belli, victoriam habuit. His igitur successibus provocatus derepente intravit Italiam, et post Pascha cum idolo quod erexerat Romam veniens, circa Pentecosten castrametatus est in prato Neronis. Sed quis tantorum prudentium virorum admirari non poterat Regis et Guiberti haeresiarchae apertam insaniam, et impudentem stultitiam? Quamvis enim mentis oculos perdiderint, visum tamen corporis non amiserant. An non videbant illam bestiam, quae ab eis ducebatur, quam honorifice a Romanis suscipiebatur et venerabatur? Quippe pro laudibus exhibebant convicia; pro canticis ululatus, pro cereis lanceas, pro coetibus [Col. 0126B] Clericorum armatos. Ut autem in paucis plurima perstringamus, post agrorum vastationem et multas caedes suorum civium, post varias clades atque miserias, quas perpessi sunt Romani, quia Pseudopapam recipere contempserunt; Rex, concepta spe ac desiderio suo fraudatus, et in sua erubescentia confusus, in Lombardiam cum suo idolo remeavit, et Dominus Gregorius Papa in Apostolica Sede remansit intrepidus.
13. Anno quoque secundo per Spoletanum Ducatum ad Urbem iterum redit, et per totum Quadragesimale tempus ipsam Romam cum multa hostilitate obsedit. Adveniente vero tempore Paschali, ut aestivum cauma vitaret, dispersit per circumpositas civitates exercitum, et ipse in Lombardiam cum [Col. 0126C] paucis reverti studuit; Guibertum vero apud Tiburtum dimisit, et exercitui suo praefecit, qui, postposito Sacerdotio, per incumbentem aestatem agros et segetes Romanorum vastavit, et alia mala tamquam vir sanguinum eisdem Romanis hostiliter intulit. Sic tertio quoque anno idem Rex ad obsidendam Romam reversus est: sed quia seipsum excommunicatum a Cluniacensi Abbate [Col. 0126D] S. Lugo Cluniacensis hic fuit, cujus gratiam quam supplicibus litteris ambiverit simulate poenitens Henricus, maxime cum coepit filium sibi oppositum experiri, ostendimus § 2, ante S. Hugonis Acta 29 Aprilis. Erat autem ille tunc in Italia visitque Cassinense monasterium, uti ad an. 1083, num. 16, Baronius docet. atque aliis religiosis Deum timentibus pro certo haberi cognovit, ut eorum simplicitatem melius circumvenire posset, ad callida se argumenta convertit. Post captionem itaque Ostiensis Episcopi et aliorum multorum, quos praecepit absolutos dimitti, universis Romam visitare volentibus firmam securitatem dedit, quam juramento publice confirmavit; et ut [Col. 0126D] popularem favorem omnino consequeretur et gratiam, in publico dixit quod a Domino Gregorio Papa imperialis coronae dignitatem vellet accipere. Quod postquam populus Romanus cum religiosis viris audivit, non mediocriter laetati sunt omnes; [Col. 0127A] et ad vestigia Pontificis lacrymabiliter accedentes, ipsum cum magna instantia exoraverunt, ut patriae jam fere perditae miseraretur, et paterna clementia condoleret. Pontifex autem, qui pro justitia et ecclesiastica libertate tuenda, si rationabilis causa exigeret, mortem subire paratissimus existebat, constanter in hunc modum respondit: Ego versutias et calliditates Regis frequenter expertus sum: sed, si vult in iis in quibus manifeste peccavit Deo et Ecclesiae satisfacere, ipsum libenter absolvam, et Imperialem sibi coronam cum benedictione imponam; alioquin nec debeo, nec possum vos in hac parte ullatenus exaudire.
14. Quod verbum cum Rex remordente conscientia denegaret facere, et populus Pontifici per plures [Col. 0127B] dies vehementer instaret, ut absque satisfactione Regem susciperet, et Pontifex ad eorum caecas preces omnino permaneret immobilis, Rex paulatim coepit popularem favorem pecunia et terrore sibi acquirere. Quod ut Pontifex manifeste cognovit, de constantia populi prorsus diffidens, in Castro Crescentii se cum Fratribus suis recepit. Rex itaque, quoniam populum Romanum ad voluntatem suam indubitanter attraxerat, Guibertum in Sede Apostolica violenter intrusit. Sed cum de Romana Ecclesia nullum Episcopum vel Cardinalem posset habere, a Bononiensi, et Mutinensi, atque Cerviensi [Col. 0127D] Erant hi Sigefridus Bononiensis, Heribertus Mutinensis: Cerviensis nomen ignoratur, deficiente Episcoporum serie ab anno 1069, quando scitur quemdam Bonum vixisse (qui forte usque huc superfuit) ad annum 1101. Blondus autem pro Cerviensi Tarvisinum substituit, qui posset fuisse Accelinus, anno 1082 Ecclesiae isti praesidens: ab his autem execrationem suam potius quam consecrationem accepit Guibertus, in Dominica Palmarum anno 1084, adeoque 24 Martii: nam Pascha celebratum fuit 31 ejusdem. Pseudoepiscopis fecit eum, secundum consuetudinem Romanorum Pontificum, execrabiliter [Col. 0127C] benedici: et in festo Paschatis ab eodem Huberto Imperii coronam impudenter assumpsit: post modicum vero ad obsidionem Castri [Col. 0127D] Moles Adriani antiquitus, deinde S. Angeli sub Gregorio I dici coepta, adjectisque postea munitionibus [Col. 0128D] Castrum; et anno 985, ab eo qui postea ipsum novis operibus communivit, Crescentio Numentano, nomen diu tenuit, et ut apparet etiam hac aetate tenebat. Ospergensis nominat Castellum Crescentii, quod vulgo domus Theodorici dicitur. Crescentii universos Romanos conduxit. Pontifex autem, sicut vir cautus et providus, jam diu Robertum Guiscardi, egregium Normannorum Ducem, sollicitare studuerat, ut in manu valida contra illatam sibi violentiam, et potenter succurreret; quem ad ipsius liberationem cum maximo exercitu celebriter venientem audivit. Quod ubi Rex Henricus in veritate cognovit, vehementer expavit, et illico ad ecclesiam S. Petri rediens, domo Capitolina et Leonina civitate destructa, vale faciens Romanis, cum eodem Guiberto, non sine multo rubore, aufugit. In sequenti die, antequam Senam Rex pervenisset, memoratus [Col. 0127D] Robertus Dux, tamquam leo fortissimus Romam violenter intravit, quam non per triennium sicut Rex Henricus, sed una et eadem die in manu valida [Col. 0128A] cepit: atque beatissimum Patrem et Dominum nostrum Papam, suffragantibus sibi sanctorum Apostolorum Petri et Pauli meritis, ab obsidione qua tenebatur potentissime liberavit. Sic itaque ipsam venerabilem civitatem velociter expugnatam, sicut gloriosus triumphator, per plurimos dies possedit, vendens plurimos ex ipsis perfidis civibus, qui Dominum et Pastorem suum perdiderant: quosdam vero mutilavit, et quosdam secum usque ad Calabriam captivos duxit? sed in ingressu ipsius Civitatis regionem Lateranensem ad Colosseum [Col. 0128D] Nicolao Coliseum, quod nomen hodieque in usu est, et erat cum scriberet Anastasius Bibliothecarius: ita autem dictum volunt Amphitheatrum illud maximum, quod a Vespasiano et Tito extructum esse juxta viam sacram, eo loci, qui jam a Neronis tempore nomen habebat ab immani 120 pedum Colosso, quem ille sibi erexerat. ferro et flamma combussit. His igitur ita peractis Dux ad propria rediit, et Patrem suum Gregorium Pontificem, in Lateranensi palatio sedentem cum Fratribus suis Episcopis et [Col. 0128B] Cardinalibus, in pace dimisit, pertractantem Ecclesiae negotia pro sui officii debito, de diversis mundi partibus emergentia.
15 Hic liberavit ab illicita occupatione sexaginta Mansionariorum B. Petri ecclesiam, qui universa Oratoria seu ministeria ipsius ecclesiae, praeter majus altare, quadam violentia detinebant, cuncta oratorum advenientium oblationes in usus proprios redigebant. Erant autem Cives Romani, uxorati seu concubinarii, barba rasi et mitrati, mentientes oratoribus et praecipue multitudini rusticanae Lombardorum, asserentes se Cardinales Praesbyteros esse; quorum utique oblationibus receptis, indulgentiam eis et remissionem peccatorum ausu nefario [Col. 0128C] impudenter praestabant. Hi, occasione custodiendae ecclesiae, consurgentes intempestae noctis silentio, infra et circa eamdem ecclesiam multa impune homicidia, rapinas, varia stupra, et diversa latrocinia exercebant: quos, sicut diximus, Beatus Pontifex ab eadem ecclesia non sine multa difficultate removit, et custodiae curam honestis Clericis et Sacerdotibus commisit et tradidit. Hic ter quaterque vere beatus Pontifex, post diutinam in Urbe moram, descendit in Apuliam; et, occurrente sibi jam dicto Duce Roberto Guiscardi, Salerni famosam civitatem gloriose intravit. Ibique, dum salutis monita concurrenti populo daret, repente in lectum aegritudinis decidens, in beata confessione, post modicum, diem feliciter clausit extremum. Ad cujus [Col. 0128D] utique corpus, in B. Matthaei basilica honorifce tumulatum, mirabilis Deus multa miracula operari dignatus est.
Hic praeclarus et almificus Pontifex, 3 anno sui Pontificatus, in Nocte Nativitatis Domini, apud S. Mariam Majorem ad Praesepe, dum Missam celebrabat, in confractione Dominici Corporis super altari, a quodam Centio Stephani captus fuit et perductus in domum dicti Centii: quae domus posita erat in loco, qui vocatur Parrioni [Col. 0129C] Ecgraphum quidem nostrum Parriam: sed hujusmodi mendis ipsum scatet, elegantia majori quam accuratione transcriptum. Est autem Parrione nomen Regionis unius ex 14, in quas Urbs tota dividitur, simulque plateae ab illa ducentis versus Pontem S. Angeli: atque ita facile conciliabuntur textus, in quibus vocatur turris ad pontem S. Petri, quia per hunc itur ad Burgum S. Petri, seu urbem quam vocant Leoninam. . Sed quia dies erat celeberrimus, omnes Romani in unum convenerunt, ad praedictam domum capiendam perrexerunt, et Dominum Papam de tanta injuria liberaverunt. Liberatus itaque D. Papa, ad ecclesiam in qua captus fuit, indutis solemnibus vestimentis ut mos erat reversus, Missam quam incoeperat perfinivit: ad palatium [Col. 0129B] denique coronatus, et cum omni laude Episcoporum atque Cardinalium et Procerum reversus, quidquid consuetudinis est celebravit. Romani, tantam injuriam ferre non valentes, domum Centii cum omnibus bonis devastarunt, et in terram contra D. Papae voluntatem prostraverunt. Ipse vero qui malum et praedictum scelus commiserat, aufugit a manibus eorum, et Curiam Teutonici Regis requisivit. Quid vero mali commiserit, quas falsitates composuerit, quam discordiam inter Regnum et Sacerdotium fecerit, et ad ultimum suo instinctu usque in finem perduxerit, in sequentibus (prout melius potero) explicare curabo. Nunc pauco intervallo, quod praedictus Pontifex, interea dum ipse ivit, stetit, et [Col. 0130A] rediit, operatus est, dicere pro posse studeam.
2. Secundo anno sui Pontificatus, antequam istud factum fuisset, unde praefatus [Col. 0129D] Mss. Vitae Pontificum apud nos habent quidem Maii; sed Summarium Actorum, descriptum in Registro libri seu anni secundi, uti testatur Baronius, habes Martii et merito. Nam summarium istud in quo notatur Dionysii depositio, continetur in epistola 54, data Romae V Nonas Martii, Indictione [Col. 0130C] 13, ipsumque summarium ponitur statim post Epistolam 2, datam in Synodo, secunda Kalendas Martii. Cum ergo sequens Pascha, ad quod infra citatur Hermannus Bambergensis, celebrandum fuerit 5 Aprilis, sequitur Synodum hanc coepisse fer. 3 primae Hebdomadae Quadragesimalis in festo S. Matthiae. Notatus autem in eodem Registro annus Christi 1074 indicat usque ad proximum Annuntiationis festum tunc adhuc Romanis cucurrisse suum annum, ex usu Florentinorum, quod et Baronius notavit. malevolus occasionem acceperat, in Concilio, quod ipse Romae a VI Kal. Martii usque ad II Kal. praedicti mensis celebravit; quinque de familia Regis Teutonicorum, quorum consiliis ecclesiae vendebantur, a liminibus Ecclesiae separavit. [Col. 0130C] Quae sequuntur visum est ex registro juxta Baronium hic adjungere, tanquam ex fonte, unde partem delibavit auctor horum Actorum. Ita ut, si abinde usque ad Kalendas Junii Romam non venirent et satisfacerent, excommunicati haberentur. Philippus [Col. 0130C] Philippum Franciae regem, de Simonia apud se accusatum a clero Matisconensi, jusserat Gregorius a Ruderico Caballonensi episcopo moneri perepistolam, datam Piperni II Nonas Decembris, indict. XII, adeoque tribus fere mensibus ante hanc synodum. Rex Francorum, si Nuntiis Papae ad Gallias ituris, de satisfactione et emendatione securitatem non fecerit, habeatur excommunicatus. Liemarum Bremensem Archiepiscopum, pro inobedientia superbiae suae, ab Episcopali officio suspendit, et a Corpore et sanguine [Col. 0130B] Domini interdixit. Guarnerium Strazburgensem ab episcopali et sacerdotali officio suspendit. Henricum Spirensem suspendit: Herimannum Bambergensem, si ante Pascha non venerit satisfacturus, similiter suspendit. Item in Longobardia Gulielmum Papiensem et Cunibertum Taurinensem suspendit. Dionysium Placentinum deposuit. Robertum Ducem Apuliae jam anathematizatum, et Robertum de Loritello, invasores bonorum S. Petri excommunicavit.
3. Tertio vero anno idem Papa Romae in Basilica Salvatoris Synodum [Col. 0130D] Hanc quoque synodum esse in Quadragesima celebratam, cujus I Dominica incidit in 15 Februarii, persuadet nota anni 1075, adhuc usque ad Annuntiationem currentis, addita apud Baronium ex eodem (ut putamus) registro; ubi non dubito quin in summariis aliarum sequentiam sub Gregorio [Col. 0131D] synodorum anni uniformiter incipiantur; licet Baronius, abhinc stylum mutans, annos notet velut a Kal. Januarii coeptos. celebravit, in qua Sigefridum Maguntinum Archiepiscopum, qui conatus est Episcopos et Abbates Regni Teutonicorum a [Col. 0131A] sancta Romana Ecclesia speciali Matre sua scindere, judicio sancti Spiritus et auctoritate Beatorum Apostolorum Petri et Pauli ab omni Episcopali officio suspendit, et a communione Corporis et Sanguinis Domini separavit, nisi forte mortis periculum ei superveniret, ita tamen ut poenitentia ductus resipisceret: caeteros vero qui ejus schismati consentiendo subscriberent, ab omni Episcopali officio suspendit. [Col. 0131D] Ex eodem fonte rursus addo sequentia. Illos vero qui non sua sponte consenserunt usque ad festivitatem S. Petri toleravit, eo quidem respectu, ut si infra istum terminum idoneam, aut per se aut per nuntios suos, satisfactionem praesentiae suae non obtulerint, Episcopali deinceps officio priventur. Episcopos Longobardiae, qui, spreta Canonica et Apostolica auctoritate contra B. [Col. 0131B] Petrum Apostolorum Principem (eique praestitum) sacramentum conspiraverunt, auctoritate ejusdem B. Petri ab omni Episcopali officio suspendit, et a communione Sanctae Ecclesiae separavit. Agathensem Episcopum Berengarium, quia Narbonensi Epicopo excommunicato, communicavit, et vices Episcopales pro illo fecit, excommunicavit. Viennensem Episcopum Herimannum, juste depositum pro Simonia, perjuriis, sacrilegiis, apostasia, quia Viennensem Ecclesiam infestare non desistebat, excommunicavit: et Ecclesiis Romanensi et S. Isidori Lugdunensi, quousque eas occupaverit, divinum interdixit Officium. Desiderium et Romanensis Ecclesiae Clericos, qui Regulares ab ea expulerunt et excommunicatis communicaverunt, inde donec satisfacerent [Col. 0131C] excommunicavit. Abbatem S. Aegidii similiter et Comitem S. Aegidii, propter consanguineam; et Comitem Forensem, et Umbertum de Bello Joco, propter infestationes Lugdunensis Ecclesiae; Podiensem Simoniacum [Col. 0131D] Deerat conjunctio, quam supplemus; agitur enim (ut apparet) de Podiensi episcopo, qui tunc erat Stephanus, adeoque de eodem. (et) homicidam Stephanum, scilicet a Legatis suis excommunicatum, et Pontium Gratianopolitanum quousque resipisceret excommunicavit, et ea quae Diensis episcopus in Episcopatu Diensi de decimis, et primitiis, et ecclesiis fecit, et caetera quae in Legatione [Col. 0131D] Legationis, Hugoni Diensi per Galliam commissae, multa est mentio in epistolis Gregorii, sed mnes hoc anno posteriores sunt, ut videatur non [Col. 0132D] diu ante coepta fuisse. Apostolica statuit, confirmavit.
4. Item Henricum, filium Henrici Imperatoris, in eadem Synodo in hunc modum excommunicavit: Beate Petre, Apostolorum Princeps, etc. [Col. 0132D] Eamdem ipsam formulam jam legisti in Vita num. 63, quare hic omittitur. . . . Post [Col. 0131D] excommunicationem vero multum rogatus a quibusdam fuit ut pacem cum eo faceret. Responsio (autem) illius talis erat: Cum eo nos pacem velle habere, si ipse cum Deo pacem (habere) studuerit: nam vestra fraternitas minime ignorat, quanto tempore sancta Ecclesia inauditas pravitates et diversas iniquitates Regis (et utinam Christiani veri!) sustinuit, [Col. 0132A] et quantae ruinae quantaeque calamitatis ipso auctore, hoste antiquo praecedente, (janua) patuit: cui nos paterna dilectione, et amore patris ac matris ejus ducti, adhuc in Diaconatu positi, admonitionis verba suavissima transmisimus, atque summopere et frequenter eum per viros revocare procuravimus. Illis autem qui dicebant Regem non posse excommunicari, sic respondebat: Quando Deus Ecclesiam suam ter Beato Petro commisit, dicens, Pasce ove meas, Reges excepit? Ubi Deus principaliter B. Petro dedit potestatem ligandi et solvendi in coelo et in terra, nullum excepit, nihil ab ejus potestate subtraxit: nam qui se negat Ecclesiae vinculo non posse alligari, restat ut neget se non posse ab ejus potestate absolvi: et qui hoc impudenter negat, [Col. 0132B] se omnino a Christo sequestrat. Nunc qualiter est reversus praedictus Rex post excommunicationem ad D. Papae obedientiam, et quid fecerit, dicamus.
5. Ad oppidum Canusii apud Longobardiam, in quo D. Papa erat cum paucis, Rex advenit: ibique per triduum ante portam castri . . . persistens . . . omnes ad compassionis misericordiam movit . . . Denique instantia compunctionis ejus et tanta omnium qui ibi aderant supplicatione devictus D. Papa, tandem eum, relaxato anathematis vinculo, in communionis gratiam et sinum Matris Ecclesiae recepit, acceptis ab eo securitatibus quae inferius scriptae sunt . . . Hoc est jusjurandum Henrici Regis Teutonicorum: Ego Henricus Rex, etc. ut supra in Vita num. 75. Actum Canusii V Kal. Februarii, Indictione 15 [Col. 0132D] Adeoque anno 1077. Datam omiserat Paulus, quem apparet hinc verbotenus descripsisse totum istum locum; quare eadem hic iterare nolentes, punctis signatis lectorem illuc remittimus. . [Col. 0132C] Dum vero in excommunicatione manebat, divortium quoddam inter Henricum Regem et Rodulfum de dignitate ortum est: quod videlicet divortium multi a D. Papa factum esse clamabant: sed nullo modo se illos offendisse [Col. 0132D] Offendisse, id est in mutuam offensionem concitasse. praedictus Pontifex profitebatur, imo utrique misit ut viam sibi praepararent, quatenus pro diffiniendo tanto negotio secure posset procedere: quia mallet millies, si posset, mori, quam sua occasione tot millia hominum morti traderentur.
6. Quinto anno [Col. 0132D] Annum 1078 notant Acta Synodi, apud Baronium, [Col. 0133D] et ex lib. V, epist. 13, constat indictam fuisse, pro proxime venturae Quadragesimae hebdomada prima, cujus Dominica eo anno, Pascha habente ad 8 Aprilis, incidere debebat in 25 Februarii. sui Pontificatus celebravit Romae Synodum, ubi interfuerunt Archiepiscopi et Episcopi diversarum urbium fere numero centum, nec non et Abbatum ac diversorum Ordinum Clericorum [Col. 0132D] et laicorum innumerabilis multitudo: in qua Apostolica auctoritate (multa quae corrigenda erant correxit et quae corroboranda firmavit. Inter caetera autem in fine Synodalis absolutionis Tedaldum dictum Archiepiscopum Mediolanensem, et) Guibertum Ravennatem, inaudita superbia et haeresi adversus sanctam Ecclesiam Catholicam se extollentes, [Col. 0133A] ab Episcopali et Sacerdotali officio suspendit: et olim jam factum anathema super ipsos renovavit, eo quod vocati ad Synodum venire [Col. 0133D] Ms. nostrum praecitatum not. 166 quia de Thedaldo tacuerat, omnia posuit in singulari; sed epistolam Guiberto nominatim scriptam, ad omnes etiam Lombardiae episcopos, etc., directam esse, habet titulus; et verosimiliter Thedaldo nominatim exemplar missum fuit, tanquam capiti episcoporum Lombardiae, sicut Guibertus erat Aemiliae. contempserunt. (Arnulphum Cremonensem, publice coram D. Papa convictum et confitentem se Simoniacum, ab omni Episcopali officio absque spe recuperationis deposuit, et usque ad condignam satisfactionem anathemate percussit). Rolandum quoque Tarvisiensem, qui pro adipiscendo Episcopatus honore subdolus factus Legatus, inter Regnum et Sacerdotium schisma facere non abhorruit, (ut amodo et usque in saeculum Episcopali careat dignitate, Apostolica censura censuit; et ut nullus successorum suae consecrationi aliquo modo consentiat, modis omnibus prohibuit; et) perpetuo anathemate eum alligavit, [Col. 0133B] nisi resipuerit et digne Deo satisfecerit. Ugonem Cardinalem tit. S. Clementis, tertio ab Apostolica Sede damnatum, eo quod aspirator et socius factus haeresis Caduli Parmensis Episcopi; (et iterum constitutus Legatus Apostolica Sede damnatis se conjunxit; et tertio factus apostata et haeresiarcha, schismata et divisiones atque scissuras in Ecclesia Dei, tentans eam scindere, fecit; ab omni Sacerdotali officio privavit, et tam ab ingressu et honore praedictae Ecclesiae, quam omnium Ecclesiarum sub perpetua et irrevocabili sententia submovit, et) usque ad satisfactionem anathemate percussit. (Renovavit etiam excommunicationem a praedecessoribus factam super Gaufredum Archiepiscopum Narbonensem, et absque ulla recuperationis spe ab Episcopali Officio eum submovit.) . . . [Col. 0133C] [Col. 0133D] Sequebantur hic quae habet Paulus de mittendis ad pacem legatis num. 90 et ante conclusionem, qua dicitur id totum Actum Romae in ecclesia Domini Salvatoris, V Nonas Martii, indictione I, alia quaedam decreta leguntur apud Baronium, indeque in Collectione conciliorum, quae satis est ibi posse inveniri. Expleto Concilio misit nuntios suos, videlicet Bernardum [Col. 0133D] Bernardum diaconum Papiensem, a Nicolao II creatum cardinalem, ait Lambertus Schaffnaburgensis, aliqui ab ipsomet Gregorio primum volunt [Col. 0134D] esse promotum. Diaconum et Bernardum Massiliensem Abbatem [Col. 0134D] Hunc quoque abbatem S. Victoris Gregorius cardinalem creaverat; qui a Bertholdo Constantiensi laudatur ut vir omni charitate plenus, et obiit anno 1079. , cum Udone Treverensi Archiepiscopo, ad componendam pacem cum Rege Henrico et Rodulpho, quem Teutonici sibi Regem elegerant; praecepitque eis ut stricte discernerent, quis ex duobus majorem haberet justitiam; et cuicumque justitia competeret, illi Regni gubernacula traderent: quia justior pars amplius de Deo confidere potest, et potestate B. Petri omnino erit adjuta.
7. Anno sexto pontificatus Gregorii, mense Novembri [Col. 0134A] die 18, indictione XI, Marro, Guilleri filius, habitator in ducatu Spoletano, pro redemptione animae suae et parentum suorum, obtulit B. Petro et super altare ejus omnia quae ei pertinebant de castro quod vocatur Moricida, posito inter Muricem et Clarignanum, quod conquisitum habebat per concambiationem a Liraldo et Hugone, nepotibus Ugonis filii Ascari, in plebe de Luzano [Col. 0134D] Luigianum Spoleto versus Marchiam distat 5 p. m. et hinc intervallo 2 aut 3 milliarium, secundum tabulam topographicam Umbriae, C. Moro, id est, Castellum Mauri; et Can-Moro id est, Campus-Mauri, quae videntur huc facere, licet nomina Muricis et Clarignani modo non reperiantur. , reservato usu fructu diebus vitae suae et Brutuli sui filii et filiorum Brutuli, si masculi fuerint de legitimo matrimonio procreati. Eodem vero anno (III Kal. Decembris, synodus) celebrata est ab eodem pontifice, in qua inter caetera excommunicatus est Constantinopolitanus imperator [Col. 0134D] Nicephorus Botoniates, tyrannice sibi Imperium vendicant, Michaelem cum conjuge et filio in Blachernis captos in monasterium relegarat: erat autem Michael Ducas Romanae Ecclesiae communioni adhaerens. . Juraverunt quoque in eadem synodo legati Henrici et Rodulfi, quisque pro domino [Col. 0134B] suo, quod nullis dolis colloquium legatorum Sedis Apostolicae in Teutonico regno habendum impedient. Multa etiam alia sunt ab eodem in eadem synodo constituta [Col. 0134D] Inveniuntur adhuc Tituli 33 Capitulorum, decreta vero iis respondentia 12 duntaxat supersunt. , quae longum est enarrare. Renovavit autem et anathema factum super Guibertum Ravennatem, et civibus majoribus omnibus atque minoribus nuntiavit, eum esse excommunicatum et destructorem Ecclesiae Ravennatis.
8. Altero quidem anno [Col. 0134D] Anno 1079, nam prior Synodus pertinet ad an. 1078. pontificatus ejusdem 6 mense Februario, indictione II, celebrata est synodus Romae, ad honorem Dei et aedificationem Ecclesiae, in basilica Sancti Salvatoris; in qua omnes archiepiscopi, religiosae personae, congregatae sunt, ut sanctam synodum celebrarent. Omnibus igitur congregatis, habitus est sermo de corpore et sanguine [Col. 0134C] Domini nostri Jesu Christi, multis haec, nonnullis illa, prius sentientibus. Maxima siquidem pars, panem et vinum, per sacrae orationis verba et sacerdotis consecrationem, Spiritu sancto invisibiliter operante, converti substantialiter in corpus Dominicum, de Virgine natum, quod et in cruce pependit, et in sanguinem, qui de ejus latere, militis effusus est lancea, asserebat, atque auctoritatibus orthodoxorum Patrum, tam Graecorum quam Latinorum, modis omnibus defendebat; quidam vero, nimia caecitate perculsi, figuram tantum (et substantiale illud corpus in dextera Patris sedens esse); se et alios decipientes, quibusdam cavillationibus conabantur astruere. Verum ubi coepit res [Col. 0135A] agi, prius etiam quam tertia die ventum fuerit in synodum, defecit contra veritatem niti pars altera. Nempe Spiritus sancti ignis, emolumenta palearum consumens, et fulgore suo falsam lucem diverberando obtenebrans, noctis caliginem vertit in lucem. Denique Berengarius, hujus erroris magister, post longo tempore dogmatizatam impietatem, errasse se coram concilio frequenti confessus, veniamque postulans et orans, eam ex apostolica clementia meruit, juravitque sicut in consequentibus continetur:
9. Ego Berengarius, corde credo et ore confiteor, panem et vinum, quae ponuntur in altari, per mysterium sacrae orationis et verba nostri Redemptoris, substantialiter converti in veram et propriam ac vivificatricem carnem et sanguinem Domini nostri [Col. 0135B] Jesu Christi; et post consecrationem esse verum Christi corpus, quod natum est de Virgine, et quod pro salute mundi oblatum in cruce pependit, et quod sedet ad dexteram Patris; et verum sanguinem Christi, qui de latere ejus effusus est; non tantum per signum et virtutem sacramenti, sed in proprietate naturae et veritate substantiae, sicut in hoc brevi continetur, et ego legi, et vos intelligitis. Sic credo, nec contra hanc fidem ulterius docebo: sic me Deus adjuvet, et haec sancta Dei Evangelia. Tunc D. papa praecepit Berengario, ex auctoritate Dei omnipotentis et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, ut de corpore et sanguine Domini nunquam ulterius cum aliquo disputare, vel aliquem docere praesumeret; excepto causa reducendi ad hanc fidem eos, qui per [Col. 0135C] ejus doctrinam ab ea recesserant.
10. His itaque pie et feliciter actis, inter multas proclamationes conquesti sunt legati regis Rodulphi super Henrico, quod, nulli loco, nulli personae parcens religionem [ forte, regionem] transalpinam contereret et conculcaret; neminem debitus ordo, honor aut reverentia tueretur; et uti vilia mancipia, non modo sacerdotes et clerici, verum etiam archiepiscopi et episcopi caperentur, vinculisque manciparentur, partimque trucidarentur. Decreverunt ergo quam plures concilii, in illius tyrannidem gladium apostolicum debere evaginari; sed distulit apostolica mansuetudo. Juraverunt igitur legati Henrici regis illud, quod in sequentibus scriptum reperitur; [Col. 0135D] Legati Domini mei ad vos venient infra terminum ascensionis Domini [Col. 0135D] Ascensio Domini, eo anno quo celebratum est Paschae 24 Martii, incidit in diem 2 Maii. , excepta majori vi, id est morte vel gravi infirmitate vel captione absque dolo, qui legatos Romanae Ecclesiae secure ducent et reducent; et Dominus Rex erit obediens illis, secundum justitiam et judicium illorum; et haec omnia absque dolo, nisi quantum ex jussione vestra remanserit. Et haec juro ex praecepto domini mei regis Henrici. Itidemque Rodulphi quod sequitur: Si colloquium ex vestro praecepto constitutum fuerit [Col. 0136A] in partibus Teutonicis, loco et tempore a vobis definito, ante praesentiam vestram vel legatorum vestrorum, dominus noster rex Rodulphus vel ipse veniet, vel episcopos et fideles suos mittet; paratusque erit judicium de causa regni subire, nulloque malo ingenio conventum a vobis sive legatis vestris constitutum impediet; et postquam inde certum vestrum nuntium videbit, de pace in regno statuenda et confirmanda, studebit ut legatio vestra provenire ad pacem regni et concordiam possit. Haec omnia observabuntur, nisi quantum ex vestra licentia remanserit, vel ex impedimento legitimo, scilicet morte vel gravi infirmitate vel captione sine dolo. [Col. 0135D] Addit Labbeus, eodem anno IV Nonas Maii, alterum Concilium, in quo coram quatuor Episcopis, pluribus Cardinalibus, Abbatibus, et Archipresbyteris [Col. 0136D] deliberatum sit, Utrum bona ecclesiarum possint poni in pignore pro pecunia colligenda, ad resistendum Guiberto Archiepiscopo Ravennati, Romanam Sedem invadere conanti.
11. Septimo quoque anno sui pontificatus idem [Col. 0136B] Pontifex Romae celebravit synodum, in qua interfuerunt archiepiscopi et episcopi diversarum urbium, nec non et abbatum ac diversorum ordinum clericorum et laicorum innumerabilis multitudo; in qua apostolica constituta corroborans, multa quae corrigenda erant correxit, et quae corroboranda firmavit. Inter caetera namque in fine synodalis absolutionis haec annexuit, et perpetuae memoriae posteris scribenda mandavit, ita dicendo: Patrum sanctorum statuta sequentes, sicut in prioribus conciliis, quae Deo miserante celebravimus, de ordinatione ecclesiasticarum dignitatum statuimus, ita et nunc apostolica auctoritate decernimus ac confirmamus, ut si quis deinceps episcopatum vel abbatiam de manu alicujus laicae personae susceperit, nullatenus [Col. 0136C] inter episcopos vel abbates habeatur, nec ulla ei ut episcopo seu abbati audientia concedatur; insuper ei gratiam S. Petri et introitum ecclesiae interdicimus, quousque locum quem sub crimine tam ambitionis quam inobedientiae, quod est scelus idololatriae, caedit, resipiscendo non deserit. Similiter etiam de inferioribus ecclesiasticis dignitatibus constituimus. Item si quis imperatorum, regum, ducum, marchionum, comitum, vel quarumlibet saecularium potestatum aut personarum investituram episcopatus vel alicujus ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ejusdem sententiae vinculo se obstrictum esse sentiat. Insuper etiam nisi resipiscat, et Ecclesiae propriam libertatem dimittat, divinae animadversionis [Col. 0136D] ultionem in hac praesenti vita, tam in corpore quam in caeteris rebus suis sentiat, ut in adventu Domini Spiritus salvus fiat.
12. Item sententiam depositionis et excommunicationis, jam plerumque datam in Theodaldum Mediolanensem dictum archiepiscopum, et Guibertum Ravennatem, et Rolandum Tarvisiensem confirmamus et corroboramus; et Petrum olim Rodonensem [Ruthenen] episcopum, nunc autem Narbonensis Ecclesiae invasorem, pari sententia damnamus. Item si quis [Col. 0137A] Normannorum terras S. Petri, videlicet illam partem Firmanae Marchiae quae nondum pervasa est, et ducatum Spoletanum et Campaniam, nec non maritimas atque Sabinum et comitatum Tiburtinum, nec non monasterium S. Benedicti Montis Cassini et terras sibi pertinentes, insuper et Beneventum invadere vel depraedari praesumpserit, gratiam S. Petri et introitum ecclesiae ei usque ad satisfactionem interdicimus. Verumtamen si quis illorum adversus habitatores harum terrarum aliquam justam causam habuerit, prius a nobis, vel rectoribus seu ministris inibi constitutis, justitiam requirat; quae si ei denegata fuerit, concedimus ut pro recuperatione suarum rerum de terra illa accipiat; non tamen ultra modum neque more praedonum, sed ut decet [Col. 0137B] Christianum, et eum qui sua magis quaerit recipere quam aliena diripere, et qui timet gratiam Dei'amittere et maledictionem beati Petri incurrere [Col. 0137D] Sequebatur in Ms. nostro ex Vitis Pontificum excommunicatio Regis Henrici . . . . . . Acta Romae Nonis Martii Indictione III, plane sicut eam impressam habes in Vita num. 96 et seqq. et omnia simul cum duobus Capitulis hic omissis, de falsa poenitentia et de electione Pontificum reperiuntur impressa apud Baronium ad an. 1080, nam quod in Registro unde accepta sunt notetur annus 1079, oritur a ratione praenotata anni Florentini usque ad Annuntiationem protrahendi: cumque Pascha anni 1080 bissextilis celebratum sit 12 Aprilis, intelligitur etiam haec Synodus prima hebdomade Quadragesimae convenisse, post Dominicam quae cadebat in 29 Februarii. . . . . .
13. In octavo sui Pontificatus anno, episcopis per principatus Apuliae et Calabriae constitutis, inter caetera verba, in quadam epistola [Col. 0137D] Haec est lib. VIII Epist. 5, data Cicani XII Kalendas Augusti. , malignitates regis Henrici et Guilberti Ravennatis archiepiscopi, «in jam dicta synodo excommunicatorum» denuntiavit. Primum namque malitiam, quam super ipsum D. papam Alexandrum per Cadulum Parmensem facere conatus est, innotuit; et quod Deus, qui superbis resistit, humilibus dat gratiam, superbiam eorum in foveam, quam aliis paraverant, cadere pro suis sceleribus juste permiserit, nuntiavit. Guibertum vero, Romanae Ecclesiae perjurum, Ravennatis Ecclesiae [Col. 0137C] devastatorem, antechristum et haeresiarcham, pro nefandissimis suis sceleribus, designavit. Omnibus vero episcopis et Ravennatis Ecclesiae suffraganeis, et omnibus majoribus et minoribus ejusdem civitatis, ac per totam Marchiam nec non totum ducatum, sine spe recuperationis damnatum atque depositum notificavit; quorum almificus praesul auxilio fretus, sicut B. Petrus B. Apollinarem transmisit ad praedicandum; sic ipse, qui licet indignus vicem ejus gerebat, archiepiscopum [Col. 0137D] Ejusdem libri Epist. 14, scripta omnibus Episcopis, Abbatibus, Comitibus atque Militibus, in parochia Ravennati atque Pentapoli, nec non et in [Col. 0138D] Marchia Firmana et in Ducatu Spoletino, commorantibus; illis videlicet qui B. Petrum diligunt, neque vinculis excommunicationis tenentur. Et his solis salutem et Apostolicam benedictionem impertiens, data II Idus Decembris, commendat iis Ravennatem Archiepiscopum R. quem post longas et innumeras pervasorum occupationes, nuperrime, sicut olim a B. Petro Appollinarem ita hunc Ravennas ab Ecclesia Romana meruit accipere. Baronius Richardum legit, et magnae aestimationis virum appellat: neque minus possumus de eo credere, etsi nihil uspiam ab eo actum inveniamus. ibi ad hominum animas Deo lucrifaciendas, et haeresim praedicti Guiberti destruendam, mittere curavit. Eodem vero anno Romae in basilica S. Salvatoris celebrata [Col. 0138A] est ab eodem Pontifice [Col. 0138D] Si haec aeque ac aliae Quadragesimalis fuit, quod praesumere licet, coacta fuerit post primam Dominicam, cadentem anno 1081 in diem 21 Februarii, quando Pascha fuit 4 Aprilis. synodus; in qua inter caetera (sententiam depositionis archiepiscoporum Arelatensis et Narbonensis, atque excommunicationis per legatos apostolicae Sedis promulgatam D. papa, his qui aderant collaudantibus, firmavit). Henricum quoque dictum regem et omnes fautores ejus, qui in praedicta excommunicatione animum induraverant, iterum excommunicavit et anathematizavit; item Ildimundum et Landum Campaninos tyrannos, omnesque adjutores eorum. Praeterea suspendit ab officio quosdam episcopos, qui ad concilium invitati, neque ipsi neque nuntii eorum pro ipsis venerunt.
14. Anno duodecimo pontificatus ejusdem D. Gregorii, ab Incarnatione Domini 194, XII Kalendas [Col. 0138B] decembris, praesidente eodem apostolico, celebrata est tribus diebus in Lateranensi basilica synodus, in qua fuerunt archiepiscopi, episcopi et abbates Campaniae, et de principatibus Calabriae atque Apuliae, paucique Gallicani; nam plurimos perfidia Henrici tyranni iter revertere compulit; qui Ostiensem [Col. 0138D] Otho Castillionaeus hic fuit, postea Papa Urbanus II. episcopum, de legatione apostolica redeuntem, contra fas et juramenti fidem, capi jussit sive permisit. Tres autem synodos Quadragesimales [Col. 0138D] Annorum scilicet 1082, 1083, 1084. ejusdem Henrici persecutio praepedivit; qui semel B. Paulum, bis B. Petrum aggressus, demum post multum fusum sanguinem, non tam suorum fortitudine quam negligentia civium, portas et muros surripuit. Romanum siquidem vulgus, pars videlicet copiosior civitatis, biennali bello fatigatum, acri inedia laborabat; [Col. 0138C] cum nec ipsis ad vicina oppida vel castra liceret, nec jurati Henrici ad urbem vellent negotiatum venire; multi autem fame adacti urbem reliquerant; proinde ceteri, bello remissius attenti rem ex animo minus gerebant, et a custodiis prout cuique libebat sine timore negligentius aberant.
15. Haec super Henrici tyrannide, quia se occasio praebuit, perstrinxisse sufficiat. (Ceterum Dominus Apostolicus in eadem Synodo, de fidei forma et Christianae religionis conversatione, sed et de robore animique constantia, ad praesentem pressuram necessaria, ore non humano sed Angelico patenter edisserens, die tertia totum fere Conventum in gemitus [Col. 0139A] et lacrymas compulit: sicque Concilium, Apostolica benedictione laetificatum, in pace dimisit.) Tres autem vices Henricus, ut dictum est, Romam venerat. Sed unum est quod cum silentio praeterire non oportet: in ultima namque secum Guibertum Raventinatem, jam multoties damnatum et depositum, deduxit; et invasorem super D. Gregorium Papam praeposuit. Sed quid diabolus et Antichristus Romae et in omnibus ejus finibus est operatus, longum est narrare. In castro namque S. Angeli, se cum paucis Dominus Papa reclusit, quoniam aliter Romae remanere non poterat: Romani vero malam, quam habuerunt a principio, consuetudinem perficere ut prius coeperunt: castrum undique muris obseraverunt, ita quod nulli fas esset introeundi vel [Col. 0139B] redeundi. Rex Capitolium ascendit, domos omnes Corsorum evertit, Romam ut propriam domum coepit habere. Dehinc [Col. 0139C] Ciacconius, in Vita Gregorii IX, creatum ait prope Septizonium, in Diaconia S. Luciae in Septisolio. Alexander Donatus eam esse censet quae nunc dicitur S. Luciae in Silice, et in Esquiliis sitam fuisse ait: est autem verosimile Septisolium, corrupte dictum a plebe, pro Septizonio. Septem-solia, in quibus Rusticus [Col. 0139C] Praefectura haec fuit, ut apparet, militaris; proinde a nobilitate muneris quod gessit nepos, argumentum duci posset ad nobilitatem ipsiusmet Gregorii patrui vel avunculi, in favorem Petraccii eamdem adstruentis. , nepos praedicti Praesulis, considebat, obsidens, cum multis machinationibus attentavit, quibus quam plurimas columnas subvertit. Cui nuntius advenit, si non de obsidione exsurgeret, a Roberto Guichardi Duce Apuliae expulsus esset, et de ejus manibus nemo eum liberare posset: quoniam praedictus Dux fidelis et devotus erat B. Petri et praefati Pontificis, et dignum erat ut filius patrem de tanta captione eriperet.
16. Rex vero, accepto cum suis consilio, Romanos omnes sic allocutus est: Patres et filii, vobis coronam Imperii et regni gubernacula manibus [Col. 0139C] vestris et potestati committo, animamque meam in [Col. 0140A] vestram curam trado. Quoniam mihi operae pretium in Longobardiam vertere iter, promitto vobis quod, si unquam rediero, totum meipsum et omnia quae habeo et habere potero modis omnibus tradam. Sed pius et clemens Dominus, qui novit omnium cogitationes, diu per eum non est passus Ecclesiam suam vexari: qui ad hanc civitatem ultra non est reversus. Robertus Guichardi, Romae appropinquans diebus his ad liberandum D. Papam, primitus non intravit: sed diu non stetit, donec intravit: aditum namque per portam Flamineam habuit. Romani, audito eum intrasse, bellum erexerunt: sed nihil ei facere potuerunt, imo ipse cum suis totam Regionem illam, in qua ecclesiae S. Silvestri et S. Laurentii in Lucina sitae sunt, penitus destruxit et fere ad nihilum [Col. 0140B] redegit. Dehinc ivit ad castrum S. Angeli, D. Papam ab eo abstraxit, secumque Lateranum deduxit: omnesque Romanos depraedari coepit et exspoliare, atque (quod injuriosum est nuntiare) mulieres dehonestare, regionesque illas circa Lateranum et Colisseum positas igne comburere [Col. 0139C] Hic ex Bertholdo ponendum esset, quomodo Romae in festo S. Joannis Baptistae, puta 24 Junii, cum ibi Henricus adhuc moraretur, Gregorius anathema in eum et Guibertum renovavit: quod iterum post Regis discessum fecit in Synodo, collecta [Col. 0139D] mense Decembri, ut credimus; siquidem, ut [Col. 0140C] ait Paulus num. 100, circa Kalendas Januarii praenosse coepit dissolutionem corporis sui. Potuit tamen etiam initio sequentis Quadragesimae habita Synodus fuisse post 9 Martii, cum Pascha agendum esset 20 Aprilis. Cum autem Bertholdus priorem anathematismi renovationem tam expresse dicit factam Romae, videtur indicare Synodum hanc ibi factam non esse, sed alibi, puta in Monte Cassino, prius quam Salernum deduceretur Pontifex. .
17. Eodem anno per totum orbem magna fames fuit, quod exinde multi homines nortui sunt, et sol [Col. 0140C] Hanc eclipsim nemo alius historicus adnotavit, unde ejus accuratius definienda occasio defuit Calvisio in Opere chronologico, omnium quas reperit eclipseon calculos subducere solito, ex astronomicis praeceptis. eclipsim passus est: terra mota est, castrum S. Angeli [Col. 0140C] An a Romanis seditiosis, post Gregorii discessum vel decessum, Guiberto faventibus? Ita suspicor: [Col. 0140D] residebat enim tunc Romae Guibertus. captum est. Dux vero Apuliae secum D. Papam deducens, apud Salernum dimisit; ibique amabilis Deo vir Catholicus, et contra haereticorum arma defensor Ecclesiae, liberator pauperum, captivorum consolator, orphanorum miserator, vitam finivit, atque Deo animam reddidit [Col. 0140C] octavo Kalendas Junii.
Prooemium ad Vitam S. Gregorii VII
[Col. 0139D] 1. Magnis controversiis occasionem praebuit ingens illa sacerdotium inter et imperium discordia, quae sub Gregorio septimo papa et Henrico quarto imperatore exarsit. De his alii aliter scripsere auctores historiarum, tum veteres cum recentiores, [Col. 0140D] prout scilicet partibus addicti fuerunt. Nec animus est ejusmodi quaestiones refricare, quae nihil ad nostrum institutum pertinent, et ex aliis auctoribus facile haberi possunt. Satis erit nobis Vitam hujus pontificis proferre, quam a Paulo Bernriedensi, [Col. 0141A] aequali auctore, paulo post ipsius Gregorii mortem litteris mandatam ex Gretsero et Bollando mutuati sumus. Porro Paulus, Vitae hujus auctor, fuit primum Ratisponensis Ecclesiae canonicus, qui cum ex ea urbe ab Henrico IV, quod ejus partibus non faveret, fuisset ejectus, in coenobium Bernried, recens constructum, sese recepit, ubi, suscepto canonicorum regularium instituto, aliquot annis degit. Inde Romam profectus pontificibus familiaris fuit. Praeter Gregorii Vitam alia item opuscula conscripsit, e quibus ipsemet beatae Herlucae Vitam infra laudat, quam ab eodem Gretsero editam Bollandiani die 18 Aprilis ediderunt.
2. Recentiores nonnulli Gregorium ex praenobili Aldobrandinorum familia ortum fuisse scribunt, ad [Col. 0141B] quod probandum vix aliud quidquam proferre valent, praeter nominum similitudinem. Hildebrandus quippe vocabatur priusquam eveheretur ad pontificatum, ut omnibus notum est. Sed quam sit frivola ejusmodi ratio, nemo non videt. Baronius e contrario Gregorium humili loco, patre scilicet fabro lignario, natum fuisse ait, quod Gregorio probro verti non posse, Jesu Christi Domini nostri exemplo, evincit. Qui cum Verbum Patris et verus Dei Filius esset, ex paupere Virgine nasci, et fabrum patrem, ut putabatur, habere non est dedignatus. Papebrochius vero licet primam opinionem rejiciat, alteri tamen non assentitur in praemissis ad Vitam Gregorii VII, die 25 Maii Bollandiani, ubi Gregorium e nobili familia prodiisse probari posse exinde censet, [Col. 0141C] quod in Actis pontificum manuscriptis, quae penes se asservari dicit, legatur Gregorii nepotem fuisse Rusticum praefectum Septem-soliis, seu domni quam instar arcis munitam frustra machinis bellicis expugnare conatus fuit Henricus imperator. Quod quidem officium, inquit ille, plebeio homini commissum minime fuisset. Eamdem sententiam suam confirmat Pauli ipsius auctoritate, qui in Gregorii Vita, observat eumdem pontificem habuisse avunculum abbatem monasterii sanctae Mariae in Aventino. Verum cum in antiquis monumentis nihil certi ad dirimendas ejusmodi controversias, auctoribus minime sibi consentientibus, inveniatur, frustra iis fusius agitandis vacare non licet. Eumdem in Tuscia [Col. 0141D] natum diserte asserit Paulus, quod alii Senis, alii apud Soanam contigisse volunt. His adversatur Hugo Flaviniacensis in Chronico Virdunensi, ubi Gregorium Romae natum ex parentibus civibus Romanis, disertis verbis affirmavit.
3. Aliquot futura ejus sanctitatis praesagia profert Paulus: at silet quod ei adhuc infantulo contigisse aiunt in fabri, quem quidam volunt, ut mox dicebamus, ipsius patrem fuisse, officina; ubi ex segmentis rejectaneis cum adhuc nesciret litteras, tamen ludendo eas ita composuisse memoratur, ut Davidicum illud exprimerent oraculum: Dominabitur a mari usque ad mare. Aliud ejus futurae potentiae priori adjicit praesagium Theodoricus Engelhusius canonicus Hildesheimensis in Vitis imperatorum ex [Col. 0142A] domo Brunswicensi oriundorum, ubi in Vita Henrici III imperatoris, cognomento Nigri, narrat Hildebrandum, qui tunc Henrici filii ejus paedagogus erat, visum fuisse in somnis ipsi imperatori cum suo ipsius filio ad mensam assidere, cornua habentem ad coelum usque sublimia, quibus eumdem Henricum filium in lutum dejiciebat, quam visionem cum Augusta de Henrico filio per Hildebrandum ex Imperiali sede exturbando interpretata fuisset. Imperator eumdem Hildebrandum in vincula conjecisse fame enecandum narratur, quem postea tamen, uxoris intercessione, liberum abire permisit, ne temere somniis fidem adhibendo, innocuum perire juberet, sed haec incerta sunt, sicut et alia multa a recentioribus conficta, quae proinde omittere visum est.
[Col. 0142B] 4. Certum est omnino Gregorium ab ipsa pueritia monasticae professioni nomen dedisse, quam reliquo vitae tempore et dilexit, et ejus exercitiis, quantum patiebatur rerum gerendarum necessitas, incubuit. Eum a puero monachum fuisse disertis verbis tradit Ordericus Vitalis, auctor illorum temporum accuratissimus, libro IV Historiae ecclesiasticae. Idem repetit libro VII, ubi fuse ejus historiam prosequitur. Eumdem professione monachum appellat Chronographus noster Saxonicus ms. Adolescentiam, inquit Hugo Flaviniacensis in Chronico Virdunensi, assumpto sanctitatis proposito, inter mundi contemptores, non sine magnis perfectionis indiciis perdomuit. His accedit Domnizo in Vita Mathildis, ubi [Col. 0142C] Gregorii mortem monachos prae caeteris, quod ipse monachus fuisset, deflevisse observat. Et quidem Petrus Damiani in opusculo 32, quod adhuc monachus ipsi Hildebrando nuncupavit, eum semper fratrem suum appellat, tum in praefatione, tum in totius operis decursu. Omittimus Theodoricum supra, num. 3, laudatum, Trithemium et alios ejusmodi auctores. Locum vero in quo monasticam professionem vovit, indicasse videtur ipse Paulus, num. 9, ubi scribit Hildebrandum a pueritia avunculo suo abbati sanctae Mariae in monte Aventino commendatum fuisse, ad litteras simul et morum disciplinam addiscendas, quod brevi ab eo factum fuisse commemorat.
5. Eumdem in percelebri monasterio Cluniacensi [Col. 0142D] monasticam vitam egisse sentiunt plerique scriptores, potissimum recentiores, qui eum testantur ibidem prioris officio fuisse donatum. Id diserte tradit Otto Frisingensis episcopus, scriptor haud ignobilis, qui refert Leonem IX ab imperatore pontificem designatum in Italiam properantem Cluniacum divertisse, ubi tunc Hildebrandus prior erat, cujus consilio eumdem, abdicatis pontificalibus insignibus, sub peregrini habitu Romam perrexisse ait, comitante eum eodem Hildebrando, qui Romanos ad eligendum ipsum jam ab imperatore electum induceret. Certe Gregorium erga Cluniacenses optime affectum fuisse nemo in dubium revocare potest. Ipse etiam sancto Hugone familiariter utebatur, ut ex ejus Vita patet. Sub sancti Maioli, seu potius, [Col. 0143A] nam ibi memoria lapsum fuisse Paulum censemus, sub sancti Odilonis disciplina in rebus spiritualibus eum eruditum fuisse colligi potest ex Vitae initio, ubi legitur, scintillarum visionem saepius ostensam primitus in Hildebrando Cluniacensis monasterii patrem sanctum Maiolum adnotasse, eique illud Joannis Baptistae adaptasse: Ister puer magnus erit coram Domino. Observat idem auctor Hildebrandum adolescentiam ingressum in Franciam profectum fuisse, domiturum ibi carnis petulantiam et molestia peregrinationis et instantia eruditionis. Quae fortasse in monasterio Cluniacensi, tunc temporis celeberrimo, perfecit. Romam reversus, indeque cum Gregorio VI, exsulare coactus, rediit procul dubio Cluniacum, ubi prioris officio donatus fuit, si [Col. 0143B] tamen hac unquam dignitate potitus fuit. Certe eumdem in monasticis disciplinis eruditum fuisse inde colligi potest, quod a Leone IX, post reditum in Urbem, monasterio sancti Pauli praefectus fuerit, ut eo in loco regularem disciplinam, quae ibi tepuerat, restitueret. Is est ipse qui eo nomine Vindocinensibus ecclesiam sanctae Priscae in monte Aventino Romae sitam eo pacto cessit, ut ibi semper duodecim monachi Vindocinenses, nec unquam minus quam octo regulariter vivant. Id discimus ex litteris Alexandri papae, quinto pontificatus sui anno datis, quibus convenientiam confirmat ea de re factam inter Hildebrandum archidiaconum atque coenobii sancti Pauli aeconomum seu rectorem, et Odericum Vindocinensem abbatem. Qua ratione nonnulli [Col. 0143C] eum Vallumbrosano ordini nuper ascripserint, fuse exponit et confutat Papebrochius, paragrapho 4, sed nulla ea de re apud eruditos auctores potest esse difficultas. Distinguendus est tamen noster Hildebrandus ab alio ejusdem nominis Cluniacensi priore sive praeposito, qui in Vita sancti Odonis laudatur. Quanta vero fuerit nostri erga professionem monasticam, cum ad pontificatum evectus fuit, propensio, ex variis ejus epistolis liquet, in quibus passim monachorum sanctimoniam laudat eorumque quieti, adversus quoslibet eis infensos, paterne providet. Legenda est ea de re ejus epistola 13, lib. I, ubi Manassem Remorum archiepiscopum monachos sancti Remigii vexantem comprimit; plures ad Lanfrancum [Col. 0143D] scripsit in gratiam monachorum Angliae. Eorum plerosque in cardinalium collegium adlegit; statim atque pontifex fuit renuntiatus, Casinensem abbatem sibi adesse voluit, ac morti proximus Hugonem Diensem, Ottonem ex Remensi canonico monachum, tunc cardinalem Ostiensem, ac Desiderium Casinensem, solos ut sibi substituantur dignos designavit, ex quibus duo ultimi Benedictini pontifices fuere. Denique, ut ait Ordericus Vitalis, libro IV, alios quoque monachos, prout ratio ducebat promovit, et diversarum ecclesiarum tutelae digniter praefecit.
6. Auctoritatis et disciplinae ecclesiasticae acerrimus vindex fuit Gregorius, tam ante quam post initum pontificatum. Fervebat potissimum ejus studium [Col. 0144A] adversus sacerdotes concubinarios, et Simoniacos, quae duo vitia tunc temporis Ecclesiam pessumdabant in Germania potissimum et in Longobardia. Ii cum Henricum Germanorum regem, occasione investiturarum jam in pontificem male affectum suas in partes traxissent, nec id ferre posset Gregorius, magnum in Ecclesia catholica incendium excitarunt; cum alii pontifici, alii regi faverent. Pontifex regem tanquam multorum criminum reum, et frustra saepius per litteras et legatos admonitum communione, tum regno privavit. Quae res adeo Henricum ejusque sectatores commovit, ut et ipse pontificem e sede disturbare conatus fuerit, procurata per episcopos sibi adhaerentes adversus Gregorium Guiberti Ravennatis electione, qui Clementis [Col. 0144B] III nomen usurpavit. Hinc natum gravissimum schisma; et episcoporum procerumque conventus frequentes tunc temporis fuere.
7. Placet omnino Gregorii cautio, quam in concilio Romano anno 1078 habito adhibuit in ferenda excommunicatione. Ut enim simpliciorum hominum qui ad ejusmodi dissensionum causas apprime discernendas non erant sufficientes, conscientiae quieti provideret, declaravit tales homines excommunicationis vinculo innodatos non esse; sicut neque illos quibus pro conditione, aetate, aut natura excommunicatorum consuetudinem vitare non licebat. Gregorii verba proferenda sunt ex Hugonis Flaviniacensis Chronico Virdunensi ad annum 1078. Et quoniam multos, peccatis nostris exigentibus, pro [Col. 0144C] causa excommunicationis quotidie perire cernimus, partim ignorantia, partim etiam nimia simplicitate, partim timore, partim etiam nimia necessitate, devicti misericordia, anathematis sententiam, prout possumus, ad tempus opportune temperamus. Apostolica itaque auctoritate ab anathematis vinculo subtrahimus videlicet uxores, liberos, servos, ancillas, seu mancipia, nec non rusticos et servientes, et omnes alios qui non adeo curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur, et illos qui ignoranter excommunicatis communicant, seu illos qui communicant cum eis qui communicant excommunicatis. Quicunque autem orator, sive peregrinus aut viator in terra excommunicatorum venerit, ubi non possit emere, aut non [Col. 0144D] habet unde emat, ab excommunicatis accipiendi licentiam damus. Et si quis excommunicatis non sustentatione superbiae, sed humanitatis causa aliquid dare voluerit, non prohibemus. Idem testatur Bertholdus Constantiensis presbyter in Chronico ad annum 1078. Haec procul dubio didicerat Gregorius ex beati Patris Benedicti regula, qui semel et iterum vetat, ne illi, qui quanta sit excommunicationis poena ignorant, ea feriantur. Et quidem cum ejusmodi censurae nonnisi ad aedificationem adhibendae sint, aliter agendo, in destructionem eas frequentius usurpari contingit. Plura habentur variis in conciliis, quae ab eo pontifice congregata sunt, ad disciplinae ecclesiasticae restitutionem, vitiorumque que exstirpationem praeclare sancita, quae hic fusius [Col. 0145A] describere non est nostri instituti, et quidem habentur in vulgatis conciliorum collectionibus.
8. Idem reformandae Ecclesiae, virtutisque promovendae ardens studium, plerisque in ejusdem beati pontificis epistolis elucet. Inter quas complures sunt ad varios totius orbis Christiani reges et principes, quibus bonos laudibus et gratulationibus ad majora pro Ecclesiae utilitate suscipienda adhortatur; vitiosos vero nititur minis et ecclesiasticis censuris ad meliorem frugem revocare. Alfonsum Castellae regem, qui uxoris suae consanguineam in conjugem assumpserat ab incestuoso connubio deterruit; Robertum Guischardum Nortmannorum in Italia principem, qui Ecclesiae terras devastabat, communione privavit, ac postea facti poenitentem [Col. 0145B] restituit communioni ecclesiasticae. Econtra optimos principes modis omnibus quibus valebat, sibi satagebat devincire. Hinc mitrae usum Bohemiae duci, ab Alexandro II jam permissum, confirmavit. Sueino Danorum regi litteras non semel scripsit, quibus ipsi, ob propensissimam in sedem apostolicam voluntatem gratulatus est, atque ab eo expetiit ut unum e suis filiis in Italiam mitteret, qui dux, princeps ac defensor Christianitatis esset. Ad ejusdem regis Sueini filium, jam patri defuncto suffectum, scripsit, ut eum patris sui virtutis aemulum ad Ecclesiarum defensionem invitaret.
9. Ingens etiam illi desiderium inerat omnes Ecclesias in unam fidei concordia revocandi; quantum vero efflagitaverit unionem Ecclesiae Grecae cum [Col. 0145C] Romana, discere licet ex ejus epistola decima octava libri I, quae est ad Michaelem Orientis imperatorem data. Quin et in Orientem proficisci meditabatur, quod Henrico Romanorum regi epistola 30 libri II testatus est, non solum ut Graecos, Armenos aliosque haereticos Ecclesiae reconciliaret, sed etiam ut Christianos eriperet, qui sub Saracenorum servitute gemebant.
10. Omnes ita Romanae Ecclesiae communionem ambire volebat, ut etiam rituum discrepantiam aegre ferret; hinc tantopere desudavit, ut ritum Mozarabicum, quo a compluribus saeculis Hispaniarum Ecclesiae utebantur, penitus auferret. Exstant ea de re ejus epistolae 63 et 64 libri I ad Alfonsum Castellae, [Col. 0145D] et Sancium Arragoniae reges. Miraculo hac occasione Mozarabicum ritum divinitus approbatum fuisse aiunt vulgati auctores Hispanici, ita ut projecto in ignem libro Mozarabico simul cum eo qui ritum Romanum complectebatur, isto in favillas statim redacto, prior illaesus servatus fuerit. At nemo hoc scripsit ante Rodericum archiepiscopum Toletanum, ut observat piissimus cardinalis Bona, qui Rodericus circa saeculi decimi tertii medium vivebat. Nec verisimile est ritum hunc ab Hispanis fuisse dimissum eo ipso tempore quo tam aperto miraculo ab ipso Deo comprobatus fuisset. Quamvis non ita in Hispaniarum Ecclesiis ejus usus abolitus fuerit, ut in plerisque monasteriis, imo etiam in nonnullis ecclesiis cathedralibus, adhuc tempore [Col. 0146A] Roderici, non servaretur. Typis tandem editus est, jubente cardinale Ximenio, qui in capella quadam Ecclesiae Toletanae, nonnullisque in ecclesiis parochialibus hodieque observari dicitur. Caeterum eodem flagrabat desiderio Gregorius cum F. Sueonum regi gratulatus est, quod Gallicanos quosdam verbi Dei administros suscepisset, a quibus ritus Romanae Ecclesiae acceperat; ipsum vero interpellat epistola 11 lib. VIII, ut nonnullos e suis clericos aut episcopos Romam mittat, qui, sedi apostolicae gentis moribus et terrae habitudinibus expositis, inde mandata in patriam referrent, queis tota gens imbueretur. Ad idem pertinet epistola 13 libri VIII, in qua Olaum Norvegiae regem monet (quod se jam Danorum regi scripsisse dicit) ut de junioribus et nobilioribus regni [Col. 0146B] sui aliquot ad aulam Romanam mittat, qui sub alis apostolorum Petri et Pauli eruditi, postea in patriam reduces, totam regionem in Romanae Ecclesiae consuetudinibus erudire possent. Nonnulla ab eo circa ritus ecclesiasticos instituta refert auctor Micrologi, quae a Baronio laudantur ad annum 1085.
11. Berengarium haereticum post iteratas condemnationes saepius ad vomitum redeuntem compressit vigilantissimus pontifex, et quem anno 1055, sub Victore II tunc sedis apostolicae legatus in concilio Turonensi, ad ejurandam suam haeresim jam compulerat, pontifex factus eumdem Romam accersitum semel et iterum in duobus conciliis, post editas duas fidei confessiones Ecclesiae restituit. Sed de hac re actum est in praefatione huic tomo [Col. 0146C] praefixa.
12. At hic omittere non licet, summam ejus in sacrosancti eucharistiae sacramenti frequentatione devotionem, ac pietatem in beatissimam virginem Mariam, quae duo tanquam firmissima in humani generis hostem propugnacula, Mathildi comitissae ita commendavit, ut simul ea cum peccati odio, humilique cordis contritione conjuncta esse voluerit. Legenda est ea de re ejus epistola 47 libri primi. Inter caetera, inquit, quae tibi contra principem mundi arma, Deo favente, contuli, quod potissimum est, ut corpus Dominicum frequenter acciperes indicavi, et ut certae fiduciae Matris Domini te omnino committeres praecepi. Tum profert selecta ex sanctis Ambrosio, [Col. 0146D] Gregorio, et Joanne Chrysostomo testimonia, quibus illi sanctissimi viri ad frequentanda sacramenta, sui aevi fideles invitabant; tandem laudata beatissimae Virginis erga peccatores conversos clementia, sic concludit: Pone itaque finem in voluntate peccandi, et prostrata coram illa, ex corde contrito et humiliato lacrymas effunde, invenies illam indubitanter promptiorem, etc.
13. Gregorium etiam ante mortem miraculis claruisse innuit Lambertus Scafnaburgensis monachus ad annum 1077, ubi ait signa et prodigia, quae per ejus orationes frequentius fiebant, simul cum zelo ferventissimo, quo pro Deo et ecclesiasticis legibus exaestuabat, sufficientia fuisse ad explodendas ejus inimicorum venenatas detractiones. Obiit Salerni, [Col. 0147A] quo, ut Henrici insidias evitaret, confugerat. Nulla est circa ejus mortis tempus dissensio apud auctores vulgatos, qui omnes fatentur cum anno 1085, die 25 Maii, e vivis excessisse. Ibidem sepultus est in ecclesia metropolitana. At memoria lapsus est Ordericus Vitalis lib. VIII, ubi scribit Gregorium Beneventi excessisse e vivis, ibique fuisse sepultum in confessione beati Bartholomaei apostoli. Miraculorum copiam ad ejusdem pontificis tumulum factam fuisse testatur idem auctor. Ubi, inquit, meritis ejus fidei petentium miraculorum copia divinitus ostensa est. Tum subjungit: Nam leprosi de aqua unde corpus ejus ablutum fuerat petierunt. Qua consecuta fideliter loti sunt, et opitulante Deo protinus mundati sunt. Laudes ejus auctores plerique, recentiores [Col. 0147B] simul et antiqui, fusius prosequuntur. Gretserus in ejus apologia quinquaginta omnino recenset ejus laudatores. Petrus Damiani cum sanctissimi ac purissimi consilii virum appellat. Desi derius abbas Casinensis, qui ei sub Victoris III nomine successit, libro tertio Dialogorum eumdem Christi Ecclesiam verbis simul et exemplis illustrasse scribit. Sanctus Anselmus Lucensis episcopus singularem [Col. 0148A] pro ejus defensione librum edidit contra Guibertum antipapam. Caeteros omitto, quorum vel nomina solummodo recensere ob multitudinem facile non esset. Eum confessorem et martyrem obiisse dicit Hugo Flaviniacensis in Chronico, ubi plura de ejus gestis et obitu referuntur.
14. Gregorii tamen festum ante saeculi hujus initium publico cultu celebratum nusquam fuit, quod primum fieri permisit Paulus V summus pontifex, ut ex ejus bulla patet, data anno 1609, quam integram refert Papebrochius in praemissis ad ejusdem beati viri Vitam paragrapho 2, ubi et habet litteras Joannis Beltram de Guevara archiepiscopi Salernitani, qui ejusdem beati pontificis officium solemni ritu in tota sua dioecesi recitari praecepit. Gregorii tamen [Col. 0148B] memoria jam antea in Martyrologio Romano consignata fuerat, anno scilicet 1584, quo Gregorii decimi tertii auctoritate illud fuerat emendatum. In nova ejusdem editione a Baronio procurata auctoritate Sixti V, idem beatus pontifex laudatur his verbis die 25 Maii: Salerni depositio beati Gregorii papae septimi, ecclesiasticae libertatis propugnatoris ac defensoris acerrimi.
Vita S. Gregorii VII
(Vide supra in Actis jam editis hujus voluminis, col. 39.)
De gestis Gregorii VII
[Col. 0147C] Gregorium VII magnum virum fuisse, et magnos in exiguo corpore gessisse spiritus, etsi non consentirent omnes, certe satis superque contestarentur praeclara facta quae pro instauratione ecclesiasticae disciplinae aggressus est et maxima ex parte perfecit. Quod si in quibusdam videtur excessisse modum, ut difficile est eum in rebus arduis et difficillimis semper tenere, excusare ipsum debent tantorum factorum merita; quae in rem publicam Christianam redundarunt, a nemine jure improbanda. Quid enim probabilius, quid vero difficilius quam ecclesiasticarum investiturarum abusus, tanto temporum decursu, tanta saecularium principum auctoritate obfirmatos, penitus evellere, Simoniam fere ubique grassantem exstirpare, caelibatum clericorum [Col. 0147D] pene ab interitu revocare? Et tamen (quod Leo IX caeterique post eum Romani pontifices nullo propemodum fructu tentaverant) haec omnia praestitit strenuissimus pontifex, renitentibus passim [Col. 0148C] saeculi principibus, obstrepentibus undique insultantibusque adversariis, id est Nicolaitis et Simoniacis, qui principum animos in eum accendebant, in primis Henrici imperatoris cujus partibus adhaerebant, ut ipsos adversus Gregorium ejusque decreta tutaretur. Sane Gregorium suopte genio potius ad indulgentiam quam ad immoderatum fervorem propensum fuisse probant tum ea quae pro restitutione multorum episcoporum gessit (GREG. VII, lib. V, cp. 17) , tum litterae quas principio ad Henricum imperatorem scripsit (lib. III, epist. 7 et 10, etc.) . Verum pontificis animum exasperavit illius pervicacia simul et inconstantia: pervicacia quidem in resistendo Gregorii piissimis ac necessariis studiis pro reformandis clericis; inconstantia [Col. 0148D] vero, quippe qui toties datam fidem fefellit. His accessit quod pontificem ipsum Romae in custodiam retrusit, Guiberto antipapa in locum ejus intruso. In his porro aliisque ita modum semper tenere, ut [Col. 0149A] in aliquo non excedatur, impossibile est. At Gregorium, si qui conviciis lacessiverunt ejus adversarii, satis superque vendicarunt illius temporis haud ignobiles auctores, ad quos lectorem remittere praestat quam de re trita et lubrica plura dicere.
Jam anni amplius centum effluxerant ex quo clericorum caelibatus sacer, ad id tempus intaminatus, tot saeculorum usu, tot tantorumque virorum pudicitia et auctoritate consecratus, ab incontinentibus quibusdam et corruptis Ecclesiae ministris attentatus fuerat, cum nimirum indigni Romanam sedem pontifices occuparent; eoque res devenerat ut quosdam presbyteros publice uxores ducere non puderet. Ejus rei unum e primis exemplum habemus in quodam presbytero (Analect. t. III, p. 438) parochiae Catalaunensis [Col. 0149B] in Gallia, nomine Angelrico, qui feminam quamdam coram paroecianis suis desponsaverat. Hanc autem cum ducere domum pergeret, restiterunt nequissimo conatui ejus boni et pii fidelesque homines, qui eum apud Mantionem episcopum accusarunt. Citatus ille ad episcopi praesentiam in synodo Nonis Maii, Catalaunis habita, culpam confessus est, missusque ab episcopo ad Fulconem metropolitam, incerto ac dubitante qua correptione et poena novam illam ac malam praesumptionem multaret. Quid hac de re Fulco rescripserit, non liquet; sed tamen ex Mantionis epistola intelligimus novum illud facinus fuisse et ad id temporis inauditum. Verum sensim eo processit abnormis haec licentia ut saeculo undecimo publicae infamiae meritum [Col. 0149C] dedecus pene exuisset. Tanto ecclesiae probro Nicolaus II occurrendum censuit constituto edito in concubinarios clericos; et quia in clero Mediolanensi maxime vigebat haec pestis, eo direxit Petrum Damiani cardinalem et episcopum Ostiensem cum Anselmo Lucensi episcopo, ut eam emendare, simulque Simoniacam labem, quae illius Ecclesiae ministros infecerat, tollere conniterentur. Convenere ad synodum clerici coram legatis tanto tumultu ut vix manus ab eis abstinuerint; sed tandem Petri Damiani oratione ac prudentia composita seditio est, juratumque a clericis ut deinceps castius ac [Col. 0150A] purius viverent. Quae omnia fuse prosequitur Petrus Damiani in epistola ad Hildebrandum, tunc Romanae Ecclesiae archidiaconum, cujus sine dubio instinctu et consilio id factum est. Verum ubi is summus pontifex evasit, rem utcunque coeptam ubique promovit, ac demum perfecit, frendentibus in eum impudicis clericis, et calumnias in ejus pudicitiam jactantibus, sed tam vano conatu ut nec minimam sinistri rumoris maculam conversationis ejus sublimitas admitteret, inquit Lambertus Scafnaburgensis. Certe adeo portentosa et extra omnem fidem visa est etiam Bennoni, schismatico cardinali et Gregorii hosti infensissimo, haec calumnia ut, licet multa in eum confinxerit, hoc crimen nunquam illi objecerit. De his plura dicere supersedemus, cum [Col. 0150B] omnibus obvia sint.
Ad investituras quod attinet, diu cum imperatoribus luctandum fuit, ut tandem utrique imperio, sacro et profano, sua jura servarentur. Sed tandem post multas altercationes, in quibus ad extrema, non sine utriusque partis culpa ventum est, tandem sub Callisto II res ita composita fuit ut imperatores loco annuli et baculi, quos novis episcopis dare consueverant, eos sceptro tantum tradito investirent; quo significaretur eos temporalia jura accipere ab imperatore, quod ille per investituras sibi vindicare contendebat; et spiritualia non recipere, quod pontifices merito ipsi denegabant. Quae hujus litis componendae ratio si ab ipso principio inita fuisset, multis et maximis scandalis, bellis ac caedibus [Col. 0150C] obviam itum esset. Breve, sed eruditum ac solidum hac de re opusculum edidit Goffridus abbas Vindocinensis, in quo recte jura Ecclesiae ac regni distinguit. Morti proximus Gregorius, rogantibus cardinalibus consilium dedit ut, si vellent hominem in saeculo potentem, eligerent Desiderium abbatem Cassinensem qui volentiam Wiberti antipapae infringeret; sin ecclesiasticum et eloquentem acciperent episcopum Ostiensem Odonem. Ita obiit vir apud Deum felicis gratiae, apud homines austeritatis fortassis nimiae, inquit Willelmus Malmesburiensis (WILLELM. lib. III, de Reg. Angl.) .
Vita, electio, res gestae S. Gregorii VII
Paucis te, Christiane lector, monitum volo, Onuphrium, dum Sigeberti, Urspergensis et Aventini vestigia nimis propere sequitur, a recta linea aliquando excidisse, ut contingere solet iis qui duces schismaticos, qualis fuit Sigebertus, vel alioqui parum sanae fidei et doctrinae scriptores, qualis Aventinus, absque accurato singulorum quae afferunt examine sibi deligunt. Sed habes, cujus filo ductus, a vero nunquam [Col. 0151] avius habeas, illustrissimum cardinalem Baronium, Annali undecimo, qui ab anno 1073 usque ad annum 1085 Vitam et res gestas Gregorii VII copiose et fideliter persequitur. Ex quo etiam notulas ad hanc Onuphrianam commentationem attexuimus.
Divinitus autem accidisse reor ut dum sectarii turmatim hujus pontificis nomen et decus oppressum eunt, confictis et congestis in eum immensis calumniarum struicibus partim novis, partim antiquis, alii e contra ex orthodoxis existerent, qui perditis conatibus sese opponerent, et magnanimi pontificis gloriam a nebulis tenebrionum vindicarent; quorum pro optimo pontifice studium nos itidem imitari voluimus.
Porro ad reliquos Gregorii VII criminatores accessit his diebus liber posthumus Witackeri, qui in Controversia de summo pontifice, quaest. 6, sibi temperare non potuit quominus ipse etiam virulenti sui styli et calami spicula in hunc pontificem vibraret. Sed qualia? ut trivialia, sic et obtusa; quippe ex Bennonis et Sigeberti pharetris deprompta; quorum alter juratus, alter juratissimus Gregorii hostis fuit. Risi cum Witackerus Bennonem virum doctum nominat. Qui doctus ille, cujus totus commentarius nil aliud est quam inscitia et mania? cujus stylus est unus quidam perennis barbarismus et soloecismus? Nimirum judicio sectariorum doctus est, quisquis projecte calumnias in papam fundit, licet id faciat insulsissime et inscitissime; ut fecit ille Benno: cui tantum ingenii non suppetebat, ut apte et astute calumniari posset. Ejusdem farinae sunt reliqui Witackeriani testes, ut conciliabulum Brixiense, Aventinus et clerici apud Lambertum et Nauclerum: qui cum scortationi et Simoniae suae, aliisque sceleribus a Gregorio fibulam imponi aegre ferrent, conviciis in eum debacchari institerunt, ut plerumque fieri assolet, cum quis alicui illud quod efflictim deperit, eripere tentat. Illud concoquere nequit Witackerus, quod papa, Henricum absolutionem ab excommunicatione suppliciter postulantem, depositis ad papae palatium imperatoriis insignibus, nudis pedibus, cum omnia gelu rigescerent, nonnisi post tridui spatium admisit et exaudivit. Quae haec Luciferiana superbia erat, vociferatur Witackerus. Hiccine vir bonus? Diabolum certe ipsum hac in re malitia et superbia vicit. Minime vero, o Calvinista. Pertinax morbus acrem desiderabat medicinam; et piaculum schismatis tanto cum dispendio imperii commissum, duriore poena expiandum fuit, et versatilis ac inconstans Henrici animus explorandus, num serio de meliore fruge cogitaret. Nudis pedibus et deposito omni corporis cultu, vestibusque ad luctum et moerorum idoneis, poenitentiam agere, offensique gratiam et amicitiam postulare, in ecclesiastico foro perquam usitatum fuit, est cum et in civili.
Audi, Calvinista, quid ipse Henricus non erga unum, sed plurimos Saxoniae principes egerit, cum in gratiam Henrici recipi vellent; nec mea hic adhibebo verba, sed Lutherani Fabricii lib. III Originum Saxonicarum: Planities ibi late patens fuit, quam Spiraugiam nominant, in qua rex in solio suo, auro purpuraque fulgens, solemniter assedit: quem exercitus ad spectaculum dispositus circumstetit, relicto per medium spatio, quo praetereuntes Saxonum duces atque antistites omnibus conspicui essent. Incedebant habitu lugubri praesules, Uvezelo Magdeburgius, Bucco Halberstadius, Benno Misnensis, Uvernerus Merspurgius. Inter duces erant Otho Gotingensis, Bavariae exsul, Magnus Elector Saxoniae, Hermannus patruus ejus Saxoniae comes, Fridericus Saxoniae palatinus, Ditericus comes Catelnburgi, Albertus Turingiae; comites item, Rudigerus, Sizzo, Beringarius, Berno, et alii quinque, ut Siffridus, sed eorum cognomenta expressa non sunt. Eos hominum generosorum, ingenuorum, nobilium magna sequebantur agmina. In conspectum regis venientes, ad ejus pedes sordidati provolvuntur; qui eos jacere tam diu passus est, donec ipsorum miseria animum atque vultum suum explevisset.
Haec Lutheranus Fabricius de Henrico, qui contra fidem datam omnes istos sibi supplices principes conjecit in vincula, et a se mutuo disjunctos, in varias provincias sedulo custodiendos ablegavit. Nec forte unquam evasissent, si Henrico omnia ex animi sententia successissent. Quaero, quis durior fuerit in supplices, Henricus an Gregorius? Hic, Henricum post tridui, qualem qualem, submissionem; nec certe spernendam, si seria; aut si tum seria fuit, si constans fuisset, absolvit. At Henricus tot principes, qui ultro se dediderant, eo solum consilio ne Christianus sanguis amplius effunderetur, contra pacta conventa in carcerem compegit, et indigne prorsus habuit; et nisi metus majoris mali obstitisset, neci dedisset, praesertim Burchardum Halberstatensem praesulem, quem pessimis modis oderat. Sed nunc, misso Witackero, Onuphrium audiamus.
[Col. 0151A] Comitia quibus Gregorius papa VII renuntiatus est, et, quae circa electionem constituerit, descripturo, quam vir maxime memorabilis et Romanae Ecclesiae pernecessarius fuerit, non alienum ab instituto nostro erit pauca quaedam repetere quae de eo in Leonis papae IX renuntiatione dixi, et alia postmodum addere, quibus quisnam vir ille ante pontificatum fuerit, et qua occasione tot tantaque memoratu digna contra imperatorem Henricum IV pro libertate ecclesiastica gesserit, intelligatur.
[Col. 0152A] Gregorius igitur VII, Hildebrandus antea vocatus, fuit natione Tuscus, patria Soanensis et nobili genere ortus, ex ea scilicet familia, quae postea ab eo Hildebrandina, sive de Pitiliano (cujus oppidi princeps aliquando fuit) appellata est. Patrem ipse habuit nomine Bonitium, virum strenuum. Adolescens altae indolis factus, ad imperatoris curiam, ubi valde profecit, se contulit. Inde invidia ob virtutem contracta, cessit multorum furori, se in religionem recludens. Monasticam enim vitam in coenobio [Col. 0153A] Cluniacensi, viris sanctissimis per ea tempora refertissimo, sub Odilone abbate professus est.
Sunt qui dicant [Col. 0153D] Ita Baron., ann. 1073, num. 16. , eum infimo ac pene sordido loco natum, fabrique lignarii filium fuisse, atque adhuc puerum ad aulam imperialem profectum in Caesaris Chunradi, et ejus filii Henrici III curia adolevisse. De quo comminiscitur nescio quis fabulator inconcinnas fabellas: quod cum filius esset fabri lignarii, ex sarmentis ordine compositis inscium ipsum has litteras ordine conseruisse, quibus astans homo litteratus legerit, ex ea compositione scandularum, Dominabor a mari usque ad mare; vel, ut alii dicunt, spiritu prophetico magis ductus quam instructus, monstraverit se futurum [Col. 0153B] dominum a mari usque ad mare. Inde conjectans vir ille litteratus divinum aliquid in puero, suasit patri ut eum litteris traderet: traditus, ita profecit ut in cancellariam imperatoris pervenerit: [Col. 0153D] De hoc somnio nil Baronius; fabulam resipit, ut recte judicat Onuphrius. ubi somnio admonitus imperator de eodem tum scriniario suo, quod cornua videretur habere quibus filium ejus contereret, hominem in vincula conjecisse, sed ab imperatrice Hagnete vinculis liberatum, Cluniacense monasterium petiisse, indeque profecisse primum in subdiaconum, deinde in cardinalem, novissime in Gregorium papam VII. Sed ego levissimum hominem ridendum dico. Satis tamen constat eum ex aula imperiali ad coenobium Cluniacense profectum: in quo, cum vir evasisset, rebus gerendis maxime idoneus, atque admodum [Col. 0153C] sagax, et prudens ab omnibus existimaretur: Romam ab eodem abbate suo missus est, ut monasterii et congregationis Cluniacensis negotia apud apostolicam sedem percuraret. Diu autem in monasterio ejusdem congregationis sanctorum Laurentii et Stephani extra muros Urbis laudabiliter vitam transegit Benedicto [Col. 0153D] Iniit Benedictus Pontificatum anno 1040. IX Rom. pontifice, quo tempore maxima familiaritate usus est Joannis Gratiani S. R. E. cardinalis, et archipresbyteri S. Joannis ante portam Latinam, qui postea Romanus pontifex, tribus schismaticis abdicantibus, factus, [Col. 0153D] Electus anno 1044. Gregorius VI appellatus est. Hic Hildebrandum jam monachum, propter ejus suavissimos mores, prudentiam, atque admirabilem doctrinam, maxime diligebat. Eo autem in concilio [Col. 0154D] Vide Baron., 1046. [Col. 0153D] Sutrii congregato, ex auctoritate Henrici Imperatoris III pontificatu privato, ejus non immemor amicitiae, et beneficiorum, ipsum secutus est usque ad suum Cluniacense monasterium, quod ab Imperatore Henrico, vitandi schismatis causa, relegatus fuerat, ubi non longe post, Gregorius ipse animi dolore confectus diem clausit extremum.
Contigit vero ut eodem anno prior coenobii Cluniacensis, quae secunda post abbatem dignitas est, [Col. 0154A] moreretur. Quare statim ab abbate, et monachorum consensu, magistratus ille, Hildebrando demandatus est. [Col. 0154D] Lege Baron., anno 1049. Quo tempore Brunonem, Romanum pontificem electum Cluniaco, vel per Bisuntium transire contigit: quem, clam conventum, zelo honoris Dei plenus Hildebrandus constantissime de ipsa novitate redarguit, inconveniens omnino esse dicens, et contra sanctorum Patrum instituta, a manu laica maximum Christiani orbis pontificem ad totius Ecclesiae regimen vi immitti: verum, si suis consiliis acquiescere vellet, se utrumque pollicetur effecturum, et quod Imperatoris indignationem propterea non incurreret, quodque libertas ecclesiastica in legitima, justaque pontificis ordinatione illaesa conservataque maneret. Cujus monitis vir pius, et sanctus [Col. 0154B] humiliter parens, purpuream vestem statim, et alia Pontificalia indumenta deposuit; peregrinique habitu suscepto, secum ipsum Hildebrandum monachum, qui salubre consilium sibi dederat, comitem assumpsit, et coeptum iter Romam versus cum legatis Romanis, et aliis comitibus episcopis arripuit. Romae honorificentissime susceptus, altero post adventum suum die, congregatis in basilica S. Petri cardinalibus, clero, senatu, populoque Romano, eos his verbis ab Hildebrando instructus allocutus est.
Fratres, et amici in Christo mihi charissimi, legatione vestra cognita, ad imperatorem profectus sum, ut voluntatem et propositum suum requirerem: non, ut ab eo Romanus pontifex eligerer [Col. 0154D] Nihil juris habet imperator in electione pontificis. : quem scio [Col. 0154C] nihil juris in hujusmodi electione habere: sed eam ad vos libere pertinere. Huc autem non ob aliam causam veni, quam ut apostolorum limina visitarem. Et quoniam haec apostolica sedes, jam diu pastore vacavit, eam amplius sic manere non expedit. Quapropter vos omnes hortor, et moneo, ut, nulla interposita mora, idoneum vobis quamprimum eligatis pastorem, et episcopum. Statim autem Hildebrandi consilio ab omnibus episcopis cardinalibus, caeterisque nobilibus ei responsum est: te unum, et non alium volumus, atque in Romanum pontificem eligimus. Tuncque archidiaconus S. R. E. more majorum clamavit: Brunonem episcopum B. Petrus elegit. Dumque omnis clerus, et populus hoc ipsum conclamaret, statim ab omnibus raptus in Pontificali [Col. 0154D] solio collocatus est; consecratus est autem Pontifex ab episcopis cardinalibus, et diademate S. R. E. redimitus Romae in basilica S. Petri in Vaticano, astantibus clero et populo, die Dominica prima Quadragesimae pridie idus Februarii, anno Domini 1059, Leoque IX appellatus est. Sedit autem in apostolica sede annos V, menses II, dies VIII.
Consecratus igitur pontifex, ipsum Hildebrandum monachum, cujus sano consilio haec omnia facta [Col. 0155A] fuerant, subdiaconum cardinalem, custodem altaris S. Petri apostoli S. R. E. oeconomum, atque abbatem monasterii S. Pauli extra muros Urbis via Ostiensi creavit: cujus postea consiliis, et auctoritate in omnibus totum fere pontificatus sui tempus transegit. Ab eo enim admonitus, beatus pontifex, inter alia multa, quae fecit, synodum quoque celebravit, in qua pleraque contra uxoratos sacerdotes, et Simoniacos episcopos decreta statuta sunt.
Eo vero mortuo, Hildebrandus subdiaconus a clero, senatu, populoque Romano legatus, ad imperatorem missus est, ut novum ab ipso pontificem postularet: a quo cum [Col. 0155D] Lege Baron. Anno 1054 et 1055. Gebehardus episcopus Aichstatensis electus, Victorque II appellatus esset, eum Romam consecrandum adduxit: apud [Col. 0155B] quem etiam plurimum, ut et apud Leonem IX, in omnibus valuit, erat enim vir rerum gerendarum peritia valde clarus: cui etiam maximam religionem, vitaeque observantiam adjunxerat.
Post obitum Victoris II dignus Romano pontificatu adhuc subdiaconus existimatus est. Verum cum ei Stephanus papa IX [Col. 0155D] X. Vide Baron. Anno 1058. praelatus, Romanus pontifex creatus esset, apud eum quoque in maxima auctoritate fuit; a quo, Simoniaca labe Italiam et Galliam pervagante, [Col. 0155D] Haec acciderunt sub Victore II. Bar. anno 1035, num. 15 et seqq. apostolicae sedis legatus missus est in Gallias cum quibusdam episcopis, ut synodo, quam contra praelatos Simoniacos Lugduni congregare jusserat, apostolica vice praesideret. In qua synodo maxime Hildebrandi virtus enituit et [Col. 0155C] religio. Residentibus enim omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus in concilio: archiepiscopus quidam vir litteratus et eloquens, quod episcopatum emisset accusatus est. Qui, omnibus accusatoribus suis profusa largitione corruptis, in synodum alia die reversus, magna cum audacia dixit: Ubinam sunt accusatores mei? Surgant in publicum contra me: modo prodeant. Cunctis autem tacentibus, Hildebrandus surgens, et se ad illum convertens; Credis, inquit, archiepiscope, Spiritum sanctum ejusdem esse cum Patre, Filioque substantiae, et divinitatis? Cui, se credere respondenti, dixit; Dic: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Cumque archiepiscopus versiculum inchoasset, Gloria et Patri et Filio expedite dicebat: sed, Spiritus sancti vocem nulla ratione [Col. 0155D] proferre unquam potuit. Cumque frequenter repeteret et nihil proficeret, cognoscens se divino judicio convictum, ad legati pedes se projiciens, errorem suum per ordinem confessus est; cum vero omnium judicio statim episcopali munere multatus esset, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, libera voce, et expedita decantavit. Quod factum reliquos praelatos Simoniacos adeo perterruit, ut XVII [Col. 0156A] ex his se Simoniacos fuisse confessi sint et episcopatibus, quos emerant, abdicaverint.
Celebrata synodo, et ecclesiasticis negotiis magna cum providentia ordinatis, ad Urbem reversus est. Tunc a papa [Col. 0155D] Bar. Anno 1058, qui rem aliter ex Leone Ostiensi refert. Stephano IX post solemne sacramentum, de quo in ejus Vita mentionem fecimus, ei ab omnibus episcopis et cardinalibus praestitum, de non eligendo Romano pontifice, si se mori contigisset, donec Hildebrandus, qui tunc ad imperatorem super hoc negotio mittebatur, rediisset, apostolicae sedis legatus ad imperatorem, et ejus filium adolescentem Henricum IV missus est.
Cum autem audita Stephani IX morte rediisset, Benedicto X, qui post eum apostolicam sedem invaserat, ejus auctoritate abrogato, [Col. 0155D] Bar. anno 1058 et 1059. Nicolaus II [Col. 0156B] pontifex maximus renuntiatus est: qui beneficii memor, quod enim pontifex Romanus esset, illi acceptum referebat, ipsum post Mincium, S. R. E. archidiaconum creavit. Apud Nicolaum ipsum tanta gratia, et auctoritate valuit, ut nihil eo inconsulto unquam pontifex decreverit.
Quo mortuo, ecclesiasticae libertatis anxius, Romani pontificis electionem, ex manu imperatorum eripere jam aspirans, maximus auctor fuit, ut in electione Romani pontificis Ecclesia Romana libertatem suam jam diu in electione suorum pontificum amissam recuperare inceperit. Cadolo enim Parmensi episcopo, qui ab imperatore electus fuerat, abrogato, [Col. 0156D] Bar. anno 1061. Anselmum episcopum Lucensem Romae liberis cardinalium suffragiis eligi procuravit: [Col. 0156C] ejusque jam electi et consecrati partes quam maxime tutatus est. Et ipsius tandem opera effectum est, ut [Col. 0156D] Aliis Cadalous. Cadolus ipse, qui armata manu bis Romam venerat, sedem B. Petri occupaturus, bis armis auxilio ducis Gotefridi repressus sit, atque Urbe fugatus: et demum in concilio Mantuae, ob eam causam congregato, pontificatus ei ex synodi sententia abrogatus fuerit, ordinatione Alexandri II papae approbata, tanquam quae legitimis suffragiis facta fuisset; Alexandro vero II, patrimonium B. Petri in Campania, quod Nortmanni occupaverant, accito duce Gotefrido, cum ejusdem, et Mathildis comitissae exercitibus, fugatis Nortmannis, recuperavit.
[Col. 0156D] Bar. Anno 1073. Alexandro demum Laterani vita functo, [Col. 0156D] die obitus ejus, cum esset in sacris litteris eruditissimus, et in Romana Ecclesia, tot pontificum superiorum tempore, omni virtutum genere celeberrimus, omnium cardinalium, et cleri, populique Romani suffragiis ingenti gaudio, et summa, concordique omnium voluntate pontifex maximus renuntiatus est, nullo imperatoris consensu aut voluntate exspectatis. [Col. 0156D] Haec non fuit vera causa schismatis, sed obstinatio Henrici, qui initio electionem Gregorii ratam habuit. Ex qua re schisma [Col. 0157A] postea gravissimum exortum est: occasione accepta quod absque imperatoris consensu per electionem tantum cleri Romani constitutus fuerit. Ipse autem, qui multo tempore ad libertatem ecclesiasticam obtinendam, jam inde a Gregorii papae VI abrogatione privatus laboraverat, jam ad pontificatum promotus, a coepto desistere indignum ducens, tam ob hanc rem quam pro Simonia exstirpanda, et clericorum incontinentia reprimenda, plurimum desudabat. Denique, non solum imperatorem pro ejusmodi rebus ad synodalia responsa crebro vocavit: sed etiam, editis decretis, clericorum a subdiaconatu ad episcopatum connubia, in toto orbe Romano prohibuit; formaque gregis factus, quod verbo docuit, exemplo demonstravit: ac fortis per [Col. 0157B] omnia athleta murum se pro domo Domini ponere non expavit.
Igitur anno Domini 1073, mortuo papa Alexandro II, eoque in Lateranensi Basilica honorifice sepulto, eodem ejus obitus et sepulturae die, videlicet X Kal. Maii, dum adhuc esset in ejus obsequiis [ f. exsequiis] Hildebrandus archidiaconus occupatus, repente factus est in ipsa ecclesia maximus cleri et populi Romani concursus clamantium et dicentium: Hildebrandum archidiaconum S. Petrus elegit. Quod audiens ipse archidiaconus, quam maxime timuit; multa veritus (erat enim vir prudentissimus) quae in hujusmodi tumultuariis electionibus incommoda evenire solent. Ad pulpitum igitur, quod erat in media ecclesia Lateranensi, currens, populum ipsum alloqui [Col. 0157C] et sedare volebat: et, ut ab hac desisterent novitate, monere atque adhortari: quippe, quae contra canones, qui jubent ne ante diem tertium ab obitu pastoris novus pontifex eligeretur, et contra consuetudinem, quae per ea tempora usurpabatur, inconsulto videlicet imperatore, in novi Romani pontificis electione, erat: quod, cum prae tumultu, et populi furentis celeritate facere non posset (suadente maxime [Col. 0157D] Qui postea a Gregorio ad schismaticos descivit. Hugone Blanco Tridentino tituli S. Clementis cardinale, archipresbytero S. R. E., qui, ubi omnium vota in eumdem Hildebrandum directa esse cognovit, ab incepto destitit, ut archidiaconi electionem impediret, et pontificatum Romanum, quem maxime ambierat, peteret) vi raptus, atque ad Titulum S. Petri ad Vincula, qui dicitur [Col. 0157D] Eudoxiae, deductus, ibidem ipso die, ex monacho, et S. Romanae Ecclesiae archidiacono, a cardinalibus, clero, senatu, populoque Romano, in papae Alexandri locum summo omnium consensu Romanus pontifex, contra illius temporis consuetudinem, imperatore inconsulto, nullaque ejus, aut Germaniae episcoporum, et principum interposita aut exspectata auctoritate, renuntiatus est. Sedit autem in apostolica sede imperatore Caesare Henrico IV Augusto, annos duodecim, mensem unum, et dies tres. Qua ratione [Col. 0158A] autem fuerit creatus, et quantae vir tunc in Romana Ecclesia existimationis fuerit, subjicere placet, ex ejus electionis forma, quae in libro Registri ejus annotata est in hunc modum:
Regnante Domino nostro Jesu Christo . . . . Reliqua vide in Registro.
Tunc Hugo Candidus presbyter cardinalis tituli Sancti Clementis, cum praeter sententiam ejus Gregorius ipse a cardinalibus papa renuntiatus esset, deposita simultate, et amicitia ad tempus [Col. 0157D] Ut nullum violentum perpetuum; sic nil simulatum, diuturnum. Quocirca paulo post deposuit iste Hugo larvam. simulata, quod esset S. R. E. archipresbyter, vice omnium cardinalium ejus creationem honorifico elogio, quo ei gratificaretur, his verbis more majorum fecit: Nobilissimi, inquit, cives, nemini vestrum dubium unquam fuit, quin Hildebrandus nostrae Ecclesiae [Col. 0158B] archidiaconus, vir prudentissimus, et spectatae inter omnes fidei, et probitatis, eam jam inde a Leonis IX tempore mirum in modum suis virtutibus exornaverit, laboribus auxerit, studio, et industria tutatus sit, atque a multis periculis eripuerit. Quamobrem cum Patres neminem eo aptiorem judicaverint ad urbis nostrae, et Romanae ecclesiae regimen obeundum, ego ipsum omnium episcoporum, presbyterorum, et diaconorum S. R. E. cardinalium nomine, omnibus electioni consentientibus, nobis, vobisque episcopum Romanum, et animarum nostrarum pastorem pronuntio.
Quo facto, statim arreptus, et more majorum veste purpurea indutus, Pontificalique diademate redimitus, invitus, et reluctans in apostolica sede [Col. 0158C] magnifice, summo cum gaudio et laetitia fuit collocatus; quippe, qui eum unum tantum esse credebant, qui rem ecclesiasticam restituere, atque Romanam Ecclesiam diu servam, in pristinam libertatem ex imperatoris manu eruere, et vindicare auderet, et posset. Electus autem Romanus Pontifex more majorum abbati Cassinensi, et archiepiscopo Ravennati scripsit epistolas [Col. 0158D] Recitat Onuphrius has epistolas. Nos omisimus brevitatis causa. Habentur tom. III Epistolar. decretalium summor. pontif. edit. Rom., pag. 550 et 551, et tom. III Concil. novae edit. Colon., et apud Bar. tom. XI, anno 1073. , quibus eos de electionis suae forma et modo certiores facit.
Electus igitur Hildebrandus archidiaconus in Romanum pontificem, tempus opportunum venisse ratus est, quo ecclesiasticam libertatem tam Romanae Ecclesiae, quam aliarum, pro qua tantopere [Col. 0158D] privatus laboraverat, jam pontifex maximus renuntiatus, asserere posset, omniaque in pristinam vendicare libertatem. Verum maxime apud semetipsum contristari, et aestuare coepit, atque considerare, in quot gravia schismatis et aliarum calamitatum pericula, si pontificatum semel assumptum retinere vellet, se, et Romanam Ecclesiam conjecisset: quippe qui absque imperatoris, et Germaniae principum consensu, Romanus pontifex contra consuetudinem creatus esset. Recordabatur enim malorum, seditionum, et schismatis, quae in creatione Alexandri [Col. 0159A] II per imperatorem, et Cadolum [Cadaloum] facta fuerant. Timebat imperatorem potentissimum, juvenem, audacem, maxime ferocem Henricum IV, quem haud passurum, ut imperii [Col. 0159D] Sed jura non jura. jura deperderet, arbitrabatur. Angebat praeterea hominem, quem invisum se [Col. 0159D] Sed Simoniacis et concubinariis. multis Germaniae principibus, et magni nominis episcopis se esse cognoscebat. Saepe enim sub praedecessoribus suis ad imperatoris aulam legatus missus, maximam Episcoporum contraxerat inimicitiam, eorumque in se odia concitaverat, qui nimis asper, durus, et ecclesiastici rigoris valde tenax esse crederetur: atque eo magis contristabatur, quod si occasio in pristinam libertatem reducendi Ecclesiam hoc tempore sublata esset, nequaquam amplius postea tempus sic opportunum [Col. 0159B] venire posse arbitrabatur. Nam tunc imperator adolescens erat, et nondum plane in imperio confirmatus: maximis quoque bellorum turbinibus in Saxonia vexabatur: quae, ut ad alia animum intenderet, eum maxime prohibebant [Col. 0159D] Vide Brunonem de bello Saxonico. . Plures enim primi ordinis viri Saxones ab eo defecerant, rebelliones maximas moliti; sibi vero nec animum nec vires defuturas existimabat ad haec omnia perficienda. Et quidem optime noverat quantam rem moliretur, quam difficilem, arduam, et periculosam. Difficile quoque in posterum fore existimabat, ut Romanus pontifex quispiam esset, qui haec tentare auderet, idque superiorum suorum exemplo. Cum enim multoties Stephano IX, Nicolao II et Alexandro II persuasisset ut haec molirentur, nunquam [Col. 0159C] haec ipsa tentare ausi sint, imperatoris omnia possidentis potentiam veriti. Si enim se in Romanum Pontificem confirmari non contigisset, de Ecclesiastica libertate, ad quam totis viribus anhelabat; actum esse arbitrabatur; nam se unum tanto negotio idoneum esse putabat.
Ne igitur aliquando controversia aliqua oriri posset, quod minus legitimis suffragiis electus et consecratus pontifex esset, et hanc ob causam de pontificatu cum imperatore, quem graviter passurum esse non ignorabat, quod eo inconsulto, contra consuetudinem majorumque suorum privilegia [Col. 0159D] Nulla exstant hujus generis privilegia: et quae exstare videntur, fictitia sunt. imperatoribus ab apostolica sede concessa, ipse Romanus pontifex renuntiatus esset, aliquando contenderet: et, ut ab omnibus legitima ejusdem [Col. 0159D] ordinatio haberi posset, nec in dubium aliquando vertenda: (nam, si id evenisset, nihil eorum, quae cogitaverat, perficere potuisset) nulla unquam ratione adduci potuit, ut consecrari vellet et coronari, donec imperatoris, et principum super electione sua exquireret voluntates [Col. 0160D] Vide Baron. 1073 et 1074. . Primum igitur statim post electionem suam Praesidi Caesareo in Italia de sua creatione scripsit. Eadem ratione imperatori Henrico IV, tum in Germania agenti per legatos [Col. 0160A] suos causam et modum electionis de se per violentiam Romanorum factae renuntiavit, asserens, et si electus esset, quia populi furentis voluntati resistere non potuisset, se tamen nunquam consecrari voluisse, nec velle, nec pontificatus administrationem se unquam accepturum, nisi prius ipsius, Germaniaeque episcoporum et principum adesset consensus. Atque ob eam causam, quamprimum a populo, post electionem suam, liber dimissus fuit, statim Albanum extra Urbem concessisse, ne contra morem ab eodem populo consecrationis munus accipere cogeretur.
Litteris autem suis ab imperatore acceptis, episcoporumque conventu congregato, diligenter Gregorii VII electio examinata fuit [Col. 0160D] Rex et principes approbant electionem Gregorii. Vide Epist. Henrici lib. I, epist. 29. Baron. 1073. . Cum vero [Col. 0160B] imperator eam legitimam esse, omniumque tam cleri quam populi Romani liberis suffragiis factam fuisse cognovisset, tam ipse quam caeteri principes ratam esse voluerunt, eique consenserunt. Fuere autem in illo conventu multi Germaniae praelati, episcopi et abbates, qui, gravi scrupulo commoti, eamdem electionem oppugnabant: qui ipsius Hildebrandi mores, res gestas, inflexibilem constantiam, ferventissimum divini honoris zelum, et tenacem propositi sui voluntatem per multos retro annos, quibus in aula imperiali versatus, tam privatus quam in publicis S. R. E. legationibus fuerat, optime noverant. Timebant enim ne vir vehementis ingenii, et acris erga Deum fidei, strictius eos pro negligentiis suis quandoque discuteret, rationemque [Col. 0160C] ab eis de gregibus sibi commissis arctiorem exquireret.
Hi, communi consilio Caesarem adorti, ipsi Hildebrandum maxime cavendum esse suggerebant: persuadereque ei conabantur, ut nulla ratione hominis sibi infensissimi futuri in tam summa et maxima potestate electioni assentiret, eamque tanquam injussu suo factam, irritam esse, decerneret. Futurum enim vaticinabantur, quod nisi impetum hominis praevenire maturaret, ut ab ipso Romanum imperium maximam esset jacturam passurum, ipseque imperator, multis calamitatibus et incommodis ab eo involveretur: atque hoc malum, non in alium postremo gravius quam in ipsum Caesarem [Col. 0160D] redundaturum. Id quoque pro certo affirmabant, quod postea usuvenit, ipsum nihil magis curaturum, quam ut episcoporum abbatumque collationes ex imperatoris manibus et potestate eriperet, imperiumque ipsum omnino pessundaret.
His auditis, rex paulisper commotus, a latere suo Eberhardum comitem ire jussit, qui Romanos proceres conveniens causam ab eis sciscitaretur, quare praeter consuetudinem majorum, rege saltem non consulto, Romanae Ecclesiae pontificem elegissent, [Col. 0161A] ipsumque, si non idonee satisfaceret, ab accepta illicite dignitate abdicare praeciperet. Is veniens Romam, benigne a papa Gregorio susceptus est: cumque ille mandato regis exposuisset, eadem, quae regi scripserat, respondit se, Deo teste, honoris hujus apicem nunquam per ambitionem affectasse, sed electum se a Romanis, et violenter sibi impositam fuisse ecclesiastici regiminis necessitatem. Cogi tamen nullo modo potuisse, ut ordinari se permitteret, donec in electionem suam tam regem quam principes Teutonici regni consensisse certa legatione cognosceret. Hac ratione distulisse adhuc ordinationem suam, et sine dubio dilaturum, donec sibi regis voluntatem certus inde veniens nuntius aperiret. Hoc ubi est regi renuntiatum, divina voluntate [Col. 0161B] res humanas ita disponente, cum imperium Romanum a sacerdotali potestate minuendum esset, et ad nihilum fere redigendum, ipse libenter hanc satisfactionem suscepit; iisdemque episcopis, qui vera praedicare videbantur, futuraque, ut praeterita cognoscebant, minime acquiescendum duxit: Gregorium asserens esse virum sanctum, et tanto sacerdotio dignissimum, atque nunquam beneficii abs se accepti obliturum; statimque, ut consecraretur, laetissimo suffragio rescripsit, et Gregorium episcopum Vercellensem Italici regni cancellarium ad Urbem transmisit, qui imperatoris auctoritate electionem ipsam ratam faceret, et ejus consecrationi interesset.
Gregorius igitur praeter spem quod tantopere [Col. 0161C] desiderabat assecutus, ut in ejus electione imperatoris esset consensus, nihil differendum ratus, in proximo Pentecostes festo, presbyterum se ordinari fecit; et natali die apostolorum Petri et Pauli in Romanum pontificem consecratus, suae coronationis insignia suscepit. Confirmatus igitur in Romana sede, quasi nulla amplius haesitatio in animis hominum obrepere posset de legitima ejus creatione: quippe, quod a cardinalibus, clero, senatu, populoque Romano, consensu, et voluntate imperatoris, et principum accedente, jam electus, et consecratus erat, atque tunc pro legitimo, vero, et indubitato pontifice habebatur: non longe post ejus consecrationem, quod diu ante animo conceperat, exsecutioni mandare disponit. Nam non solum imperatorem [Col. 0161D] Quia non competebat illi. [Col. 0161D] electione Romani pontificis, quod et Adrianus III aliquando fecerat, sed et omni [Col. 0161D] Nulla id auctoritate legitima faciebat. autoritate, qua reliquos praelatos, episcopos scilicet, et abbates constituebat, primus omnium Romanorum pontificum privare tentavit: et, si opus esset, eum non obtemperantem excommunicare, atque imperio deponere; recipientesque ab eo praelaturas, similiter gladio anathematis percutere. Sed, quoniam haec [Col. 0162A] magni ponderis erant, et haud ita facile successura sibi sperabat, statuit rem paulatim, et sensim incipere, totumque fere annum sui pontificatus, in ejusmodi consiliis, usque ad mediam Quadragesimam tempus congregandae synodi a suis praedecessoribus praescriptum consumpsit.
Anno igitur Domini 1074, qui adhuc primus erat sui pontificatus, stato tempore hac ratione principia recuperandae ecclesiasticae libertatis jecit. In media enim Quadragesima Romae in basilica Lateranensi, quae Constantiniana appellatur, primo synodum generalem multorum episcoporum abbatum, et aliorum Praelatorum congregavit; in qua, circa XXX edidit capitula [Col. 0161D] Baron. vult haec capitula fuisse conscripta et edita in synodo 1076. , seu canones, quos dictatus appellavit: quorum major pars antea parum in usu fuerat, [Col. 0162B] et a nemine praedecessorum suorum unquam attentata: verum ad firmissimum Ecclesiae statum jaciendum, et ad omnia tentanda, quae animo agitabat, idonea. Ex quibus illud intelligebatur quae tum Romani pontificis auctoritas fuerit: inter quae, haec praecipue capitula fuere.
( Omittimus brevitatis causa. Vide infra in conc. Rom. anni 1076.)
Quibus [Col. 0161D] Haec omnia decreta ex jure divino deducuntur, partim directe, partim indirecte. Nec quidquam [Col. 0162D] novi sanxit pontifex, sed quae apud multos in oblivionem venerant. decretis gradum sibi fecit, et viam, ad ea omnia, quae animo conceperat, peragenda: quibus jactis, et factis fundamentis in synodo, tentandi, quod disposuerat, gratia, benigne primum, et humaniter Henricum regem per litteras suas deprecatus est, ut subjectionem sanctae Romanae Ecclesiae non abnueret, tanquam bonus et catholicus [Col. 0162C] princeps, atque se eidem Ecclesiae devotum filium exhiberet; hortatusque est ut a Simoniaca haeresi, id est, ab episcopatuum et abbatiarum venditione, sive mercatu, quas largitione correptus conferebat, omnino se temperaret: et a reliquis vitiis, de quibus apud sedem apostolicam, tam sub praedecessore suo Alexandro papa II quam se pontifice renuntiato, infamatus et accusatus fuerat, se contineret; alioqui se usurum in ipsum et delinquentes censuris ecclesiasticis.
Quae omnia, ut accuratius intelligantur, et unde tot malorum et schismatum origo inchoaverit, cognoscatur, eorum temporum consuetudinem referam, ejusque primordia paulo altius repetam.
[Col. 0162D] Erat tum consuetudo, a temporibus [Col. 0162D] Non est ita. Decepit Onuphrium Sigebertus, quem egregie confutat Bar. tom. IX, an. Christi 774, num. 10 et seqq. Caroli Magni imperatoris, primum ex auctoritate Romam pontificis Adriani I introducta, ut alicujus urbis, vel abbatiae episcopo, aut abbate mortuis, statim clerus, vel monachi in unum congregati, legatos ad imperatorem, qui tunc erat, dirigerent, ad quem defuncti praelati pedum pontificale et annulum deferentes, eum pro novo antistite deligendo, nomine sui collegii interpellabant. Qui statim senatu suo congregato, [Col. 0163A] ex ipsius plerumque sententia, unum vel ex ipsis collegiis, vel ex amicis, et capellanis, caeterisque domesticis, et familiaribus suis, juxta loci dignitatem, ut ei libitum erat, pro arbitrio a se electum, annulo, et virga pastorali praelati defuncti ad se transmissis donabat, eumque de illo sacerdotio diplomate suo imperiali (ut tum dicebatur) investitum, hoc est, illa dignitate donatum, in episcopum vel abbatem consecrari mandabat, absque alia cleri et monachorum lectione. Hoc autem per Galliam, Germaniam, et Italiam, quae tunc Latinus orbis censebatur, usurpari mos erat.
Cujus exemplo caeteri quoque reges, ut Hispaniae, Francorum, Hungariae, et ejusmodi imitati sunt. Hanc autem consuetudinem; cum omnes, ut dixi, [Col. 0163B] Latini orbis Ecclesiae, tum saepe, et diu in multis suorum pontificum lectionibus servavit Romana Ecclesia, et praesertim in Joannis XIII, Gregorii V, Silvestri, Clementis, Damasi, Victoris Nicolaique II et Leonis IX Romanorum pontificum lectionibus: qui omnes, ut supra vidimus, imperatorum Othonis I et III, Henrici quoque III et IV sententia, Romani pontifices sine cleri Romani suffragiis lecti, et ab eisdem imperatoribus per annulum et virgam de papatu Romano investiti fuerant. Hanc rem ante quadringentos annos tradit Guillelmus Tyrius libro I, cap. 13, De bello sacro, ita [Col. 0163] Tradidit quidem hoc Tyrius, sed non approbavit, imo expresse improbavit, et pro detestabili consuetudine habuit. : Henricus Teutonicus rex, et idem Romanorum imperator a Gregorio papa VII passus fuerat quaestionem, et controversiam non modicam super annulo defunctorum [Col. 0163C] episcoporum et baculo. Incleverat enim consuetudo, praesertim de imperio, quod decedentibus ecclesiarum praelatis, annulus et virga pastoralis ad D. imperatorem dirigebantur; unde postmodum unum de familiaribus et capellanis suis investitum ad ecclesiam vacantem dirigebat, ut ibi pastoris fungeretur officio, non exspectata cleri electione. Quod papa Gregorius contra omnem fieri honestatem considerans, et jura in eo facto conculcari ecclesiastica perpendens, semel, secundo, ac tertio eumdem imperatorem commonuit, ut a tam detestabili desisteret praesumptione: quem praeceptis salutaribus commonitum cum revocare non posset, vinculo anathematis innodavit, quod factum nimis imperator indigne tulit, etc. Haec autem omnia ut accuratius intelligi queant, quia sunt [Col. 0163D] cognitu non indigna, nunc brevissime ab origine repetam, brevique sermone percurram, quae duobus libris supra scripsi.
Post Justiniani imperatoris tempora Gothosque, Italia, qua per LXXVII annos potiti fuerant, ab ejus ducibus Belisario, et Narse, bello XVIII annorum postremo exactos, Vigilius, qui tunc pontifex Romanus erat, caeterique, qui post eum fuerant, summi Pontifices, Roma, et ea Italiae pars, quae a Longobardis occupari non potuit, diu sub Imperii Constantinopolitani potestate et protectione fuerunt, scilicet usque ad Leonis Iconomachi, et Gregorii [Col. 0164A] papae II saecula. Quo temporum tractu, Longobardi sub juniore Justino Augusto in Italia ex Pannoniis ingressi, ejus primum potiorem partem, deinde paulatim fere omnem, praeter unam tantum Romam (quam in ejus gentis potestatem, eam acriter Romanis pontificibus imperatorum Orientalium auxilio, et praesidio fultis defendentibus, nunquam venisse constat) obtinuere. Graeci porro, imperatoris praesidiis vel pulsis, vel caesis, cum Ravenna, et Exarchatu, quae sola in imperatoris Constantinopolitani ditione provincia supererat, captis, Romae quoque sub rege Aistulpho Longobardi inhiarent, multas Romanis, qui deditionem facere suasu Pontificum recusabant, calamitates, et incommodo intulerunt. Verebantur enim Romani pontifices Longobardorum [Col. 0164B] feritatem et barbariem; simulque ne urbem Romam suae ditionis, eam negligentibus Graecis imperatoribus, factam, et cujus tanquam domini erant, sibi eriperent. Quo tempore cum imperii Romani majestas in Oriente, omnia sibi barbaris vindicantibus, obsolesceret, ac sensim laberetur, imperatoresque Constantinopolitani in haeresim lapsi orthodoxam fidem, catholicamque Romanam Ecclesiam, quae eis assentire nolebat, super imaginum depositione, oppugnarent (nunquam enim adduci potuerunt Romani pontifices, ut impiis abolendarum imaginum decretis subscriberent, imo eas contra imperatorum orientalium furorem tuendas susceperant) Romana Ecclesia ob eas causas orientalibus destituta auxiliis, quibus usque ad ea tempora in tuenda contra [Col. 0164C] Longobardos sua libertate usa fuerat, ab eisdem ad Francorum potentiam et virtutem tum maxime in Occidente florentes respicere, et se convertere coepit, atque ab eis auxilia contra Longobardorum superbiam postulare.
Primus enim Stephanus II, cum ab Aistulfo Longobardorum rege opprimeretur, a Pippino Francorum rege, et Caroli, postea imperatoris, patre auxilia contra Longobardos impetravit. Qui in Italiam veniens urbem Romam sedemque apostolicam egregie tutatus est, Aistulfumque acie victum et pacis conditiones accipere coactum, diu, dum vixit, in officio continuit, et exarchatum Ravennae, quem paulo ante Aistulfus de Graecis vi abstulerat, eis ademptum, [Col. 0164D] Romanae tum primum Ecclesiae donavit.
Aistulfo Longobardorum, et Pippino Francorum regibus vita functis, Carolus Francis, et Desiderius Longobardis praefuere. Quorum ille obsequii erga Romanam Ecclesiam, hic vero odii haeredes fuerunt. Desiderius, Adriano papa, adeo Romanos vexare et oppugnare coepit, ut pontifex, qui longe impar Longobardorum viribus erat, orientalibus auxiliis destitutus, coactus sit exemplo Stephani II Carolum Magnum Pippini filium Francorum regem, Saxonico bello tunc implicitum, in Italiam Ecclesiae Romanae auxilio evocare. Qui, pontifici obtemperans, in Italiam ingenti cum exercitu, Alpibus superatis, [Col. 0165A] venit. Ubi Desiderio acie victo, atque paulo post capto, Longobardorum regnum in Francorum jus transtulit. Qui, ut se gratum Romanae Ecclesiae exhiberet, cujus tuendae causa opulentissimum regnum obtinuerat, tres ex regno Longobardico partes fecit: quarum unam, ipsius scilicet regni Longobardici sedem Ticinum, et omnia, quae Longobardi in Italia antiquitus acquisierant, sibi retinuit; alteram vero, quae ea comprehendebat, quae paulo ante Longobardi in Italia orientalibus ademerant Romanorum imperatoribus, id est, exarchatum, Umbriae et Piceni partem Romanae Ecclesiae confirmavit, vel de novo largitus est. Tertiam porro, qua ea Italiae parte continetur, quae Siciliam versus, in qua Beneventum erat, respicit, et hodie regni Neapolitani nomine [Col. 0165B] appellatur, duci Beneventano, qui unus ex regio Longobardorum sanguine supererat, et imperatori Constantinopolitano cum Siciliae insula dimisit. Quibus ita dispositis, primus omnium principum, Romanam quam maxime et dignitate, et profana ditione, maximisque opibus auxit Ecclesiam.
Tot igitur, tantorumque beneficiorum non immemor papa Adrianus, sub quo tam magnifice de Romana Ecclesia Carolus bene meritus fuerat, synodum 153 episcoporum, abbatum, aliorumque plurium praelatorum anno salutis 785 [Col. 0165D] Nihil de hac synodo hoc anno celebrata in legitimis et genuinis ecclesiasticis monumentis occurrit. Totum hoc commentum refellit Bar. anno 774. Laterani in basilica S. Salvatoris, quae Constantiniana vocatur, congregavit; in qua, ex totius synodi consensu, dedit ei jus et potestatem pontificem eligendi et ordinandi apostolicam sedem, cum eo tempore [Col. 0165C] liberis Romani cleri, et populi suffragiis Romanum pontificem creari mos esset. Insuper episcopos, archiepiscopos et abbates omnium provinciarum ei subditarum ab eo investituram accipere definivit, eorum, quibus praeerant, sacerdotiorum; ita ut nisi a rege laudarentur, et investirentur, episcopus vel abbas, a nemine consecrari posset: et omnes, qui contra hoc decretum egissent, anathemate notavit, et bona ejus proscripsit. Cujus rei meminit Anastasius bibliothecarius in historia ecclesiastica [Col. 0165D] Gratianus in errorem inductus est a Sigeberto, cujus verba verbatim exscripsit. Sigebertus hanc fictitiam synodum refert ad annum 773, cur Onuphrius ad annum 785? In Vita Adriani nil hac de re habet Anastasius. Nec in ejus historia ecclesiastica, quam legi manuscriptam, vel vestigium, vel volam de privilegio pontificis Romani eligendi per Adrianum primum Carolo Magno concesso, reperire potui. quem locum Gratianus canonum collector 63 distinctione notavit.
Imperatoribus autem, qui Carolo Magno successerunt, ad eam ignaviam delapsis, ut non solum [Col. 0166A] ejusmodi privilegium tueri nollent, sed nec ulla imperii jura curarent, eam occasionem nactus [Col. 0165D] Recte et legitime fecit Adrianus. Adrianus papa III sub imperatore Carolo tertio anno salutis 884 illud quidem quod sub prioribus pontificibus sensim exoleverat, congregata synodo, omnino antiquavit et abrogavit, instituens ut in papae electione imperator se non intromitteret. Privilegium Adriani primi, imperatori ab Adriano III ereptum, [Col. 0165D] Leo non fuit papa, sed antipapa. Quod mirum ab Onuphrio non fuisse animadversum. Fictitium Leonis privilegium solide refellit Baron. anno Christi 964 et Gratiani hallucinationem d. 63, cap. 23 manifeste demonstrat. Leo papa VIII Othoni primo imperatori de Romana Ecclesia optime merito, cum eam ex tyrannorum Berengarii et Adalberti manibus erutam, in libertatem, quam amiserat, vindicasset, anno Domini 962 in synodo Laterani congregata, exemplo ejusdem Adriani primi, qui illud regi Carolo concesserat, restituit, renovavit, et de novo confirmavit, [Col. 0166B] ut patet ex eadem distinctione apud Gratianum.
Porro autem contra hoc Leonis VIII decretum nullus deinceps Romanorum pontificum reclamavit vel aperte contradixit [Col. 0166D] Quid opus erat contradicere, cum utrumque privilegium sit fictitium? Nulli imperatori, regi vel principi jus eligendi pontificem Romanum competit. Primus, qui hoc jus sibi tyrannice arrogavit fuit Theodoricus rex Arianus. Quem Deus in poenam facti, mox e medio sustulit. Vide Baron., tomo VII, anno 526, num. 22 et seqq. Quem postea secutus est Justinianus, et alii orientales imperatores, qui saltem confirmandi pontificis jus sibi vendicabant, nec sine nummorum exactione, quod non semel detestatur et amarissime deplorat Gregorius, praesertim super IV psal. poenit. Vide Bar. tom VIII, anno 590, num. 5 et seqq. Pecuniam pro confirmatione pendendam remisit Constantinus Pogonatus anno Christi 681, retento tamen confirmationis jure, quo tamen paulo post nempe anno 684 penitus se abdicavit. Vide Bar., dicto anno. De concessione quadam a Nicolao II facta Henrico infra dicemus. , usque ad Gregorium VII. Hic primus fuit, qui imperatorum Simonia offensus, in contrarium editis decretis, haec duo Adriani primi, et Leonis VIII, privilegia omnino abrogavit et induxit. Satis autem constat Joannem XIII qui Leoni VIII immediate successit, Gregorium V et Sylvestrum II apostolicae sedi sola imperatorum auctoritate impositos fuisse, nullis cleri vel populi Romani suffragiis expetitis. Caeteri vero Romani pontifices, qui inter Joannem XIII et Sylvestrum II fuerunt, etsi eos electos fuisse ab imperatoribus non legatur, sed a clero, senatu, populoque Romano, [Col. 0166C] id accidit, quod electionis tempore imperatores urbe absentes, adeo maximis in Germania et alibi bellis impliciti essent, ut de novo pontifice Romanae sedi providere non possent. Illud tamen constat, dum imperatores, tres Othones loquor, in Urbe vel prope, aut certe in Italia fuerunt, et Romanam forte Ecclesiam pastore vacare tum contigisset, eos novum summum pontificem dedisse. Si vero tempore novae electionis, eos ab Italia procul esse contigisset, certum est, tum Romanos pontifices a clero, senatu populoque Romano electos non absque imperatorum consensu consecratos fuisse. Fuerunt autem Benedicti duo VI et VII, Bonifacius VII apostolicae sedis invasor, qui etiam exactus fuit, et Joannes [Col. 0167A] XIV, XV, [Col. 0167D] Iste Joannes fuit antipapa. XVI. Quorum novissimus, ut quidam scribunt, quod sine imperatoris Othonis III consensu electus et consecratus esset, urbe fugatus, sacerdotio multatus est, Gregorio V subrogato.
Huic igitur privilegio a Leone VIII, usque ad Gregorium VII, a nemine unquam papa reclamatum est, quanquam non omnino fuerit negligentia imperatorum observatum. Verum Othone III imperatore sub Sylvestro II circa annum Domini 1000 mortuo, qui ei successit Henricus II, vir sanctissimus, ac inter divos relatus, et post eum Cunradus II ejusmodi privilegium curare visi non sunt. Nam post Sylvestrum secundum, qui sub Henrici secundi imperio obiit, Romani omnes pontifices usque ad Clementem II sine imperatorum auctoritate renuntiati [Col. 0167B] sunt. An autem eorum consensum, antequam consecrarentur, requisierint, etsi mihi verisimile sit, nunquam tamen inveni. [Col. 0167D] S. Henricus id, quod sibi non debebatur, noluit itidem sibi temere arrogare. Eadem mens fuisse videtur Conrado Salico. Hoc autem accidisse credendum, tum propter Henrici II eximiam sanctitatem, qui liberam voluerit esse Romani pontificis electionem, cujus in superiori libro III vetus etiam documentum retulit, tum etiam propter Cunradi II occupationes, quibus et maximis bellis, dum vixit, detentus est, longe ab Urbe absens. Neque etiam unquam contigisse legitur, ut unus ex his duobus imperatoribus Romae, vel in Italia vacantis sedis tempore fuerit. Nam forte trium Othonum praedecessorum suorum exemplo Romanum pontificem dedissent. Caeterum cum ob eorum [Col. 0167D] Non fuit ulla negligentia. Obsecro cur vix quisquam Adriani et Leonis privilegia contra Gregorium VII et alios protulit, praeter Sigebertum et Walramum in tractat. de investituris apud Illyr. catal. test.; qui Walramus scripsit hunc tractatum suum anno Christi m. 1109. negligentiam in imperii jure tuendo, privilegium [Col. 0167C] Leonis VIII forte obsolevisset, octo vel novem Romanis pontificibus sine eorum lectione a clero, senatu populoque Romano creatis, occasione maximi inter tres pontifices schismatis accepta, Cunradi II filius [Col. 0167D] Idem jus Henrico fuit, quod Theodorico regi Gothorum, hoc est, nullum. Lege Bar. anno 1046. Henricus III in Italiam venit, imperiique hoc privilegium magnifice vindicavit (ut supra in Clementis II Vita docui) et, juxta privilegia Adriani I et Leonis VIII formam, abrogatis tribus pontificibus, Benedicto VIII, Sylvestro III et Joanne XX, Gregorio quoque VI privato, novum pontificem Romanae sedi dedit Suidegerum Saxonem capellanum suum, episcopum tunc Bambergensem, quem Clementem II appellavit, cardinalesque, clerum, ac senatum populumque Romanum sacramento adegit in verba sua jurare cogens, se Romanum pontificem nisi suo [Col. 0167D] jussu creatum non suscepturos. Qui, dum vixit, hoc [Col. 0167D] Praestantissimum jus fuisset, nisi injuria fuisset. Auctor apologiae pro Henrico nihil de hoc [Col. 0168D] jure scivit. Saltem catholicis non objecit, nec ullum argumentum pro suo Henrico inde duxit. Nec catholici, qui omnes schismaticorum objectiones solvunt, hanc unquam attingunt. praestantissimum imperii jus mordicus retinuit, et Clementem II, Damasum II, Leonem IX et [Col. 0168A] Victorem II, suo arbitrio Romanos pontifices designavit. Quomodo autem, et qua ratione, ab electione Clementis II usque ad Gregorii VII pontificatum Romana Ecclesia in hujusmodi electionibus se gesserit, et causarum initia, quae Gregorium VII papam commoverint ad libertatem ecclesiasticam in pontificiis comitiis asserendam, satis supra explicavi: nunc factum exponam.
Gregorius VII jam inde a Gregorii VI depositione [Col. 0168D] Non male, nisi qua male jus alienum sibi arrogabant. male adversus imperatores animatus, pontifex factus nullam occasionem praetermittebat qua imperatores auctoritate creandi pontificem Romanum spoliaret. Cui rei maximum incendium obtulit comitissa Mathildis, quo jure quodam contra imperatorem ipsum procedere poterat. [Col. 0168B] Mathildis enim illustris illa, et tota Italia celebratissima femina, Bonifacii maximi per Italiam principis filia et haeres, imperatoris Henrici IV vim timens, [Col. 0168D] Lege Bar., anno 1077, num. 24 et seqq. Longobardiae, Tusciae et Liguriae aliquot urbes jure haereditario ad se pertinentes Gregorio papae et S. R. E. donavit. [Col. 0168D] Haec non fuit prima causa dissidii, sed Simonia, et scelera Henrici, et alieni juris tyrannica usurpatio. Hinc odii inter imperatorem et pontificem seminarium primo exortum, cum imperator donationem illam in imperii (cujus Mathildis beneficiaria erat) praejudicium approbare nulla ratione voluisset; imo ea omnia occupare, tanquam ad se devoluta tentaret. Tunc enim pontifex opportunitatem nactus, quod imperator sibi jura vindicaret Ecclesiae, postea eum excommunicavit, alia demum accedente, quae periculosissima erat, causa. Henricus enim IV imperator, cum multis [Col. 0168C] et maximis bellorum occupationibus implicitus ingenti pecuniae vi indigeret, episcopatus et abbatias, plerumque his [Col. 0168D] Eamdem rationem tenent hodie Turcae in Graecia et alibi, ubi sub se Christianos habent. , qui plus ei offerebant, largiebatur, personarum conditionis nulla habita ratione. Quod factum haeresis Simoniacae labem fugere non poterat. De hac igitur re, et aliis multis criminibus apud sedem apostolicam tam sub Alexandro II quam sub Gregorio VII accusatus, saepe a Gregorio VII admonitus est et acriter reprehensus. Quem cum sibi recte admonenti obtemperare nolle pontifex cognovisset, eum litteris minarum plenis urgere coepit. Animum papae suapte natura contra imperatorem commotum excitabant aliquot Germaniae et Saxoniae principes, Henrico rebelles, quorum [Col. 0168D] et Nortmannorum praesidiis, comitissae quoque Mathildis auxilio fretus, multa contra imperatorem, cum primum potuit, [Col. 0168D] Sed jure, quia pro ecclesiastica libertate contra turpissimam Simoniae labem. Lege Bar. 1076. ausus est.
[Col. 0169A] Igitur anno Domini 1075 rebus, non verbis amplius transigendum esse ratus, legatos suos ad imperatorem misit, ipsi mandans ut secunda feria secundae hebdomadae in Quadragesima anni proximi 1076 Romam ad synodum veniret, de criminibus, quae ei objecta fuerant, causam dicturus: alioqui sciret se absque omni mora eodem die anathemate notatum iri. Quae legatio adeo Henricum permovit, ut, rejectis statim gravi cum contumelia legatis, duo tum primum agitaret: unum, ut clam Gregorium capere vel interficere faceret; aliud, ut nisi ejusmodi res successisset, ipsum pontificatu privaret. Quare occulte per nuntios suos egit, ut nocte Natalis Domini, dum papa missam celebraret, a [Col. 0169D] Cincio; Bar. anno 1075. Cencio praefecti Urbis filio, satellite suo, ipse [Col. 0169B] caperetur, quod etiam factum est. Verum a populo Romano Cencio proscripto, liberatus impium conatum imperatoris elusit.
Caesar, ubi insidiae non processerant, ad vim conversus, [Col. 0169D] 1076. congregato Wormatiae in proxima Dominica Septuagesimae 24 episcoporum abbatumque multorum, quos Gregorius variis excommunicationibus ante [Col. 0169D] Sed ideo, ut vexatio daret intellectum. vexaverat, conventu; occasione accepta, quod [Col. 0169D] Consenserat Henricus, sed ut erat variabilis, consensum postea in dissensum vertit. absque consensu suo, solis tamen Romanis faventibus, apostolicam sedem consedisset, eum papatu privarunt. Cujus privationis formula ejusmodi fuisse dicitur: Quia ergo et introitus tuus tantis perjuriis est initiatus, et Ecclesia Dei tam gravi tempestate per abusionem novitatum tuarum periclitatur, et vitam per conversationem tuam [Col. 0169C] tam multiplici infamia dehonestasti, obedientiam, quam tibi nullam promisimus, nec de caetero ullam servaturos esse renuntiamus; et quia nemo nostrum, ut tu publice declamabas, tibi hactenus fuit episcopus, tu quoque nulli nostrum amodo eris apostolicus. Cui decreto non solum Germaniae et Galliae multi episcopi, sed et Italiae plerique conventu Papiae imperatoris jussu habito, subscripsere.
Quo ad Gregorium papam Laterani in concilio quadragesimali ab se coacto tam hostili decreto perlato, pontifex statim nullas interponendas esse moras ratus, ex omnium episcoporum et abbatum, qui in synodo aderant, sententia, imperatorem, et omnes ejus fautores et adhaerentes, gravissimo anathemate notatum, imperio privavit, omnesque subditos [Col. 0169D] ab omni ei praestito juramento absolvit.
Cujus rei occasione, cum universi fere Germaniae saeculares principes ab eo defecissent [Col. 0169D] Imo et episcopi, qui decreto conciliabuli subscripserant, teste Sigeberto, quamvis schismatico, anno 1077. , alium imperatorem creare constituerunt, nisi Caesar Henricus ante anni tempus excommunicatione a pontifice solveretur: quem per nuntios suos clam deprecati fuerunt, ne ea imperatorem exsolveret. Caesar [Col. 0170A] tot minis coactus in Italiam, superatis Alpibus, rigidissimo anni tempore venit, et cum Gregorio papa (quem Canusii invenerat) post multas preces, maximamque praeteritorum poenitentiam ostensam, pacem quibusdam duris conditionibus, praeter Italiae principum voluntatem, fecit, atque ab eo se anathemate solvi procuravit. Sicque principum Germaniae vim, et inflexibile contra eum propositum fregit. Hoc factum est V Kalend. Februarii, pontificatus Gregorii VII anno quarto, salutis vero 1077.
Caeterum Caesar ingenti metu liberatus, Italicorumque principum promissis incitatus, Gregorio pontifici denuo rebellis, et manifestus hostis [Col. 0170D] Imo et subdolus insidiator. Baron., 1077, num. 36. factus, ipsum clam capere Canusio Romam redeuntem tentavit. Quod ubi alienatum ab se Caesaris animum [Col. 0170B] papa cognovit, statim in Germaniam ad imperatoris hostes Saxones, et alios principes legatos misit, qui regis temeritatem, scelera et perjuria referrent, hortarenturque eos ut novum ipsi regem, Henrico abrogato, crearent, quem ipse postea imperatorem inungeret. Germaniae principes, papae legatione audita, illico conventu in Forcheim congregato, Rodulfum Suevorum ducem in Romanorum regem elegere, hac conditione, ut sacerdotiorum investituras dimitteret, et, ne velut haereditario jure, filios suos successores declararet. Quod ubi Henricus imperator audivit, vehementi indignatione inflammatus, in Germaniam ingenti exercitu comparato regressus, bellum rebellibus principibus indixit: quod vario eventu prope in triennium protractum [Col. 0170C] est.
Anno vero 1080 [Col. 0170D] Vide Baron., anno 1080. . Pontificatus Gregorii VII. Pontifex, Laterani concilio multorum episcoporum et abbatum in Quadragesima congregato, Henrico rege bellis Germanicis implicito, cum ipsum nulla ratione ex hostium Germanorum manu evasurum sibi persuaderi posset, quod diu ante agitaverat, aliquotque decretis ante sensim praenotaverat, tunc primum [Col. 0170D] Schismaticum haec locutio decet, non catholicum. aperte evomuit. Constitutionem illam enim tunc primum edidit, qua imperatorem non solum auctoritate instituendi Romanum pontificem [Col. 0170D] Nunquam habuit jure. Agnum faucibus lupieripere, cur non liceat? , quam trecentis prope annis ante praedecessores sui habuerant, sed et omnibus etiam caeterorum sacerdotiorum investituris privare conatus est, omnemque episcoporum et abbatum instituendorum [Col. 0170D] rationem ad electionis capitulorum et monachorum formam reduxit. Cujus decreti exemplum sequens est:
«Patrum sanctorum statuta sequentes,» etc. Editum exstat infra in concilio Romano.
Simoniacos vero appellat, quotquot a manu laica alicujus beneficii investituram acciperent. Hoc vero [Col. 0171A] decreto procul dubio imperator Henricus, et omnes reges Latini, et occidentales petebantur [Col. 0171D] Nemo petebatur hoc decreto, nisi Simoniaci, et qui alienum jus invaserant; et ab invasoribus jus sibi reddi postulabant. Omnes hujus generis fuisse aperte falsum est. ; deinde episcopi et universus clerus Galliarum, Germaniae et Italiae pulsabantur.
De episcoporum vero electione ita definivit:
Quoties defuncto pastore alicujus Ecclesiae alius est ei canonice subrogandus, instantia visitatoris episcopi, qui ei ab apostolica sede, vel a metropolitano directus est, clerus et populus, remota omni saeculari ambitione, timore atque gratia apostolicae sedis vel metropolitani sui consensu, pastorem sibi secundum Deum eligant. Quod si corruptus aliquo vitio [Col. 0171D] Quae sequuntur plane indigna sunt homine docto, nedum Onuphrio, qui tamen haec ex Henrici potius sensu quam ex suo scribere videtur. Refert enim, quis Henrici et schismaticorum sensus fuerit super Gregorii decretis. aliter agere praesumpserit, electionis perperam factae omni fructu carebit, et de caetero nullam electionis potestatem habebit; electionis vero potestas [Col. 0171B] omnis in deliberatione sedis apostolicae, sive metropolitani sui consistat. Si enim is, ad quem consecratio spectat, non rite consecrando, teste B. Leone, gratiam benedictionis amittit, consequenter is, qui ad vanam electionem declinaverit, eligendi potestate privatur.
His autem decretis, in duobus potissimum, majestas et Romani imperii dignitas evertebatur; et quod longe pejus erat, ea fundamenta jaciebantur, quibus Romani imperii potestas omnino labefactaretur.
De primo autem dicam: Erat tunc [Col. 0171D] Pessimus et perniciosus hic abusus fuit, et ferro excommunicationis recidendus, ut factum a Greg. VII, qui nundinationem istam sustulit. consuetudo, ut ex omnibus orbis Latini partibus infinita prope hominum diversarum conditionum millia aulam imperialem frequentarent. In his aderant diversarum congregationum monachi, doctores, viri litterati, [Col. 0171C] nobiles et ignobiles, qui omnes eo confuebant spe ducti, ut ab imperatore sacerdotia consequi possent, quemadmodum nunc usus est in Romana curia. Imperator enim non solum episcopatus omnes et abbatias, minoraque omnia sacerdotia, ut praebendas, canonicatus, praeposituras et decanatus, et hujusmodi [Col. 0171D] Ei nimirum qui plus dabat, sive aptus, sive ineptus esset: quia in aula perpetuae nundinae erant. conferebat, sed etiam, ut jam visum est, Romanum ipsum pontificem designabat.
Si igitur Gregorii decretis locus esset, illico consequebatur ut omnis haec [Col. 0171D] An aula imperialis florere nequibat sine beneficiorum ecclesiasticorum nundinatione? aulae imperialis majestas obsolesceret, spe consequendi a Caesare sacerdotia sublata, quae jam per electionem tradebantur, nullo amplius imperatoris interventu, nec praeterea [Col. 0172A] a tot diversarum nationum illustribus doctrina et nobilitate viris frequentari contigisset aula imperialis.
[Col. 0171D] Cura pecuniae emungendae potissimum coquebat et torquebat Henricum. Altera vero causa, qua imperator valde urgebatur, quae multo majoris momenti existimabatur, erat: quod si Caesar praelatorum investituras (ita enim collationem appellabant) amitteret, majorem imperii sui, meliorem fortioremque partem deperderet, et maximarum calamitatum seminarium imperio faceret. Nam, quando privilegia [Col. 0172D] Videtur totus iste de investituris discursus effictus et expressus ex tract. Walrami, de eodem argumento, apud Illyricum in catalogo testium, qui totus inaedificatur privilegiis nunquam concessis, sed supposititiis et commentitiis. Carolo Magno et Othoni I Augustis ab apostolica sede de praelatorum investituris concessa fuere, Ecclesiae et episcopatus tunc [Col. 0172D] Non est universim verum, nam Carolus Magnus amplissimis opibus auxit cum alias Ecclesias, tum maxime Romanam, ut de antiquioribus impp. nihil dicam. pauperes, tenues et sine tot redditibus erant. Postquam vero juris imperii facta est eorumdem praelatorum electio, quemadmodum [Col. 0172B] et caeteri principes saeculares imperii, tum Caesares, qui de religione bene mereri volebant, sine imperii tamen praejudicio, coeperunt episcopos et abbates ob religionem, tanquam potiora imperii membra, prae caeteris laicis principibus honorare; profana ditione et ingentibus opibus honestare; arces, oppida, urbes, marchias, ducatus, provincias, pedagia, telonea, vectigalia, portoria et multa alia, quae imperii propria erant, episcopatibus concedere; quae vel ex suis propriis bonis, quae ad imperium pertinebant. vel ex alienis feudis erant [Col. 0172D] Plurima quidem ecclesiis donata sunt ab imperatoribus, etiam immediate, sed non omnia; neque ullus catholicae pietatis amans imperator aut princeps eo consilio Romanam Ecclesiam vel alias ditavit, ut jus eligendi et investiendi antistites sibi raperet, quia hoc jus non laicis, sed Ecclesiae competit. . Nam laicis principibus sine legitimo haerede mortuis, eorum provincias, quae beneficiario jure ad imperium pertinebant, non aliis amplius laicis regulis, sed episcopis concedebant; atque hac ratione omnes episcopatus et [Col. 0172C] abbatias Italiae, Galliarum et Germaniae, imo totius orbis Latini, et denique ipsum pontificem Romanum, ex pauperibus ditissimos et maximos principes fecerant; ex eis scilicet opibus, quae ante imperii juris erant, in nulla re imperialia propterea jura minui existimantes: quippe quod certi essent eos omnes praelatos a se designandos fore, et non nisi jussu suo et voluntate sacerdotia ipsa obtenturos. Gregorius igitur suis decretis dimidium [Col. 0172D] Falsum; nam quae Gregorius Caesari eripere tentabat, nunquam fuerunt imperii de jure, sed per vim et illegitimam usurpationem. imperii Caesari tollebat. Nam episcopi nulla ratione adduci poterant, ut, quae ab imperatoribus antiquis obtinuerant, dimittere et imperatori restituere vellent, cum ex sua eruendi essent potestate (id enim Caesar ipse quaerebat) nec imperator id agere poterat, ut [Col. 0173A] episcopi ea imperio restituerent, quae ab imperatoribus non ut [Col. 0173D] Imo, ut episcopi ea obtinuerant. episcopi, sed ut imperalia membra obtinuerant. Si igitur praelatorum designatio ab imperatore auferretur, et praelati retinerent beneficia, et alia, quae imperii ante fuerant, [Col. 0173D] Nihil penitus imperio debitum auferebatur; quia episcopi manebant imperii membra, tametsi, ut episcopi, non investirentur ab imperatore. dimidium imperii omnino ab imperatore tollebatur.
Accedit quod maxime Caesarem angebat, quod si episcopi Germaniae et Italiae, cum ab imperatore electi et investiti essent, vix in officio contineri poterant, ne contra ipsum varias et frequentes rebelliones molirentur, quid deinceps facturi essent, si omnino ex imperatoris potestate eruti et liberati essent, et in cujusvis Ecclesiae, capituli vel collegii potestate esset nobilissimi, et potentissimi episcopatus antistitem quempiam imperatori hostem [Col. 0173B] acerrimum eligere, qui maximae imperii ruinae causa deinde esset [Col. 0173D] Huic incommodo occurri potest, salvo Ecclesiae jure, et absque ulla, quae tunc vigebat, Simoniaca beneficiorum nundinatione. ?
Hae igitur causae sunt, quae Caesarem et caeteros laicos principes quam maxime adversus pontificem commoverunt, imperii enim vel omnino tollendi, vel in perpetuum stabiliendi causa tunc maxime tractabatur. Caesar enim imperii jura, et ea quidem summa omnino tueri, papa vero Ecclesiae libertatem, nulla imperialis excidii ratione habita, asserere volebat, indignum esse clamitans a manu laica sacerdotes creari, quanquam id per trecentos fere annos a Caroli Magni tempore [Col. 0173D] Haec sunt Sigeberti, non veritatis. sub sexaginta et eo amplius Romanis pontificibus usurpatum esset. Maxime igitur imperatori laborandum erat, ne haec decreta starent, si imperii jura, imo imperium [Col. 0173C] ipsum salvum esse vellet, quod ejusmodi papalibus edictis procul dubio dissipandum esse existimabat [Col. 0174D] Sed male: nam imperium non dissipatur conservatione juris ecclesiastici. .
Pontifex etiam episcopos [Col. 0174D] Simoniacos, qui beneficia ecclesiastica emerant. , abbates caeterosque praelatos prima hac fronte his constitutionibus non minus sibi infestos reddidit, quam imperatorem ipsum: quibus necesse erat, aut episcopatibus carere et abbatiis, aut excommunicationi subjacere: aut episcopatus et abbatias de manu imperatoris suscipere. Quod enim tunc collegium vel capitulum auderet contra tam veterem consuetudinem [Col. 0174D] Quam vero vetus! , tot saeculis coalitam, et semper usurpatam in locum demortui pontificis, vel abbatis novum constituere praesulem, imperatore potentissimo [Col. 0173D] inconsulto? Nam et eligentes, et electus antistes non solum votis suis potiri non potuissent, sed et temerarii ausus statim poenas imperatori luissent. Aut quis episcopus vel abbas, quanquam tute eligi a suae Ecclesiae collegio potuisset, et praeter imperatoris sententiam, sacerdotium assumere posset, vel auderet, qui statim a sua sede, alio ab imperatore subrogato, armata manu ejiciendus esset? [Col. 0174A] Fieri ergo non poterat ut, si quis episcopatum vel abbatiam adipisci volebat, eam aliter quam ab imperatore acciperet, et praesertim in provinciis imperio subjectis. E contra, si quis ita ab imperatore sacerdotium suscepisset, statim ab episcopo Romano excommunicatione notabatur; quam homines hac tempestate in tantum timebant, ut ea una praecipue Romani pontifices omnia, quae desiderabant, se tandem consequi posse non dubitarint. Quod etiam illis ex voto, quanquam non sine periculis et difficultatibus, postremo cessit. Vix enim ab iis devotus, alicubi diutino tempore consistere poterat, omnibus eum, tanquam pestem publicam, evitantibus, existimantibusque, si cum excommunicato agerent, se statim vivos terrae hiatu [Col. 0174B] absorbendos.
In maximis ergo angustiis et calamitatibus, nimiisque pressuris praelati Ecclesiae tunc constituti erant, adeo, ut multi potius elegerint dignitatibus cedere, quam vel in imperatoris indignationem, si ab eo investituras, quod alia ratione fieri non poterat, non susciperent, vel in excommunicationem, si acceptassent, incurrere, ab omnibusque ludibrio haberi, et pro impiis et facinorosis reputari. Caesar quoque ipse, multique alii principes, et praelati fuerunt, qui Romani pontificis anathema, tanquam iniquum et injustum, et praeter leges factum, contemnebant, aliosque contemnere persuadebant et cogebant. Populorum tamen multitudo, et maxima [Col. 0174C] principum tam laicorum quam ecclesiasticorum pars, excommunicationem papae maxime verebantur; vel, quod re ipsa sentirent; vel, in imperatoris odium, qui a multis Germaniae principibus, et praesertim Saxonibus, quos ut rebelles Caesar ipse frequentibus bellis attriverat, ingenti odio habebatur. Ita enim sunt Germanorum principum animi [Col. 0174D] Imperatori sponte sua parent Germani; tyranno non nisi coacti. , ut non nisi coacti, imperatori a se electo parere velint, avitae tuendae libertatis avidissimi.
Hoc igitur papae decreto quam maxime incitati sunt episcoporum Germaniae et Italiae animi; cui cum imperator nulla ratione obtemperare vellet, papa Gregorius tam ob hanc causam, quam ob eam rebellionem, quam post primam pacem, et absolutionem impetratam fecerat, et alia multa [Col. 0174D] crimina, de quibus a Saxonibus apud pontificem delatus fuerat, ipsum Caesarem denuo gravissimo anathemate notatum imperio privavit; Rodulfumque, qui contra eum Augustus ab aliquot Germanis principibus creatus in schismate fuerat, confirmavit, et omnes ab Henrici sacramento absolvit: Guibertumque archiepiscopum Ravennatem praecipuum imperatoris amicum, sacerdotio multatum, [Col. 0175A] ac plerosque alios episcopos, archiepiscopos et abbates, qui Henrici causam tuebantur, passim excommunicavit. Quae omnia, cum ad imperatoris aurem pervenissent, valde timuit, pontificisque audaciam [Col. 0175D] Imo magnanimitatem. veritus, statuit hominem praevenire, quem videbat totas vires suas eo dirigere, ut se imperio privatum, in ordinem cogeret [Col. 0175D] Hoc non fuit propositum Gregorio: sed ecclesiae jus suum recuperare, Simoniam tollere, et mensas nummulariorum evertere studuit. Nec imperium evertitur si Ecclesiae jussuum relinquatur integrum. , imperiique majestatem, et jura omnino everteret. Pro certo etiam sciebat papam ipsum hosti suo Rodulfo constantissime adhaerere; se quoque ob frivolas, ut ipse dicebat, causas excommunicatum querebatur. Ipsum itaque pontificatu, alio suffecto, privare omnino constituit.
Igitur eodem anno, qui salutis erat 1080, duo contra Gregorium papam concilia in Germania celebravit. [Col. 0175B] Primum Moguntiae in Pentecoste XIX, alterum vero in Italiam veniens Brixinae [Col. 0175D] Tirolensis ditionis. in Noricis, XXX episcoporum. In quo etiam adfuerant principes laici omnes, qui imperatoris causam tuebantur, non solum Germaniae, sed etiam Italiae. Ubi ex imperatoris auctoritate factus est omnium consensus adversus papam Hildebrandum; quem pseudomonachum totiusque vesaniae pestiferum principem, et praecipue sanctae sedis invasorem esse affirmantes, ab apostolica sede depellendum, quanquam inauditum et absentem, judicaverunt; et ex imperatoris voluntate Guibertum archiepiscopum Ravennatem ipsi subrogandum elegerunt.
Maximum hinc discordiarum initium exortum, quem electum tam rex Henricus, quam omnes principes, [Col. 0175C] et episcopi proni in terram adoraverunt [Col. 0175D] Notent haec sectarii. Henricus cum suis non negavit auctoritatem sedis apostolicae, sed quae gessit, odio Gregorii, non sedis aut throni gessit. . Ejus porro decreti, quo in concilio Brixinensi episcopi factionis Henricianae pontificatum Gregorio VII abrogarunt, conclusio haec fuit: [Col. 0176D] Haec sententia ex Urspergensi desumpta est: de qua lege Bar. 1080, num. 18 et seqq. Quia, inquiunt, illum constat non a Deo electum, sed a se ipso in fraude, et pecunia imprudentissime objectum, qui ecclesiasticum subvertit ordinem, qui Christiani imperii perturbavit regnum, qui regi catholico ac pacifico corporis et animi intentat mortem, qui perjurum defendit regem, qui inter concordes seminavit discordiam, inter pacificos lites, inter fratres scandala, inter conjuges discordiam, et quidquid quiete inter pie viventes stare videbatur, concussit: nos, auctore Deo, congregati in unum, legatis et litteris freti XIX episcoporum, die sancto praeteritae Pentecostes Moguntiae [Col. 0175D] congregatorum, contra eumdem Hildebrandum procacissimum, sacrilegia et incendia praedicantem, perjuria et homicidia defendentem, catholicam et apostolicam fidem de corpore et sanguine Domini in quaestionem ponentem, haeretici Berengarii antiquum discipulum, divinationum ac somniorum cultorem, [Col. 0176A] manifestum necromanticum, pythonico spiritu laborantem, et idcirco a vera fide exorbitantem, judicamus canonice deponendum et expellendum; et nisi ab ipsa sede, his auditis, descenderit, in perpetuum condemnandum. Actum VII Kalend. Julii, feria V, indictione II.
[Col. 0176D] Vide Bar. 1080, num. 26. Caesar quoque Henricus hanc illi epistolam scripsit: Henricus Dei gratia rex, etc. Hildebrando, etc. Cum hactenus ex te ea quae sunt Patris exspectarem, tibique in omnibus magna cum fidelium nostrorum indignatione obedirem, recepi abs te vicissitudinem, qualem oportebat ab eo qui vitae regnique nostri perniciosissimus hostis esset. Nam cum primum omnem haereditariam dignitatem, quae mihi ab illa apostolica sede debebatur, superbo ausu rapuisses, [Col. 0176B] longius inde progressus, regnum Italiae pessimis artibus alienare tentasti, neque hoc contentus, in reverendissimos episcopos, qui nobis veluti dulcissima membra uniti sunt, manum mittere non timuisti, eosque superbissimis injuriis, acerbissimisque contumeliis contra divina et humana jura, ut ipsi aiunt, exagitasti. Quae omnia, cum ego quadam patientia dissimularem, tu, hoc non patientiam, sed ignaviam existimans, in ipsum caput insurgere ausus es, mandans, quae nosti, videlicet, ut tuis verbis utar, quod aut tu morereris, aut tu mihi animam regnumque tolleres, etc.
Hoc decreto et epistola ad se perlatis, Gregorius nihil timens, ut animos suorum confirmaret providit, Saxonibusque imperatoris hostibus, ut bono [Col. 0176C] animo essent, persuasit. [Col. 0176D] Haec a schismaticis conficta sunt, occasione cujusdam epistolae a Gregorio scriptae, de qua Baron. 1090, num 49 et seq. Intulit ea, ut pleraque alia hujus farinae Sigebertus in suam Chronologiam. Unde descripsit Onuphrius. Falsum enim regem eo anno moriturum, constantissime, quemadmodum sibi divinitus revelatum fuerat, affirmabat. Et verum quidem praedixit: sed, fefellit eum de falso rege conjectura, secundum suum desiderium de Henrico rege interpretata. Nam, cum post concilium Brixinense antipapa Guibertus cum insignibus pontificalibus in Italiam venisset, imperatoris adventum exspectans, a quo armata manu Romam deduceretur; imperator vero in Germaniam contra Rodulfum profectus esset, praelio inter utrosque reges ad IV idus Octob. inito, Rodulfus rex gravi vulnere saucius, non longe post mortuus est. Rodulfo occiso, et rebus Germaniae compositis, Henricus ingenti exercitu comparato, in Italiam venit ut antipapam [Col. 0176D] Guibertum apostolicae sedi, fugato Gregorio, per vim imponeret.
Quapropter anno Domini 1081 [Col. 0176D] Baron. 1081, num. 13 et seq. , festis paschalibus celebratis, imperator Henricus in Italiam cum exercitu veniens, assumpto secum antipapa Guiberto, ad urbem in vigilia Pentecostes pervenit, [Col. 0177A] quam resistentibus sibi Romanis et Gregorio papa, fere per biennium obsedit; donec postremo anno Domini 1083 Nonis Junii, tradentibus se Romanis, ingressus est. Pontifex Gregorius, Urbe partim vi, partim proditione ab Henrico occupata, in arcem Sancti Angeli, quam egregie munierat, cum suis se recepit. At cum nulla inter imperatorem et pontificem concordiae via relicta esset, imperator anno sequenti 1094, Gregorio adhuc in arce S. Angeli existente, de aliquot procerum et cardinalium Romanorum consensu, quos partim vi et metu, partim donis et pollicitationibus in sententiam suam traxerat, Guibertum archiepiscopum Ravennatem, ex ejus auctoritate Brixinae triennio ante Romanum pontificem designatum, in antipapam Dominico die Palmarum [Col. 0177B] Clementis III illi nomine imposito, inaugurari fecit: a quo proximo paschali festo cum uxore sua Berta imperator et Augustus coronatus est. Deinde ad arcem S. Angeli oppugnandam, in qua Gregorius VII permanebat, conversus cum eam acriter urgeret, effecit ut pontifex coactus Robertum Guiscardum cum maximo Nortmannorum exercitu in auxilium suum evocarit, cujus adventu imperator perterritus, Urbe cum antipapa aufugit. Robertus porro in Urbem veniens, Gregorium arce eductum suae sedi Laterani restituit; sed audiens imperatorem, quem Urbe effugaverat, reparatis ex Tuscia et Lombardia viribus cum antipapa Romam reverti, simulque Romanorum inconstantiam veritus, pontificem ex Urbe eductum secum Salernum urbem munitissimam perduxit, ut [Col. 0177C] ibidem, quousque pax daretur Ecclesiae, permaneret. Ubi, toto anno 1084 et parte anni 1085 usque ad diem mortis suae commoratus est, cum imperator et antipapa Romam, eo interim tempore, et omne Ecclesiae patrimonium occupassent.
Quibus factis imperator in Germaniam reversus antipapam magna cum militum copia, et Romanis commendatum in Urbe reliquit.
Anno deinde, qui secutus est 1085, vir vita venerabilis, prudentissimus, catholicus, Deo amabilis, haereticorum malleus indefessus, ecclesiastici juris redemptor ac conservator solertissimus, perpetuaque memoria dignus Gregorius papa VII, cum per aliquot menses Salerni fuisset, magna morbi vi premi coepit, exitusque de hoc mundo tempus sibi adesse [Col. 0177D] cognoscens, ante tertium sui obitus diem rogatus ab episcopis et cardinalibus, qui forte tunc cum abbate Cassinensi Desiderio aderant, quid de Romanae sedis post obitum suum ordinatione juberet, omnes hortatus est ut procul dubio novum in sui locum pontificem crearent, omnibusque abbatem Desiderium proposuit tanto muneri parem. Praeter id enim, quod is S. R. E. presbyter cardinalis esset, prudentia quoque summa et religione praecipua, singulari principum benevolentia amicitiaque pollelebat. Quod si hunc flectere nullatenus possent, ut pontificatum Romanum acciperet, aut Lugdunensem [Col. 0178A] archiepiscopum Hugonem aut Ottonem Ostiensem, sive Anselmum Lucensem episcopos eligere, quam ipse primum defunctus esset, studerent.
His ordinatis, cum tempus obitus sui jamjam appropinquare cognosceret, clamavit: « Dilexi justitiam, et iniquitatem odio habui, et propterea exsul morior.» His dictis, et omnibus ecclesiasticis sacramentis praemunitus, gloriosus et B. pontifex VIII Kal. Junii, die Dominico, indictione 8, anno 1085, animam coelo reddidit: ibidemque in ecclesia Sancti Matthaei, quae Salerni cathedralis est, honorificentissime est sepultus. Vacavit eo mortuo propter temporis rerumque difficultatem Romana sedes annum unum.
Cum igitur in principe Romano imperium ab Ecclesia praecisum graviter percussum fuisset, Ecclesia [Col. 0178B] quoque Romana tanto pastore, qui inter omnes principes praecipui zeli ac auctoritatis erat, orbata, dolorem non modicum sensit. Fuit enim hic pontifex vir constantissimus, recti propositi tenax, et qui a recta via nec minis, nec precibus unquam ne latum quidem, ut dicitur, unguem discessit. Homo antiqui exempli, et priscis illis Romanis pontificibus, qui diversa pro Christo cruciatuum genera pertulere, comparandus, audax, prudens, cautus, et maximus ecclesiasticae libertatis assertor. Huic uni, cum omnes Latinae Ecclesiae, tum praecipue Romana acceptum referre debet, quod libera sit et ab imperatorum manu eruta, quod tot divitiis, opibus et profana ditione locupletata; quod regibus, imperatoribus, et omnibus Christianis principibus sit praefecta; a quo [Col. 0178C] postremo, ut omnia verbo uno complectar, maximus iste eximiusque status, in quo Ecclesia Romana est omnium Christianorum domina; cum antea, tanquam vilis ancilla, non ab imperatoribus modo, sed a quovis principe Romani imperatoris praesidiis fulto, premeretur, ab hoc maxime illius, et omni saeculo tremendae venerandaeque Romani pontificis, et infinitae pene potestatis jus manavit. Nam etsi ante Romani pontifices tanquam religionis Christianae capita Christique vicarii et Petri successores colerentur, non tamen eorum auctoritas ultra protendebatur quam in fidei dogmatibus vel asserendis vel tuendis. Caeterum imperatoribus suberant [Col. 0177D] Non omnibus, sed nonnullis, idque de facto, non de jure; vi et tyrannide, non lege et aequitate. ; ad eorum nutum omnia fiebant: ab eis creabantur: de eis judicare, vel quidquam decernere non [Col. 0178D] audebat papa Romanus [Col. 0178D] Non est verum. . Primus omnium Romanorum pontificum Gregorius VII, armis Nortmannorum fretus, opibus comitissae Mathildis, mulieris per Italiam potentissimae confisus, discordiaque Germanorum principum bello civili laborantium inflammatus, praeter majorum morem, contempta imperatoris auctoritate et potestate, cum summum pontificatum obtinuisset, Caesarem ipsum, a quo si non electus, saltem confirmatus fuerat, non dico excommunicare, sed etiam regno imperioque privare ausus est. Res ante ea saecula inaudita. Nam fabulas, quae de Arcadio, Anastasio, et Leone Iconomacho [Col. 0179A] circumferuntur, nihil moror [Col. 0179D] Non sunt fabulae. Lege Bell. lib. II De pontif., cap. 19, et lib. III cap. 2. Vide quae ad lib. II, cap. 19, diximus. . Unde Otho Frisingensis, horum temporum scriptor: Lego, inquit, et relego Romanorum pontificum gesta, et nusquam invenio aliquem eorum ante hunc Henricum a Romano pontifice excommunicatum vel regno privatum, etc.
Caeterum ea quae horum temporum cardinalis quidam Benno, Germanus, in gratiam imperatoris contra Gregorium VII scripsit, animus non est modo refellere, cum res ipsae quas huic pontifici objicit, partim falsae, partim ridiculae sint, et nullius momenti: cui tum, quod hostis acerrimus Gregorii papae fuerit, tum ex his quae dixi nullatenus fidem adhibendam censeo. Meam hanc sententiam confirmare possunt horum temporum scriptores, tam Germani quam Itali, qui [Col. 0179B] de hujusmodi perniciosa discordia tum ex instituto, tum obiter libros conscripsere; inter quos praecipui fuere Paulus Bernriedensis [Col. 0179D] Monachus ord. Canon. Regul. S. Augustini. , presbyter Reginoburgi; Gerochus Reicherspergensis episcopus [Col. 0179D] Non episcopus, sed praepositus. , Lambertus Schaffnaburgensis Hirsenfeldensis monachus, Chunradus de Liechtenaw, omnes Germani. Ex Italis item Leo Marsicanus, episcopus Ostiensis; incertus auctor Bibliothecae Palatinae, qui hujus pontificis Vitam conscripsit, et novissime Anselmus episcopus Lucensis, Gregorii ipsius cooperator indefessus; qui hymnos et alia quae de Salvatoris nostri cruciatibus perscripta sunt, de Gregorio ipso interpretatus est, ejusque doctrinam eleganti libro scriptam confirmavit: vir litteris eruditus, ingenio acutissimus, facundia praecipuus, et quod [Col. 0179C] omnibus majus est, in Dei timore et sancta conversatione celeberrimus, ita ut tam in vita quam post mortem miraculis claruisse memoretur.
Is scribens ad antipapam Guibertum epistolam in qua illum praevaricatorem ac superbum vocat, atque inter alia: Ut ergo, inquit, de beato Patre nostro Gregorio dicam, quod de Cornelio scripsit beatus Cyprianus: Factus est Gregorius episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium, et, ut verius dicam, omnium testimonio, de plebis, quae tunc aderat, suffragio, de sacerdotum bonorum virorum et antiquorum collegio, cum nemo ante se factus esset; cum Alexandri locus, id est Petri locus, et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret; quo [Col. 0179D] occupato in Dei voluntate, atque omnium nostrum consensu ordinato, quisquis jam episcopus voluerit fieri, foras fieri necesse est; non habeat ecclesiasticam ordinationem, qui Ecclesiae non tenet unitatem, quisquis ille fuerit, licet multum de se jactans, sibi plurimum vindicans, profanus est, alienus est, foris est; et cum post primum secundus esse non possit, quisquis post unum, qui solus debet esse, factus est, [Col. 0180A] jam non secundus ille, sed nullus est, etc. Idem et alii multi scriptores prodidere.
Caeterum, ut hanc rem semel finiam, hujusmodi rerum occasione perniciosissima seditio, et haeresis omnium pestilentissima Christianum populum hoc tempore maxime pervagata est, et orbis terrarum, si unquam, hac tempestate a cardine bellorum procellis jactatus est; et genus humanum undique armorum turbine involutum fuit, ita ut nullius schismatis tempore graviora Ecclesiam pericula et calamitates passam fuisse legamus.
Gregorio VII expedito, nunc quis Clemens III antipapa fuerit, et res ab eo gestas aperiam.
CLEMENTIS III ANTIPAPAE ELECTIO.
Clemens III, qui in schismate contra Gregorium [Col. 0180B] papam VII ab imperatore Henrico IV ut [Col. 0179D] Imo ut libidinem suam expleret, et jus divinum everteret. imperii jura tueretur, antipapa creatus est. Fuit natione Italus, patria Parmensis, summo loco natus, ex familia Corrigia, quae ejus urbis aliquando principatum tenuit, Guibertus antea vocatus. Hic ab ineunte aetate ad curiam imperatoris (quae sacerdotiorum consequendorum causa [Col. 0179D] Dispar ratio, nam Romae legitimum est tribunal, [Col. 0180D] in aula illegitimum, praesertim cum in ea omnia essent venalia, praeterque Simonem et Giezi nemo jus diceret. Domnizo de Guiberto: Major erat cunctis Guibertus episcopus urbis Ravennae, doctus, sapiens, et nobilis ortus, exstiterat Parmae civis seu clericus: ante dum fuit electus Gregorius iste Guibertus ipsi juravit. , ut nostro tempore Romae mos est, tunc ex toto orbe terrarum frequentabatur), ut fortunam suam experiretur, accessit, Chunrado Henrici III patre rerum potiente. Cum autem adolescens evasisset ingenio, facundia et prudentia clarus et nobilitate praecipuus haberetur, paulatim in gratiam Henrici III pervenit; a quo permagnifice semper tractatus est. Apud uxorem vero ejus Agnetem tantum gratia et auctoritate valuit, [Col. 0180C] ut ipsum Italici regni cancellarium creari procurarit. Eum enim providum, strenuum et prudentem virum in multis arduis negotiis experta fuerat. Quo tempore ad ejus nutum, et voluntatem totum imperii pondus vertebatur; in quo munere Henrico III Caesare Cadolum Pallavicinum in schismate contra Alexandrum II pontificem creatum maxime fovit, et, dum potuit, in pontificia dignitate protexit.
Caeterum Agnete imperatrice a rerum cura submota, quibus diu post Henrici III mariti sui mortem, quod puer erat adhuc filius ejus Caesar Henricus, praefuerat; cum negotiorum imperialium morem tractandum pro rege puero Anno Coloniensis archiepiscopus ex principum consensu suscepisset, [Col. 0180D] Guibertus officio suo privatus est; Vercellensi illi episcopo subrogato, cum multorum imperii procerum invidiam ob virtutem contraxisset. Verum, cum Henricus Caesar adolescens e tutorum potestate exiisset, cognita Guiberti industria et virtute, eum inter intimos amicos, et consiliarios suos accivit; et non longe post archiepiscopum Ravennatem designavit. Mortuo Alexandro II per aliquod [Col. 0181A] tempus in officio permansit, et Gregorio VII, qui ei successerat, paruit. Cum vero ejus ab imperatore animi alienationem cognovisset, pontifice, cui obedientiam praestiterat, prodito, ad imperatorem se contulit, eumque vehementer ambitione inflammatus, contra papam Gregorium concitavit. Quo postremo Brixinae ex imperatoris auctoritate pontificatu privato, anno 1084, pontificatus ejusdem Gregorii VII, Guibertus ipse imperatoris jussu VII Kal. Julii, indictione 3, ab episcopis qui in eo conventu aderant, eidem pontifici subrogatus est, et Clemens III appellatus; qui in schismate contra Gregorium VII, Victorem III, Urbanum II et Paschalem II, sedit annos plus minus XXI, anno deinde 1084, Romae XI Kal. Aprilis, die Dominico Palmarum [Col. 0181B] ab episcopis Bononiensi, Mutinensi et Placentino, cum cardinales deessent, inauguratus, proximo Paschali festo imperatorem Henricum cum uxore Berta coronavit. Audito vero Roberti Guiscardi Nortmannorum ducis adventu, qui in auxilium Gregorii VII in arce Sancti Angeli conclusi veniebat, imperator et antipapa Urbe excesserunt: Guibertus quidem in Lombardiam, imperator vero in Germaniam, ubi anno sequenti 1085 Moguntiae episcoporum Germaniae synodo congregata, ordinationem Clementis III et abrogationem Gregorii VII confirmari jussit. Quo tempore Herimanno primum, deinde, eo mortuo, Egberto alio regibus a Saxonibus contra se creatis, ita novis bellis civilibus implicari coepit, ut rebus Italicis amplius sic vacare non posset. [Col. 0181C] Porro autem Roberto Guiscardo ex Urbe cum Gregorio VII discedente, Guibertus ad eam reversus cum imperatoris praefecto arcem S. Angeli et omnia fere ejus loca obtinuit.
Audita interim Gregorii VII et qui illi successerat, Victoris III, morte, cum Urbanum II suffectum esse cognovisset, tum primum intellexit adversariorum suorum odium in se perpetuum esse, seque nunquam pontificatum Romanum pacifice obtenturum. Quare toto Urbani II pontificatu vario [Col. 0181D] Imo cum orthodoxis. cum Hildebrandina factione Marte conflixit, modo Urbe extorris, modo ea potius scilicet, prout sibi secunda vel adversa Romanorum et imperatoris studia erant, eam tamen majore Urbani II pontificatus parte obtinuit Urbano ipso Urbe fugato.
[Col. 0181D] Paschali porro II creato, cum adversus eum seditionem et bellum civile astrueret, tandem in arce S. Angeli, quae sui juris adhuc erat, mortuus est, et ad ecclesiam Ravennatem, in qua sepultus est, translatus pontificatus anno XXI, Christi vero 1101. Fuit hic Clemens vir utique litteratus, ingenio, eloquio, nobilitate caeterisque animi et corporis dotibus instructissimus, et personae reverentia admodum clarus; et, qui forsitan Deo placuisset, nisi vi et ambitione inflammatus, ea quae sibi non licebant, tentasset; nec Roma tunc, nec Ravenna bene usus; et qui supra unum papam Gregorium viventem, quanquam, [Col. 0182A] ut ipse dicebat, coactus, ascendit, et tribus sibi invicem succedentibus supervixit: extorris diu utraque sede, et Romana et Ravennate, malens, ut saepe dicere solitus erat, se apostolici nomen nunquam suscepisse. Cujus cadaver postmodum, pace inter Henricum V et Paschalem II facta, de sepulcro, ubi quinquennio jacuerat, abstractum, crematum est jussu Paschalis II, omniaque ejus acta in synodo Laterani congregata irrita facta sunt.
De eo ita quidam horum temporum auctor scribit: Guibertus, qui post praestita domino suo beatae memoriae Gregorio VII fidelitatis juramenta, et obedientiam septem annis exhibitam, invasit apostolicam sedem, Henricumque imperatorem absolvit ab observatione jurisjurandi, quod apud Canusium Lombardiae [Col. 0182B] oppidum olim Gregorio papae praestiterat, eum Romam attraxit, et cum eo pugnare Ecclesiam Romanam coepit. Ii vero qui ex parte Gregorii ultra montes erant, cum imperatorem in Italia commorari cognovissent, adversus eum rebellare disponunt. Contra hos imperator accedens, vario belli eventu, plurimis praeliis saepe pugnavit, magnae utrinque caedes, incendia plurima direptionesque contigere. Relictis tandem in Germania copiis ad obsistendum sumptu tum suo, tum conductitio milite, Romam et suburbana omnia rapinis, incendiisque et caedibus, quanta potuit, acerbitate vexavit: tandem Simone suo, pretio magis quam virtute, in apostolica sede locato, imperii ab eo accepit coronam, tam non faventibus sibi suisque complicibus Romanis, quam non [Col. 0182C] contradicentibus, atrocissimam movit persecutionem. Hujus rei gratia, totius fere imperii Romani Ecclesiae desolatae, et religio Christiana dissipata, et plus quam viginti millia hominum, agente Guiberto, plerisque locis sunt caesa. Qui etiam, pulsis catholicis episcopis et abbatibus, aliisque Ecclesiarum praepositis, doctrina et religione praestantibus, sceleratos et illitteratos singulis urbibus, monasteriis ecclesiisque praefecit; saepe singulos, plerumque binos, annis singulis magistri sui Simonis mercimonio exsecrando substituens in depraedandis locis sanctis sibique non faventibus Christianis, imo ipsis quoque faventibus, dum non essent qui armato resisterent, longe lateque saevitia Neronis et Decii perdita voluntate grassatus est. [Col. 0182D] Idem vero, qui multo rectius demens papa, quam Clemens dictus esset, in oppido suo, quod argenteum dicitur, excelsa fabricata turre praestolatus Simoniacos angelos, cum quibus volando in paludem Stygiam rueret, Deo, per omnia, Gregorio papae favente, cruribus suis confractis, cum illi nemo apostolicam obedientiam exhibuerit vel reverentiam, praeter imperatorem ejusque complices, vel qui se illi propter avaritiam, quae est idolorum servitus, vel perpetuo, vel ad tempus sub jurisjurandi sacramento crediderunt: quorum plurimi, quibus ejus perfidia claruerat, dum exsecrabilis divina immolaret sacrificia, non adesse tolerabant, scientes eum nullo Romano successisse [Col. 0183A] pontifici; sed perfidum, perjurum, invasorem, et Simoniacum Gregorio papae superadditum fuisse. Catholici vero, qui zelo Dei fidem ac religionem tuebantur, Gregorio papae, sanctitate ac religione praestanti adhaerebant. Ita Leo episcopus Ostiensis libro III (cap. 69) Historiae Cassinensis.
Caeterum mortuo Clemente III vacavit in sua obedientia [Col. 0184A] sedes aliquot dies. Nam in schismate contra Paschalem papam II aliquot habuit successores studio imperatoris Henrici in Italia ab ejus praefectis, ducibus et fautoribus infelici satis ipsis exitu creatos; quorum primus fuit Albertus quidam Attellamus, dein Theodoricus et Maginulfus [Col. 0183A] De quibus omnibus agit postea Onuphrius. .
Notitia
[Col. 0183B] Gregorius, hujus nominis septimus, antea Hildebrandus appellatus, omnium consensu legitime creatus est pontifex anno Christi 1073. Hic patria Soanensis natus est in Tuscia, humili loco, parente fabro; sub protectione sancti Petri educatus. Adolescens nactus est magistrum Laurentium, Amalphitanum archiepiscopum, quem non maleficiorum, sed sanctorum principem ejus temporis fuisse testatur irrefragabilis testis Petrus Damiani. Praeter Laurentium habuit quoque magistrum Joannem Gratianum archipresbyterum, postea papam Gregorium sextum nominatum, quem secutus est in Germaniam cum se pontificatu abdicasset, eaque occasione apud Cluniacenses permansit. Cum Leone nono, quem purpura pontificali indutum, et per manum laicalem [Col. 0183C] munus episcopale assumentem increpavit, profectus est Romam, suoque consilio Brunonem postea Leonem nominatum eligi praecepit; factus Romanae Ecclesiae subdiaconus. Post obitum praedicti Leonis ablegatus est a clero Romano ad imperatorem, petens ab eo ut, cum rebus Ecclesiae perturbatis sibi id non licebat, Romanum pontificem non suo sed cleri nomine eligeret, electumque contra invasores defenderet. A Victore, quem eligi postulaverat, in Galliam ablegatus, Lugduni Simoniacum quemdam archiepiscopum ad confessionem criminis miraculose adegit: qui cum in hymno glorificationis, quem Hildebrandus eum recitare mandaverat, Spiritum sanctum efferre non potuisset, proprio ore confessus est se Simoniae crimine pollutum esse. Ibidem S. [Col. 0183D] Hugoni monasterii Cluniacensis abbati Christum assidere, quidque agendum vel dicendum foret eidem suggerere vidit. Berengarium etiam Andegavensis Ecclesiae archidiaconum in concilio Turonensi ad haereseos suae iteratam abjurationem et catholicae fidei professionem adegit: tantum abest ut, quod calumniatur Benno, Berengarianam haeresim defenderit aut sectatus fuerit. Cumque post obitum Stephani IX Benedictus, ejus nominis X, pseudopapa schismaticus, sedem apostolicam invasisset, missus est ad Agnetem imperatricem, petens ab ea ut futurae electioni Gerardi Florentini episcopi, qui appellatus [Col. 0184B] est Nicolaus II, consentire non gravaretur. Quod cum feliciter impetrasset, opera Godefredi ducis schismaticum expulit, et legitimum pontificem in possessionem quietam introduxit. Ejusdem consilio optimo post obitum Nicolai electus est Alexander II, expulsusque est Cadalous Parmensis episcopus et pseudopontifex, quem regii ministri et fautores adversus Alexandrum in thronum apostolicum evexerant. Et quanquam statura pusillus esset, tamen gratia miraculorum et prophetiae erat omnibus admirabilis. Nam ad miraculum supra recensitum hoc addidit longe mirabilius, quod, cum ab Hugone Cluniacensis monasterii abbate longius abesset, cognoverit cogitationes mentis illius, quibus intra se sibi loquens dicebat: Homuncionem exilis staturae, [Col. 0184C] despicabilis parentelae, tumere et metiri altiora, quod tot mundanae potestates nutum illius praestolarentur. Cum eodem abbate orans Christum sibi astantem, angelumque vibrantem gladium vidit, et futuram mortalitatem praedixit. Petro Damiani, qui per somnium oculorum lumen sibi amisisse visus erat, somnium ejusdem exponens dixisse scribitur: Nequaquam, ut times, propinquae est mortis indicium, sed familiaris tibi aliquis exstinguetur, qui tibi charus sit sicut oculus. Vere sibi illud per obitum Dominici Loricati contigisse fatetur Petrus Damiani in epistola ad Alexandrum papam. Sanctum Annonem Coloniensem archiepiscopum, de jure regio in electione Romani pontificis violato conquerentem ita informavit, ut in synodo Mantuana desuper [Col. 0184D] celebrata ipse consesserit atque definierit, Alexandri justam, Cadaloi injustam et illegitimam electionem fuisse. His de causis, Alexandri pontificis totiusque cleri Romani judicio dignus est habitus qui, dum viveret Alexander, cancellarius Romanae Ecclesiae constitueretur, eique defuncto in sede pontificia subrogaretur.
Eodem die quo Alexander obierat, nimirum X Kalendas Maii, omnium cardinalium consensu et subscriptione, totiusque populi et cleri approbatione in pontificem electus est invitus, cum praeconio virtutum earum quae in decreto electionis, initio [Col. 0185A] epistolarum Gregorii collocato, recensentur. Ob amorem et cultum erga suum educatorem, gratitudinis ergo, voluit nominari Gregorius; et ad confirmandam illius legitimam sedem, atque ad redarguendam nonnullorum sententiam de spurio ejusdem pontificatu, ut supra dixi in Gregorio sexto, voluit dici septimus; ut scilicet sextum intermedium verum et legitimum sedis apostolicae pastorem fuisse indicaret. Hunc Lambertus Schaffnaburgensis nominat virum sacris litteris eruditissimum, et in tota Ecclesia tempore quoque priorum pontificum virtutum genere celeberrimum. Marianus Scotus his diebus in Germania scribens eumdem Gregorium venerabilem praedicat, atque ab eo statuta decreta recitat et laudat. Sigebertus, et si Henricianas partes [Col. 0185B] contra Romanos pontifices foverit, Gregoriique nimiam severitatem incusarit, tamen nunquam ausus est dicere illegitimum fuisse creatum pontificem. Otto Frisingensis episcopus, eruditissimus scriptor haec de Gregorio VII: «Forma gregis factus, quod verbo docuit, exemplo demonstravit, ac fortis per omnia athleta se pro muro domui Israel ponere non timuit.» Unus Ursergensis abbas, idemque schismaticorum patronus, Bennoni schismatico cardinali inhaerens, ejus scriptorum quaedam capita recitat, non tamen ut ille spuriam omnino fuisse electionem Gregorii ausus est affirmare, sed ista tantum: «Cum absque regis consensu solis tantum Romanis faventibus hunc apicem conscendisset, sunt qui illum non canonice constitutum, sed tyrannice [Col. 0185C] papatum sibimet asseverent usurpasse, pro qua re et a nonnullis episcopis abdicatus est.» Sed quam ista de non adhibito consensu regis Henrici falsa sint, patet ex actis vitae hujus Gregorii, in quibus refertur quod, cum ille ad regem scripsisset ne vigore concessi privilegii factae electioni assensum praeberet, rex non modo non dissenserit, sed missa legatione factam electionem confirmarit, ejusque consecrationi per legatum interfuerit. Idem affirmat Lambertus Schaffnaburgensis loco supra allegato. Videant ergo novatores, qua veritate subsistant illae calumniae quas princeps schismaticorum cardinalium Benno hujus optimi maximi pontificis moribus, electioni et fidei opponit. Videant quo duce et auctore cathedram Petri [Col. 0185D] impugnent, quamque graviter impingant, qui uno, duobus, vel tribus ad summum schismaticorum fautoribus adhaerescentes, et a triginta duorum probatissimorum scriptorum, quos pro Gregorii defensione reverendissimus et illustrissimus cardinalis Bellarminus in controversia de Rom. pontif. libro IV, capite 13 nominatim recenset, sententia et auctoritate temerarie recedunt. Tempore pontificatus, praeter illam vigilantiam quam omnibus prope regibus et episcopis totius orbis diligenter custodiendis impendit, post primam illam legationem ad Henricum regem destinatam, Hugonem Candidum sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem in Hispaniam ablegavit, ut, recuperatis a Mauris Hispaniae civitatibus, [Col. 0186A] jura, tributum et censum sedi apostolicae dari solita exigeret. Cumque Michael Constantinopolitanus imperator per litteras Gregorio de suscepto pontificatu gratulatus esset, ea occasione captata Dominicum patriarcham Venetum causa componendi schismatis ad eum ablegavit. Quartam legationem misit ad Wratislaum ducem Bohemiae, ut censum solveret pro ducatu Bohemiae, ut, post usum mitrae concessione Alexandri papae acceptum, se facturum voto nuncupato Deo pollicitus fuerat. Anselmum episcopum electum monet ne a rege Henrico investituram accipiat, antequam rex Romanae Ecclesiae de communione cum excommunicatis habita satisfecerit. Saxones in regem ob nefanda ejus crimina concitatos, aliumque regem eligere [Col. 0186B] conatos, scripto suo cohibuit. Quintam legationem misit in Germaniam ad Ecclesias ejusdem Germaniae et Galliae a labe Simoniae expurgandas. Rex ob crimen allegatum debita poenitentia peracta eosdem honorifice suscepit: ne vero concilium in Germania ea de causa per legatos haberetur, persuasione Liemari Bremensis archiepiscopi obstitit; quasi hac de causa non ab aliis quam a Bremensi vel Moguntino sedis apostolicae vicariis synodum congregari oporteret. Legati Romam reversi rem gestam pontifici exposuerunt. Liemarus secundo ad sedem apostolicam citatus factus est inobediens, rebellis et schismaticus, resistensque jussibus legatorum et ipsius pontificis regem adversus pontificem [Col. 0186C] commovit, idque boni quod mente conceperat infelix princeps hujus instigatione aruit. Sed accidit Dei singulari beneficio ut, cum adversus Romanam Ecclesiam principes saeculi et potentiores episcopi conspirarent, pro defensione ejusdem sedis Agnetem regis Henrici matrem, Beatricem, et Mathildem, ejus filiam adhuc puellam et virginem, quanquam Godefrido nupta fuisset, affines excitarit. Unde haud dubie originem sumpsit illa multorum calumnia, quam ad sui expurgationem vulgabant concubinarii, quod post factum divortium inter Mathildem et Godefridum, pontifex Mathildis amplexibus furtivis frueretur: quam calumniam non tantum suo tempore Lambertus, verum etiam hac nostra aetate ex regesto epistolarum Gregorii [Col. 0186D] Baronius tam erudite et solide refutavit ac detexit, atque a mendaciorum involucris vindicavit, ut nemo post hac nisi calumniator et haereticus fabellae mendaci aures praebere possit. Ut magno Christianae religionis bono non solum Saracenos exercitu expugnaret, sed etiam Orientalem Ecclesiam schismate ab Occidentali divisam uniret, Armenos a fide catholica penitus aberrantes ad rectae fidei tramitem restitueret, plusquam quinquaginta millia militum conscripsit et collegit. Ab Henrico, post Saxones subjugatos, postque eam victoriam insolentiore facto coepit contemni, Guiberti antiqui schismatici, postea vero Ravennatis episcopi, dolo et fraude a Cincio Romano praefecto invasus, captus, et in carcere detentus est, quousque per populum tumultuantem, [Col. 0187A] et tam immane scelus ulcisci paratum, eriperetur, atque pristinae libertati restitueretur. Sed cum Romano populo vindice tantum scelus irritum redditum esset, idem Guibertus accepta a papa licentia Ravennam se contulit, ibique conspirationem rebellium episcoporum Longobardorum machinatus fuit. Henricus timore Saxonum solutus contempsit implere ea quae apostolicae sedis legatis ante promiserat, atque excommunicatos a pontifice recepit et fovit. Quem contemptum cum pontifex non diutius tolerandum esse putasset, eumdem regem ad dicendam causam per legatos Romam citavit ad synodum proxima quadragesima congregandam. Excepit ille legationem, sed magna cum contumelia pontificis eosdem postea abjecit, indictoque Wormatiensi [Col. 0187B] conventiculo pontificem absentem de criminibus objectis condemnatum per sententiam deponi, eamque ipsi insinuari curavit. Legatis Romam reversis, habita est postridie synodus, in qua dum illi injurias sibi irrogatas retulissent, litteraeque a rege missae recitatae fuissent, una cum rege Henrico Sigefridus Moguntinae, Wilhelmus Trajectensis, et Robertus Bambergensis Ecclesiae archiepiscopi excommunicati fuerunt. Latam sententiam pontifex omnibus subditis a juramento fidelitatis absolutis intimavit, eamque Deus contra excommunicatos Henrici fautores episcopos interventu mortis pessimae exsecutus fuit. Saxones a rege defecerunt, et adversus eum formidando apparatu praelio insurrexerunt. Similiter etiam principes Germaniae majores [Col. 0187C] episcopi, omnesque fideles, quos, dum pontifex rogatu Hermanni Metensis episcopi commonuisset ut regem ad poenitentiam hortarentur, Triburiae conventum indixerunt; in quo, dum de alio rege Germaniae eligendo ageretur, Henricus per legatos pacem rogavit et emendationem morum promisit: aliquoties repulsam passus, hac tandem lege receptus est, ut, dimissis excommunicatis quos fovebat, Romano pontifici se submitteret, seque per Romanum pontificem a vinculo excommunicationis absolvi procuraret. Paruit rex, veniensque in Italiam a pontifice absolutionem obtinuit. Verum schismaticorum et concubinariorum episcoporum instigatione accidit ut vix in Germaniam reversus, iterum [Col. 0187D] in pristina relaberetur. Nam cum Guiberto aliisque quibusdam rebellibus novam conjurationem adversus pontificem foedissimam contraxit. Quod dum principes Germaniae cognovissent, inconsulto Gregorio Rudolphum, Sueviae ducem, in regem elegerunt, ductumque Moguntiam a Sigefrido consecrari curarunt. Re bellica contra Rudolphum suscepta et feliciter gesta factus elatior, Gregorium contemnere [Col. 0188A] coepit, quem, sibi suoque regno timens, hactenus se colere et obsequiis frequentare simulavit. Qua de causa iterum Romae synodali consensu excommunicatus, regno, quod Rudolpho collatum fuit, digne privari promeruit. Ille vero, habito cum schismaticis conciliabulo Brixiensi [Brixinensi], in absentem depositionis sententiam ferri, eique Guibertum schismatis auctorem, saepe excommunicatum et depositum, in pontificatu subrogari mandavit. Cumque interea Rudolphus rex obiisset, ejusque nece res Germaniae in tutiore statu collocatae essent, in Italiam paravit adventum, ut Gregorium papam, quem sibi infensissimum putabat, e sede Petri deponeret, ejusque adversarium Guibertum antipapam in ea collocaret. Cumque urbem Leoninam binis [Col. 0188B] vicibus frustra tentatam et obsessam post biennium suae persecutionis expugnasset, Guibertum Ravennatem perjurum, depositum et anathematizatum, apud sanctum Petrum per Mutinensem et Ariminensem episcopos jam multis ante annis depositos et excommunicatos inthronizavit, eique Clementis III nomen imposuit. Ipsam vero Romam ejusve cives non nisi per triennalem obsidionem auro tandem et pecunia expugnavit, quam armis vincere non poterat. Gregorius papa cum paucis nobilibus in castellum Sancti Angeli se recepit: interea coronam imperii, quam Gregorius schismatico et excommunicato imperatori solemni ritu conferre usque ad sanguinem recusaverat, Clemens antipapa regi schismatico imponit, et pseudoimperatorem pseudopontifex [Col. 0188C] constituit. Cumque in Aventino monte se contineret, urbisque obsidionem indefesso studio prosequeretur, Gregorius a Roberto Northmannorum duce subsidium, quod Romanae Ecclesiae per juramentum promiserat, imploravit. Qui statim novis copiis congregatis in Italiam advolans Henricum fugavit, ipsumque pontificem felicissime liberavit, omnesque pseudocardinales, quos Guibertus pseudopontifex creaverat, vel saltem a vero pontifice abstraxerat, urbe expulit. Quibus expulsis, Gregorius concilium Romae congregavit, quo pseudopontificem cum pseudoimperatore Henrico iterum excommunicavit. Postea ab urbe recedens Cassinum advenit, atque inde ad dedicandam basilicam sancti Matthaei [Col. 0188D] apostoli Salernum se contulit, ibique permansit usque ad obitum, qui contigit vigesimo quarto Maii, anno Christi redemptoris 1085, cum sedisset annos duodecim, mensem unum et dies tres. Sanctitate et miraculis post mortem clarissimus, sepultus est intra basilicam sancti apostoli et evangelistae Matthaei, quam paulo ante obitum divino cultui consecraverat.
Apologia pro Gregorio VII
[Col. 0189A] Incredibile prorsus et inexplicabile est, quanto odio hodierni novatores in pontifices Romanos, priscos juxta ac recentiores ardeant; et quot modis hoc suum non humanum, sed plane Tartareum odium testentur, palamque faciant; in quibus primum locum obtinent mendacia, maledicta, convicia, figmenta, commenta innumerabilia, quibus omnes propemodum libros suos complent ac inferciunt; tam immodice et impotenter, ut multi ex horum officina profecti libri nil videantur aliud esse quam unum quoddam perenni et nusquam interrupto filo contextum mendacium et convicium. Nec ullius superi vel inferi reverentia moveri se sinunt, ut moderatius agant, et sobrii hominis cogitationem vel ad punctum temporis suscipiant; et quamvis apertissimae [Col. 0189B] falsitatis convincantur, et in manifestariis pseudologiis et loedoriis deprehendantur, nullum tamen ruboris signum edunt, sed calumnias, etsi ab omni vero alienissimas, ingerunt, oggerunt, occinunt, recinunt, privatimque et publice ingeminant, ut pontifices Romanos omnibus exosos invisosque efficiant, memores illius Dolus an virtus, falsitas an veritas, quis in hoste requirat?
Quanquam autem vix inveniatur haereticus, praesertim verbi praeco, et sectae suae per scriptorum monumenta propugnator, qui in hac arte non excellat, omnibus tamen, ut omnium primus, palmam praeripuit Lutherus, cujus chartae usque adeo maledicentia in summos pontifices refertae sunt, ut vix me capiam prae admiratione, quomodo fiat, ut ullus [Col. 0189C] mortalium maledicentissimo et furiosissimo huic conviciatori fidem habeat? Quid, fidem habeat? imo et locum inter prophetas et propemodum inter ipsos evangelistas et apostolos concedendum suffragio suo decernat. Non longe abierim. Vel ultimum Lutheri librum De papatu per diabolum fundato et erecto inspice; quem vicinus jam et maturus Stygi composuit et in publicum dedit; qui nihil aliud est nisi continuus quidam in papam furor, isque nec humanus, nec belluinus, sed plane diabolicus, ita ut nulla dubitatio me teneat, ipsum salutis nostrae capitalem hostem, et omnium calumniatorum archistrategum et progeneratorem, libri hujus parentem esse: et quaecunque in eo continentur, Lutherum, dictante diabolo, in chartam retulisse.
[Col. 0190A] Verum enim vero fremant isti, frendeant, insaniant, manus, pedes, calces et capita demum sua in petram, super quam sedes apostolica fundata est, illidant; qui habitat in coelis, irridebit eos, et Dominus subsannabit eos (Psal. II) . Conviciis tonent, fulminent, fulgurent, millenis maledictis et mendacissimis figmentis apostolicae sedis antistites lacerent ac lancinent; nos cum D. Augustino lib. II Contra Petilianum, cap. 51, palam et intrepide illis recinimus: Cathedra quid tibi fecit Ecclesiae Romanae, in qua Petrus sedit, et in qua hodie Anastasius (Paulus V) sedet: vel Ecclesiae Hierosolymitanae, in qua Jacobus sedit, et in qua hodie Joannes sedet: quibus nos in catholica unitate connectimur, et a quibus vos nefario furore separastis? Quare appellas cathedram [Col. 0190B] pestilentiae, cathedram apostolicam? si propter homines, quos putas legem loqui, et non facere, nunquid Dominus Jesus Christus propter Pharisaeos, de quibus ait: «Dicunt enim, et non faciunt;» cathedrae in qua sedebant ullam fecit injuriam? Nonne illam cathedram Moysi commendavit, et illos, servato honore cathedrae, redarguit? Ait enim: «Super cathedram Moysi sedent: quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite: dicunt enim, et non faciunt.» Haec si cogitaretis, non propter homines quos infamatis blasphemaretis cathedram apostolicam, cui non communicatis, sed quid est aliud quam nescire quid dicere, et tamen non posse nisi maledicere?
Porro ut aliqui vita et moribus minus laudabiles et commendabiles cathedram Petri obtinuissent, [Col. 0190C] vel tenuissent, quid inde? Quandoquidem de praepositis mali, ut ait S. Augustinus, epist. 166, securam fecit plebem suam, ne propter illos doctrinae salutaris cathedra deseratur, in qua coguntur etiam mali bona dicere. Neque enim sua sunt, quae dicunt; sed Dei, qui in cathedra unitatis doctrinam posuit veritatis. Etiamsi in illum ordinem episcoporum, inquit idem S. Augustinus, epist. 165, qui ducitur ab ipso Petro usque ad Anastasium (Paulum V) , qui nunc eamdem cathedram sedet, quispiam traditor (improbus) per illa tempora subrepsisset, nihil praejudicaret Ecclesiae, et innocentibus Christianis, quibus Dominus providens ait, de praepositis malis: «Quae dicunt facite, quae autem faciunt nolite facere.
[Col. 0191A] Memento, inquit S. Augustinus lib. II Contra Petilianum, cap. 47 et 61, sacramentis nil obesse mores malorum hominum, quo illa vel omnino non sint, vel minus sancta sint, sed ipsis malis hominibus, ut haec habeant ad testimonium damnationis, non ad adjutorium sanitatis. Hinc propter Pharisaeos facinorosos et improbos, non praecepit Dominus deseri cathedram Moysi, in qua utique figurabat suam; dicens quippe illos super cathedram Moysi sedentes dicere et non facere; monet tamen populos facere quae dicunt et non facere quae faciunt: ne cathedrae sanctitas deseratur, et propter pastores malos, gregis unitas dividatur. Praesertim cum ex tot pontificibus paucissimos sectarii designent, quibus nominatim scelera et flagitia objectent, idque non ex certis probatisque [Col. 0191B] testibus et auctoribus, sed ex illis, quibus veritas in postremis erat; qualis nostra aetate sectarii illi potissimum, qui res gestas pontificum sese litteris commendare professi sunt, inter quos Balaeus Latine, et Nigrinus Germanice suis in operibus plures mendacissimas fabulas de pontificibus confinxerunt, vel a sui similibus ardelionibus confictas chartis intexuerunt, et ad posteros suos transmiserunt, quam noctu, cum sudum est, stellae in coelo luceant; quibus contumeliis et criminationibus impulsae et ventilatae leves paleae extra aream Dominicam evolant et avolant; non item ii, quorum pedes supra petram statuti et firmati sunt, quae crimina et scelera, si etiam vera et praesentia videremus, inquit S. Augustinus, epist. 162, ad episcopos Donatistarum, [Col. 0191C] et zizaniis propter frumenta parcentes, pro unitate toleraremus, non solum nulla reprehensione, sed etiam non parva laude nos dignos diceret, quicunque Scripturas sanctas non corde surdus audiret. Tolerat Aaron multitudinem idolum exigentem, et fabricantem, et adorantem. Tolerat Moyses adversus Deum tot millia murmurantia, et toties offendentia sanctum nomen ejus. Tolerat David Saulem persecutorem suum, sceleratis moribus coelestia deserentem, magicis artibus inferna quaerentem occisum vindicat. Christum etiam Domini propter sacramentum venerandae unctionis appellat. Tolerat Samuel nefandos filios Heli perversosque filios suos, quos populus, quia tolerare noluit, divina auctoritate accusatus, divina severitate corruptus est. Tolerat [Col. 0191D] denique ipsum populum superbum, contemptorem Dei. Tolerat Isaias, in quos tam multa vera crimina jaculatur. Tolerat Jeremias, a quibus tanta perpetitur. Tolerat Zacharias Pharisaeos et Scribas, quales illo tempore fuisse Scriptura testatur. Scio, me multos praetermisisse: legant, qui volunt; legant, qui possunt eloquia coelestia; invenient omnes sanctos Dei servos, et amicos semper habuisse, quos in suo populo tolerarent, cum quibus tamen, illius temporis sacramenta communicantes, non solum non inquinabantur. sed etiam laudabiliter sustinebant, studentes, sicut ait Apostolus, «servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV) .» Attendant etiam post Domini adventum, ubi multo plura hujus tolerantiae per totum [Col. 0192A] orbem inveniremus exempla, si omnia scribi, et in auctoritatem redigi potuissent: tamen haec ipsa, quae habemus, advertite. Tolerat ipse Dominus Judam, diabolum, furem et venditorem suum: sinit accipere inter innocentes discipulos, quod fideles noverunt, pretium nostrum. Tolerant apostoli pseudoapostolos, et inter sua quaerentes non quae Jesu Christi; Paulus, non sua quaerens, sed quae Jesu Christi, cum gloriosissima tolerantia conversatur. Haec pulcherrime S. Augustinus.
Si ergo unitatis et concordiae gratia, ut schisma vitetur, malae oves tolerari debent, quanto magis eum ob finem ferre oportebit malum pastorem, si quando obtingat?
Nec verbis et libris solum injuriosissimis et contumeliosissimis [Col. 0192B] in pontifices Romanos haeretici desaeviunt, sed et sculpturis, caelaturis, statuis, imaginibus, picturis turpissimis, et quarum aliquas nullus honestus oculus absque rubore vultus intueri queat. Nimirum sectarii mutuantur ab ethnicis, haereticis et schismaticis non tantum perversas opiniones et perniciosa dogmata sed etiam criminandi, et tam profana quam sacra subsannandi libidinem, praesertim illam, quae Ecclesiae praesules et ordines picturis et imaginibus incessit; idque, ut demonstrem, non repetam veterem illum in frustrandis bestiis mercenarium noxium, qui, ut est apud Tertullianum in Apologetico: Picturam proposuit cum ejusmodi inscriptione: Deus Christianorum ononychites. Is erat auribus asininis, altero pede ungulatus, [Col. 0192C] librum gestans, et togatus: dicere enim possent novatores, factum hoc cessisse in ignominiam ipsius Christi; quasi, quae ipsi, pari propemodum ludificatione commiserunt in vicarium et servos Christi, non redundent in contemptum Christi. Sed praeteribo, ut dicebam, mercenarii hujus nequitiam, ut ex Niceta vitam Ignatii patriarchae Constantinopolitani conscribente planum faciam, istos verissimos et plane germanos imitatores esse Photii et Photianorum schismaticorum, in primis Gregorii Syracusani, qui, ut sanctum Ignatium, verum et legitimum patriarcham, omnibus exosum invisumque redderent et de sede deturbarent, infinitas adversus illum criminationes commenti sunt, composito etiam libro, non sine contumeliosis imaginibus, opera [Col. 0192D] Gregorii Syracusani pictoris et fictoris egregii concinnatis, de quibus haec, quae sequuntur, jam jam nominatus Nicetas:
Ut vero omnis iniquitas, quae contra sanctum illum Ignatium fuerat perpetrata, manifestior fieret, Deus, «qui comprehendit sapientes in astutia eorum, et consilia pravorum dissipat (Job V, 13) ,» in Basilii imperatoris animum consilium ingerit, ut mittat ad Photium, et omnia scripta, quae a patriarchio discedens acceperat, absque ulla temporis mora, ut mitteret, ei praeciperet. Ille vero jurejurando affirmabat, licet falso, nihil tale se inde accepisse propter festinationem recedendi. Dum vero haec a Photio praeposito Bahanae dicerentur, ipsius Photii famuli [Col. 0193A] magna cum festinatione septem saccos scripturarum plenos, plumbeo sigillo signatos ad Calamonem illi propinquum locum transtulerunt, occultandi causa. Quod cum famuli praepositi vidissent, et ab eorum manibus illos abstulissent, ad imperatorem attulerunt. Quibus apertis, inveniunt duos libros auro et argento deforis bracteatos, et serico tectos, intus vero litteris valde pulchris et ornatis descriptos; quorum alter continebat septem actiones synodicas, quae nunquam exstiterunt nec actae sunt, adversus Ignatium; sed tantum diabolico consilio frustra sunt excogitatae, et singularum actionum haec, quae sequuntur, initio depicta habebantur, opera videlicet, Syracusani illius Gregorii cognomento Asbestae. Erat enim bonus ille vir pingendi peritus, puto pro additamento [Col. 0193B] suorum malorum. Et depictus ibi erat Ignatius.
In prima quidem actione Ignatium depinxit, qui trahebatur et vapulabat. Supra vero illius caput ita scripsit: DIABOLUS. Non horruisti blasphemiae excessum? Si enim patremfamilias Beelzebub vocavit, quid facere debebat familiaribus ejus? (Matth. X, 25.)
In secunda iterum actione Ignatium depinxerat sputis conspurcatum, magna vi tractum, cujus inscriptio talis erat: PRINCEPS PECCATI.
In tertia vero actione Ignatium exauctoratum pinxerat, et ejus inscriptio haec erat: FILIUS INIQUITATIS.
In quarta itidem actione, eumdem Ignatium anathemate atque exsilio damnatum posuit, et inscriptio [Col. 0193C] erat: SIMON MAGUS.
In principio deinde quintae actionis vinculis Ignatium circumdatum pinxerat et vinctum, cujus erat inscriptio: EXTOLLENS SE SUPER OMNE QUOD DICITUR DEUS.
In sexta vero actione depinxit Ignatium damnationi traditum; ejus est inscriptio: ABOMINATIO DESOLATIONIS.
In septima tandem et extrema actione depinxit Ignatium protractum, ut illi caput amputaretur; et inscriptio talis erat: ANTICHRISTUS.
An non vides, amice lector, prodromos sectariorum nostrorum, imo doctores et magistros? An non sicut illi olim Ignatium, ita hodierni novatores; Ecclesiae catholicae praesules, praesertim summum [Col. 0193D] pontificem, ignominiose et probrose depingunt? Picturisque probrosissima quaeque scommata adjungunt. Videsis, oro, imaginem illam papae, quae frontispicio ejus libri, qui Apiarium inscribitur, praefixa est. Vide illam, quam praeposuit Spannenbergerus, praedicans Lutheranus famoso libello, cui titulum fecit: Wider die bosen Sitten ins Teuffels-Kahrnoffelspihl. Item illam, quae apparet in vestibulo libri, cui nomen, das Wolffgesang. In tomis Latinis et Germanicis Lutheri invenies Papasellum, commentariis Philippi illustratum, quem Illyricus pro cognatione et affinitate sua cum illo, denuo separatim evulgandum, et novis glossis, vel potius calumniis et mendaciis illustrandum censuit.
[Col. 0194A] Quid dicam de Passionali Lutheri, quod exstat, tom. I novorum operum German. Lutheri, quae Aurifaber collegit? Ejusdem farinae est Passio illa Christi, ubi Pontifex, cardinales, episcopi, monachi Caiphae, Annae, Pilati, Herodis, lictorum et carnificum Christi personas gerunt.
Anno 1527 evulgavit impius Paracelsus triginta imagines dedecoris et probri in pontificem Romanum plenissimas. Exstant in Appendice ad tomum X Operum Paracelsi. Quarum ne ipse auctor videretur, commentus est, se eas nescio quibus in antiquis monumentis vel parietibus invenisse, quas hoc ipso anno 1608 fanaticus quidam sectarius Joannes Rudrauff in commentitio illo suo de cometa anni superioris commentario (quem jure omnis stultitiae [Col. 0194B] et vesaniae promptuarium appellaveris) rursus in lucem protulit, et vanissimis exegesibus illustratum scilicet ivit.
Retulit easdem cum Paracelsi adnotationibus, notisque marginalibus Adami Durischii, et exegesibus Joannis Adrasderi, terrae filii, ignobilis sectarii, in suum duodecimum Centenarium Joannes Wolfius, qui id unicum curae studioque habuit ut quidquid usquam in pontifices, episcopos, monachos, moniales, totumque ecclesiasticorum et religiosorum statum et ordinem probrosum ac contumeliosum legerat, audierat vel ab aliis acceperat, id in unum fascem comportaret ac colligaret, ut scurris et sannionibus semper esset in promptu copiosa materia, quotiescunque linguam vel stylum in pontificem et [Col. 0194C] alios stringere lubet; quando autem non lubet? Nec refert quod Paracelsus, Wolfius et hujus tribus alii nomen Joachimi abbatis praetexerunt, quia nemo ignorat istos sic esse fictos et factos ut sub aliorum nominibus, quasi velamentis, suam nequitiam et improbitatem, quantum fieri potest, operiant. Nec dissident ab his vaticinia triginta Joachimi abbatis, ut vocat Wolfius, centenario mendaciorum duodecimo, contumeliosis imaginibus, haereticorum studio, expressa.
Ejusdem generis est ejusdem Paracelsi Prognosticatio triginta duabus figuris seu imaginibus constans, quam a Schramo, praedicante Neoburgico, ex Germanico in Latinum sermonem translatam idem Wolfius decimo sexto mendaciorum et calumniarum suarum [Col. 0194D] centenario intexuit, ut et antitheses Christi et Antichristi, a nescio quo sectario, Simone Rosario maledicentissimis versibus compositas, additis nefariis et flagitiosis iconismis, ut odium papae, quem fanaticus poetaster semper Antichristum et Plutonem appellitat, per ipsos oculos profundius in lectorum et spectatorum mentes delabatur. Quo etiam pertinet gemina effigies Julii II pontificis, anno 1512 et 1513, et duplex illa quam Wolfius exhibet anno Christi 1580, nimirum, in decimo sexto impudentiae haereticae centenario, utramque effinxit Wolfius, ex epistolis Bezae, testis fide dignissimi, scilicet qui, ut omnem suspicionem novi plasmatis devitet, antiquitatem comminiscitur, quae forsan aetatem nostram [Col. 0195A] non transcendit; aut si transcendit, ab aliquo Wiclevista, vel Hussita descendit.
Mirum dictu! novatores nostros, quando sculpturam, picturam, vel caelaturam quampiam inveniunt, oculos nunquam ad se et suos reflectere, sed e vestigio ad pontificem et pontifici addictos, praesertim sacerdotes et monachos recurrere, totumque illud symbolum de his, non de se et suis interpretari. Tales sunt illae imagines, quas in decimo sexto mendaciorum suorum centenario, et Lutherano Herbrando refert et explicat Wolfius, inventas, si non mentiuntur novatores, Argentorati in primario templo. Cur enim asinus stans ad aram catholicum sacerdotem, divini sacrificii mysteria peragentem, significet, et non potius praedicantem mensae suae [Col. 0195B] astantem, et Lutheranae vel Calvinianae coenae fercula coquentem, maxime talem qui, ut orthodoxorum sacerdotum simius, vestibus certis indutus, missam Germanicam celebrat, ut in nonnullis ubi Lutheranismus regnat, urbibus fieri solet. Tu dicis esse sacrificum. Ego praedicantem esse contendo, et evincam cum evictionis tempus venerit.
Pari modo asinum ex libro, quem catus tenet, mysteria, quae non ego, sed praedicantes norunt, lectitantem, aio esse praedicantem, seu Lutheranum seu Calvinianum. Nec alios quam istos repraesentat illa imago, in qua porcus et hircus gestant funus, vulpem scilicet dormientem. Eodem spectat illa quae ursum aquae consecratae urceum gestantem; et lupum crucis bajulum, ac leporem daduchum, et ut [Col. 0195C] voce ecclesiastica utar, ceroferarium nobis exhibet. Omnia haec aptissime in praedicantes quadrant, ut facili labore ostendi posset, si res et occasio ferret.
Eosdem ad vivum repraesentat effigies, quam ibidem Wolfius, seu Lupus, nomini suo consentaneis moribus praeditus fabulator, ex Herbrando lectorum oculis contemplandam proposuit. Lupus indutus cuculla monastica (in cujus capputio ab humeris dependente anser prominet) in suggestu stat, prioribus pedibus, quasi manibus librum tenens, ex quo nonnulla recitare videtur, mihi equidem ignota, sed Wolfio et Herbrando, aliisquae lupinae linguae gnaris notissima. Infra cathedram vulpecula adest, quasi in insidiis. E regione anseres complures, singuli rostris suis rosaria [Col. 0195D] tenentes, et Lupo concionanti auscultantes. Astat et juxta anseres quasi custos, fatuus in suo habitu. Elegans profecto Lutheranorum et Calvinianorum praedicantium inconismus et delineatio. Qui volet, commentarium adjungat, reperiet uberem commentandi materiem.
Quam bene Wolfius suam operam locasset, si haec talia τυπώματα et ἔκτυπα , eo quo spectant, hoc est ad suos praedicantes, retulisset. Nunc quid aliud egit quam quod se incredibili calumniandi pruritu arsisse palam ostendit? Et tamen tomos suos Lectionum memorabilium et reconditarum titulo venditat? Anne lectio memorabilis, legere et coacervare ea, quae quivis ex infimae plebis caemento in papas, [Col. 0196A] sacerdotes, monachos et moniales exspuit? An lectio recondita, colligere et in unum cumulum conglobare, quidquid infamium chartarum ab ullo unquam propemodum scurra foras protrusum et in vulgus datum fuit? Recondita sane lectio evolvere talium tenebrionum fimeta, oleta, cloacas, et quidquid sordium continent; id studiose egerere, inque faciem et os lectorum et spectatorum ingerere.
At misso nunc aliquandiu immani isto Lupo, seu Wolfio, de imagine Babylonicae meretricis bestiae septem capitibus, et decem cornibus praeditae insidentis, et poculum aureum manu tenentis, mora mera fuerit dicere. Nil certius est apud sectarios quam hac effigie papam Romanum ad vivum repraesentari. Quapropter nusquam non est obvia, procumbentibus [Col. 0196B] ante eam, venerationis et adorationis gratia, ipsis terrarum regibus et imperatoribus, nec absterret eos, quamvis in imperio degentes, ab hac sacrilega temeritate catholici imperatoris metus et reverentia, quia jam pridem omnem metum ex pectore omnemque reverentiam ex vultu absterserunt.
Quo animo Lutherus in papam, cardinales, episcopos totumque ecclesiasticum ordinem fuerit, planum testatumque facit cum alias saepissime, tum in libro illo diabolico contra Papatum, de quo supra; ubi ita furit Islebius Furippus, interprete ex Germanico Matthaeo Judice, clamosissimo et seditiosissimo praedicante: Nunc agite, o Caesar, reges, principes, et magnates, et quicunque prehendere potestis, apprehendite. Maledicta sit manus otiosa et ignava. Et [Col. 0196C] primum eripite pontifici Romam, Romandiolam, Urbinum, Bononiam, et omnia quae tenet et possidet eo nomine quod pontifex sit; nam ille est possessor pessimae fidei; mendaciis ac fraudibus acquisivit omnia. At, quid dico mendaciis et caedibus? Imo blasphemiis suis, et idololatriis imperio Romano subtraxit, et eripuit, et sibi subjecit, et mercedis loco sua superstitione innumeras animas ad inferos deduxit, sicut ipse jactitat, d. 40, cap. si papa, etc. Deinde, magistratus debebat pontificem, et cardinales, et reliquos ejus ordinis, et superstitionis, et impurae sanctitatis consortes capere, eisque, ut blasphemi solent puniri, linguas per cervicem extrahere et praecidere, ac patibulo eas ex ordine redigere, ad eum plane modum, quo ipsi bullis suis signa appendere solent, licet haec poena [Col. 0196D] longe inferior et mitior esset ipsorum blasphemiis et idololatriis. His rite peractis, posset eis sane concedi ut in patibulo inter corvos, aut in inferno inter diabolos, unum aut quot, pro arbitratu suo, vellent, celebrarent concilia.
In eodem libro sic insanit vesanus apostata: Ego vero, si Caesaris essem loco, hoc actutum agerem: cunctos nebulones illos nefarios, pontificem, cardinales, et reliquos ejus farinae homines, una quasi catena connexos et succinctos, haud longius quam ad tria milliaria, Ostiam nimirum, abigerem, soluti enim et discincti, vix tam procul abirent eo quo nollent. Est autem in eo loco piscina quaedam, quam Latini mare Tyrrhenum vocant, salubre balneum contra [Col. 0197A] omnes lues, languores, et morbos immundae sanctitatis pontificiae, et omnium cardinalium et totius cathedrae pestilentiae. In id vero istos mollissime collocatos, lavarem strenue. Quod si contingeret ut aquam ferre abhorrerent, quemadmodum male feriati et obsessi solent ad aquam trepidare, aliquid illis adjicerem de petra, supra quam ipsi et Ecclesia eorum fundata est; imo clavibus illis aliquid annecterem, quibus omnia possent solvere, quae in coelo, et in terra sunt, ut aquae imperarent quae vellent. Pastorale etiam pedum ac clavam illis oporteret in procinctu esse, quibus aquae impingerent alapas, adeo graves ut sibi ex ore et naribus sanguis exundaret. Postremo etiam cum illis vaderent pascua sua, quibus in balneo se recrearent ac reficerent, nimirum universa decreta, [Col. 0197B] decretalia, sexti, Clementinae, extravagantes, bullae, indulgentiae, litterae butyrales, caseales, lacteales, de collis ipsorum suspensae, propter omnimodam securitatem. Ausim quidvis deponere, si non ad dimidiam horam in eo balneo in fundum submersi, ab omni sua aegritudine, languore, et lue liberentur. Haec Lutherus.
Qui, ut inquit Matthaeus Judex praedicans, eamdem sententiam paucis annis ante obitum suum pinxit imaginibus illis, quae Witebergae impressae sunt, et postea Jenae recusae, in quibus pontifex et cardinales patibulo, seu cruce suspenduntur, circumvolitantibus cacodaemonibus, qui animas eorum excipiunt, et in infernum deferunt, hoc inscripto titulo: Digna merces [Col. 0197C] papae Sathanismi, et cardinalium suorum, his subjectis rhythmis Germanicis:
Haec nefarius Judex de sacrilego Luthero. Quae et Schlusselburgius libro de Adiaphoristis repetit, ne seditionum scintillae olim accensae exstinguantur.
[Col. 0197D] Neque solum Lutherus coloribus supplicium, quod papae, cardinalibus, episcopis et omnibus ecclesiasticis infligendum censebat, efformandum curavit, sed alia non pauca, quae spurcissime et foedissime contra papam eo in libro eructaverat depingi voluit; quae picturae adeo sunt foedae, spurcae et abominandae ut, teste ipso Illyrico, in libello contra Interimistas et Adiaphoristas, multi ex Lutheranis earum conspectu gravissime offensi fuerint, totumque hoc contumeliarum infandum genus ex potu vel senio deliranti jam Luthero assignandum existimaverint, quamvis Illyricus, ut erat crassae Minervae filius, longe aliter statuat, et istas Lutheri imagines in hara et cloaca pictas, tantum non adoret, contra proprium suum de imaginibus non adorandis decretum.
[Col. 0198A] In colloquiis symposiacis Lutheri, titulo de Antichristo, mentio fit imaginis Luthero oblatae; in qua papa Romanus cum Juda ex loculis et clavibus suis suspensus visebatur. Mirifice placuit Luthero haec effigies; inque eum sensum accepit quasi divini numinis justa vindicta adversus papam fuerit; ut qui Lutherum cum suo Evangelio damnare non formidasset, laqueo dignus per hanc picturam declararetur.
At de conviciis et contumeliis verborum, et picturarum, quibus adversarii Romanos pontifices petulantissime et flagitiosissime traducunt, et ludibrio exponere student, copiosissime a nobis dictum est in quatuor apologiis contra Misenum, et in responso ad theses Hunnianas. Non pauca itidem attigimus [Col. 0198B] lib. III De pontifice, ubi de Antichristo actum, cujus occasione istiusmodi maledicta et mendacia, quae sectarii inflatis faucibus crepant, quantum satis erat, castigavimus et profligavimus.
Tametsi autem haeretici, hac tempestate, in Romanos praesules summo furore incurrunt et debacchantur, nihilominus quosdam ex eorum censu et ordine delegerunt, quos impotentius et impudentius insectarentur et conviciis dilacerarent. Ex horum numero praecipuus esse videtur Gregorius VII, prius Hildebrandus dictus, qui pontificatum iniit anno Redemptoris 1073, mortuus anno 1085, ut quidem cardinalis Baronius tomo II tempora putat. Hunc pontificem ita passim venenato suo ore, stylo, calamo flagellant [Col. 0198C] sectarii, ut eum vix sinant esse hominem; sed procul infra naturam et societatem humanam ablegent; ducem et auspicem secuti partim insitam sibi mentiendi, et omnes pontifices Romanos criminandi pruriginem; partim Bennonem pseudocardinalem, qui de Gregorio VII commentarium mendaciis et inscitia refertissimum posteritati raliquit, quem, ut gemmam pretiosissimam, catalogo testium Lutheranae veritatis Illyricus intexuit; ex quo centuriatores quoque undecimam suam centuriam multarum pseudologiarum et criminationum accessione locupletiorem reddiderunt; quo insuper Wolfius mendaciorum suorum centenarium undecimum insigniter exornavit. Quem item Reinerus Reineccius Lutheanus vel Calvinianus haereticus, anno salutis 1081, Francofurti [Col. 0198D] cum Helmoldo et Arnoldo Lubecensi iterum typis excudendum curavit; quod pauca, ut ait, Bennonis superessent exemplaria, grandi scilicet reipublicae Christianae jactura; cujus multum interest, ut hujusmodi calumniarum centones durent ac perennent, ut qui calumniandi et mentiendi artem discere et factitare cogitant, exemplar, et quidem perfectissimum in quod intueantur et cum quo se conforment, habeant.
Ante hos omnes anno Domini 1535 publicavit Bennonem Orthuinus Gratius cum aliis quibusdam male sanis chartis, quas se, nescio, in quo manuscripto codice reperisse dicit. Bellarminus probabile arbitratur hunc librum, titulo Bennonis, ab aliquo haeretico Lutherano fuisse confictum et publicatum. [Col. 0199A] Vociferatur Sutlivius: Mendacium et impudentiam Bellarmini redarguit Orthuinus Gratius in Fasciculo rerum expetendarum et fugiendarum, qui librum hunc, licet alioqui pontifici amicissimus, edidit. Quam Gratius Romano pontifici amicus fuerit, satis superque indicat Fasciculus, vel potius fascis ille calumniarum et criminationum, quem exiguo sane bono Ecclesiae, et nullo cum honore suo in lucem dedit. Quam bonum factum fecisset, si codicem illum tineis et blattis depascendum reliquisset.
Nec bona est haec consecutio; nec Bellarmini suspicionem enervat: Orthuinus edidit Bennonem: ergo non est ab aliquo Lutherano confictus; nam ab anno Domini 1517 usque ad annum 1535 varia a Lutheranis confingi potuerunt, et reipsa itidem conficta [Col. 0199B] sunt. Nec ea solum, quae Lutherum antecesserunt, conjecit Gratius in suum Fasciculum, sed et alia Luthero synchrona; ut testantur Gravamina Germaniae in comitiis Norimbergensibus oblata; epistola Adriani VI ad principes Germanos, declamatio Hutteni contra donationem Constantini. Constitutio ad removendos abusus, et ordinatio ad vitam cleri reformandam, Laurentii cardinalis, et alia hujus generis. Nam quod Sutlivius dicit, similia Bennonianis de Gregorio scribi ab Urspergensi, et Sigeberto, et auctore Vitae Henricianae, impudens commentum est. Licet enim Urspergensis Gregorio parum benevolus fuerit, multoque minus Sigebertus, neuter tamen illorum horribilium criminum de quibus a Bennone accusatur, eum insimulavit; imo nec auctor Vitae [Col. 0199C] Henricianae neque etiam is qui pro Henrico IV apologiam conscripsit, ut infra suis locis monebo. Nec nisi perfricta fronte Sutlivius Schaffnaburgensem opponit: nihil enim in eo Bennonianum apparet, ut nec in Helmoldo, quorum de Gregorio VII testimonia paulo post producentur.
Licet autem cardinalis Bellarminus lib. VI De pontifice, cap. 13, Gregorium nostrum copiosissime et doctissime ab haereticorum criminationibus asseruerit, allatis plurimis iisque gravissimis scriptoribus, quorum multi eo ipso saeculo vixerunt, quo Gregorius apostolicam sedem rexit, et partim quoque non tantum eruditione, sed et vitae sanctimonia ac miraculis claruerunt; qui longe alia et aliter scribunt et testantur, quam mendaciorum ille faber et [Col. 0199D] architectus Benno; quia tamen pauci sunt, quibus copia suppetit omnium eorum auctorum, quos Bellarminus pro Gregorii VII innocentia haereticae impudentiae opponit, visum est non abs re fore, si ipsorum testimonia verbatim exscriberentur, et lectorum oculis subjicerentur, et postea breviter mendacia et probra Bennonica refellerentur, si tamen opus refellere, quae tot tantisque testibus adductis et auditis sponte sua corruunt. Agmen igitur ducat.
I. Anselmus, episcopus Lucensis, cujus exstant tomo VI antiquae lectionis cl. viri D. Henrici Canisii libri duo apologetici pro Gregorio VII contra Guibertum archiepiscopum Ravennatem, antipapam, sub Clementis III nomine, quem imperator Henricus III, [Col. 0200A] vulgo quartum appellitant, Gregorio legitimo pastori opposuerat. In primo itaque lib. sic compellat Anselmus Guibertum pseudopontificem: Noli itaque dicere, quia universalis Ecclesiae curam suscepimus. Quomodo enim tibi commissa est Ecclesia: quem constat non intrasse per ostium, quod Christus est, sed aliunde ascendisse, ut furem? (Joan. XX, 1.) Apostolica enim, et universalis Ecclesia suum habebat pastorem. Ut enim de B. Gregorio, patre nostro, dicam, quae de Cornelio scripsit Cyprianus: factus est episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium, et, ut verum dicam, omnino omnium testimonio, de plebis, quae tunc adfuit, suffragio, de sacerdotum antiquorum et virorum bonorum collegio, cum nemo ante se factus esset, cum Alexandri locus, [Col. 0200B] Petri, vel gradus cathedrae sacerdotalis vacaret. Quo occupato, et de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensu ordinato, quisquis jam episcopus fieri voluerit, foras fiat necesse est, nec habeat ecclesiasticam ordinationem, qui Ecclesiae non tenet unitatem. Quisquis ille fuerit, licet de se multum jactans, et sibi plurimum vendicans, profanus est, alienus est, foris est; et cum post primum secundus esse non possit, quisquis post unum, qui solus esse debet, factus est, non secundus ille, sed nullus est.
Citat et recitat haec verba abbas Urspergensis in Chronico, ex epistola, ut ait, Anselmi ad Guibertum: quae videtur fuisse diversa ab his duobus libris, ut etiam arbitratur Baronius in Appendice ad tomum XII Annalium. Nec improbabile est Anselmum ad [Col. 0200C] eam alludere verbis illis in ipso primi libri vestibulo occurrentibus: Scripsi tibi pauca cum multo dolore et sincerae charitatis affectu, ut cognoscens errorem tuum redires ad cor, etc.; sed quia verba tua iniquitas et dolus, et noluisti intelligere, ut bene ageres (Psal. XXXV, 4) , audi interea, etc. Qui sic etiam Guibertum alloquitur: Tu vero aliunde ascendisti, et non vocatus a Deo accessisti, noli usurpare tibi tanti curam regiminis. Sicut enim jam dictum est: Si Gregorius in Ecclesia fuit, qui apud te etiam constitit, judex a nullo condemnari potuit, manifestum est, te ab Ecclesiae radice praecisum aruisse, nihilque habere potestatis ac juris.
Quis vero iste Anselmus Lucensis? an unus ex trivio, cujus testimonium primo statim auditu difflari [Col. 0200D] et dissipari queat? Minime vero. Audi Urspergensem in schismaticorum, quam in Gregori VII partes caeteroqui proniorem: Anselmus episcopus, vir litteris apprime eruditus, ingenio acutissimus, facundia praecipuus, et quod omnibus majus est, in Dei timore et sancta conversatione nominatissimus, adeo ut tam in vita, quam post mortem referatur miraculis clarus.
De eodem Anselmo auctor, qui Vitam ejus litteris mandavit apud Baronium, tomo II, anno Christi 1086: Anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi millesimo octogesimo sexto, episcopatus vero sui decimo tertio, indictione nona, finitis jam annis septem excommunicationis Henrici quondam regis, post [Col. 0201A] transitum autem felicissimi papae Gregorii VII mense nono, die vero vigesimo tertio, obdormivit in Domino venerabilis dominus et Pater noster Anselmus Lucensis episcopus, decimo quinto Kal. Aprilis, in civitate Mantuana, praesidente reverentissimo episcopo Ubaldo, atque dominante ibidem nobilissima duce et marchionissa domina Mathilda.
Subdit idem auctor: Tertia nocte post sanctissimi Patris (Anselmi) venerandam dormitionem, quaedam contracta persona, quae una semper manu et posterioribus serpebat potius, quam gradiebatur; quae etiam in domo nepotis episcopi annum unum, et duos menses, ac dimidium manserat apud praedicti Patris tumbam, meritis ipsius sana erecta est in prima noctis vigilia: sequenti vero die circa tertiam (ut visum est) [Col. 0201B] horam, fertur, quod quaedam a nativitate caeca ibidem fuerit illuminata, quam Brixiensis comitatus incolam tunc audivimus.
Brevitatis causa describere praetermittimus, inquit Baronius, octoginta insignia miracula, quae ibidem a sancto edita fuerunt usque ad quinquagesimum diem ab ejus obitu, quo idem auctor ille scribebat. Hic igitur tantus vir, doctrina et miraculis celebratissimus, an non vel solus sufficeret oppilandis impuris faucibus Bennonis et similium Gregorii VII calumniatorum, licet nullus alius exstitisset, qui contra mendaciloquum Bennonem pro Gregorio VII staret?
II. Auctor, qui Vitam S. Anselmi Lucensis scripsit, Gregorio et Anselmo synchronus, imo hujus [Col. 0201C] etiam discipulus: Ille (Gregorius) mitram capitis sui transmisit isti, Anselmo videlicet, tanquam potestatem suam ligandi, et solvendi, sed et miracula, credo, faciendi. Nam non multo post, cognoscentibus nobis omnibus, per ipsius consilium, et fidem magnam, praeclara quaedam fecit Deus per eamdem mitram mirabilia. Inter alia enim reverentissimus dominus Ubaldus, Mantuanus scilicet episcopus, multis jam annis gravissime spleneticus, toto corpore ulceratus, praesertim in cruribus, sic, ut vix quomodolibet stare posset, vix etiam jacere vel sedere; qui et multa in medicos erogaverat, nihilque profecerat, apposita eadem mitra, ubi major ingrueret dolor, pristinae redditus est sanitati.
Beatus itaque talis, et tantus magister Gregorius, [Col. 0201D] miracula fecit multa vivus, et mortuus: fecit quidem et bonus discipulus ejus Anselmus; magister quidem in Deo, discipulus in Deo, et in beatissimo magistro, etc. In extremis suis, sicut ab ipsius capellanis suis didicimus religiosis: Post omnia, inquit, dilexi justitiam, et odio habui iniquitatem (Psal. CXVIII, 163) ; idcirco morior in exsilio. Et quidem in vita sua, quod magister ac discipulus docuerunt, hoc et in morte quasi testamento confirmaverunt. Ille, nempe Gregorius, quos obedientes tibi vivens adhuc benedixit, moriens quoque commendavit. Henricianos vero penitus penitusque, nisi post magnam demum conversionem et poenitentiam reprobavit: hic, nempe Anselmus, praesentibus nobis, et in verbo Domini praecepit, [Col. 0202A] ut in fide et doctrina beatissimi papae Gregorii permaneremus. Haec auctor ille.
Testatur et Berchtoldus Constantiensis, in suo Chronico, S. Anselmum, et vivum et vita functum, plurimos incitasse et confirmasse, ne ad schismaticorum castra transitionem facerent. Verba Berchtoldi sunt haec: Beatus Anselmus quondam Lucensis episcopus, ipso eodem suae depositionis anno, innumerabilibus coepit miraculis coruscare; qui post obitum venerabilis papae Gregorii VII fideles S. Petri contra tyrannidem Henrici, adhuc in carne vivens, multum incitavit; sed multo plus post obitum suum miraculis coruscans, eosdem contra eumdem persistere confortavit, unde et pars Henrici de die in diem coepit deficere, catholici autem in fidelitate S. [Col. 0202B] Petri non cessaverunt proficere.
Idem auctor Vitae S. Anselmi: Ante omnia id studii semper habuit, quatenus sanctissimum magistrum suum papam Gregorium imitaretur in omnibus, adeo ut discrepare ab illo prorsus nollet, etiam in aliquo. Illius semper meritis tribuit quidquid in ipso fuit, dum vitam rememoravit monasticam, et solitariam, quam se crebro flevit amisisse, etc.
Idem scriptor Vitae S. Anselmi: Defuncto papa Alexandro, dum sanctissimus Gregorius in Romanum pontificem, Spiritus sancti instigatione, ac voto communi clericorum et laicorum diu renitens esset electus, ut sequeretur eum ipse in omnibus, in Lucanam Ecclesiam est et ipse electus episcopus, atque ab illo postmodum consecratus. Igitur, dum aliquanto tempore [Col. 0202C] non semel, aut bis, sed saepius cum eodem religiosissimo ordinatore suo moraretur, vitam ejus consideravit ineffabiliter mirabilem, et mirabiliter ineffabilem; quia, cum de omnibus et singulis finibus saeculi fieret ad eum concursus, omnibus satisfaceret; veritas vera, ac justitia nunquam ori ejus defuit. Primo (quod magis est mirandum) in ipsis saecularibus negotiis saepius excessit mente, exhilarato spiritu suo coelesti contemplatione: at si privatus interdum exstiterit, revelationibus etiam divinis jucundatus et confortatus. Hujus, inquam, vestigia dum exsequi ferventer desiderat, incipit oblivisci mundum, etc.
III. Acta Vaticana de rebus gestis Gregorii VII apud Baronium, tomo XI, anno 1073: Defuncto [Col. 0202D] Alexandro papa, et in Lateranensi Ecclesia honorifice tumulato, dum Hildebrandus archidiaconus esset in ejus exsequiis occupatus, repente factus est in ipsa Ecclesia maximus cleri et populi Romani concursus, clamantium et dicentium: Hildebrandum archidiaconum B. Petrus elegit. Quo audito, idem archidiaconus nimis expavit, et quasi extra se raptus, cucurrit ad pulpitum, cupiens populum ipsum frequentem sedare, et a sua intentione recedere et retrahere: sed Hugo Candidus cardinalis, ubi omnium vota in archidiaconum convenisse indubitanter cognovit, citius praecucurrit, et populum ipsum in hunc modum allocutus est dicens: Ecce, charissimi fratres, scitis et indubitanter cognoscitis quod a diebus [Col. 0203A] beati Leonis papae hic archidiaconus, tanquam vir prudens atque probatus, hanc sacrosanctam Romanam Ecclesiam plurimum exaltavit, et civitatem ipsam ab imminentibus periculis liberavit. Unde, quia idoniorem ad Ecclesiae regimen invenire nequimus, nos, episcopi cardinales, unanimiter ipsum nobis, et vobis in pastorem, et episcopum animarum nostrarum eligimus. Et continuo universitate populi et cleri acclamante: Dominum Gregorium papam S. Petrus elegit; indutus rubea chlamyde (sicut est mos) et papali mitra insignitus, invitus et moerens in B. Petri cathedra fuit inthronizatus.
IV. Acta publica electionis Gregorii VII prout exstant in Regesto epistolarum ipsius Gregorii, tomo III epist. decretalium Rom. pontif., et tomo III [Col. 0203B] conciliorum novae edit. Colon.: Regnante Domino nostro Jesu Christo anno clementissimae Incarnationis ejus millesimo septuagesimo tertio, indictione et luna undecima, decim. Kal. Maii, feria secunda, die sepulturae domini Alexandri, bonae memoriae, secundi papae: ne sedes apostolica diu lugeat proprio destituta pastore, congregati in basilica B. Petri ad Vincula, nos sanctae Romanae catholicae et apostolicae Ecclesiae cardinales, clerici, acolythi, subdiaconi, diaconi, presbyteri, praesentibus venerabilibus episcopis et abbatibus, clericis et monachis, consentientibus plurimis turbis utriusque sexus, diversique ordinis acclamantibus, eligimus nobis in pastorem et summum pontificem, virum religiosum, geminae scientiae prudentia pollentem, aequitatis et justitiae [Col. 0203C] praestantissimum amatorem, in adversis fortem, in prosperis temperatum, et juxta Apostoli dictum, bonis moribus ornatum, pudicum, modestum, sobrium, castum, hospitalem, domum suam bene regentem (I Tim. III, 2) , in gremio hujus matris Ecclesiae a pueritia satis nobiliter educatum et doctum, atque pro vitae merito in archidiaconatus honorem usque hodie sublimatum, Hildebrandum videlicet archidiaconum, quem amodo usque in sempiternum et esse, et dici Gregorium papam, et apostolicum volumus, et approbamus. Placet vobis? Placet. Vultis eum? Volumus. Laudatis eum? Laudamus. Acta Romae X Kal. Maii, indictione undecima.
V. Lambertus Schaffnaburgensis in Chronico, anno 1073: Alexander papa, qui et Anselmus, decessit: [Col. 0203D] cui Romani protinus, inconsulto rege, successorem elegerunt Hildebrandum, virum sacris litteris eruditissimum, et in tota Ecclesia, tempore quoque priorum pontificum, omni virtutum genere celeberrimum. Is quomodo zelo Dei ferventissimus erat, episcopi Galliarum protinus grandi scrupulo permoveri coeperunt, ne vir vehementis ingenii, et acris erga Deum fidei, districtius eos pro negligentiis suis quandoque discuteret; atque ideo communibus omnes consiliis regem adorti, orabant ut electionem, quae ejus injussu facta fuerat, irritam fore decerneret; asserentes quod, nisi impetum hominis praevenire maturaret, malum hoc non in alium gravius, quam in ipsum regem redundaturum esset. Statim rex a latere [Col. 0204A] suo Eberhardum comitem misit, qui Romanos proceres conveniens, causam ab eis sciscitaretur, quare praeter consuetudinem majorum, rege inconsulto, Romanae Ecclesiae pontificem ordinassent, ipsumque si non idonee satisfaceret, illicite accepta dignitate, abdicare se praeciperet. Is veniens Romam, benigne a praedicto viro susceptus est. Cumque illi mandata regis exposuisset, respondit se, teste Deo, honoris hujus apicem nunquam per ambitionem affectasse, sed electum se a Romanis, et violenter sibi impositam fuisse ecclesiastici regiminis necessitatem; cogi tamen nullo modo potuisse, ut ordinari se permitteret, donec in electionem suam tam regem quam principes Teutonici regni consensisse, certa legatione cognosceret; hac ratione distulisse adhuc ordinationem [Col. 0204B] suam, et sine dubio dilaturum, donec sibi voluntatem regis certus inde veniens nuntius intimaret. Hoc ubi regi est renuntiatum, libenter suscepit satisfactionem, et laetissimo suffragio, ut ordinaretur, mandavit; quod et factum est anno sequenti in Purificatione sanctae Mariae.
Idem Lambertus non procul a fine sui Chronici, ubi agit de absolutione Henrici imp. ab excommunicatione: Ita absoluto eo ab excommunicatione, papa missarum solemnia celebravit, confectaque sacra oblatione, regem cum caetera, quae frequens aderat, multitudine ad altare evocavit, praeferensque manu corpus Dominicum: «Ego, inquit, jam pridem a te, tuisque fautoribus litteras accepi, quibus me insimulabas sedem apostolicam per Simoniacam [Col. 0204C] haeresim occupasse, et aliis quibusdam, tam ante episcopatum quam post acceptum episcopatum criminibus vitam maculasse, quae mihi secundum scita canonum, omnem ad sacros ordines accessum obstruxerint. Et licet multorum idoneorum certe testium astipulatione crimen refellere queam, eorum scilicet, qui omnem vitae meae ab ineunte aetate institutionem integerrime noverunt, et eorum, qui meae ad episcopatum promotionis auctores fuerunt; ego tamen, ne humano potius quam divino niti videar testimonio, ut satisfactionis compendio omnem omnibus scandali scrupulum de medio auferam, ecce corpus Dominicum, quod sumpturus ero, in experimentum mihi hodie fiat innocentiae meae, ut omnipotens Deus suo me hodie judicio vel absolvat objecti criminis suspicione, [Col. 0204D] si innocens sum; vel subitanea interimat morte, si reus.» Haec, et alia (ut solemne est) praefatus verba terribilia, quibus Deum causae suae aequissimum judicem, et innocentiae assertorem adesse precabatur, partem Dominici corporis accepit et comedit. Qua liberrime absumpta, cum populus in laudes Dei innocentiae ejus congratulatus, aliquandiu acclamasset, tandem impetrato silentio conversus ad regem: «Fac ergo, inquit, fili, si placet, quod me facere vidisti, etc. Si te innocentem nosti, et existimationem tuam ab aemulis tuis per calumniam falsis criminationibus impeti, libera compendiose et Ecclesiam Dei scandalo, et teipsum longae concertationis ambiguo, et sume hanc residuam partem Domini corporis, ut, [Col. 0205A] comprobata, Deo teste, innocentia tua, obstruatur omne os adversum te iniqua garrientium, et me deinceps causae tuae advocato, et innocentiae tuae vehementissimo assertore, principes tibi reconcilientur, regnum restituatur, » etc. Ad haec ille inopinata re attonitus aestuare, tergiversari, consilia cum suis familiaribus segregatus a multitudine conferre, et, quid facto opus esset, qualiter tam horrendi examinis necessitatem evaderet, trepidus consulere, etc.
Refert idem Lambertus horribilem exitum Wilhelmi episcopi Trajectensis, qui hostili prorsus odio Gregorium VII persequebatur: Wilhelmus Trajectensis episcopus causam regis contra bonum et aequum abstinate tuebatur, et studio partium regis, multa in injuriam Romani pontificis, omnibus pene [Col. 0205B] diebus solemnibus, inter missarum solemnia rabido ore declamabat: perjurum eum, adulterum et pseudoapostolum appellans, et tam a se, quam a caeteris episcopis saepenumero excommunicatum pronuntians. Is brevi posteaquam rex, exactis paschalibus feriis, Trajecto discesserat, repente gravissima aegritudine correptus est. Cumque per acerrimos cruciatus animae ac corporis urgeretur, miserabili ejulatu coram omnibus, qui aderant, vociferabatur, justo Dei judicio se et praesentem vitam amisisse et aeternam: quod regi ad omnia, quae perperam intendisset, operam suam, summo adnisu praebuisset, atque in spem gratiae ejus Romano pontifici sanctissimo, et apostolicarum virtutum viro graves contumelias sciens, et prudens innocenti irrogasset. In hanc vocem, ut asserunt, [Col. 0205C] sine communione, sine ulla satisfactione exspiravit.
VI. Idem de hoc Wilhelmo tradunt Annales Magdeburgenses, apud Paulum Langium in Chronico Citizensi: In ipso loco, inquit, in quo Romano pontifici derogabat, ipse mala valetudine corripitur, in qua usque ad miserandum vitae terminum detinetur. Itaque morbo magis ac magis ingravescente, cum eo, dum quidam homo regis eum rogaret, ut se cum suo mandato remitteret ad regem: «Hoc, inquit, mitto ei mandatum, quod ipse, et ego, et omnes iniquitati ejus faventes, sumus damnati in perpetuum. Cumque a suis qui aderant clericis, ne talia loqueretur, esset admonitus: Quid aliud, inquit, loquor, nisi quod verum esse visibiliter intueor? Ecce enim daemones lectum meum circumstant, quatenus me mox, ut [Col. 0205D] exspiravero, rapiant. Itaque cum fuero e corpore eductus, rogo vos et omnes fideles ne se fatigent pro me faciendo supplicationes.» Hic igitur in desperatione defunctus, diu jacebat insepultus, donec Romam mittitur. Et inde quaesito consilio, ne populus foetore corrumperetur, apostolico jussu, sine commendationibus sepelitur.
VII. Subdit Langius, et iste septimus sit testis pro innocentia Gregorii VII. Quem sectarii eo libentius admittent, quo nascenti Lutheranae sectae sub finem sui Chronici se benigniorem et aequiorem exhibuit: Et ita alii complures Henrici fautores male interiere. Udo, Trevirensis archipraesul, repentina morte obiit. Burghardus, Misnensis praefectus, ex equo cadens exspiravit. [Col. 0206A] Sic et Godefridus dux, hostis Saxoniae, percussus, sine confessione periit. Ita et Eppo episcopus noster, magnus Henrici fautor et assentator, morte mala conclusit, de qua in praedictis Chronicis Magdeburgensis Ecclesiae ita ad verbum scribitur: Eppo, Citizensis episcopus, dum in episcopio S. Chiliani quemdam rivum forti sedens in equo transiret, quem quilibet pedes sine periculo transire posset, ubi nec timor ullus fuit; equo cadente moriens sic interiit, sancto Chiliano sic disponente, ut, qui ejus rebus violentus incubuerat, vinumque illius saepe injuste biberat, aquam quoque suam juste bibendo ultra merum non quaerat. Et, quia nobis inconciliabilis permansit, Deo irreconciliatus, ab hac vita migravit. Haec ad verbum in praenarratis Magdeburgensis Ecclesiae Annalibus [Col. 0206B] leguntur.
VIII. Chronica Thuringensia apud eumdem Langium. Anno Domini 1073, Hildebrandus professione monachus et Romanae Ecclesiae archidiaconus, natione Tuscus, omnium cardinalium consensu solemniter atque canonice electus fit papa, in numero 147 et vocatus est Gregorius septimus. Sedit annis 12, mense uno, diebus 4. Istius prudentia non modo in ipsa Italia, sed etiam in Teutonicis provinciis, sacerdotum refrenata est incontinentia. Hic, ut Martinus ait, concilio 110 episcoporum habito, Henricum imperatorem excommunicavit, quasi Ecclesiae Romanae scissorem; sed tandem absolvit, et post, iterum excommunicavit; quia dissidium in Ecclesia procuravit, pueritia et inexperientia sua existente in causa.
[Col. 0206C] IX. Marianus Scotus lib. III Chronici: Interea domino Alexandro apostolico de medio sublato, suscepit sedem apostolicam Gregorius septimus, qui et Hildebrandus, professione monachus. Iste, querimoniis et clamoribus catholicorum justis adversum Henricum et scelerum ejus immanitatem auditis, zelo Dei accensus, jam dictum regem excommunicatum pronuntiavit, maxime propter Simoniam. Quod factum catholicis quidem viris bene placuit; Simoniacis vero ac fautoribus regis nimium displicuit: qui dicebant, nunquam fuisse auditum, regem aliquando excommunicationi subditum. Facta est igitur maxima divisio in Ecclesia Dei; catholicis domino apostolico studiose faventibus ac praeceptis ejus, schismaticis Henrico et cooperatoribus ejus ex corde obedientiam [Col. 0206D] exhibentibus. Inter quos erat princeps et signifer justitiae, dilectus Deo et hominibus, beatus Anno Coloniensis archiepiscopus (cujus memoria in benedictione est) cum reverendissimis Ecclesiarum rectoribus, Sigefrido Moguntino, Vezelino Magdeburgensi, Rucherio Halverstadensi aliisque episcopis et abbatibus, monachis et clericis, assentientibus quoque principibus totius Saxoniae, Ottone duce, Magno duce, Udone marchione, Ludovico comite, cum aliis innumerabilibus tam nobilium quam infimorum militaribus viris. Quorum fidei devotionem ac fervorem justitiae venerabilis papa Gregorius audiens, et contra eos saevitiam Henrici, fautorumque ejus, quemadmodum et contra semetipsum insurgere videns ne deficerent [Col. 0207A] in tribulationibus, quas sustinebant ab iniquis, sed fortiores, imo constantiae virtute solidiores efficerentur; missis ad eos litteris, paucis, haereticorum audaciam, garrulitatem et superbiam, auctore Henrico ac defensore, ad injuriam et contumeliam sanctae sedis apostolicae perstrinxit elatam. Quamobrem quod regem anathematis vinculo alligaverit, litteris insinuavit, quibus catholici ad resistendum iniquis haereticis constantiores effecti sunt.
Idem Marianus ibidem: Gregorius igitur praesul venerabilis, haereticorum insaniam, catholicorum quoque, astipulante veritate, cognoscens constantiam, Rodolpho regi missis litteris, apostolicam mandavit benedictionem: in quibus etiam omnibus Christi fidelibus, beato Petro, ac sibi vicario ejus, obedientiam [Col. 0207B] profitentibus, universaliter insinuavit, Henrico propter superbiam, inobedientiam ac falsitatem, regni dignitatem ablatam, Rodolpho vero regi pro sua humilitate, obedientia et veritate, auctoritate S. Petri collatam.
X. Dodechinus continuator Mariani: Ipse Urbanus venerabilis papae Gregorii scripta et dicta contra schismaticos habita confirmavit. Et anno 1090 beatae memoriae papam Gregorium nominat.
XI. Stephanus episcopus Halberstatensis causam Gregorii VII fortissime contra Henricum regem egit in ea epistola quam scripsit ad Waltramum Ecclesiae Magdeburgensis (sic habet Pistoriana editio Dodechini) episcopum, sub nomine Ludovici comitis, [Col. 0207C] quem Waltramus ad partes Henrici pellicere studuerat. Exstat apud Dodechinum anno Christi 1090. Inter caetera sic loquitur: Audi vera, non fucata: Audi fortia, non faceta. Omnis qui dignitates spirituales vendit, haereticus est. Dominus autem Henricus, quem regem dicunt, episcopatus et abbatias vendit. Etenim Constantiensem, Babenbergensem, Moguntinensem et plures alios, pro pecunia; Ratisponensem, Augustensem, Strasburgensem, pro gladio; abbatiam Fuldensem, pro adulterio; Monasteriensem episcopatum (quod dicere et audire nefas est!) pro Sodomitica immunditia vendidit. Quae, si impudenter negare volueris, teste coelo, teste terra, omnes etiam a furno redeuntes scioli concludent: Ergo, dominus [Col. 0207D] Henricus haereticus est. Pro quibus nefandis malis ab apostolica sede excommunicatus, nec regnum nec potestatem aliquam super nos, quia catholici sumus, poterit obtinere.
Infra idem Stephanus: Quod vero papam Gregorium, regem Rodolphum, marchionem Eggebertum pessimi interitus damnas, et dominum tuum, quia illis superstes est, bonificas; liquet profecto ab omni spirituali te cognitione manere vacuum. Nonne beatius est bene mori, quam male vivere? «Beati enim, qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) » Jam et Neronem, quia apostolis Petro et Paulo; jam et Herodem, quia Jacobo apostolo; jam et Pilatum, quia Domino Jesu Christo supervixerint, [Col. 0208A] beatos aestimas. Qua opinione quid insanius aut infelicius dici potest?
XII. S. Anselmus Cantuariensis, in praefatione ad librum De fermentato et azymo, nullam salutem dicere vult Waleramo vel Walramo Nuvenburgensi episcopo, quod partes Henrici sequeretur, et excommunicatus esset. Si certus essem, inquit, prudentiam vestram non favere successori Julii Caesaris, et Neronis, et Juliani, et potestati contra successorem et vicarium Petri apostoli, libentissime vos, et amicissimum et reverendum episcopum salutarem; quoniam autem ad defensionem veritatis contra Graecos, qui ad vos venerunt, quaeritis; secundum posse nulli deesse debemus: opusculum vobis misi, quod de processione Spiritus sancti edidi contra illos.
[Col. 0208B] Et epistola octava ad Wilhelmum abbatem docet idem Anselmus sententiam excommunicationis contra Henricianos, Simoniacos et clericos incontinentes latam esse justam, ac proinde tales, ut ecclesiastica communione privatos, declinari debere. Utriusque epistolae, videlicet ejus quae est ad Walramum, episcopum Naumburgensem, et ejus quae est ad Wilhelmum abbatem, magna cum commendatione mentionem facit Dodechinus in Appendice ad Marianum anno Domini 1094.
XIII. Compilatio chronologica incerti auctoris, tomo I script. Germaniae quos claris. vir D. Joannes Pistorius olim edidit: Anno Domini 1076 (error est in tempore), Gregorius papa hujus nominis VII [Col. 0208C] a B. Petro 167 ordinatur, etc. Iste vocabatur Hildebrandus, et fuit in Scripturis valde eruditus, etc. Iste papa etiam stricte sub poena auguria inhibuit, et sortilegia, et incantationes, et magicas artes.
XIV. Godefridus Viterbiensis: Ipse Gregorius papa ad Simoniam exstirpandam et clericorum incontinentiam reprimendam intendens, imperatorem ipsum ad synodalia pro hujusmodi frequenter vocavit. Connubia clericorum, a subdiaconatu et supra, per totum orbem Romanum, edicto decretali, in aeternum prohibuit, ac seipsum athletam Dei pro domo Domini murum constituit.
XV. Fasciculus temporum, seu Wernerus Rolewinck: Iste Gregorius fuit vir sanctus, et multas persecutiones pro justitia perpessus est. Hic antea dicebatur [Col. 0208D] Hildebrandus, prior Cluniacensis; et fuit legatus in Gallia, et dure processit contra Simoniacos. Quemdam etiam episcopum miraculose vicit de Simonia; quia non potuit contradicere Spiritui sancto. Factus autem papa, synodum celebravit, in qua contra eos simili zelo processit, et contra presbyteros uxoratos, amovendo eos a divino officio. Fuerunt enim tempora satis arida. Et quia justitiae rigorem visus est tenere solito more, contra eum multi insurrexerunt. Et primo Cinthius, praefecti filius, eum coepit, cum primam missam in nocte Nativitatis celebraret, et in turri sua posuit; sed Romani turrim destruunt, et papam liberant, et Cinthium extra urbem ejiciunt. Deinde imperatorem excommunicavit propter dissidium. [Col. 0209A] Qui post veniens ad ipsum, et pluribus diebus nudis pedibus super glaciem stans, vix absolutionem impetravit. Sed imperator non perseveravit in humili obedientia, quam coepit.
XVI. Paulus Bernriedensis.
XVII. Gerochus Reicherspergensis, de utroque ista Aventinus libro V Annalium Bojorum: Legi multos, praesertim Paulum Bernriedensem, Gerochum Reicherspergensem antistitem, Augustinianos mystas, in Bojaria ortos. Uterque de hujuscemodi discordia perniciosa libros edidit; uterque pars hujus tumultus fuit: ille, Reginoburgii; hic, Augustae primariae aedis sacerdos. Ambo rebus Hildebrandi studuere, etc. Heinricum stupris, amoribus, impudicitiae et adulterii flagrasse infamia, ne amici quidem negant, etc. [Col. 0209B] Gregorium virum sanctissimum pervicaciorem exstitisse Paulus Bernriedensis, qui ejus Vitam libris duobus complexus est, et reliqui ejus partium acerrimi propugnatores produnt.
Quaesivi duos hosce auctores in Bavaria et extra diligenter, partim mea, partim amicorum opera, nec reperi; cum tamen certum sit utriusque monumenta visa et lecta, forsan et expilata esse ab Aventino, qui eodem libro quinto haec, quae de Wilhelmo Trajectensi accipienda videntur: Paulus Bernriedensis narrat episcopum quemdam, dum pro concione Hildebrandum vituperaret, fulmine tactum esse, dumque ageret animam, dixisse: «Ignea catena constrictus trahor ad inferos; ite, nuntiate Caesari, ut resipiscat, et flagitium in Deum, divum Petrum, ejus vicarium [Col. 0209C] commissum, officiis compenset, nisi me antecedentem ad aeterna supplicia subsequi malit.» Eodem quoque die, nempe paschalibus quarto Kal. Martii, ut idem Paulus recitat, episcopus Spirensis, Gregorio septimo iniquus, ab eodem Kalendis Martiis devotus, animam efflavit. Gregorio Salernum profugo intrante, civis quidam dixerat: Auctor dissensionis, qui totum orbem terrarum armis et bellis involvit, hujus urbis quoque quietem conturbaturus advenit. Mox ille, his dictis, obmutescit; deductus ad Gregorium, errorem suum confitetur, ad eodem sanitati restituitur.
XVIII. Bertholdus Constantiensis, in Chronico, si tamen diversus est a Bernaldo Constantiensi, cujus nova pro Gregorio VII testimonia jam primum in lucem promimus: Romae Alexander papa decessit; [Col. 0209D] pro quo venerabilis Hildebrandus, Romanae Ecclesiae archidiaconus, communi omnium consilio expetitur papa constituendus. Quo audito, ipse archidiaconus se viribus esse imparem tanto honori, imo oneri, reputans, inducias respondendi petiit, et sic fuga elapsus, aliquot dies ad Vincula S. Petri occultatus latuit. Sed tandem vix inventus, et ad apostolicam sedem vi perductus, papa CLIX septimo Kalend. Maii ordinatur, et Gregorius VII appellatur. Cujus prudentia, non solum in Italia, sed etiam in Teutonicis partibus, refrenata est sacerdotum incontinentia: scilicet, quod praedecessor ejus in Italia, hoc ipse in tota Ecclesia catholica prohibere studuit.
[Col. 0210A] De eodem pontifice idem Bertoldus anno Christi 1076: Cincius quidam Romanus civis Gregorium papam, die Nativitatis Domini, missarum solemnia celebrantem comprehendit; quem ita comprehensum quidam ex militibus ejusdem Cincii occidere destinavit. Sed cum gladium supra caput ejus vibraret, nimio terrore correptus, corruit, nec incoeptum ictum explere potuit.
Recenset idem Bertoldus nonnulla divinae vindictae exempla in adversarios Gregorii VII et Henrici regis asseclas. Quae ascribere lubet: Vercellensis episcopus, depositi regis cancellarius, cum omnibus suis sequacibus colloquium generale circa Kalendas Maii in Rumalibus condixit, ut, si aliquo modo posset, Gregorium papam deponeret; sed ipse, ad [Col. 0210B] eumdem terminum absque ecclesiastica communione, vitam simul et episcopatum, heu miserabiliter! deposuit, quo ille papam nefaria praesumptione statuit deponere. Non multo post ejus interitum, praefectus Romanae urbis, indefessus miles S. Petri contra schismaticos, a quodam fautore Henrici crudeliter occiditur; ad cujus corpus in parvo tempore, plus quam viginti miracula contigerunt, ut fidelium virorum relatione didicimus. Imbrico Augustensis episcopus, qui in praeterito Pascha Rudolpho regi fidelitatem juravit, nil de perjurio curans, Henrico advenienti adhaesit, et apud illum quadam die missam faciens, hanc sibi conditionem miser imposuit ut sacra oblationis perceptio in judicium ei proveniret, si Dominus ejus Henricus regnum sibi injuste usurparet. Post hanc [Col. 0210C] temerariam perceptionem, parvo quod supervixit tempore usque ad mortem nunquam se sanum de lecto levavit. Nam circa Kal. Julii absque ecclesiastica communione defunctus est. Item Sigehardus Aquileiensis patriarcha in auxilium Henrico contra bannum apostolici, armata manu veniens, in amentiam vertitur apud Ratisponam, et ex ipso itinere repentina morte intercipitur, sicque domum, non sine aliquibus suorum funeribus, in corpore et anima mortuus, reportabatur.
Idem Bertoldus, anno 1085: Sed jam Deus omnipotens famulum suum Gregorium papam nolens diutius laborare, imo pro laboribus suis digne remunerare volens, de hujus vitae ergastulo eum vocavit. Nam aliquanto tempore graviter corpore infirmatus, [Col. 0210D] sed in defensione justitiae usque ad mortem firmissimus, Salerni diem clausit extremum. De cujus obitu omnes religiosi utriusque sexus, et maxime pauperes doluerunt. Erat enim catholicae religionis ferventissimus institutor, et ecclesiasticae libertatis strenuissimus defensor. Noluit sane ut ecclesiasticus ordo manibus laicorum subjaceret, sed eisdem, et morum sanctitate, et ordinis dignitate praeemineret; quod illum latere non poterit, quicunque ejusdem apostolici regestum diligenter perlegerit. Postquam autem in gubernatione sedis apostolicae, imo totius Ecclesiae duodecim annos et unum mensem legitime decertavit, tandem ex hac luce, anno Incarnationis Dominicae 1085, indictione octava, VIII Kal. Junii subtractus, [Col. 0211A] superae vocationis βραβεῖον accepisse non dubitatur, sepultus Salerni in ecclesia Sancti Matthaei, quam ipse eodem anno dedicavit. Sed Guibertus haeresiarcha multum de obitu ejus laetabatur, licet parum prosperitatis suae parti in eo lucraretur. Nam omnes catholici post mortem domini apostolici non minus quam ante, eidem haeresiarchae restiterunt, ipsumque de Roma Ravennam repedare compulerunt.
XIX. Bernardus, primum Constantiensium scholarum magister, postea monachus Corbeiensis in Saxonia, pro Gregorio VII apologiam scripsit, de quo Bertoldus Constantiensis in Chronico ad annum 1088: Bernardus Constantiensium magister scholarum, vir eruditissimus, in causa S. Petri ferventissimus, in Saxonia sub monastica professione [Col. 0211B] migravit ad Dominum.
De eodem, ad annum 1091, idem Bertoldus: Bernardus quoque Constantiensium scholarum magister, multa nobis sui ingenii monumenta reliquit, multaque pro catholicis contra schismaticos sui temporis elegantissime scripsit, et primum quidem ad quosdam suos amicos, de judicio Gregorii papae VII super schismaticis, et de sacramentis extra Ecclesiam usurpatis. Postea etiam ad venerabilem Hartungum Magdeburgensem episcopum de eadem causa magnum librum luculentissimum composuit, ex persona sanctae Ecclesiae; in quo testimoniis sanctorum Patrum omnes insidiosas cavillationes eorumdem schismaticorum prudenter annulasse videtur. Sed in eisdem scriptis nimio zelo ductus, alicubi modum excessisse [Col. 0211C] notatur, videlicet ubi agit de sacramentis schismaticorum. Negat enim omnino ab eis et ab eorum communicatoribus sacramenta posse confici, ita ut ab illis ordinatos, si resipiscant, iterum ordinandos censeat. Caeterum si quis haec plenius nosse desiderat, scriptum cujusdam ad eumdem Bernardum, de eadem quaestione directum, diligentissime perlegat; in quo testimoniis sanctorum Patrum evidentissime docebitur quid SS. Patres de illa quaestione censuerint sentiendum. Verum, idem venerabilis Bernardus in ista, sicut et B. Cyprianus in rebaptizationis sententia, non pertinaciter contra Ecclesiam egerunt, sed utcunque, nimium contra schismaticos zelantes, aliquantulum regulam ecclesiasticam excesserunt.
Bernardum hunc ita sensisse satis liquet ex epistola [Col. 0211D] ejus ad Bernaldum Constantiensem, quam infra inter opuscula Bernaldi reperies, et ex primo tractatu Bernaldi De sacramentis excommunicatorum, quem rogatu Bernardi, Corbeiensis postea monachi, composuisse videtur, de quo plura inferius.
XX. Gebehardus archiepiscopus Salisburgensis, de quo Bertoldus, anno 1088: Gebehardus venerandae memoriae Juvaviensis archiepiscopus, in causa S. Petri praecipuus, qui schismaticos publice dictis et scriptis confutare consuevit, de hac luce subtractus XVIII Kalend.,—magnum moerorem catholicis dereliquit.
XXI. Auctor, qui Vitam S. Gebehardi scripsit, tomo VI Antiquae Lectionis: Post aliquot annos excommunicatur rex Henricus in synodo Romana, et [Col. 0212A] episcopi singuli, missis a papa Gregorio epistolis: praemoniti sunt, etiam obsecrati pro observanda S. Petro et ejus vicario obedientia, inbanniti quoque et sub obtentu sui officii sunt astricti ne regi anathematizato et ejus consiliariis nominatis communicarent. Hoc novum, sive rarum in regem anathema, utrum ex venditione episcopiorum et abbatiarum, an ex alia infamia causas sumpserit penes earum conscios sui et judices. Nobis sententia pastoris timenda est, sive justa, sive injusta. Praedictus enim piae memoriae papa Gregorius, velut alter Elias, spiritu Dei plenus, et zelo justitiae et veritatis accensus, sacerdotes Baal, non quadringentos, sed infinita millia trucidaverat, quia, vel eos qui per Simoniam episcopatus, abbatias, praeposituras, praebendas vel ecclesias obtinuerant, vel, qui in sacerdotio [Col. 0212B] aut diaconatu uxores habuerant, vel, qui a Simoniacis vel schismaticis ordinati fuerant, gladio Petri omnes simul truncaverat. Proinde istorum instinctu, Henricus imperator Guibertum Ravennatem haeresiarcham, expulso praefato papa Gregorio, Romae inthronizavit. Videres nunc naviculam beati Petri, quasi dormiente interim Jesu, propemodum mergi et tempestatum procella vexari, dum omnes veritatem et fidem beato Petro et ejus vicario servantes, aut in undas mortis dirum fremens ac fervens salum trahebat, aut in longum exsilium, patria, honoribus, rebus extorres jactabat. Tempora nimirum tunc valde periculosa instabant, cum, praeter Christi athletam nostrum dominum Gebehardum archiepiscopum Salzburgensem, Altmannum Pataviensem, Adalberonem [Col. 0212C] Wirzburgensem, Hermannum Metensem, Meginwardum Frisingensem, praeter hos solos quinque, in toto regno Teutonico episcopus catholicus inveniri non poterat. Ea igitur tempestate iste noster dominus, saepefatus archiepiscopus fidelis Romanae Ecclesiae, et veritatis catholicae propugnator eminebat, qui, velut alter Machabaeus lorica fidei se succinxerat, et gladio verbi sui castra Ecclesiae in toto regno Teutonico protegebat.
XXII. Micrologus, seu Guido, Aretinus cap. 14, lib. De officiis ecclesiasticis: Sedi Romanae, nostro tempore talem Deus gubernatorem, reverendae memoriae Gregorium papam imposuit; qui sub decem suis antecessoribus a puero Romae nutritus et eruditus, omnes apostolicas traditiones diligentissime investigavit, [Col. 0212D] et investigatas studiosissime in actum referre curavit. Hunc ergo doctorem, religione et auctoritate praecipuum, imo apostolicam traditionem per ipsum in consecrandis mysteriis potissimum imitari decrevimus, etc. Reverendae memoriae Gregorius papa fecit, etc.
XXIII. Domnizo presbyter qui Vitam Mathildis versibus descripsit. In qua lucubratione exstant varia Gregorii VII et Anselmi Lucensis elogia. Multa ex ejus libro describit Baronius, tomo XI, passim in annis pontificatus Gregorii VII.
XXIV. Leo Ostiensis in Chronico Cassinensi lib. III, cap. 64: Anno Dominicae Incarnationis 1085, indictione octava, cum venerabilis semperque recolendae [Col. 0213A] memoriae Gregorius papa VII Salerni magna vi morbi premeretur, ante tertium sui obitus diem, rogatus ab episcopis et cardinalibus, qui forte tunc aderant una cum Desiderio, quid de Romanae sedis post obitum suum ordinatione juberet, hortatus est ut, si quo pacto possent, ipsum Desiderium pontificem facerent, etc.
Narrat idem Leo eodem lib. III, cap. 55, visum quoddam coeleste columbae niveae, super Gregorio residentis, cum sacra missarum solemnia celebraret; quod visum, cum, qui vidit, evulgare cunctaretur, his verbis divinitus patefacere jussus est: Vade celeriter, et hoc ipsum auribus papae intimato, ut constanter vigore sancti Spiritus quod coepit exsequatur.
[Col. 0213B] XXV. Otho Frisingensis, lib. VI: Anno sequenti Alexander vita et sacerdotio perfunctus decessit, sedemque Hiltprando archidiacono suo, qui Gregorius VII dictus est, reliquit. Exhinc schisma gravissimum, eo quod absque consensu regis per electionem constitutus fuerat, oritur. Ipse autem, qui per multum temporis ad libertatem Ecclesiae obtinendam privatus laboraverat, jam ad sacerdotalem dignitatem provectus, a coepto desistere indignum ducens, tam ob hoc quam pro Simonia exstirpanda ac incontinentia clericorum reprimenda, plurimum desudabat. Denique non solum regem pro ejusmodi ad synodalia responsa crebro vocavit, sed et datis decretis, clericorum, a subdiaconatu et supra, connubia in toto orbe Romano cohibuit, formaque gregis factus, [Col. 0213C] quod verbo docuit exemplo demonstravit, ac fortis per omnia athleta, murum se pro domo Domini ponere non timuit, etc.
Idem Otho: Praedictus pontifex Gregorius a rege urbe pellitur, Guibertusque Ravennatensis episcopus in locum ejus subtruditur. Porro Gregorius, Salerni manens, appropinquante vocationis suae tempore, dixisse fertur: Dilexi justitiam, et odivi iniquitatem, propterea morior in exsilio. Quia ergo in principe suo regnum, ab Ecclesia praecisum, graviter percussum fuit, Ecclesia quoque tanto pastore, qui inter omnes sacerdotes et Romanos pontifices praecipui zeli ac auctoritatis erat, orbata, dolorem non modicum habuit.
Idem lib. VII, cap. 1: Defuncto Salerni beatae memoriae summo pontifice Gregorio, etc.
[Col. 0213D] XXVI. Bruno in Historia belli Saxonici. Exstat tomo I Scriptorum illustrium Germaniae, quos Calvinianus Freherus evulgavit. Tota haec Historia est contra Henricum et Henricianos pro Gregorio VII et illis qui causam S. Petri tuebantur. Enumerat ipse quoque tragicos interitus quorumdam schismaticorum; de quibus supra ex Schafnaburgensi et Chronico Citizensi aliquid dictum: Patriarcha, inquit Bruno, qui legatus apostolici, maximus auctor abjurationis exstiterat Henrici, et novi regis instituendi, postquam, exregi quasi regi sociatus, retrogradus efficitur, repentina morte praeventus, quod communicabat excommunicatis, incommunicatus et inconfessus huic vitae subtrahitur. Verum, quod tantae [Col. 0214A] dignitatis virum non decebat ire solum ad infernum, quinquaginta (sicut audivimus) de suis habuit socios, eadem morte repentina correptos, ne quos habebat in iniquitate consortes, in retributione non haberet participes.
Udo Trevirensis archiepiscopus, omni pietate plenus, dum nimis mansuetus tyrannidi non resistens, Henrico plus quam decebat obsequitur, ejus flammeo furori suae consensionis oleum ministrat, et ut ecclesiae depraedentur licentiam donat, mox in crastino mane mortuus invenitur, ut omnibus aperte constaret ideo tali eum morte obiisse quod in ecclesiarum praedatione non timuit assensum praebere.
De Eppone Citizensi episcopo, de quo hic etiam Bruno, supra jam diximus: Godefridus dux, qui fuit [Col. 0214B] maximus hostis Saxoniae, periit in secretiori corporis parte perfossus saevo mucrone, nec purgatus ultima confessione, nec munitus sacra communione.
Godebaldus, dum equo suo noviter ferrato pedem posteriorem levaret, ut an apte ferrum esset impositum perspiceret, ab ipso pede in fronte percutitur et sic ab hac vita abstrahitur.
Burchardus Misnensis praefectus, dum in quadam sua, cui praeerat, urbe ab urbanis invaditur, equo cui insidebat frustra calcaribus vulnerato, fugere molitur; qui equus saepe prius de velocitate laudatus, modo cum maxime maximo cursu opus erat, fit stationarius, quasi diceret: Mihi non licet eum nunc a vobis eripere qui, dum sibi licuit, nolebat se corrigere. Moritur ergo cum magno animae suae periculo, quod [Col. 0214C] saepe consensum praebuit periculoso saevissimi regis consilio.
Luipoldus frater Berthaldi, regis consiliarii, qui et ipse ejus consiliarius erat, dum quadam die juxta regem equitans cum eo quoslibet sermones conferret, accipiter, quem sinistra portabat, volitare coepit, quasi capturam peteret; ille vero post avem parumper se inclinans, ab equo gravis cecidit; et ensem, quo cinctus erat, e vagina lapsum capulo terrae defixo, in pectore medio recepit, et qui saepe pravi consilii consors vel auctor fuit, sine consilio perpetuae salutis ab hac vita recessit.
XXVII. Helmoldus, lib. I Chronic. Slavorum, cap. 28: Post paucos autem dies, principes Saxonum, praeter voluntatem regis captivitate absoluti, in propria [Col. 0214D] reversi sunt, nec unquam de caetero promissionibus regis fidem praebuerunt. Missa ergo relatione Saxonum principes ad apostolicam sedem conquesti sunt reverendissimo papae Gregorio VII qualiter rex, divinae legis contemptor, Ecclesiis Dei in statuendis episcopis omnem canonicae electionis libertatem adimeret, ponens per violentiam episcopos quos voluisset. Insuper quod, more Nicolaitarum, de uxore sua publicum fecisset prostibulum, subjiciens eam per vim aliorum libidini; aliaque perplurima, quae inconvenientia visa sunt et auditu difficilia. Quamobrem dominus apostolicus, zelo justitiae permotus, missis legatis, vocavit regem ad apostolicae sedis audientiam. Qui secundam et tertiam vocationem dissimulans, ad [Col. 0215A] ultimum familiarium consiliis astrictus, timentium ne regno juste deponeretur, ivit Romam, etc.
XXVIII. Albertus abbas Stadensis in Chronico eadem fere scribit quae Helmoldus. Haec item anno 1085: Hildebrandus papa, qui et Gregorius, apud Salernum moritur; cui Desiderius cardinalis Romanus, et abbas Cassinensis, verus Christi famulus, licet multum renitens, substituitur assensu Nordmannorum, et Mathildis potentissimae per Italiam feminae, cunctorumque ejusmodi sectam aemulantium. Et hi quidem, qui videbantur perfectiores et columnae in domo Dei, adhaeserunt sicut Gregorio, ita et Desiderio; caeteri vero, quos aut timor aut favor Caesareus agebat, secuti sunt Guibertum, qui et Clemens, etc.
Certe cum successorem Gregorii, quem Gregorio [Col. 0215B] addictissimum fuisse probe norat, tantis laudibus afficiat, non potuit de Gregorio sinistre sentire, vel ex suo sensu scribere, cum eadem prorsus fuerit causa successoris, quae Gregorii antecessoris.
XXIX. Alphanus archiepiscopus Salernitanus in Oratione metrica apud Baronium, tomo XI:
XXX. Deusdedit presbyter cardinalis in commentario De privilegiis Romanae Ecclesiae apud Baronium, tomo XI, anno 1080: Post praestita domino suo beatae memoriae septimo Gregorio papae fidelitatis sacramenta, et obedientiam VIII annis exhibitam, apostolicum [Col. 0215C] thronum invasit. Loquitur de Guiberto antipapa.
XXXI. Magnum Chronicon Belgicum, editum nuper a clarissimae et laudatissimae memoriae D. Joanne Pistorio: Gregorius VII natione Tuscus, etc., Hildebrandus prius vocatus, etc., postmodum vero cardinalis, propter laudabilem ejus vitam in papam a cardinalibus est electus, etc. Infra: Defuncto Salerni beatae memoriae summo pontifice Gregorio, etc.
XXXII. Wilhelmus Tyrius, lib. I Belli sacri, cap. 13, ubi loquens de Investituris episcopatuum ab Henrico conferri solitis, sic scribit: Quod dominus papa contra omnem fieri honestatem considerans, et jura in eo facto conculcari ecclesiastica perpendens, [Col. 0215D] semel, secundo, ac tertio eumdem imperatorem commonuit, ut a tam detestabili desisteret praesumptione. Quem praeceptis salutaribus commonitum, cum revocare non posset, vinculo anathematis innodavit, etc.
XXXIII. Vincentius in speculo lib. XXV, cap. 44, Gregorium miraculis et charismate arcana pectorum cognoscendi claruisse scribit.
XXXIV. S. Antoninus, parte secunda Summ. Hist., tit. 16, cap. 1, § 21: Erat vir iste (Gregorius VII) religiosus ac timens Deum, justitiae et aequitatis amator, in adversis constans, in prosperis moderatus, fuit et valde cordatus, Ecclesiae jurium defensor acerrimus, et qui praeter Deum, in his quae ad justitiam pertinebant, nil timuisset efficere.
XXXV. Blondus Decadis secundae lib. III ubi res [Col. 0216A] a Gregorio gestas copiose cum ejusdem laude exsequitur.
XXXVI. Epitomator Blondi Aeneas Sylvius in compendio Blondi.
XXXVII. Joannes Villanus lib. IV Hist. Florentinae.
XXXVIII. Martinus Polonus in Chronico: Hic propter laudabilem vitam est in papam electus a cardinalibus, etc. Salerni mortuus est miraculis coruscando.
XXXIX. Sabellicus Ennead. 9, lib. III.
XL. Volaterranus lib. XXII Anthropologiae: Hic (Gregorius VII) praeter omnes, quod vir pius et Christianae religionis acerrimus defensor fuerit, labores pertulit magnos.
[Col. 0216B] XLI. Trithemius in Chronico Hirsaugiensi, anno Domini 1073: Mortuo papa Alexandro successit Hildebrandus abbas Sancti Pauli ordinis nostri, et Romanae Ecclesiae archidiaconus, et praefuit annis duodecim, dictusque est Gregorius hujus nominis septitimus, vir certe multae doctrinae, magnaeque pietatis, prudentiae, justitiae, constantiae et religionis, qui multa pro defensione libertatis ecclesiasticae et fecit bona, et sustinuit adversa. Hic primum fuit monachus Cluniacensis, et a Leone papa IX S. R. E. archidiaconus ad monasterium S. Pauli ordinatus, hoc anno post Alexandrum omnium consensu summus pontifex creatus est.
XLII. Nauclerus in Chronico Generat. 36 et 37.
XLIII. Albertus Crantzius lib. V. Metropolis, cap. I: [Col. 0216C] Gregorius VII, Hildebrandus ante vocatus, natione Etruscus, cum multa pro Romanis pontificibus egisset, acclamante clero et populo, Hildebrandum a B. Petro electum successorem, magnis votis et concordibus eum designavere Patres. Multus illi labor erat cum Henrico IV, multiplex colluctatio, sed superavit veritas, et justitia, obtinuitque pontifex ut ad annum decimum tertium perveniret.
XLIV. Philippus Bergomensis in supplemento Chronicorum: Gregorius VII papa, natione Etruscus, etc. Vir certe Deo et hominibus gratissimus, prudens, justus, clemens, pauperum pupillorumque ac viduarum patronus et pater, nec non et Ecclesiae Romanae contra haereticorum improbitatem et malorum [Col. 0216D] principum potentiam, res ecclesiasticas per vim occupare conantium unicus et acerrimus defensor.
Paulo infra de capto pontifice eodem.
Sed die sequenti, Romani cognito facinore, ipsum Cincium prosequuntur et pontificem sanctum liberant, turrimque evertunt, etc.
Post pauca de Mathilde: Mathildis comitissa nobilissima et optima atque illustris femina, virtute et rebus optime gestis clara et inclyta ubique praedicatur. Guibertum autem illum (Clementem dictum) antipapam vocat. Hic, subdit post paululum, malorum omnium caput, morte subitanea correptus scelerum suorum poenas dedit.
XLV. Andreas Ratisbonensis in Chronico manuscripto Bibliothecae ad S. Emmeramum Ratisbonae: [Col. 0217A] Gregorius VII, natione Tuscus, quondam Hiltprandus prior Cluniacensis, propter laudabilem vitam a cardinalibus in papam electus, Wichpertum Ravennensem archiepiscopum, qui dictus est Clemens, habuit antipapam.
Et paulo infra: Qui post in Apuliam descendens Salerni mortuus est miraculis coruscans. Infra refert miraculum quod legatus Lugdunum fecit circa archiepiscopum Eberudunensem Simoniacum, qui non potuit ante depositionem dicere: Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto; post expedite dixit: et Spiritui sancto. Eamdem historiam refert Gobelinus in suo Cosmodromio, aetate VI, cap. 57.
XLVI. Platina in Vita Gregorii VII.
XLVII. Onuphrius, in lib. De summis pontificibus, et in Annotationibus ad Platinam, ubi dicit se [Col. 0217B] Vitam hujus pontificis quinque libris conscripsisse.
XLVIII. Sigonius, libro IX De regno Italiae, ubi in hujus pontificis laudem plura eleganter ex antiquioribus monumentis depromit.
XLIX. Joannes archiepiscopus Lugdunensis epist. ad Ivonem Carnotensem (est epist. 239 inter Ivonianas) : Nunquid incusas Gregorium VII qui regem Henricum ob sua scelera damnavit?
Quinquagesimus ergo testis pro innocentia Gregorii VII sint haec opuscula Bernaldi Constantiensis, nunc primum in lucem deprompta; cum enim haeretici tam diligentes sint in evulgando mendacissimo suo Bennone, summo Gregorii hoste et criminatore, haud decet ut orthodoxi a conquirendis Gregorii defensoribus et advocatis cessent.
[Col. 0217C] Est autem observandum haec opuscula fuisse composita a Bernaldo, occasione decretorum, quae Gregorius pontifex contra Simoniacos, concubinarios, et clericos conjugatos diversis temporibus sub poena excommunicationis promulgaverat, addito interdicto ne quis hujusmodi sacerdotum missis interesset. Hujus sanctionis plerique ex supra dictis auctoribus mentionem faciunt, quae et a Gratiano in volumen Decretorum relata est distinct. 81: Si qui sunt presbyteri, diaconi vel subdiaconi qui in crimine fornicationis jaceant, interdicimus eis, ex parte Dei omnipotentis et S. Petri auctoritate, ecclesiae introitum, usque dum poeniteant et emendent. Si qui vero in suo peccato perseverare maluerint, nullus vestrum officium eorum audire praesumat, quia benedictio [Col. 0217D] eorum vertitur in maledictionem, et oratio in peccatum, testante Domino per prophetam: «Maledicam, inquit, benedictionibus vestris (Mal. II) .» Qui vero huic saluberrimo praecepto obedire noluerit, idololatriae peccatum incurrit, Samuele testante: «Peccatum ariolandi est, non obedire, et quasi scelus idololatriae, non acquiescere (I Reg. XV) ;» et beato Gregorio astruente: Peccatum igitur paganitatis incurrit quisquis, dum Christianum se asserit, sedi apostolicae obedire contemnit.
Hinc nonnulli, quorum haud postremus Sigebertus in Chronico, ansam arripuerunt calumniam struendi Gregorio, quasi crederet sacramenta ab improbis et excommunicatis valide administrari non posse, [Col. 0218A] errore jam olim in priscis haereticis, nominatim in Donatistis, damnato. Nonnulli etiam, quamvis Gregorio addictissimi, non malo animo, sed nimirum nimio adversus schismaticos, Simoniacos et concubinarios zelo provecti, defendere hoc ipsum institerunt, quasi rectae et sanae doctrinae, atque adeo ipsi etiam sedi apostolicae consentaneum; ex quorum numero unus fuit Bernardus ille Corbeiensis, ut apparet ex epistola ejus quam infra habes, et supra id etiam ex Bertoldi Constantiensis Chronico adnotavimus.
Erant praeterea non pauci qui Gregorii decreta vellicarent, traducerent et repudiarent, quod carni et sanguini, et corruptissimis cleri moribus parum grata et amica acciderent. Quocirca ubicunque [Col. 0218B] promulgabantur, clerici propemodum in rabiem versi quidvis potius ferre volebant, quam licentiae suae imponi fibulam. Audi Lambertum: Hildebrandus papa cum episcopis Italiae conveniens jam frequentibus synodis decreverat ut secundum instituta antiquorum canonum, presbyteri uxores non habeant; habentes, aut dimittant, aut deponantur; nec quisquam omnino ad sacerdotium admittatur qui non in perpetuum continentiam vitamque caelibem profiteatur. Hoc decreto per totam Italiam promulgato, crebras litteras ad episcopos Galliarum transmittebat, praecipiens ut ipsi quoque in suis Ecclesiis similiter facerent, atque a contubernio sacerdotum omnes omnino feminas perpetuo anathemate resecarent. [Col. 0218C] Adversus hoc decretum protinus vehementer infremuit tota factio clericorum; hominem plane haereticum, et vesani dogmatis esse clamitans; qui oblitus sermonis Domini, quo ait: «Non omnes capiunt verbum hoc; qui potest capere, capiat (Matth. XIX) »: et Apostolus; «Qui se non continet, nubat; melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII) ;» violenta exactione homines vivere cogeret ritu angelorum; et dum consuetum cursum naturae negaret, fornicationi et immunditiei frena laxaret. Quod si pergeret sententiam confirmare, malle se sacerdotium quam conjugium deserere, et tunc visurum eum, cui homines sorderent, unde gubernandis per Ecclesiam Dei plebibus angelos comparaturus esset.
Nihilominus ille instabat, et assiduis legationibus [Col. 0218D] episcopos omnes socordiae ac desidiae arguebat; et nisi ocius injunctum sibi negotium exsequerentur, apostolica se censura in eos animadversurum comminabatur. Archiepiscopus Moguntinus sciens non parvo constare operam hanc, ut tanto tempore inolitam consuetudinem revelleret atque ad rudimenta nascentis Ecclesiae senescentem jam mundum reformaret, moderatius agebat cum eis; et primo eis in dimidium annum inducias et deliberandi copiam dedit, hortans eos, ut quod necessario faciendum sit, sponte faciant; et tam sibi quam Romano pontifici necessitatem adimant aliquid in eos quod secus sit decernendi. Ad ultimum, congregata synodo in Erfordia mense Octobri, pressius jam imminebat, ut, relegata omni tergiversatione in praesentiarum, aut conjugium [Col. 0219A] abjurarent, aut sacri altaris ministerio se abdicarent. Multa, econtra illi rationes afferebant, quibus instantis perurgentisque improbitatem eludere sententiamque cassare niterentur. Cumque adversus apostolicae sedis auctoritatem, qua se ille ad hanc exactionem, praeter voluntatem propriam, compulsum obtendebat, nihil argumenta, nihil supplicationes precesque proficerent, egressi, tanquam ad consultandum, consilium ineunt, ut in synodum non redeant, sed injussi omnes in domos suos discedant. Nonnulli etiam confusis vocibus clamitabant melius sibi videri ut, in synodum regressi, ipsum episcopum, priusquam exsecrabilem adversum eos sententiam promulgaret, cathedra episcopali deturbarent, et meritu morte mulctato, insigne monumentum ad posteros transmitterent, [Col. 0219B] ne quis deinceps successorum ejus, talent sacerdotali nomini calumniam struere tentaret, etc. Haec Lambertus de clericis, eodem argumentandi genere usis, quo hodie Lutherani et Calviniani praedicantes contra coelibatum utuntur.
Rex quoque et aulici invitissimi tam lautos et opimos bolos ecclesiasticorum bonorum, quos jam avidis faucibus apprehenderant, eripi sibi patiebantur, nec libertatem ecclesiasticam regio et regiorum dominatu miserabiliter oppressam in libertatem pristinam revocari volebant. Hinc in Gregorium commune omnium ordinum odium, et ex odio, ut fit, maledicta, figmenta, mendacia et quidquid splendida bilis suggerit.
[Col. 0219C] Ut igitur his et id genus aliis Bernaldus noster obviam iret, has lucubrationes edidit, et sacramenta ab excommunicatis valide administrari in primo [Col. 0220A] tractatu et in aliquot epistolis demonstravit. De continentia itidem epistolarem velitationem cum Alboino iniit; qui initio pro conjugiis clericorum dimicans, iis propemodum hastis rem gessit quibus hodie haeretici continentiam universim oppugnant. Integram quoque pro synodalibus Gregorii decretis apologiam contexuit, oculatus testis eorum quae tunc a schismaticis in imperio turbulenter et flagitiose gerebantur. Nec Gregorius VII unquam ea causa fidelibus interdixit, ne concubinariorum missas adirent, quasi arbitraretur, sacramentum corporis et sanguinis Christi valide ab illis non confici et immolari; sed quia inveteratus et nulla facili medicina expugnabilis morbus, hoc tam durum remedium eo tempore exposcebat, nempe nullatenus convenit, [Col. 0220B] ait S. Anselmus in Epistola ad Wilhelmum abbatem Hirsaugensem, ut ibi reverenter astetur, ubi pertinaciter, aperta et impudenti libidine fetentes; Dei et sanctorum prohibitionem contemnendo, sacris altaribus deserviunt; imo non deserviunt, sed quantum ad ipsos, commaculant. Non, quo quis ea quae tractant contemnenda, sed, tractantes, exsecrandos existimet, ut, qui Dei ei angelorum praesentiam non reverentur, vel hominum detestatione repulsi, sacra contaminare desistant. Nec ullatenus oportet ut illi sint consortes de altari participantium, qui per immunditiam se faciunt exsortes altari deservientium. Verum enimvero antequam ipsum Bernaldum audimus, non abs re erit disquirere quis iste Bernaldus [Col. 0220C] fuerit. Sic igitur habeto.
( Vide infra in Monumentis Gregorianis. )
Prooemium ad librum Pauli Bernriedensis
[Col. 0219D] Reverendissimo et illustrissimo principi ac domino, domino JOANNI GODEFRIDO, Ecclesiae Bambergensis episcopo, etc., JACOBUS GRETSERUS.
Cum superiore anno, reverendissime et illustrissime princeps, tomum secundum Defensionis Bellarminianae, in qua de Christo ejusque in terris supremo vicario disputatur, evulgarem, addidi ad operis calcem apologiam [Col. 0219D] Hanc habes supra. peculiarem pro Gregorio VII pontif. max., eo quod hunc unum prae caeteris [Col. 0220D] ex toto pontificum numero haeretici nostrae aetatis, et schismatici superioris memoriae, pessimis modis oderint, et infinitis maledictis et conviciis lacerent, omniaque venenatae suae linguae spicula in hunc, velut in primarium scopum, suum destinent, et destinata emittant, idque non aliam ob causam, si rem ad vivum resecare et penitius introspicere velimus, nisi quia Gregorius ecclesiasticae libertatis et disciplinae constantissimus et imperterritus assertor [Col. 0221A] ac vindex fuit; nullis minis nullisque periculis (quae plurima subiit) de recto tramite sese abduci passus; cujus integritati, innocentiae et sanctimoniae, cum varia alia luculentum testimonium praebent, tum hoc praecipue quod viri iis temporibus et paulo post subsecutis doctissimi, et virtutis laude celebratissimi, in schismate excitato ad Gregorii partes intrepide se adjunxerunt; quorum nonnulli maluerunt omnium rerum suarum jacturam facere et in exsilium abire, quam fidem, reverentiam et obedientiam erga sedem apostolicam perdere.
Quos inter familiam ducunt: Anselmus Lucensis, Anselmus Cantuariensis, Hermannus Metensis, Altmannus et Udalricus Passavienses, Gebhardus Constantiensis, Gebhardus et Thiemo Salisburgenses, [Col. 0221B] Anno Coloniensis, Burckhardus Halberstatensis, omnes archiepiscopi et episcopi; itemque Wilhelmus abbas Hirsaugiensis, vir religionis opinione apud omnes decantatus, ut alios sileam.
Nec defuerunt ex eruditorum coetu, qui litterarum monumentis posteritati testatum facerent, quam sedulus et indefessus Ecclesiae pastor Gregorius VII fuerit, quanta cura et vigilantia ovile Christi rexerit, et quam mendaciter et calumniose a schismatum satoribus traducatur, quasi in ipso omnis omnium turbarum et turbationum causa et culpa haeserit, aut etiamnum haereat.
Ex his Gregorii VII apologeticis defensoribus duo claruerunt olim in Bavaria sub Henrico IV et Henrico V regibus et imperatoribus, Paulus Bernriedensis, [Col. 0221C] et Gerochus Reicherspergensis; sed, quod dolendum, eorum pro Gregorio VII monumenta ita fuere nata, quasi nata non fuissent; longa oblivione tenebrisque obruta: quae aliquando exstitisse forsan ignorassemus, nisi Aventinus, qui vidit et legit, indicium fecisset in Annalibus Boicis. Nec vidit tantum Aventinus, sed, ut videtur, posteris quoque invidit, ne haberent quos Pseudobennonis in Gregorium VII furiosissimis criminationibus opponerent. Utcunque sit, numine bene amico, tandem in Paulum Bernriedensem variis in bibliothecis studiose, imo et anxie quaesitum, incidi. Nec de Gerocho, socio scriptoris et calamitatum quas Paulus a schismaticis pertulerat, spem omnem penitus posui.
[Col. 0221D] Interea, dum iste investigatur, et ex caligine in lucem vindicatur, Paulum notis illustratum foras prodire jussi; et quidem sub tuo patrocinio, reverendissime et illustrissime princeps. Decebat enim ut in hac publica et solemni bonorum omnium laetitia, partim sibi, partim, et vero potissimum, nobilissimae Bambergensi Ecclesiae et dioecesi gratulantium ob celsitudinem V. ad thronum S. Othonis evectam: partim quoque, pia vota pro celsitud. V. diuturna incolumitate, et auspicata episcopatus et principatus administratione suscipientium, ego itidem ex Bavaria concepti passim gaudii significationem palam darem.
Cum S. Basilius ad archiepiscopatum Caesariensem communi omnium orthodoxae fidei amantium [Col. 0222A] approbatione et laetitia evectus esset, misit ad eum S. Gregorius Nazianzenus gratulatoriam epistolam (epist. 24) , quam hunc in modum auspicatur: Posteaquam te in sublimi throno collocatum, ac lucernam ne illam quidem, prius obscure lucentem, a spiritu victore, supra candelabrum oculis omnium expositam esse intellexi, laetatus sum, fateor. Quidni enim? cum Ecclesiae corpus male affectum esse, atque hujusmodi ductu et auxilio opus habere conspicerem.
Liceat, illustrissime praesul, aperte et ingenue, bona cum celsitudinis vestrae venia, id quod res est, proloqui. Simul atque fama, alioqui tam pravi quam recti tenax, et tam falsi quam veri nuntia, ad nos electionem C. V. detulit, et quidem verissime; [Col. 0222B] omnium catholicorum, quotquot vidi, idem, qui olim Nazianzeni, Basilio episcopali tiara insignito, animus et animi index, oratio fuit: multis cum Gregorio, Gregorii Nazianzeni parente, in has voces erumpentibus (epist. 23, inter epist. Nazianzeni) : Alii quidem alios eligent, atque in medium proponent, nimirum pro suis quisque moribus, aut commodis, quemadmodum hujusmodi rebus accidere consuevit. Nos vero neminem; neque enim fas est, non jam Basilio, sed JOANNI GODEFRIDO ab Aschausen, praeferre possumus. Ecquem enim ex omnibus, quos novimus, vel vita probatiorem, vel sermone ac doctrina valentiorem, magisque ad virtutis elegantiam undique perpolitum reperiemus?
Nec sane immerito commune gaudium exoritur, [Col. 0222C] cum alicui Ecclesiae gubernator sedulus et in omnes partes intentus praeficitur. Nam, ut idem Gregorius ait (epist. 22) : Lucerna corporis est oculus non hic tantum qui corporeo modo cernit ac cernitur, sed is etiam qui spiritualiter spectat et spectatur. Lucerna autem Ecclesiae est episcopus. Itaque quemadmodum cum ille pure et integre se habet, corpus quoque recte ducitur; cum autem impurus est, non recte: consimili quoque ratione, utrolibet modo sese Ecclesiae antistes habuerit, omnino vel periculi vel salutis particeps esse necesse est. Haec verissime sanctissimus simul et doctissimus episcopus Gregorius Nazianzenus.
Porro cum hoc tempore in supellectile mea litteraria [Col. 0222D] et libraria, nihil quo celsit. V. partam dignitatem gratularer, praeter PAULUM, reperirem; non dubitavi hunc ad celsit. V. internuntii vice functurum, ablegare. Si enim tertio abhinc anno Praedicantem Vapulantem a me oblatum tam benevole excepit; quid sibi Paulus non poterit polliceri; qui pontifice maximo, et quidem tali ac tanto, comitatus venit; nec pontifice tantum, sed et cardinale, eoque clarissimo et eruditissimo Caesare Baronio; celsit. vestrae, nil ambigo, propter aureos Annalium tomos, in amore et pretio: a quo Calvinianas aspergines apologetica, ut sic loquar, spongia abstersi, quemadmodum olim Paulus a Gregorio VII schismaticas. Et hoc totum, quidquid est lucubrationis, celsit. V. ut libenter, sic et reverenter dico et offero, [Col. 0223A] donec aliquid dignitate et fastigio celsit. V. dignius occurrerit: Deo submisse supplicans ut Ecclesiae Bambergensi moderatorem vigilantissimum; societati nostrae patronum singularem; et omnibus litteratis benevolentem [Col. 0224A] Maecenatem quam diutissime incolumem et superstitem, semperque donis et subsidiis coelestibus florentem praestet.
Ingolstadii, 19 Martii, anno Redemptoris 1610.
Rogo te, amice Lector, ut prius haec praeloquia legas, quam ad commentarium hunc lectitandum accedas.
Id nobis explicatum dabit Aventinus lib. V Annalium Bojorum: «Legi multos, praesertim Paulum Bernriedensem, Gerochum Reicherspergensem antistitem, Augustinianos Mystas, in Bojaria ortos. Uterque de hujuscemodi discordia perniciosa libros edidit, uterque pars hujus tumultus fuit. Ille, Reginoburgii; hic, Augustae primariae aedis sacerdos, ambo rebus Hildebrandi studuere. Quamobrem sedibus pulsi, in exsilium acti sunt.» Ita Aventinus.
Paulum fuisse sacerdotem seu canonicum Ratisbonensem planum fit ex Vita virginis Herlucae, cap. 43 et 44. Ratisbona pulsus Bernriedi seu Beronicae institutum Canonicorum Begularium amplexus [Col. 0223C] videtur, non prius: etsi prius etiam declinandae Henricianae persecutionis causa Ratisbona subinde se subduxit, ut ex eadem Historia de beata virgine Herluca liquet.
Idem Aventinus ibid.: «Gregorium, virum sanctissimum pervicaciorem exstitisse, Paulus Bernriedensis, qui ejus Vitam libris duobus complexus est, et reliqui ejus partium acerrimi propugnatores, produnt.» Nescio quibus oculis Aventinus Bernriedensem legerit. In meo certe Paulo nullum vestigium vel accusationis vel notae hujus de pervicacia apparet. Et adeo Gregorius in hac causa pervicax non fuit, ut quoties Henricus rex; vel minimam emendationis significationem daret; eum in [Col. 0223D] gratiam et communionem sedis apostolicae recipere paratus fuerit. Certe tantum abest, ut Saxones Gregorium pervicaciae arguerint, ut eum propemodum nimiae lentitudinis in Henrico damnando insimularint, datis ad eum epistolis, quas suae Historiae de bello Saxonico Bruno intexuit. Et ipsa oratio Gregorii ad sanctos apostolos Petrum et Paulum, cum ultimo Henricum excommunicavit, recitata a Paulo, satis ostendit quam nihil Gregorius hoc in negotio pertinaciter egerit.
Pergit Aventinus: «Gerochus quoque (quo nemo acrius scriptis libris Hildebrandum tutatus est, utpote qui crimina Caesari objecta, quae apud nullum alium legerim, explicat) tandem suae partis pertinaciam, ne dicam tyrannidem hisce verbis, coactus veritate, notat. «Romani, inquit, sibi divinum usurpant honorem, rationem actorum reddere nolunt, nec sibi dici aequo animo ferunt: Cur ita agis?» etc.
Gerochum non vidi; utinam aliquando videam! [Col. 0224B] Sed ex iis quae de Gerocho narrat ipse Aventinus, et ex Aventini ingenio, exque illis itidem quae Paulo Bernriedensi affingit, aestimare licet qua fide haec de Gerocho prodiderit. Credam talia a Gerocho effusa, cum meis oculis ea in Gerocho legero.
Idem Aventinus: «Paulus Bernriedensis narrat, episcopum quemdam, dum pro concione Hildebrandum vituperat, fulmine tactum esse; dumque ageret animam, dixisse: «Ignea catena constrictus trahor ad inferos: ite, nuntiate Caesari ut resipiscat, et flagitium in Deum, divum Petrum, ejus vicarium, commissum, officiis compenset, nisi me antecedentem aeterna supplicia subsequi malit.» Eodem quoque die, nempe Paschalibus, quarto Kalendas Martii, ut idem Paulus recitat, episcopus [Col. 0224C] Spirensis, Gregorio septimo iniquus, ab eodem Kalendis Martii devotus, animam efflavit. Gregorio Salernum profugo intrante, civis quidam dixerat: «Auctor dissensionis, qui totum orbem terrarum armis et bellis involvit, hujus urbis quoque quietem conturbaturus advenit.» Mox ille, his dictis, obmutescit: deductus ad Gregorium, errorem suum confitetur, ab eodem sanitati restituitur. Benried collegium est flaminum Augustalium superioris Vindeliciae, propter Verrem lacum, supra Monachium quindecim millia passuum, ibi Herlucae sacratae feminae sepulcrum ostenditur. Ea illa tempestate vixit, et nocturnis superum, et inferum congressibus, secretisque colloquiis interesse consueta, narrare solita fuit; exsecratos flamma omnium ardentissima [Col. 0224D] excruciari.»
Haec omnia, ut ab Aventino commemorantur, exstant in hac, quam nunc evulgamus, Gregorii Vita, ut et illa quae de Rulando, Parmensi clerico, et de ovo prodigioso commemorat. Ille (Rulandus) vix ope Gregorii (ita Paulus refert) evasit. Et quidquid Aventinus illic scribit, id ferme ex Paulo Bernriedensi decerptum esse, perspicue docebit Aventinianae narrationis cum hac Vita collatio. Excipio tamen calumnias quas Aventinus suae historiae subinde aspergit; nam has aut ipse ex suo capite extudit; aut ex Apologia innominati auctoris pro Henrico IV accepit; et valde suspicor indidem depromptam hanc Aventino assertionem: «Opes quoque ecclesiasticas, quibus hactenus pauperes alebantur, militibus et rei bellicae peritis largitus est (Gregorius VII) . Quod et Hildebrandini Gerochus et Paulus non inficias eunt, et hic, tanquam benefactum excusat, et id licere defendit.» Non invenio hanc excusationem et defensionem in nostro Paulo. [Col. 0225A] An Aventinus non copiosiorem, sed obsequentiorem Paulum habuit, ita ut quidquid ipse male in Gregorium affectus, vellet, diceret?
Codex ex quo hujus Vitae exemplar desumptum est, non praeferebat nomen Pauli Bernriedensis. Unde ergo liquet hunc fetum Paulo ascribi debere? Respondeo id manifestum fieri ex Aventino, cujus Codex Pauli Bernriedensis nomen praescriptum gerebat; omnia autem quae Aventinus ex Paulo suo recitat, in hoc nostro reperiuntur, ut antea diximus. Nec refert quod in nostro exemplari non sit distinctio operis in duos libros; duobus enim libris, Paulum Gregorii Vitam complexum esse testatur [Col. 0225B] Aventinus, quia collector Vitarum Wolfhardus, de quo paulo post, qui Vitam Gregorii cum caeteris in unum volumen conjecit, hanc forte distinctionem sustulit, ut non raro in omni genere librorum accidit. Sane historia quam nunc evulgamus prolixa est, et commodissime in duos libros secari potest.
II. Paulus Bernriedensis scripsit Vitam Herlucae virginis, cujus bonam partem transtulit in Vitam S. Wicterpi, episcopi Augustani, reverendus et perdoctus Pater, Carolus Stengelius. ord. D. Benedicti ad S. Udalricum Augustae Vindelicorum, quam tibi nunc integram infra exhibeo. In eo libello testatur Paulus se itidem Vitam Gregorii litteris mandasse; et quae de coelesti quadam visione Herlucae oblata in Actis Herlucae scribebat, jam in commentario [Col. 0225C] De rebus gestis Gregorii VII explicasse. At quidquid Paulus in Vita virginis Herlucae scribit de Christo qui, clara die, vulneratus a multo sanguine stillans, sese ei conspicuum praebuerat, id exstat in hac Vita non procul a fine, ut ibidem adnotavimus, quemadmodum et illa quae de Adalberti presbyteri de Rota interitu in Vita Herlucae virginis commemorantur. Ex quibus perspicue elucescit Paulum Bernriedensem utriusque lucubrationis auctorem esse.
Scripsit Paulus Vitam Gregorii VII anno Domini 1131. Id inde planum efficitur quia ad calcem hujus commentarii ita loquitur de Udalrico episcopo Passaviensi, Altmanni successore. «Hic (Thiemo seu [Col. 0225D] Theodemanus archiepiscopus Salisburgensis) ordinaverat nostrae humilitatis ordinatorem reverendissimum scilicet Udalricum Laureacensem sive Pataviensem episcopum atque apostolicae sedis legatum, qui ante hoc septennium, post multos agones, pro assertione Gregoriani dogmatis, etc., obdormivit in Domino,» etc. Obiit autem Udalricus VII Idus Augusti anno 1124 (tametsi Chronica Australis obitum ejus ponit anno 1121). A quo anno si septennium numeres, annum Redemptoris 1131 invenies.
Meminit etiam Paulus in hac sua Historia Callisti secundi et Gelasii secundi, pontificum Romanorum, quorum hic pontificatum iniit anno 1118, Callistus anno 1119.
[Col. 0226A] Exstat porro apud Baron. anno salutis 1106 epistola Paschalis secundi ad Udalricum seu Odericum Passaviensem, et ad Gebhardum Constantiensem episcopos.
De eodem Bertholdus in Chronico anno 1092: «In Bavariam venit Saltzburgensis episcopus Dimo (Thiemo) qui Pataviensi Ecclesiae jam dudum viduatae ordinavit episcopum nomine Udalricum, sanctae Augustensis Ecclesiae praepositum, eumque in ipso die Pentecostes cum ipso Constantiensi et Wormaciensi solemniter consecravit; hocque magnam fiduciam dedit catholicis ut in fidelitate S. Petri persisterent et schismaticorum vesaniae indefessius obsisterent.»
[Col. 0226B] Quis qualisque fuerit codex, ex quo haec Historia descripta est, malo cognoscas verbis clarissimi et doctissimi viri, Sebastiani Tengnagelii, absque cujus ope et opera foret Paulus adhuc in tenebris cum situ et squalore, cumque blattis ac tineis decertaret; fortassis sine ulla spe missionis. Ita ergo ille ad me Vienna: «Paulum illum tuum, diu multumque perquisitum, nisi me conjecturae fallant, feliciter eruisse videor. Exstant enim apud me Vitae Sanctorum, mensium Aprilis, Maii et Junii unico tomo in grandi vastoque volumine comprehensae, auctore Wolfhardo quondam (ut e praefatione in Junium liquet) collectae, et in membranas redactae, notae satis probae, et ante quadringentos [Col. 0226C] praeter propter annos conscriptae. Hisce extremo Maio Vita Gregorii VII papae adjecta est; cujus initium sic se habet: «Igitur Gregorius VII, supra quem vere primi Gregorii requievit spiritus, natione Tuscus, patrem habuit Bonicum, et ipse Hildebrandi sortitus est in baptismo vocabulum,» etc. Hinc in laudes ejus excurrit, et nonnulla miracula memorat. Deinde ubi ad Rulandum Parmensem ventum est, quod ex Paulo Aventinus affert, Noster pium patrem, id est Gregorium, toto corpore se super eum (Rulandum, ne obtruncaretur) projecisse, omnibus de ejus morte clamantibus, narrat. Haec oratio Gregorii, quam et Aventinus leviter perstringit, excipit. Addit et de gallina ovum mirifico caelatum opere pariente. Quare, in [Col. 0226D] eam adducor sententiam, ut Aventinum hunc auctorem et habuisse, et nonnullis in locis qua verba, qua sensum sublegisse, non vane existimem. Quod vero Aventinus Paulum hunc duobus libris vitam Gregorii complexum esse testatur, cum noster in libros distinctus haud sit, censeo Pauli opusculum in Epitomen hanc a Wolfharto esse contractum. Ut ut sit, Auctor proximus aetati Gregorianae haud longo intervallo fuisse videtur. In extrema siquidem pagina, ubi obitum Theodomari Juvaviensis episcopi commemorat, haec subjicit: Hic ( videlicet Theodomarus ) ordinaverat nostrae humilitatis ordinatorem, reverendiss. scilicet Udalricum Pataviensem episcopum, qui ante hoc septennium post multos agones pro assertione Gregoriani dogmatis, cujus ad [Col. 0227A] normam et electus, et promotus fuerat, obdormivit in Domino anno aetatis suae CV,» etc.
Haec vir ille doctissimus et humanissimus. A quo tamen de epitome vix persuadeor. Nam in hac nostra Historia adeo fuse Gregorii VII res gestae describuntur (excepta Berengarii damnatione, quae a Paulo praeteritur) ut nemo majorem copiam merito desiderare possit.
In hac itidem Gregoriana Historia ex vetere exemplari exscribenda, et cum autographo conferenda, egregiam plane et fructuosam catholicae rei operam cepit R. P. Georgius Sturnus societatis nostrae, in collegio Viennensi philosophiae professor, cui proinde, ut et clariss. Tengnagelio, Paulus Bernriedensis salutem vitamque suam; et omnes veri amatores, [Col. 0227B] et Schismaticorum atque Haereticorum osores grandes gratias debent. Utinam alterum exemplar nancisci licuisset. Ego certe ut nanciscerer, nullis laboribus peperci. Sed frustra feci; hactenus quidem; sed non despero. Erit, qui a nobis inchoata perficiat, etiam Gerocho in lucem extracto. Fiat, fiat; neque enim aliud occurrit quo desiderium meum explicem.
Placet audire quid originationum investigatores de etymo hujus vocabuli Hildebrandus tradiderint; cum enim sectarii hoc nomen semper in ore circumferant, et Gregorium VII papam vix unquam Gregorium, sed fere semper Hildebrandum appellitent, dispicere oportet, num sit ejusmodi nomen, quod [Col. 0227C] Gregorio probri loco oggeri jure queat, et num satis causae habeant, cur Hildebrandum in Hellebrandum, veteres schismaticos imitati, transforment.
Anonymus de propriis nominibus Germanorum, quem quidam Lutherum existimant. Exstat tomo primo operis historici editi Basileae, anno 1574. Et separatim quoque Ursellis anno 1569 expresse sub Lutheri nomine libellus iste evulgatus est. «Est Brynn seu Brenn (ut antiqua carmina heroum [ Heldenbuech ] indicant) galea, praesertim cristata seu cornuta; ergo Brennus est Galeatius, et Brennburg vel ducis Brenni castellum vel Brennorum, ceu praesidium Galeatorum et armatorum ad tutandam regionem. Et scarabeus iste majusculus, qui galeatus [Col. 0227D] rubris cornibus et alis testaceis armatus, Husbrenner dicitur in nostra regione. Hiltebrand pro Heltbrenn, id est gigas et heros Brennorum, ceu caput et dux eorum, hodie Hauptmann uber den reisigen Zeug; Helt enim heroem, velut Achillem vel Hectorem significat. Luitprand rex Longobardiae pro Lutbrenn, id est hominum galeatus, qui homines armis tutatur, diximus enim Luit, Lyt, seu Suevice Leute, significare homines numero plurali.» Licet vero in hac etymologia nimis violenta videatur mutatio Brand in Brenn, inde tamen elucet Hildebrandum Luthero non esse Hellebrandum, hoc est inferni titionem, ut Lutherani et Calviniani nunc calumniantur, sed Brennorum, hoc est, galeatorum ducem, caput, praesidium et tutamen. Et vere talis Hildebrandus [Col. 0228A] fuit Gregorius VII. Heroem enim, ducem et antesignanum se praebuit illi exercitui, ad quem haec apostoli Ephes. VI exhortatio exstat: «State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiae, etc., et galeam salutis assumite,» etc. Quanta enim bella heros iste, et, ut Germani appellant, Helde (a quo Lutherus Hiltebrandi nomen deducit) susceperit, et feliciter tam contra aspectabiles quam inaspectabiles hostes confecerit, abunde docent cum alii, tum Paulus noster; ita ut non nisi nutu divino Hiltebrandi nomen ei primitus obtigerit, pro cujus tam honesta etymologia, est quod Luthero, alioqui immerantissimo, gratias agamus: si tamen Lutherus est auctor libelli, de quo antea.
[Col. 0228B] A praedicta originatione non multum abit alia Goldasti Calviniani, qui in notis ad Paraeneses Tyrolis Scotorum regis putat eos qui nominantur Celtae, veteribus fuisse Cheld, aut aspiratione duplicata Hheld, qui nobis nunc Held. Sic Hiltebrandum dictum, quasi Chelte Bren, hoc est Celtam Brennum; et ab eadem origine descendere itidem ista: Hiltebolt, Hiltiman, Hiltiwin. Et mulierum nomina Hiltigart, Hiltrut, Hiltegunt, Adilhilt, Reginhilt. Ubi iterum vides, in Hildebrandi vocabulo nihil esse infernale seu Tartareum, ut haeretici criminantur, sed omnia heroica, ab Celta seu Heroe et galea.
Aventinus in Nomenclatura propriorum nominum. Helt, Heros. Hyld, Huld, amor est. Hyldeprand, [Col. 0228C] amoris titio. Idem habet, Luitprand, populi titio et amor. Sed prand sive brand in istiusmodi compopositis pro titione accipi multis parum fit verisimile: licet ita etiam sentiat Paulus noster in ipso Historiae suae vestibulo. Utcunque tamen sit, neque Aventino in mentem venit, etymon Hildebrandi ex Orco petere, sed ab Heroe vel amore sumpsit; cujusmodi multa propria nomina Germani habent, ut Huldreich, Huldenreich, Amor Regni, sive amoris dives et plenus. Vulgo, Ulricus. Priscis, Hildericus. Celtis, Chyldericus. Hyldeprecht, amari dignus. Hyldebertus, Celtis, Childebertus. Hyldegart, amoris hortus. Hujus generis plurima invenies vocabula tam virorum, quam mulierum in Catalogo nominum [Col. 0228D] propriorum, quibus Alemanni quondam appellati fuerunt, tom. II Script. Alemannicorum.
Fuit quoque majoribus nostris Brand gladius. Quo sensu voce illa poetae Itali etiamnum utuntur. Quid si igitur Hiltebrand seu Hildebrand, sit Herois, vel amoris gladius? Nam ridiculus mihi ille videtur, qui in libello, quem inscripsit, Etyma variorum nominum, etc., nobis hanc originationem procudit. Hillebrant, Hillebrandus, Hillam ardens, amans, procans: Saltem dixisset. Hilt, seu Hiltam amans; nam haec duo sunt mulierum nomina, ut ex proxime citato catalogo constat. Hactenus de nomine Hildebrandi.
Gregorium Graecis idem esse quod Latinis Vigilium et Vigilantium (jam tamen probrosum et inauspicatum [Col. 0229A] nomen, ob Vigilantium haereticum) notius est, quam ut multis demonstrandum sit. Veteribus Alemannis erat Gregorius Vuachar, Vuachere, Vuachiri, [Col. 0230A] Vuacho, Vuahcho. Porro Gregorium VII Gregorii nomen non frustra tulisse, norunt cum gaudio catholici; schismatici et haeretici non sine gemitu.
Vita S. Gregorii VII
(Vide supra col. 39.)
Excerptum ex dissertatione de concilio Wormatiensi
[Col. 0229B] De hoc videndus Baronius tom. XI, anno salutis 1076, qui ex Alberto Stadensi refert Saxonicos episcopos nequaquam in depositionem Gregorii VII consensisse. Obstrepit Calvinista, «sibi Albertum non esse ad manum, itaque se non posse decernere.» At Baronio ad manum erat. Audi ipsa Alberti verba. «Anno Domini 1076 habitum est concilium apud Wormatiam, praesente Henrico rege, in quo universi fere Teutonici episcopi, praeter Saxonicos, Gregorium papam abdicarunt.»
Furiosissime incurrit Calvinista in Baronium, et, ut eo uberiorem insectandi materiam habeat, ex suo cerebro affingit Baronio, eum dicere, «Reinerum Reineccium primum fuisse, qui Vitam Henrici IV et Bennonem de Gregorio VII evulgarit.» Ostendit [Col. 0229C] hoc falsum esse. Bene facit, quia non Baronii, sed suam falsitatem patefacit: nam Baronius dixit Reineccium fuisse editorem; primum fuisse, non dixit.
Refellit Baronius epistolam Henrici ad Annonem archiepiscopum Coloniensem tanquam supposititiam, quia Anno archiepiscopus anno praeterito, hoc est 1085, jam obierat; et tamen anno 1086 invitatur ad synodum Wormatiensem. Calvinista, ut hinc se expediat, transmutat Annonem in Hildolphum, et huic epistolam ab Henrico inscriptam dicit. Quod commentum neque Reineccio, neque Urstisio, neque Reubero, neque ulli alteri in mentem venit. Omnes enim isti ediderunt hanc epistolam cum Annonis non Hildolphi nomine. Id fecundae suae criticae Calvinista [Col. 0229D] debet, qua instructus nodos etiam indissolubiles dissolvit.
Ejusdem critices beneficio transformat Pentecosten, [Col. 0230B] quae ad calcem epistolae Henricianae apparet, in Heptecosten seu Heptacosten; novam et in Latina Ecclesia inauditam vocem pro Septuagesima. Hanc critices rationem si sequi velimus, vix ullus error tam manifestus erit, cui ex apotheca critices non sis facturus medicinam, si hoc est medicinam facere, et non potius omnia susque deque vertere. Ipso epistolae exordio satis figmentum Calvinisticum redarguitur; nam auctor illum ad quem scribit non tanquam nuper factum, sed ut veteranum et multorum meritorum principem laudat; quod de Hildolpho dici nequit, qui recentissimus in episcopatu erat tempore conciliabuli Wormatiensis; nam ut Bertoldus Constantiensis in Chronico testatur. «Aimo seu Anno venerabilis archiepiscopus Coloniensis, [Col. 0230C] mirae sanctitatis requievit in pace XI Nonas decembris 1075, cui Hiltolfus, impar genere et moribus, successit.» Et statim post in Septuagesima anni 1076 initium est Wormatiense synedrion.
Ait Baronius a nemine unquam memoriae proditum, legatos Henrici ita acceptos esse a Gregorio VII, prout architectus hujus epistolae comminiscitur. Calvinista non sine immanibus conviciis Baronio Aventinum obtrudit. Hoc scilicet restabat; quasi vero Baronius non de antiquis, sed de recentibus istis, et haeresi infectis scriptitatoribus hoc pronuntiarit. Profer, si potes, priscum canumque testem; nam hunc novitium, oris et styli tam mali, nihil pendimus. Ne in Bennone quidem fabulam hanc de [Col. 0230D] legatis invenies.
In Vita S. Anselmi Lucensis vocatur depositio Gregorii VII «facinus a saeculis inauditum.» Ita [Col. 0231A] etiam ipse Gregorius in quadam epistola. Objicit Calvinista: «Papas saepe esse depositos ab imperatoribus et synodis.» Et mox recitat ex suo Illyrico epistolam episcoporum Galliae et Germaniae «ad Anastasium II pontificem Romanum, qua papam et Italicos episcopos monent ut se missos faciant, nec deinceps tyrannidem super eos exercere pergant.» Aliam item affert episcoporum Germaniae et Belgii ad Nicolaum I, ex synodo Coloniensi anno 863. Sed nec illi qui ad Anastasium scripsisse dicuntur, nec qui ad Nicolaum, vel hunc vel illum a sede dejecerunt et excommunicarunt, ut Wormatiensis conciliabuli praesules fecerunt; qui adacti sunt non quomodocunque, sed jurejurando interposito, certa in id praescripta formula (quae exstat [Col. 0231B] apud Brunonem De bello Saxonico) Gregorium VII exsecrari et deserere. Cujus pseudosynodi si omnes circumstantias perpendamus, jure optimo id quod ab illis factum est «a saeculis inauditum facinus,» et cujus nullum simile exemplum produci queat, nominari potest. Nam caetera omnia quae aliquando contra jus et fas adversus pontifices acta sunt, etiam depositio Joannis XII in pseudosynodo Romana, minorem turpitudinem annexam habent: quia turpitudo vitae qua Joannes sese a calce ad verticem [Col. 0232A] usque foedaverat, aliquo modo eos qui Joannem deponere tentarunt, excusare poterat, quae in Gregorio VII, vitae inculpatissimae viro, locum nullum habebat.
Sed ut aliquid dicam de epistola ad Anastasium, nulla ejus apud illum probatum scriptorem mentio exstat. Exscripsit eam Illyricus in Catalogo ex schedis et adversariis manuscriptis Aventini, nec novit unde eam Aventinus acceperit. Et ego epistolae cujus origo et natale solum nesciatur fidem habeam? Dubitat quoque Illyricus num ad Anastasium primum an ad secundum missa fuerit. Omnium rectissime sentiet, qui ad neutrum missam credet. Calvinista noster doctior Aventino refert eam ad Anastasium II, anno 497. Quo nullius penitus concilii in Gallia [Col. 0232B] celebrati ullum vestigium in Annalibus Francicis vel aliis reperitur. Et tamen Calvinista noster titulo appingit haec verba. Ex Concilio: Nomina, quaeso, utopicum hoc concilium. Praeposuit et titulum, quasi sit ab episcopis, cum sit ab Illyrico.
De altera epistola Guntharii et Theutgaudi lege Baronium tom. X, anno Christi 863, num. 18 et seqq. Et videbis sectarios nostros dignissimos esse qui hisce tam perditis patronis et defensoribus rem contra Romanos pontifices agant.
Excerpta ex dissertatione adversus Melchiorem
Hic vehementissime furit Calvinista quod Henricum IV «regem Germaniae» nominavi: «fuisse enim multorum aliorum regnorum regem.» Cur baccharis, o Calvinista? An ideo negavi Henrici potentiam ultra Germaniae fines sese extendisse? Si Philippum III nominem «regem Hispaniarum,» an hac appellatione mea illum de utriusque Indiae, Siciliae, Neapolis et tot aliorum regnorum possessione deturbo? An injuriam ei facio, si a notissimo et primario regno ei nomen indam?
Aegre fert Calvinista quod imperatores Romani, se «reges Germaniae» indigitant, aitque Maximilianum I «primum fuisse qui hunc titulum usurparit, et hoc accidisse ex imprudentia consiliariorum.» [Col. 0232C] Sed, nisi fallor, optimum factum faceret Calvinista si Pragam se conferret, ipsumque sacratissimum imperatorem ejusque consiliarios doceret qui titulus usurpandus sit. Intelligerent enim hunc usurpandum esse. «Rudolphus Romanorum imperator, etc. Rex Francorum, Longobardorum, Hungarorum.» Et dubitamus adhuc, hunc latronis fratrem, totius imperii, ipsius itidem imperatoris, et consiliariorum ejus reformatorem, coronare rosis ex Calvini fimeto decerptis, praesertim cum cap. 26 Tartareae suae Replicationis, pag. 267, in haec verba erumpere non erubuerit: «Quin scito, Galliam et Germaniam non esse Romani imperii regna, sed libera et immediata, et suo jure utentia, imperatorique Romanorum, quatenus est imperator, non magis obstricta, quam Persiam, Aethiopiam, Japponiam.» De Gallia non laboro. De Germania tum tibi fidem habebo, cum mihi testimonio ipsius Caesaris [Col. 0233A] et Caesareae curiae probaveris, imperatorem alio titulo se regem Germaniae scribere quam titulo imperatoris, hoc est quia imperator est.
Caput hoc, ut verbosissimum et loquacissimum, sic et mendacissimum, et, ut ita loquar, impertinentissimum est; cum mea nec petat, nec tangat, nec feriat, sed nil nisi Calvinistica phasmata et plasmata persequatur; cujus exordium et finis, et quidquid inter haec duo interjacet, nihil aliud sunt quam aut pseudologia, aut loedoria, aut atopia, aut inanissima phlyaria. Pseudologiam vel in hoc unico exemplo vide.
[Col. 0233B] Mentitur hanc consecutionem esse meam, vel ex mente mea. «Papa Romanus habet jus inungendi, consecrandi et coronandi electum imperatorem Romanorum; ergo sine papae Romani confirmatione nullus potest esse legitimus imperator Romanorum. Et consequenter, quem nolit papa confirmare, is nec debeat, nec possit esse vel nominari imperator.» Haec latronis frater ex suo cerebro mihi affingit et admetitur. Nam ex sola inunctione et consecratione nunquam hujusmodi argumentum duxi, certus summo pontifici in imperium Romanum plus potestatis esse quam sit sola et mera consecratio et inunctio electi imperatoris; idque ex ipsorum regum ac imperatorum testificationibus, ex historiis tam sacris quam profanis, ex vetustis [Col. 0233C] litteris et diplomatibus, et ex communi omnium sensu comprobaveram. Quocirca ruunt quaecunque [Col. 0234A] stolidus Calvinista per undecim ferme folia fatuatur, ne dicam bacchatur. Neque in aeternum ullum diploma vetus, a priscis imperatoribus, aut litteras ab ipsis imperatoribus posteriori aevo scriptas proferet: in quibus ipsi sese aliter quam reges vel imperatores electos nominent: licet usus hodiernus, et quidem optimus, ita ferat; ut qui de illis loquuntur, aut etiam illos seu coram seu per litteras alloquuntur, imperatores vocent, sine ulla adjunctione, quod jure optimo fit; interim ipsis imperatoribus non est ignotum quis majorum et antecessorum suorum fuerit de potestate summi pontificis in Romanum imperium sensus. Ut enim folia in silvis, sic temporis progressioni tituli cadunt, aliisque alii succedunt, salvo interim uniuscujusque jure. Et si qui [Col. 0234B] historicorum quondam nomen imperatoris regibus non coronatis tribuerunt, id aut lata quadam notione fecerunt, aut nomen imperatoris pro designato et electo imperatore usurparunt, ut jam saepe dictum est. Neque in alio numero poni debent insanissimi et furiosissimi Calvinistae hujus logi (Germanicae Lugen ) quam in teterrimarum criminationum Catalogo, quando vociferatur, nos negare, «imperatorem hoc ipso quod electus est, plena potestate res imperii administrandi potiri, nec imperatorem, nec Augustum esse aut nominari debere.» Quae omnia deputes hujus Calvinistae magistro, a quo omnis calumnia et sycophantia, tanquam prima ab origine manat; cujus spiritu et halitu spirat et halat rabula iste, quidquid spirat et halat, qui vix [Col. 0234C] potis tria verba proferre quin quatuor aut quinque mendacia contineant.
De officio S. Gregorii VII
[Col. 0233D] Un des noms les plus glorieux de l'histoire est, sans contredit aujourd'hui, le nom du grand pontife saint Grégoire VII. Une justice tardive, mais éclatante, a été rendue à ce héros de l'Eglise et de l'humanité, et l'on peut même dire que sa gloire croît encore tous les jours. Pour aider à mettre dans toute son évidence ce phénomène providentiel, nous avons voulu, dans le présent chapitre, raconter une faible partie des outrages que ce grand homme, que cet admirable saint a essuyés, non de la part des protestants et des philosophes du dernier siècle (ceci serait moins instructif), mais de la part de plusieurs qui, prétendant appartenir toujours à l'Eglise romaine, n'ont pas craint de récuser, comme intéressé, l'auguste jugement par lequel elle inscrivait au rang [Col. 0234D] des saints et proposait a la vénération universelle ce pontife véritablement apostolique. Il est bon que certains faits caractéristiques d'une époque, et propres à montrer en action certains principes, soient impartialement enregistrés et publiés, dans la crainte que, ces mêmes faits venant à se perdre, les leçons importantes qu'on en peut tirer ne soient en même temps perdues. Que si quelque défaveur devait, de nos jours encore, poursuivre celui qui ose plaider une pareille cause, nous l'acceptons d'office, tout indigne que nous en sommes, et nous nous levons sans crainte pour venger celui qui, avec son auguste prédécesseur saint Grégoire I e r , est et demeurera le plus grand des papes que l'ordre Bénédictin ait fournis à l'Eglise [Col. 0233D] Nous oserons dire ici quelque chose des motifs personnels qui nous obligent à défendre et à honorer la mémoire de saint Grégoire VII. Si nos lecteurs se souviennent que ce grand pontife, moine de [Col. 0234D] Saint-Pierre de Cluny, est une des gloires de la France bénédictine, et qu'avant de monter sur la chaire de saint Pierre, il occupa le siége abbatial de l'insigne monastère de Saint-Paul extra moenia Urbis, [Col. 0235C] ils comprendront la nature des sentiments que nous dûmes éprouver lorsqu'en 1837, appelé, malgré notre indignité, par le souverain pontife Grégoire XVI, successeur de Grégoire VII et enfant de saint Benoît, à recueillir la succession des abbés de Cluny, nous émettions notre profession solennelle entre le mains de l'abbé de Saint-Paul, successeur, lui aussi, de l'héroïque Hildebrand. Puisse le glorieux pontife, devenu si particulièrement notre père, allumer dans notre faible coeur quelques étincelles de son ardent amour pour l'Eglise de Jésus-Christ, et nous donner quelque part à cette complète abnégation [Col. 0235D] avec laquelle il la servit toujours! .
[Col. 0235A] Nous ne donnerons point ici l'histoire de saint Grégoire VII. Elle est écrite partout: dans ses admirables lettres, conservées en si grand nombre par les soins d'une providence toute particulière; dans ses oeuvres généreuses qui ont sauvé l'Eglise, et sur lesquelles elle s'appuie encore aujourd'hui; dans les récits pleins d'admiration et, certes, aussi de désintéressement que lui consacrent aujourd'hui tant d'écrivains non suspects. Tout le monde la sait aujourd'hui cette histoire. Nous nous proposons donc seulement ici de traiter la question liturgique de saint Grégoire VII, c'est-à-dire, le culte décerné par l'Eglise à cet illustre pontife, et les divers incidents qui se sont rencontrés dans son établissement et dans son progrès.
[Col. 0235B] L'idée de la haute sainteté de Grégoire VII était déjà répandue de son vivant et ne fit que s'accroître après sa mort. En vain les schismatiques fauteurs de l'empereur Henri IV, ayant à leur tête le fougueux Bennon, archiprêtre cardinal de l'antipape Guibert, s'efforcèrent de flétrir sa mémoire: en vain, pour expliquer la supériorité de son génie, ils l'accusèrent d'avoir commerce avec Satan, au point, disaient-ils, que, lorsqu'il agitait ses manches, des étincelles de feu en tombaient avec abondance; en vain, ils le traitèrent de faux prophète et l'accusèrent de n'avoir point assez ménagé l'empereur; le silence qu'ils gardent sur ses moeurs n'en atteste que plus énergiquement, suivant la remarque de Fleury luimême [Col. 0235D] Hist. Ecclés., livre LXIII. 26. , l'intégrité morale du saint pape et la haute [Col. 0235C] estime qu'on faisait de sa vertu.
Du reste, le témoignage des hommes pieux qui l'avaient connu ne manqua point à sa défense. Le courageux saint Anselme de Lucques, son ami fidèle, vengea sa mémoire dans le livre qu'il a dirigé [Col. 0236A] contre l'antipape Guibert [Col. 0235D] Roccaberti, Bibliotheca pontificia, tom. IV.—Margarin de la Bigne, Bibliotheca maxima Patrum, tom. XVIII. . Saint Pierre Damien, qui l'avait connu durant de longues années, le qualifie un homme très-pur et très-saint dans ses conseils [Col. 0235D] Sanctissimi ac purissimi consilii virum. S. Petri Damian., Epist. 7, lib. I. . Saint Alphane, archevêque de Salerne, dans une ode remplie de la plus mâle poésie, le compare aux saints apôtres [Col. 0235D]
Consultons maintenant les historiens contemporains de Grégoire VII, et recueillons les expressions par lesquelles ils terminent le récit de ses travaux et de ses tribulations. Le premier que nous citerons est Paul, chanoine de Bernried, qui écrivit, vers 1131, la Vie du saint pape. «Ainsi, dit-il, [Col. 0236C] rempli de la grâce septiforme, l'esprit du septième Grégoire qui avait repris le monde et ses princes sur le péché, l'injustice et le jugement, fortifié de la nourriture divine qu'il venait de recevoir, s'élançant dans la voie céleste, et porté, comme Elie, sur le char de feu à cause de son [Col. 0237A] zèle pour les intérêts divins, dans le jour même consacré à la mémoire d'Urbain, son prédécesseur, augmenta d'une manière excellente l'allégresse de ce saint pontife et celle de tous les bienheureux qui, avec le Christ, se réjouissent dans la gloire du ciel; en même temps qu'il laissait abîmée dans une douleur profonde l'Eglise, qui poursuit sur la terre son pèlerinage [Col. 0237C] Itaque septiformi gratia plenus septimi Gregorii spiritus, qui mundum et principes ejus arguebat de peccato, et de injustitia, et de judicio, in fortitudine [Col. 0237D] coelestis cibi nuper accepti coelestem viam arripiens, meritoque divini zeli, velut igneo curru, instar Eliae subvectus, Urbani praedecessoris sui, cujus ea die festivitas exstitit, omniumque beatorum laetitiam in coelesti gloria cum Christo gaudentium excellenter ampliavit; in terris vero peregrinantem Ecclesiam discessu suo non parvo moerore consternavit. Pauli Bernrieden. S. Gregorii VII Vita, cap. 12, 102. .»
«A la mort de Grégoire, dit Bertold, également contemporain, dans sa Chronique, les fidèles des deux sexes furent dans le deuil, mais principalement les pauvres; car il était le très-zélé docteur de la religion catholique, et le défenseur le plus intrépide de la liberté ecclésiastique. Il ne voulut pas que l'ordre du clergé restât avili aux [Col. 0237B] mains des laïques, mais qu'il occupât, au contraire, le premier rang, par la sainteté des moeurs comme par sa dignité sacrée [Col. 0237D] De cujus obitu omnes religiosi utriusque sexus, et maxime pauperes, doluerunt: erat enim catholicae religionis ferventissimus institutor, et ecclesiasticae libertatis strenuissimus defensor. Noluit sane ut ecclesiasticus ordo manibus laicorum subjaceret, sed eisdem et morum sanctitate, et ordinis dignitate praeemineret. Bertholdi Chronic. ad annum 1085. .»
«Cependant, dit le poëte Domnizone, témoin de l'événement, des cris de douleur se font entendre; ils sont causés par le trépas du pontife Grégoire, que le Seigneur Christ vient d'enlever aux cieux, sept jours avant la fin de mai. Les moines le pleurent, parce qu'il était moine luimême; les clercs sont dans les larmes, et plongés dans le deuil sont aussi les laïques dont la foi est pure de tout contact avec les schismatiques [Col. 0237D]
Hugues de Flavigny, dans sa précieuse Chronique, termine ainsi l'histoire de notre grand pontife, [Col. 0237C] qui l'avait honoré de son amitié: «Ainsi, martyr et confesseur, l'an de l'incarnation du Seigneur mil quatre-vingt-cinq, il rendit son àme au Créateur [Col. 0238D] Sic spiritum Creatori tradens, anno ab Incarnatione Domini 1085 obiit, martyr et confessor. Chronicon Virdunense Hugonis Flaviniacensis, in Biblioth. nova mss. Labbei, tom. I. .»
Tel apparaît le jugement des contemporains de Grégoire dans les diverses relations qu'il nous ont laissées de sa vie et de ses actes. Il est clair, d'après cela, que la vénération publique ne devait pas tarder à se manifester envers lui, et à préparer les bases de ce culte immémorial que plus tard le Siége apostolique devait reconnaître et sanctionner.
Au reste, les prodiges qui, plus d'une fois pendant [Col. 0238A] sa vie, avaient rehaussé la grandeur de ses actions, éclataient encore à son tombeau. Paul de Bernried les rapporte avec toute l'autorité et aussi la simplicité d'un témoin oculaire [Col. 0238D] Vita Gregorii VII, cap. 1, 2, 3, 13. . Lambert de Schafnabourg, qui ne conduit sa Chronique que jusqu'à la quatrième année de Grégoire, atteste l'existence de faits miraculeux qui servaient, dit-il, puissamment à confondre les ennemis du saint pontife [Col. 0238D] Signa etiam et prodigia, quae per orationes papae frequentius fiebant, et zelus ejus ferventissimus pro Deo et pro ecclesiasticis legibus, satis eum contra venenatas detractorum linguas communiebant. Ad annum 1077, scriptores rerum Germanicarum, tom. I. . Orderic Vital, dans son Histoire ecclésiastique, parle, comme d'un fait avéré, de la guérison de plusieurs lépreux au moyen de l'eau qui avait touché le corps de Grégoire [Col. 0238D] Leprosi de aqua unde corpus ejus ablutum fuerat petierunt; qua consecuta fideliter loti sunt, et, opitulante Deo, protinus mundati sunt. Part. II, lib. VIII, pag. 677. . Enfin, on peut voir sur cet article la discussion assez brève, mais lumineuse, de Benoît XIV, en son traité de la Canonisation des saints [Col. 0238D] Lib. I, cap. 41, § X, 16. .
[Col. 0238B] Mais croirait-on que des écrivains catholiques aient pu se rencontrer, dans ce siècle même, qui ont tiré scandale des épreuves par lesquelles la divine justice purifia l'âme de son serviteur, et dont la foi vacillante n'a pas vu toute la portée de ces adversités précieuses qui, en sauvant la sainte cause de la liberté de l'Église, assuraient au pontife expirant la récompense et la gloire des martyrs? J'ai aimé la justice et j'ai haï l'iniquité; c'est pourquoi je meurs dans l'exil! disait Grégoire sur son lit de mort. Mais le Sauveur lui-même, qui avait passé en faisant le bien et guérissant toute langueur et toute infirmité, ne s'est-il pas senti abandonné de son Père, au point qu'il criait: Mon Dieu! [Col. 0238C] mon Dieu! pourquoi m'avez-vous délaissé? Cependant ses ennemis, témoins de son agonie, disaient, en branlant la tête: S'il est le Fils de Dieu, qu'il descende de la croix. Ils croyaient peut-être que le salut du monde pouvait s'opérer sans l'immolation de la victime. Ceux dont nous parlons ne savaient pas non plus apparemment que la liberté ecclésiastique ne pouvait être sauvée sans qu'il en coûtât la vie et l'honneur de son défenseur. Grégoire devait succomber pour le salut de plusieurs: son nom devait donc être maudit, car le disciple n'est point audessus du maître [Col. 0238D] Matth. X, 24. .
Qu'on ne nous dise donc plus: La cause de Grégoire [Col. 0239A] VII n'était pas celle de Dieu; car ses entreprises hardies ne reçurent point la consécration du succès. Nous, nous répondrons par ces paroles du grand Baronius, qui terminent le récit de la mort sublime de notre héros: «Ainsi, c'est par des persecutions sans fin, des angoisses de tout genre, souvent même par le meurtre de ses prêtres, que l'Église reçoit une heureuse paix, que la liberté ecclésiastique s'acquiert et se consolide, que le salut des âmes est opéré. Ainsi, le Christ a instruit ses pontifes à combattre et à vaincre, lui dont les souffrances et les infirmités font la force et le courage des fidèles, lui dont la mort est leur vie. Je me trompe, ou l'expérience des siècles a démontré jusqu'au temps présent que c'est aux [Col. 0239B] travaux de Grégoire qu'il faut rapporter et les investitures des Églises arrachées aux mains des princes, et la libre élection des pontifes romains restituée, et la discipline ecclésiastique relevée de ses ruines, et tant d'autres avantages innombrables assurés à l'Église [Col. 0239D] Ita plane persecutionibus indesinentibus, diversi generis aerumnis atque saepe caedibus sacerdotum multo felicius paritur Ecclesiae pax, libertas acquiritur atque confirmatur ecclesiastica, et salus quaeritur animarum. Sic sacerdotes suos pugnare et vincere Christus docuit, cujus passionibus et infirmitatibus robur ac fortitudo, ac morte denique vita est fidelibus comparata. Mentiar nisi ista jam experimento rerum praesentium monstrari possint, per Gregorium nempe vindicatas e manibus principum Ecclesiarum investituras, liberam electionem Romanorum pontificum postliminio restitutam, disciplinam ecclesiasticam collapsam penitus reparatam, [Col. 0240D] et alia innumera bona parta. Ad annum 1085, n. 13. .»
Oui, certes, Grégoire a été vaincu suivant la chair; comme le Fils de l'homme, il s'est vu n'ayant pas où reposer sa tête; il s'est éteint dans l'humiliation, tellement que les hommes l' ont réputé frappé de la main de Dieu [Col. 0240D] Isai. LIII. ; mais pour lui aussi, la mort, d'abord victorieuse, est demeurée ensevelie dans son triomphe. Son nom, sa gloire, ses mérites ont inspiré, ont soutenu, dans la défense laborieuse des libertés ecclésiastiques, non seulement l'incomparable [Col. 0239C] Thomas de Cantorbéry, dans sa lutte contre un roi d'Angleterre, mais tant d'illustres papes qui ont su se poser comme un rempart pour la maison d'Israël; Pascal II contre l'empereur Henri V; Innocent IV contre Frédéric II; Boniface VIII contre Philippe le Bel; Grégoire XIII, Sixte-Quint, Grégoire XIV et Clément VIII, contre Henri de Bourbon; Innocent XI contre Louis XIV; Clément XIII contre les cours de Madrid, de Lisbonne, de Naples, de Parme; Pie VII contre Napoléon; Grégoire XVI contre Frédéric-Guillaume.
Nous venons d'entendre le témoignage des historiens contemporains, sur l'opinion de sainteté qui environnait Grégoire VII durant sa vie et après sa [Col. 0239D] mort; suivons maintenant à travers les siècles les différentes manifestations de cette persuasion qui, plus tard, devaient motiver le jugement infaillible du saint-siége.
[Col. 0240A] Soixante ans s'étaient à peine écoulés depuis le jour où le glorieux athlète de l'Église expirait dans l'exil, que déjà un de ses successeurs, qui a laissó une mémoire vénérable, Anastase IV, plaçait son image parmi celles des saints, sur la mosaïque de la chapelle de Saint-Nicolas, au palais patriarchal de Latran [Col. 0240D] Papebrok., Acta SS. Maii, tom. VI. Conatus histor. de Rom. pont., part. I, Appendix, pag. 208, Bened. XIV De canonizat., lib. I, cap. 41. . Le corps de Grégoire avait été enseveli par les soins de Robert Guiscart, ou de Roger, son fíls [Col. 0240D] Papebrok., ibidem. , dans un tombeau de marbre, et placé dans la cathédrale de Salerne, déjà célèbre comme possédant les reliques de l'apôtre et évangéliste saint Matthieu. Orderic Vital, historien du XI e siècle, que nous avons cité plus haut, parle de l'affluence des pèlerins au tombeau du saint pape, et des grâces de santé que l'on y recevait [Col. 0240D] Meritis ejus, fidei petentium miraculorum copia divinitus ostensa est. Hist. eccles., p. II, l. VIII, ib. . Une chronique, [Col. 0240B] rédigée par ordre de Cencius Savelli, camérier apostolique, qui fut pape, en 1226, sous le nom d'Honorius III, atteste pour son temps la continuation du culte de saint Grégoire VII et des prodiges opérés par son intercession [Col. 0240D] Ad cujus utique corpus, in B. Matthaei basilica honorifice tumulatum, mirabilis Deus multa miracula operari dignatus est. Ex libro mss. censuali centii camer. in Gregorium VII, ad finem. ; et lorsque, vers la fin du même siècle, Jean de Procida dota et fit décorer avec magnificence la chapelle dite de Saint-Michel, dans la cathédrale de Salerne, il est naturel de penser, avec Papebrock, qu'il avait en vue de manifester sa dévotion envers le pontife qui reposait dans cette même chapelle, où il était l'objet du culte des peuples attirés par le bruit des merveilles qui s'y opéraient [Col. 0240D] Papebrok., ibidem. .
Le corps de saint Grégoire VII continuait toujours [Col. 0240C] d'être l'objet de la vénération des habitants de Salerne, sans pourtant que cette vénération se répandît beaucoup au dehors de la province du royaume de Naples où est située cette ville, lorsqu'en 1574, le cardinal Marc-Antoine Marsile Colonna monta sur le siége qu'avait occupé saint Alphane, l'ami de notre saint pontife. La providence avait dessein de se servir de lui pour accroître encore le culte jusque-là décerné au serviteur de Dieu, et pour en préparer les développements. Le prélat fit l'ouverture du tombeau, et il y trouva les précieux restes du saint pontife, conservés presque en entier, avec les ornements pontificaux dont on l'avait revêtu lors de sa sépulture. C'est ce qu'il atteste par une inscription qui se lit encore dans la cathédrale [Col. 0240D] de Salerne, et qui est conçue en ces termes:
Gregorio VII Soanensi P. O. M. ecclesiasticae libertatis vindici acerrimo, assertori constantissimo: qui dum Rom. Pontificis auctoritatem, adversus [Col. 0241A] Henrici perfidiam strenue tuetur, Salerni sancte decubuit, anno Domini MLXXXV, VIII Kal. Junii. Marcus Antonius Columna Marsilius, Bononiensis, archiepiscopus Salernitanus, cum illius corpus, post quingentos circiter annos, sacris amictum et fere integrum reperisset, ne tanti Pontificis sepulcrum memoria diutius careret. Gregorio XIII Bononiense sedente. Anno Domini MDLXXVIII. Pridie Kalendas Quintilis [Col. 0241D] Ciacconi, Vitae et res gestae pontificum Romanorum, tom. I, pag. 853. .
Le pieux cardinal mourut en 1582, et n'eut pas la consolation de voir consommée l'oeuvre de la canonisation du saint pontife. Elle eut lieu deux ans après, par l'autorité de Grégoire XIII, qui inséra le nom de Grégoire VII au Martyrologe romain, avec cet éloge: Salerni, depositio B. Gregorii papae [Col. 0241B] septimi, qui, Alexandro secundo succedens, ecclesiasticam libertatem a superbia principum suo tempore vindicavit, et viriliter pontificia auctoritate defendit.
Cette sorte de canonisation, sans procès préalable, est distincte de la canonisation appelée formelle, et est désignée sous le nom d' équipollente. Elle a lieu lorsque le souverain pontife décerne le culte public à un personnage déjà en possession d'honneurs religieux que lui rend la piété des fidèles, en même temps que l'héroïsme de ses vertus et la verité de ses oeuvres miraculeuses sont certifiés par le témoignage d'historiens dignes de foi. Cette canonisation a la même autorité que la canonisation formelle, et outre que le culte de presque tous les saints qui ont vécu dans l'Eglise avant l'institution des procédures aujourd'hui [Col. 0241C] en usage ne repose que sur un jugement du même genre, il est un grand nombre de saints, parmi ceux qui ont fleuri dans l'Eglise, depuis que le siége apostolique s'est réservé les causes de canonisation, qui n'ont cependant été inscrits au catalogue des saints que de cette manière équipollente; tels sont, par exemple, saint Romuald, saint Norbert, saint Bruno, saint Pierre Nolasque, saint Raymond Nonnat, saint Ferdinand III, saint Jean de Matha, sainte Marguerite d'Ecosse, saint Etienne de Hongrie, etc. L'ignorance des règles de l'Eglise romaine a donc pu seule faire dire à certains auteurs jansénistes, et non jansénistes, que saint Grégoire VII était honoré par l'Eglise sans avoir été canonisé, quisque l'on en [Col. 0241D] devrait dire autant des illustres saints que nous venons de nommer: conséquence à laquelle, sans doute, ces auteurs se refuseraient.
Quant à ce que l'on a prétendu, que Grégoire XIII avait voulu diriger l'effet de cette canonisation contre Henri de Bourbon, qui poursuivait alors la couronne de France, recommandant ainsi la mémoire d'un pontife qui avait foulé sous ses pieds un autre Henri, aussi quatrième du nom, il semble qu'il n'est pas besoin de recourir à cette explication. La translation du corps de saint Grégoire VII, par l'archevèque de [Col. 0242A] Salerne, dans un moment où Grégoire XIII s'occupait de l'édition du Martyrologe, était suffisante, avec la possession du culte antérieur, pour engager ce dernier pape à définir enfin la sainteté du glorieux confesseur de Salerne.
Sixte-Quint, successeur de Grégoire XIII, fit quelque changement à la formule consacrée par son prédécesseur à notre saint pape, dans le Martyrologe; il adopta cette phrase, qui est restée dans l'édition de Benoît XIV et les suivantes: Salerni, depositio B. Gregorii papae septimi, ecclesiasticae libertatis propugnatoris ac defensoris acerrimi.
Bientôt après, sous Clément VIII, en 1595, le corps de saint Grégoire VII fut tiré du sépulcre que lui avait consacré le cardinal Colonna, et placé sous un [Col. 0242B] autel, toujours dans la même chapelle de Saint-Michel. Il paraît même que ce fut alors, Mario Bolognini étant archevêque, que le chef fut séparé du reste du corps pour être renfermé dans un reliquaire spécial [Col. 0241D] Papebrok., ibidem. .
Sous le pontificat du même Clément VIII, Baronius fit paraître le onzième tome de ses Annales, où il célébra et vengea tout à la fois, avec son éloquente érudition, la mémoire de saint Grégoire VII. Un peu avant lui, Bellarmin, dans ses Controverses, et spécialement au livre quatrième, de Romano pontifice, avait eu pareillement l'occasion de faire cette grande justice. Ainsi, les deux plus illustres écrivains du catholicisme, à cette époque de géants, se montraient préoccupés de la gloire du saint pontife: mais jusquelà [Col. 0242C] les hérétiques seuls s'étaient levés pour la flétrir.
Du moment où le nom de saint Grégoire VII fut inséré au Martyloge, le chapitre de la cathédrale de Salerne, que le saint pape avait autrefois comblé de priviléges, accordant à ses membres la chape rouge et la mitre, fut autorisé à célébrer solennellement son office. Mais d'abord il ne fut récité que suivant le rite commun des confesseurs pontifes, jusqu'à ce qu'en 1609, à la prière du même chapitre et de l'archevêque Jean Beltramini, Paul V, par un bref qui commence ainsi: Domini Jesu Christi, accorda un office propre, dont les leçons se retrouvent en grande partie dans celles qui furent publiées, en 1728, par Benoît XIII, et dont nous allons bientôt parler.
[Col. 0242D] L'archevêque Beltramini fit, vers le même temps, ériger une statue remarquable du saint pape dans la cathédrale de Salerne, et, ayant été transféré à un autre siége, il eut pour successeur le cardinal Lucius San Severino, non moins zélé que lui pour la garde du saint dépôt confié à son Eglise. Il en donna une preuve solennelle en 1614, faisant construire un nouvel autel à saint Grégoire VII, et y plaçant solennellement son corps; ce que l'on doit compter pour la troisième translation de ces précieuses reliques [Col. 0242D] La première par le cardinal Marsile Colonna; la seconde par Mario Bolognini; enfin, celle dont nous parlons ici, accomplie par le cardinal San Severino, [Col. 0243D] laquelle est attestée par une inscription conçue en ces termes, qu'il fit placer dans la cathédrale de Salerne: Ego Lucius Sanseverinus, archiepiscopus Salernitanus, altare hoc in honorem B. Gregorii papae VII consecravi, ejusque sacrum corpus in eo inclusi; praesentibus, annum unum, anniversaria deinceps consecrationis die, ipsum pie visitantibus, quadraginta dies verae indulgentiae, de Ecclesiae more, consensi. A. D. MDCXIV, die IV mensis Maii.
Vers la même époque, le savant Jésuite Jacques Gretser, dont les immenses travaux ne sont point assez appréciés aujourd'hui, publia une docte apologie des actions et de la personne de saint Grégoire VII. Dans cette importante discussion, il n'allègue pas moins de cinquante écrivains à l'appui des éloges qu'il donne au pontife, et le venge d'une manière victorieuse des imputations qu'avaient lancées [Col. 0243B] contre lui et les schismatiques du XI e siècle, et les hérétiques du XVI e .
Vers le milieu du XVII e siècle, Alexandre VII établit l'office de saint Grégoire VII dans les basiliques de Rome, sans cependant l'insérer encore au bréviaire de l'Eglise romaine [Col. 0243D] Gretseri Opera, tom. VI. . Mais ce siècle devait être fameux par les attaques portées au saint pontife, non plus seulement de la part des protestants, mais de la part des juristes, et surtout des théologiens et canonistes gallicans. Nous nous contenterons de rappeler le trop fameux Edmond Richer, dans son livre De ecclesiastica et politica potestate; Ellies Dupin, dans son Traité de la puissance ecclésiastique; et Bossuet, dans sa Défense de la Déclaration de 1682, ouvrage dont le grave et impartial [Col. 0243C] Benoît XIV a dit: «II serait impossible de trouver un livre qui soit plus opposé à la doctrine reçue en tous lieux, excepté en France, sur l'infaillibilité du souverain pontife définissant ex cathedra, sur sa supériorité à l'égard de tout concile oecuménique, sur le domaine indirect qu'il a sur les droits temporels des souverains, quand l'avantage de la religion et de l'Eglise le demande [Col. 0243D] Difficile profecto est aliud opus reperire quod aeque adversetur doctrinae extra Galliam ubique receptae [Col. 0244D] de summi pontificis ex cathedra definientis infallibilitate, de ejus excellentia supra quodcunque concilium oecumenicum, de ejus jure indirecto, si potissimum religionis et Ecclesiae commodum id exigat, super juribus temporalibus principum supremorum. Epist. pro card. H. Norisio, apologet. ad suprem. Hispan. inquisitorem, inter opusc. Bened. XIV, pag. 117. .»
Cependant, de tous les auteurs gallicans du dixseptième siècle qui écrivirent contre saint Grégoire VII, celui dont la hardiesse fit le plus d'éclat, à raison du châtiment qui lui fut infligé par le saint-siége, est le P. Noël Alexandre. Il avait publié les dix premiers siècles de son Histoire ecclésiastique, [Col. 0243D] et mérité jusque-là les éloges du pape Innocent XI, qui occupait alors la chaire de saint Pierre, et qui [Col. 0244A] avait daigné lui faire parvenir le témoignage le plus flatteur de sa satisfaction pour l'érudition et l'orthodoxie qui, jusqu'alors, avaient présidé à cette oeuvre [Col. 0244D] Touron, Hist. des hommes illustres de l'ordre de Saint-Dominique, tom. V, pag. 814. . Arrivé aux événements du XI e siècle, Noël Alexandre consacra deux dissertations à faire ressortir les torts qu'avait eus, selon lui, un pontife déjà placé sur les autels. Innocent XI, celui qui n'avait pas fléchi devant le grand roi, crut devoir manifester énergiquement l'indignation que lui inspirait une semblable conduite de la part d'un religieux. Il rendit un décret, en date du 13 juillet 1684, par lequel il condamnait le volume qui renfermait ces dissertations, et, afin de témoigner plus énergiquement encore le déplaisir que le saint-siége avait ressenti, tous les écrits du même auteur furent proscrits, [Col. 0244B] avec défense de les lire, retenir ou imprimer, sous peine d'excommunication [Col. 0244D] Touron, ibidem. Benoît XIV, De canonizat. sanctorum, lib. I, cap. 41; Papebrock, ad diem 25 Maii. . Ce fut ainsi qu'un pontife, déclaré vénérable par la congrégation des Rites, à cause de ses grandes vertus, se montra jaloux de l'honneur de son saint prédécesseur, dont la mémoire allait bientôt être en butte à de nouveaux outrages, en attendant les honneurs que lui réservait le XIX e siècle.
Au reste, Noël Alexandre n'attendit pas longtemps la réfutation de ses thèses gallicanes; un religieux, dominicain comme lui, François d'Enghiel, publia peu après un livre très-solide, au jugement de Benoît XIV [Col. 0244D] Bened. XIV, ibidem. , et intitulé: Auctoritas sedis apostolicae pro Gregorio papa VII vindicata, adversus Natalem [Col. 0244C] Alexandrum ordinis Praedicatorum doctorem theologum.
Dom Mabillon, dans la publication des Acta sanctorum ordinis sancti Benedicti, eut aussi à produire la Vie et les actes de notre saint pape. Le deuxième tome du VI e siècle bénédictin parut en 1701; mais l'illustre éditeur sut franchir ce pas devenu difficile, sans manquer ni à la prudence ni à la fidélité de l'historien catholique.
Cependant Clément XI, à la prière du cardinal Gabrielli, dont la conduite avait été si ferme dans l'affaire de la Régale, accorda, en 1705, à l'ordre de Cîteaux le privilége de faire l'office de saint Grégoire VII, et, cinq ans après, le même pontife concéda la même grâce à l'ordre de Saint-Benoît, sur [Col. 0244D] les instances du procureur général de la congrégation du Mont-Cassin. Ces différentes concessions [Col. 0245A] d'office ne firent aucun bruit; mais lorsque, par un décret du 25 septembre 1728, Benoît XIII eut ordonné d'insérer la fête de saint Grégoire VII au missel et au bréviaire, et enjoint à toutes les Églises du monde de la célébrer, un grand orage s'éleva dans plusieurs États de l'Europe, et particulièrement en France.
Il est évident, sans doute, que dans l'établissement de cette fête et la promulgation universelle de la légende si remarquable qui devait se lire dans l'office, Rome se proposait un but; nous n'avons garde d'en disconvenir. Mais nous dirons, en premier lieu, que c'est un assez beau spectacle pour nous, hommes de ce siècle, de voir, au moment où d'absurdes préjugés commençaient à éclipser toute [Col. 0245B] vérité historique sur le moyen âge, où une philosophie menteuse et sans intelligence foulait aux pieds les plus salutaires enseignements du passé; de voir, disons-nous, Rome arracher, par un acte courageux, à ce naufrage universel le nom vénérable d'un héros de l'humanité, en qui le siècle suivant devait saluer avec enthousiasme le vengeur de la civilisation et le conservateur des libertés publiques, aussi bien que des libertés ecclésiastiques. C'était là, certes, un progrès, et d'autant plus méritoire que le pontife qui s'en portait l'auteur ne pouvait ignorer que l'autorité du saint-siége, déjà si affaiblie, allait encore devenir à cette occasion même l'objet de nouvelles attaques.
Nous dirons en second lieu, et sans détour, que [Col. 0245C] Rome avait bien, par cet acte, quelque intention de pourvoir à son honneur outragé dans la fameuse déclaration de l'assemblée du clergé de 1682, et dans tout ce qui s'en était suivi en France, de la part des deux autorités. Le roi Louis XIV avait, il est vrai, promis de révoquer son édit pour l'enseignement des quatre articles, et, tant qu'il avait vécu, on avait tenu à l'exécution de cet engagement, qui, joint à la lettre de réparation des évêques de l'assemblée au pape, avait été la condition nécessaire de l'institution canonique des prélats nommés depuis plus de dix ans aux siéges vacants. Mais déjà les promesses n'étaient plus exécutées; les Universités faisaient chaque jour soutenir dans [Col. 0245D] leur sein des thèses dans lesquelles les doctrines romaines étaient attaquées, l'autorité apostolique circonscrite dans des bornes arbitraires, la conduite des plus saints papes taxée de violence aveugle, et signalée comme contraire au droit naturel et divin. Il était temps que la grande voix du siége apostolique se fìt entendre, et qu'elle protestât du moins contre l'audace sans cesse croissante de ces docteurs toujours prêts à restreindre les limites du pouvoir spirituel, en même temps qu'ils enseignaient avec tant de complaisance l'inadmissibilité du pouvoir royal. Heureusement l'Église a eu de tout temps dans sa liturgie, un moyen de répression [Col. 0246A] contre les entreprises téméraires qu'on a osées sur sa doctrine ou contre son honneur. Ce qu'elle confesse dans la prière universelle devient règle pour ses enfants, et, comme nous l'avons fait voir dans cette histoire, si quelques-uns ont cherché à s'isoler des formules qu'elle consacre, c'est qu'ils sentaient avec quelle irréfragable autorité elle impose, dans ce bréviaire, dans ce missel si odieux, ses jugements sur les doctrines, sur les personnes et sur les institutions. Benoît XIII eut donc intention, en étendant à l'Église universelle l'office de saint Grégoire VII, de faire un contrepoids aux envahissements du gallicanisme qui, de jour en jour, augmentaient de danger et d'importance, à raison surtout des efforts d'une secte puissante et opiniâtre qui menaçait [Col. 0246B] de plus en plus l'existence de la foi catholique au sein du royaume de France. Si Rome laissait flétrir plus longtemps la mémoire des plus saints pontifes des siècles passés, elle donnait gain de cause à ces hommes audacieux qui criaient sur les toits qu'elle avait renouvelé ses vieilles prévarications, et qu'Innocent X, Alexandre VII, Clément XI, n'étaient ni plus ni moins coupables que Grégoire VII, Innocent III et tant d'autres. Écoutez plutôt un des fidèles organes de la secte:
«Au premier coup d'oeil, on saisit la connexité de doctrine entre les brefs d'Innocent XI et d'Alexandre VIII, contre l'assemblée de 1682; la proposition quatre-vingt-onze, concernant l'excommunication, censurée par la bulle Unigenitus, [Col. 0246C] et cette légende contraire aux vérités révélées qui enjoignent aux papes comme aux autres individus de la société la soumission à l'autorité civile [Col. 0245] Grégoire, Essai historique sur les libertós de l'Eglise gallicane, pag. 98. .»
Mais il est temps de révéler au lecteur cette monstrueuse légende qui mettait ainsi en péril les vérités révélées. Les pages que l'on va lire sont belles sans doute, pleines de noblesse et d'une éloquente simplicité: elles sont pourtant moins énergiques dans les éloges qu'elles donnent au pontife que certaines pages qu'on peut lire tous les jours dans les écrits de plusieurs historiens ou publicistes protestants. Voici la légende en son entier:
[Col. 0246D] IN FESTO S. GREGORII VIII, PAPAE ET CONFESSORIS. IN SECUNDO NOCTURNO.
LECTIO IV. «Gregorius papa septimus, antea Hildebrandus, Soanae in Etruria natus, doctrina, sanctitate omnique virtutum genere cum primis nobilis, mirifice universam Dei illustravit Ecclesiam. Cum parvulus ad fabri ligna edolantis pedes, jam litterarum inscius, luderet, ex rejectis tamen segmentis illa Davidici elementa oraculi: Dominabitur a mari usque ad mare, casu formasse narratur, manum pueri ductante Numine, quo significaretur ejus fore amplissimam in mundo auctoritatem. Romam deinde profectus, sub protectione sancti Petri educatus est. Juvenis Ecclesiae libertatem a [Col. 0247A] laicis oppressam ac depravatos ecclesiasticorum mores vehementius dolens, in Cluniacensi monasterio, ubi sub regula sancti Benedicti austerioris vitae observantia eo tempore maxime vigebat, monachi habitum induens, tanto pietatis ardore divinae majestati deserviebat, ut a sanctis ejusdem coenobii Patribus prior sit electus. Sed divina Providentia majora de eo disponente in salutem plurimorum, Cluniaco eductus Hildebrandus, abbas primum monasterii sancti Pauli extra muros Urbis electus, ac postmodum Romanae Ecclesiae cardinalis creatus, sub summis pontificibus, Leone nono, Victore secundo, Stephano nono, Nicolao secundo et Alexandro secundo, praecipuis muneribus et legationibus perfunctus est, sanctissimi, [Col. 0247B] et purissimi consilii vir a beato Petro Damiano nuncupatus. A Victore papa secundo legatus a latere in Galliam missus, Lugduni episcopum Simoniaca labe infectum ad sui criminis confessionem miraculo adegit. Berengarium in concilio Turonensi ad iteratam haeresis abjurationem compulit. Cadolai quoque schisma sua virtute compressit.»
LECTIO V. «Mortuo Alexandro secundo, invitus et moerens unanimi omnium consensu, decimo Kalendas Maii, anno Christi millesimo septuagesimo tertio, summus pontifex electus, sicut sol effulsit in domo Dei; nam potens opere et sermone, ecclesiasticae disciplinae reparandae, fidei propagandae, libertati Ecclesiae restituendae, exstirpandis erroribus [Col. 0247C] et corruptelis, tanto studio incubuit, ut ex apostolorum aetate nullus pontificum fuisse tradatur qui majores pro Ecclesia Dei labores, molestiasque pertulerit, aut qui pro ejus libertate acrius pugnaverit. Aliquot provincias a Simoniaca labe expurgavit. Contra Henrici imperatoris impios conatus fortis per omnia athleta impavidus permansit, seque pro muro domui Israel ponere non timuit, ac eumdem Henricum in profundum malorum prolapsum, fidelium communione, regnoque privavit, atque subditos populos fide ei data liberavit.»
LECTIO VI. «Dum missarum solemnia perageret, visa est viris piis columba e coelo delapsa, humero ejus dextro insidens, alis extensis caput [Col. 0247D] ejus velare, quo significatum est, Spiritus sancti afflatu, non humanae prudentiae rationibus ipsum duci in Ecclesiae regimine. Cum ab iniqui Henrici exercitu Romae gravi obsidione premeretur, excitatum ab hostibus incendium signo crucis exstinxit. De ejus manu tandem a Roberto Guiscardo duce Northamno ereptus, Casinum se contulit; atque inde Salernum ad dedicandam Ecclesiam sancti Matthaei apostoli contendit. Cum aliquando in ea civitate sermonem habuisset ad populum, aerumnis confectus, in morbum incidit quo se interiturum praescivit. Postrema morientis Gregorii verba fuere: Dilexi justitiam, et odivi iniquitatem: propterea morior in exsilio. Innumerabilia sunt quae vel fortiter sustinuit, vel multis coactis [Col. 0248A] in Urbe synodis sapienter constituit, vir vere sanctus, criminum vindex, et acerrimus Ecclesiae defensor. Exactis itaque in pontificatu annis duodecim, migravit in coelum, anno salutis millesimo octogesimo quinto, pluribus in vita, et post mortem miraculis clarus, ejusque sacrum corpus in cathedrali basilica Salernita est honorifice conditum.»
L'oraison qui complète et résume l'office de saint Grégoire VII, au missel et au bréviaire, est ainsi conçue:
Deus, in te sperantium fortitudo, qui beatum Gregorium confessorem tuum atque pontificem, pro tuenda Ecclesiae libertate virtute constantiae roborasti; da nobis, ejus exemplo et inte cessione, omnia adversantia [Col. 0248B] fortiter superare.
Maintenant que nous avons mis sous les yeux du lecteur cette pièce si fameuse, avant d'entrer dans le récit des événements qui suivirent sa promulgation, nous nous permettrons quelques réflexions sur la portée de ce manifeste pontifical:
Que suit-il du récit que nous venons de lire des actes et des vertus d'un pape du XI e siècle? Cela veut-il dire que Rome se prépare à fondre, comme l'aigle, sur les Etats européens, à disposer arbitrairement de la couronne des princes qui les gouvernent, en un mot, à ébranler le monde entier du bruit de ses foudres? Nous qui vivons un siècle après l'apparition de cette redoutable légende, trouvonsnous [Col. 0248C] beaucoup d'exemples depuis lors de cette omnipotence temporelle des pontifes du moyen âge, exercée par Benoît XIII ou ses successeurs? Nous semble-t-il que la couronne de France, pays où la légende a été proscrite, ait été l'objet de moins d'attaques que celle des souverains dans les Etats desquels elle a été admise par le clergé? Et si par hasard, chez nous, depuis cette époque, les rois ont souffert la mort, l'exil ou l'humiliation, est-ce Rome qui s'est montrée envers eux si impitoyable? Ne perdons pas ce point de vue dans les diverses parties du récit qui va commencer. Beaucoup de gens vont jeter les hauts cris, comme si la puissance royale était au moment d'expirer dans l'univers entier, par le seul fait de la légende. La haine de Rome les aveugle: [Col. 0248D] et Dieu les a donnés en spectacle à notre siècle, qui sait enfin que Rome n'en veut pas à la puissance des monarques, qui semble même comprendre que si, dans les âges catholiques, elle exerça effectivement une influence temporelle sur la société, elle fut alors l'unique sauvegarde de la liberté des peuples, comme le plus solide appui de l'autorité dont elle réprimait les excès. La légende est donc tout simplement le bouclier sous lequel Rome met à couvert son honneur compromis par tant de sophismes et de déclamations. Par ce manifeste solennel, elle neutralise le mouvement aveugle qui entraine certaines écoles sur les pas de ces auteurs hétérodoxes qui n'ont souci de l'honneur des pontifes romains, mais ont, au contraire, tout à gagner, s'ils les peuvent faire considérer [Col. 0249A] comme des violateurs des lois divines et de l'ordre naturel de la société.
L'office de saint Grégoire VII parvint en France, peu après sa publication à Rome, comme il arrive encore aujourd'hui, quand le souverain pontife impose de nouveaux offices; seulement à cette époque, où l'usage de la liturgie romaine était encore presque universel en France, les décrets de ce genre devaient occuper davantage et les ecclésiastiques et les fidèles qu'il n'arrive maintenant. Comme aujourd'hui, l'office était imprimé sur une feuille volante destinée à être jointe au bréviaire, en attendant son insertion èn sa place dans la prochaine édition de celui-ci. Les Nouvelles ecclésiastiques, journal du jansénisme, signalent le libraire Coignard fils, à [Col. 0249B] l'enseigne du Livre d'or, comme ayant eu l'audace de tenir en vente, à Paris, le feuillet in-8 o qui recélait la légende.
«Dès que parut cette légende, dit le républicain Grégoire, elle excita l'horreur de tous les hommes attachés aux libertés gallicanes [Col. 0249D] Essai sur les libertés de l'Eglise gallicane, page 99. .»
A peine le parlement de Paris, juge souverain en matières liturgiques, eut-il eu connaissance de cette séditieuse manifestation des prétentions romaines, qu'il se réunit pour rendre, le 20 juillet 1729, sur les conclusions de l'avocat général Gilbert de Voisins, le même qui devait, sept ans plus tard, prendre sous sa protection le bréviaire parisien de Vigier et Mesenguy, un arrêt portant suppression de la feuille contenant l'office de saint Grégoire VII, avec défense [Col. 0249C] d'en faire aucun usage public, sous peine de saisie du temporel. Nous citerons seulement quelques phrases du réquisitoire; elles suffiront pour constater l'esprit de la première magistrature du royaume, dans cette circonstance mémorable. L'avocat général, déguisant mal la haine dont lui et son corps étaient animés contre Rome, veut faire croire que, par le seul fait de la publication de l'office de saint Grégoire VII, la nation française est à la veille de secouer le joug de ses anciens rois. Il est vrai que ceci est arrivé avant même la fin du siècle dans lequel parlait l'honorable magistrat; mais il est fort douteux que la légende y ait été pour quelque chose.
«On savait assez, dit l'avocat général, que Grégoire [Col. 0249D] VII, si célèbre par ses différends avec l'empereur Henri, est celui qu'on a vu porter le plus loin ses prétentions ambitieuses, inouïes dans les premiers siècles de l'Eglise, qui causèrent de si [Col. 0250A] longs troubles, et allumèrent des guerres si cruelles de son temps.
Mais, qu'il soit permis de le dire, ajoute-t-il, on n'avait pas lieu de s'attendre de voir entrer dans son éloge, et célébrer dans un office ecclésiastique, l'excès où le conduisirent enfin des principes si dangereux. Est-ce donc le chef-d'oeuvre de son zèle d'avoir entrepris de priver un roi de sa couronne et de délier ses sujets du serment de fidélité? Et pouvons-nous voir sans douleur qu'on appuie sur un fait si digne d'être enseveli dans l'oubli les titres qu'on lui donne de défenseur de l'Eglise, de restaurateur de sa liberté, de rempart de la maison d'Israël?
Pourquoi faut-il que les vestiges d'une entreprise, [Col. 0250B] dont le temps semblait affaiblir la mémoire, reparaissent aujourd'hui jusque sous nos yeux, qu'ils viennent encore exciter notre devoir et notre zèle? Souffririons-nous qu'à la faveur de ce prétendu supplément du bréviaire romain, on mît dans les mains des fidèles, dans la bouche des ministres de la religion, jusqu'au milieu de nos saints temples et de la solennité du culte divin, ce qui tend à ébranler les principes inviolables et sacrés de l'attachement des sujets à leur souverain [Col. 0249D] Nous avons puisé une partie des pièces que nous devons citer en ce chapitre dans un recueil publié en 1743 sur toute cette affaire. Il est intitulé: L'Avocat du Diable, ou Mémoires historiques et critiques sur la vie et sur la légende du pape Grégoire VII, avec des Mémoires de même goút sur la bulle de canonisation de Vincent de Paul, instituteur des Pères de la mission et des Filles de la charité (trois volumes in-12). L'auteur est Adam, curé de [Col. 0250D] Saint-Barthélemy de Paris, appelant fameux. Il est remarquable que les jansénistes poursuivaient de la même haine saint Vincent de Paul et saint Grégoire VII; comme pour faire mieux comprendre augens distraits que la même Eglise romaine, qui produit des Vincent de Paul pour le soulagement des misères corporelles de l'humanité, est aussi celle qui produit, suivant le besoin, des Grégoire VII pour remettre la société chrétienne sur ses véritables bases. ?»
Le 24 du même mois de juillet, Daniel-Charles-Gabriel de Caylus, évêque d'Auxerre, qui venait de donner, en 1726, le nouveau bréviaire dont nous avons parlé, fidèle à l'impulsion de la magistrature, signala son zèle contre la légende dans un mandement [Col. 0250C] épiscopal adressé au clergé et aux fidèles de son diocèse. Appelant de la constitution Unigenitus, il s'était déjà essayé dans la résistance au saint-siége: il saisit donc avec empressement l'occasion d'outrager cette Rome, dont il ne portait le joug qu'en frémissant. Du reste, aussi zélé pour le pouvoir absolu et inamissible du prince temporel, que haineux envers l'autorité apostolique, il donna, comme tous ceux de ses confrères dont nous citerons ci-des-sous des extraits de mandement, le plus solennel démenti à certains écrivains de notre temps, qui s'obstinent à voir dans la secte de Port-Royal la première manifestation des idées soi-disant libérales.
«Ce n'est qu'avec peine, dit le prélat, que nous [Col. 0250D] rappelons ici le souvenir des entreprises de Grégoire VII. Il serait à souhaiter que ses successeurs eussent fait connaître, par leur conduite, qui'ils étaient très-éloignés de les approuver, et encore [Col. 0251A] plus de les renouveler . . . . . Nous serions dispensés par là de prendre de nouvelles précautions pour nous y opposer et en démontrer l'injustice. Nous les regarderions comme une tache effacée, et nous n'aurions garde d'aller rechercher dans l'histoire ecclésiastique des faits qui ne sont propres qu'à déshonorer leurs auteurs, et que la sainte Eglise désavouera toujours [Col. 0251D] Admirez cette profonde intelligence de l'histoire des institutions du moyen âge! .
Mais nous ne pouvons nous taire, continue M. d'Auxerre; ce que nous devons à l'Eglise uni verselle, au roi Très-Chrétien, à l'Etat, aux fidèles de notre diocèse et à nous-même, nous force de parler à l'occasion de l'office de Grégoire VII.
Ne nous arrêtons pas à remarquer ici que la sainteté de Grégoire VII n'est point reconnue dans [Col. 0251B] l'Église; qu'il ne paraît pas qu'on ait fait pour lui, à Rome, ce qui s'observe dans la canonisation des saints, et que l'histoire de son pontificat est difficile à accorder avec l'idée d'une sainteté formée sur l'esprit et sur les règles de l'Évangile, et digne de la vénération et du culte public des fidèles.
Tenons-nous donc, poursuit le prélat, inviolablement attachés à la doctrine de la sainte antiquité, qui apprend aux sujets que personne ne peut les dispenser de la fidélité qu'ils doivent à leurs légitimes souverains, et qu'il n'y a ni crainte, ni menace qui doive les empêcher de remplir ce devoir que la loi de Dieu leur impose; et aux papes comme aux évêques, qu'ils n'ont pas le [Col. 0251C] pouvoir de donner ni d'ôter les royaumes, et que, quant au temporel, les rois ne leur sont point soumis et ne dépendent pas d'eux, mais de Dieu seul.»
Assurément, c'est un grand avantage pour les souverains de ne dépendre ni du pape, ni des évêques; mais quand l'évêque d'Auxerre leur garantit qu'ils ne dépendent ici-bas que de Dieu, il exprime son désir, sans doute, mais non ce qui existe réellement; car il n'est point d'homme ici-bas qui ne se soit rencontré, et souvent même face à face avec son supérieur. Si les rois d'aujourd'hui n'ont plus à craindre la puissance du pape (et cependant voyez comme plusieurs la redoutent encore, cette Rome [Col. 0251D] desarmée!), ils ont, en revanche, de dures querelles et contestations à vider avec les peuples, qui, à coup sûr, sont moins justes et plus intéresses dans l'affaire que ne le seraient les pontifes romains.
Quoi qu'il en soit, M. d'Auxerre termine son mandement en déclarant que, pour remplir toute justice, en donnant au roi de nouvelles preuves de sa fidélité et de son zèle pour la sûreté de sa personne sacrée, et pour la tranquillité de son royaume, qui pourraient être encore exposés aux derniers malheurs, si les maximes autorisées par l'office du pape [Col. 0252A] Grégoire VII trouvaient créance dans les esprits, il défend à toutes les communautés et personnes séculières et régulières de l'un et de l'autre sexe de son diocèse, se disant exemptes ou non exemptes, qui se servent du bréviaire romain, ou qui reçoivent les offices des nouveaux saints qu'on insère dans ce bréviaire, de réciter soit en public, soit en particulier, l'office imprimé, etc.
Ainsi, le pape enjoint à toute l'Église de réciter l'office de saint Grégoire VII, et il se trouve un évêque qui défend à ses diocésains de se soumettre à cette injonction. Évidemment, l'un des deux est dans son tort; car autrement que deviendrait une société qui renfermerait dans son sein des pouvoirs contradictoires, et néanmoins toujours légitimes, dans tous [Col. 0252B] les cas?
Le mandement de l'évêque d'Auxerre fut incontinent suivi d'un autre, publié le 31 juillet, par Charles-Joachim Colbert, évêque de Montpellier, si fameux par le catéchisme auquel il a donné son nom, et par son obstination dans les principes des appelants. On se rappelle, sans doute, son zèle à faire adopter dans son diocèse le nouveau bréviaire de Paris, et la courageuse opposition du chapitre à cette mesure. Nous ne fatiguerons point le lecteur de toutes les déclamations que ce mandement renferme contre les prétentions romaines; nous extrairons seulement les qualifications qu'il applique à un acte du souverain pontife. La légende de saint Grégoire VII est condamnée comme «renfermant [Col. 0252C] une doctrine séditieuse, contraire à la parole de Dieu, tendant au schisme, dérogeant à l'autorité souveraine des rois, et capable d'empêcher la conversion des princes infidèles et hérétiques [Col. 0251D] Rien n'est beau comme ce zèle d'un évêque [Col. 0252D] hérétique pour la propagation de la foi chez les infidèles et les hérétiques. Il est évident que le pape et sa propagande n'y entendent rien. .» Il en défend l'usage, sous les peines de droit; ordonne, sous les mêmes peines, qu'on en porte les exemplaires à son secrétariat, et il exhorte son clergé à demeurer inviolablement attaché à la doctrine des quatre articles de l'assemblée de 1682.
Ce n'était pas assez encore. Le 16 août, parut le mandement publié sur la même matière par Henri-Charles de Coislin, évêque de Metz, connu aussi pour son attachement aux principes de la secte qui troublait alors l'Église de France, et qui avait mis [Col. 0252D] sa plus chère espérance dans les doctrines de la déclaration de 1682.
Après un sombre tableau des malheurs qui ne manquèrent pas d'ensanglanter le monde, chaque fois qu'il arriva à un souverain pontife de faire usage de l'autorité spirituelle, pour venger certains grands crimes sociaux, tableau qu'on pourrait comparer, avec assez d'avantage, à ceux qu'on rencontre de temps en temps dans l' Essai sur les moeurs de Voltaire; même intelligence de l'histoire, même équité envers l'Église: l'évêque de Metz ajoute, avec une gravité solennelle:
[Col. 0253A] «L'expérience de tant d'événements funestes, qui avaient pris leur source dans les entreprises de Grégoire VII, semblait avoir depuis longtemps arrêté le cours de cet embrasement: mais il en a paru depuis une étincelle qui serait capable de le rallumer, si chacun de ceux que le Père céleste a mis à la garde de sa maison n'accourait, pour en prévenir la communication dans la portion du troupeau qui lui a été confiée.»
Ainsi, il est bien démontré que c'est le pape qui met le feu à l'Eglise, tandis que messieurs d'Auxerre, de Montpellier, de Metz, et plus tard messieurs de Verdun, de Troyes, de Castres, et d'autres encore, font tout ce qu'ils peuvent pour l'éteindre.
«Il vient de se répandre, dit encore l'évêque de [Col. 0253B] Metz, une feuille imprimée pour servir de supplément au Bréviaire romain, et dans cette feuille qui contient un office consacré à la mémoire de Grégoire VII, les prélats et les premiers magistrats du royaume ont aperçu ce qu'il y a de plus capable d'inspirer l'excès des prétentions ultramontaines. On lit, dans la cinquième leçon de cet office, que ce pape résista courageusement, etc.
La connaissance que nous avons, nos trèschers frères, de votre zèle pour la personne du roi, et de votre fidèle attachement au service de Sa Majesté, et à l'obéissance que vous devez à vos souverains, ne nous laisse aucun lieu de douter que vous ne soyez touchés aussi sensiblement [Col. 0253C] que nous l'avons été, en voyant dans ce peu de paroles un dessein formé de proposer au clergé et aux peuples, comme un éloge destiné à rendre croyable la sainteté d'un pape, ce qui, suivant les principes de la foi et les lumières de la raison, ne devrait servir qu'à la condamnation de son gouvernement. Votre piété, sans doute, s'est sentie d'autant plus blessée que cet étonnant office a été rendu public, sous les apparences d'une autorité empruntée de celle du saint-siége. Mais cette vue ne doit point alarmer votre vénération pour ce premier siége de l'Eglise. Le saint pontife, que la providence a placé sur la chaire de saint Pierre, n'a eu nulle part à la composition, encore moins [Col. 0253D] à la publication de cet artificieux ouvrage. Il a appris, dans l'école de ce chef des apôtres, le respect et l'obéissance qui est due aux souverains. Il préfère à cet égard les instructions et l'exemple de saint Grégoire le Grand à la conduite et aux entreprises de Grégoire VII. L'humilité du serviteur des serviteurs de Dieu éloigne de son coeur les pensées de maître des sceptres et des couronnes, et sa sagesse est trop éclairée, pour ne pas voir qu'une prétention si mal fondée n'est capable que d'aigrir les princes et d'indisposer les peuples.»
On ne disconviendra pas que ces leçons données au chef de l'Église, par un simple évêque, ne dussent produire un très-grand effet sur les peuples [Col. 0254A] auxquels était adressé le mandement; quant à Benoît XIII lui-même, que M. de Metz appelle un saint pontife, jugement que l'histoire a du moins confirmé, il ne parut pas fort disposé à laisser croire que les actes les plus importants de son gouvernement s'accomplissaient à son insu. Nous verrons bientôt l'énergique réponse qu'il fit à ces insolentes provocations.
En attendant, le prélat déclare que, voulant, dans une occasion aussi importante, donner au roi des preuves de la fidélité qu'il lui a vouée; à l'empereur, à S. A. R. de Lorraine et aux autres souverains qui ont quelque portion de leurs Etats dans son diocèse, de l'attention qu'il aura toujours pour ce qui les intéressera, et pour préserver les âmes commises à sa [Col. 0254B] charge des illusions que le prétexte d'une piété mal entendue pourrait leur faire, il a défendu et défend à toutes les communautés et à toutes les personnes de l'un et l'autre sexe de son diocèse . . . . . , de réciter, soit en public, soit en particulier, l'office de Grégoire VII. Il défend pareillement à tous imprimeurs, etc., de publier le même office. Il ordonne, de plus, que les exemplaires en seront rapportés au greffe de sa chambre épiscopale; le tout, sous les peines de droit.
Les réflexions seraient ici superflues: nous continuerons donc notre récit. Encouragé par le zèle des trois prélats, le parlement de Bretagne s'empressa de suivre les traces de celui de Paris. Le 17 août, il rendit un arrêt pour supprimer la légende. [Col. 0254C] On remarquait les phrases suivantes dans le réquisitoire du procureur général:
«Permettez-moi de vous rappeler, Messieurs, que Grégoire VII est le premier de tous les papes qui ait osé faire éclater ses prétentions sur le temporel des rois, en s'attribuant ouvertement le droit imaginaire de pouvoir les déposer, et délier leurs sujets du serment de fidélité. Imagination fatale, qui ne s'est que trop perpétuée au delà des monts, parmi des esprits à qui l'ignorance et une soumission aveugle tiennent presque toujours lieu de savoir.
C'est cette chimère contre laquelle on ne peut être trop en garde dans ce royaume, qu'on veut réaliser aujourd'hui, en insinuant aux peuples [Col. 0254D] qu'elle a servi de degré à ce pape pour parvenir à la sainteté: moyen inconnu avant lui. Et vous ne verrez, sans doute, qu'avec indignation, que ces paroles séditieuses: Contra Henrici imperatoris, etc., marchent sur la même ligne que les paroles de vie et de paix qui sont sorties de la bouche de Jésus-Christ même.
Quel assemblage, et que peut-on penser de cet éloge monstrueux? si ce n'est qu'on a cru, en l'insérant dans un livre de prières, qu'il aurait plus d'effet, et ferait respecter, comme permises, ces foudres que les papes se croient en droit de lancer contre les monarques; puisque, dira-t-on, si c'était un crime, ou que cela passât leur pouvoir, on n'eût pas relevé une parcille action dont les [Col. 0255A] ministres de nos autels ne peuvent que trop abuser dans leurs instructions.»
Comme l'on voit, les magistrats, fidèles d'ailleurs à leur omnipotence liturgique, ne se dissimulaient pas plus que les évêques d'Auxerre, de Montpellier et de Metz, la valeur et l'auterité d'une pièce insérée au Bréviaire romain. Il était aisé de prévoir que le jour n'était pas loin où l'on chercherait à rompre le lien liturgique avec Rome pour s'affranchir, ainsi qu'on l'a vu précédemment, de plusieurs choses contraires aux maximes de notre Eglise gallicane. Le jansénisme, sans doute, était pour beaucoup dans les scandales que nous racontons; mais le simple gallicanisme y avait bien aussi sa part. On le vit clairement, lorsque le 21 août parut le mandement [Col. 0255B] de Charles-François d'Hallencourt, évêque de Verdun. Ce prélat avait adhéré à la bulle Unigenitus, et dans le mandement même que nous citons, il disait expressément que l' obéissance au pape et aux évêques, dans ce qui concerne la religion, est la seule voie sûre pour le salut. Ecoutons maintenant ce que la doctrine de 1682 lui inspirait au sujet de la légende:
«Non, nos très-chers frères, quelles que puissent être les fautes de l'empereur Henri quatrième, le pape n'était pas en droit de lui enlever sa couronne, ni de délier les noeuds sacrés qui attachaient ses sujets à son service. Ce fait dans lequel ce pape a si injustement excédé son pouvoir, ce fait qu'il est à présumer qu'il expia par la pénitence, [Col. 0255C] ne peut être un des motifs de sa canonisation; et, si l'on ne le regarde que comme un fait historique, ce n'est pas dans une légende de saint, ni au milieu d'un offiice divin, qu'il doit être cité.»
Voilà bien la naïveté de certains honnêtes gallicans, qui seraient tout aussi éloignés d'admettre les conséquences du système à la manière des Parlements, que de ménager les prétentions ultramontaines. L'évêque de Verdun, plus catholique que celui de Montpellier, consent donc à reconnaître Grégoire VII pour saint; mais, pour sè rendre compte à lui-même de la valeur de sa canonisation, il suppose ingénument que ce grand pape a fait pénitence de la déposition de Henri IV. Toutefois, cette distinction ne l'empêche pas de conclure son [Col. 0255D] mandement par la même prohibition que ses trois collègues: «Dans la crainte, dit-il, que cette légende ne fasse illusion à quelques esprits faibles, et les évêques ne pouvant veiller de trop près à la sûreté des rois; pour ensevelir autant qu'il est en nous, dans un éternel oubli, cette entreprise du pape Grégoire VII, nous avons défendu et défendons par ces présentes de réciter, soit en public, soit en particulier, l'office contenu dans ladite feuille, le tout sous les peines de droit.»
Après cela, on ne dut pas ètre étonné d'entendre publier un arrêt du parlement de Metz, en date du 1 e r septembre, qui condamnait la légende comme l'avaient condamnée les parlements de Paris et de [Col. 0256A] Bretagne. Celui de Bordeaux ne tarda pas non plus a se déclarer par un arrêt, sous la date du 12 du même mois, et on entendit même l'avocat général Dudon demander à la cour, dans son réquisitoire, qu'il lui plût de prendre certaines précautions qui pourvoient à l'avenir à ce qu'il ne se glisse rien dans les livres destinés au service divin, et autres livres de piété, qui puisse blesser les droits du roi et troubler la tranquillité de l'Etat.
L'affaire était bien loin d'être terminée par ces scandaleux arrêts: de nouveaux troubles se manifestèrent encore en plusieurs lieux. A Paris, un certain nombre de curés de la ville, faubourgs et banlieue, présentèrent requête à l'archevêque Vintimille, [Col. 0256B] le 14 septembre, et lui dénoncèrent la légende. Nous ne citerons rien de cette pièce, analogue pour le fond et les termes aux mandements et arrêts que nous avons cités. Les curés concluent à supplier l'archevêque de joindre son autorité spirituelle à celle du parlement, pour ordonner «ce que la religion, la justice, la fidélité au roi et l' amour de la patrie ne peuvent manquer d'inspirer à l'évêque de la capitale du royaume, en pareilles occasions, et singulièrement de prescrire que la déclaration du clergé de France, de 1682, soit inviolablement maintenue et exactement observée dans les communautés séculières et régulières, et dans toute l'étendue de ce diocèse, conformément aux lois si nécessaires qu'a établies le feu roi: que, par une [Col. 0256C] action si glorieuse, il rendra un service essentiel à l'Eglise et à l'Etat.»
L'archevêque, qui sentait que les jansénistes n'excitaient tout ce bruit que pour déconsidérer, s'il eût été possible, le siége apostolique, dont les prérogatives leur étaient d'autant plus odieuses qu'ils en avaient éprouvé les effets, eut la prudence de ne faire aucune démonstration publique contre la légende, et affecta de la passer sous silence dans une instruction pastorale qu'il publia, le 29 du même mois de septembre, sur les querelles religieuses du temps. Les curés signataires de la requête dont nous avons parlé présentèrent à l'archevêque un nouveau mémoire, dans lequel ils se [Col. 0256D] plaignaient amèrement de la rigueur du prélat envers le parti, et revenaient encore sur la légende. Ce fut alors que l'archevêque, si l'on en croit les Nouvelles ecclésiastiques, leur dit avec sévérité: «Je condamne ce qu'on a fait à Rome, et je suis aussi bon serviteur du roi que vous; mais puisque le roi l'a fait condamner par son parlement, il était inutile d'en parler. Si quelqu'un remue sur cela, M. l'official fera son devoir, et, s'il le faut, on abrégera les procédures en envoyant à la Grève.» ce que le prélat répéta deux fois. MM. les curés se levèrent, disant «qu'ils n'avaient point dessein de lui faire de la peine, mais de lui représenter l'état de leurs paroisses, et le scandale que cause la légende qui est entre les mains de plus de la moitié [Col. 0257A] des prètres du diocèse, qui récitent le Bréviaire romain [Col. 0257C] 7 octobre 1729. .»
Pendant que ces choses se passaient en France, Rome, outragée dans ce qu'elle a de plus cher, l'honneur des saints qu'elle invoque, et sa propre dignité qui, n'étant pas de ce monde ( non est de hoc mundo ), ne doit pas être sacrifiée aux considérations humaines et personnelles, Rome se mit en devoir de se défendre par les armes que le Roi des rois a mises entre ses mains. En vain, les mandements que nous avons cités, les arrêts des parlements euxmêmes, en condamnant la légende, avaient fait leurs réserves sur la complicité de Benoît XIII, prétendant qu'il avait ignoré cet attentat, qu'il était trop vertueux, trop animé de l'esprit apostolique des premiers [Col. 0257B] siècles de l'Eglise, pour s'être permis de contrarier si violemment les maximes françaises, le saint pontife eut à coeur de donner un solennel démenti à ces réserves infamantes. Dès le 17 septembre, on affichait dans la ville sainte un bref énergique qui commençait par ces mots:
«Comme il est parvenu à la connaissance de notre apostolat qu'il s'était répandu dans le vulgaire certains feuillets, en langue française, avec ce titre: Mandement de Monseigneur l'évêque d'Auxerre, qui défend de réciter l'office imprimé sur une feuille volante qui commence par ces mots: Die 25 Maii. In Festo sancti Gregorii VII, papae et confessoris. Donné à Auxerre, le vingt-quatre du mois de juillet mil sept cent vingt-neuf; Nous avons [Col. 0257C] choisi pour faire l'examen de ces feuillets plusieurs de nos vénérables frères les cardinaux de la sainte Eglise romaine, et d'autres docteurs dans [Col. 0258A] la sacrée théologie, lesquels, après une mûre discussion, nous ont rapporté ce qu'il leur semblait sur cette affaire. Ayant donc entendu les avis desdits cardinaux et docteurs, Nous déclarons, de la plénitude de l'autorité apostolique, les injonctions contenues dans les susdits feuillets, nulles, vaines, invalides, sans effet, attentatoires, et de nulle force pour le présent et pour l'avenir.
Et néanmoins, pour plus grande précaution et en tant que besoin est, nous les révoquons, cassons, irritons, annulons, destituons entièrement de toutes forces et effet, voulant et ordonnant qu'elles soient à jamais regardées comme révoquées, cassées, irritées, nulles, invalides et abolies. Défendons en outre, par la teneur des présentes, [Col. 0258B] de lire ou retenir lesdis feuillets, tant imprimés que manuscrits, et en interdisons l'impression, transcription, lecture, rétention et usage, à tous et chacun des fidèles chrétiens même dignes d'une mention spéciale et individuelle, sous peine d'excommunication encourue ipso facto par les contrevenants, et de laquelle nul d'entre eux ne pourra être absous que par Nous, ou par le pontife romain pour lors existant, si ce n'est à l'article de la mort. Voulant et mandant d'autorité apostolique que ceux qui auraient ces feuillets en leur possession, aussitôt que les présentes lettres parviendront à leur connaissance, les livrent et consignent aux ordinaires des lieux, ou aux inquisiteurs de l'hérétique perversité, lesquels auront [Col. 0258C] soin de les livrer incontinent aux flammes [Col. 0257C] Benedictus papa XIII, ad perpetuam rei memoriam. Cum ad apostolatus nostri notitiam pervenerint quaedam folia Gallico idiomate typis impressa sub titulo: Mandement de Monseigneur l'évêque d' Auxerre, qui défend de réciter l'office imprimé sur une feuille volante, qui commence par ces mots: Die 25 Maii, in festo sancti Gregorii VII papae et confess . . . . Donné à Auxerre, le vingt-quatrième de juillet mil sept cent vingt-neuf. —Nos quamplures ex venerabilibus fratribus nostris sanctae Romanae Ecclesiae cardinalibus, aliosque in sacra theologia magistros ad illorum [Col. 0257D] examen delegimus, qui post maturam eorumdem foliorum discussionem, quid sibi ea super re videretur, Nobis retulerunt. Auditis itaque memoratorum cardinalium, et in sacra theologia magistrorum sententiis, de apostolicae potestatis plenitudine, ordinationes in praefatis foliis contentas, nullas, inanes, invalidas, irritas, attentatas, nulliusque omnino roboris et momenti esse, et perpetuo fore, tenore praesentium declaramus. Et nihilominus ad majorem cautelam, et quatenus opus sit harum serie revocamus, cassamus, irritamus, annulamus, viribusque, et effectu penitus, et omnino vacuamus, ac pro revocatis, cassatis, irritis, nullis, invalidis, et abolitis, viribusque et effectu penitus omnino vacuis semper haberi volumus, et mandamus; folia vero praedicta tam impressa, quam etiam manuscripta legi, seu retineri tenore pariter praesentium prohibemus, illorumque impressionem, descriptionem, lectionem, retentionem, et usum [Col. 0258C] omnibus, et singulis Christifidelibus, etiam specifica, et individua mentione, et expressione dignis, sub poena excommunicationis per contrafacientes ipso facto absque alia declaratione incurrenda, a quo nemo a quoquam, praeterquam a Nobis, seu Romano pontifice pro tempore existente, nisi in mortis articulo constitutus, absolutionis beneficium valeat obtinere, omnino quoque interdicimus. Volentes, et auctoritate apostolica mandantes, ut quicunque folia hujusmodi penes se habuerint, illo statim, atque praesentes litterae eis innotuerint, locorum ordinariis, vel haereticae pravitatis inquisitoribus tradere, atque consignare teneantur; hi vero [Col. 0258D] ea sibi sic tradita illico flammis aboleri curent: in contrarium facientibus non obstantibus quibuscunque. Ut autem eaedem praesentes litterae ad omnium notitiam facilius perveniant, nec quisquam illarum ignorantiam allegare possit, volumus etiam, et auctoritate praefata decernimus, ut illae ad valvas basilicae principis apostolorum, ac cancellariae apostolicae, curiaeque generalis in monte Citatorio, et in acie Campi Florae de Urbe per aliquem ex cursoribus nostris, ut moris est, publicentur, illarumque exempla ibidem affixa relinquantur, et sic publicatae omnes, et singulos quos concernunt perinde afficiant, ac si unicuique illorum personaliter notificatae et intimatae fuissent. Utque ipsarum praesentium litterarum transumptis, seu exemplis etiam impressis, manu alicujus notarii publici subscriptis, et sigillo personae in Ecclesia dignitate constitutae munitis, eadem prorsus [Col. 0259D] fides tam in judicio, quam extra illud ubique locorum habeatur, quae eisdem praesentibus haberetur, si forent exhibitae, vel ostensae. [Col. 0260D] Datum Romae apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris, die 17 Septemb. 1729, pontificatus nostri anno sexto.
Telle fut la première sentence du siége apostolique contre les oppositions françaises à la legende de [Col. 0259A] saint Grégoire VII. Rome faisait voir assez, sans doute, qu'elle n'avait pas lancé à la légère cet éloge d'un si illustre pontife, et qu'elle ne reculerait pas dans la ligne qu'elle avait adoptée. Le gallicanisme n'avait cependant pas encore atteint la mesure de son audace, en France. Le 30 septembre vit paraître un mandement colossal de Jacques-Bénigne Bossuet, évêque de Troyes, qui venait se joindre à ses collègues d'Auxerre, de Montpellier et de Metz, et affronter les redoutables hasards d'une lutte avec l'Eglise romaine. Ce mandement, qui était tout un gros livre, avait été facile à rédiger. L'auteur s'y était tout simplement proposé d'établir la doctrine du premier article de la Déclaration de 1682, et pour cela, il avait cru suffisant de traduire en français [Col. 0259B] assez lourd plusieurs des pages que son oncle a consacrées à cette matière, dans la Défense, encore inédite, de la Déclaration du clergé de France. Nous ne citerons que quelques lignes de cet énorme factum, tout rempli d'injures brutales contre les souverains pontifes:
«Vous sentez, mes chers frères, à ce simple exposé, dit le prélat, tout le poison dont cette feuille est remplie; vous en comprenez tout le danger, vous apercevez sans peine les maximes qu'on voudrait vous inspirer, en vous proposant de célébrer dans vos jours de fêtes des actions qui auraient dû demeurer ensevelies dans un éternel oubli, et qui ne peuvent que déshonorer leurs auteurs; de consacrer par un culte public la mémoire d'une [Col. 0259C] sanglante tragédie, et de canoniser dans les offices de l'Eglise, comme inspirée par le Saint-Esprit, une conduite entièrement opposée à l'Evangile, à l'esprit de Jésus-Christ et de la sainte Eglise.»
L'évêque de Troyes finissait par défendre, dans tout son diocèse, l'usage de la légende, pour donner au roi de nouvelles preuves de son attachement à sa personne sacrée, de son zèle pour la défense des droits de sa couronne et pour le maintien de la tranquillité de son royaume; enfin, pour préserver le troupeau de Jésus-Christ des illusions d'une fausse piété.
Rome ne pouvait demeurer impassible à ces nouveaux outrages. Un second bref, portant condamnation du mandement de l'évêque de Metz, et conçudans les mêmes termes que celui qui avait été lancé [Col. 0259D] contre l'évêque d'Auxerre, fut solennellement publié et affiché dans Rome, le 8 octobre.
En France, ces actes apostoliques ne ralentissaient pas le zèle des ennemis de Rome. Le scandale d'un nouveau mandement contre la légende éclatait à grand bruit. Voici en quels termes Honorat de Quiquerand de Beaujeu, évêque de Castres, s'exprimait sur la légende, dans une lettre pastorale du 11 novembre 1729: «Je ne puis me résoudre de traduire ici des paroles plus propres à scandaliser les bens Français qu'à édifier les bons catholiques.» Nous [Col. 0260A] ne le suivrons pas dans le cours de ses banales déclamations, au milieu desquelles il cherche à insinuer que des motifs humains pourraient bien avoir dicté seuls la canonisation de Grégoire VII, et nous nous hâtons d'arriver à la conclusion, dans laquelle le prélat déclare que, pour prévenir autant qu'il dépend de lui les impressionis qu'une fausse maxime pourrait faire sur les esprits de toutes les personnes qui, avec beaucoup de piété, manquent de lumières, it défend de réciter le nouvel office, soit en public, soit en particulier, ordonnant que les exemplaires en soient rapportés au greffe de son officialité: le tout sous les peines de droit.
Quelques semaines après, le 6 décembre, Rome, pour la troisième fois, répondait à ces grossières [Col. 0260B] insultes par un bref qui flétrissait avec énergie le mandement de l'évêque de Montpellier, et ce bref ne tarda pas d'être suivi d'un quatrième, par lequel Benoît XIII, sous la date du 19 du même mois, infligeait enfin, par son autorité apostolique, aux parlements de Paris et de Bordeaux, le châtiment qu'ils avaient mérité par leurs arrêts attentatoires à l'autorité du saint-siége et à l'honneur d'un glorieux serviteur de Dieu. Dans ce bref remarquable, le pape ne se contentait pas de déclarer abusifs et nuls pour la conscience les arrêts et injonctions de ces parlements, mais il les cassait et annulait de sa propre autorité, en la manière que, dans les jours même où nous écrivons ces lignes, Grégoire XVI vient de casser et d'annuler tous les actes de la régence [Col. 0260C] d'Espagne qui sont contraires aux droits et à la liberté de l'Eglise.
«Comme il est parvenu à nos oreilles, disait Benoît XIII, que plusieurs magistrats, officiers et ministres séculiers, se sont élevés, dans des édits, arrêts, résolutions, ordonnances, mandats et autres règlements et provisions, sous quelque nom que ce soit, contre le décret récemment publié par nous pour l'extension de l'office de saint Grégoire VII à toute l'Eglise; office qui, en vertu des indults de Paul V, Clément X, Alexandre VIII et Clément XI, nos prédécesseurs d'heureuse mémoire, se célébrait déjà publiquement et solennellement dans beaucoup d'églises du monde chrétien, et que nous avons rendu obligatoire pour [Col. 0260D] tous ceux qui sont tenus aux heures canoniales, à l'effet d'accroître le culte de ce saint pontife et confesseur qui a travaillé avec un courage si infatigable au rétablissement et au renouvellement de la discipline ecclésiastique, et à la réforme des moeurs;
Voulant, conformément au devoir de la charge pastorale que la divine miséricorde a confiée à notre bassesse, et qui est si fort au-dessus de nos mérites et de nos forces, défendre et conserver sans diminution et sans tache notre autorité et [Col. 0261A] celle de l'Eglise, attaquées dans les pernicieuses entreprises de ces laïques, et ayant présente à notre esprit toute la suite de toutes et chacunes des choses qui se sont passées . . . . . . . ; du conseil de plusieurs de nos vénérables frères les cardinaux de la sainte Eglise romaine, par l'autorité apostolique, de la teneur des présentes, nous déclarons les édits, arrêts, résolutions, décrets, ordonnances, promulgués par les magistrats même suprêmes, et tous officiers ou ministres séculiers de quelque puissance laïque que ce soit, contre notre susdit décret d'extension de l'office de saint Grégoire VII . . . . . , nuls, vains, invalides, dépourvus à perpétuité de toute force, ni valeur, ainsi que toutes les choses qui en sont suivies ou suivraient;
[Col. 0261B] Et de plus, pour plus grande sûreté, et en tant que besoin est, par les présentes, nous les révoquons, cassons, irritons, annulons et abolissons à perpétuité, les privant de toute force et effet, et voulons qu'ils soient à jamais tenus pour révoqués, cassés, irrités, annulés, invalidés, abolis, et privés entièrement de toute force et effet, etc. [Col. 0261B] Benedictus papa XIII, ad perpetuam rei memoriam. Cum ad aures nostras pervenerit nonnullos magistratus, seu officiales et ministros saeculares, quibusdam edictis, decretis, senatusconsultis, praeceptis, mandatis, aut id genus, aliisve quocunque nomine [Col. 0261C] nuncupatis ordinationibus, seu provisionibus adversus decretum extensionis ad universos Christi fideles, qui ad horas canonicas tenentur, officii S. Gregorii papae VII, quod prius ex indultis fel. rec. Pauli V, Clementis X, Alexandri VIII, et Clementis XI, Romanorum pontificum praedecessorum nostrorum, in pluribus jam Christiani orbis Ecclesiis passim recitabatur, atque publice et solemniter celebrabatur, a Nobis ad augendum cultum S. pontificis et confessoris, qui in exstirpandis erroribus, ecclesiastica disciplina restituenda, et instauranda, corruptisque moribus reformandis strenue ac indefesse elaboravit, novissime editum, insurrexisse. Hinc est, quod nos ex debito pastoralis officii, quod humilitati nostrae, meritis licet et viribus longe impari, commisit divina dignatio, nostram, et ecclesiasticam auctoritatem a perniciosis hujusmodi laicorum conatibus illaesam, et illibatam tueri, et conservare volentes, nec non omnium, et singulorum, [Col. 0261D] quae in praemissis, seu eorum occasione quovis modo, acta, et gesta fuerunt, seriem, aliave quaecunque etiam specificam, et individuam mentionem, et expressionem requirentia, praesentibus pro plene, et sufficienter expressis, et exacte specificatis habentes, de quamplurium venerabilium fratrum nostrorum, S. R. E. cardinalium consilio, edicta, decreta, senatusconsulta, praecepta, mandata, et quasvis alias quocunque nomine nuncupatas ordinationes, sive provisiones per magistratus, etiam supremos, seu officiales et ministros saeculares aut alias a quacunque laicali potestate, ejusque nomine adversus decretum extensionis officii ejusdem S. Gregorii papae VII, per Nos, sicut praemittitur, editum quomodocunque, et ubicunque promulgata et promulganda, ac quaevis alia in praemissis, seu eorum occasione quomodolibet acta, gesta et ordinata, cum omnibus et singulis inde secutis, et quandocunque secuturis, penitus et omnino nulla, inania, [Col. 0262B] invalida, irrita et de facto praesumpta, nulliusque prorsus roboris et momenti esse, et perpetuo fore, apostolica auctoritate tenore praesentium declaramus. Et nihilominus ad majorem cautelam, et quatenus opus sit, illa omnia, et singula harum serie itidem [Col. 0262C] perpetuo revocamus, cassamus, irritamus, annulamus, et abolemus, viribusque et effectu penitus, et omnino vacuamus, ac pro revocatis, cassatis, irritis, nullis, invalidis, et abolitis, viribusque et effectu penitus, et omnino vacuis semper haberi volumus: sicque et non aliter in praemissis per quoscunque judices ordinarios, et delegatos, etiam causarum palatii apostolici auditores, ac S. R. E. praefatae cardinales, etiam de latere legatos, aliosve quoslibet quacunque praeeminentia, et potestate fungentes, et functuros, sublata eis, et eorum cuilibet quavis aliter judicandi et interpretandi facultate et auctoritate, judicari et definiri debere; ac irritum, et inane si secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter, vel ignoranter contigerit attentari, decernimus, in contrarium facientibus non obstantibus quibuscunque. Ut autem eaedem praesentes litterae ad omnium notitiam facilius deveniant, nec quisquam illarum [Col. 0262D] ignorantiam allegare possit, volumus, ac pariter decernimus, ut illae ad valvas basilicae principis apostolorum, ac cancellariae apostolicae, curiaeque generalis in monte Citatorio, et in acie Campi Florae de Urbe per aliquem ex cursoribus nostris, ut moris est, publicentur, illarumque exempla ibidem affixa relinquantur, et sic publicatae omnes, et singulos quod concernunt perinde afficiant, ac si unicuique illorum personaliter notificatae et intimatae fuissent. Utque ipsarum praesentium litterarum transumptis, seu exemplis, etiam impressis manu alicujus notarii publici subscriptis, et sigillo personae in ecclesiastica dignitate constitutae munitis, eadem prorsus fides tam in judicio, quam extra illud, ubique locorum habeatur, quae eisdem praesentibus haberetur, si forent exhibitae, vel ostensae. Datum Romae apud S. Petrum, sub annulo piscatoris, die 19 Decemb. 1729 pontificatus nostri anno sexto.
[Col. 0262A] La nouvelle de ce bref arriva bientôt en France et ne tarda pas à exciter la fureur des suppôts du gallicanisme. Le parlement de Paris rendit, en date du 23 février 1730, un arrêt contre la publication, distribution et exécution de ce bref, ainsi que de ceux qui avaient été lancés contre les évêques. Cette cour exhalait son indignation par le ministère de son fidèle organe, Gilbert de Voisins, qui s'exprimait ainsi dans le début de son réquisitoire:
«Après l'arrêt solennel que la cour rendit, au mois de juillet dernier, sur nos conclusions, à l'occasion de l'office de Grégoire VII, nous avions lieu de croire que nous n'aurions plus d'autre devoir à remplir sur cet objet, et que la cour de Rome nous en laisserait insensiblement perdre [Col. 0262B] la mémoire.
Mais nous reconnaissons, avec douleur, combien nos espérances ont été trompées, à la vue d'un bref de Rome, que nous avons entre les mains, et dont on peut dire qu'il réduit en pratique la doctrine répandue dans l'office de Grégoire VII, en cassant, par l'autorité pontificale, tous édits, arrêts, ordonnances, et autres actes émanés à ce sujet des puissances séculières, même souveraines. [Col. 0263A] Ce bref entreprend de soumettre au sacerdoce l'empire temporel des souverains; il exerce une autorité suprême sur des actes revêtus du caractère de leur pouvoir. Il attaque leur indépendance jusque dans ses fondements, et tend à leur òter la voie de la défendre.»
Toutefois, l'arrêt du 22 février 1730, quoique rendu dans les formes et imprimé, ne fut pas publié: défense expresse en fut intimée au parlement de la part du cardinal de Fleury. Déjà, dès les premiers jours du mois de décembre 1729, le chancelier avait écrit aux gens du roi de tous les parlements de ne faire aucun réquisitoire concernant les libertés de l'Eglise gallicane sans avoir auparavant consulté la cour; il avait mème déclaré en termes [Col. 0263B] exprès, à l'avocat-général du conseil supérieur de Roussillon, qu'il fallait aller doucement et qu'on n'était pas en position de soutenir cette affaire.
Cette conduite du gouvernement, opposée au voeu de la magistrature, s'expliquera facilement si l'on se rappelle la situation du pouvoir royal à cette époque. Sans doute, les maximes qui avaient prévalu depuis longtemps à la cour de Versailles ne permettaient pas qu'on tolérât dans les Eglises du royaume l'usage de la légende de saint Grégoire VII; mais, d'autre part, un éclat contre Rome eût ameuté le parti janséniste, qui ne demandait qu'à se ruer contre cette autorité sacrée que la couronne de France trouvait encore bonne à conserver. Les pamphlets jansénistes du temps retentissent des [Col. 0263C] accents de jubilation du parti qui se eroyait à la veille de voir rapporter, par le fait de la suppression de la légende, l'odieuse condamnation de la proposition XCI de Quesnel; mais la cour avait besoin de la bulle Unigenitus pour contenir la séditieuse phalange des nouveaux calvinistes, tandis que, d'autre part, les quatre articles de 1682, en vain révoqués par Louis XIV, lui semblaient le palladium de l'autorité royale. Ce n'était donc ni des mandements déclamatoires, ni des arrêts fanatiques qu'il lui fallait: mais tout simplement une résolution prise à l'amiable par le clergé de supprimer sans bruit la légende [Col. 0263D] L'archevêque de Vintimille était trop prudent pour s'être mis en avant d'une manière éclatante dans cette affaire. Le 6 février 1730, il écrivait au pape pour le prier de fermer les yeux sur ce qu'il croirait être son affaire dans la question de la légende, et le priait de considérer combien il lui avait fallu de courage pour ne la pas prohiber, comme d'autres, par un mandement. (Nouvelles ecclésiastiques, 1 e r mai 1731.) Dans le fait, pour les prélats attachés à la doctrine de 1682, la position était bien difficile. [Col. 0264D] Leur réserve dans une occasion si délicate ne tarda pas à leur attirer le reproche de contradiction, de la part des jansénistes. . Ainsi la cour l'entendit; ainsi futelle docilement comprise dans toute l'Eglise de France; en sorte que jusqu'à la destruction de [Col. 0263D] l'ancienne société, en 1789, pas une Eglise séculière ou régulière n'avait pu inaugurer le culte du grand pontife Grégoire VII. Donnons encore quelques traits de cette déplorable histoire.
L'évêque d'Auxerre, toujours ardent à la défense [Col. 0264A] de la double cause gallicane et janséniste, sentant aussi la fausse position de la cour et de l'épiscopat dans leur résolution d'ensevelir la légende sans éclat, s'agitait en désespéré pour accroître le bruit. Il présentait requête au parlement de Paris contre le bref qui avait flétri son mandement, ayant préalablement pris l'avis d'un conseil auquel ne siégeaient pas moins de cent avocats. Peu de jours après, le 11 février 1730, il adressait ses doléances au roi, dans une longue lettre, où il cherche à exciter le zèle du monarque contre les entreprises de la cour de Rome [Col. 0264D] Dès le 31 décembre précédent, l'évêque de Montpellier avait écrit une première épître au roi, pour lui dénoncer le danger que courait sa personne, et pour le supplier de faire faire, à la prochaine assemblée du clergé, une nouvelle déclaration des quatre articles de 1682, et de pourvoir à ce qu'elle fût lue désormais tous les ans dans l'église. . Il n'obtint cependant pas l'éclat qu'il désirait; car, le 18 février, le cardinal de Fleury écrivit aux gens du roi la lettre suivante, qui montra que la politique du moment était de s'en tenir à la [Col. 0264B] paix:
«Je n'ai rien à ajouter, Messieurs, à ce que j'écris à M. le premier président; et je m'en remets aussi aux ordres du roi, que M. le chancelier vous communiquera. Il suffit, dans les conjectures présentes, que l'essentiel, c'est-à-dire les maximes du royaume, soient à couvert: et la prudence demande qu'on ne cherche pas à irriter le mal, plutôt que de le guérir. Le roi veut surtout qu'il ne soit fait aucune mention de la requête, ni du mandement de M. l'évêque d'Auxerre. Il devait savoir qu'avant de le publier, il convenait qu'il sût les intentions de S. M. sur une matière aussi délicate, et concerter la manière dont il s'expliquerait; et il est encore plus indécent qu'il fasse signer [Col. 0264C] sa requête par une foule d'avocats. Ce procédé tient beaucoup plus d'une cabale que d'un véritable zèle.»
Or, l'année 1730 devait voir réunie l'assemblée générale du clergé, et chacun pensait en soi-même combien alors serait embarrassante la situation des prélats dans cette conjoncture délicate. S'élèveraientils contre la légende? la passeraient-ils entièrement sous silence? Tel était le problème difficile qui restait à résoudre. En attendant, soit hasard, soit intention, l'assemblée s'ouvrit à Paris le 25 mai, jour même de la fête de saint Grégoire VII. Le 22 juin suivant, le cardinal de Fleury s'étant présenté à l'assemblée, et ayant pris la place du président, Son Eminence, dans un discours sur la situation des affaires [Col. 0264D] ecclésiastiques, dit, entre autres choses, «que personne n'ignorait avec quel artifice et quelle mauvaise foi les novateurs cherchaient à répandre d'injustes soupçons contre le clergé de France, comme si, en se déclarant aussi solennellement [Col. 0265A] qu'il a fait en faveur de la bulle Unigenitus, il eût eu intention secrète de favoriser des opinions aussi injurieuses à l'indépendance du pouvoir temporel de nos rois qu'opposées aux anciennes maximes que les évêques de France avaient, dans tous les siêcles, si constamment défendues; que, quoique cette indigne accusation ne fût pas revêtue de la plus légère ombre de vraisemblance. il lui paraissait cependant que, pour ôter à leurs ennemis le dernier retranchement qu'ils avaient imaginé pour affaiblir l'autorité des jugements prononcés contre eux, il était de l'honneur du clergé de s'expliquer sur cette calomnie de manière à leur fermer la bouche et à découvrir toute leur malignité [Col. 0265D] Procès-verbaux du clergé, tome VII, page 892. .»
[Col. 0265B] L'archevêque de Paris, Charles de Vintimille, dans sa réplique au cardinal, répondit en ces termes sur l'article en question:
«A l'egard de nos maximes sur le temporel de nos rois et la fidélité que nous leur devons, qui est-ce qui les a plus à coeur et qui les annonce avec plus de zèle que le clergé de France? Vous savez, Monseigneur, et j'avais eu l'honneur de vous le dire en particulier, ce que pensent tous ceux qui composent cette illustre assemblée, qui avait résolu de ne point se séparer sans s'expliquer d'une manière à fermer la bouche à un parti opiniâtre qui, dans le temps qu'il méconnaît l'autorité de l'Eglise et celle du roi, ose se couvrir d'un prétendu zèle pour ces mêmes maximes [Col. 0265C] [Col. 0266D] Procès-verbaux du clergé, ibid.; page 894. .»
Nous ne tarderons pas à voir comment l'assemblée se tira de ce pas difficile; mais, en attendant la décision, un incident remarquable la força de prendre position sur le fait même de la légende. L'évêque d'Auxerre avait imaginé d'adresser une lettre à l'assemblée, pour lui remontrer l'obligation où elle était de sévir contre la scandaleuse entreprise de Rome, et ramenait dans l'affaire la condamnation de la proposition XCI de Quesnel. L'assemblée, ayant refusé d'entendre la lecture de la lettre, prit les résolutions suivantes que nous empruntons à son procès-verbal:
«La compagnie a unanimement témoigné qu'elle avait un juste sujet de se plaindre de la conduite [Col. 0265D] de monseigneur l'évêque d'Auxerre, qui croyait devoir exciter le zèle de l'assemblée pour le maintien des droits sacrés attachés à l'autorité royale, comme si elle méritait d'être soupçonnée d'en manquer.
Que cette conduite de monseigneur l'évêque d'Auxerre était d'autant moins convenable, que ce prélat s'ingérait à faire des observations à une assemblée qui n'en avait pas besoin, et dont il ne pouvait ignorer les sentiments; tandis qu'il était lui-même dans une désobéissance ouverte à l'autorité de l'Eglise, dont il rejetait les décisions; qu'il [Col. 0266A] se trouvait par là réfractaire aux ordres du roi, qui, comme protecteur de l'Eglise, employait son autorité à en faire exécuter les lois.
Que l'assemblée comprenait sans peine que le motif qui avait porté Monseigneur l'évêque d'Auxerre à lui écrire n'était que pour se donner la liberté de s'élever contre la constitution Unigenitus; mais que ce n'était pas sans indignation que l'assemblée voyait à quels excès il s'était ci-devant porté contre un jugement dogmatique de l'Eglise universelle, auquel tout évêque, comme tout fidèle, doit adhérer de coeur et d'esprit.
Que l'assemblée, au surplus, était justement scandalisée de ce que ce prélat prétend qu'il y a une liaison entre la constitution Unigenitus et l'opinion [Col. 0266B] qui combat l'indépendance de nos rois et de leur couronne en ce qui concerne le temporel: enfin que, par toutes ces raisons, l'assemblée ne devait point permettre qu'on lût la lettre que Monseigneur l'évêque d'Auxerre lui avait adressée [Col. 0266D] Procès-verbaux, ibid., page 1062. .»
Peu de jours après, l'assemblée eut à s'occuper de la lettre que l'évêque de Montpellier avait écrite au roi, le 31 décembre 1729, au sujet de la légende, et dans laquelle il cherchait à jeter des nuages sur les intentions des prélats qui n'avaient pas jugé à propos de prohiber, par mandements, le culte de saint Grégoire VII. Jalouse de se justifier du suopçon d'indifférence pour les droits de Sa Majesté, l'assemblée arrêta le plan d'une adresse à Louis XV, qui fut rédigée [Col. 0266C] et signée sous la date du 11 septembre. Les prélats s'y plaignaient amèrement des insinuations de l'évêque de Montpellier contre leur fidélité, et disaient entre autres ces paroles remarquables:
«C'est par de vaines déclamations et par des imputations calomnieuses, que M. l'évêque de Montpellier croit pouvoir faire oublier ses excès, et couvrir, à l'ombre d'un zèle amer et déplacé, les erreurs qu'il débite et le scandale qu'il cause dans l'Eglise. Cet artifice n'est pas nouveau; tous les sectaires l'ont mis en usage; les ennemis de l'unité s'en servent aujourd'hui, et leur dessein est aisé à pénétrer. Occupés depuis seize ans à soulever les magistrats et les peuples contre l'autorité de la [Col. 0266D] constitution, et à rendre méprisables ceux qui l'ont reçue, ils ont saisi l'occasion de la légende do Grégoire VII, légende qui n'a été adoptée dans votre royaume par aucun évêque, et dont l'usage n'a été et ne sera permis dans aucun de nos diocèses; ils ont cru pouvoir, par des réflexions malignes et captieuses, rompre l'union et le concert qui règnent entre les deux puissances, et, à la faveur des divisions qu'ils tentent d'exciter, se mettre à couvert de l'une et de l'autre; ils ont voulu, par une diversion sur les contestations qu'ils s'efforcent de réveiller, faire perdre de vue l'intérêt commun de l'Eglise et de l'Etat, qui consiste à conserver [Col. 0267A] l'unité de la foi, et à ramener ou à soumettre ceux qui la violent.
On affecte, Sire, de mettre une différence entre la puissance de Louis XIV et la vòtre: c'est un trait également injurieux à Votre Majesté et à votre auguste bisaïeul: héritier de son tròne et de ses vertus, devenu l'amour de vos peuples en naissant, sans avoir jamais éprouvé aucune contradiction, ni domestique, ni étrangère, que pourrait-il manquer à Votre Majesté, pour soutenir ses droits, comme il soutenait les siens? Mais, en les soutenant, ce grand roi n'oublia jamais les sages ménagements que la religion inspire [Col. 0267D] Procès-verbaux du clergé, ibid., page 1074. .»
Voilà sans doute quelque chose de positif. Point de mandements contre la légende de saint Grégoire [Col. 0267B] VII, que l'Église gallicane appelle ici simplement Grégoire VII, dans une occasion où il s'agit précisément du culte décerné à ce saint pontife, protestant ainsi contre le Martyrologe et contre l'autorité qui promulgue le calendrier catholique; point de mandements individuels et passionnés; mais la résolution prise, en corps, froídement et d'autorité, par l'assemblée, d'étouffer ce culte, d'arrêter l'effet des volontés apostoliques; de se mettre, par une désobéissance flagrante au saint-siége, dans une situation analogue à celle de l'évêque d'Auxerre, dont on signalait l'esprit de révolte. Sans doute, cette désobéissance de l'assemblée aux ordres du pape, n'avait lieu que sur un point de simple discipline; mais croyait-on pouvoir conserver longtemps dans [Col. 0267C] le clergé les liens de la subordination, quand on les brisait si aisément à l'égard du pontife qui, d'après la doctrine même de 1682, rend des décrets qui obligent toutes les Églises? Rome dissimula l'outrage; mais elle maintint courageusement la légende. Un siècle s'est écoulé depuis, et voilà qu'une auréole de gloire environne le nom de ce Grégoire VII que l'assemblée refusa d'appeler saint, et la voix publique salue avec acclamation celui dont les prélats de 1730 se faisaient honneur d'avoir banni la mémoire de leurs diocèses [Col. 0267D] Et remarquez qu'en condamnant simplement à l'oubli la mémoire de saint Grégoire VII, l'assemblée prêtait le flanc à ses adversaires les jansénistes, qui étaient en droit de lui reprocher de ne prendre que des mesures négatives à l'égard d'une entreprise romaine contre laquelle elle croyait pourtant devoir réclamer. Le parlement de Paris prépara donc un [Col. 0268D] arrêt contre l'adresse, et l'on vit paraître peu après une brochure sanglante intitulée: La cause de l'Etat abandonnée par le clergé de France, ou réflexions sur la lettre de l'assemblée du clergé au roi, du 11 septembre 1730. In-4 o , de 68 pages. . Certes, si la patience de Dieu est d'autant plus imposante qu'il en puise le motif dans son éternité, combien est sublime celle de sa noble épouse, notre mère, la sainte [Col. 0267D] Église romaine, dont le temps vengea toujours l'injure!
Cette adresse déplorable était signée de quatorze archevêques et évêques de l'assemblée, et de dixneuf députés du second ordre. Un seul nom y manquait. C'était celui de Jean-César de La Parisière, évêque de Nîmes. Ce prélat, zélé contre le iansénisme et honoré de la haine de la secte, fut un de [Col. 0268A] ceux qui osèrent maintenir le bréviaire romain dans leurs Églises au milieu de l'innovation liturgique. Dans l'assemblée de 1730, il vit de bonne heure tout ce que la conduite de ses collègues contre la légende de saint Grégoire VII renfermait de contraire à l'honneur du Siége apostolique, et, malgré tout l'éloignement qu'il professait pour la personne et les doctrines de l'évêque de Montpellier, il osa refuser de prendre part à la délibération qu'on tint au sujet de la lettre de ce prélat au roi, et dans laquelle on concerta l'adresse dont nous venons de parler. Son isolement à l'égard de tout ce qui se passa dans cette affaire est expressément attesté dans le procès-verbal de l'assemblée [Col. 0268D] Page 1073.
Nous ignorons comment il se put faire que ce [Col. 0268B] prélat, qui avait refusé de partager avec ses collègues la responsabilité de l'adresse qu'ils présentèrent à Louis XV, pour l'assurer de la fidélité qu'ils lui garderaient aux dépens même de l'obéissance jurée au saint-siége, fut néanmoins choisi pour rédiger et prononcer la harangue au roi, par laquelle se terminaient d'ordinaire les assemblées du clergé. Quoi qu'il en soit, cette harangue courageuse et indépendante roulait uniquement sur les maux de l'Église. L'évêque de Nîmes y signalait avec une éloquence apostolique les entreprises des magistrats contre la liberté ecclésiastique et l'insolence de la secte janséniste, enhardie par une telle protection; et, rappelant l'obligation pour un roi chrétien de défendre le clergé, il disait ces belles paroles:
[Col. 0268C] «C'est pour cela, Sire, que votre trône, qui, depuis qu'un saint pontife le consacra, en arrachant le grand Clovis au paganisme, n'a jamais été profané par l'erreur, est une ressource si sûre et si nécessaire pour nous, et que le droit qu'il vous a donné de nous protéger est le plus auguste de tous vos titres. Nous venons à vous pour maintenir l'ouvrage de Jésus-Christ même, et pour nous conserver la liberté d'un ministère dont l'usurpation et la violence peuvent bien arrêter l'exercice, mais qu'on ne saurait essentiellement nous ravir.
Tout ce qui n'est qu humain peut être à la merci des hommes; mais, pour le dépôt de la [Col. 0268D] foi, et notre juridiction qui en est une suite nécessaire, c'est notre trésor, notre gloire, notre engagement: nous ne pouvons jamais consentir qu'on nous l'enlève; nous en sommes redevables à Dieu, à l'Église, aux peuples, à Votre Majesté, dont le règne est fondé sur la catholicité, et doit toujours se soutenir sur les mêmes principes [Col. 0268D] Procès-verbaux, page 1220. .»
[Col. 0269A] C'était le dernier soupir de l'antique liberté qui s'exhalait dans ces fortes paroles: Votre Majesté, dont le règne est fondé sur la catholicité. Jamais plus un seul mot dans les actes du clergé français ne rappela cet axiome de l'ancien droit de la chrétienté, qu' une nation catholique ne pouvait être gouvernée que par un prince catholique.
Ce mot si court, si simple, mais si profond que l'évêque de Nîmes avait jeté dans sa harangue, était d'ailleurs la seule allusion qu'elle renfermât à l'affaire de la légende de saint Grégoire VII; mais on ne pouvait désavouer avec plus de délicatesse tout ce qui s'était fait contre l'héroïque pontife qu'en rappelant, en présence du roi même, qu'il y avait encore quelque chose au-dessus de sa couronne: [Col. 0269B] l'intérêt de la catholicité. Certes, la harangue ferait oublier l'adresse, si on n'était contraint de voir dans la harangue le fait d'un seul évêque, et dans l'adresse la résolution prise et observée, jusqu'à la fin, par les représentants du clergé d'alors, d'anéantir le culte de saint Grégoire VII. Or, ceci se passait en 1730; et avant la fin du même siècle, cette royauté, qui avait voulu être inamissible, était déclarée abolie à jamais. Le successeur de Louis XV, atteint du vertige dont Dieu semblait avoir frappé ceux de sa race, après s'être vu entraîné à sanctionner des actes qui anéantissaient l'Église, montait sur un échafaud, sans que sa loyauté, sa vertu ni son repentir fussent capables de sauver les principes monarchiques éclipsés pour de longues années encore, [Col. 0269C] tandis que, ramené en triomphe, saint Grégoire VII reparaît avec une majesté inouïe et partagera désormais avec Charlemagne le titre sublime de fondateur de la société européenne.
Il nous tarde de finir le honteux récit des outrages qu'eut à subir en France, au XVIII e siècle, la mémoire de l'incomparable pontife. Hâtonsnous donc de dire que l'évêque de Montpellier, dans son courroux contre l'assemblée qui avait refusé de s'associer à ses fureurs, attaqua violemment son collègue l'évêque de Nimes, dans une lettre pastorale, en date du 30 novembre 1730, où il s'efforce de montrer la contradiction, évidente en effet, entre la harangue du prélat et l'adresse de [Col. 0269D] l'assemblée au roi. «Dans la harangue, dit-il, on donne pour maxime que le règne de Sa Majesté est fondé sur la catholicité, et qu' il doit toujours se soutenir sur les mêmes principes; d'où il est aisé de conclure que si un prince avait le malheur de tomber dans l'hérésie, le pape serait en droit de [Col. 0270A] le déposer, et les peuples seraient dispensés de lui obéir!» D'un autre côté, le parlement de Paris, soulevé d'indignation, préparait une procédure contre la harangue, et faisait faire par son président des remontrances au roi sur les principes attentatoires à la majesté royale que l'orateur y avait professés: tout faisait présager un orage. L'esprit pacifique du cardinal de Fleury parvint, cette fois encore, à l'apaiser, et le roi s'en tint à déclarer au parlement qu'il évoquait l'affaire à son conseil. Tout se termina là [Col. 0269D] Nous ne pensons pas devoir ennuyer le lecteur du récit des clameurs que poussèrent les jansénistes au sujet d'un tableau que le cardinal de Bissy avait placé dans sa cathédrale de Meaux, représentant un pape assis sur son trône, revêtu pontificalement et remettant un globe à un empereur découvert et incliné. Ce pape était Benoît VIII, et cet empereur saint Henri II, patron du cardinal de Bissy. L'évêque de Montpellier, qui revient sans cesse sur ce sujet dans sa volumineuse correspondance, voulait voir dans ce pape saint Grégoire VII, [Col. 0270D] et dans cet empereur Henri IV. On ne saurait s'imaginer toutes les extravagances que cette idée lui fait dire, et que le parti répéta sur tous les tons, Quand enfin ils eurent reconnu que ces clameurs étaient ridicules, attendu qu'il n'est dans toute la vie de saint Grégoire VII aucune circonstance à laquelle le tableau pût faire allusion, on se retrancha dans l'accusation de mauvais citoyen, contre le prélat qui osait mettre sous les yeux du peuple un tableau où la majesté royale était ainsi abaissée devant un pape. ; les vagues tom bèrent peu à peu, mais la France demeura en dehors de la catholicité, quant au culte d'un saint pape. On put voir alors tout le chemin qu'on avait fait depuis 1682.
[Col. 0270B] Si nous recherchons maintenant ce qui se passa dans plusieurs autres contrées de l'Europe, au sujet de la légende, nous rencontrons des faits singulièrement humiliants pour nous autres Français; il est triste, en effet, de voir les adversaires de l'Église et les hérétiques eux-mêmes s'unir à nous pour anéantir le culte d'un saint.
Naples avait eu la gloire de porter le premier coup au siége apostolique dans cette déplorable circonstance. Cette ville et son État appartenaient alors à l'empereur, qui y entretenait un vice-roi. Ce personnage, nommé le comte de Harrach, ayant eu connaissance de l'entrée de la légende dans ce royaume, s'empressa d'en dénoncer la publication au tribunal napolitain dit du collatéral, où on ne [Col. 0270C] manqua pas de la traiter comme un délit, et le vice-roi, le 3 mars 1729, adressait à son souverain un long rapport, dans lequel, après avoir discuté longuement les graves dangers qui s'ensuivaient tout naturellment pour la couronne impériale du seul fait de la légende, il s'exprimait en ces termes:
«De tous ces grands et insupportables préjudices, qui naissent en général de la publication des susdites leçons contre l'indépendance de la souveraineté, et en particulier contre les droits royaux de Votre Majesté, comme empereur, il nous paraissait s'ensuivre naturellement qu'il était du devoir de notre charge, qu'imitant la coutume et l'adresse de la cour romaine, nous eussions défendu [Col. 0270D] ces leçons, ordonnant aux évêques de ne les point insérer dans les bréviaires. Mais ayant fait réflexion que nonobstant cette défense, les ecclésiastiques auraient continué de les réciter. et que la prohibition d'un office aurait causé du [Col. 0271A] scandale à ce peuple trop superstitieux, et que la cour de Rome, profitant de ce mécontentement, aurait suscité d'autres inconvénients qui nous auraient après obligés à prendre de plus grands engagements, le tribunal du collatéral fut d'avis de ne point défendre de réciter les leçons, et qu'il était même plus à propos de ne faire paraître aucun ressentiment, pour ne pas faire connaître aux simples et aux ignorants le venin caché qu'elles renferment, et qu' il suffirait d'ordonner que les imprimeurs fussent emprisonnés et tous les exemplaires fussent supprimés; et cela, sur le seul motif qu'on avait introduit, réimprimé, vendu ces leçons sans ma permission, et celle du collatéral contre la pragmatique de ce royaume, d'autant [Col. 0271B] plus qu'elles étaient imprimées avec la permission des supérieurs ecclésiastiques, quoiqu'or n'eût pas permis de la donner.»
Après la prohibition de la légende de saint Grégoire VII, par le vice-roi de Naples, vient celle que fit, peu de jours après, l'hérétique archevêque d'Utrech, Corneille-Jean Barchman, par un mandement en date du 12 mai 1730. Il tient dans cette pièce scandaleuse le même langage que nous avons remarqué dans les mandements des évêques d'Auxerre, de Montpellier, de Troyes. Ce sont les mêmes injures grossières contre le chef de l'Eglise, le même mépris de ses ordonnances. «Si la loi de la prière, dit Barchman, doit établir celle de la foi, les évêques sont obligés de veiller pour empêcher [Col. 0271C] que rien ne se glisse dans les prières publiques qui puisse corrompre insensiblement la loi de la foi. Si on lit dans l'Eglise l'histoire des saints, afin qu'en considérant la fin de la vie de ceux qui nous ont annoncé la parole de Dieu, nous imitions leur foi et nous suivions leurs exemples, d'autant plus dignes d'être imités, que la piété y paraît d'une manière plus excellente, il faut prendre garde de ne rien louer dans les divins offices, que nous ne devions approuver et imiter même, lorsque l'occasion s'en présentera.»
Le mandement se termine par ces paroles: «A ces causes, pour défendre la doctrine de l'Eglise catholique par rapport à la distinction des deux [Col. 0271D] puissances; pour conserver, autant qu'il est en nous, à la puissance civile son indépendance de la puissance spirituelle; pour donner à Nosseigneurs les états généraux, suprêmes modérateurs de notre république, des preuves de la fidélité que nous leur devons, sans affaiblir en rien le respect que nous devons au saint-siége apostolique, nous défendons de réciter l'office de saint Grégoire VII, tant publiquement dans les églises qu'en particulier, à tous ceux qui sont obligés aux heures canoniales. La grâce de Dieu soit avec vous tous. Ainsi soit-il.»
Lorsqu'un prélat qui se prétendait catholique, malgré l'Eglise, se livrait à de pareils excès, il n'y a plus lieu de s'étonner qu'un gouvernement protestant [Col. 0272A] ne voulût pas demeurer en retard et se ruât avec violence contre la mémoire du saint pape. Ce n'est donc pas là ce qui doit nous surprendre; mais ce qui est humiliant, c'est d'être forcé de reconnaìtre que ce gouvernement protestant, dans ses mesures hostiles à notre foi et aux objets de notre vénération, ne se montre pas plus hostile que diverses puissances de la communion romaine. Voici l'arrêt que les Etats généraux des provinces unies firent publier et afficher, dans toutes les villes de la confédération. Il est daté du 20 septembre 1730.
«Les Etats de Hollande et de West-Frise, à tous ceux qui ces présentes verront, salut.
Comme nous avons appris qu'on abuse de notre indulgence à conniver l'exercice du service divin [Col. 0272B] des catholiques romains, sans faire exécuter à divers égards les placards émanés ci-devant contre cet exercice, jusqu'au point qu'on imprime publiquement, dans notre pays de Hollande et de West-Frise, pour l'usage des églises romaines, soit séparément, soit avec ou à la fin de ce qu'on appelle Directorium ou bréviaire, l'office ainsi nommé du pape Grégoire VII, arrêté à Rome par l'autorité papale, le 25 septembre 1728; quoique ledit office exalte comme une action louable l'entreprise de ce pape, pour avoir excommunié un empereur des Romains, privé ce prince de son royaume et absous ses sujets de la fidélité qu'ils lui avaient promise, et qu'on ne puisse ignorer que diverses puissances de la communion [Col. 0272C] romaine regardent cette entreprise de Grégoire VII comme si séditieuse, si contraire à la tranquillité publique, et d'une suite si dangereuse, qu'elles ne permettent pas qu'on en fasse aucun usage dans leurs royaumes et Etats;
A ces causes, après une mûre délibération, nous avons jugé à propos, pour la conservation de la tranquillité commune, et pour la sûreté de la régence et de la véritable religion réformée, de statuer et d'ordonner contre les entreprises et les machinations des adhérents du siége de Rome, comme nous statuons et ordonnons par la présente:
Premièrement, qu'on ne pourra faire le moindre [Col. 0272D] usage dans notre pays de Hollande et de West-Frise, soit en public, soit en particulier, dudit office du pape Grégoire VII, sous peine que les prêtres catholiques romains qui y contreviendront seront punis sans aucune rémission comme perturbateurs du repos public, et que les églises de la religion romaine, chapelles ou autres assemblées dans lesquelles on fera à l'avenir usage dudit office, seront fermées pendant six mois.
En second lieu, qu'on ne pourra réimprimer dans notre dit pays, ou y apporter du dehors ledit office, pour y être débité ou vendu, soit séparément, ou tel qu'il est imprimé à la fin dudit Directorium de la messe et autres cérémonies de l'Eglise romaine, et qu'on ne pourra faire aucune [Col. 0273A] mention dudit office dans les éditions suivantes dudit Directorium; le tout sous peine d'une amende de mille florins contre celui qui y contreviendra, dont la moitié appartiendra à l'officier, et l'autre au dénonciateur, et d'être privé de son trafic.
Chargeant et ordonnant à tous officiers, juges et justiciers de notre dit pays, d'exécuter et de faire exécuter notre présent placard et commandement, et de procéder et de faire procéder sans aucune grâce, faveur ou dissimulation, contre ceux qui y contreviendront; nous voulons qu'il soit publié et affiché partout où besoin sera. Fait à la Haye, le 20 septembre 1730 [Col. 0273D] Gazette de Hollande, 3 octobre 1730. .»
Nous trouvons, en 1750, une circulaire partie du [Col. 0273B] cabinet impérial et adressée aux évêques des Pays-Bas, leur enjoignant de supprimer au bréviaire l'office de saint Grégoire VII. Le clergé de Belgique, déjà mecontent du joug autrichien, ne paraît pas avoir mis une grande importance à cette prohibition, puisque, suivant l'abbé Grégoire [Col. 0273D] Essai sur les libertés de l'Église gallicane, [Col. 0274D] page 110. , le gouvernement de Vienne fut obligé de renouveler la proscription de la légende en 1774. Il est inutile, sans doute, de faire observer que Joseph II se montra impitoyable contre le culte du fougueux Hildebrand; au reste, saint Grégoire VII ne fut pas le seul saint pontife qu'il poursuivit au bréviaire. On cite, sous la date de 1787, une ordonnance de la régence de la Basse-Autriche, supprimant, au bréviaire des chanoines réguliers divers passages de l'office de plusieurs [Col. 0273C] saints papes, entre autres celui-ci dans la cinquième leçon de saint Zacharie, au 15 mars: Consultus a Francis, regnum illud a Chilperico viro stupido et ignavo, ad Pippinum pietate et fortitudine praestantem auctoritate apostolica transtulit. Cet office de saint Zacharie n'est pas au Bréviaire romain proprement dit, mais fait simplement partie des offices propres du clergé de la ville de Rome.
Pour en revenir à la légende de saint Grégoire VII, elle a néanmoins fini par triompher en Autriche du mauvais vouloir des gouvernants, à la condition toutefois de subir de par la police une ridicule formalité. Nous ignorons à quelle époque précise a été statuée cette condition; mais tous les bréviaires romains imprimés dans les Etats de l'Autriche [Col. 0273D] depuis le commencement de ce siècle, qui nous sont tombés entre les mains, sont remarquables par une mutilation très-curieuse. Elle consiste d'abord dans la suppression de ces paroles qui terminent la cinquième leçon: Contra Henrici imperatoris impios conatus, fortis per omnia athleta impavidus permansit, seque pro muro domui Israel ponere non timuit, ac eumdem Henricum in profundum malorum prolapsum, fidelium communione, regnoque privavit, atque subditos populos fide ei data liberavit.
[Col. 0274A] Enfin, la censure impériale, franchissant toutes mesures, non contente d'avoir à jamais assuré la couronne des Césars contre les entreprises de la papauté, et garanti ainsi l'inamissibilité du trône de tout envahissement de la liturgie; la censure, disons-nous, a décrété en même temps l'impeccabilité impériale; ce qui a bien aussi son mérite pour ce monde et surtout pour l'autre. La sixième leçon est donc maintenue dans son entier, sauf un seul mot: l'épithète iniqui appliquée à Henri de Germanie. Rome et toutes les Eglises qui obéissent à ses décrets sur la liturgie, lisent cum ab iniqui Henrici exercitu Romae gravi obsidione premeretur; dans les Etats d'Autriche, il faut imprimer et lire simplement: Cum ab Henrici exercitu Romae, etc. Ceci ne [Col. 0274B] rappelle-t-il pas tout naturellement ce qui se passa à Milan, il y a quelques années, quand on vit un mandement du cardinal-archevêque, à l'occasion de la mort de l'empereur François II, repris par la censure, parce que le prélat y exhortait les fidèles à prier pour un souverain bien-aimé qui, malgré toutes ses vertus, pouvait néanmoins avoir contracté quelques taches de l'humaine faiblesse?
Nous voyons encore, au XVIII e siècle, la mémoire de saint Grégoire VII outragée dans un Etat catholique, en Portugal. Il ne paraît pas cependant qu'on y ait proscrit la légende; mais un homine plus que téméraire, Antoine Pereira de Figueiredo, entre les nombreux écrits qu'il publia contre les droits de l'Eglise et du saint-siége, consacra [Col. 0274C] une dissertation spéciale à combattre la personne et les ecrits de notre grand pontife, sous ce titre: De gestis et scriptis Gregorii VII. C'était assurément un outrage parti de bien bas, que celui qui provenait d'un homme auquel son attachement à la cause du saint-siége avait d'abord valu la disgrâce de Pombal, et qui, devenu, sans transition, l'enthousiaste prôneur de ce ministre, l'un des plus infâmes persécuteurs de l'Eglise, se montra l'ignoble flatteur d'un aussi pauvre souverain que le fut Joseph I e r . Non, le caractère apostolique de saint Grégoire VII n'avait rien de commun avec l'ex-oratorien qui applaudit à l'atroce supplice de Malagrida, et dont la plume vénale écrivit les fades pamphlets intitulés: Parallèle d'Auguste César et de Don [Col. 0274D] Joseph, roi magnamine de Portugal, et Voeux de la nation portugaise à l'ange gardien du marquis de Pombal [Col. 0274D] Lisbonne. 1775. !
Le XIX e siècle a bien fourni aussi quelques insultes à la mémoire du saint pontife. Sans parler des blasphèmes qui plus d'une fois, au parlement anglais, sont partis du banc des pairs ecclésiastiques, contre la personne du fougueux Hildebrand, il en est dont les pays catholiques ont été le théâtre. Commençons par l'Italie.
Jusqu'en 1810, l'office de saint Grégoire VII n'avait cessé d'être célébré dans les églises des divers [Col. 0275A] diocèses dont se composait le royaume d'Italie. L'excommunication encourue par Napoléon, en 1809 le rendit inquiet à l'excès, et l'on sait en général combien de mesures persécutrices pesèrent sur le clergé à cette époque. Mais ce que l'on sait moins, c'est que le grand empereur, en même temps qu'il élevait sa main contre Pie VII, osa défier aussi la majesté d'un pontife autrefois, comme Pie VII, assiégé et captif, mais depuis et à jamais couronné par celui qui le premier a bu l'eau du torrent avant d'élever la tête [Col. 0275D] Psal. CIX. . Une lettre du ministre des cultes, Bigot de Préameneu, écrite en février 1810, enjoignait aux évêques d'Italie d'imiter le silence de l'Église gallicane sur le nom et les actes d'Hildebrand. Nous ne saurions dire les noms [Col. 0275B] des prélats italiens (il y en eut plusieurs) qui préférèrent obéir à César plutôt qu'à l'Église; mais nous avons entre les mains, et nous gardons comme un monument, la lettre autographe dans laquelle Hyacinthe de La Tour, archevêque de Turin, envoie au ministre le mandement qu'il s'est fait un devoir de donner pour interdire l'office de saint Grégoire VII, et dont il déclare que copie est affichée dans toutes les sacristies des églises de son diocèse. La lettre est du 1 e r mars 1810.
A peine échappé aux violences de l'aigle redoutable qui étreignait l'Europe, mais toujours debout à la même place, l'héroique Hildebrand tomba en proie à ces anarchistes dont les désirs sont aussi des désirs de tyrannie. En France, on vit le régicide [Col. 0275C] Grégoire, dans son Essai historique sur les libertés de l'Église gallicane, publié en 1818 accumuler contre le saint pape et sa légende tous les blasphèmes des protestants et des jansénistes. En Espagne, au mois de mars 1822, on faisait aux Cortès la proposition de supprimer une partie de l'office de Grégoire VII, COMME ATTENTATOIRE AUX DROITS DES NATIONS [Col. 0275D] L'Ami de la Religion, 13 avril 1822, tome XXXI. ! Certes, c'était là une bien amère dérision de ces rois et de ces évêques courtisans, occupés depuis si longtemps à poursuivre le culte du saint pontife, et qui l'avaient noté comme coupable de lèse-majesté-royale! Elle fut donc bien droite, bien pure, la politique de ce grand homme; Dieu avait donc place en lui une notion bien haute du droit public, si tous les hommes [Col. 0275D] à excès se sont donné le mot pour faire de son nom et de sa mémoire l'objet de leurs attaques. Jouissez de cette gloire, saint pontife: jusqu'ici nul mortel ne l'a partagee avec vous.
Encore un outrage: ce sera le dernier. Au commencement de l'année 1828, une nouvelle édition du Bréviaire romain paraissait à Paris chez le libraire Poussielgue-Rusand. L'éditeur avait cru [Col. 0276A] pouvoir y insérer l'office de saint Grégoire VII: encore ne l'avait-il placé qu'à la fin du volume, ne se sentant pas pleinement rassuré par la promesse de cette liberté religieuse garantie à tous par la charte de 1815. Peu de jours après la publication du bréviaire, certaines feuilles, se disant libérales, et fraternisant en toutes choses avec les Cortès espagnoles de 1822, se prirent à crier à l'ultramontanisme qui débordait chez nous, jusque-là, disaientils, qu'on osait, en 1828, imprimer et mettre en vente la légende de Grégoire VII. Leurs clameurs furent entendues, et on vit, à Paris, en 1828, la légende de saint Grégoire VII soumise, par ordre de l'archevêché, aux mutilations que lui inflige l'Autriche dans ses États, sans oublier la suppression charitable [Col. 0276B] de l'épithète iniqui, si justement assignée à Henri IV par l'Église [Col. 0275D] «Certains journaux reprochent à un prélat illustre une édition du Bréviaire romain, où se trouve une legende de Grégoire VII; mais l'accusateur n'ajoute pas que ce n'est point Mgr l'archevêque qui a fait faire cette édition du Bréviaire romain, qu'il [Col. 0276D] a seulement autorisé la réimpression avant qu'elle ne se fit, qu'il n'a ni dirigé, ni surveillé l'exécution de cette entreprise, et qu'étant averti qu'il s'était glissé dans la légende de Grégoire VII une phrase en opposition avec nos maximes, il a exigé qu'on fit en cet endroit un carton; ce qui a eu lieu.» L'Ami de la Religion, tome LVI, page 87, 31 mai 1828. ! Depuis dix ans, plusieurs éditions du Bréviaire romain ont été données, tant à Lyon qu'à Paris; l'office de saint Grégoire VII s'y lit à sa place et dans son entier, et l'édition parisienne de 1828 va s'épuisant de jour en jour, gardant jusqu'ici la trace de cette dernière faiblesse que nous n'aurions pu taire sans partialité.
Hâtons-nous de franchir quelques années difficiles; l'heure de la réhabilitation a sonné. Le Dieu qui est admirable dans ses saints a résolu enfin de venger son serviteur Grégoire. Ce n'est plus la voix des Leibnitz, des Jean de Muller, des Voigt, etc. qui va retentir; ce n'est plus même celle de Joseph de Maistre, prophète du passé. annonçant à l'Europe [Col. 0276C] que le moment est venu d'adorer ce qu'elle a brûlé, de brûler ce qu'elle avait adoré. Toutes les barrières sont tombées; c'est maintenaut l'Église de France qui proclamera saint Grégoire VII sauveur de la société, restaurateur de la science, de la vertu et de la justice; et l'organe de l'Église de France, dans l'accomplissement de ce devoir sacré, sera ce pieux et savant évêque, fils, par l'intelligence autant que par le sang, du grand philosophe catholique à qui Dieu donna d'approfondir la législation primitive des sociétés, et de comprendre dans toute son étendue le rôle sublime du législateur pontife. Or, ce fut le 4 mars 1838 que fut donnée au Puy, par Monseigneur Louis-Jacques-Maurice de Bonald, aujourd'hui cardinal de la sainte Église romaine, [Col. 0276D] archevêque de Lyon, primat des Gaules, cette magnifique et courageuse lettre pastorale sur le chef visible de l'Eglise, qui restera dans les annales de l'Église de France comme un des événements les plus graves qu'ait vus notre siècle qui en a vu un si grand nombre. C'est en ce jour mémorable qu'on entendit professer, avec non moins d'éloquence que de doctrine, du haut de la chaire épiscopale, la foi [Col. 0277A] dans l'infaillibilité du pontife romain parlant aux Églises, et proclamer la haute mission imposée par la Providence à saint Grégoire VII, et si dignement accomplie par sa grande âme.
«L'irruption des barbares, disait le prélat, n'était que l'image d'une invasion plus dangereuse pour l'Église et pour le monde civilisé; ce n'était que la figure de cette triple coalition de l'ignorance, du vice et de la cupidité, ligués pour éteindre toute lumière, flétrir toute vertu et étouffer toute justice. Le moyen âge vit cet abîme dilater ses entrailles pour engloutir la société tout entière. Et la société, où ira-t-elle se réfugier dans sa détresse? Encore aux pieds de la chaire de saint Pierre. Là, elle trouvera son appui et son salut, [Col. 0277B] dans un pauvre moine élevé au souverain pontificat, mais qui cachait, sous le vêtement grossier du cloître, une âme dont l'élévation n'a pas été comprise, et qui le serait difficilement dans nos jours de spéculation et d'indifférence. Hildebrand mesure la profondeur de la plaie du corps social. A tout autre, les obstacles pour la guérir paraîtraient insurmontables; pour Grégoire VII, c'est dans ces obstacles mêmes qu'il puise un nouveau courage, et va ranimer l'énergie de son caractère. Armé d'une force inébranlable et d'une rectitude inflexible de volonté; cédant aussi aux maximes de ses contemporains et à l'esprit de son temps, il entreprend une lutte terrible contre son siècle et toutes les puissances de son siècle. La science [Col. 0277C] a déserté le sanctuaire; il l'y ramènera. La vertu semble être bannie de tous les coeurs; il la rétablira dans ses droits. La justice est foulée aux pieds; il la fera triompher. Il se croit envoyé pour opposer un front d'airain au vice, qu'il le trouve à l'autel ou sur le trône. Toujours inaccessible à la crainte, toujours au-dessus des considerations mondaines, Grégoire ne donnera point de repos à son zèle, jusqu'à ce qu'il ait réformé le palais des grands, le sanctuaire de la justice, le cloître des cénobites, et la maison de Dieu; jusqu'à ce qu'il ait rallumé le flambeau du savoir, les flammes célestes de la piété; fait passer dans les coeurs des souverains et des prêtres cet amour de la justice, cette haine de l'iniquité qui, [Col. 0277D] de son âme, où ces vertus surabondent, se répandent avec une sainte profusion dans ses écrits, dans ses actions, dans ses paroles, dans tout son pontificat. Peu lui importent les calomnies, les persécutions et la mort, pourvu qu'il abaisse toute hauteur et fasse fléchir le genou devant les lois éternelles de la justice et de la vérité. Dans ses démêlés avec les princes de la terre, on n'a voulu voir que des empiétements injustes; on a appelé comme d'abus des saintes entreprises de ce grand pape. Que pouvait-il faire, quand les peuples, broyés sous le pressoir du despotisme insensé de lerus maîtres, venaient réclamer à genoux, comme un dernier secours et [Col. 0278A] un extrême remède à leurs maux, l'exercice sévère de sa juridiction et les foudres de ses sentences spirituelles? Ce qui nous étonne et presque nous scandalise, n'était aux yeux du moyen âge que l'exercice d'un juste droit et l'accomplissement nécessaire d'une mission divine. Or, combattre pour établir partout le règne de la justice, de la science et de la vertu, qu'est-ce autre chose que de combattre pour civiliser le monde? Ce furent là les combats de Grégoire VII, et le sujet pour lui d'une gloire immortelle.»
En lisant ces lignes si calmes, si épiscopales, dans lesquelles est béni avec tant d'amour le nom de ce Grégoire que nous avons vu poursuivi avec tant d'acharnement dans les pages qui précèdent, [Col. 0278B] ne semble-t-il pas au lecteur catholique qu'il se repose avec suavité dans une paix qui ne sera plus troublée? Après ce mandement, on peut le dire, la bataille est gagnée; il n'y a plus d'Alpes; Rome et la France sont unanimes à célébrer la gloire et les vertus de Grégoire, père de la chrétienté. Tout est oublié, renouvelé; le Christ est glorifié dans son serviteur. Mais espérons que bientôt la louange de Grégoire ne retentira plus seulement dans des discours et des instructions pastorales; que bientôt des autels s'élèveront à sa gloire dans cette France qu'il aima et qui le méconnut trop longtemps; qu'enfin, le jour viendra où nous chanterons tous à l'honneur de Grégoire ce bel éloge que Rome et toutes les autres Eglises latines entonnent dans la solennité [Col. 0278C] de ces saints pontifes qui, pour leur fidélité, ont mérité d'échanger la tiare contre la couronne de l'immortalité: Dum esset summus pontifex terrena non metuit; sed ad coelestia regna gloriosus migravit.
Si maintenant, selon notre usage, nous en venons à tirer les conséquences des faits consignés au présent chapitre, elles se présentent en telle abondance, qu'il nous faudrait consacrer un chapitre entier à les recueillir; mais nous nous bornerons à celles qui rentrent directement dans notre sujet.
La première, que nous offrons à ceux de nos lecteurs qui ne comprendraient pas encore toute l'importance de la science liturgique, est que néanmoins, ainsi qu'ils ont pu le voir, un seul fait liturgique a suffi pour mettre en mouvement la plus grande partie [Col. 0278D] de l'Europe et pour occuper la plupart des gouvernements au XVIII e siècle; en sorte que, pour raconter, de la manière la plus succincte, l'histoire d'une page du bréviaire romain, il nous a fallu ajouter soixante pages à cette histoire déjà si abrégée de la liturgie.
En second lieu, on a pu remarquer avec quel soin la divine providence s'est servie de la liturgie comme du seul moyen qui restât au saint-siége de sauver l'honneur d'un de ses plus grands pontifes, à une époque où tout autre moyen que la rédaction officielle de sa légende eût été impuissant à prévenir la prescription contre sa gloire.
En troisième lieu, on a été à même de voir comment [Col. 0279A] un clergé, isolé de Rome, même dans des choses d'une importance secondaire, porte toujours la peine de cet isolement par les contradictions en lesquelles il se précipite, victime de la position fausse où il s'est placé.
En quatrième lieu, c'est un spectacle instructif de voir les magistrats séculiers s'arroger tout naturellement, [Col. 0280A] sur les choses de la liturgie, le pouvoir qu'ils refusent à Rome sur ce point, et raisonner d'ailleurs avec justesse sur l'autorité que donne immanquablement à un fait et à une maxime son insertion dans les livres liturgiques de l'Eglise romaine.
Notitia diplomatica
[Col. 0279B] In adornandis Gregorii VII regestis mihi contigit, ut optatissimo uti praesidio liceret, quod quidem situm in veterrimo registri codice Vaticano est omnium qui exstant et manu scriptorum codicum et editionum fonte. Willelmus enim Giesebrecht V. cl., cum thesauris bibliothecarum et tabulariorum Italicorum ante aliquot annos fruenti aditus ad praestantissimum illum codicem pateret, genuinas ejus lectiones, a quibus haud raro editiones male recedunt, diligenter perscripsit, posteaque, ut locupletarem meum librum, benigne ac liberaliter mecum communicavit. Auxit etiam largitatem muneris, quod cum ab eo petiissem, de proprietate codicis virtuteque ut in meum usum persequeretur scriptura, qua est comitate non dubitavit, quin utilem [Col. 0279C] gratiamque, quae habetur infra, ad me mitteret commentationem. Equidem codicem Vaticanum, ut par fuit, nusquam non secutus, ubi editiones in chronicis signis menda continent, utramque lectionem inter uncos apposui; neque quam Mansi affert codicis Mutinensis varietatem, ne deesset lectori, praetermittendam putavi.
Gregorii bullae nomina testium non praebent. Sententia in iis legitur haec: MISERATIONES TUAE, DOMINE, SUPER OMNIA OPERA TUA (10, 29, 32, 40, 60, 62, 71, 74).
Scriptae per cujus manum bullae sint, non plus quam semel indicatur:
- p. m. Benjamin notarii sacri palatii (3987).
Datae sunt
p m
Petri S. R. E. presbyteri cardinalis ac bibliothecarii
(5, 6, 9, 10, 18, 20, 21, 22, 23, 24, 29, 32 36, 37, 40, 54, 61, 62)
p m
Petri cancellarii atque cardinalis
(39)
p m
Cononis cardinalis presbyteri
(35)
p m
Joannis R. E. diaconi cardinali
(38)
p m
Benjamin fungentis vice Petri S. R. E. presbyteri cardinalis et bibliothecarii
(60).
p m
Gregorii S. R. E. diaconi
(65),
[Col. 0280B] W. Giesebrechti autem commentatio, de qua supra dixi, scripta his verbis est:
«Gregorii VII. Registrum, quod usque ad nostra tempora pervenit, non idem esse ac verum illud et genuinum, quod publica auctoritate olim recepto in curia Romana more compositum erat, cum multae epistolae, quas aliunde notas frustra quaesiveris, satis ostendunt, tum ex eo intelligitur, quod quae ipse Gregorius in illo scripta esse apertis verbis refert, nusquam reperiuntur (lib. VII, ep. 16) . Persuasum igitur habemus, id quod vocant Registrum nihil esse aliud, nisi collectionem epistolarum a scriptore nescio quo confectam atque in lucem prolatam, ut rerum gestarum curiosis pro virili parte consuleret, magnumque Gregorii nomen posteritati commendaret. [Col. 0280C] Quam collectionem jam paulo post obitum hujus papae conscriptam, moxque et in Italia et in Germania innotuisse, Deusdedit cardinalis Romanus in collect. can. (Steph. Borgia del dominio temporale. App. p. 13 sequ.) et Bernoldus Constantiensis in Chron. ad annum 1085 testes sunt.
«In undecim libros, quorum decimus injuria temporum interierit, opus dispositum fuisse editores uno ore confirmant, neque dubitare videntur, quin conservato justo ordine temporum epistolae suo quaeque loco positae sint. Attamen, si paulo accuratius perlustraveris, facile animadvertes, inde ab initio libri VII omnes fere litteras indictione, plurimas vel die, quo datae sint, carere; quanquam in prioribus septem libris indictio et dies fere semper [Col. 0280D] diligenter diffiniuntur. Fieri certe nequit, quin ea re scrupulum nobis injiciatur, et critica arte adhibita inveniemus, nequaquam eo, quo nunc leguntur ordine, sed diversis temporibus eas litteras scriptas esse et saepe inferiorem nunc locum obtinere, quae antepositis multo priores exstiterint. Neglexit igitur, qui Registrum composuit, in extrema operis parte temporum ordinem, quem per septem priores libros diligenter tuitus erat. Quod sane non sine gravi causa admisit, quamvis, quae fuerit, conjectura modo augurari possimus. Ex mea sententia [Col. 0281A] usque ad finem septimi libri vero et genuino Gregorii VII Registro usus ea, quae notatu digna videbantur, inde decerpsit: ipsius papae litteras, acta conciliorum, epistolas ad papam datas, notas de ordinatione episcoporum, etc., quae omnia eodem, quo in Registro erant, ordine in suum librum describenda curavit. Deinde vero ab initio libri VIII hoc valido praesidio destitutus, sive Registrum papae gravissimis illis temporibus (1080-1085) omnino non confectum, sive Gregorio mortuo Salerni relictum erat, sine ordine, quascunque fors et fortuna e diversis locis ei obtulerat, epistolas compegit. Ita accidisse videtur, ut cum in priore parte singulis pontificatus annis singuli libri responderent, et epistolae eodem anno datae eodem quoque libro conjungerentur, [Col. 0281B] in posteriore parte hic ordo plane negligeretur.
«Vehementer vero dubitandum est, num ea librorum descriptio, quam nunc editiones exhibent, auctoritatem habeat vetustatis. Jam id suspicionem movet, quod Deusdedit cardinalis ex septimo libro, qui apud nos omnino 28 epistolas continet 70 a m et 75 a m , et ex octavo quamquam in editionibus non supra 23 a m progreditur, 29 a m et 30 a m laudat. Quod ad septimum quidem librum, aut aliquis error in numeris latet, aut Deusdedit exemplari nostris locupletiore utebatur; nam quae laudantur epistolae in nostris 19 a et 24 a ejusdem libri sunt. Aliter de octavo libro sentiendum est, eae enim epistolae, quas ex hoc commemorat nunc in nono libro [Col. 0281C] reperiuntur, ubi 6 a et 7 a numerantur. Unde in exemplo ejus octavum et nonum librum conjunctum fuisse, probabile et verisimile videatur.
«Sed ut certi aliquid de hac re statuamus, ad codices Registri manu scriptos nos vertamus necesse est. Haud raro in bibliothecis Italicis inveniuntur. Ipse iter per Italiam faciens, Romae duos in archivio Vaticano, quinque in bibliotheca Vaticana (Codd. 3797, 4579, 4907, 5638) , unum Vallicellianum (Cod. C. 17) revolvi; Venetiis unum in bibliotheca sancti Marci inspexi, Mutinensem laudat et in usum suum vertit Joannes Dominicus Mansi. Sed omnes hi libri recentioris sunt aetatis, non ante saec. XVI vel XVII confecti praeter unum illum, qui antiquior in archivio Vaticano exstat, quemque reliquorum [Col. 0281D] omnium tanquam fontem et originem habendum esse, facile probari potest. Ex eodem quoque Antonius Caraffa primus Registrum typis exscribendum curavit, et omnes, qui post eum novam editionem instituendam susceperant, nihil aliud egerant, quam ut Caraffae lectionem, licet plurimis locis valde mendosam, inconsulte ad litteram repeterent, nisi forte lenior sententia ferenda est et de Harduino, nonnulla de conjectura haud male emendante, et de Dominico Mansi, quem codice Mutinensi usum esse jam supra retuli. Antiquissimum vero Vaticanum librum, qui summa cum cura adiri debebat, cum nullus esset fide dignior, post Caraffam nemo non neglexit. Unde factum est, ut usque ad [Col. 0282A] hunc diem omnes Registri editiones plurimis gravissimisque vitiis scaterent. Quae cum ita sint, facile artis criticae peritissimus quisque concedet, omnes quaestiones, quae de indole ac conditione Registri proponantur, totas in hoc ipso codice versari, neque dirimi posse, nisi accurate examinatus fuerit.
«Est vero membranaceus in 4 o min., litteris Latinis, quo genere sub fine saec. XI in usu erant, exaratus; 258 folia continet. In primo quaternione post praefixo manu saec. XIV scripta inveniuntur et privilegium quoddam monasterii apud Bantium et documenta, die 10 mensis Octobr. an. 1369, data quae ad Joannem Palaeologum ad Ecclesiam Romanam reversum pertinent. Tum Registrum excipit his verbis: [Col. 0282B] In Dei nomine. Incipit liber primus Registri septimi Gregorii papae. Anno dominicae incarnationis millesimo LXXIII, indictione XI, Regnante domino nostro, etc. Diversis manibus exaratum est, coaevis tamen et tanta similitudine, ut eas subtiliter discerni haud parvi negotii sit; nec non saepius eadem manus, quam jam in priore operis parte deprehenderis, postea iterum iterumque recurrit. Litterae, quae nunc primae ponuntur in libro undecimo, alia manu scriptae sunt ac praecedentes, rursusque manu plane ab illa diversa eae, quae sequuntur et finem Registro imponunt. Multa deleta, mutata, correcta invenies, ut facile in eam sententiam adduci possis codicem ipsius fuisse, qui collectionem instituerit. Quod ego non enixe contenderim, iterum [Col. 0282C] monens fieri potuisse, ut Deusdedit cardinalis locupletiore exemplo uteretur. Quod ad descriptionem librorum, suus cuique titulus rubro colore praescriptus est, ac quidem iisdem manibus, quae ipsas epistolas exararunt, usque ad librum sextum, neque memoratu indignum videatur, codicem Venetum hos tantummodo sex priorum librorum agnoscere titulos. Liber VII et VIII in codice Vaticano eosdem quidem, quos in editionibus, titulos ferunt, eosque rubro colore insignitos, sed relictis lacunis manus paulo recentior, ni fallor saec. XII exeuntis eos inscripsit. Denique librarius quidam, qui multo post confectum librum manum imposuit, post epistolam 23 libri VIII, ubi nullum sane indicium vel signum [Col. 0282D] novi libri exstitit, haec verba atramento interposuit: Ex libro VIII Registri ejusdem Gregorii papae septimi. Idemque post epistolam ad Flandrenses (Mansi, Coll. conc. XX, p. 370) novam inscriptionem adjecit: Incipit liber X, tum vero correxit XI. Singulis epistolis scribae, cum ipsum Registrum conficerent, neque inscriptiones neque numeros adjunxerunt. Ille vero, qui titulos VII et VIII supplevit, etiam inscriptiones epistolis usque ad finem Registri et numeros Latinos usque ad ep. 47 libri secundi rubro colore adjecit. Post atramento numeros Latinos prosecutus est usque ad ep. 9 libri tertii librarius ille, qui novos titulos libri VIII et XI commentus erat. Quae sequuntur epistolae decimo quarto demum saeculo Arabicis notis signatae sunt haud dubie ab eodem scriptore, [Col. 0283A] qui indicem Registri composuit. Epistolis enim Gregorianis, f. 237 ad finem perductis, in iis, quae restant foliis saec. XIV index additus est, hoc modo initium sumens:
« Incipit Registrum epistolarum et conciliorum domini Gregorii septimi sanctissimi et gloriosissimi Romanorum pontificis, qui electus fuit post mortem domini Alexandri II in ecclesia Sancti Salvatoris, anno Dominicae incarnationis MLXXIII.
« Habetur autem in hoc libro ejus memoria per XI annos tantum, secundum quos volumen hoc in XI libros partitus est, gestis ejus singulis illorum annorum in uno libro contentis.
- Habet primus liber epistolas numero 84.
- Secundus vero habet epistolas numero 76.
- [Col. 0283B] Tertius vero habet epistolas numero 21.
- Quartus habet epistolas numero 28.
- Quintus habet epistolas numero 23.
- Sextus habet epistolas numero 40.
- Septimus quidem habet epistolas 27.
- Octavus autem habet epistolas 23.
- Nonus vero habet epistolas 35.
- Decimus vero liber non est, vel est error in libro et particione librorum.
- [Col. 0284A] Undecimus habet epistolas duas.
« In quolibet libro est Registrum celebrationis concilii, quod in quolibet istorum annorum legitur celebrasse. Sunt multa etiam principum juramenta, aliqua decreta et hujusmodi, quae in ipsa tabula patefiunt.
«Ex iis, quae hactenus de codice Vaticano disputavi, manifesto nisi fallor, patet, Gregorii epistolas antiquitus in octo, non in undecim libros distributas fuisse, et ita quidem, ut priores septem libri ex ordine veri Registri ad singulos annos pontificatus responderent, in octavum vero reliquas epistolas annorum ratione non habita scriptor rejiceret. Tantum ergo abest, ut decimus liber injuria temporum interierit, ut vere nunquam exstiterit. Prima sinceraque [Col. 0284B] Registri dispositio postea jam in ipso codice Vaticano a librario quodam mutata est, qui ratione operis minime perspecta, omnes ejus libros in singulos pontificatus annos convenire voluit et hanc ob causam octavum librum in plures dividit. Quam novam librorum distributionem deinde plerique codices et omnes editiones ex codice Vaticano receperunt.
Registrum
Anno Dominicae incarnationis millesimo septuagesimo tertio, indictione undecima.
Regnante Domino Jesu Christo, anno clementissimae incarnationis ejus millesimo septuagesimo tertio, indictione et luna undecima, X Kalendas Maii, feria secunda, die sepulturae domini Alexandri bonae memoriae secundi papae, ne sedes apostolica diu lugeat proprio destituta pastore, congregati in basilica Beati Petri ad Vincula, nos sanctae Romanae catholicae et apostolicae Ecclesiae cardinales, clerici, acolythi, subdiaconi, diaconi, presbyteri, praesentibus venerabilibus episcopis et abbatibus, clericis et monachis consentientibus, plurimis turbis utriusque sexus diversique ordinis acclamantibus, eligimus nobis in pastorem et summum pontificem virum religiosum, geminae scientiae prudentia pollentem, aequitatis et justitiae praestantissimum amatorem, in adversis fortem, in prosperis temperatum, et, juxta Apostoli dictum, bonis moribus ornatum, pudicum, modestum, sobrium, castum, hospitalem, domum suam bene regentem [Col. 0284D] Dantur variantes quos ex Mutinensi cod. ms. saeculi quidem XVI, sed ex antiquiori bonae frugis descripto eruit, et ad me transmisit P. Franc. Anton. Zacharia S. J. MANSI. , in gremio hujus matris Ecclesiae a pueritia satis nobiliter educatum et doctum, atque pro vitae merito in archidiaconatus honorem usque hodie sublimatum, Hildebrandum videlicet archidiaconum, quem a modo [e modo] usque in sempiternum et esse et dici Gregorium papam et apostolicum volumus et approbamus [approbatis eum? approbamus]. Placet vobis? placet. Vultis eum? volumus. Laudatis eum? laudamus.
Acta Romae, decimo Kalendas Maii, indictione undecima.
Nuntiat se invitum in demortui Alexandri pontificis locum suffectum. Rogat ut Deum pro se deprecetur, et ad se quantocius veniat.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus DESIDERIO [Col. 0285] De Desiderio abbate Leo Ostiensis libro III Chronici Cassin. abbati monasterii Sancti Benedicti Montis Cassini salutem in Christo Jesu.
Dominus noster papa Alexander mortuus est, cujus mors super me cecidit, et omnia viscera mea concutiens, penitus conturbavit. Nam in morte quidem ejus Romanus populus, contra morem, ita quievit, in manu nostra consilii frena dimisit ut evidenter appareret ex Dei misericordia hoc provenisse. [Col. 0285B] Unde accepto consilio hoc statuimus ut, post triduanum jejunium, post litanias, et multorum orationem eleemosynis conditam, divino fulti auxilio statueremus quod melius de electione Romani pontificis videretur. Sed subito cum praedictus dominus noster papa in ecclesia, [ Ad. Sancti, sic ubique ] Salvatoris sepulturae traderetur, ortus est magnus tumultus populi et fremitus, et in me quasi vesani insurrexerunt, ita ut cum Propheta possim dicere: Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. Laboravi clamans, raucae factae sunt fauces meae (Psal. LXVIII) ; et: Timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae (Psal. LIV) . Sed quia in lecto jacens, valde fatigatus, satis dictare nequeo, angustias meas enarrare supersedeo. Te [Col. 0285C] itaque per omnipotentem Dominum rogo, ut suffraganeos fratres et filios, quos in Christo nutris, ad exorandum Deum pro me provoces, et ex vera charitate invites quatenus oratio, quae me liberare debuit ne incurrerem periculum, saltem tueatur in periculo positum. Tu autem ipse quantocius ad nos venire non praetermittas, qui quantum Romana Ecclesia te indigeat et in prudentia tua fiduciam habeat non ignoras. Dominam Agnetem imperatricem et Rainaldum venerabilem Cumanum episcopum ex nostra parte saluta et quantum erga nos dilectionis habuerint nunc ut ostendant nostra vice fideliter obsecra.
Data [Datum, et sic semper ] Romae XI [IX]. Kalendas Maii, indictione XI.
Ejusdem argumenti
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GISULFO Salernitano principi, salutem in Christo Jesu.
Dominus noster Alexander papa mortuus est, cujus mors super me cecidit. ( Omnia ut supra usque ad id quod ait ): Te itaque per omnipotentem Dominum rogo, ut venerabilem Patrem Leonem et [Col. 0286A] caeteros religiosos viros in partibus illis commorantes, ad exorandum Deum pro me ex vera charitate invites, ut oratio quae me liberare debuit, ne incurrerem periculum, saltem tueatur in periculo positum. Tu autem ipse quantocius ad nos venire non praetermittas qui quantum Romana Ecclesia te indigeat et in prudentia tua fiduciam habeat non ignoras.
Data Romae XI [VIII] Kalendas Maii, indictione undecima.
Ejusdem argumenti; rogat etiam ut legatos mittat.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GUIBERTO Ravennati archiepiscopo salutem in Christo [Col. 0286B] Jesu.
Non dubitamus famam litteras nostras antevelasse, et tam vobis quam multis aliis, domini nostri Alexandri papae obitum nuntiasse. Quod autem mihi valde gemendum est; mors ejus super me cecidit, et omnia viscera mea concutiens penitus conturbavit. Nam in morte ejus primo quidem Romanus populus contra morem ita quievit et in manu nostra consilii frena dimisit ut evidenter appareret ex Dei misericordia hoc provenisse. Unde accepto consilio hoc statuimus ut post triduanum jejunium, post litanias, et multorum orationem eleemosynis conditam, divino fulti auxilio statueremus quod de electione Romani pontificis videretur melius. Sed subito, cum praedictus dominus noster papa in ecclesia [Col. 0286C] Sancti Salvatoris sepulturae traderetur, ortus est magnus tumultus populi et fremitus, et in me quasi vesani insurrexerunt, nil dicendi, nil consulendi facultatis aut spatii relinquentes. Violentis manibus me in locum apostolici regiminis, cui longe impar sum, rapuerunt. Ita recte ego cum propheta possum dicere: Veni in altitudinem maris et tempestas demersit me; laboravi clamans, raucae factae sunt fauces meae (Psal. LXVIII) . Denique timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae (Psal. LIV) . Sed quia multis et magnis curis fatigatus satis dictare nequeo, miserias meas enumerare supersedeo. Rogo itaque vos per omnipotentem Deum, ut charitatem, quam erga Romanam Ecclesiam [Col. 0286D] maxime hoc tempore, et, ut meminisse debetis, erga me specialiter vos gerere promisistis, quoniam quidem tempus, et rerum qualitas ejus [eam] probari postulat nunc quidem in me, et si non meis meritis, saltem amore apostolorum ostendere curetis; et suffraganeos ac filios Ecclesiae vestrae ad exorandum Deum pro me invitetis, ac commoneatis, quatenus ad ferendum onus, quod mihi invito et valde reluctanti impositum est, vires tribuat, manum porrigat, ut si me totum [ forte, tutum. HARD. Ita et MUTINEN.] in portu stare noluit, saltem in tam alta pericula [Col. 0287A] projectum non relinquat; ego enim sicut in ea charitate non ficta vos diligo, ita eamdem, et quaecunque ejus officia sunt, a vobis indubitanter exigo. Neque vero dilectioni vestrae dubitandum est, quin Romanam Ecclesiam, et eam, cui Deo auctore praesidetis, ea concordia, et quantum cum communi utriusque honore poterimus, omnimoda charitate copulare desideremus, ut in nostris etiam animis semper conjuncta pax et plena dilectio connectatur. Sicut igitur prudentiam vestram hortati sumus, ita etiam per elementa nostra nos velle ac desiderare cognoscite, videlicet ut frequenter inter nos legatis discurrentibus collaetari, et mutua consolatione gaudere possimus.
Data Romae VI Kalendas Maii, indictione undecima.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus BEATRICI ducissae [duci], UGONI abbati Cluniacensi, MANASSAE archiepiscopo Remensi [ Ad. SUENONI] regi Danorum, abbati Massiliensi.
Incoeptis [in caeteris] quidem a paribus, sed circa finem singulis epistolis juxta locorum et personarum competentiam discrepantibus.
Data Romae IV Kalendas Maii, indictione undecima.
Praecipit ut vidua, quae consanguineo suo nupserat, donis et dote ab eo relictis privetur.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus RAINERIO Florentino episcopo, salutem in Christo Jesu.
Praesentium portitor apicum nostris insinuavit auribus fratrem suum, contra divinum jus, contra sanctorum Patrum institutum, consanguineae suae thalamis adhaesisse, canonicis Florentinae Ecclesiae ne hoc facinus perpetraret prohibentibus eum canonice. Quo viam universae carnis ingresso. relicta illius consanguinea scilicet cum dono atque dote, quam injuria divinarum nec non et humanarum legum [Col. 0287D] non est verita suscipere, ad alterius viri torum disponit transmigrare, eum potius scelus quod commisit perpetuo oporteret eam flere. Tua itaque fraternitas consanguinitatis lineam a majoribus natu ejusdem loci diligenter inquirat; quam si inter defunctum virum eamdemque vivam mulierem invenerit, ad aliarum exemplum ita studeat canonica auctoritate omnia dotalia instrumenta cassare et ad nihilum redigere, ne de illicito quod contraxit conjugio aliquam mercedem recipiat, qua laetari possit in posterum. Sicut nos diligis, ita nostrae jussionis primitias ad effectum perducere tua ne insistat charitas.
Data Romae III Kalendas Maii, indictione undecima.
Legatum mittit, qui eis Alexandri obitum et suam electionem narret. Monet ut monachos et abbatem Cluniacensem ad pacem flectant. Et si comes de Rocyo [Roceio], sicut ipse jusserat, in Hispaniam non fuerit contra paganos profectus, vel si alii principes illuc contra eosdem proficisci velint, legatus a se missus illuc tendat. Tandem monet ut quamprimum redeant.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GIRALDO Ostieni episcopo et RAIMBALDO subdiacono, in legatione Galliae constitutis, salutem in Domino Jesu Christo.
Rumorem obitus domini nostri Alexandri papae, [Col. 0288B] qui XI Kalendas Maii spiritum Deo reddidit, et nostrae promotionis famam jam ad vos pervenisse credimus, sed eadem plene vos cognoscere cupientes ad certissima eorum indicia aptiorem hoc dilecto filio et cardinali sanctae Romanae Ecclesiae presbytero, qui ambolus interfuit, in partes illas mittendum nostrorum nomine [neminem. Ita et in MUTIN.] judicavimus. Itaque quid et qualiter de utroque factum sit per hunc mera veritate percognita, ut orationes ad Deum fieri sollicite procuretis charitatem vestram valde rogamus, quatenus et illius animam ad gaudia aeterna beatitudinis transferat et nobis ad ferendum onus impositum auxilium suae miserationis impendat. Quia vero hunc [Col. 0288C] confratrem nostrum, videlicet Ugonem [Hugonem] Candidum, in partes illas dirigi tempus et rerum competentia postulasse videbatur, prudentiam vestram omnino exoratam esse volumus, quatenus Ugonem [Hugonem] Cluniacensem abbatem et totam congregationem fratrum ita ad pacem et integram hujus dilectionem flectere et conjungere studeatis ut auxiliante Deo nihil in eorum mentibus quod invisum, aut dissensionis nube sit obtectum relinquatis. Nam et hic, abjecto omni arbitrio suo, ad cor nostrum nostraque consilia rediens, in eodem sensu eademque voluntate ac studio nobis est connexus; et ea quae antehac sibi imposita sunt, vivente adhuc domino nostro papa, ex aliorum magis, quam ex [ deest ex in Rom. edit ] ejus culpa prodiisse cognovimus. [Col. 0288D] Praeterea haec meminisse debetis quod in litteris domini nostri beatae memoriae Alexandri, et nostra quoque legatione orati et commoniti fuistis, quatenus causae Evuli [Eboli. MUTIN. Evoli] comitis de Roceio per vos, et per antedictum abbatem favorem addere insisteretis; et cognita pactione quam nobiscum de terra Hispaniae pepigit in scripto quod sibi dedimus, una cum consilio abbatis, tales illuc personas dirigi procuraretis qui et errorem Christianorum qui ibi reperiuntur in spiritualibus corrigere saperent, et in exquirendis causis Sancti Petri juxta tenorem pactionis, si res bene procederet, sat idonei forent. Quod si ita factum est, nobis multum placet; sin vero adhuc aliqua occasione praetermissum est, aut etiam si eadem conventio ab [Col. 0289A] aliis quibusdam principibus quos in eamdem partem seorsum ab Evulo suis copiis ituros intelleximus nondum exquisita est, volumus ut cum vestro consilio et abbatis Hugo cardinalis illuc tendat, et aequam ab omnibus ex parte Sancti Petri pactionem et debitum exigat. Vos autem ex nostra parte rogate abbatem ut tales sibi adjungat qui eum comitentur, quorum consilio et adjutorio iter et laborem illum fiducialiter aggredi possit, legatione tamen in eo principaliter posita. Extra Hispaniam vero nullius unquam publici rerum ecclesiasticarum negotii sine vestro consensu, quandiu vos in Gallia fueritis, licentiam sibi dedimus faciendi. Caeterum de mora vestrae reversionis valde miramur praesertim cum jam redire commoniti, in tanta vestri reditus exspectatione [Col. 0289B] ne morarum quidem nobis causas indicastis. Unde dilectionem vestram admonemus ut quantocius possitis ad nos revertamini, quatenus et quid egeritis cognoscamus, et de caetero consultius, adjuvante Deo statuere valeamus. Praeter haec jam saepe memoratum abbatem specialiter commoneri et plurimum a vobis vice nostra exorari cupimus quatenus charitatem quam hactenus in nos habuit nunc, cum maxime opus est, indefessa exhibitione conferat, et infirmitatem nostram suis et sanctissimae congregationis suae orationibus tanto subnixius adjuvare studeat quanto imbecillitatem nostram sub accumulato pondere gravius premi non ignorat.
Data Romae secundo Kalendas Maii, indictione undecima.
Significat comiti de Roceio sub quadam conditione eam Hispaniae partem concessisse, quam a Saracenorum manibus eriperet. Prohibet alios principes in eamdem regionem cum copiis ingredi, partemque ullam illius provinciae sibi vindicare, nisi interveniat aequa pactio persolvendi jura Sancti Petri; qua de re legatos mittit.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus, omnibus principibus in terram Hispaniae proficisci volentibus, perpetuam salutem in Domino Jesu Christo.
Non latere vos credimus regnum Hispaniae ab antiquo proprii juris Sancti Petri fuisse, et adhuc [Col. 0289D] (licet diu a paganis sit occupatum) lege tamen justitiae non evacuata, nulli mortalium, sed soli apostolicae sedi ex aequo pertinere. Quod enim auctore Deo semel in proprietatis ecclesiarum juste pervenerit, manente eo, ab usu quidem, sed ab earum jure, occasione transeuntis temporis, sine legitima concessione divelli non poterit. Itaque comes Evulus [Evolus] de Roceio, cujus famam apud vos haud obscuram esse putamus, terram illam ad honorem sancti Petri ingredi et paganorum manibus eripere cupiens, hanc concessionem ab apostolica sede obtinuit ut partem illam unde paganos suo studio et adjuncto sibi aliorum auxilio expellere posset, sub conditione inter nos factae pactionis ex parte Sancti Petri possideret. Qua in re et labore quicunque vestrum [Col. 0290A] sibi adhaerere voluerit, omni charitatis affectu commonitus erga honorem sancti Petri talem animum gerat, ut ab eo et munitionis auxilia in periculis et merita fidelitatis praemia securus accipiat. Si autem aliqui ex vobis seorsum ab illo propriis copiis eamdem terram aliqua in parte intrare paraverint, decet ut militiae causam ex animi devotione quam justissimam sibi proponant, jam nunc omni voto concipientes et ex corde statuentes ne, capta terra, easdem quas illi qui nunc Deum ignorantes eam occupant injurias sancto Petro faciant. Hoc enim neminem vestrum ignorare volumus quoniam, nisi aequa pactione persolvendi juris Sancti Petri in regnum illud animadvertere statueritis, potius vobis apostolica auctoritate, ne illuc tendatis [Col. 0290B] interdicendo, contraferemur quam sancta et universalis mater Ecclesia, idem a filiis suis quod ab hostibus patiendo, non jam proprietatis suae, sed filiorum detrimento saucietur. Quamobrem hunc dilectum filium Hugonem et cardinalem sanctae Romanae Ecclesiae presbyterum in partes illas misimus, in cujus ore nostra ad vos consilia et decreta plenius apertiusque disserenda ac vice nostra disponenda posuimus.
Data Romae II Kalendas Maii, indictione undecima.
[Col. 0290C] Eorum legationem confirmat, hortatur ut orationes pro se fieri curent.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus, UBERTO clerico, et ALBERTO diacono, salutem in Domino Jesu Christo.
Obitum domini Alexandri papae jam vos accepisse fama nuntiante credimus, et quam repente, quantaque populi violentia nos indigni et reluctantes ad regimen apostolicae sedis lati [ forte elati. HARD. et MUTIN. sublati] sumus. Sed ne eventus harum rerum animos vestros in exsequenda vobis commissa legatione aut timore seu aliqua ambiguitate pertentet, ad confortandam charitatem vestram haec succincte vobis scripsimus, ut omnem in Deo et sancto Petro, cujus filii et legati estis, fiduciam habentes, ad quae missi estis, viriliter et incunctanter apostolica [Col. 0290D] vice fulciamini, et in facienda justitia fideli constantia accingamini. Nam et ea quae a beatae memoriae domino nostro Alexandro papa injuncta vobis et commissa sunt, nos quoque praesenti auctoritate injungimus, firmiterque committimus, in quibus peragendis ut monita damus, ita auxiliante Deo, apostolicae consolationis et auctoritatis subsidia vigilanti studio conferre procurabimus. De caetero vos monemus ut in locis venerabilibus, ad quos veneritis, orationes pro me fieri obsecretis, quatenus omnipotens Deus, qui desiderium meum nunquam ad honorem istum anhelasse cognoscit, ad ferendum tam grave onus, quod impositum ejus timore recusare non audebam omnes facultates infirmitati meae pius impendat.
[Col. 0291A] Data Romae II Kalendas Maii, indictione undecima.
Gratum sibi fuisse scribit quod litteris fuerit de sua promotione gratulatus; significat tamen se dolere de suscepto pontificali munere, ostendit suam erga eum et regem dilectionem, optat ut rex suis monitis acquiescat.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GOTTIFREDO [GOTEFREDO] duci, salutem in Domino Jesu Christo.
Grata nobis est laetitia tua, quam in litteris tuis de promotione nostra te habere cognovimus, non ut hoc aliqua causae nostrae delectatio faciat, sed [Col. 0291B] quod eam ex fonte sincerae dilectionis et fideli mente derivatam esse non dubitamus. Nostra enim promotio quae tibi caeterisque fidelibus piam de nobis existimationem et gaudium administrat, nobis interni doloris amaritudinem et nimiae anxietatis angustias generat. Videmus enim quanta nos sollicitudo circumstat, sentimus quantum nos suscepti oneris sarcina gravat; sub quibus dum nostrae infirmitatis conscientia tremit, anima nostra in Christo potius dissolutionis requiem quam in tantis periculis vitam cupit. In tantum quippe commissi nobis officii consideratio nos sollicitat, ut nisi in orationibus spiritualium hominum post Deum aliqua fiducia nos sustentaret, curarum immensitate mens nostra succumberet. Peccatis enim facientibus [Col. 0291C] ita pene totus mundus in maligno est positus ut omnes, et praecipue qui in Ecclesia praelati sunt, eam potius conturbare quam fideli devotione defendere vel celebrare contendant, et dum suis aut lucris aut praesentis gloriae desideriis inhiant, omnibus quae ad religionem et justitiam Dei pertinent se, velut hostes, opponant. Quo magis nobis dolendum est, qui susceptum universalis ecclesiae regimen in tanta difficultate nec rite administrare, nec tuto deserere possumus. Caeterum quia fidei et constantiae virtutem, donante Deo, in te sitam esse cognovimus, omnem quam oportet in charissimo sancti Petri filio in te fiduciam habentes, animum tum de nostra idem constantissima dilectione, et erga honores [Col. 0291D] tuos promptissima voluntate nequaquam dubitare volumus. De rege vero mentem nostram et desiderium pleno cognoscere potes, quod, quantum in Domino sapimus, neminem de ejus praesenti ac futura gloria aut sollicitiorem, aut copiosiori desiderio nobis praeferri credimus. Est enim haec voluntas nostra ut primum oblata nobis opportunitate per nuntios nostros super his quae ad profectum Ecclesiae, et honorem regiae dignitatis suae pertinere arbitramur, paterna cum dilectione et admonitione conveniamus. Quod si nos audierit, non aliter de ejus quam [ add. de] nostra salute gaudebimus; quam tunc certissime sibi lucrari poterit, si in tenenda justitia nostris monitis et consiliis acquieverit; sin vero (quod non optamus) nobis odium pro [Col. 0292A] dilectione, omnipotenti autem Deo pro tanto honore sibi collato dissimulando justitiam ejus contemptum non ex aequo reddiderit, interminatio qua dicitur: Maledictus homo, qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , super nos, Deo providente non veniet. Neque enim liberum nobis est alicujus personali gratia legem Dei postponere, aut a tramite rectitudinis pro humano favore recedere, dicente Apostolo: Si hominibus placere vellem, servus Dei non essem (Gal. I) .
Data Romae II Nonas Maii, indictione undecima.
[Col. 0292B] Ut discordiam inter archiepiscopum Ravennatem et cives Imolenses sedet. Et si archiepiscopus eos a sedis apostolicae ditione conatur avellere, illius auxilium praebeat, donec legati illuc proficiscantur.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GUIDONI Imolensi comiti, salutem in Domino Jesu Christo.
Quidam Imolenses nostram adeuntes praesentiam conquerendo nobis indicavere quod confrater noster Guibertus [Gibertus, et sic semper ] archiepiscopus Ravennas eos contra honorem sancti Petri, cui fidelitatem juravere, suae omnino ditioni subigere, et ad juranda sibi fidelitatis attentet sacramenta compellere. Verum haec relatio tanto plus admirationis [Col. 0292C] nobis attulit quanto perspecta dudum in eo et fraterna charitas, et sacerdotalis honestas suspicionis in illum indubitantius causas excludit. Neque enim credere possumus tam prudentem virum ita aut naturae aut dignitatis suae loci oblitum esse ut qui apotolorum principi fidelitatem ipse jurejurando promisit, neglecto periculo suo, alios qui idem fecerunt ad perjurium nitatur per exquisita ab eis sacramenta pertrahere. Attamen quaecunque inter eos discordia aut molestiarum sit occasio, quatenus eam sedare, et si possis, salvo honore sancti Petri, firma studeas pace decidere, prudentiam tuam valde rogamus. Quod si aliquibus malis impedientibus non possis efficere, et praedictus confrater noster archiepiscopus aut alia quaelibet persona praefatos cives [Col. 0292D] a fidelitate sedis apostolicae non desinat obstinata coercitatione [ forte coercitione. II.] divellere, sicut apostolorum tibi praesidia apud omnipotentem Deum prodesse, et in hac vita non sine meritorum compendio praesidere cupis ita eis [cupias, ita sit] praesenti auctoritate rogatus, et commonitus, defensionis auxilia, donec legati nostri in partes illas veniant, conferre non desinas. Nos equidem cum omnibus, si fieri potest, pacem habere ardenter cupimus, sed eorum conatibus qui ad injuriam sancti Petri, cujus servi sumus, extendere se moliuntur, divina adjuti tam virtute quam justitia obviare non refugimus.
Data Romae Kalendis Junii, indictione undecima.
Hortatur ut Simoniacos evitent. De Lucensi electo aliqua commemorat. Significat se mittere viros religiosos ad regem, qui illum ad Romanam Ecclesiam revocent.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus BEATRICI, et ejus filiae MATHILDI, salutem in Domino Jesu Christo.
Sicut beatus Gregorius in quodam super moralia Job explanationum libro ait: Statutum est apud supernum judicem quanta unumquemque aut ferire adversitas, aut debeat mulcere prosperitas. Quicunque ergo sive spe hujus, vel timore illius in tempore tentationis ab his quae recta sunt deviat, nec sperare [Col. 0293B] in Deum, nec divinarum eloquiis Scripturarum se adhaerere manifestat. Hoc autem ideo dicimus quia nobis et vobis, imo omnibus qui confortes adoptionis filiorum Dei esse cupimus, non tam occasiones nostrae existimationis, videlicet quid hinc prosit, inde noceat, intuendae sunt, quam illud ut justitiam Dei, quae nunquam beatitudinis fine carebit, fortiter teneamus, sollicite pensandum et enitendum est. Scriptum est enim: Sed et si quid patimini propter justitiam, beati (II Petr. III) . Nostis, dilectissimae sancti Petri filiae quam aperte Longobardorum episcopi Simoniacam haeresim defendere ac fovere praesumpserint, cum Gotefredum [Gotifredum] Simoniacum, et ob hoc excommunicatum, atque damnatum sub specie benedictionis maledixerint, [Col. 0293C] et sub umbra ordinationis exsecratum haereticum constituerint. Nempe qui hactenus lapides et sagittas latenter contra Dominum jactarunt, jam nunc ad subvertendam religionem, et immobilem sanctae Romanae Ecclesiae petram concutiendam, non dubie praecursores Antichristi, et antiqui hostis satellites in apertum furoris sui campum prosiluerunt. Quibus favere vel consentire quam periculosum sit, prudentia vestra inde perpendat; quod beatus Gregorius dicit: «Talibus non summopere obviare, quid aliud est, nisi fidem negare?» Unde nobilitatem vestram hortamur et valde rogamus ut communionem illorum evitare et declinare studeat, ne factionibus eorum consilia vel adjumenta praebeat. Neque vero in hac re aliqua hujus [Col. 0293D] mundi ratio, quae quidem vana, transitoria, et deceptiva est, vos commoveat; quoniam per misericordiam Dei, et sancti Petri, nulla vos inimicorum versutia laedere poterit, si mentem vestram libera conscientia defendit. De electo vero Lucensi, non aliud vobis respondendum esse pervidimus [providimus], nisi quod in eo tantam divinarum litterarum scientiam, et rationem discretionis esse percepimus, ut quae sinistra, quae sit dextra ipse non ignoret. Quod si ad dexteram inclinaverit, valde gaudemus; sin vero, quod absit ad sinistram, utique dolemus: sed nullius personae gratia vel favore impietati assensum dabimus. De rege autem, ut antea in litteris nostris accepistis, [Col. 0294A] haec est voluntas nostra, ut ad eum religiosos viros mittamus, quorum admonitionibus, inspirante Deo, ad amorem sanctae Romanae et suae matris Ecclesiae eum revocare, et ad condignam formam suscipiendi imperii instruere et expolire valeamus. Quod si nos, quod non optamus, audire comtempserit, nos tamen a matre nostra Romana Ecclesia, quae nos nutrivit, et saepe filiorum suorum sanguine alios generavit filios, custodiente Deo, exorbitare nec possumus nec debemus. Et certe tutius nobis est defendendo veritatem pro sui ipsius salute adusque sanguinem nostrum sibi resistere, quam ad explendam ejus voluntatem iniquitati consentiendo secum, quod absit ad interitum ruere. Valete in Christo, charissimae, et in nostro dilectione corde tenus vos annexas [Col. 0294B] esse scitote.
Data Romae VIII Kalend. Junii [Julii], indictione undecima.
Ostendit se ipsius litteris commotum bene jam de ipso existimare; ut autem hanc opinionem de eo retineat, rogat ipsum ut ecclesiae Romanae statuta amplectens contra ejus adversarios pro viribus certet.
GREGORIUS in Romanum pontificem electus GULIELMO Papiensi episcopo salutem in Domino Jesu Christo.
Nonnulla nobis frater de te antehac relata sunt, [Col. 0294C] e quibus animus noster non immerito turbari debuit; sed in epistola tua longe alia cognoscentes, ad meliorem opinionem, et spem gaudii adducti sumus, cupientes et illa vana fuisse, et fidem eorum quae tua dilectio spondet operum attestatione percipere; cujus rei praesens et copiosa tibi materia suppetit, ut et his quae de te credenda suades, exclusa dubitatione credamus, et fraternitatem tuam integra charitate nobis, imo sanctae Romanae Ecclesiae adstrictam fore comprobemus. Fiat itaque nobis indicium, quam unanimi studio eadem nobiscum velle, et pro libertate sanctae Ecclesiae quibus nos repugnamus toto nisu resistere paratus existas, videlicet ut his qui catholicam fidem et ecclesiasticae religionis regulas conantur evertere, non solum [Col. 0294D] non consentire, sed ea parte, quae pro reverentia hujus sanctae sedis et debito perceptae fidei cultu illis contraire decrevit, tuis consiliis adjutorioque suffulta, pro tuis viribus te quoque repugnare ostendas. Hoc autem indubitanter scias, quoniam, si Mediolanenses catholici hujus rei testimonium de te nobis dederint, ut Gotefredo excommunicato, et episcopis qui ejus causa excommunicationis periculum incurrerunt, prudenter obsistas, et eis qui in certamine Christi sunt fideliter solatium praebeas, non aurum vel argentum, nec aliqua fraternitatis tuae studia vel obsequia nostrae et totius Romanae Ecclesiae charitati aeque te et causas tuas commendare et indissolubili cura annectere poterunt. In hoc etenim charissimum filium, et fidum cooperatorem [Col. 0295A] sanctae Romanae Ecclesiae potissimum te demonstrare poteris, si ejus statuta, quae a tramite sanctorum Patrum non recedit, amplexando fortiter et defendendo tenueris. Quod quidem prae caeteris Longobardorum episcopis te oportet agere, ut sicut apostolica et universalis Ecclesia eam cui Deo volente praeesse dignosceris, speciali gratia et honore sublimavit; ita, cum necessitas et causarum labor exegerit, in sollicitudine matris desudet acrius, quae charitatis ejus et vicariae dispensationis munus sortitur opimius.
Data Romae III [IV] Kal. Julii, indictione undecima.
Ne monachos Sancti Remigii amplius vexet, et juxta canonicas sanctiones abbatem ibi ordinandum curet.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei MANASSAE Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Si loci tui, frater dilectissime, dignitatem, si officii debitum, si statuta divinarum legum, denique si eam quam sanctae Romanae Ecclesiae reverentiam et charitatem debes diligenter attenderes, profecto rogatus et monita sedis apostolicae non toties apud te frustrari permitteres; praesertim cum gravis culpa sit in hujusmodi causa te monitoris vocem provocasse [Col. 0295C] vel exspectasse. Nam quaecunque nobis e commissa dispensatione imminent, negligere quidem ea absque periculo nostro non possumus, nedum voluntate et studio confundere securum nobis esse putemus: siquidem meminisse debet prudentia tua, quoties dominus et praedecessor noster Alexander venerandae memoriae papa, et nos, tum per epistolas tum per legatos, de causa monasterii Sancti Remigii rogando et hortando te admonuimus, ne toties apostolicam audientiam fratrum clamoribus fatigari urgente necessitate sineres, ne quemquam ibi, cui sacri canones contradicerent, in loco abbatis apponeres, neu, bona monasterii ab usu congregationis auferendo, locum inopia dissipares; sed talem ibi ad regimen abbatiae constitui regulariter [Col. 0295D] procurares, cui nec in exterioribus providendi diligentia, nec in spirituali moderamine religio deesset aut scientia. Quod cum saepe te facturum nobis per legatos tuos promiseris, necdum tamen adimplere curasti; sed, ut multorum relatione comperimus, de die in diem venerabilem locum illum asperius ac miserabilius tractas, et, ut detrimenta bonorum temporalium taceamus, religiosas quoque fratrum personas crudeli ac contumeliosa captione coarctas. Unde tui ipsius solertia perpendere potest quam gravis super hac re et te culpa et nos molestia mordeat, quod apostolicae sedis auctoritas loco et fratribus, quibus te jamdudum paternis affectibus consuluisse decuerat, necdum erga te ad pacem et quietem prodesse potuit. Tentare tamen adhuc, frater [Col. 0296A] dilectissime, et miti oratione animum flectere destinavimus, rogantes et ex parte beatorum apostolorum Petri et Pauli, et nostra, per eos apostolica auctoritate commonentes, ut, si deinceps spem in nostra fraternitate et dilectione habere volueris, sine omni dilatione talem personam regulariter ibi ordinari in abbatem procures, quae huic ordini et officio decenter congruat, et caetera, quae necessitas et justitia monasterii exigit, ita corrigas et emendes, ne fratrum ulterius ad nos referri querela debeat. Quod si denuo in hac reverentiam sancti Petri et nostram qualemcunque charitatem amicitiamque contempseris procul dubio (quod nos inviti dicimus) apostolicam in te severitatem et iracundiam provocabis.
[Col. 0296B] Data Romae secundo Kalendas Julii, indictione undecima.
Ut litteras suas ad Remensem archiepiscopum admittat, et monachos Sancti Remigii tueatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI abbati Cluniacensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Noverit sanctitas vestra hos fratres monachos monasterii Sancti Remigii esse, quibus apud sedem apostolicam pro consolatione loci sui, quem Manasses Remensis archiepiscopus quotidie dissipat ac [Col. 0296C] confundit, diu commorantibus, non aliud ad praesens solatium opportunius exhibere potuimus, quam quod eidem archiepiscopo litteras pariter cum istis vobis redditas destinavimus; in quibus eum, si cum beato Petro et Romana Ecclesia pacem sperare velit, praefatum monasterium regulariter ordinare, et in quiete dimittere multum rogamus et admonemus; quas ut vestra charitas illi per idoneum nuntium mittat, et nobis quidquid pro his fecerit oblata primum opportunitate rescribat, nostra sollicitudo desiderat. Interim vero fratres istos desolationem loci sui videre fugientes benignitati vestrae commendamus, quatenus de his tandiu curam habere non pigeat, donec, miserante Deo, optatam quietem in monasterio suo eos habere posse [Col. 0296D] contingat.
Data Romae II Kalend. Julii, indictione undecima.
Nuntiat se excommunicasse Gotefredum, quod Simoniace Mediolanensem ecclesiam occupaverit. Monet ne ei consentiant, et fidem defendant.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei omnibus fidelibus sancti Petri apostolorum principis in Longobardis commorantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Scire vos volo, fratres charissimi, quod et multi [Col. 0297A] vestrum sciunt, quia in eo loco positi sumus, ut, velimus nolimus, omnibus gentibus, maxime Christianis, veritatem et justitiam annuntiare compellamur, dicente Domino: Clama, ne cesses: quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum (Isai. LVIII) ; et alibi: Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, animam ejus de manu tua requiram (Ezech. XXXIII) . Item propheta: Maledictus, inquit, homo qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , id est, verbum praedicationis a carnalium increpatione. Haec ideo praelibavimus, quia, inter multa mala, quae ubique terrarum fiunt, quidam ministri Satanae, et praecones antichristi, in Longobardia etiam fidem Christianam conantur confundere, [Col. 0297B] et iram Dei super se provocare. Nam, sicut scitis, Gotefredus [Gotifredus et sic infra ] vivente Guidone dicto archiepiscopo Mediolanensi, eamdem Ecclesiam, quae quondam meritis gloriosissimae virginis et genitricis Dei Mariae, nec non auctoritate clarissimi doctoris beati Ambrosii inter caeteras Longobardorum Ecclesias, religione, libertate, ac speciali [spirituali] gloria enituit, nunc quasi vilem ancillam praesumpsit emere, sponsam videlicet Christi diabolo prostituere: et a catholica fide tentans eam separare, nisus est Simoniacae haeresis scelere [eam] maculare. Quod audiens sancta Romana Ecclesia mater vestra, et totius Christianitatis, sicut scitis, magistra, congregato e diversis partibus concilio [Col. 0297C] multorum sacerdotum, et diversorum ordinum consensu, fulta beati Petri apostolorum principis auctoritate, Gotefredum fidei catholicae et legis Christianae inimicum excommunicavit, et anathematis jaculo una cum omnibus sibi consentientibus transfixit. Quam excommunicationem, quod etiam inimici Ecclesiae negare non possunt, sancti Patres antiquitus censuere, et per omnes sanctas ecclesias totius orbis catholici viri confirmant et confirmaverunt. Quapropter ex parte Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et beatorum Petri et Pauli apostolorum principum, monemus vos, fratres charissimi, hortamur atque praecipimus ut nullo modo praedicto haeretico Gotefredo consentiatis, quia illi in hoc scelere consentire, fidem Christi est [Col. 0297D] negare; sed quibus modis potestis, ut filii Dei, ei resistite, et fidem Christianam, qua salvandi estis, omnino defendite. Neque vos deterreat humana superbia; quia qui nobiscum est major est omnibus, et semper invictus; qui vult nos pro se laborare, et coronam legitime certantibus, ut Apostolus promittit, tribuere. Solet enim dux noster paucis et humilibus multos et superbos conterere, et per ea quae sunt infirma mundi fortia quaeque confundere. Sic enim placuit, et sic decet coelestem et invictum principem. Omnipotens Deus, qui beato Petro oves suas specialiter commisit, et totius Ecclesiae regimen dedit, vos in ejus dilectione corroboret, ut, ejus auctoritate a peccatis vestris absoluti, [Col. 0298A] mereamini inimicos Domini comprimere, et corda illorum ad poenitentiam provocare.
Data Romae Kalendis Julii, indictione undecima.
Miratur quod se certiorem non reddiderit de synodo ab eo coacta. Significat se episcopis, qui querebantur ab eo se depositos, respondere modo non posse, et Ausciensem episcopum se absolvisse. Jubet Bigorritanum episcopum restitui, nisi alia crimina in eo inveniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GIRALDO Ostiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Miramur, et multum anxii sumus quod, cum [Col. 0298B] semper consuetum et valde necessarium fuerit, ut, si quando legatus apostolicae sedis concilium in remotis partibus celebraverit, sine mora ad annuntiandum omnia quae egisset reverteretur, tua fraternitas post peractam synodum, in qua tot negotia emerserunt, nec ad nos rediit, nec eum qui secum est, considerata vel necessitate vel nostra exspectatione, remisit. Nobis equidem gratum est quod pro negotiis sanctae Romanae Ecclesiae in Hispanias profectus es; sed debuerat prudentia tua aut illum quem tibi adjunximus, aut aliquem qui synodo interfuisset, quique omnia vice tua nobis rationabiliter expedire sciret, ad nos direxisse: quatenus, perspectis omnibus, confirmanda confirmaremus, [Col. 0298C] et, si qua mutanda viderentur, discreta ratione mutaremus. Licet enim in litteris tuis aliqua nobis gestorum tuorum notitia apparuerit; vobis tamen absentibus, nec aliquo qui pro vobis certa eorum quae viderit et audierit assertione respondeat impraesentiarum posito, plerisque, quorum alii injuste se excommunicatos, alii inordinate depositos, alii immerito interdictos conqueruntur, respondere causarum ambiguitate et respectu conservandae auctoritatis tuae prohibemur. Non respondere vero, aut in longum tempus responsa differre, despectioni, et, propter prolongata pericula eorum qui sub censura sunt, crudelitati imputatur. De causa etiam Guilielmi dicti Ausciensis [Ausiensis, Mutin. Auxitensis] archiepiscopi, pro cujus restitutione nos postulasti, [Col. 0298D] tu ipse anxietatem quamdam nobis intulisti; cum ob id solum quia excommunicato scienter communicaverat, eum esse depositum, et tamen, in examinatione ejus de objectis criminibus, praeter quod domnum et praedecessorem nostrum Alexandrum papam sibi ignovisse fatebatur, non eum canonice se expurgasse, sed expurgare voluisse dixisti. Non parvam itaque super his omnibus sollicitudinem habentes, tam tibi ipsi quam caeteris magna respondendi difficultate tenemur. Hoc tamen consulentibus fratribus et coepiscopis nostris et cardinalibus, inter caetera nos decrevisse cognoscas, ut praefatus Ausciensis archiepiscopus, propter hoc solum quia communicavit excommunicato, dejectioni subjacere non debeat: ita tamen si de objectis aliis criminibus [Col. 0299A] ita se expurgare poterit, ut neque in te suspicio prodeat, nec infamia ad nos usuque pertingat: alioquin hujus rei diffinitionem ad nostram audientiam serva. Pontium vero Bigorritanum dictum episcopum, quem simili de causa depositum esse nuntiasti, ad nos venisse cognoscas: sed honori tuo providentes nulla querelis ejus responsa dedimus. Attamen quia in paribus causis paria jura tenenda sunt, fraternitati tuae scribimus, ut, habita super his quae sibi intenduntur diligenti investigatione, si [ lege nisi, HARD.] aliud quod canonica severitate puniendum sit, in eo crimen legali approbatione inveniri possit, officii sui restitutione non careat. De caetero, quid nobis de cursu fatigationi tuae credendum sit, fraternitatem tuam, reperta primum [Col. 0299B] opportunitate, per scripta nobis indicare non pigeat.
Data Romae Kalendis Junii, indictione undecima.
Agit gratias quod legatos apostolicae sedis benigne tractaverint: eosdem autem a Bragensi [Pragensi] episcopo non liberaliter exceptos queritur. Rogat ut eum hortentur obedire legatorum monitis.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO Bohemiae duci, et fratribus suis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia ob devotionem et reverentiam beatorum apostolorum [Col. 0299C] Petri et Pauli principum apostolorum legatos nostros, Bernardum videlicet et Gregorium, qui ab hac sancta et apostolica sede ad vestras partes directi sunt, debitae charitatis benevolentia suscepistis, et eos, ut vestram condecet magnificentiam, honorifice tractatis, omnipotenti Deo gratias agimus; proinde nostrae benevolentiae vobis vicem rependimus. Quoniam enim antecessorum nostrorum negligentia, et patrum vestrorum, qui hoc fieri postulasse debuissent, agente incuria, apostolicae sedis nuntii ad partes vestras raro missi sunt, quidam vestrorum, hoc quasi novum aliquid existimantes, et non considerantes sententiam Domini dicentis: Qui vos recipit, me recipit: et qui vos spernit, me spernit (Luc. X) : legatos nostros contemptui habent, ac proinde, cum nullam debitam reverentiam [Col. 0299D] exhibent, non eos, sed ipsam veritatis sententiam spernunt. Unde, ut clarius luce patet, ejus veritatis sententiam ad cumulum suae damnationis adeo in se exaggerant, ut merito, dum pusillos Domini scandalizant, molas asinarias collo suspensas [ deest habentes] in profundum perditionis, nisi resipuerint, prolabantur. Quorum frater vester Larmir Bragensis [Joramir, Mutin. Jarmirus Pragensis] episcopus, olim noster amicus, his nostris legatis, Bernardo scilicet et Gregorio, ut auditu percepimus in tantum rebellis exstitit, ut (si ita est sicut dicitur) Simonis magi vestigia contra apostolorum [Col. 0300A] principem imitatus fuisse videatur. Quapropter rogamus nobilitatis vestrae prudentiam ut et nostros legatos et fratrem nostrum praedictum episcopum conveniatis, et per vos et ex parte nostra fratrem vestrum attentius hortemini quatenus legatorum nostrorum monitis debitae obedientiae aurem inclinet, et, quidquid justitiae sibi suggesserint, vel ex eis praejudicio pergravari, nulla sibi ab hac Ecclesia audientia denegabitur. Si vero neutrum horum facere acquieverit, et sententiam legatorum nostrorum de suspensione sui officii in eum promulgatam firmabimus [Col. 0299D] Uncis inclusa desunt in Mutin. (et durius contra eum, scilicet usque ad interniciem [ f., internecionem], gladium apostolicae indignationis evaginabimus), sicque fiet ut ipse et per eum plures alii experiantur quantum [Col. 0300B] hujus sedis auctoritas valeat. Inviti enim ad hoc compellimur, neque audemus hujusmodi praesumptionem dissimulare. Per Ezechielem namque prophetam sub interminatione nostri interitus impellimur dicentem: Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, ipse iniquus in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram (Ezech. XXXIII) ; et alibi: Vae illi qui prohibet [forte deest gladium? sed est locus ignotus, HARD.] ab eo qui peccat, et incorrigibilis perseverat. Vos autem et de his et de aliis sic agite ut temporalis vobis gloria a Domino augeatur, et perpetuae beatitudinis abundantiam per interventum apostolorum perenniter possidere possitis.
Data Laurentii VIII Idus Julii, indictione undecima.
Dominicum patriarcham Venetiae ad eum mittit ut cum eo agat de iis quae a monachis ejus nomine acceperat. Cupidum se ineundae pacis cum Ecclesia Constantinopolitana ostendit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MICHAELI Constantinopolitano imperatori salutem et apostolicam benedictionem.
Quidam a vestris partibus monachi venientes, quorum unus Thomas, alter, Nicolaus vocabatur, excellentiae vestrae ad nos litteras detulere plenas vestrae dilectionis dulcedine, et ea quam sanctae Romanae [Col. 0300D] Ecclesiae exhibetis non parva devotione. Quae nimirum, inter caetera nobilitatis vestrae verba, eisdem monachis, de his quae ipsi viva voce in aure nobis ex parte vestra relaturi essent, posse nos credere asserebant. Verum, quia personae non videbantur tales quibus secure fidem possemus accommodare, vel per eos de tantis rebus magnitudini vestrae respondere, confratrem nostrum Dominicum patriarcham Venetiae, Romanae Ecclesiae et imperio vestro fidelissimum, ad vos studuimus mittere, quatenus ipse diligenter a vobis intelligat si in ea, quam litteris vestris et viva eorumdem monachorum secretius voce significastis, adhuc voluntate [Col. 0301A] perseveratis, et legationis vestrae verba ad effectum perducere velitis. Nos autem non solum inter Romanam, cui licet indigni deservimus, Ecclesiam, et filiam ejus Constantinopolitanam, antiquam, Deo ordinante, concordiam cupimus innovare; sed, si fieri potest, quod ex nobis est, cum omnibus hominibus pacem habere. Scitis enim quia quantum antecessorum nostrorum et vestrorum sanctae apostolicae sedi et imperio patrocinium concordia profuit, tantum deinceps nocuit quod utrinque eorumdem charitas friguit. Caetera igitur, quae praesentium latori secretius referenda commisimus, indubitanter potestis credere, et per eum quidquid majestati vestrae placuerit secure nobis significare.
[Col. 0301B] Data Albani septimo Idus Julii, indictione undecima.
[Col. 0301D] Haec constitutio deest in cod. Mutinensi, sed ejus loco ponit jusjurandum fidelitatis quod est infra post epistolam 21. Constitutio quae facta est inter dominum Gregorium papam septimum, et Landulphum Beneventanum principem.
Haec est constitutio quam dominus papa Gregorius constituit cum Landulpho Beneventano principe, et quam princeps Beneventanus ipse sibi firmiter promisit in sacro Beneventano palatio, anno primo pontificatus ejus, duodecima die, intrante mense Augusto, indictione undecima. Si ab hora ipsa inantea princeps ipse fuisset infidelis sanctae Romanae ecclesiae, et papae ipsi, suisque successoribus; vel si in aliquo quaesisset minuere publicam rem Beneventanam, aut aliquam inde absque nutu papae, vel absque ordinatis [ordinationis] ejus, alicui fecisset [Col. 0301C] investitionem; vel si aliquo invenerit studio, cum aliquo homine intus aut foris civitatem Beneventanam, faciendi aut recipiendi sacramentum, aut inveniendi divisiones; vel si per se aut per suppositam personam intus aut foris civitatem Beneventanam studuerit qualicumque modo aut ingenio reddendi malum meritum, aut faciendi damnitatem cuilibet de fidelibus sanctae Romanae Ecclesiae de ea quae ad fidelitatem ejusdem sanctae Romanae ecclesiae egere usque modo; si se juxta domni apostolici judicium non potuerit inde defendere, cum fuerit appellatus, a praesenti amittat suum honorem.
Subscriptiones.
Ego Joannes Portuensis episcopus recognoscens [Col. 0301D] subscripsi.
Ego Joannes Tusculanensis episcopus interfui et subscripsi.
Ego Ubertus Praenestinus episcopus subscripsi.
Ego Desiderius presbyter Romanae Ecclesiae interfui et subscripsi.
Ego Petrus cardinalis presbyter et bibliothecarius sacrae Romanae Ecclesiae interfui et subscripsi.
Ostendit se Henricum regem odio non habere, quin potius cupere pacem cum eo inire; quod ut commode fiat expedire, ait ut colloquantur una non solum ipse et imperator, sed etiam imperatoris uxor, et alii. Rogat ut se fidelem praebeat Romanae Ecclesiae, et ad limina apostolorum veniat.
[Col. 0302A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULFO Sueviae duci salutem et apostolicam benedictionem.
Licet ex praeteritis nobilitatis tuae studiis clareat te sanctae Romanae Ecclesiae honorem diligere, nunc tamen quanto ipsius amore ferveas, quantumque caeteros illarum partium principes ejusdem amoris magnitudine transcendas, litterae tuae nobis transmissae evidenter exponunt. Quae nimirum inter caetera dulcedinis suae verba illud nobis videbantur consulere, per quod et status imperii gloriosius regitur, et sanctae Ecclesiae vigor solidatur, videlicet ut sacerdotium et imperium in unitate concordiae [Col. 0302B] conjungantur. Unde nobilitatem tuam scire volumus, quia non solum circa regem Henricum, cui debitores existimus ex eo quod ipsum in regem elegimus, et pater ejus laudandae memoriae Henricus imperator inter omnes Italicos in curia sua speciali honore me tractavit, quodque etiam ipse moriens Romanae Ecclesiae per venerandae memoriae papam Victorem praedictum filium suum commendavit, aliquam malevolentiam non observamus, sed neque aliquem Christianum hominem, Deo auxiliante, odio habere volumus: cum Apostolus dicat: Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, et si dedero omnes facultates meas in cibos pauperum, charitatem non habens, nihil sum (I Cor. XIII) . Sed quia concordiam [Col. 0302C] istam, scilicet sacerdotii et imperii nihil fictum, nihil nisi purum decet habere, videtur nobis omnino utile ut prius tecum, atque cum Agnete imperatrice, et cum comitissa Beatrice, et Rainaldo episcopo Cumano, et cum aliis Deum timentibus [ subaudi colloquar]. Nam sicut duobus oculis humanum corpus temporali lumine regitur, ita his duabus dignitatibus in pura religione concordantibus corpus Ecclesiae spirituali lumine regi et illuminari probatur. De his diligentius tractemus; quatenus, voluntate nostra bene a vobis cognita, si rationes nostras justas esse probaveritis, nobiscum consentiatis: si vero rationi nostrae aliquid addendum vel subtrahendum esse vobis visum fuerit, consiliis vestris, Deo consentiente, parati erimus assensum praebere. [Col. 0302D] Quapropter prudentiam tuam rogamus ut in fidelitate beati Petri semper studeas crescere, et ad limina ejus, tum causa orationis, tum consideratione tantae utilitatis, non pigeat te venire, quatenus sic te in utroque beato Petro debitorem facias ut et in praesenti et in futura vita ejus semper intercessione gaudeas.
Data Capuae Kalendis Septembris, indictione incipiente duodecima.
Dolet de ejus calamitatibus. Paratum se ostendit ulcisci injurias ipsi illatas. Hortatur ut Romam veniat, tum causa conciliandae pacis cum Henrico, tum pro causa episcoporum Longobardorum.
[Col. 0303A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINALDO Cumano episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Lectis fraternitatis tuae litteris de adversitate et contumelia quae tibi accidit, imo nobis et universae etiam sanctae Ecclesiae, ex corde tibi compassi, ex corde moerore gravi sumus contristati: quo quippe etiam audito de nobis incognito, audito de sacerdote, et [ hoc est etiam, HARD.] Aegyptio graviter compateremur, officii etiam nostri debito condolere cogeremur; quid igitur de caetero, quam sanctae Romanae Ecclesiae primum membrorum collocavimus? quem [Col. 0303B] ut fratrem dilectissimum dilectionis sinu fovemus? Viscera compassionis, viscera doloris eximii, ut pro fratre charissimo aperimus. Cujus inauditi delicti vindictam, cujus novi sceleris poenam, pro tui et multorum commodo, consilio tuo facere disposuimus; quia quanto melius tui sanguinis effusionis [ fort., effusoris], totiusque sui generis et patriae mores et vitam novisti, tanto melius, quibus modis et quibus [forte, poenis ] facilius cogatur, consulere nobis poteris, ut tui et aliorum episcoporum infideles hujus exemplo deprimantur, et boni spe non dilatandi tanti et inauditi sceleris laetentur. Quod facere, et nobis scribere, et an publice vel privatim nos haec velis exercere, usque ad festivitatem sancti Martini ex obedientia volumus nullius causa dimittas. [Col. 0303C] Ad ea quae de rege scripsisti, haec accipias. Tu et dilectissima nostra filia Agnes imperatrix, quod eum et sanctam Romanam Ecclesiam diligere [ forte, diligeritis, HARD.], et nos pro ea, ex longo experti sumus, sic novistis quid de rege sentiam, quid etiam de eo velim, ut nemo eo mundanis ditiorem vobis melius [Col. 0303D] Obscurus sane locus; in quo videlicet, ut perfecte expressum foret id quod auctor dicere voluit, deest aliquid, quod si supplere tentaremus, temeritatis argui merito posse videremur. Hoc tantum eas inter tenebras nobis apparet, Gregorium hic benevole votum [Col. 0304D] qualecunque nuncupasse pro regis Henrici temporali felicitate; quod statim sequitur aliud (hoc autem minime obscurum) pro ejusdem in virtutibus pietateque consummatione. EDIT. . Novistis quidem, si bene fortasse meministis, quam saepe utrique dixerim quod eo religione sanctiorem nullum vellem vivere; hoc scilicet mente mecum versans: Si cujuspiam privati et alicujus principis boni mores, vita et religio honori sanctae Ecclesiae existant et augmento, quid illius qui laicorum est caput, qui rex est, et Romae, Deo annuente, futurus imperator? Quod religionem scilicet diligere, bonos ex dilectione vera sibi adhibere, [Col. 0303D] res Ecclesiarum augmentare et defendere, testis mihi Deus sit, eum vellem et ex toto corde optarem; quod eum velle aliter non speramus nisi malorum consilia ut venenum vitet, bonorum vero, ut nobis jam relatum est, acquiescat. De concordia vero inter Romanam Ecclesiam et eum, si cum utilitate utriusque vis aliquid disponere, sic sumas. Ducem Rodulfum Longobardiam intraturum in hoc primo Septembre audivimus. Efficias ergo principaliter [Col. 0304A] pro apostolorum servitio, secundario vero hac etiam pro re, ut sibi et tibi Romam non sit pigrum venire, ubi de concordia Romanae Ecclesiae et regis vobiscum et cum imperatrice filia nostra dilectissima, cum Beatrice etiam, quae multum et saepe in hoc eodem laboravit, sic loqui, sic inde tractare poterimus, ut ex parte nostra omnia secura et quieta regi nuntietis, ut, si Italiam eum intrare contigerit, universa in pace invenerit. Te vero cum episcopis Longobardiae loqui mihi non displicet: ne aliter vero cum illis communices, penitus provideat prudentia tua. Quid vero de illis disponendum sit, cum ad nos veneris determinabimus.
Data Capuae [Romae], Kalendis Septembris, indictione duodecima.
Ne investituram episcopatus ab Henrico accipiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANSELMO Dei gratia Lucensium electo episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam fraternitatem tuam sincerae charitatis affectu et dileximus et diligimus, quae tibi seu verbis, seu litteris super utilitate vitae tuae scribere curamus, ut indubitanter accipias oportet. Ut enim viam qua ambules postulasti tibi notificaremus, nullam novam, nullam expeditiorem scimus ea quam nuper dilectioni tuae significavimus, videlicet te ab investitura episcopatus de manu regis abstinere, donec, de communione [Col. 0304C] cum excommunicatis Deo satisfaciens, rebus bene compositis, nobiscum pacem possit habere. Personae namque tales hoc opus conantur perficere, charissima utique filia nostra Agnes imperatrix, necnon et gloriosa Beatrix cum filia Mathildi; Rodulphus quoque dux Sueviae, quorum religiosa consilia spernere nec possumus nec debemus. Quod si praefati operis perfectio dilationem quacunque occasione contigerit habere, interea nostrae familiaritati poteris adhaerere Romae, et nobiscum seu adversitatem seu prosperitatem communicare.
Data Capuae Kalendis Septembris, indictione incipiente duodecima.
Jusjurandum fidelitatis quod fecit Richardus princeps domino suo Gregorio papae.
[Col. 0304D] Ego Richardus Dei gratia et Sancti Petri Capuae princeps, ab hac hora et deinceps ero fidelis sanctae Romanae Ecclesiae et apostolicae sedi, et tibi domino meo Gregorio universali [venerabili] papae. In consilio vel in facto unde vitam aut membrum perdas, vel captus sis mala captione, non ero. Consilium quod mihi credideris, et contradixeris ne illud manifestem, non manifestabo ad tuum damnum, me sciente. Sanctae Romanae Ecclesiae tibique adjutor [Col. 0305A] ero ad tenendum et acquirendum et defendendum regalia sancti Petri ejusque possessiones recta fide contra omnes homines, et adjuvabo te, ut secure et honorifice teneas papatum Romanum, terram sancti Petri; et principatus nec invadere nec acquirere quaeram, nec etiam depraedari praesumam absque tua tuorumque successorum, qui ad honorem sancti Petri intraverint, certa licentia, praeter illam quam tu mihi concedes, vel tui concessuri sunt successores. Pensionem de terra sancti Petri, quam ego teneo et tenebo, sicut statutum est, recta fide studebo ut illam sancta Romana annualiter habeat Ecclesia. Omnes quoque ecclesias quae in mea persistunt dominatione, cum earum possessionibus, dimittam in tuam potestatem, et defensor illarum ero ad fidelitatem [Col. 0305B] sanctae Romanae Ecclesiae. Regi vero Henrico, cum a te [ut a te] admonitus fuero, vel a tuis successoribus, jurabo fidelitatem; salva tamen fidelitate sanctae Romanae Ecclesiae. Et si tu vel tui successores ante me ex hac vita migraverint, secundum quod monitus fuero a melioribus cardinalibus et clericis Romanis et laicis, adjuvabo ut papa eligatur et ordinetur ad honorem sancti Petri. Haec omnia suprascripta observabo sanctae Romanae Ecclesiae, et tibi recta fide; et hanc fidelitatem observabo tuis successoribus ad honorem sancti Petri ordinatis, si mihi firmare voluerint investituram a te mihi concessam.
Actum Capuae VIII Kalendis Octobris, indictione duodecima.
Hortatur ut deponant inimicitias, patienterque ferant impetus Saracenorum. Quaeritur quod Cyriacum episcopum injuriis affecerint. Hortatur ad poenitentiam; sin minus, minatur illis excommunicationem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et plebi Christianae Carthaginensi salutem et apostolicam benedictionem.
Gratia vobis et pax a Deo Patre et Jesu Christo Filio ejus unico, qui gratuita misericordia vos conformare in novum hominem in sui sanguinis effusione dignatus est; cui semel mori et resurgere placuit, [Col. 0305D] ut vos carne mortificaret, spiritu vero vivificaret et Deo offerret; cujus rei testimonium petra super quam ipse aedificavit dedit dicens: Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, justus pro injustis, ut nos offerret Deo, mortificatos quidem carne, vivificatos autem spiritu (Petr. III) . De quo etiam hoc modo Apostolus: Tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V) ; et idem alibi: Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem (Philipp. II) . Estote ergo imitatores ejus qui sputis pro vobis sordidari seipsum in cruce positum, et cum latronibus computatum pro peccatis vestris, voluit vulnerari, et sic finem sibi secundum carnem ponere, ut vos a peccatis ablueret, debitores non carnis, spiritu facta [Col. 0306A] carnis mortificante [ f., mortificatione]. Spiritualis quippe vitae si fueritis, haereditate quidem regni ejus in aeternum ut filii fruemini, cohaeredes Christi, haeredes vero Dei. Unde omnem malitiam, simulationes et invidias, omnesque detractiones vos deponere fraterna charitate commoti admonemus. Si quid autem contingit inter arma Saracenorum positis, nolite pavescere; sed quotiescunque pro Christo patimini, gaudete, ut in adventum gloriae ejus gaudeatis exsultantes. Fidelis quidem est sermo: Qui suscitavit Jesum, suscitabit et vos (Rom. VIII) , si mortui carne fueritis, vita vero Dei Spiritu in adventu suo ad gloriae suae communicationem. Ineffabilis igitur gloriae spe tam fideli promissore confidentes, membra vestra mortificate; mortem Christi cordibus [Col. 0306B] vestris infigite, adversa omnia pro eo pati gaudete, credentes cum Apostolo non esse condignas passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Rixas ergo et contentiones ut venenum vitate. Humilitatis discipuli, humilitatem induite; Christi vicem super vos habenti ex debito obedite: consilia, admonitiones ejus vero amore amplecti insudate; scientes cum sibi, Christo [cum ipso Christo; forte, ut Christo, HARD.], qui pro vobis passus est, obedieritis, ejus vero praedicationes, judicia etiam cum susceperitis, Christum per omnia suscipietis; ait enim: Qui vos suscipit, me suscipit; qui vos spernit, me spernit (Luc. X) . Aliter vero si feceritis, in Christum peccatis, Christum spernitis, Christi discipuli esse desinitis. Apostolo [Col. 0306C] resistitis, qui ait: Omnis anima sublimioribus potestatibus subdita sit (Rom. XIII) . Cum ergo mundanis potestatibus obedire praedicavit Apostolus, quanto magis spiritualibus, et vicem Christi inter Christianos habentibus? Haec, filii charissimi, gemens cogito, flens scribo, dolore cordis intimo vobis mitto. Pervenit quippe ad aures nostras, quosdam vestrum irreligiose in legem Christi [et] contra Christum, Cyriacum venerabilem fratrem nostrum, vestrum vero archiepiscopum et magistrum, imo vero vestri Christum apud Saracenos sic accusasse, jurgiis detractionis sic lacerasse, ut inter latrones numeraretur, verberibus nudus caederetur. O exemplum iniquum, vestri et universae sanctae Ecclesiae dedecoris exemplum! Christus iterum capitur, [Col. 0306D] falsis accusatoribus et testibus condemnatur, inter latrones numeratus verberibus caeditur. A quibus? Qui ejus dicuntur credere incarnationem, ejus etiam venerari passionem, caeteraque ejus sancta mysteria fide amplecti. Estne super his tacendum? an clamandum, et fletu corrigendum? Scriptum est: Clama, ne cesses (Isa. LVIII) . Alibi etiam praeceptum: Nisi annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. XXXIII) . Necessitate igitur clamabo, necessitate oportet corrigere, ne sanguis vester de manu mea quaeratur, ne pro peccatis vestris ante judicem tremendum, ante judicem justum et immutabilem affligar. Viscera igitur pietatis paternae, viscera misericordiae super [Col. 0307A] vos hoc modo aperio; partim quia ad nos vobis facilis non est transitus propter maris longa et periculosa spatia, partim quia causam irae, causam doloris et malitiae ignoro sic discutere, ut super his sententiam determinem. Admoneo, et auctoritate apostolica praecipio ut, sicut temeritatis vestrae foetores et inauditae nequitiae mentem nostram tristitia nimia turbaverint [turbaverunt], sic correctionis et poenitentiae odores redolentes mentem nostram in laetitiam mutent. Quod si non feceritis, gladio anathematis vos juste percutiam, et sancti Petri et nostram super vos maledictionem emittam.
Data Capuae XVII [ deest XVII] Kal. Octobris, indictione duodecima.
Laudat ejus constantiam, quia patienter tulerit Saracenorum et malorum Christianorum injurias, et praesente Henrico [Col. 0307D] Nomen hoc non legitur in epistolae contextu. rege ordinationes habere noluerit. Hortatur ad perseverantiam. Deum precatur pro Ecclesia Africana.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, CYRIACO Carthaginensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Visis fraternitatis tuae litteris, fraternam de molestiis quae a paganis et a pseudofiliis Ecclesiae tuae tibi inferuntur compassionem exhibuimus. Perpendimus enim te duplici certamine fatigari, ut et occultas Christianorum insidias patiaris, et a Saracenorum persecutione non solum sustentationem humanae [Col. 0307C] fragilitatis, sed ipsam fidem perdere miserabiliter exigaris. Quid enim aliud est sacerdotem ad imperium mundanae potestatis legem Dei infringere, nisi fidem ejus negare? Sed Deo gratias! quia in medio nationis pravae et perversae fidei tua constantia velut luminare quoddam omnibus adeo innotuit, ut praesentatus regiae audientiae potius definires diversis cruciatibus affici, quam praecipiente rege contra sanctos canones ordinationes celebrari. Sed quanto pretiosior esset religionis tuae confessio, si post verbera quae tunc sustinuisti, errorem eorum ostendendo, et Christianam religionem praedicando, usque ad effusionem ipsius animae pervenisses? Quod licet hujusmodi studiis fraternitatem [Col. 0307D] tuam non ambigimus incumbere, et pro testimonio veritatis, quantum ad te, usque ad detruncationem membrorum devenisse; tamen devotionem tuam semper ad meliora provocantes exhortamur ut paratum te semper exhibeas, sicut de Domini consolatione laetificari, ita et de tribulatione non frangi. Multae enim sunt tribulationes justorum; sed de his omnibus liberabit eos Dominus. His artibus, quibus crevit, sancta reparatur Ecclesia; hanc nobis haereditatem sancti Patres reliquere, scilicet ut per multas tribulationes intremus in regnum Dei. Gravis quidem pugna, sed infinita sunt praemia. Non enim sunt condignae passiones hujus temporis ad superventuram [Col. 0308A] gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Nos igitur licet corpore absentes, spiritu tamen praesentes, mutuis litterarum consolationibus, quotiens permittit opportunitas, insistamus, et omnipotentem Deum assidue deprecemur ut ipse Ecclesiam Africanam, ex longo jam tempore laborantem, et diversarum perturbationum fluctibus conquassatam, tandem dignetur respicere, dicentes cum Psalmista: Exsurge, quare obdormis, Domine? Exsurge, et ne repellas nos usque in finem. Quare faciem tuam avertis, oblivisceris inopiae nostrae, et tribulationis nostrae? (Psal. XLIII.) Nos autem, sicut debemus, fraternam tibi per omnia compassionem exhibentes, litteras nostras clero et populo tuo dirigimus, ut ipsi, omni simultate deposita, te ut spiritalem patrem venerentur.
[Col. 0308B] Data Capuae XVII Kalendas Octobris, indictione undecima [ legendum, ut in aliis, duodecima. Sic et in Mutin. ].
Commendat ejus erga se observantiam. Pollicetur pallium, si Romam venerit, affirmatque regem a se amari.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BRUNONI episcopo Veronensi salutem et apostolicam benedictionem.
Litteris fraternitatis tuae susceptis evidenter intelleximus quod dispensationem nobis creditam desideres [Col. 0308C] nos irreprehensibiliter gerere, et religionis tuae preces nobis et sanctae Ecclesiae necessarias devotissimas Deo fundere. Qua in re aperte monstratur quanto amore quantaque devotione beatum Petrum venereris, cum nos licet indignos obsequiis Ecclesiae suae deputatos tanta dilectione amplecti videaris. Qui enim dominos diligit, in servos quamvis minimos dominorum dilectionem transfundit. Quam utique dilectionem tuam in his quae a nobis expostulasti, id est in pallii concessione, ad praesens non recompensamus: quia antecessorum nostrorum decrevit auctoritas nisi praesenti personae pallium non esse concedendum. Unde si fraternitas tua apostolicae sedis privilegiis munita ad nos venerit, honorem, quem Romani pontifices [Col. 0308D] antecessoribus tuis contulerunt, nos tibi, Deo concedente, conferemus. Sicut enim Romanae Ecclesiae debitum honorem impendi a caeteris Ecclesiis, ita unicuique Ecclesiae proprium jus servare desideramus. Volumus etiam tunc praesentiae tuae ostendere quam sincero amore regiam salutem diligamus, quantumque circa ejus honorem et secundum Deum et saeculum invigilare desideremus, si ipse Deo debitum honorem studuerit exsequi, et formam sanctorum regum, omissis puerilibus studiis, sapienter imitari.
Data Capuae VIII Kalendas Octobris, indictione duodecima.
Narrat Normannos in dissidio perseverare, et Henricum regem litteras humilitatis plenas ad se misisse, nec se de Beatricis et ejus filiae Mathildis religione dubitare. Hortatur ut pro defensione Romanae ecclesiae viriliter agat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERLEMBALDO Mediolanensi militi salutem et apostolicam benedictionem.
Sciat prudentia tua nos, Deo miserante, sanos et laetos, non sine magna sanctae Ecclesiae utilitate apud Capuam demorari. Nam Normanni, qui ad confusionem et periculum reipublicae et sanctae [Col. 0309B] Ecclesiae unum fieri meditabantur, in perturbatione in qua eos invenimus nimis obstinate perseverant, nullo modo, nisi nobis volentibus, pacem habituri. Si enim discretio nostra sanctae Ecclesiae utile approbaret, ipsi jam se nobis humiliter subdidissent, et quam solent reverentiam exhibuissent. Henricum regem praeterea scias dulcedinis et obedientiae plena nobis verba misisse, et talia qualia neque ipsum neque antecessores suos recordamur Romanis pontificibus misisse. Quidam etiam ex majoribus fidelibus suis promittunt nobis ex parte sui, eum de causa Mediolanensis Ecclesiae sine dubio consilio nostro obedire. Quantum enim sibi possimus prodesse, vel quantum, si adjutorii manum [Col. 0309C] subtrahimus, obesse, cito te speramus apertissime cogniturum, et Deum nobiscum esse et nobiscum operari evidenter probaturum. De comitissa Beatrice nullo modo dubitandum putamus quin ipsa et filia ejus Mathildis, in his quae ad Deum pertinent, et religionem sanctae Ecclesiae, fideliter se erga nos habeant. Tu igitur, omnino confidens in Domino et in matre tua Romana Ecclesia, viriliter age, confortatus in Domino et in potentia virtutis ejus, sciens quia quanto vobis gravis nunc insurgit perturbationis tempestas, tanto postmodum, Deo favente, jucundius arridebit serenitas.
Data Capuae V Kalendas Octobris, indictione duodecima.
Monet ut cum excommunicatis resipiscentibus, de quibus se consuluerat, benigne agat, quos se etiam benigne excepturum pollicetur. Hortatur ne metuat episcopos ejus inimico faventes, cum speret regem ejus causam judicandam sibi permissurum. Suadet ut Vercellensem episcopum sibi conciliet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERLEMBALDO Mediolanensi militi salutem et apostolicam benedictionem.
Piae sollicitudinis studio in defensione fidei sanctaeque religionis restauratione donec occupatus fueris, legationes tuas libenter audire, teque abunde adjuvare voluntas non deerit. Multiplici quidem [Col. 0310A] vestrae interrogationi, aliis quia intenti sumus, paucis respondere disponimus. De sociis itaque illius excommunicati, qui accepta pecunia ad vos redire volunt, et de filiis quorum patres, aut de patribus quorum filii ipsi Gotefredo anathematizato adhaerent, atque de iis quorum correctionem sine pecuniae attributione fieri non vultis, erga quos tamen clementes vos existere monemus, si qui vestrae parti se applicare cupiunt, vestrae prudentiae, ut melius scitis et valetis, disponendum committimus. Quicunque autem horum erroris sui poenitentes ad nos venire remedii gratia desideraverint, benigne se suscipi atque misericorditer tractari noverint. Episcopos praeterea inimicum vestrum fulcire conantes non multum metuatis, cum Beatrix ac filia ejus [Col. 0310B] Mathildis, Romanae Ecclesiae penitus faventes, cum quibusdam maximis regni proceribus laborent nostrum atque regis animum firmiter unire; contra quem quidem nullum odium neque debemus neque volumus exercere, nisi, quod absit! divinae religioni contrarius voluerit existere. Quem nimirum regem omnino confidunt voluntati nostrae de caeteris ecclesiasticis negotiis satisfacere, praesertim de vestro nostrae dispositioni assensum praebere. Denique Gregorium Vercellensem episcopum, quoquo honesto pacto vales, stude tibi conciliare: quia nostrae ex toto jussioni se profitetur parere. De caetero itaque confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus, precibus et eleemosynis ac puritate cordis indulgentiam illius postulantes, quatenus votum [Col. 0310C] nostrum ac vestrum ad perfectum perducere dignetur.
Data Capuae VII Idus Octobris, indictione duodecima.
Ejus religionem, de qua aliquando dubitarat, commendat. Hortatur ut Simoniacos oppugnet et Herlembaldo auxilium praestet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ALBERTO Aquensis Ecclesiae electo salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras, unde aliquantulum de religione tua dubitavimus, te videlicet illius excommunicati [Col. 0310D] Gotefredi interfuisse ordinationi. Sed postquam testimonia eorum qui nobis verum solent dicere, fideli relatione te excusare studuerunt, non solum de te non dubitavimus, sed ad reparandum Mediolanensis Ecclesiae matris tuae honorem zelum habere intelleximus. Qua in re quantum nobis religio tua placeat, evidentibus indiciis probabitur, in quibuscunque Romanae Ecclesiae necessitas tua auxilium requisierit: in nullo siquidem magis debitorem sanctum Petrum et nos religio tua potest sibi facere, quam si contra Simonem magum, qui Ecclesiam beati Ambrosii venalitatis suae miserabiliter veneno infecit, scuto fidei et galea salutis armatus nobiscum praelieris; et si Herlembaldo strenuissimo Christi militi in his quae ad Dei cultum et ad religionem [Col. 0311A] sanctae Ecclesiae pertinent manum auxilii praestiteris. Est etiam quod prudentiam tuam sanctae apostolicae sedi nihilominus commendabit, si ipsam Simoniacam haeresim, sicut laudabiliter jam coepit, usquequo de ecclesia sua omnino evacuetur, studuerit oppugnare, et clericos a turpis vitae conversatione ad castitatis munditiam revocare. Haec itaque sanctitatis studia mens tua quotidie meditetur, quatenus quod, fama de te nobis innotuit, ex operum tuorum consideratione probetur. Age igitur, ut universalis mater sancta Romana Ecclesia in te quasi fidelissimo filio consoletur, et victis [ lege vinctis] catenis mortis liberationis manus porrigatur.
[Col. 0311B] Data Capuae III Idus Octobris, indictione duodecima.
Ejusdem fere argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO Papiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Litterae fraternitatis tuae nobis directae, simulque Herlembaldi Mediolanensis verba, evidenter ostendunt quod tu sanctae apostolicae sedi eam quam debes velis obedientiam fideliter exhibere, et exhortationibus nostris, sicut decet, parere. Sed nihil est quod fraternitati tuae promptius injungamus, [Col. 0311C] nihil est quod te libentius facere velimus, quam si Ecclesiam tuam, gregemque tibi commissum, ab haeresibus quae in sancta Ecclesia pestifere videntur pullulare, pastorali vigilantia studeas defendere, et contra eas omni annisu totisque viribus, sanctorum Patrum munitus auctoritate, ardentius insurgere, et clericos a turpis vitae conversatione ad castitatem revocare. Hoc etiam scias, te admodum matri tuae Romanae Ecclesiae commendabilem facere, si praefato Herlembaldo, in his quae nostro consilio, imo omnipotentis Dei timore operatur, manum adjutorii praestiteris, et inimicis sanctae Ecclesiae bellum Dei secum praeliaturus, viriliter restiteris. Studeat igitur prudentia tua sic se in hujus sollicitudinis partem fortem vigilantemque impendere, ut quod ex promissionibus [Col. 0311D] tuis accepimus, certis rerum exsecutionibus implendum fore probemus.
Data Capuae tertio Idus Octobris, indictione duodecima.
Hortatur ut erga Romanam Ecclesiam eorum parentum exempla secuti obedientes se exhibeant: dicitque se multa legato quem ad eum mittit, referenda imposuisse.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MARIANO Turrensi, ORZOCCO Arborensi, item ORZOCCO Calaritano, CONSTANTINO Callaurensi, judicibus Sardiniae, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0312A] Vobis, et omnibus qui Christum venerantur, cognitum est quod Romana Ecclesia universalis mater sit omnium Christianorum. Quae licet ex consideratione officii sui omnium gentium saluti debeat invigilare, specialem tamen et quodammodo privatam vobis sollicitudinem oportet eam impendere. Verum, quia negligentia antecessorum nostrorum charitas illa friguit quae antiquis temporibus inter Romanam Ecclesiam et gentem vestram fuit, in tantum a nobis, plusquam gentes quae sunt in fine mundi, vos extraneos fecistis, quod Christiana religio inter vos ad maximum detrimentum devenit. Unde multum vobis necessarium est ut de salute animarum vestrarum studiosius admodum cogitetis, et matrem vestram Romanam Ecclesiam sicut legitimi filii recognoscatis, [Col. 0312B] et eam devotionem quam antiqui parentes vestri sibi impenderunt, vos quoque impendatis. Nostri autem desiderii est non solum de liberatione animarum vestrarum curam velle habere, sed etiam de salvatione patriae vestrae sollicitius invigilare. Unde, si verba nostra sicut decet devoti receperitis, gloriam et honorem in praesenti et in futura vita obtinebitis. Quod si aliter, quod non speramus, feceritis, et ad sonum exhortationis nostrae aurem debitae obedientiae non inclinaveritis, non nostrae incuriae, sed vestrae poteritis culpae imputare, si quid periculi patriae vestrae contigerit. Caetera, quae de salute et de honore vestro tractamus, magna ex parte confratri nostro Constantino Turrensi archiepiscopo vobis referenda commisimus. [Col. 0312C] At cum legatus noster, quem, Deo annuente, de proximo mittere disponimus, ad vos venerit, voluntatem nostram pleniter vobis significabit, et quod gloriae et honori vestro condecet apertius enarrabit.
Data Capuae undecimo Idus Octobris, indictione duodecima.
Supplex veniam petit, quod invaserit res ecclesiasticas, et ecclesias vendiderit. Rogat ut sua auctoritate Simoniacam labem ab omnibus ecclesiis, et in primis a Mediolanensi, extirpet; seque pontifici in omnibus obsecuturum promittit.
[Col. 0312D] Vigilantissimo et desiderantissimo [desideratissimo] domno Papae GREGORIO apostolica dignitate coelitus insignito HENRICUS Romanorum Dei gratia rex debiti famulatus fidelissimam exhibitionem.
Cum enim regnum et sacerdotium, ut in Christo rite administrata subsistant, vicaria sui ope semper indigeant, oportet nimirum, domine mi et pater amantissime, quatenus ab invicem minime dissentiant, verum potius Christi glutino conjunctissima indissolubiliter sibi cohaereant. Namque sic et non aliter conservatur in vinculo perfectae charitatis et pacis, et Christianae concordia unitatis, et ecclesiasticae simul status religionis. Sed nos qui, Deo annuente, regni aliquandiu jam sortimur ministerium, sacerdotio, ut oportuit, per omnia jus et honorem [Col. 0313A] non exhibuimus legitimum: quippe nobis a Deo datae potestatis vindicem non sine causa gladium portavimus, nec tamen in reos, ut justum fuit, judiciaria illum semper censura evaginavimus. Nunc autem, divina miseratione aliquantulum compuncti, et in nos reversi, peccata nostra priores vestrae indulgentissimae paternitati nos accusando confitemur; sperantes de vobis in Domino ut apostolica vestra auctoritate absoluti justificari mereamur. Heu criminosi nos et infelices! partim pueritiae blandientis instinctione, partim potestativae nostrae et imperiosae potentiae libertate, partim etiam eorum, quorum seductiles [seductilia] nimium secuti sumus consilia, seductoria deceptione peccavimus in coelum et coram vobis, et jam digni non sumus vocatione vestrae [Col. 0313B] filiationis. Non solum enim nos res ecclesiasticas invasimus, verum quoque indignis quibuslibet et Simoniaco felle amaricatis, et non per ostium sed aliunde ingredientibus, Ecclesias ipsas vendidimus, et non eas ut oportuit defendimus. At nunc, quia soli absque vestra auctoritate Ecclesias corrigere non possumus, super his, ut etiam de nostris omnibus, vestrum una et consilium et auxilium obnixe quaerimus: vestrum studiosissime praeceptum servaturi in omnibus. Et nunc in primis pro Ecclesia Mediolanensi, quae nostra culpa est in errore, rogamus ut vestra apostolica districtione canonice corrigatur, et exinde ad caeteras corrigendas auctoritatis vestrae sententia progrediatur. Nos ergo vobis in omnibus, Deo volente, non defuerimus, rogantes idipsum suppliciter [Col. 0313C] paternitatem vestram, ut nobis alacris adsit clementer in omnibus. Litteras nostras non post longum tempus cum fidelissimis nostris habebitis; ex quibus nostra, quae adhuc dicenda restant, Deo dante, plenius audietis.
Arguit quod clericos non coerceat. Monet ut id faciat. Commendat praesentium latorem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEBOARDO [GEBEARDO] Salzburgensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Si ea in vobis, quam speramus [quam in vobis [Col. 0313D] sperabamus], erga nos dilectio flagraret, prius ad nos vestrae quam nostrae ad vos litterae pervenissent; cum id faciendi facilius vobis per plures ad limina apostolorum venientes, quam nobis per unum hinc ad vos proficiscentem occasio conferatur. Nos tamen insalutati officium salutationis impendimus, et, quam solemus, dilectionis tibi sinceritatem exhibemus. Sed est unde fraternitatem tuam negligentiae merito argui putamus, quod de castitate clericorum, sicut nobis relatum est, praeceptis Romanae synodi, cui interfuisti, inobediens usque hodie videaris. Qua in re tantum de te, admirantes gravius dolemus, quantum te illud sollicitius operari sperabamus. Unde apostolica te auctoritate admonemus ut clericos tuos qui turpiter conversantur, pastorali rigore [Col. 0314A] coerceas, et quod, Romana Ecclesia testante, de immunditia clericorum statuit, neque gratiam neque odium alicujus, constanti auctoritate in Ecclesia tua praedicando exerceas. Caeterum pro amore sancti Petri, cujus limina praesentium portitor requisivit, studeat religio tua viscera pietatis sibi aperire, in quantum cum salute animae suae videtur tibi posse fragilitati suae condescendere; quatenus non poeniteat eum tanti itineris laborem subiisse, sed gaudeat, quod diu quaesivit, scilicet sancti Petri misericordiam per nos juxta votum suum impetrasse.
Data Capuae decimo septimo Kalendas Decembris, indictione duodecima.
Reprehendit quod patiatur Arfastum [Arfatum, et sic infra] quemdam contra Alexandri praedecessoris sui decreta sancti Eadmundi abbatiae molestiam exhibere. Monet ut sua vice ejus audaciam compescat, et regem Guilielmum exoret, ne ullum ei favorem praestet. Quod si Arfastus parere contempserit, jubet eum et Balduinum abbatem sedem apostolicam ad eorum contentiones dirimendas petere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LANFRANCO Cantuariorum in Anglia archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Non minima admiratione dignum ducimus qua fronte, qua mente Arfastum dictum episcopum sanctae Romanae Ecclesiae illudere, et beatae memoriae [Col. 0314C] Alexandrum praedecessorem nostrum ejusque decreta contemnere patiamini. Prudentiam quippe vestram ad plenum cognoscere nos non latet, sanctam Romanam Ecclesiam jure a Deo dato sibi defendere Ecclesiarum, sacerdotum, episcoporum consecrationes; et a nullo sumpta licentia debere et posse celebrare, suis et praebuisse, et Deo annuente praebituram firmissimam etiam in hoc defensionem, qui Romam venerint, et sedis apostolicae consilium et auxilium petierint. Quibus Arfastus dictus episcopus, qua nova audacia resistat, nisi fortasse ista: Ponam sedem meam ad Aquilonem, et ero similis Altissimo (Isaiae XIV) , ignoramus. Ad quod etiam dilectio vestra super his sileat, non minimum miramur. Verum, quia de vobis non aliter [Col. 0314D] quam de nobis dubitamus, fraternitatem vestram confidenter deprecamur ut vice nostra Arfasti nugas penitus compescatis, et sancti Eadmundi abbatiam contra decretum decessoris nostri inquietari nullo modo sinatis. Qui etiam cum eumdem abbatem in presbyterum ordinari Romae fecisset, ipsum, et monasterium cui praeest, in tutelam apostolicae sedis accepit. Unde injurias illius in nos redundare, dissimulare non possumus; praesertim cum ad despectum auctoritatis nostrae eas sibi irrogari perpendimus. Unde etiam Guilielmum regem charissimum, et unicum filium sanctae Romanae Ecclesiae, precibus nostris et vice nostra super his admonere dilectionem vestram precamur, et ne Arfasti vanis persuasionibus acquiescat; in quo sua singularis prudentia [Col. 0315A] supra modum diminuta et contracta ab omnibus cognoscitur. Si vero Arfasto [Arfastus] contra haec recalcitrare abhinc tentaverit, apostolica auctoritate sibi et Balduino abbati praecipite ut sedem apostolicam ad haec determinanda petant.
Data ad Sanctum Germanum, duodecimo Kalendas Decembris, indictione duodecima.
Ut ad curam suae abbatiae, remoto alio intruso abbate, restituat quemdam Isimbardum, si nulla alia culpa inveniat eum privatum, nisi quod Hierosolymam devotionis causa profectus fuerit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ARALDO [Col. 0315B] [ARNALDO] Carnotensium episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Praesentium portitor Isimbardus abbas monasterii Sancti Laodomarii [Launomari, Mutin. Audomari] ad apostolicam veniens sedem, nostris questus est auribus se praefatae abbatiae carere obedientia, nulla interveniente culpa, nisi quia, divino succensus amore, perrexit Hierosolymam; a qua dum rediret, invenit quemdam abbatem nomine Guidonem, suae praelatum abbatiae, ut audivimus, non simili praeditum religione, neque ab alio [ forte, ab illo, HARD.] monasterio regulariter sumptum. Fraternitas ergo tua studeat pia inquirere sollicitudine, et istius remotionem, et illius ordinationem; atque si in hoc aliqua non invenitur culpa, nisi profectio ad Hierosolymam [Col. 0315C] (quod quidem ducimus tolerandum), ac sollicitius et religiosius eo valet in regimine fratrum, iste utique restituatur, ille vero dejiciatur. Quod si et iste aliam commisit culpam quae eum a regimine juste removeat, et ille religiosius isto in administratione pervigilat, ordinatioque ejus reperiatur legitima; hunc quidem Isimbardum nobis tua fraternitas cum litteris remittat, et ille in suo loco permaneat. Si vero illius promotio Simoniaca sorde invenitur foedata, tunc siquidem ille sine mora deponatur a regimine fratrum, et alter ei regulariter substituatur. Quidquid autem tua religio super utriusque causa expleverit, litteris tuis innexum nobis studeat facere notum.
[Col. 0315D] Data Argenteae [Argentace, et sic infra ] V Kalendas Decembris, indictione duodecima.
Privilegium sui praedecessoris, quia falsum esse censebat, nec vult confirmare, nec aliud concedere. Ipsum electum abbatem, sibi idoneum non visum, a se monitum fuisse significat ut a praelatione desistat: jubet tamen ut interim ei obediant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus monasterii beatae Mariae, siti in episcopatu Dordonensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Veniens ad nostram praesentiam frater Benedictus, quem post obitum patris Uberti religio vestra sibi praeesse elegit in abbatem, detulit nobis quoddam [Col. 0316A] privilegium, quod beatae recordationis praedecessoris nostri Alexandri nomine titulatum invenimus: quod nimirum ratum non esse manifestissimis deprehendimus indiciis, corruptione videlicet Latinitatis, nec non et diversitate canonicae auctoritatis. Congruenti igitur ratione, neque vetus roborare, neque nostro nomine novum dignum duximus impraesentiarum componere: quia quae sunt justa et pia postulat ecclesiastica regula. Cum enim Dordonensis [Dertonensis et sic infra ] Ecclesia, cujus parochiae adjacetis, operante superna clementia, canonice fuerit ordinata, tunc quidem, comite vita, ex consensu ejusdem sedis episcopi, proficuae utilitatis privilegium, vestrae necessitati providebimus canonica auctoritate suffultum. Quod si, peccatis [Col. 0316B] exigentibus, eadem ecclesia canonice non fuerit ordinata, tunc etiam muninime, quo juste valebimus, vobis omnino solatiabimur. Quia vero persona vestri electi, licet honestis praedita videatur moribus, ad abbatis tamen officium, cum aetate tum etiam corporis infirmitate, nobis visa est debilis, utpote, quem oportet pro omnibus sollicitudinem gerere, eumdem electum monuimus a praelatione desistere, si se invalidum fratrum opportunitatibus perspexerit non posse sufficere: cui tamen, quoad praefuerit, in ejusdem religionis tenore perseverantes, in qua vester vos defunctus instituit pater, debitam reverentiam exhibete. Caeteri quoque monachi vestri consocii, per cellas ab eodem patre vestro constructas, ut vobiscum sint unanimes, eidemque vestro abbati [Col. 0316C] reverenter obediant, auctoritate praecipimus apostolica. Quia epistolare compendium multa, quae fratribus vestris intimavimus, vestrae fraternitati notificare non patitur, quae huic epistolae desunt praedicti fratres auribus vestris viva voce narrabunt.
Data Argenteae IV Kalendas Decembris, indictione duodecima.
Arcet homicidam a sacri altaris ministerio: concedit tamen illi, si poenitentiam egerit, ut stipendiis Ecclesiae ali possit
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, REMEDIO [Col. 0316D] Lincolnensi in Anglia episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Latorem praesentium, quem fraternitatis tuae litterae homicidio maculatum nobis denuntiaverunt, nulla sanctorum Patrum auctoritas concedit ulterius sacris altaribus ministrare, nec nos decet constitutioni illius, quod absit! assensum praebendo canonum statutis contraire. Tua tamen religio, si eum pro commisso crimine perspexerit dignum Deo exhibere fructum poenitentiae, hoc sibi misericorditer provideat, ne stipendiis ecclesiasticis careat, atque, paupertate pusillanimis factus, divina postponat praecepta: licet namque sacerdotium nullo pacto unquam mereatur recipere, dignum tamen est consequi eum aliquod beneficium ab apostolica sede. Absolutionem [Col. 0317A] praeterea peccatorum tuorum, sicut rogasti, auctoritate principum apostolorum Petri et Pauli fulti, quorum vice quamvis indigni fungimur, tibi mittere dignum duximus, si tamen bonis operibus inhaerendo, et commissos excessus plangendo, quantum valueris, corporis tui habitaculum Deo mundum templum exhibueris. Quod autem precatus es nos tibi jubere, quatenus possis scire unde nobis serviendo merearis placere, hoc potissimum praecipimus, tuis videlicet juvari orationibus, ut compotes simul mereamur gaudiis perfrui perennibus.
Data Terracinae IV Nonas Decembris, indictione duodecima.
In Philippum Francorum regem invehitur ecclesiarum venditorem et destructorem, quem ab eo moveri vult ut canonice episcopos eligi permittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODERICO [ROCLENO] Cabilonensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Inter caeteros nostri hujus temporis principes qui Ecclesiam Dei perversa cupiditate venundando dissipaverunt, et Matrem suam, cui ex Dominico praecepto honorem et reverentiam debuerant, ancillari subjectione penitus conculcarunt, Philippum regem Francorum Gallicanas Ecclesias in tantum oppressisse certa relatione didicimus, ut ad summum [Col. 0317C] tam detestandi hujus facinoris cumulum pervenisse videatur. Quam rem de regno illo tanto profecto tulimus molestius, quanto et prudentia, et religione, et viribus noscitur fuisse potentius, et erga Romanam Ecclesiam multo devotius. Et nos quidem tam generalis nostrae cura sollicitudinis, quam ipsarum destructio ecclesiarum, vehementer accenderat ut in tam audaces sanctae religionis excessus severius animadvertere deberemus. Sed quoniam, anteactis diebus, per familiarem suum cubicularium, videlicet Albericum, ad nostri censuram judicii et vitam corrigere et Ecclesias ordinare firmiter nobis respondit, rigorem canonicorum interim exercere distulimus. Hujus ergo promissionis fidem in Matisconensi Ecclesia pastoris regimine diu desolata, [Col. 0317D] et ad nihilum pene redacta, in primis volumus experiri; ut scilicet Augustodunensem archidiaconum unanimi cleri et populi consensu, ipsius etiam, ut audivimus, regis assensu electum, episcopatu dono gratis, ut decet, concesso, Ecclesiae praefici patiatur. Quod si facere noluerit, indubitanter noverit nos hanc Ecclesiae ruinam nequaquam diutius toleraturos, et ex auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli duram inobedientiae contumaciam canonica austeritate coercituros. Nam aut rex ipse, repudiato turpi Simoniacae haeresis mercimonia, idoneas ad sacrum regimen personas promoveri permittet, aut Franci pro certo, nisi fidem Christianam abjicere maluerint, generalis anathematis mucrone percussi, [Col. 0318A] illi ulterius obtemporare recusabunt. Haec ideo, frater charissime, vigilantiae tuae intimare curavimus, quatenus ea praedicto regi insinuare, et exhortando, et rogando, modisque omnibus incuicare studeat, ut et praefatam Matisconensem, aliasque Ecclesias canonice concedat ordinari. Tibi ergo maxime haec idcirco injungimus, quia prudentiam tuam magnam esse, et regia familiaritate uti cognovimus. Si qua autem quae dicenda erant a nobis praetermissa sunt, haec ingenii tui acumen injungat. Itaque in hac persecutione labora, ut et Dei gratiam, et nostram benevolentiam promerearis.
Data Piperni II Nonas Decembris, indictione duodecima.
Mandat ut ab ipso vel ejus suffraganeis electus Matisconensis etiam contra regis voluntatem ordinetur, et, si renuerit ordinari, cogatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUMBERTO Lugdunensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Clamor Matisconensium clericorum pervenit ad nos, Ecclesiam suam, jam multo tempore pastore viduatam, detrimentum non modicum sustinere. Dicunt enim regum Francorum electionem [ forte, sine] suo consensu factam velle impedire. Unde, [Col. 0318C] quia ipse in praesenti anno per quemdam militem suum, nomine Albertum [ fort., Albericum, ut in superiore epistola, et sic in Mutin. ], Romanam venientem, se consilio nostro omnino acquiescere promisit; studuimus confratri nostro Rodino [Rocleno] Cabilonensi episcopo nostras dirigere litteras, ut ipse, nostra functus legatione, praefatum regem conveniat, quatenus ipse oblatae nobis memor promissionis suae, electionem Matisconensium non solum non impediat, sed eum quem debet assensum praebeat. Qui si, in duritia sua permanens, neque necessitati hujus Ecclesiae compati, neque exhortationi nostrae parere voluerit; praecipimus apostolica auctoritate ut fraternitas tua neque pro odio neque gratia alicujus dimittat quin electum ab eis [Col. 0318D] Augustodunensem Landricum archidiaconum episcopum seu per te seu per suffraganeos tuos ordinare studeat, si tamen auctoritas sanctorum Patrum probatur sibi non obviare. Si vero ipse hunc ordinem suscipere renuerit, et inflexibilem se exhibuerit, volumus ut cum episcopo suo vim sibi inferas, eumque ad recipiendum episcopalem ordinem vigilanti studio atque pastorali rigore constringas. Quod si fraternitas tua in hac causa negligens fuerit, procul dubio tu motum apostolicae sedis incurres, et ipse, si ad nos venerit, Deo consentiente, a nobis ordinabitur.
Data Piperni II Nonas Decembris, indictione XII.
Ejus religionem ac pietatem erga sacra loca commemorat, et ad meliora semper peragenda hortatur. Duorum monasteriorum protectionem ei commendat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ALDILASIAE [ADELASIAE] comitissae salutem et apostolicam benedictionem.
Quanquam noverim te sacris locis et eorum religiosis habitatoribus spontanea voluntate te ferre subsidium, exhortari te tamen et admonere curavi ut in majus meliusque excrescas; et quod ultro facere consuesti, nostro praecepto et beati Petri auctoritate [Col. 0319B] jam studiosius exsequaris. Ad hoc enim tibi a Domino et honoris dignitas et potentiae amplitudo concessa est, ut in suo suorumque servitio expendatur, et tu, eis carnalia tua libenter impartiens, de spiritualibus eorum participium merearis. Quamobrem curae tuae et defensioni Fructuariense coenobium et ejusdem congregationis fratres attentius commendamus, ut eis et opem consilii et praesidii firmamentum contra omnia infestantium gravamina impendere studeatis, ut et pro salute animae tuae orationes eorum apud Deum fructificent. Pari quoque modo Clusini monasterii abbatem, et ipsius coenobii res vigilantiae tuae tuendas ac protegendas committimus, quem sub gravi tribulationum fasce laborare audivimus. Neque te a [Col. 0319C] bonae intentionis incepto alicujus gratia aut praemium deflectat: quia qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit (Matth. X) . Haec tibi, filia charissima, paucis inculcare et injungere statuimus, ut ad boni operis exsecutionem te promptiorem redderemus, et, ut dicitur, currentem incitaremus: quatenus Deo devota, et bonis actibus, et Dei servorum protectioni invigilans, illam promittentis Domini mercedem valeas adipisci: Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet: et qui recipit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet (Ibidem) .
Data Seciae septimo Idus Decembris, indictione duodecima.
Commendat ejus in apostolicam sedem observantiam. Confirmat ea quae praedecessor Alexander II ei honoris gratia tribuerat. Hortatur ad promissorum constantiam. Pollicetur in illius ditione quae a legatis definiri non poterunt, se definiturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO duci Bohemiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Longa jam temporis intervalla transacta sunt ex quo et nobilitas tua beato Petro apostolorum principi non modicae devotionis animum spopondit et studium, et tibi in apostolica sede inter caeteros principes larga benignitas, prae multis etiam singularis [Col. 0320A] et egregia fuit adstricta charitas. Cujus rei fidem et indicium ex benevolentia domini et antecessoris nostri Alexandri papae satis percepisse potes, qui petitionibus tuis non unquam, sine sua et filiorum sanctae Romanae Ecclesiae sollicitudine et labore condescendit, et ad signum intimae dilectionis, quod laicae personae tribui non consuevit, mitram quam postulasti direxit. Neque vero nos in nostris temporibus tantae dilectionis gratiam, providente Deo, labefactari volumus: imo si quid est in quo, comitante justitia, firmius conglutinari valeat, hoc nostra apud Deum sollicitudo impetrare valde desiderat. At te quidem erga apostolicam reverentiam, quam sis in votis constans, quam in promissis perseverans, non modo pro dignitate, verum etiam [Col. 0320B] pro salute tua fideliter oportet attendere: scriptum est enim: Vovete, et reddite (Psal. LXXV) . Quae autem illa vel qualia sint, a tui ipsius conscientia satis te commonitum esse putamus. Causas vero et negotia, quae, in partibus illis ad audientiam discussionemque legatorum nostrorum perlata, peccatis impedientibus, congrua determinatione diffiniri non poterant, sicut officii nostri cura nemine nos rogante compellit, ad eum quem justitia postulaverit finem, adjuvante Domino, perducere procurabimus. Porro quae ipsi inde statuerunt, interim donec ad nos negotia perferantur, immota manere volumus, atque apostolica auctoritate praecipimus. Deus autem omnipotens, qui bonorum omnium dator et auctor est, talem vos in votis vestris et actibus esse [Col. 0320C] faciat, ut cum ante coelestes judices, videlicet Petrum et Paulum, in futuro examine veneritis, nulla vos in illorum oculis, nisi quae remuneratione digna sit, conscientia denotare et ostentare valeat.
Data Romae XVI Kalendas Januarii, indictione duodecima.
Queritur bellum inter eos et Henricum regem exortum fuisse. Jubet eos ab armis desistere, donec per legatos suos causam contentionis cognoscat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WOZELINO [Col. 0320D] [VOZELONI] Magdeburgensi archiepiscopo, BURCHARDO Halberstadensi episcopo, et LETONI [TOTONI] marchioni, caeterisque Saxoniae principibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta violentia quantaque fratrum impulsione universalis Ecclesiae multis perturbationum fluctibus concussae, et pene quasi quodam naufragio periclitatae, onus et regimen suscipere sum coactus, occultum vobis et inauditum esse non credimus. Testis enim mihi est conscientia mea quam imparem me tanto ponderi judicaverim, et quanta sollicitudine nomen apostolicae dignitatis evitare concupiverim. Sed quoniam via hominis non in manu ejus, sed illius est dispositione a quo gressus hominum diriguntur, impossibile mihi fuit contra divinam voluntatem [Col. 0321A] concepta vota defendere. Unde mihi sollicite vigilandum atque pensandum est qualiter ea quae ad profectum ecclesiasticae religionis et salutem Dominici gregis attinent, adjuvante Deo, annuntiare et fideliter administrare valeam; urgente me prae omnibus, tum eo timore ne susceptae me apud supernum judicem negligentia dispensationis accuset, tum debito amore apostolorum principis, qui me ab infantia mea sub alis suis singulari quadam pietate nutrivit, et in gremio suae clementiae fovit. Verum inter caeteras curarum anxietates ea nos maxime sollicitudo coarctat, quod inter vos et Henricum regem, vestrum videlicet dominum, tantam discordiam et tam inimica studia exorta esse cognovimus, ut exinde multa homicidia, incendia, depraedationes [Col. 0321B] ecclesiarum et pauperum, ac miserabilem patriae vastitatem fieri audiamus. Qua de re regi misimus exhortantes, et ex parte apostolorum Petri et Pauli eum admonentes, ut interim sese ab armis et omni bellorum infestatione contineat, donec tales ad eum ab apostolica sede nuntios dirigamus, qui tantae dissensionis causas et diligenter inquirere, et annuente Deo ad pacem et concordiam aequa valeant determinatione perducere. Atque itidem vos exoratos et apostolica auctoritate commonitos esse volumus ut ex vestra parte omni motione sopita, easdem pacis inducias observetis, nec aliqua occasione nobis cum Dei adjutorio adstruendae pacis impedimentum opponatis. Cum etenim (ut scitis) nobis mentiri, sacrilegium; deserere justitiam, animae [Col. 0321C] sit naufragium; neminem vestrum dubitare volumus quin super hac re, veritate discussa, quidquid aequum videbitur, providente Deo, decernere, et stabili pactione studeamus efficere; et quamcunque partem injurias et conculcatae justitiae violentiam pati cognoverimus, illi procul dubio, omni timore et respectu personalis gratiae posthabito, favorem, et apostolicae auctoritatis praesidia conferemus.
Data Romae XIII Kalendas Januarii, indictione duodecima.
[Col. 0321D] Laetatur de ejus erga sedem apostolicam observantia. Hortatur ut perseveret, ac ad visitanda beatorum apostolorum limina una cum matre veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MATHILDI egregiae indolis puellae salutem et apostolicam benedictionem.
Quia serenitatis vestrae litterae apostolicae sedi directae eamdem testatae sunt dilectionem principi apostolorum beatissimo Petro bonitatem tuam promptam esse exhibere, quam Jesu Christo Domino nostro vas electionis sanctus Paulus coapostolus ejus usque ad mortem ferventissimo amore studuit conservare, gaudii repleti immensitate, omnipotenti Deo quas possumus reddimus gratias. Sed noverit prudentia vestra honestis inceptis, religiosisque inchoationibus, opus esse honestiori perseverantia, atque [Col. 0322A] Deo opitulante religiosissima consummatione Quapropter, si contigerit gloriosam matrem vestram hoc tempore Romam redire, toto corde admonemus, imo rogamus charitatem vestram, ad visitationem apostolorum cum eadem venire, nisi forte aliquid instet quod vos non praetermittenda necessitate detineat. Praeterea litteris quas IV Kalendas Januarii nomine vestro suscepimus, quod nobis visum est congruum jam per nostrorum apicum legationem respondisse confidimus. Omnipotentis Dei misericordia, quae fideles suos jugiter circumdat et protegit, assidua vos benignitate dignetur custodire, atque post hujus vitae cursum animam tuam aethereo regno componere.
Data Romae III Nonas Januarias, indictione duodecima.
Monet ut de causa quam ei commiserat, communicato cum caeteris Sardiniae judicibus consilio, sibi quid i visum fuerit intra annum respondeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ORCOZOR [ORZOCCO] judici Calaritano Sardiniae provinciae salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras tuas accepimus, in quibus te ad nos velle venire continebatur. Nobis itaque placet ut venias, et cum omni securitate; postquam ad littus nostrum veneris, eundo et redeundo per fines terrae nostrae te migrare posse nullatenus tibi dubitandum [Col. 0322C] esse scias. Praeterea admonemus prudentiam tuam ut de causa quam per archiepiscopum Constantinum Turrensem hoc in anno a nobis Capuae consecratum tibi mandavimus, cum caeteris Sardiniae judicibus loquaris; et, firmiter inter vos communicato consilio, quidquid vobis inde cordi et animo sit, celeri nobis responsione notificate; scientes quoniam, nisi in hoc anno certa nobis super hac re ratione respondeatis, nec amplius vestra responsa quaeremus, nec tamen ulterius jus, et honorem sancti Petri irrequisitum relinquemus.
Data Romae decimo septimo Kalendas Februarii, indictione duodecima.
Indicit concilium ad depravatos principum et praelatorum mores corrigendos. Monet ut una cum suffraganeis ad id praestituta die accedat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SICARDO Aquileiensi fratri et coepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare credimus prudentiam tuam quantis perturbationum fluctibus Ecclesia sit usquequaque concussa, et pene desolationis suae calamitatibus naufraga et submersa sit facta. Rectores enim et principes hujus mundi singuli quaerentes quae sua sunt, non quae Jesu Christi, omni reverentia conculcata, quasi vilem ancillam opprimunt, eamque confundere, dum cupiditates suas explere valeant, nullatenus [Col. 0323A] pertimescunt. Sacerdotes autem, et qui regimen Ecclesiae accepisse videntur, legem Dei fere penitus postponentes, et officii sui debitum Deo et commissis sibi ovibus subtrahentes, per ecclesiasticas dignitates ad mundanam tantum nituntur gloriam, et quae speciali dispensatione multorum utilitatibus, et saluti proficere debuissent, ea aut negligunt, aut infeliciter in pompa superbiae et superfluis sumptibus consumunt. Inter haec populus, nullo praelatorum moderamine, nullisque mandatorum frenis in viam justitiae directus; imo, eorum qui praesunt exemplo, quaecunque noxia, et quae Christianiae religioni sunt contraria edoctus, ad omnia pene quae nefaria sunt proni et studio corruentes, Christianum nomen, non dico absque operum observantia, [Col. 0323B] sed pene absque fidei religione gerunt. Quapropter, confidentes in misericordia Dei, concilium in prima hebdomada quadragesimae adunare disposuimus, quatenus huic tanto periculo, suffragante divina clementia, cum communi consilio fratrum aliquod solatium et remedium invenire valeamus, ne nostris temporibus irreparabilem Ecclesiae ruinam destructionemque videamus. Ideoque et vestram fraternitatem rogamus, et ex parte beati Petri apostolorum principis admonemus, ut in praelibato termino vestram nobis praesentiam exhibeatis, convocatis una vobiscum, tum per haec nostra tum per vestra scripta, vestris suffraganeis episcopis: ut tanto tutius tantoque firmius ad subsidium ecclesiasticae libertatis et religionis accingamur, quanto [Col. 0323C] uberius atque vicinius consiliis vestrae prudentiae, aliorumque confratrum frequentia et provida consultatione circumdamur.
Data Romae nono Kalendas Februarias, indictione duodecima.
Ejusdem argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Mediolanensis ecclesiae suffraganeis, videlicet Brixiensi, Cremonensi, Bergamensi [Bergomensi], Laudensi, Novariensi, Eporediensi, Taurinensi, Albensi, Astensi, Aquensi, Terdonensi [Dertonensi], [Col. 0323D] et caeteris quibusdam, salutem et apostolicam benedictionem, quibusdam pro meritis.
Non incognitum vobis esse credimus, in Romana Ecclesia jamdudum constitutum esse ut per singulos annos, ad decorem et utilitatem sanctae Ecclesiae, generale concilium apud sedem apostolicam sit tenendum. Nos itaque hujus celebritatis hoc in tempore causam valde necessariam considerantes, in prima hebdomada quadragesimae synodum, annuente Deo, Romae celebrare disposuimus. Ad quam omnes vos, et apostolica auctoritate praesentiam vestram exhibere commonemus atque praecipimus: quatenus una vobiscum, et cum alia frequentia vestri ordinis, officii nostri debitam sollicitudinem in divinis et ecclesiasticis causis, suffragante [Col. 0324A] superna clementia, commode ac reverenter exercere valeamus. Intueri autem et diligenter vos oportet attendere quoniam quicumque miles, domino suo in praelio properante, se subtraxerit, non modo gratiam sibi labefactare, sed accepti beneficii commodum merito sibi corruisse dignoscitur. Hoc igitur exemplo appareat qui ex vobis, imo quam omnes sitis fideles Christi milites; et ad divina agmina tam prompta voluntate et studio vos conferre studete, ut, post adeptam in Christo victoriam, pariter vobis et de virtute factorum et abundantia praemiorum gloriari liceat. Sub eadem etiam auctoritate et determinatione omnes abbates Longobardiae ad praefatum concilium invitamus, nullamque in hac obedientia fictitiam excusationem praetendere [Col. 0324B] admonemus atque praecipimus.
Data Romae octavo Kalendas Februarii, indictione duodecima.
Restituit episcopo Bragensi suspenso reditus episcopatus, ut, omni postposita mora, cum legatis episcopi adversarii sui sanctorum apostolorum limina adeat. Commemorat se fratri ejus duci scripsisse, ut Moravensem episcopum et suos legatos Romam mittat.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei JEROMIRO Bragensi [ pro Pragensi, HARD. et sic infra ] episcopo.
Quanquam inobedientia tua et culpa, quam in [Col. 0324C] contemptu legatorum sanctae Romanae Ecclesiae perpetrasti, preces tuas, te absente et nondum parato satisfacere, recipi non meruit; tamen ne ex apostolica, licet justa, districtione absentationis tuae moram vel occasionem diutius defendere possis, necessitatem qua te urgeri in epistola tua conquestus es, et impedimentum ad nos veniendi removere decrevimus. Itaque praesenti auctoritate tibi restituimus et tenenda concedimus quaecunque a legatis nostris, Bernardo videlicet et Gregorio, praeter episcopale officium tibi interdicta sunt: quoniam te exspoliatum rebus Ecclesiae tuae, inopia rerum necessariarum, obedientiam debitae satisfactionis non posse exsequi (sicut supra diximus) conquerendo excusas: atque hoc idem fratri tuo Wratislao [Col. 0324D] duci per epistolam nostram notificavimus, admonentes eum ut de consuetis decimis et redditibus Ecclesiae tuae nihil in potestate sua tibi denegari patiatur aut subtrahi. Admonemus igitur, et ex parte apostolorum Petri et Pauli, et nostra per eos apostolica tibi auctoritate praecipimus ut, nullis excusationibus absentiam tuam ulterius defendens, in Ramis palmarum apostolica adire limina non praetermittas; cognoscens fratrem tuum a nobis esse commonitum ut Joannem Moravensem episcopum itidem ad nos venire commoneat, et ex sua parte tales ad nos nuntios dirigat, quibus in nostra possimus examinatione diffinire dissensionum causas. Interim vero de possessionibus Moravensis episcopatus nihil te tangere volumus et praecipimus, ne [Col. 0325A] et ipse aliqua molestiarum excusatione praesentiam suam conspectui nostro subtrahat. Praescriptum vero terminum adventus tui, tu ipse ita mature fratri tuo duci indicare curato, ut Moravensem episcopum et suos legatos una tecum ad apostolicam sedem dirigere possit.
Data Romae secundo Kalendas Februarii, indictione duodecima.
Ut redditus episcopatus fratri suo restituat. Hortatur ut ad sedem apostolicam accedat, vel saltem ejus legatos una cum Moravensi episcopo mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO [Col. 0325B] duci Bohemorum salutem et apostolicam benedictionem.
Frater tuus Jeromirus Bragensis episcopus conqueritur se exspoliatum Ecclesiae suae rebus, inopia rerum necessariarum, pro reddenda ratione eorum quae sibi intenduntur, ad apostolicam sedem venire non posse. Quod quanquam ejus inobedientia et tergiversatio valde promeruerit, tamen ne hanc absentationis suae occasionem praetendere possit, volumus atque praecipimus ut in integrum sibi restituantur quaecunque a legatis nostris, Bernardo videlicet et Gregorio, praeter episcopale officium interdicta sunt, et praeter ea pro quibus Joannes Moravensis super eum clamat episcopus. Qua in re tuam maxime admonemus prudentiam, ut de consuetis [Col. 0325C] decimis, vel redditibus Ecclesiae, nihil ei in tua potestate denegare patiaris, aut subtrahi, nec aliquam sibi contrarietatem facias, per quam, ut ad nos venire non possit, impedimenta sibi obsistere iterum conqueratur. Eo autem tempore quo ipse, sicut per epistolam nostram commonitus est, apostolicam sedem adire debuerit, te quoque, si fieri posset, praesentem fore maxime cuperemus. Quod si rerum aut temporum eventus prohibuerit, nobilitatem vestram multum admonemus ut episcopum Moravensem praesentiam suam nobis exhibere commoneatis: et praeterea de vestris fidelibus tales ad nos nuntios dirigatis, cum quibus, rerum veritate solerti indagatione perquisita et undique explorata, favente divina clementia, omnes dissensionum causas [Col. 0325D] abscindere, et quidquid aequum fuerit determinata sententia statuere valeamus.
Data Romae II Kalendas Februarii, indictione XII.
Monet ut una cum quibusdam aliis principibus (prout promiserat) Ecclesiae auxilio veniat, ut, pacatis Normannis, auxilium Constantinopolitanis ferre possit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO Burgundionum comiti salutem et apostolicam benedictionem.
Meminisse valet prudentia vestra quam arga affluentia [Col. 0326A] dilectionis Romana Ecclesia valentiam vestram jamdudum recepit, et quam speciali charitate vestram familiaritatem dilexit. Neque enim se condecet oblivisci promissionis qua Deo se, ante corpus apostolorum principis Petri, praesente venerabili antecessore nostro Alexandro papa, et episcopis, abbatibus plurimis, atque diversarum gentium multitudine quarum non est numerus, obligavit ut, quacunque hora necesse fuisset, vestra manus ad dimicandum pro defensione rerum sancti Petri non deesset, si quidem requisita fuisset. Unde, memores nobilitatis vestrae fidei, rogamus et admonemus strenuitatis vestrae prudentiam quatenus praeparetis vestrae militiae fortitudinem ad succurrendum Romanae Ecclesiae, libertati scilicet [ forte et] si necesse [Col. 0326B] fuerit, veniatis huc cum exercitu vestro in servitio sancti Petri: et hoc idem rogamus vos monere comitem sancti Aegidii, et socerum Riccardi Capuani principis et Amedeum filium Adelettae [Adelictae], caeterosque quos cognoscitis sancti Petri esse fideles, et qui similiter manibus ad coelum extensis promisere. Si quid vero certae responsionis prudentiae vestrae nobis placet remittere, per eum nuntium nobis mandate, qui modis omnibus nos reddat indubios, et idem vester nuntius veniat per comitissam Beatricem, quae cum filia et genero in hoc negotio laborare procuret. Hanc autem militum multitudinem non ideo coacervare curamus, ut ad effusionem sanguinis Christianorum intendamus, sed ut ipsi videntes expeditionem, dum confligere [Col. 0326C] timuerint, facilius subdantur justitiae. Speramus etiam quod forsitan alia inde utilitas oriatur, scilicet ut, pacatis Normannis, transeamus Constantinopolim in adjutorium Christianorum; qui nimium afflicti creberrimis morsibus Saracenorum, inhianter flagitant, ut sibi manum vestri [ f., nostri, et sic in Mutin. ] auxilii porrigamus. Nam contra eos Normannos qui nobis rebelles sunt, satis sufficiunt milites isti qui nobiscum sunt. Certus enim esto quoniam te, et omnes qui tecum in hac expeditione fuerint fatigati, duplici, imo multiplici remuneratione, ut credimus, Petrus et Paulus principes apostolorum donabunt.
Data Roma IV Nonas Februarii, indictione duodecima.
Hortatur eam ad frequenter sumendum sanctissimum eucharistiae sacramentum, et ad devotionem erga beatissimam virginem Mariam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae MATHILDI salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta sit mihi cura, quantaque incessanter de te tuaque salute sollicitudo, ipse solus qui cordis arcana rimatur intelligit, et multo melius meipso cognoscit. Tu tamen, si pensare non negligis, ut reor, animadvertis quia pro tantis tui curam me oportet habere, pro quantis te charitatis studio detinui, [Col. 0327A] ne illos desereres, ut tuae solius animae saluti provideres: Charitas enim, ut saepe dixi, et ita dicam, sequens coelestem tubam, non quae sua sunt quaerit (I Cor. XIII) . Sed, quia inter caetera quae tibi contra principem mundi arma, Deo favente, contuli, quod potissimum est, ut corpus Dominicum frequenter acciperes, indicavi: et ut certae fiduciae matris Domini te omnino committeres praecepi; quid inde beatus Ambrosius, videlicet de sumendo corpore Domini, senserit, his in litteris intimavi. Ait enim in libro quarto De sacramentis inter caetera: «Si mortem Domini annuntiamus, annuntiamus remissionem peccatorum. Si quotiescunque effunditur sanguis Domini, in remissionem peccatorum funditur, debeo illum semper accipere, ut semper mihi peccata [Col. 0327B] dimittantur. Qui semper pecco, semper debeo habere medicinam.» Item ipse Ambrosius in libro quinto de sacramentis: «Si quotidianus est panis, cur post annum illum sumas, quemadmodum Graeci in Oriente consuevere facere? Accipe quotidie, quod quotidie tibi prosit: sic vive, ut quotidie merearis accipere. Quando [f., Qui non, ex Ambros. l. V de sacr. n. 25] meretur quotidie accipere, non meretur post annum accipere; quomodo Job sanctus pro filiis suis offerebat quotidie sacrificium, ne forte aliquid vel in corde, vel in sermone peccassent. Ergo tu audis quod quotiescunque offertur sacrificium, mors Domini, resurrectio Domini significetur, et remissio peccatorum; et panem istum vitae quotidianum non assumis? Qui vulnus habet, medicinam [Col. 0327C] requirit. Vulnus est, quia sub peccato sumus; medicina est coeleste et venerabile sacramentum.» Item Gregorius papa in libro IV Dialogorum: «Debemus itaque praesens saeculum, vel quia jam conspicimus defluxisse, tota mente contemnere, quotidiana Deo lacrymarum sacrificia, quotidianis carnis ejus et sanguinis hostias immolare. Haec namque singulariter victima ab aeterno interitu animam salvat, quae illam nobis mortem unigeniti per mysterium reparat. Quod, licet surgens a mortuis, jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur, tamen in ipso immortaliter atque incorruptibiliter vivens, pro nobis iterum in hoc mysterio sacrae oblationis immolatur; ejus quippe ibi corpus sumitur, ejus caro in populi salute patitur, ejus sanguis [Col. 0327D] non jam in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. Hinc ergo pensemus quale sit pro nobis hoc sacrificium, quod pro absolutione nostra passionem unigeniti Filii semper imitatur. Quis enim fidelium habere dubium possit in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri: in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse: summis ima sociari: terrena coelestibus jungi: unum quid ex visibilibus atque invisibilibus fieri?» Item Joannes Chrysostomus patriarcha ad neophytos: «Videte quemadmodum sponsam sibi Christus conjunxit: videte quo vos cibo satietatis enutrit. Ipse nobis cibi substantiae est atque nutrimentum. Nam sicut mulier, affectionis natura cogente, genitum [Col. 0328A] alere sui lactis fecunditate festinat, sic et Christus quos ipse regenerat suo sanguine semper enutrit.» Etenim, ut idem Joannes scribit ad Theodorum monachum, «lubricum genus est natura mortalis: cito quidem labitur, sed non sero reparatur, et, ut facile cadit, ita et velociter surgit.» Debemus, o filia, ad hoc singulare confugere sacramentum, singulare appetere medicamentum. Haec ideo, charissima beatri Petri filia, scribere procuravi, ut fides ac fiducia in accipiendo corpus Domini major tibi accrescat. Talem quidem thesaurum, taliaque dona, non aurum, non lapides pretiosos, amore patris tui, coelorum videlicet principis, a me tua requirit anima, licet ab aliis sacerdotibus longe meliora pro meritis accipere possis. De Matre vero Domini, cui [Col. 0328B] te principaliter commisi et committo, et nunquam committere, quousque illam videamus, ut cupimus, omittam, quid tibi dicam, quam coelum et terra laudare, licet ut meretur nequeant, non cessant? Hoc tamen procul dubio teneas, quia, quanto altior et melior ac sanctior est omni matre, tanto clementior et dulcior circa conversos peccatores et peccatrices. Pone itaque finem in voluntate peccandi, et prostrata coram illa ex corde contritio et humiliato lacrymas effunde. Invenies illam, indubitanter promitto, promptiorem carnali matre, ac mitiorem in tui dilectione.
Data Romae decimo quarto Kalendas Maii [Martii, et sic in Mutin. ], inductione duodecima.
Praecipit uxorem cujusdam Ansaldi adulterii accusatam ad purgationem admitti, excommunicans patrem ejus, et quemcunque alium qui id impedire praesumpserit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUBERTO Genuensi episcopo, et universo loci illius clero ac populo, salutem et apostolicam benedictionem.
Intelligentes errorem vestrum, de periculo vestro valde timemus, quoniam sacramenta consortii conjugalis, divinis sancita praeceptis et legibus, inter vos malignis foedari studiis audivimus. Scriptum quippe est de conjugali vinculo: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, Marc. X, Matth. IX) , et Veritas omnino prohibet ne vir uxorem suam, nisi forte causa fornicationis, relinquat. Nobis autem relatum est Ansaldum quemdam, concivem vestrum, a patre suo coactum esse ut uxorem propriam, de fornicatione falso criminatam, nec ulterius habeat, nec judicium purgationis ejus, id quod ipsa valde desiderat, pro discutienda veritate suscipiat. Quod quia divinis et humanis legibus valde contrarium est, primo te episcopum, deinde omnes vos admonemus, et apostolica auctoritate praecipimus ut, si mulier ad examinationem legitimam se conferre voluerit, cum omni tranquillitate et exspectatione juste cum probationibus recipiatur; et, si per misericordiam Dei innocens apparuerit, separari [Col. 0329A] a viro suo nullatenus patiamini. At si pater praefati Ansaldi haec, quae divina auctoritate diximus, imo si quis mortalium haec impedire ac prohibere praesumpserit, tuam, epicope, fraternitatem apostolica auctoritate monemus ut, omni respectu gratiae personalis abjecto, reos anathematis gladio ferire, et a corpore Ecclesiae dissecare non desinas, et nobis extremam manum imposituris per litteras tuas id quantocius indicare non praetermittas. Praeterea volumus ut, quam citius possis, praesentiam tuam nobis exhibere studeas.
Data Lateranis quarto Kalendas Maii [Martii, et sic in Mutin. ], indictione duodecima.
Monet ut Constantinopolitanis opem ferant, qui a Saracenis multis calamitatibus afficiebantur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Christianam fidem defendere volentibus salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse volumus, hunc virum praesentium portitorem, dum de ultramarinis nuper reverteretur partibus, apostolorum limina et nostram praesentiam visitasse. A quo, sicut a plerisque aliis, cognovimus gentem paganorum contra Christianum fortiter invaluisse imperium, et miseranda crudelitate jam fere usque ad muros Constantinopolitanae civitatis omnia devastasse et tyrannica violentia occupasse, et multa millia Christianorum quasi pecudes [Col. 0329C] occidisse. Qua de re, si Deum diligimus, et Christianos nos esse cognoscimus, pro miseranda fortuna tanti imperii et tanta Christianorum clade nobis valde dolendum est: et non solum dolere super hac re debitae sollicitudini nostrae sufficit, sed animas pro liberatione fratrum ponere, exemplum Redemptoris nostri, et debitum fraternae charitatis a nobis exigit: quia, sicut ipse pro nobis animam suam posuit, et nos debemus pro fratribus nostris animas ponere. Scitote igitur nos, in misericordia Dei et in potentia virtutis ejus confisos, omnibus modis id agere atque parare ut adjutorium Christiano imperio quam citius, Deo juvante, faciamus. Unde vos per fidem, in qua per Christum in adoptionem filiorum Dei uniti estis, obsecramus, et auctoritate [Col. 0329D] beati Petri apostolorum principis admonemus, ut et vos vulnera et sanguis fratrum, et periculum praefati imperii digna compassione moveat, et vestra virtus pro Christi nomine non invitam fatigationem ad ferenda fratribus auxilia subeat. Quidquid autem super hac re divina pietas vestris animis indiderit, sine mora certis legationibus nobis renuntiare studete.
Data Romae Kal. Martii, indictione duodecima.
Committit eis causam inter episcopum Rosellanum et Ugulinum comitem terminandam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BEATRICI [Col. 0330A] et MATHILDI gloriosis ac charissimis in Christo filiabus salutem et apostolicam benedictionem.
Non miretur vestra nobilitas super his quae vobis de causa Dodonis Rosellani episcopi scripsi, quia inhumanitas videretur, si preces et murmur Ugulini [Ugolini] comitis parvipenderem. Importune quidem saepe me rogavit ut causam ipsius contra Rosellanum episcopum juste decernerem, et ut idem episcopus sibi justitiam faceret procurarem. Ego vero, de vobis singulariter inter omnes principes Romani imperii confidens, rogavi ut ad certum et justum ac pacificum finem per vos causa inter eos duceretur, quo ille qui justus judex est, a vestro studio vestraque pietate, me instante, glorificetur. Scit enim charitas vestra, et omnino, ut reor, intelligit [Col. 0330B] quod in omnibus actibus vestris honorem Dei vestramque salutem requiro. Et ideo cum propheta dico: Sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino (Psal. IV) . Et iterum: Judicate pupillo, et defendite viduas, et venite, et arguite me, dicit Dominus (Isa. I) . Ex amore quidem Dei proximum diligendo adjuvare, miseris et oppressis subvenire, orationibus, jejuniis, vigiliis, et aliis quampluribus bonis operibus praepono, quia veram charitatem cunctis virtutibus praeferre cum Apostolo non dubito (I Cor. XIII) . Nam si haec mater omnium virtutum, quae Deum de coelo in terram ut nostram miseriam ferret compulit venire, me non instrueret, et esset qui miseris et oppressis Ecclesiis vestra vice subveniret, ac universali Ecclesiae deserviret, [Col. 0330C] ut saeculum relinqueretis, cum omnibus ejus curis, monere procurarem. Sed quia de vestra aula, ut multi principes, Deum non abjicitis, imo sacrificio justitiae ad eam venire invitatis, rogamus vos, et ut charissimas filias admonemus, bonum quod coepistis ad perfectum finem perducatis. Non favor humanus, non amor pecuniae, non desiderium vanae gloriae vestrum sacrificium possit offuscare. Vili enim pretio magnam rem vendit, qui hujus vitae intuitu Deo servit. Quod vobis, quas sincero corde diligo, parum scribo, gravi cura me implicitum esse manifesto. Vobis enim in talibus non aliquem vicarium in dictitando acquiro, sed meipsum labori, licet rusticano stylo, suppono, quia, si diligor ut diligo, nullum mortalium mihi praeponi a vobis cognosco. [Col. 0330D] Omnipotens Deus meritis supremae Dominae, per auctoritatem beati Petri et Pauli, a cunctis vos peccatis absolvat, et ad gremium universalis matris vestrae cum gaudio perducat.
Data Romae quarto Nonas Martii, indictione duodecima.
Arguit quod ad synodum vocatus non venerit, sententiam adversus eum latam de quodam monasterio propter contumaciam confirmat. Monet ut, si se gravatum sentiat, Romam veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ARNALDO [Col. 0331A] abbati Sancti Severi salutem et apostolicam benedictionem.
Non mediocris te inobedientiae arguere possumus, quod post multas querimonias de te in Romanis conciliis factas, monasterium Sanctae Crucis de ecclesia Sanctae Mariae, nullam adhuc justitiam sit consecutum. Licet examen exquirendae veritatis hujus negotii frivolis excusationibus jam ex longo tempore evitasse videaris, praesenti tamen anno pro definienda lite nostra a legato nostro Giraldo [Gerardo] Ostiensi episcopo ad synodum vocatus, nullam Deo et sancto Petro diceris reverentiam exhibuisse, adeo ut, contempta auctoritate apostolicae sedis, neque tu venire, neque alios juste te excusaturos studueris mittere. Unde, quia absentatio tua [Col. 0331B] indicium injustitiae tuae clarissimum tribuit, diffinitum est in eadem synodo, monasterio Sanctae Crucis praedictae ecclesiae Sanctae Mariae jus et possessionem restituendam esse. Quam nimirum diffinitionem nos approbantes, praecipimus tibi apostolica auctoritate ut praefatum monasterium Sanctae Crucis, sicut statutum est, quiete tenere permittas. Quod si te justitiam habere confidis, hinc usque ad festivitatem omnium sanctorum ad nos venire studeas, teque praedicto abbati eodem termino venturum notifices; quatenus utriusque partis perquisitis rationibus, certum causae vestrae finem, Deo auxiliante, imponamus.
Data Romae in synodo, secundo Idus Martii, indictione duodecima.
Laudat eum quod monasterii Sancti Remigii religiosum abbatem praefecerit, cui potestatem facit aliam abbatiam administrandi, si tantum onus ferre valeat: quod si non possit, jubet ipsum dare operam, ut alius abbas praeficiatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Romana Ecclesia jamdudum fraternitatem tuam ulnis maternae dilectionis amplectens, speciali quodammodo charitate dilexit, et praestantissima cura dulcissime fovit; praesertim nos adeo tuae promotioni favimus et consensimus, ut nequeamus vitare [Col. 0331D] grave periculum, si ea feceris quae tuum ordinem dehonestent, aut tuam non deceant dignitatem. Unde si quando ea de te audivimus quae tuo ordini non congruunt, maximo moerore confundimur, ac proinde leviter dissimulare non possumus. Inter caeteras quidem querimonias quae de te nostris auribus sunt delatae, querimonia monasterii sancti Remigii acriter animum nostrum turbavit, et in te vehementer commovit. Verum, quia nunc cognovimus quod idem monasterium melius ordinasti quam audivimus vel speravimus, quoniam ibi honestum moribus et eruditum litteris hominem posuisti, non minima laetitia animum nostrum refocillasti. Abbas quidem nobis admodum placet: et, si posset ferre [Col. 0332A] onus ut utrasque abbatias regeret, Metensem scilicet et Remensem, laudassem pro eo, quia vir et religiosus et sapiens est. Alioquin si pondus utrarumque regiminis super posse sibi est, ut ipse fatetur, ne nimia gravedine pressus succumbat, rogamus prudentiam tuam, imo apostolica auctoritate monemus quatenus suo consilio et consensu, per electionem congregationis secundum regulam sancti Benedicti, idoneum ibi rectorem, Deo concedente, constituas. Pro certo enim noveris quoniam ita chara erit nobis illius monasterii honesta et regularis regiminis ordinatio, ac si esset in monasterio sancti Pauli.
Data Romae in synodo, secundo Idus Martii, indictione duodecima.
Suum erga illum amorem testatur. Petit ut pro se Dominum deprecetur. Significat abbatem Arnulphum velle Remensi abbatiae renuntiare, et Metensis esse contentum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERIMANNO [Hermanno] Metensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras dilectionis tuae gratanter accepimus, quia in eis abundantiam devotionis tuae erga nos exuberare cognovimus. Nos quidem omnibus debitum sollicitudinis nostrae exhibere volumus et debemus, quoniam omnium curam suscepimus, et omnium [Col. 0332C] salutem cupimus et optamus: quia licet indigni meritis regimen universalis Ecclesiae regendum accepimus, et ministerium evangelizandum accepimus, vae nobis si non evangelizaverimus. Et licet omnibus debitores sumus, praecipue tamen domesticis fidei curam nostrae sollicitudinis exhibere condecet et oportet. Unde noverit fraternitas vestra quoniam de vobis propensior est nobis cura et in vobis ardentior amor, pro eo scilicet quod dignae recompensationis munus a vestrae sanctitatis orationibus exspectamus. Grave enim pondus gerendum suscepimus, et, nisi vestris et totius Christianitatis fidelium orationibus fulciamur, ferre nullatenus possumus. Quapropter rogamus, ut sanctae congregationis vestrae assiduis orationibus sublevari [Col. 0332D] mereamur. Non solum enim tam sanctae congregationis orationes ardenter exigimus, verum totius populi quaerimus et optamus. Praeterea abbas Sancti Arnulphi, vir (ut nobis videtur) religiosus et tibi fidelis, nobis innotuit, quod velit [ f., malit] sub tuo regimine pauper vivere, quam alibi dives et potens. Vult enim (si tibi videtur) renuntiare abbatiae Sancti Remigii, et tantum vestrae [ forte, vestra. H.] esse contentus: cujus rei causa misimus litteras nostras Remensi archiepiscopo, ut dictam abbatiam secundum Deum consilio istius in alium ordinet, iste vero vobis tantummodo cedat. Vos autem rogamus quatenus pro charitate nostra eum charius habeatis, ut sentiat profecisse sibi quod ad nos venit.
[Col. 0333A] Data in synodo, secundo Idus Martii, indictione duodecima.
Jubet Pictavensium canonicorum consuetudinem in festivitate sancti Hilarii et omnium sanctorum servari.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, canonicis S. Hilarii salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse volumus quod canonici Pictavenses in synodo nostra conquesti sunt, vos denegare et contradicere illis consuetudinem, quam in ecclesia Sancti Hilarii jure habere debent, videlicet, ut in festivitate omnium sanctorum, et sancti [Col. 0333B] Hilarii, cum illuc ex more cum processione veniunt, si episcopus aderit, ipse missam celebret: sin autem non adsit episcopus, decanus, aut aliquis de majoribus canonicis Pictavensis Ecclesiae, officium vice episcopi peragere debeat. Quod cum apud nos in publico concilio ventilatum fuerit, Gozelino Burdigalensi archiepiscopo causam vestram cum quibusdam aliis defendente, scientes talem consuetudinem in Romana Ecclesia per singulas stationes, et fere per universum orbem in aliis Ecclesiis rite et rationabiliter teneri, dijudicante concilio, justam eos requirere causam comprobavimus, et praedictum usum eos obtinere debere apostolica auctoritate censuimus. Verum ut vobis abundantius satisfaciendo omnem reclamandi occasionem demeremus, [Col. 0333C] ut Pictavenses clerici, qui praesentes aderant, partem suam (sicut approbatio agenti semper incumbit) sacramento firmarent dijudicavimus. Quod quidem ipsi, praesente Burdigalensi archiepiscopo, et caeteris, facere paratissimi erant, atque idem archiepiscopus a nobis commonitus juramentum se recipere professus est. Quapropter apostolica vos auctoritate monemus atque praecipimus ut, omni inter vos et Pictavenses canonicos lite sopita, consuetudinem et justitiam suam, sicut superius synodali judicio decretum esse cognoscitis, sine omni contradictione deinceps habere permittatis.
Data Romae in synodo, decimo octavo [XVII] Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Praecipit ut eorum archiepiscopo, sicut apostolicae sedis legatus jusserat, obediant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Bigoritano episcopo, et caeteris suffraganeis Ausciensis [Auxitensis] Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Legatus sanctae Romanae Ecclesiae, videlicet confrater noster Giraldus [Gerardus] Ostiensis episcopus, ut Gulielmo archiepiscopo vestro debitam reverentiam exhibeatis commonuit. Verum, sicut idem archiepiscopus conquerendo nobis retulit, postea nec consideratio debitae subjectionis, nec respectus [Col. 0334A] apostolicae auctoritatis vos ad obedientiam flexit. Quod quanquam non parum praesumptionis et damnandae contumaciae habeat, adhuc tamen, facta vestra apostolica mansuetudine dissimulantes, mandamus vobis et apostolica auctoritate praecipimus ut nullatenus ei honorem subjectionis debitae subtrahatis. Si quid autem adversus eum habetis, una secum adite nostram praesentiam, et si quid discussione dignum protuleritis, adjuvante Deo, sollicita indagatione examinatum competenti sententia determinabimus.
Data Romae decimo septimo Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Praecipit ut praestita die ad se Romam veniat, ut ejus causa definiri possit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROGERIO dicto Catalaunensi episcopo.
Philippus rex Francorum, non modica tibi dilectione astrictus, multum nos ut te absolveremus, tum per litteras tum per legatorum verba, rogavit. Quod quidem salva justitia nequaquam nobis faciendum esse pervidimus, dum juxta vigorem canonicae disciplinae, multo gravius in te animadvertendum esse cognosceremus. Sed adhuc apostolica mansuetudine judicium in te ultionis debitae suspendentes, praesenti auctoritate tibi praecipimus ut praesentiam tuam ab hinc usque ad proximam festivitatem [Col. 0334C] omnium sanctorum conspectui nostro repraesentare nullo modo praetermittas: quatenus adversum te toties iteratam proclamationem Catalaunensis Ecclesiae justo fine, Deo auxiliante, decidamus: admonentes equidem ne interim, in contemptu vel transgressione jam ante datae sententiae, periculum tibi tu ipse gravius ingeras. Quibus in rebus si nobis inobediens fueris, et aliqua tergiversatione te excusans infra praelibatum terminum praesentiae nostrae te non exhibueris, de tua damnatione et incommutabili depositione ulterius non dubitabis.
Data Romae in synodo, decimo sexto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Monet ut cum Azone marchione de incestuosa copulatione cum ipsius episcopi sorore accusato ad se veniat, ut ejus causa discuti possit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO Papiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Significandum tibi duximus marchionem Azonem in Romana synodo super incesta copulatione sororis tuae accusatum esse: qua de re ipse per propinquos mulieris satisfactionem pollicitus inducias postulavit. Propterea rogamus, et apostolica auctoritate fraternitatem tuam admonemus, ut ad servitium sancti Petri paratus, et ut melius [Col. 0335A] possis instructus, cum eodem marchione ad nos venire nullo modo praetermittas, certus te a nobis honorifice recipiendum et relinquendum. Nam, etsi fraternitatis tuae auxilia in aliis minime nobis necessaria fuissent, tamen hac de causa praesentiam tuam nobis exhiberi opertet, ut exortas praefati conjugii quaestiones diligenti examinatione discutiamus, et justitiam legali judicio decernentes, adjuvante Domino, si quid periculosum apparuerit amputemus, et quod officio nostro et illorum saluti congruit statuamus.
Data Romae in synodo [ deest in synodo] decimo sexto Kalendas Aprilis, indictione XII.
Commendat ejus observantiam erga sedem apostolicam, testatur suam erga eum dilectionem. Scribit ut per Azonem marchionem quaecunque voluerit sibi significet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEUSAE duci Hungarorum salutem et apostolicam benedictionem.
Visis litteris tuis, laudabilem devotionis tuae professionem cognovimus, in qua cor et animum tuum erga reverentiam apostolicae sedis igne divino inflammatum esse intelleximus. Qua de re non incerta spes tuae salutis ostenditur; et non parvum nobis exortum est gaudium: quoniam qui debita fide et devotione apostolicae reverentiae vota [Col. 0335C] concipiunt, nequaquam dubia ab eis praesidia et beneficia praestolantur. Unde etiam tuam monemus dilectionem, ut studia tua erga honorem apostolorum semper excrescant, et quanto te quotidie ex necessario fine vitae tuae judiciis illorum appropinquare cognoscis, tanto propensius eos debitores tibi efficere studeas: quatenus per misericordiam Dei, illis suffragantibus, peccatorum tuorum indulgentiam et aeternae beatitudinis gloriam te adipisci gaudeas. De nostra vero charitate nullatenus te dubitare volumus; sed effusis in te intimis et paternis affectibus, locum apud nos agendi et impetrandi quae saluti et honori tuo digne competunt, te habere, remota omni dubitatione, promittimus. Et si quis inimicorum tuorum aliquid adversum [Col. 0335D] te molire prave tentaverit, procul dubio non solum nostra carebit audientia, sed indignationem apostolicae gratiae in eum exasperari sentiet. Tu autem si quid interdum aut de tuis causis, aut quod servitio apostolicae reverentiae pertineat, nostris auribus intimare cupias, habes egregium videlicet marchionem Azonem, nobis quidem inter caeteros Italiae principes valde dilectum, per quem ea quae ad apostolicam audientiam referenda destinaveris, nobis aptissime indicari et commendari poterunt. De caetero divina clementia et ab instantibus hujus saeculi te adversitatibus protegat, et ad peragendum ea quae sibi beneplacita sunt invictas tibi vires et facultates tribuat.
[Col. 0336A] Data Romae in synodo, decimo sexto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Ne Olomucensi Ecclesiae molestiam inferant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, OTTONI et CHUONRADO fratribus Wratislai ducis Bohemorum salutem, et apostolicam benedictionem.
Meminisse debet nobilitas vestra quod de causa Olomucensis Ecclesiae jam ante apostolica monita accepistis, ne justitiam ejus aliqua occasione minueretis, neque molestantibus eam aliquod adjutorium praeberetis. Nunc vos admonemus et paterna charitate rogamus ne aliquam contrarietatem eidem [Col. 0336B] Ecclesiae faciatis, sed pro reverentia sanctae Romanae Ecclesiae, cujus apostolicis privilegiis munita est, amorem et piae devotionis studia erga illam exhibeatis, et, quantum vestrae potestatis est, jura et pertinentias ejus a vobis et vestris inviolata conservari studeatis. Haec enim est causa, in qua et divinae remunerationis gloriam, et apostolorum, certa praesidia, ac nostrae dilectionis plenitudinem vobis lucrari et aptissime possitis astringere: sin autem (quod non optamus) aliter feceritis, procul dubio haec eadem vobis corrumpere, et in contrarium, quod absit, vertere poteritis.
Data Romae decimo quinto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Arguit quod causam, quae inter Jeromirum Bragensem et Joannem Moravensem episcopos vertebatur, ad apostolicam sedem jam saepe delatam, ad se convertere praesumpserit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIGIFREDO Moguntino archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras quaedam de te indigna relatio, cui nequaquam fidem adhibuissemus, nisi quod in litteris tuis quas de causa Jeromiri Bragensis et Joannis Moravensis episcoporum nobis direxisti, idem in animum tuum te induxisse intelleximus, videlicet, ut negotium quod ipsi habent ad invicem, jam toties ad apostolicam delatum audientiam, [Col. 0336D] a nostro judicio ad examen tui arbitrii transferretur. Qua in re, quoniam evidenter apparet quam parum consultores tui jura apostolicae auctoritatis intelligant vel attendant, fraternitatem tuam ut nobiscum canonicas traditiones et decreta sanctorum Patrum percurrat invitamus, in quibus, praesumptionis suae fastum denuo recognoscens, culpam in seipsa negligentiae pariter deprehendat et ausus. Nam, cum primum Joannes Moravensis episcopus, Ecclesiae cui praeest jura defendere volens, multis injuriis ac contumeliis, flagellis etiam (ut audivimus) afficeretur, et tamen justitiam non posset consequi, tua religio nullam inde sollicitudinem, nullam in discutienda causa fatigationem [Col. 0337A] suscepisse dignoscitur. Verum postquam apostolica sedes, accepta praefati episcopi querimonia, saepe per epistolas, aliquoties etiam per legatos causam justo fine determinare et litem compescere desudaverat; tunc demum evigilans solertia tua negotium animadvertit, suis hoc discussionibus referendum esse judicavit et fratrem per apostolica suffragia ad portum justitiae et quietis enatantem in profundum (credo) renovandae contentionis et laborum retrahere voluisti. Quanquam igitur hinc officii tui incuria, illinc suscepta adversus apostolicam sedem, accusante te, arrogantia merito in te commoveri deberemus; utentes tamen apostolica mansuetudine, placido te admonemus affectu ne ulterius tam inordinata, tam inconsulta praesumas, [ne] apostolica [Col. 0337B] judicia non dico, tibi, sed nec ulli patriarcharum, aut primatum retractandi licentiam fore existimes, ne contra sanctam Romanam Ecclesiam quidquam tibi attribuere vel moliri cogites, sine cujus abundanti clementia, nec in loco quidem tuo, ut tu ipse nosti, subsistere potes. Nos etenim, adjuvante Deo, per auctoritatem beati Petri, sicut jam diu in apostolica sede decretum est, inter praefatos episcopos litem juste decidere, et Moravensi Ecclesiae quae sui juris sunt decernere et corroborare procurabimus.
Data Romae decimo quinto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Hortatur ut in dies majores progressus faciat in observantia erga Romanam Ecclesiam. Ostendit se archiepiscopo Moguntino significasse, ne in Causa Bragensis episcopi longius progrederetur: quare quae contra ipsum egerit nulla esse declarat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO duci Bohemiae salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam afflatus igne divino studia devotionis erga sanctam et apostolicam Ecclesiam habere coepisti, silere nos charitas in te diffusa non patitur, quin ardorem divinae servitutis de die in diem ferventius te concipere frequenti exhortatione moneamus. Illa etenim vota apud Deum praemia merentur [Col. 0337D] et gloriam, quae per gradus bonorum operum ad cacumen plenitudinis tendunt, et semper in bona desideria ampliora concipiunt. Quapropter, charissime fili in Christo, bona quae, Deo inspirante, mens et devotio tua proposuit, ad effectum perfectionis extendere stude: quatenus apostolica benevolentia, nulla tibi labefactata segnitie, pro meritis tuis ampliori semper te dilectione comprehendat. De reliquiis et privilegio unde nos rogasti, cum nuntius tuus, finita et perfecta ecclesia, consecrationis consilium a nobis quaesierit, voluntati tuae satisfacere benigne procurabimus. Sigifredum vero archiepiscopum Moguntinum, de praesumptione quam in causa Jeromiri Bragensis episcopi habuit, [Col. 0338A] per epistolam nostram duriter increpavimus, inter dicentes ei ne ulterius se hujusmodi inertia [ forte audacia] et fatuitate occupare incipiat. Attamen si quid adversum te temerario judicio fecerit, praeventu apostolicae auctoritatis tutus atque defensus, donec iterum ad te nostra legatio perferatur, pro nihilo ducas, magisque sibi ad periculum, quam tibi futurum esse non ambigas. De caetero apostolicis benedictionibus semper te munitum esse gaudeas.
Data Romae decimo quinto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
[Col. 0338B] Miratur eum ad visitandam apostolicam sedem non accessisse. Monet id faciat et fratres suos preces pro se fundere curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI abbati Cluniacensi salutem et apostolicam benedictionem.
Grata nobis et dulcia sunt verba vestra, sed multo uberiori delectatione nos caperent, si vestra charitas ardentius erga Romanam ferveret Ecclesiam. In hoc enim dilectionis vestrae flammam residere deprehendimus, quod consolationem vestrae visitationis toties quaesitam invenire non possumus. Id quidem non aliis occupationibus vestris imputandum esse credimus, nisi quod sanctitatem vestram labores fugere, et aliquanto graviora negotia, quasi pigritatem [ f. pigritate], quibusdam occasionibus declinare [Col. 0338C] videmus. Proinde noscat religio vestra quoniam qui denegatam nobis praesentiam vestram hactenus cum admiratione sustinuimus, deinceps sine multa anxietate et mentis perturbatione ferre non possumus. Meminisse enim debetis quot et quanta negotia in vestra manu, et confratris nostri Giraldi [Gerardi] Ostiensis episcopi posuerimus, quae propter absentiam vestram aut neglecta pereunt, aut competentem finem habere non possunt, quoniam, cum praefatum episcopum in servitio sancti Petri ultra montes ut ad regem misimus, vos venturum aestimabamus. Quapropter, etsi commoti, dilectionem vestram intimo admonemus affectu, ut nos in multis et magnis angustiis positos quantocius visitare curetis. Portamus enim, quanquam infirmi, [Col. 0338D] quanquam extra vires ingenii et corporis, soli tamen portamus, in hoc gravissimo tempore, non solum spiritualium sed et saecularium ingens pondus negotiorum, et casum nostrum quotidie ex imminenti sarcina formidamus, qui sustentationis auxilia in hoc saeculo nequaquam [nequam legendum esse arbitror ] reperire nequimus. Unde per omnipotentem Dominum rogamus ut fratres vestros (sicut ab initio ordinationis nostrae postulavimus) pro nobis jugiter orare Deum commoneatis, quoniam, nisi illorum et aliorum fidelium interventibus divina suffragia mereamur, nostrum, et, quod magis timemus, Ecclesiae periculum evitare non poterimus. Omnipotens Deus, a quo bona cuncta procedunt, vos ac commissos vobis in hac mortali vita ita verive [Col. 0339A] faciat, ut ad veram et immortalem vitam, Deo ducente, perveniatis.
Data Romae decimo quarto Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Commendat ejus observantiam erga Romanam Ecclesiam, quodque in sua ditione officium Romanum celebrari studeat. Absentis cujusdam accusationem non recipit: nuntium reverso legato se missurum promittit, qui causam definire curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SANCIO regi Aragonensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras nobilitatis tuae suavitate plenas laeti suscepimus, [Col. 0339B] in quibus quanta fidelitate erga principes apostolorum Petrum et Paulum ac Romanam Ecclesiam ferveas satis perspeximus: quam, tametsi litteras tuas nullas videremus, per legatos apostolicae sedis evidenter compertam habebamus. In hoc autem quod sub ditione tua Romani ordinis officium fieri studio et jussionibus tuis asseris, Romanae Ecclesiae te filium, ac eam concordiam et eamdem amicitiam te nobiscum habere, quam olim reges Hispaniae cum Romanis pontificibus habebant, cognosceris. Esto itaque constans, et fiduciam firmam habeas, et quod coepisti perficias: quia in Domino Jesu Christo confidimus quia beatus Petrus apostolus, quem Dominus Jesus Christus rex gloriae principem super regna mundi constituit, cui te fidelem exhibes, te ad honorem [Col. 0339C] desiderii tui adducet, ipse te victorem de adversariis tuis efficiet. Cum enim Dominus filium amat, flagellat et castigat (Hebr. XII) . Melius et utilius ex adversis pervenitur ad prospera. Qui enim dicit ridentibus: Vae vobis, quia flebitis (Luc. VI) , ipse lugentes beatos asserit, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . De Salomone autem ad praesens nihil respondimus, quoniam accusationem per litteras, eo absente qui accusat, sacri canones non recipiunt. Est quoque aliud, quod legatus noster, qui ad partes illas his temporibus fuit, aberat, et sine eo judicium inde dare noluimus. Eo vero revertente habebimus, Deo favente, consilium, et ad vos nuntium nostrum mittemus, qui hanc et alias necessarias causas diligenti examine perquirens, singulis [Col. 0339D] quibusque justae determinationis finem imponet.
Data Romae decimo tertio Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Hortatur ad recipiendum Romanum officium. Excommunicationem ac depositionem cujusdam Simoniaci per suos legatos confirmat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei ALPHONSO [Col. 0340A] et SANCIO [Col. 0339D] De Alphonso et sancio regibus Hispaniarum Rodoricus archiepiscopus Toletanus de rebus Hispanicis , regibus Hispaniae a paribus, et episcopis in ditione sua constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum beatus apostolus Paulus Hispaniam se adiisse significet (Rom. XV) , ac postea septem episcopos ab urbe Roma ad instruendos Hispaniae populos a Petro et Paulo apostolis directos fuisse, qui destructa idololatria Christianitatem fundaverunt, religionem plantaverunt, ordinem et officium in divinis cultibus agendis ostenderunt, et sanguine suo Ecclesias dedicavere, vestra diligentia non ignoret, quantam concordiam cum Romana urbe Hispania in religione et ordine divini officii habuisse [ forte; habuisset, HARD. ita et Mutin. ] satis patet: sed postquam vesania Priscillianistarum diu pollutum, et perfidia Arianorum [Col. 0340B] depravatum, et a Romano ritu separatum, irruentibus prius Gothis, ac demum invadentibus Saracenis, regnum Hispaniae fuit, non solum religio est diminuta, verum etiam mundanae sunt opes labefactatae. Quapropter ut filios charissimos vos adhortor et moneo ut vos, sicut bonae soboles, etsi post diuturnas scissuras, demum tamen ut matrem revera vestram Romanam Ecclesiam recognoscatis, in qua et nos fratres reperiatis, Romanae Ecclesiae ordinem et officium recipiatis, non Toletanae, vel cujuslibet aliae, sed istius quae a Petro et Paulo supra firmam petram per Christum fundata est, et sanguine consecrata, cui portae inferni, id est linguae haereticorum, nunquam praevalere potuerunt, sicut caetera regna Occidentis et Septentrionis, teneatis. Unde [Col. 0340C] enim non dubitatis vos suscepisse religionis exordium, restat etiam ut inde recipiatis in ecclesiastico ordine divinum officium: quod Innocentii papae ad Eugubinum directa episcopum vos docet epistola (epist. 29) , quod Hormisdae ad Hispalensem missa decreta insinuant, quod Toletanum et Bracarense demonstrant concilia: quod etiam episcopi vestri ad nos nuper venientes juxta constitutionem concilii per scripta sua facere promiserunt, et in manu nostra firmaverunt. Praeterea, sicut de aliis excommunicationibus per legatos Romanae Ecclesiae satisfecimus, depositionem et excommunicationem quam Geraldus [Gerardus] Ostiensis episcopus cum Rembaldo [Rambaldo] in Munionem simoniacum, qui super Simeonem venerabilem fratrem nostrum [Col. 0340D] Oscensem [Col. 0340D] Legendum Ocensem, admonet Pagius ad ann. Chr. 1074, num. 11. Alia enim Osca ab Oca. episcopum ordinatus erat, [ forte deest fecit] ratam esse decrevimus, atque firmavimus, usque dum resipiscens, de episcopatu, quem indebite tenuit, sibi satisfaciat, atque inde recedat.
Data Romae, XIV Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Arguit quod eorum episcopo in carcerem conjecto alium sibi elegerint. Praecipit ut eum vinculis solvant: et hac de causa legatum mittit. Quod si per ipsum legatum haec causa ad exitum perduci non poterit, jubet episcopum, et eum qui ab ipsis fuit electus, Romam venire.
[Col. 0341A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Raguseis, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierint.
Pervenit ad aures nostras, vos Vitalem episcopum vestrum cepisse, et, eo in custodia et vinculis posito, alium vobis in episcopum elegisse. Quae quidem res quam sit inordinata, quam iniqua, quam criminosa, quam divinis et humanis legibus contraria, nulli fidelium in dubio esse credimus. Proinde misimus ad vos dilectum fratrem nostrum Giraldum [Geraldum] Sipontinum archiepiscopum, ut hac in re nostra legatione fungens, justitiam inde decernere [Col. 0341B] debeat. Admonemus itaque et apostolica vobis auctoritate praecipimus ut, relaxato episcopo quem in captione tenetis, in praesentiam praefati archiepiscopi conveniatis, et ad faciendam super hac re canonicam justitiam, et in aliis etiam ecclesiasticis causis quae inter vos corrigendae sunt, eamdem quam praesentiae nostrae deberetis obedientiam et favorem exhibeatis. Quod si peccatis impedientibus causa apud vos examinari et diffiniri non possit, volumus et utrumque videlicet episcopum captum, et eum quem irregulariter elegistis in nostram praesentiam conducatis; quatenus, adjuvante Deo, quod justum fuerit inde judicare et auctorabiliter statuere valeamus: alioquin, si nostra, imo apostolica monita et praecepta contempseritis, a liminibus Ecclesiae, et omni [Col. 0341C] Christiana communione, vos apostolica auctoritate pellendos et sequestrandos esse sciatis.
Data Romae decimo tertio Kalendas Aprilis, indictione duodecima
Jubet episcopo Reatino restitui bona ablata monasterii Sancti Quirici.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus monachis et laicis monasterii Sancti Quirici, et omnibus Joseppingis, et filiis Alberici [Alberti, et sic infra ], et filiis Rapteri, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0341D] Notum vobis fieri volumus, quod monasterium Sancti Quirici juris ecclesiae Sancti Petri confratri nostro Rainerio et coepiscopo Reatino dedimus. Proinde rogamus, imo praecipimus atque jubemus ut illum in omnibus et contra omnes adjuvetis, et castra, quae vos Joseppingi, et filii Alberici, et filii Rapteri, detinetis, supradicti episcopi ditioni restituatis, et eum in his et in omnibus bonis ad supradictum monasterium pertinentibus fideliter adjuvetis, et nullam ei ullo modo molestiam faciatis, sicut gratiam sancti Petri et nostram habere vultis; alioquin iram nostrae malevolentiae, seu excommunicationis vinculum non evadetis.
Data Romae decimo tertio Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Praecipit ut ecclesiam Crosciensem quam invaserat, relinquat, et si quod jus in ea ecclesia se putet habere, ad se veniat.
GREGORIUS episcopus, sevus servorum Dei, GIRALDO [Geraldo] Sistaricensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem, si obedieris.
Michael presbyter ecclesiae Crosciensis [Ocociensis] conquestus est nobis te preafatam ecclesiam, quam ipse juris sancti Petri esse non dubitas, invasisse, bona ejus diripuisse, presbyteros et clericos cepisse, ac vi contra fas et jura jurare compulisse. Cum vero Ananiam et Sapphiram (Act. V) , propter propria bona quae beato [Col. 0342B] Petro promiserant et non dederunt, mortem incurrisse non ignores, quo instinctu, nisi diabolico, tantam invasionem praesumpsisti? tantam contumeliam intulisti? tantum sacrilegium in apostolorum principem perpetrasti? Quapropter apostolica tibi auctoritate praecipimus ut perspectis his apicibus, absque omni occasione vel dilatione, praedictam nostram Crosciensem ecclesiam expediens liberam reddas, presbyteros et clericos absolutos, et omnia quae inde tulisti sibi restituas, et cum pace et quiete ibi Deo servire sub beati Petri ditione in tuitione nostra permittas. Si autem te aliquam justitiam in praemissa ecclesia habere existimas, ad nos cito cum praelibatis canonicis nostris venias, ut justitiam in praesentia nostra recipias. Si autem hoc non feceris, te [Col. 0342C] apostolica auctoritate excommunicandum noveris.
Data Romae XII Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Queritur de injuriis illatis monasterio Sancti Aegidii, et ejus abbati, contempta apostolica sede. Jubet ipsum desistere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, FROTERIO Nemausensi in provincia episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus olim nostri tempore praedecessoris venerabilis memoriae Alexandri te contra justitiam monasterium Sancti Aegidii, quod idem gloriosus [Col. 0342D] confessor juri beati Petri tradidit, usque adeo affecisse injuriis, ut ejusdem abbatem a Romano pontifice consecratum capere praesumeres, spreto rigore canonum, contemptisque privilegiis ab apostolica sede derivatis. Unde tunc merito et adhuc dolemus, non dubitantes abbatis contumelias Romanae majestati fuisse illatas. Nihilominus quoque nobis displicet, quod quasi de integro tibi licentiam usurpas praefatum excommunicandi coenobium, cum hoc tibi non licere hujus sanctae sedis auctoritas authenticorum testetur in datione privilegiorum. Quapropter praecipiendo rogamus, et rogando praecipimus, nullius etiam sub obtentu occasione justitiae, sive excommunicando, sive missas celebrando, fratres praedicti coenibii praesumas inquietare. Si autem illi [Col. 0343A] in aliquo tibi esse videbuntur injusti, volentes ac potentes non deerimus ad faciendam tibi de ipsis justitiam. Sin vero, quod absit, nostrae exhortationis, imo praecepti neglector exstiteris, illos [ deest aliquid, ut illos scias, etc.] autem a jugo servitutis, per auctoritatem quae data est apostolo Petro nos ejusdem vicarios, ut Deo libere serviant, esse absolutos [Col. 0343D] Sic in integrum restituendus nobis videtur ille locus, in quo, perperam immutato verborum ordine, pauca desunt: Sin vero, quod absit! nostrae exhortationis imo praecepti neglector exstiteris, per auctoritatem quae data est apostolo Petro, nos ejusdem [Col. 0344D] vicarios [senties], illos autem a jugo servitutis, ut Deo libere serviant, esse absolutos [patebit]. (ED.) .
Data Romae XI Kalendas Aprilis, indictione XII.
[Col. 0343B] Remittit episcopum ab ipsis electum, et a se consecratum, jubetque eos ipsi obedire, praecipue in Simoniaca haeresi exstirpanda. Minatur ipsi comiti excommunicationem, si jus suum retribuere noluerit episcopo et ejus Ecclesiae.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO Diensi comiti ac universis fidelibus ac subditis Diensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Venientem ad nos Hugonem episcopum vestrum benigne suscepimus, et, quia vos in electionem ejus unanimiter convenisse audivimus, episcopali consecratione eum vobis in pastorem ordinavimus; quatenus sub ejus regimine spiritualibus instructi disciplinis perceptae fidei fructum et gloriam sempiternam consequi, Deo dante, possitis. Expleto igitur in eo ministerii nostri debito, cum omni charitate eum ad vos remittimus, admonentes vos per fidem in qua [Col. 0343C] redempti et per Christum salvati estis, ut eum debito honore et reverentia suscipiatis, et omnem in omnibus quae ad regimen sui episcopatus pertinent obedientiam et favorem sibi exhibeatis. Nos enim inter caetera eum sollicite admonuimus ut contra Simoniacam haeresim totis erigeretur viribus, et Ecclesiam suae parochiae non prius consecraret, nec consecratas aliter divinum officium celebrare permitteret, nisi prius absolute a laicorum manibus (sicut canonicum est) suo juri et episcopali ejus providentiae redderentur. Quamobrem ne quis ei contrarius in exsequendo monita nostra obsistat, apostolica auctoritate sub anathematis comminatione interdicimus. Te autem, praedicte comes, singulariter alloquentes, valde miramur, quod, [Col. 0343D] postquam praefatum confratrem nostrum instinctu divinae clementiae cum consensu aliorum omnium in episcopum elegeras, et fidelitatem sibi ex more feceras, nescio quibus de causis elatus, eo praesente, commotionem adversus eum agere praesumpsisti, et postquam ad apostolica limina venit, clericos et cives urbis depraedatus es, et (quod valde nefandum est) quemdam clericum cepisti. Quamvis igitur in hac tanta et tam crudeli praesumptione censuram apostolicae animadversionis in te provocaveris, [Col. 0344A] rogatu tamen ejusdem episcopi tui adhuc debitae ultionis jaculum in te vibrare distulimus. Caeterum ne haec patientia nostra te in audaciam erigat, et nos in culpam neglectae justitiae trahat, apostolica te auctoritate monemus, atque praecipimus ut, sine omni dilatione, quaecunque adversus episcopum et Ecclesiam sibi commissam temere et inique commisisti, digna satisfactione emendes, et ulterius nulla eum contrarietate molestare praesumas. Alioquin scias episcopum nostrum, apostolica jussione constrictum, te sicut hostem et impugnatorem justitiae a liminibus ecclesiae anathematis innodatum vinculis sequestrare. Quod et si ipse (quod non credimus) timore aliquo vel gratia praetermitteret, nos tamen tantae temeritatis facinus non [Col. 0344B] relinquemus [ forte, relinqueremus] inultum, et episcopus pro negligentia officii sui non leve suscepti ministerii perpenderet sibi imminere periculum.
Datum Romae decimo septimo [X] Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
Commendat Guilielmi regis erga se et apostolicam sedem observantiam, hortaturque eum ad ecclesiarum defensionem, significat se et Ecclesiam in magnis perturbationibus versari. Quoddam privilegium sancti Stephani ratum haberi consulit. Bona sancti Petri in Anglia commendat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO [Col. 0344C] regi Anglorum salutem et apostolicam benedictionem.
Moerore mentis tuae, fili dilecte, ex decessu antecessoris nostri beatae memoriae Alexandri, tui etiam hilaritate ex nostrae promotionis certo rumore, absque dubio credimus te ex corde matri tuae sanctae Romanae Ecclesiae adhaerere, eamque totis viribus, ut debes, diligere. Nam quia ejus quasi viduitate audita graviter angebaris, consolatione etiam sua de nostri promotione vero gaudio laetaris, statumque nostrum te velle scire per litteras tuas obnixe et humiliter precaris. Affectum boni filii, affectum filii matrem ex corde diligentis, ostendis. Exsequere ergo operibus, fili dilecte, quod ore confiteris: [Col. 0344D] imple efficaciter quod dicis, ut consentias ipsi Veritati clamanti: Qui diligit me, sermones meos servabit (Joan. XXIV) ; et alibi: Probatio dilectionis, exhibitio est operis. Sermones matris tuae hi sunt, et hujusmodi: Justitiae per omnia, cum opportunum est, tu modo insudare non desinas, Ecclesiis tibi ad defendendum commissis sic consulere ut fomenta salutis animae tuae conficias, peccatorum maculas deleas, virtutum odores sic tibi introducas, ut cum Apostolo dicas: Christi bonus odor sumus [Col. 0345A] (II Cor. II) . Honorem Dei, et omnia quae Dei sunt, tuo et mundanis omnibus praeponere consulimus, admonemus et precamur: cum hoc ex certo sit unum, quod neglectum saepius tuae dignitatis potestates solet perdere et ad inferos trudere. Haec ideo, charissime, tibi inculcamus, quia inter reges te solum habemus quem prae aliis diligere suprascripta credimus. Statum verum nostrum, quem te scire suppliciter oras, sic accipe: Navem inviti ascendimus, quae per undosum pelagus violentia ventorum, et impetu turbinum, et fluctibus ad aera usque insurgentibus in incerta dejicitur: saxis occultatis, et aliis a longe in altum apparentibus, licet cum periculo, obviat tamen et ex animo. Sancta quippe Romana Ecclesia, cui licet indigni et nolentes praesidemus, [Col. 0345B] diversis tentationibus, quamplurimis persecutionibus hypocritarum et haereticorum insidiis et dolosis objectionibus continue et quotidie quatitur, mundanis vero potestatibus occulte et evidenter per diversa distrahitur. Quibus omnibus obviare, et his et quamplurimis aliis summopere cavere, post Deum, et inter homines nostri et officii et curae specialiter horum cura die noctuque coquimur, his et similibus continue divellimur, licet pro tempore ab hujus mundi filiis haec nobis videantur arridere. Quae tamen (grates Deo referimus) mundana coguntur nobis displicere. Sic vivimus, et, Deo annuente, vivemus. Privilegium vero sancti Stephani, de quo mandasti, animae tuae salus est, et pro eodem tibi consulimus sic ratum te habere, prout [Col. 0345C] legati nostri Petrus et Joannes Minutus canonice observandum judicarunt. Si tamen superabundans aliquid privilegio tibi videtur adscriptum, quantum plura pro Deo et sancto Petro, beato Stephano concesseris, tanto majora in retributione ab his procul dubio habebis. Rebus vero sancti Petri, quae in Anglia colliguntur, sic te ut tuis invigilare admonemus, sic liberalitati tuae, ut tua committimus, ut pium et propitium debitorem Petrum reperias, et eum tibi ex debito subvenire admoneas, quem sibi multa te tribuisse non latebit.
Data Romae II Nonas Aprilis, indict. XII.
Commendat ejus humilitatem et charitatem, hortatur ut in dies in his magis proficiat, et in viro suo ea suadeat quae ad animae salutem in primis pertinent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MATHILDI reginae Anglorum salutem et apostolicam benedictionem.
Auditis nobilitatis tuae litteris, liberalitatem tuam, filia dilecta, dilectioni et humilitati invigilare intelleximus, ex quibus tuae salutis indicium et spem certam hilariter accepimus. Non quippe dubitandum de ejus salute fore credimus, quae humilitati et dilectioni, in qua lex ex toto continetur, ex corde inservire dignoscitur. Munera haec et similia a te [Col. 0346A] exspectamus, imo tota mentis desiderio accipere cupimus; ut, quae nobilis es sanguine, nobilior vivas sanctorum morum honestate. Insta viro tuo: animae utilia suggerere ne desinas. Certum enim est ut, si vir infidelis per mulierem fidelem, ut ait Apostolus (II Cor. VII) , salvatur, vir etiam fidelis per mulierem fidelem in melius augmentatur.
Data Romae, secundo Nonas Aprilis, indictone duodecima.
Arguit quod milites auxilio sancto Petro non miserit, ut promiserat. Monet ut eos mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GOTEFREDO [Col. 0346B] [Gotifredo] duci salutem et apostolicam benedictionem.
Si sic mentis stabilis in apostolorum principis fidelitate maneres sicut nobis promiseras, et ex corde sibi adhaereres, multa tibi quasi ex pactione, et vera charitate deberemus; verum, quia omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, et, ut Psalmista ait, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum [Psal. XIII] , viam multorum aliorum secutus declinasti: ubi est auxilium quod pollicebaris? ubi milites quos ad honorem et subsidium sancti Petri te ducturum nobis promisisti? Sed quia quod beato Petro promisisti non implevisti, nos licet indigni, qui vicarii ejus dicimur, nulla alia tibi promissione adhaeremus, nisi quia ut Christiano tibi consulere [Col. 0346C] debemus. Reminiscere patrem tuum multa sanctae Romanae Ecclesiae promisisse, quae si exsecutus foret, longe aliter et hilarius de eo quam sentiamus [ f., sentimus] tecum gauderemus. De Sardinia vero, quia terminus quem posuimus jam transiit, nihil aliud mandamus, quam quod praesentes simul diximus. Denique, si in his quae nobis promisisti, videlicet sancto Petro ex corde adhaerere, immobiliter perstare volueris, te sicut charissimum filium habebimus, et tu nos, quanquam indignum, dulcem tamen habebis patrem.
Data Romae, septimo Idus Aprilis, indictione duodecima.
Ut in provinciali concilio metropolitano rationem reddat de monasterio Nobiliacensi [Obilciacensi], quod clerici sancti Hilarii per vim ab eo detineri querebantur: et, si se gravatum sentiat, ad se Romam veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ISEMBERTO Pictavensi episcopo.
Clerici congregationis sancti Hilarii venire [ lege venere] ad nos, conquerentes super te de Nobiliacensi monasterio. Dicunt enim id juris sancti Hilarii esse, et a te nulla ratione justitiae detineri: unde etiam prudentiam tuam apostolicas praedecessoris nostri Alexandri litteras suscepisse testantur, sed inde justitiam recipere se non potuisse iterata [Col. 0347A] reclamatione manifestant. Asserunt quoque praedium Campaniacum nomine, te consentiente, a praedonibus tuis injuste devastari. Addunt insuper se ex antiqua consuetudine cum sanctis reliquiis et plebe sua matricem ecclesiam in rogationibus adiisse, et a canonicis tuis ad contumeliam sibi clausas portas ecclesiae et introitum negatum fuisse. Quae si ita facta sunt, apostolica auctoritate tibi praecipimus ut te repraesentes in concilio episcoporum provinciae vestrae metropolitano tuo, et, reddita super his omnibus ratione, ac pura veritate discussa, justitiam inde consequenter exhibere non praetermittas. Verum, si haec aliqua occasione renueris, aut te injuste praegravari cognoveris, in festivitate omnium sanctorum cum aliquot clericis sancti Hilarii ad nos venias, ut [Col. 0347B] in praesentia nostra controversia vestra diligenter perquisita et cognita legitimum finem, Deo adjuvante, suscipiat; et tam sollicitudo nostra, quae multis invigilat, quam vestra lis deinceps super his causis sopita quiescat.
Data Romae secundo Idus Aprilis, ind. XII.
Absolvit eos ab excommunicatione precibus episcopi quem offenderant. Monet ut obediant, et ab eo poenitentiam suscipiant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero [Col. 0347C] et populo Belvacensi, si resipuit, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam mira et hactenus inaudita fecistis, detestanda et abominanda perpetrastis, et super gentes quae ignorant Deum, saeviendo et inhumanas linguas exacuendo, in Deum et in Dominum vestrum praesumpsistis, idcirco sancta Romana Ecclesia auctoritate Patrum, sanctione canonum, in vos jaculum anathematis jure contorsit, et pro meritis talibus ac tantis gladium in vos dirae animadversionis evaginavit. Sed postquam filius et confrater noster Guilielmus episcopus vester, paterna pietate rogando pro vobis epistolam suam nobis in tempore synodi direxit, sentientes eum erga vos benevolum et referentem pro malo bonum, precibus ejus moti [Col. 0347D] solita pietate condescendimus; et, per auctoritatem beati Petri apostolorum principis vos absolventes, indultam absolutionem continuo vobis per litteras nostras significare destinavimus. Eadem igitur auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, et nostra, vos monemus quatenus posthac sibi subditi et obedientes, sicut vestro episcopo, et sanctae Romanae Ecclesiae filio, sitis: et de tanta perpetratione, si poenitentiam adhuc non fecistis, ejusdem episcopi vestri salubri consilio sine mora suscipiatis; quatenus spiritus vester salvus sit in die Domini.
Data Romae Idibus Aprilis, indictione duodecima.
Monet ut damna Belvacensi ecclesiae illata resarciat, et suos antecessores imitetur in defendendis et amplificandis ecclesiis.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei. PHILIPPO regi Francorum salutem et apostolicam benedictionem.
Significasti nobis per litteras et legatos tuos, te beato Petro apostolorum principi devote ac decenter velle obedire, et nostra in his quae ad ecclesiasticam religionem pertinent monita desideranter audire atque perficere. Quod si ita cordi tuo divino instinctu affixum est, multum gaudere nos convenit, [Col. 0348B] quod eminentia tua ad divinam prona reverentiam, quae regiae administrationis sunt cogitat atque cognoscit. Unde nobilitatem tuam ex parte beati Petri admonemus, et omni charitatis affectu rogamus quatenus Deum tibi placare studeas, et inter caetera quae tuum est corrigere, per te illata Belvacensi Ecclesiae detrimenta pro magnitudine tui nominis et honoris aliquatenus emendare non praetermittas. Attendere enim te nobiscum et diligenter considerare volumus, in quanta dilectione sedis apostolicae, quantaque gloria et laudibus fere per orbem terrarum antecessores tui reges clarissimi et famosissimi habiti sunt, dum illorum regia majestas in amplificandis et defendendis Ecclesiis pia ac devota constitit, in tenendo justitiam libera ac distracta [Col. 0348C] permansit. Postquam vero divina et humana jura subvertendo tanta virtus in posterioribus coepit hebescere, totius regni gloria, decus, honor et potentia cum perversis moribus immutata sunt, et nobilissima fama et status regni a culmine suae claritatis inclinata sunt. Haec quidem et alia talia frequenter, et, si oportet, aspero etiam sermone tibi inculcare, suscepti nos officii cura compellit: quoniam licet verbum praedicationis abscondere et uspiam tacere non sit nobis tutum aut liberum, tamen quanto dignitas est amplior et persona sublimior, tanto propensiorem curam et clamoren pro ejus rectitudine nos habere convenit, admonente nos Domino per prophetam dicentem: Clama, ne cesses, quasi tuba [Col. 0348D] exalta vocem tuam (Isa. LVIII) ; praecipue cum virtus Christianorum principum in ejusdem regis castris ad custodiam Christianae militiae nobiscum convenire debeat. Ut igitur eorum quorum es successor in regno nobilitatis et gloriae apud Deum et homines singularis et individuus haeres existas, virtutem illorum summopere te imitari, et, justitiam Dei totis viribus exsequendo, ecclesias quantum potes restaurare et defendere exhortamur: quatenus omnipotens Deus dextera virtutis suae, et hic regni tui gubernacula protegat et exaltet, et coronam sempiternae gloriae in futura remuneratione donet.
Data Romae Idibus Aprilis, indictione XII.
Episcopum Matisconensem commendat, et ad Ecclesiarum defensionem hortatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUMBERTO Lugdunensi archiepiscopo et ejus suffraganeis episcopis salutem et apostolicam benedictionem.
Confratrem nostrum [vestrum] Matisconensem episcopum, quem intervenientibus quibusdam rationabilibus causis ordinavimus, ad vos cum nostris litteris et apostolico sigillo mittimus, quatenus de suscepto sacerdotalis officii ordine et honore non incerta vobis signa et indicia referat. Cui quanquam vos debitam et fraternam dilectionem prompte exhibere [Col. 0349B] non dubitemus, addere sibi tamen et nostrae ad vos commendationis quasi privilegium oportere perspeximus, quatenus ei tanto accumulatior inter vos charitas enitescat, quanto ex vinculo vestrae fraternitatis et respectu apostolicae reverentiae conjunctior et eminentior eum causa commendat. Quapropter rogamus vos, et admonemus in Domino, ut eum plenae dilectionis affectibus, et digna congratulatione suscipiatis, et ad regendam sibi commissam Ecclesiam, ejusque jura retinenda, et, ubi opus fuerit, recuperanda, cum omni cura et studio, quae potestis consilia et adjutoria conferatis. Nam quanto his temporibus pro peccatis nostris Ecclesia saevioribus usquequaque concutitur perturbationibus, tanto sollicitius nos ad defensionem earum nostra [Col. 0349C] consilia et quas possumus vires adunare debemus; quatenus contra tanta pericula fortiores in militia Christi et fraternis negotiis, mutuis sustentationibus sustinere, Deo adjuvante, valeamus.
Data Romae decimo septimo Kalendas Aprilis, indictione duodecima.
[Col. 0349D] Laudat humilem poenitentiam episcopi Argentini, et eas arguit, quod venientem Romam injuste detinuerint. Mandat ut solutum Mediolanum usque dirigant. Placentino et aliis Longobardiae episcopis pro necessitate concessam confirmandi licentiam asserit. Reddit nonnullorum actorum suorum, de quibus murmurabatur, rationem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, duci BEATRICI et ejus filiae Mathildi salutem et apostolicam benedictionem.
Cum Propheta testetur quod omnipotens Deus, quem imitari jubemur, cor contritum et humiliatum non spernat (Psal. L) , nos quidem qui peccatores sumus, etsi contritionem cordium in aliis non satis plene respicimus, cognita tamen dissimulare, et quasi pro nihilo computare non debemus. Guarnerius Argentinensis episcopus, postquam peccatis facientibus decorem sui ordinis indigne tractavit, vocatus ad correctionem a domino nostro venerandae memoriae Alexandro papa, solus inter omnes Teutonicae [Col. 0350A] terrae episcopos, quorum multi non solum carnali scelere, sed etiam simoniaca labe foedati, itidem vocati sunt, apostolorum limina petiit, locum judicii in humilitatis forma praevenit, et veritus apostolicam virgam annuntiando et cogitando pro peccatis suis in faciem procidit. Apostolica igitur tum censura correptus jam nunc apostolicam venit expediri clementiam, et cum tanta fatigatione, sicut audivimus, jejunando pariter, et plerumque pedes eundo, compunctionem suam et obedientiam demonstravit, ut confratres nostri pro competentia horum temporum miserendum sibi fore dignum aestimarent et decernerent: cui quanquam episcopalis officii redintegrationem ad vota sua non concessimus, exercere tamen in illo rigorem canonicum hoc in [Col. 0350B] tempore quid referret, cum fortasse, hoc amoto, locum ejus non alius possideret, nisi qui plurimum pecuniae dare posset? Caeterum quod vos fecistis in eum, quam inhonestum vobis, quam mihi verecundum, quamque beato Petro et apostolicae sedi contumeliosum sit, quaeso, cum animis vestris reputate, ut in quibus peregrinorum his in partibus tutissima debet esse defensio, inopinata pericula lateant, et nostra, qui hoc aliis principibus prohibemus, in hac re quasi consentanea pro familiaritate vestrae dilectionis voluntas arguatur: praesertim cum eumdem fratrem per litteras nostras non sine magna fiducia vobis commendaverimus. Quamobrem nobilitatem vestram multum rogamus et admonemus ut, injurias ejus quantum potestis demulcentes, cum omni benevolentia [Col. 0350C] et manifesta charitatis exhibitione eum abire dimittatis, et, sicut in supra memoratis rogavimus litteris, tutum sibi usque ad domnum Erlembaldum [Erbombaldum] Mediolanensem ducatum praebeatis: scientes eum per epistolam nostram esse commonitum ut nullatenus super hac re contra vos aut vestros aliquid moliatur adversi. Dionysio vero Placentino, et aliis episcopis Longobardiae, qui ad nos venerant, nihil de episcopali officio, nisi confirmari pueros pro necessitate concessimus: sed totius negotii frena ita retinemus in manu, ut aut correctis de venia, aut pertinacibus non sit desperandum de poena. Quia vero ex charitate, et pro reverentia sanctae Romanae Ecclesiae, vos de talibus adversum nos murmurasse credimus, memores domni [Col. 0350D] et patris nostri beati Petri apostolorum principis, qui murmurantibus adversum se discipulis satisfacere non dedignatus est, vobis quoque rationem de factis nostris non inviti reddimus, in eodemque quanta vis dilectionis, qua vobis adstringimur, non alia vobis adhuc certiora signa dedimus. Neque vero nos fugit quam diversa de nobis hominum opinio sit et judicium, dum in eisdem causis et actibus alii nos credulos, alii nimium mites esse dicunt. Quibus profecto, nil verius, nil rectius respondendum videmus, quam quod ait Apostolus: Mihi autem pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die (I Cor. IV) . Deus autem omnipotens, qui verus inspector est cordium, doceat nos et vos facere voluntatem [Col. 0351A] suam, et ponat legem suam in medio cordis nostri.
Data Romae XVII Kal. Maii, indictione XII.
Commendat Pragensem episcopum de objectis criminibus satis purgatum suae Ecclesiae restitutum. Causas inter ipsum Pragensem et Moravensem episcopum, nec non quae inter ipsum ducem et episcopum Pragensem agitabantur, in proxima synodo ait se determinaturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO Bohemorum duci salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0351B] Frater tuus Larmirus [forte Jeromirus, ut supra ep. 60, et sic Mutin.] Pragensis episcopus, ad apostolorum limina veniens, conspectui nostro ea quae oportuit se humilitate praesentavit, et de objectis sibi quaedam confitens, congruam inde satisfactionem obtulit: quaedam vero denegavit, et in hunc modum se purgando removit, videlicet, quod ipse Joannem Moravensem episcopum non percusserit, neque servientes ejusdem episcopi decapillari, aut barbas eorum abradi praeceperit, aut occasione subterfugiendi synodum inducias per legatum suum petierit. Nostrae igitur dilectioni plene reconciliatum, et restituto sibi omni episcopali officio ad propriam sedem cum litteris nostris et apostolico eum sigillo remisimus, commendantes cum tuae nobilitati, [Col. 0351C] ut, omni inter vos odio et inimica aemulatione sublata, fraterno corde eum diligas, et episcopalem in eo dignitatem, sicut dignum est, veneranter inspicias, et quaecunque juris Ecclesiae sibi commissae sunt, vel quolibet modo ad eum juste pertinent, tam tu ipse ei concedas, quam omnes qui sub tua potestate sunt sine contradictione sibi reddere facias. De causa vero quae inter eum et Moravensem episcopum tandiu protracta est, propter illius absentiam, ita statuimus, ut in futura synodo ambo episcopi aut ipsi ad nos veniant, aut tales nuntios mittant, quibus praesentibus, et causam ex utraque parte rationabiliter exponentibus, nos sine omni ulterius dilatione puram super hac re justitiae diffinitionem inferre, et contentionem eorum decidere, Deo favente, [Col. 0351D] possumus: ubi etiam legatos tuos interesse multum cupimus; quatenus et ipsi tua vice ad indagationem veritatis nos adjuvent, et testes nostrae definitionis existant. Terram vero unde inter episcopos lis est, Moravensem episcopum interim tenere decrevimus. Praeter haec supra memoratus frater tuus conqueritur super te, quod praepositura et castro sancti Vinzlai [Venceslai] debitam sibi potestatem et justitiam penitus auferas. Unde excellentiam tuam paternis affectibus rogamus et admonemus ut, si te injurias ei in hac re irrogare cognoscis, respectu divini timoris, cui rationem de factis tuis in districto [Col. 0352A] judicio redditurus es, gratuita bonitate tua ad justitiam redeas, et fratri quae sua sunt sine omni contrarietate dimittas. Sin vero clamor ejus inter vos sedari nequeat, in praefato termino futurae synodi legatos tuos, vel hac de causa ad nos transmittere non praetermittas, quatenus, inquisita et percognita veritate, ex utraque parte quod justum fuerit valeamus decernere, et aliquando fraterna pace et concordia vos, opitulante Deo conjungere.
Data Romae decimo sexto Kalendas Maii, indictione duodecima.
[Col. 0352B] Queritur quod nullas ad se litteras post adeptum pontificatum dederit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANNONI [Col. 0351] De Annone Lambertus Schafnaburgensis in Chronico anni 1075 Marianus Scotus in Chronico anni 1075 et 1077. Coloniensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta charitate Romanae Ecclesiae Coloniensis in omnibus obsequendo conjuncta fuerit, dignitas vobis collata testatur. Quae nimirum charitas adeo in te videtur tepuisse, ut ex eo quo susceptae administrationis laborem subivimus, nullas visitationis tuae praeter has nuperrime missas litteras receperimus: cum id nobis visitationis frequentius impendendum putemus, qui, ob recordationem disciplinae, qua tempore antecessoris nostri in Ecclesia Coloniensi enutriti sumus, specialem sibi inter caeteras occidentales Ecclesias dilectionem impendimus, et, [Col. 0352C] sicut adhuc Romanae Ecclesiae filii testantur, tempore beati Leonis papae Trevirensi episcopo pro honore Ecclesiae vestrae, quod idem beatus Leo aegre tulit, viribus totis restitimus. Sed his nostris studiis debitae dilectionis non exhibentes vicissitudinem, merito vos non solum negligentiae, sed quasi promovendae litis arguere possumus, juxta illud: qui non est mecum, adversum me est (Matth. XII) ; licet hanc litem virga apostolicae correctionis, Deo auxiliante, nobis facillimum sit dirimere. Si enim honorem beati Petri, non in totum, sed in partem Coloniae, et non Romae probaverimus te diligere, tu nos quoque in totum, neque in partem poteris habere. At si ex negligente sollicitum, et ex tepescente calidum te amor et reverentia matris tuae sanctae Romanae fecerit, [Col. 0352D] non in partem, sed in totum communis piscatoris nostri gratiam, nostramque dilectionem sine dubio obtinebis.
Data Romae decimo quarto Kalendas Maii, indictione duodecima.
Praecipit ut Stephano eorum episcopo obediant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANICIENSI clero et populo salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0353A] Stephanus electus vester [noster male, credimus ] ea qua debuit apostolicam sedem humilitate requisivit, et manum suam manui nostrae dando se Romanae Ecclesiae obediturum promisit, ac per hoc gratiam ejus, quam antea visus fuerat perdidisse, recuperavit. Quem quia Ecclesiam vestram prudenter defendisse, et Simoniacum Stephanum et invasorem studio suo expulisse probavimus, regimen totius episcopatus vestri sibi commisimus, eo tenore ut, quousque ad nos redeat, de pontificali officio se non intromittat, sed quemcunque voluerit episcoporum religiosorum patriae vestrae, ea quae ad episcopale officium pertinent, facere commoneat. Vos itaque apostolica auctoritate admonemus ut sibi debitam in omnibus reverentiam exhibeatis, et ad defensionem [Col. 0353B] Ecclesiae vestrae adjutorium vestrum fideliter impendatis: quatenus, expulsa simoniacae haeresis de medio vestrum omni contagione, legalem pontificem habeatis, et puram Christo Domino nostro, et beatae Mariae genitrici ejus, servitutem impendatis.
Data Romae decimo tertio Kalendas Maii, indictione duodecima.
[Col. 0353C] Ut Virdunensem episcopum vice sua increpet de neglecta apostolicae sedis auctoritate, eumque moneat, ut monasterium sancti Michaelis ad communionem restituat. Si quid vero sui juris praetendat, in conventu episcoporum, vel coram summo pontifice, requirat. Quod si parere negligat, ipse archiepiscopus auctoritate propria dictum monasterium ab interdicto absolvat, et episcopum Romam venire commoneat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum, Dei, UDONI Trevirensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Confrater noster Theodericus Virdunensis episcopus, ut saepe nobis relatum est, habitatores loci apud monasterium quoddam sancti Michaelis infra parochiam suam, ad quasdam novas consuetudines sua virtute et potentia flectere et coercere diu conatus est, videlicet ut cum litaniis majorem ecclesiam, hoc est suam episcopalem sedem, simul congregatis singulis annis visitarent. Quod cum illi inusitatum, ne forte ad alterius [ forte, id alterius daret, [Col. 0353D] HARD.] novae exactionis occasionem darent, pati renuerent, divinum ibi officium fieri penitus interdixit. Ex qua re cum episcopus apostolicas jam ante litteras recepisset, commonitus ut locum absolveret; et nihil inde, nisi quod canonicum et justum foret, exigeret; verba quidem non plenae conservatae materiae parum modeste notavit, sed voluntatem, et cognitam magistrae [ fort., nostrae] intentionis sententiam omnino neglexit. Unde nec nos quidem de ejus obedientia, si privatim loquimur, multum confidentes, fraternitatem tuam apostolica auctoritate monemus ut, ex nostra et tua parte convocatis et [Col. 0354A] conjunctis tibi suffraganeis episcopis, videlicet Herimanno [Hermanno] Metensi, et Popone Tullensi, praefatum episcopum ad colloquium nostra vice convoces, indicans sibi nos non aequo animo neglectam ab eo sedis apostolicae reverentiam accepisse: pariterque eum admonemus ut praedicto loco communionem sacrosancti et divini ministerii reddat. et si quid justitiae se confidit habere, concesso prius eisdem hominibus tanto tranquillitatis tempore, quanto eo violenter adstrinxit, postea aut in conventu religiosorum episcoporum, aut in praesentia Romani pontificis, quae sui juris aestimat, ordinate requirat. Neque enim ad hoc praelati sumus, ut nostrae commissos providentiae potenter magis quam juste tractemus. At si ille haec nostra parte procuranda [Col. 0354B] monita adimplere spreverit, tibi injungimus ut, apostolica fultus auctoritate, una cum confratribus tuis antesignatum locum ab omni interdictione et excommunicatione absolvas, et, eadem auctoritate presbyteris ibidem consistentibus ad celebrandum divinum officium roboratis, episcopum, ut nobis de pertinacia sua et contemptu nostro respondeat, ex parte beati Petri, et nostra, per illum [Col. 0353D] Quid sibi velit hoc per illum, nos non intelligere fatemur. apostolica praeceptione commoneas. Has vero litteras nostras idcirco aperte significari fecimus, ut tam Viridunensi [Virdunensi] quam caeteris episcopis ostensae, commissae tibi procurationis et auctoritatis certitudinem praebeant.
Data Romae secundo Nonas Maii, indictione duodecima.
Excommunicatos denuntiat omnes qui detinent bona Augensis [Col. 0354D] Augiensis scribendum docet qui infra memoratur Constantiensis ep. monasterii collata ab Alberto Simoniaco.
GREGORIUS omnibus ad quos litterae istae pervenerint, etc.
Quanquam ad propulsandas omnium Ecclesiarum et venerabilium locorum injurias, ex debito officii nostri, et universali providentia, quam per beatum Petrum apostolorum principem licet indigni suscepimus, sollicite nobis invigilandum et elaborandum esse noscamus; his tamen locis apostolicae auctoritatis [Col. 0354D] opem et scutum impensius circumferre dupliciter quodammodo compellimur, quae et in generali sanctae Romanae Ecclesiae membrorum continentia caeteris coaequantur, et singularis patrocinii privilegia prae caeteris sortiuntur. Et quibus quoniam Augense monasterium huic sanctae et apostolicae sedi quadam principali et individua cohaeret linea, de dispersione bonorum ejus valde dolentes, quid dominus et antecessor noster Alexander venerandae memoriae papa inde decrevit recolere et sententiam nostrae confirmationis in idipsum omnibus, ad quos hujus epistolae nostrae notitia pervenire poterit, destinavimus indicare. Postquam praedictus dominus [Col. 0355A] noster papa Robertum Simoniacum, et invasorem ejusdem monasterii, nullis admonitionibus, nullisque minis ad hoc flectere potuit, ut vel abbatiam dimitteret, aut pro reddenda ratione sui introitus apostolico se conspectui praesentaret, cognita veritate, quod relicta alia abbatia ad hanc pretio anhelasset, synodali judicio eum anathematis jaculo, nisi resipisceret, percussit, et sub eadem censura omnibus accepta ab eo beneficia ad praefatum coenobium pertinentia penitus interdixit, cunctaque ab eo disposita apostolica praeceptione cassavit, atque haec eadem per epistolam episcopo Constantiensi publice praedicanda, et per episcopatum suum divulganda mandavit. Itaque, miserante Deo, factum est ut ille ab insana occupatione abbatiae desisteret, [Col. 0355B] sed non ut fautores ejus, contra Deum et justitiam, accepta ab eo monasterii bona relinquerent. Quapropter, quoniam illa principali et haeretica peste depulsa charissimum sancti Petri filium Ecardum ex ipsa congregatione a confratribus electum, et a nobis diligenter examinatum, abbatem ibi, auctore Deo, consecravimus, cupientes ut monasterium post longas et multas tribulationes jam ad quietem et monasticae religionis cultum redeat, simili modo omnibus qui a saepe fato Roberto pro defendenda ejus nequitia, aut exhibenda sibi fidelitate, bona abbatiae in beneficia adepti sunt, sub anathematis districtione et animadversione interdicimus. Nam cum ille talium institutionum auctor et distributor in [Col. 0355C] loco ad quem haeretice aspiraverat permanere non potuit; quibus legibus, aut quo jure isti sibimet vindicabunt, quod sacrilega conventione ceperunt? Unde etiam omnibus Christi fidelibus, qui haec cognoverint, apostolica auctoritate praecipimus ut eos in nulla penitus Christianae communionis participatione recipiant, dum iniquitatis et mortis suae pretium diabolica aviditate et temeritate possident.
Data Romae octavo Idus Maii, indictione duodecima.
[Col. 0355D] Commendat episcopum Paulum, quem stuatosum erga sedem apostolicam cognoverat. Monet regem ut antiquam ejus episcopatus sedem reparare velit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ALPHONSO [Idelphonso] regi Hispaniae, et episcopis regni illius, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse volumus, nunc fratrem nostrum et episcopum Paulum, cognomento Monio [Monito], ad apostolorum limina et nostram praesentiam venisse, et, post redditam rationem earum rerum [de] quibus eum appellavimus, sicut dignum erat, in nostram communionem et dilectionem receptum fuisse. Romanum ordinem in divinis officiis, sicut caeteri Hispani episcopi qui synodo interfuerunt, se celebraturum, et ut melius poterit observaturum [Col. 0356A] promisit. De caetero, quoniam ad praesens omnia quae secum habuimus pleniter expedire et determinare non potuimus, ad futuram synodum eum ad nos iterum reverti praecepimus, et super hac re ab ipso promptae obedientiae sponsionem accepimus. Quapropter remittentes eum cum litteris nostris charitati vestrae commendamus, quatenus et vos una nobiscum eum diligatis, et secum atque inter vos vinculo pacis Christi, in quo per ipsum ad fidem uniti, et in sortem hereditatis gloriae Dei electi estis, conjuncti firmiter persistatis. Te vero regem ut dilectissimum filium rogamus et admonemus ut, considerans, et ante mentis oculos ponens quam in districto judicio de commissa tibi administratione rationem redditurus es, regni tui gubernacula in [Col. 0356B] tenenda aequitate exornare studeas, et huic episcopo antiquam sui episcopatus sedem reparare ac stabilire cum Dei adjutorio modis omnibus insistas. Deus autem omnipotens ad omnia quae sibi beneplacita sunt cor tuum dirigat, et ea te in praesenti vita promereri faciat, unde postmodum sempiterna retribuat.
Data Romae septimo Idus Maii, indictione duodecima.
Significat se commisisse vices suas episcopo Metensi in causa ipsius episcopi Bambergensis. Monet ut ei pareat, et quae recta sunt agat.
[Col. 0356C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERIMANNO [Hermanno, et sic semper ] Bambergensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Charissimus confrater noster Herimannus Metensis episcopus, nobiscum per dies aliquot commoratus, multum nos pro te rogavit, multasque et intimas pro causa tua supplicationes effudit, referens nobis de te nonnulla, quibus in spem tuae correctionis non parva cordi nostro est oborta laetitia. Quapropter consilium, quod ad salutem tuae et animae nostrae, quodque ad utilitatem Ecclesiae cui praees, aptissimum nobis visum est, in experientia fraternitatis suae posuimus, injungentes et committentes sibi ut, apostolica fultus auctoritate, vicem nostram in causa tua explere debeat, si modo ad obediendum [Col. 0356D] his quae quasi ore nostro tibi proposuerit te paratum inveniat. In cujus prudentia, quoniam ad bene monendum te promptam et sufficientem voluntatem esse non dubitamus, nos quidem e multis hoc fraternitati tuae sollicite attendendum et pensandum scribimus, quod ad finem vitae quotidie appropinquas, et extremum diem, quem tamen nescis quam cito veniat, certus exspectas. Ideoque, frater, debita sollicitudine te admonemus ut horrendum examen et inevitabile judicium districti judicis ante oculos ponas, et faciem illius ea conscientiae tuae confessione et operum conversatione praeoccupare festines, quatenus in conspectu divinae praesentiae, cujus oculis omnia nuda et aperta sunt, non te culparum [Col. 0357A] timor, et verecundia deprimat, sed laeta recipienda pro bonis actibus retributionis fiducia manifestum et imperterritum reddat.
Data in expeditione ad montem Ciminii [Ciminium], secundo Idus Junii, indictione duodecima.
Gratias agit quod Ecclesiae concordiae consulat, et Henricum regem Ecclesiae communioni restituendum curet. Hortatur ut persistat. Se pro Christi Ecclesia valde laborare significat, eaque in re Beatricem et Mathildem multo sibi esse adjumento.
GREGORIUS episcopus. servus servorum Dei, AGNETI Christianissimae [Christianae] imperatrici salutem et [Col. 0357B] apostolicam benedictionem.
Gaudemus et exsultamus in Domino, quod lumen vestrae operationis ad nos usque resplenduit, et fructus vestrae fatigationis, etsi non ad vota vestra plene cumulatus, Deo tamen ad laudem et gloriam, nobis ad laetitiam, vobis ad coronam perfectae remunerationis excrevit. Neque enim nostra spes ideo coarctari aut submitti debet, si desiderium vestrae sanctitatis facultatem intentionis explendae non habuit; quoniam apud Deum perficit omnia, qui voluntatem gerens integram, quantum potuit operari non desiit. Scimus equidem quod pro pace et concordia universalis Ecclesiae multum laboratis, et omnia quae pontificatum et imperium glutino charitatis astringere valeant, amplius quam dici possit concupiscitis, [Col. 0357C] et indefessa sollicitudine quaeritis. Quorum quidem, quod maximum est, et unitati dilectionis conjunctissimum, jam peregistis, videlicet filium vestrum Henricum regem communioni Ecclesiae restitui, simulque regnum ejus a communi periculo liberari: quoniam illo extra communionem posito, nos quidem timor divinae ultionis secum convenire prohibuit: subditos vero sibi quotidie ejus praesentia quasi necessitas quaedam in culpa ligavit. Ad caetera vero quae leviora sunt, licet paupertatem [ f., pietatem] vestram promptam esse non dubitemus, per fiduciam tamen quam in Christo habemus, gloriam vestram ut jugiter tam sanctis studiis instet, propter revelationem gaudii vestri quodammodo exhortari impellimus, scribentes vobis, [Col. 0357D] et sub omni certitudine notificantes praefato filio vestro vestra consilia vestraque multum merita profuisse, et quam misericorditer eum divina respiciat clementia, vestram adhuc beatitudinem cum gratulatione visuram esse. Hoc autem unde vel qualiter nobis compertum sit, cum vestram, miserante Deo, praesentiam viderimus, patenter indicabimus. De caetero sciat eminentia vestra nos his temporibus pro causa beati Petri apostolorum principis in labore non parvo positos, et vestram in omnibus [Col. 0358A] Beatricem, nec non et communem filiam nostram Mathildim diu noctuque in nostro multum adjutorio desudare, utpote vos sequentes, vos sicut dominam et magistram discipulae fideliter imitantes. Per vos itaque novum exemplum antiquae laetitiae, per vos, inquam, illae mulieres olim quaerentes Dominum in monumento, saepe nobis ad memoriam redeunt. Nam sicut istae prae cunctis discipulis ad sepulcrum Domini miro charitatis ardore venerunt, ita vos Ecclesiam Christi, quasi in sepulcro afflictionis positam, prae multis, imo pene prae omnibus terrarum principibus, pio amore visitatis, et ut ad statum libertatis suae resurgat, totis viribus annitentes, quasi angelicis instructa responsis caeteros ad suffragium laborantis Ecclesiae provocatis. Unde et revelationem [Col. 0358B] supernae gloriae, et aeternae vitae, quae est in Christo Jesu, non dubie exspectabitis, et consortes mulierum illarum praesentiam Salvatoris nostri inter angelorum agmina pace perpetua fruentes, ipso protestante [praestante, et sic in Mutin. ] invenietis. Quod autem de filia vestra Mathildi nos rogatis, gratanter accepimus, collaudantes sanctitatem vestram quod tanta vobis de salute illius cura est; quae quidem in vos omni desiderio et fidelitatis affectu cor et animam suam effundit, gloriam vestram quasi gaudia propriae salutis exposcit. Ac nos quidem pro ea libenter oramus; et, licet orationes nostras nostra Deo parum commendent merita, suffragante tamen pietate Petri, cujus servi sumus, eas in conspectu Domini non omnino vacuas esse confidimus. [Col. 0358C] Vestram igitur commendationem digna veneratione suscipientes, itidem vos, ut illius et nostri memoriam in vestris rogamus orationibus faciatis, et mutuis nos apud Deum juvemus intercessionibus; quatenus hic in Christo connexa charitas unam et communem nobis in regno Patris nostri, ipso praestante, sedem pariat et laetitiam.
Data in expeditione ad Sanctum Flavianum [Fabianum] decimo septimo Kalendas Julii, indictione duodecima.
[Col. 0357D] Ex ipso registro Gregorii VII, post epist. 25. In hoc primo anno pontificatus sui, ipse dominus Gregorius papa constituit et consecravit archiepiscopos et episcopos per diversa loca. In Sardinia provincia Jacobum archiepiscopum Calaritanum, Constantinum archiepiscopum Turrensem; [Col. 0358D] quibus pallia cum privilegiis dedit. Brunoni episcopo Veronensi pallium cum privilegio, et Nacho concessit. Joannem Soranum episcopum consecravit. Item in marchia Firmana Irasmundum Valvensem, Teuzonem Teatinum, Leonem episcopum in Campania Aquinensem, Hugonem in Burgundia Diensem, Landericum item in Burgundia Matisconensem, Guilielmum in Maritima Massanum. Celebravit Romae synodum, in qua, inter caetera quae ibi gesta sunt, excommunicavit atque anathematizavit Robertum Guiscardum [Col. 0357D] De Roberto Guiscardo Leo Ostiensis lib. III [Col. 0358D] Chronici Cassinensis, c. 15, 44, 52 et 56; Otto Frisingensis, lib. I De gestis Friderici, cap. 3. ducem Apuliae et Calabriae atque Siciliae, cum omnibus fautoribus suis, quousque resipisceret.
Praecipit ad synodum veniant, et incestam copulationem subditis suis prohibeant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis episcopis et abbatibus Britanniae, salutem et apostolicam benedictionem.
Suscepti nos officii cura compellit omnium Ecclesiarum sollicitudinem gerere, et ut fidei documenta, ac sacrae Scripturae regulas recte teneant, vigilanti circumspectione perquirere ac docere. Quoniam igitur inter vos sanctorum Patrum decreta et ecclesiasticae religionis statum non ea qua oportet aut observari diligentia aut studio tractari intelligimus, per eam quam beato Petro apostolorum principi debetis [Col. 0359B] obedientiam vos invitamus, et nostra apostolica auctoritate monemus ut ad synodum, quam in secunda hebdomada quadragesimae, Deo auctore, in apostolica sede celebrare destinavimus, omni penitus fictitia occasione remota, conveniatis; quatenus, adjuvante Deo, una vobiscum, et cum alia frequentia vestri ordinis, quae nostrae dispensationis et Christianae religionis ordo requirit, perspicaci studio adinvenire et exsequi valeamus. Videtis enim quod in maligno jam totus mundus est positus, et communis nostra mater Ecclesia tanto ardentius contra antiquum hostem nos invitat surgere, quanto haec tempora plura adversum nos diabolicae fraudis arma demonstrant et bella prorupisse. Interim vero [Col. 0359C] hoc praecipue studium habetote, ut quod de incesta copulatione per litteras nostras hominibus terrae vestrae mandavimus, episcopis dico, unusquisque in sua parochia subditos suos sedula praedicatione commoneatis, minores ad emendationem tanti criminis canonica vos ipsi districtione coercentes. De majoribus vero qui corrigantur, quive in obstinatione permaneant, tempore praelibati concilii certa nobis relatione nuntiantes; quatenus et obedientes apostolica missione a culpa solvantur, et rebelles synodali judicio, anathematis continuo vinculis innodentur.
Data Laurenti quinto Kalendas Septembris, indictione duodecima [Col. 0360D] Nam XIII coepit duntaxat ipsis Kalendis Septembris, aut ex veteri usu, die 24. .
Arguit de contemptu apostolicae sedis, et de injuriis in apostolicos legatos illatis; mandat ut coram se compareat; interim eos, quorum ministerio ad haec usus est, excommunicatos declarat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ISEMBERTO Pictavensi episcopo.
[Col. 0360A] Cum de te et factis tuis cogitare incipimus, de tam immoderata praesumptionis tuae audacia nequaquam satis admirari possumus, quoniam, sicut boni ad incrementa bonorum operum fideli desiderio nituntur, ascendere, ita tu, et, heu! ampliori cupiditate perquisita, malefaciendi studia culpis tuis cumulum iniquitatis indesinenter anhelas adjicere. Interdictus enim a legatis apostolicae sedis, officium episcopale usurpare praesumpsisti, inobedientiae crimen et contemptum apostolicae auctoritatis incurrere non erubuisti. Postea vero et eodem legato nostro Amato episcopo Ellorensi [Eborensi], et magistro tuo videlicet Gozelino archiepiscopo Burdigalensi, una cum caeteris religiosis viris, pro faciendo divortio Guillielmi Pictavensis comitis et propinquae suae, quam [Col. 0360B] pro uxore tenebat, his, inquam, sub apostolica obedientia pro negotio tam gravi, tam Christianae religioni necessario congregatis, conventum illorum per milites tuos nefarie perturbasti; quippe qui perruptis monasterii claustris et foribus in consessum irruentes, archiepiscopum et legatum nostrum multa turpitudine dehonestaverunt; reliquos vero minis, conviciis ac verberibus, multisque contumeliis afflixerunt; unde apostolica tibi auctoritate praecipimus ut ante festivitatem sancti Andreae praesentiam tuam super his responsurus nostro conspectui exhibere nullatenus praetermittas. Quod si aliqua, nisi forte necessaria et inevitabili occasione te subtraxeris, ab omni etiam sacerdotali officio te privatum et sacrae communionis participatione sequestratum [Col. 0360C] esse noveris. Eos vero per quos tantum facinus effecisti, tam laicos quam clericos, a corpore et sanguine Domini, et omni divino officio, usquedum tu ad satisfactionem venias, apostolica auctoritate repellimus, et tibi sub periculo ordinis tui, et omnibus hoc sine mora notifices praecipiendo mandamus.
Data Tiburi quarto Idus Septembris, indictione incipiente decima tertia.
[Col. 0360D] Commendat eum, quod dimiserit consanguineam quam in uxorem acceperat. Jubet ne eam secum habitare permittat. Significat se Romam Isembertum Pictavensem episcopum evocasse. Postremo ejus observantiam erga apostolicam sedem laudat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO Pictavensi comiti salutem et apostolicam benedictionem.
Omnipotenti Deo laudes et gratias referimus, qui cordis vestri interiora penetrans ad amorem et timorem suum vos inclinavit, et ad obedientiam mandatorum [Col. 0361A] suorum, superato carnis desiderio, confirmavit. Scimus equidem quoniam quod in praesenti vita nobis [ forte vobis] dulcissimum fuit, exigente justitia, reliquisti, dum pro reverentia Christianae religionis ab uxore vestra, quoniam propinqua consanguinitate vobis est, vos separare consensistis. Verum quanto graviori certamine libidinem animi vestri vicistis, et ad legem Dei districtius vos humiliastis, tanto sublimiorem gloriam infinita remuneratione vobis paratam esse procul dubio sperare debetis. Quapropter et nobis multo uberior laetitia crescit, quoniam in hac correctione vestra certa spes vestrae salutis intelligitur, et ea quae semper in domo vestra fuit, miserante Deo, generositas conservabitur. Ex hoc enim nobilitas generis valde corrumpitur, [Col. 0361B] cum proles non de legitima conjugii permistione generatur. Atque eo minus eminentia vestra, quod tam acriter vobis institimus, mirari debet, quoniam Romana Ecclesia, quae domum vestram, vos, totamque prosapiam vestram, singulari et egregia semper charitate dilexit, in tanto vos jacere periculo pati non potuit. Caeterum quod domi illam in vestra potestate usque ad futuram synodum morari cupitis, licet soror vestra, quam ut matrem diligimus, inde nos interpellaverit, consentire non audemus; scientes diabolicam fraudem hominibus maxime vetita repertis occasionibus praecipua calliditate suggerere. Proinde ita eam a vestra vicinitate penitus removeri et elongari facite, ut vestra correctio, et oblata Deo reverentia, omnibus sit in [Col. 0361C] exemplum, et salutem vestram nulla valeat diabolus sagacitate turbare. De caetero scitote Pictavensem Isembertum episcopum, nisi ante festivitatem sancti Andreae ad nos de praesumptione sua rationem redditurus veniat, ab omni episcopati et sacerdotali officio, et ipsa sacrae communionis participatione esse privatum. Quod autem ad servitium sancti Petri promptam vos habere voluntatem mandastis, gratanter accepimus, sed determinate vobis aliquid de expeditione scribere ad praesens non satis discretum fore praevidimus; quoniam rumor est in transmarinis partibus Christianos, miserante Deo, paganorum longe propulsasse ferocitatem, et nos de reliquo quid acturi simus adhuc divinae Providentiae consilium exspectamus. Vobis tamen et de bona [Col. 0361D] voluntate plena apud Deum remuneratio est reposita; nobis autem, si necesse fuerit, in vestris promissis, sicut in dilecto fratre et filio, certa semper existit fiducia.
Data Tiburi quarto Idus Septembris, indictione decima tertia.
Monet ut Romam veniat, vel alium mittat, qui Isembertum episcopum ad se vocatum praesentem accuset de injuriis quas ab illo se passum per litteras questus est, et Isembertum, nisi ad se venerit, sicut praeceperat, excommunicatum una cum criminis consortibus denuntiet.
[Col. 0362A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GOZELINO Burdigalensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut in litteris tuis intelleximus, Isembertus Pictavensis episcopus magnas Deo omnipotenti et beato Petro tibique magistro suo injurias irrogavit, seseque nobis adversarium impugnatorem justitiae, hostem sanctae Ecclesiae, patenter ostentavit. Nunc igitur, quoniam ad vindictam malefactorum ejus non nostra tantum sed et tua opus est vigilantia, fraternitatem tuam multum admonemus ut nulla te occasio in hac causa tepidum vel aliquo modo negligentem reddat, sed, si eum ad nos venturum cognoveris, [Col. 0362B] tu ipse, si queas, ad apostolorum limina fatigationis cursum non refugias. Quod si tuae minus ferre poterunt occupationes, tales personas, tam ex tua parte, quam eorum qui eadem nobis quae et tu de praefato episcopo per litteras notificaverunt, ad nos dirigi non desinas procurare, qui veritatem rei irrefragabili assertione praesente episcopo approbare valeant. Verum haec non ut super his quae a te nobis significata sunt dubitemus hoc ordine transigenda requirimus, sed ut, Patrum nostrorum statuta servantes, omnia et rationabiliter discutiamus, et auctorabili judicio, Deo favente, concludamus. Novit enim prudentia tua quod, personis absentibus, accusationem per scripta canonica non probet auctoritas, nec, absque partium disceptatione percognita, [Col. 0362C] in examinatione recipiat causas. Quapropter saepe fatum episcopum ad apostolicam audientiam sub tali districtione per epistolam nostram vocavimus, ut, nisi praesentiam suam ante festivitatem sancti Andreae nostro conspectui exhibuerit, omni episcopali et sacerdotali privatus officio, etiam sacrae communionis sit participatione seclusus. Si ergo pertinaci induratus contumacia circa praelibatum terminum nostrae praesentiae se subtraxerit, prolatam in eum sententiam divulgata praedicatione denuntia, et sicut inimici Dei omnibus modis nequitiam et impudentiam ejus confundere non desistas. Eos quoque quos ipse ad tantum facinus perturbandi conventum vestrum applicuit, tam laicos quam clericos, [Col. 0362D] quousque ad satisfactionem veniant, a corpore et sanguine Domini et ab omni divino officio apostolica auctoritate repulsos esse scias. Quod si episcopus, sicut in litteris nostris districte commonitus est, omnibus indicare neglexerit, tu palam illis facere nullatenus praetermittas.
Data Tiburi quarto Idus Septembris, indictione decima tertia.
Regni Franciae calamitates, et regis nefanda scelera narrat. Increpat episcopos de eorum contra hujusmodi scelera taciturnitate. Mandat ut regi resistant: qui si obtemperare noluerit, totum regnum interdici iubet: et si ille perseveraverit, de ejus occupatione eripi. Episcopis vero, nisi ei restiterint, depositionis poenam minatur. Mandat praeterea Lanzelinum quemdam moneri, ut illaesum dimittat peregrinum Roma revertentem ab eo captum.
[Col. 0363A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Rhemensi, RICHERIO [RACHERIO] Senonensi, RICHARDO Bituricensi archiepiscopis, et ADRALDO episcopo Carnotensi, caeterisque episcopis Franciae, salutem et apostolicam benedictionem.
Longa jam temporum curricula transacta sunt, ex quo regnum Franciae, olim famosum ac potentissimum, a statu gloriae suae coepit inflecti, et succrescentibus malis moribus, plerisque virtutum insignibus denudari. Verum his temporibus et culmen honoris, et tota facies decoris ejus collapsa videtur, [Col. 0363B] cum, neglectis legibus, omnique conculcata justitia, quidquid foedum, crudele, miserandum intolerandumque est, ibi et impune agitur, et adepta licentia jam in consuetudine habetur. Ante aliquot annos, postquam, tepente inter vos regia potestate, nullis legibus nulloque imperio injuriae prohibitae sunt vel punitae, inimici inter se, quodam communi jure gentium, quisque pro viribus conflixerunt, ad vindicandas injurias suas arma copiasque paraverunt. Quibus permotionibus etsi plerumque in patria caedes, incendia, et alia quae bellum fert exorta sint, colendum quidem id fuit, sed non tantopere admirandum. Nunc autem omnes malitia, quasi quodam pestilentiae morbo, repleti, horrenda et multum exsecranda [Col. 0363C] facinora multoties nemine impellente committunt: nihil humani, nihilque divini attendunt: perjuria, sacrilegia, incestum perpetrare, sese invicem tradere pro nihilo ducunt, et, quod nusquam terrarum est, cives, propinqui, fratres etiam alii alios propter cupiditatem capiunt, et, omnia bona eorum ab illis extorquentes, vitam in extrema miseria finire faciunt. Peregrinos ad apostolorum limina euntes et redeuntes, uti cuique opportunum fit, capientes in carceres trudunt, et acrioribus quam paganus aliquis eos tormentis afficientes, saepe ab illis plusquam habeant pro redemptione exigunt. Quarum rerum rex vester, qui non rex sed tyrannus dicendus est, suadente diabolo, caput et causa est, qui omnem aetatem suam flagitiis [Col. 0363D] et facinoribus polluit, et suscepta regni gubernacula miser et infelix inutiliter gerens, subjectum sibi populum non solum nimis soluto ad scelera imperio relaxavit, sed ad omnia quae dici et agi nefas est, operum et studiorum suorum exemplis incitavit. Nec satis visum est ei dispersione Ecclesiarum, in adulteriis, in rapinis nefandissimis, in perjuriis, et in multimoda fraude, unde saepe eum redarguimus, iram Dei meruisse; quin etiam mercatoribus, qui de multis terrarum partibus ad forum quoddam in Francia nuper convenerant, quod ante hunc regem factum fuisse nec in fabulis refertur, more praedonis infinitam pecuniam abstulit, et qui legum et justitiae defensor esse debuit, is potissimum depraedator exstitit: nimirum id agens ut mala sua [Col. 0364A] non jam infra terminos regni quod occupat comprehendantur, sed ad suam, credo, confusionem extendantur. Quod quia judicium superni judicis effugere nullatenus credendum est, rogamus vos, et ex vera charitate monemus ut caveatis vobis ne prophetica super vos maledictio veniat, qua dicitur. Maledictus homo qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII, 10) : hoc est, sicut ipsi bene intelligitis, qui verbum praedicationis a carnalium hominum retinet increpatione. Vos etenim fratres, etiam in culpa estis, qui dum perditissimis factis ejus sacerdotali vigore non resistitis, procul dubio nequitiam illius consentiendo fovetis (Isa. LVI) . Proinde, quod inviti ac gementes dicimus, multum timemus, ut non pastorum, sed mercenariorum sententiam [Col. 0364B] accipientes, qui, videntes lupum sub oculis vestris gregem Dominicum lacerantem, fugitis, dum quasi canes non valentes latrare sub silentio vos absconditis. Atque equidem eo magis de vestro periculo metuimus, quanto nullas vobis in futuro examine excusandi rationes suppetere cognoscimus dummodo non alias vestrae taciturnitatis causas, nisi aut conscientiam, si vestro, quod non credimus, instinctu tot mala perpetrat, aut negligentiam, si de ejus perditione parum curatis, deprehendere possumus. Quae utraque quam sint fugienda, maxime in officio vobis commissae dispensationis, vos ipsi perpenditis, qui debitam pastoralis curae sollicitudinem non ignoratis. Nam si prohibere eum a delictis contra jus et reverentiam promissae sibi [Col. 0364C] fidelitatis esse putatis, longe vos fallit opinio: quoniam hoc omni ratione confirmare possumus multo fideliorem esse qui alium de naufragio animae suae vel invitum retrahit, quam qui in peccatorum gurgite nocivo consensu eum deperire permittit. De timore vero vanum est dicere; quoniam vobis ad defendendam justitiam conjunctis et constanter accinctis tanta virtus foret, ut et illum fideli correctione sine omni vestro periculo a consueta malefaciendi libidine possetis avertere, et vestras pariter animas liberare: quanquam etsi timor ac periculum mortis immineret, vos tamen a libertate vestri sacerdotalis officii desistere non oporteret. Unde rogamus vos, et apostolica auctoritate monemus ut, in unum congregati, patriae, famae vestrae [Col. 0364D] atque saluti consulatis, et, communi consilio ac conjunctissimis animis regem alloquentes, de sua eum et regni confusione atque periculo commoneatis, et quam criminosa sint ejus facta atque consilia in faciem ei ostendentes, omni exhortatione eum flectere studeatis; quatenus rapinam suprascriptis negotiatoribus factam emendet: quae nisi reddita fuerit (sicut vos ipsi scitis), infinitam discordiam et inimicitias inter multos pariet. De caetero delicta sua corrigat, et, relictis juventutis suae moribus, attritam regni sui dignitatem et gloriam tenendo justitiam reparare incipiat: et, ut caeteros ad ea quae recta sunt coercere valeat, ipse primum quae sunt iniqua relinquat. Quod si vos audire noluerit et, abjecto timore Dei, contra regium decus, contra [Col. 0365A] suam et populi salutem, in duritia cordis sui perstiterit, apostolicae animadversionis gladium nequaquam eum diutius effugere posse quasi ex ore nostro sibi notificate. Propter quod et vos, apostolica auctoritate commoniti atque constricti, matrem vestram sanctam Romanam et apostolicam Ecclesiam debita fide et obedientia imitemini, et, ab ejus vos obsequio atque communione penitus separantes, per universam Franciam omne divinum officium publice celebrari interdicite. Quod si nec hujusmodi districtione voluerit resipiscere, nulli clam aut dubium esse volumus quin modis omnibus regnum Franciae de ejus occupatione, adjuvante Deo, tentemus eripere. Sane si in hoc tanto tamque necessario negotio tepidos vos cognoverimus, non jam [Col. 0365B] amplius dubitantes quin vestra fiducia fultus incorrigibili perduret, vos ipsos sicut socios et complices scelerum ejus, episcopali privatos officio pari vindictae jaculo feriemus. Testis enim nobis est Deus, et propria conscientia, quod haec neque precibus neque pretio alicujus ducti dicimus, nec in animum induximus; sed solo dolore tacti intrinsecus, quod tam nobile regnum, et tam infinitus populorum numerus unius perditissimi hominis culpa depereat, tacendo dissimulare nec possumus nec debemus. Memores igitur illius divinae dicti Sapientiae: Qui timet hominem, cito corruet, et qui sperat in Domino, sublevabitur (Prov. XXIX) : ita agite, ita vos habetote, ut quam sit vobis libera mens et lingua ostendatis: nec timentes hominem infirmitatis vestrae [Col. 0365C] ruinam patiamini, sed confortati in Domino et in potentia virtutis ejus, sicut strenui milites Christi, ad celsitudinem praesentis et futurae gloriae sublevemini. Praeterea multum rogamus et admonemus dilectionem vestram quatenus, Lanzelinum Belvacensem militem convenientes, ut Folcerium Carnotensem fidelem nostrum, quem ab apostolorum liminibus revertentem cepit, nihil de bonis ejus retinens, illaesum dimittat, ex parte beati Petri, et nostra apostolica auctoritate commoneatis. Quod si facere contempserit, spiritualibus et saecularibus armis eum insequi et urgere non prius desistatis, quam, relicto sancti Petri peregrino, etiam si quid pro redemptione illius accepit, aut pepigit, simul [Col. 0365D] reddere aut refutare cogatis.
Data Tiburi quarto Idus Septembris, indictione decima tertia.
Arguit de contempta auctoritate apostolicae sedis, de mentita fide, de fraudulenta occupatione rerum episcopi Moravensis; quas restitui jubet, et eum Romam cum dicto episcopo ad definiendam causam venire; de mendaciis contra ducem Bohemiae sibi suggestis: demum de excommunicatione in homines ejusdem ducis absque legali judicio lata.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEBOARDO [f., JEROMIRO, ut supra lib. I epist. 44, et epist. 60. In Mut. nomen deest.] Pragensi episcopo, quod non meretur, salutem et apostolicam benedictionem.
Venientem te hoc anno [ad] apostolicam sedem, apostolica utentes mansuetudine, multo benignius multoque mitius quam facta tua mererentur, te suscepimus atque tractavimus: sed tu more tuo malum pro bono reddens, contempta nostra charitate et apostolica auctoritate, contra interdictum nostrum, de bonis et rebus unde inter te et Joannem episcopum Moravensem lis est, te intromittere ausus es: et (quod valde nobis molestum est) nostra concessione te id fecisse mentitus es. Nos equidem meminimus sic decrevisse, ut episcopus Moravensis terram, et alia de quibus inter vos discordia erat, usque ad futuram synodum cum omni [Col. 0366B] pace et quiete tenere deberet. Hoc in litteris nostris fratri tuo duci expresse significavimus. Hoc tu ut nullatenus impedires, in manum nostram promittendo firmasti: sed ut verbum inde mutaremus, hoc, cum multum instares, neque precibus neque pretio impetrare potuisti. Porro in novissimis, quasi quasdam novas querelas super fratre tuo Wratislao duce quod fraudulenter concludantur, sed orbem terrarum ad discordiam multarum gentium et te fecisse nunc cognovimus; asserens videlicet de quodam castro sancti Venzlai et de praepositura justitiam tuam tibi contradicere. Hoc tantum effecisti, ut eum in epistola nostra moneremus quatenus, si se injuriam tibi fecisse cognosceret, [Col. 0366C] pro nostro, imo amore Dei, quod aequum esset, inde faceret. Hac igitur occasione et de nobis mendacium finxisti, et nostra decreta subvertisti. Sed, quaeso, non erubescis, aut non times, quod pro talibus causis non solum ordinis tui periculum tibi imminet, sed ex fraterno odio nec Christianitatis quidem in te suscepta gratia manet? Praecipimus ergo tibi ex parte beati Petri, et nostra apostolica auctoritate, ut castrum quod tam fraudulenter cepisti, et alia omnia quae in lite sunt, praefato Moravensi episcopo reddas, et tu ad diffiniendam causam (sicut statutum est) aut ipse Romam venias, aut idoneos legatos mittas: atque hoc ita tempestive Moravensi episcopo notifices, quatenus et ipse pariter se vel legatos suos ad iter praeparare valeat. [Col. 0366D] Praeterea, sicut nobis relatum est, pacem quae inter te et fratrem tuum ducem convenit, multis modis perturbare non desinis, praecipue cum suos absque canonica culpa et legali judicio excommunicas. Quod quidem tibi maxime periculosum est: quoniam, sicut beatus Gregorius dicit, qui insontes ligat, sibi ipsi potestatem ligandi atque solvendi corrumpit. Unde te admonemus ut anathematis gladium nunquam subito neque temere in aliquem vibrare praesumas, sed culpam uniuscujusque diligenti prius examinatione discutias: et, si quid est quod inter te et homines saepefati fratris tui emerserit, cum eo in primis ut suos ad justitiam compellat frateune et amicabiliter agas; et si aequitatem tibi denegaverit, aut temeritatem suorum aliqua dissimulatione [Col. 0367A] contra te, quod non credimus, intumescere sine vindicta permiserit, nobis indicare non te pigeat: et, praestante Domino, hujus querelae occasionem sollicitis admonitionibus sine mora decidere procurabimus.
Data Romae decimo Kalendas Octobris, indictione decima tertia.
Agit gratias quod censum miserit, et pacem cum fratre Pragensi episcopo inierit. Monet ut omnino Moravensi episcopo a dicto ejus fratre ablata restituenda curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO [Col. 0367B] duci Bohemiorum salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos nuntius vester, qui magnae devotionis et fidelitatis vestrae exhibitionem nobis retulit, et quae beato Petro sub nomine census misistis, videlicet centum marchas argenti ad mensuram vestri ponderis, fideliter praesentavit. Quod quidem gratanter accepimus; sed charitatem vestram multo ardentius amabiliusque, quasi quibusdam animi brachiis ad vos usque porrectis, amplectimur, qui mentem vestram et desiderium magis ac magis erga reverentiam apostolicae sedis accendi perpendimus. Beatus autem Petrus, quem vos diligitis, et cui celsitudinem potentiae vestrae humiliatis, copiosa vobis procul dubio retributionis munera praeparabit, et [Col. 0367C] suo vos munimine tam in praesenti quam futuro saeculo laetificabit. De caetero grates vobis habemus quod obedientes nostris monitis, cum fratre vestro Jeromiro Pragensi episcopo pacem fecistis: quem nos quidem hoc in anno apostolicae sedi praesentatum longe misericordius quam sua meretur culpa tractavimus. Verum ille, indebitam nobis vicem rependens, mox ut domum reversus est (sicut nos non dubia relatione cognovimus) de castro quodam et aliis rebus unde litem habet cum Joanne Moravensi episcopo, contra interdictum nostrum et contra sui ipsius in manus nostras datam promissionem, etiam de nobis mentiendo quasi id sibi concesserimus, se intromittere ausus est. De quo mendacio et fraude quid et qualiter paucis eum corripiendo praeceperimus, [Col. 0367D] in transmisso tibi exemplo litterarum quas ei direximus, plene cognoscere potes. Unde et tuam nobilitatem ex parte beati Petri et nostra apostolica auctoritate rogamus, et praecipiendo monemus ut nequaquam eum de tanta deceptione ulterius gaudere sinas: sed nisi ipse (sicut ipse in litteris nostris jussus est) castrum, et alia quae in lite sunt. Moravensi episcopo sine mora reddat, tua eum virtute ejicias, et restitutis omnibus jam saepe dicto Moravensi episcopo, ipsum, et bona ecclesiae cui praeest, pro amore Dei et redemptione animae tuae ab injuriis et impiorum hominum oppressione defendas. Hoc autem ea spe et intentione tibi procurandum mittimus, ut omnipotens Deus te et honores [Col. 0368A] tuos divina virtute defendat, et, suffragante beato Petro apostolo, a peccatorum tuorum te absolutum vinculis ad gaudia aeterna perducat.
Data Romae X Kalendas Octobris, indictione XIII.
Consolatur de injuriis a Pragensi episcopo perpessis, et quantum ea re commotus sit, ex nuntio et litterarum ad ducem Bohemiae missarum exemplis eum cogniturum asserit. Arguit quod putarit se sententiam leviter mutasse. Jubet ut apostolica fultus auctoritate omnia bona a Pragensi episcopo ablata repetat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, JOANNI Moravensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0368B] Charitatem tuam, frater, erga nos promptam et sinceram esse cognoscentes, debitas tibi grates rependimus, tuisque fatigationibus fraterno corde compassi sumus. Scimus enim quanta fraude Pragensis episcopus te circumvenit: qui tamen non solum ad tuas, sed de nobis mentiendo, et quasi ex nostra concessione rapacitatem suam roborando, ad nostras etiam injurias patenter erupit. Qua de re quam graviter commoti simus, vel quid inde censuerimus, hic nuntius tuus viva voce tibi indicare poterit, et tu ipse in litteris quas duci, et exemplo litterarum quas eidem episcopo misimus, pleniter cognoscere potes. Et tu quidem nimis simpliciter egisti, quod nos contra decreta nostra surgere, et [Col. 0368C] sententiam nostram tam leviter mutare putasti: qui ea omnia quae inter te et illum in lite sunt, usque ad futuram synodum, et totius dissensionis vestrae discussionem, tuis possessionibus decrevisse praesens intellexeras. Nunc igitur, apostolica auctoritate jussus atque suffultus, castrum, et si quae alia praefatus episcopus tibi abstulit, sine mora repetas. Illum namque admonuimus, firmiterque tibi ea omnia sine contradictione reddere praecepimus. Ducem vero rogavimus ut, si episcopus nobis non obediret, eum de castro expelleret, et, restitutis tibi omnibus, pro amore Dei te, et bona ecclesiae cui praees, Deo adjuvante, defenderet. Hoc enim indubitanter scias, quia neque in hac neque in alia re, ad defensionem justitiae tuae, apostolica tibi, providente Deo, sollicitudo [Col. 0368D] deerit vel auctoritas. Omnipotens Deus in tua sacerdotali vigilantia et officio gratum sibi sacrificium, et tibi statuat aeternae felicitatis praemium.
Data Romae decimo Kalendas Octobris, indictione decima tertia.
Suam in eas fiduciam declarat. Dolet se ex periculoso morbo emersisse, servatum ad sollicitudines pene naufragantis Ecclesiae. Roberto Guiscardo, reconciliationem suppliciter petenti, justis de causis concedere differt. Demum marchionem Azonem promisisse rationem se redditurum sui conjugii ait, qua de causa se Romam vocasse Papiensem et Mutinensem episcopos.
[Col. 0369A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BEATRICI duci, et ejus filiae MATHILDI, salutem et apostolicam benedictionem.
Non nos fugit varios saepe ad vos de nobis rumores afferri, sicut mos eorum est qui amicorum dilectioni invident et unanimitati. Et quidem si nos talibus aures (quod absit!) acclinare vellemus, non multi sunt in quibus sincerae dilectionis affectum nobis patere crederemus. Sed nos, nihil fere potius quam suspectum animum fugientes, in veritate vobis loquimur quod in nullis terrarum principibus tutius quam in vestra nobilitate confidimus: quoniam hoc verba, hoc facta, hoc piae devotionis studia, hoc fidei [Col. 0369B] vestrae praeclara nos constantia docuerunt. Nec dubitamus quin vestra in nobis vera nitescat charitas, cum per Petrum servus, et Petrus in servo diligitur. De caetero scitote nos, praeter spem omnium qui nobiscum erant, infirmitatem corporis evasisse, et jam bonam valetudinem recepisse: unde nobis dolendum potius quam gaudendum esse putamus. Tendebat enim anima nostra, et toto desiderio ad illam patriam anhelabat, in qua ille qui laborem et dolorem considerat, lassis quietem et refrigerium praestat. Verum reservati adhuc ad consuetos labores et infinitas sollicitudines, in singulas horas, quasi parturientis dolores et angustias patimur, dum pene in oculis nostris naufragantem Ecclesiam nullo valemus eripere gubernaculo. [Col. 0369C] Lex enim et religio Christiana ita fere ubique deperiit, ut Saraceni, et quilibet Pagani, suos ritus firmius teneant quam illi qui Christianum nomen acceperunt, [et, quibus in regno Patris per Christum haereditas et aeternae vitae gloria parata est, divinae legis mandata custodiant] [Col. 0369D] Uncis inclusa desunt in Mutin. . Quo minus mirandum est si hujus lucis aerumnas spe supernae consolationis fugere cupimus, qui, in his positi, in sola cognitione inundantium periculorum singulorum poenas luimus. Praeterea scitote Robertum Guiscardum saepe supplices legatos ad nos mittere, et tantae fidelitatis securitatem se in manus nostras dari cupere, ut nemo unquam firmiori obligatione se cuilibet domino debeat vel possit astringere. Sed nos non incertas rationes cur illud sit adhuc differendum [Col. 0369D] considerantes, supernae dispensationis et apostolicae procurationis consilia praestolamur. Ad haec alteram vestrum hoc in tempore transalpinaturam intelleximus; sed prius, si fieri posset, ambarum colloquio uti multum desideramus: quoniam vestra consilia, sicut sororum nostrarum, et filiarum sancti Petri, in causis et negotiis nostris habere desideramus. De nobis vero quidquid per Deum et recte sapimus et valemus, in omni charitatis exhibitione vobis patere confidite, et memoriam vestram in nostris quotidie orationibus haberi, et (quanquam peccatores simus) intente Deo commendari scitote. Praeterea [Col. 0370A] notum vobis est marchionem Azonem in synodo nobis promisisse, et fidem in manum nostram dedisse, se in nostram praesentiam, quandocunque eum commoneremus, pro reddenda ratione sui conjugii venturum. Et nos quidam hac de causa ipsum vocavimus. Guilielmum Papiensem episcopum, et Heribertum Mutinensem, qui propinquitatem mulieris sciunt, ad nos venire per epistolas nostras invitavimus, quatenus, rei veritate percognita, quod justum fuerit, Deo adjuvante, statuamus. Quapropter dignum nobis videtur ut praefato marchioni per certum vestrum nuntium mandetis quatenus per terram vestram in eundo et redeunde securus transire possit, ne, occasione vestri timoris in hac parte justitia Christianae legis detrimentum sentiat.
[Col. 0370B] Data Romae decimo octavo Kalendas Novembris, indictione decima tertia.
Commitit ei et episcopo Metensi causam quae inter Tullensem episcopum et quemdam ejus clericum versabatur. Monet ut illum tutum reddat, et omnia ablata ei restitui jubeat: tum, convocatis Tullensibus clericis, inquirat de moribus episcopi, de quibus certior vult fieri ante synodum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, UDONI Trevirorum archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Admonere te, frater, ut ea quae tibi committimus fideliter agas ex charitate, ut vero velociter, ex considerata causarum vel temporum fit competentia et [Col. 0370C] necessitate: quae quidem utraque in subscripto negotio ita te observare volumus, ut, quemadmodum credimus, fidum te et indefessum nobis cooperatorem cognoscamus. Frater iste Tullensis, ut fatetur, clericus ad nos veniens, conquestus est nobis quoniam iratus sit ei dominus suus, videlicet Tullensis, ut dicitur, episcopus, se exsulem factum, et omnibus rebus suis exspoliatum, supplicans ut apud apostolicam pietatem tantarum miseriarum aliquam inveniret consolationem. Nobis vero cur hoc sibi acciderit diligenter inquirentibus, retulit se ab episcopo quamdam ecclesiam postulasse, quae ad officium custodiae quod tenebat legali constitutione dicitur attinere. Qua de re commotus episcopus, cum ei [Col. 0370D] non solum hanc denegaret ecclesiam, sed totum officium per summam interdiceret obedientiam, respondit se non debere sibi obedientiae reverentiam, quoniam archidiaconatus, consecrationes ecclesiarum, et ipsas ecclesias vendendo, Simoniaca haeresi se commaculasset; cum muliere quadam in publica fornicatione jaceret, de qua filium genuisset, quamque rumor esset sacramento et desponsatione laicorum more sibi copulasse, et praeterea quod nonnulli eum ad episcopatum pactione praemii pervenisse dicerent. His auditis episcopus, quasi de manifestis culpis poenitens, et de sua correctione tum cum hoc solo, tum cum caeteris fratribus loquens, tandem [Col. 0371A] manifesta indignatione et ira super istum inflammatus est. Egressoque ab urbe episcopo, paulo post milites ejus, utpote non ignorantes voluntatem domini, huic omnem securitatem abnegavere, et intra claustrum ei minati sunt in faciem. Quos cum insidiari vitae suae et honori intelligeret, clam discessit, ut sua absentia temperaret severitatem hujus furoris. Episcopus vero confestim sua omnia diripi et publicari praecepit, et ita iste exsulem se et egenum jam diu fuisse conqueritur; verum haec nobis inordinata et valde iniqua videntur, quoniam, si illa vera sunt, episcopus, imo exepiscopus, non hunc, sed conscientiam suam odisse et persequi debuerat; sin vero falsa, et utinam falsa! non tamen milites, sed disciplinam canonum, istum corripere et flagellare [Col. 0371B] aequum fuerat. Quocirca fraternitatem tuam apostolica auctoritate commonitam et in hac causa suffultam esse volumus, ut, convocato et adjuncto tibi dilecto confratre nostro Herimanno venerabili episcopo Metensi, Tullensem conveniatis, eumque ut clericum istum sine omni periculo vitae et securum ab omni contumelia in claustrum suum recipiat, et officium custodiae cum ecclesia quam postulavit, si juste attinet, cum caeteris omnibus justis pertinentiis et utilitatibus suis, et praeposituram suam, et officium scholarum, nec non omnia ablata sibi bona, et tam irrationabiliter illata damna restituat, apostolicis jussionibus commoneatis. Deinde, convocatis Tullensibus clericis per veram eos obedientiam, imo sub comminatione anathematis, constringite, [Col. 0371C] ut quidquid de introitu et vita episcopi sciunt, vobis aperiant; et vos, undique explorata veritate, quid nobis inde credendum sit, in synodo vel ante synodum quam in prima hebdomada Quadragesimae celebraturi sumus, per litteras vestras notificare nullatenus praetermittite. Quod si episcopus, ut optamus, innocens de tot ac tantis criminibus apparuerit, quod clericus temere peccavit, quoniam ad nostram venit audientiam, qualiter juste corrigatur, Deo aspirante, procurabimus. Si vero episcopus ea quae sibi intenduntur veraciter removere non poterit, nullo modo ferendum est nobis, vel vobis, ut locum pastoris lupus obtineat. Has autem litteras idcirco aperte sigillari praecepimus, ut certiorem vobis auctoritatem traderemus.
[Col. 0371D] Data Romae decimo septimo Kalendas Novembris, indictione decima tertia.
Laudat fidem et religionem eorum. Quorumdam episcoporum scelera reprehendit. Monet ut persistant, et decreta apostolicae sedis de Simoniacis et incontinentibus sacerdotibus retineant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Alberto comiti et ejus uxori salutem et apostolicam benedictionem.
Gratias Deo referimus quod vel laici et mulieres ad Dominum mentes erigunt, et cultum religionis [Col. 0372A] libenter intellectu capiunt, et tenere contendunt. Nam illi qui propter lucrandas animas episcopi vocati et constituti sunt, et subditos suos verbo et exemplo viam veritatis docere deberent, his temporibus seducti a diabolo, non solum legem Dei deserunt, sed impugnare et omni conatu subvertere non desistunt. Quo minus mirandum est si ipsi inferiores ordines a delicto non prohibent, quorum aut ordinatio fuit haeretica, aut vita omni immunditia et facinoribus cooperta: qui, dum in semetipsis propria scelera nec corrigunt nec attendunt, subditorum quoque crimina aut per negligentiam aut timore propriae conscientiae portant. De quibus recte per Prophetam dicitur: Obscurentur oculi eorum, ne videant, et dorsum eorum semper incurva (Psal. LXVIII) . Quapropter quidquid illi contra vos, imo contra justitiam garriant, et pro defendenda nequitia sua vobis, qui illiterati estis, objiciant, vos in puritate et constantia fidei vestrae permanentes, quae de episcopis et sacerdotibus Simoniacis, aut in fornicatione jacentibus, ab apostolica sede accepistis, firmiter credite et tenete.
Data Romae septimo Kalendas Novembris, indictione decima tertia.
[Col. 0372C] Laudat ejus erga Romanam Ecclesiam observantiam, quam ex ejus animi dolore perspexerat, quod legati apostolici in illo regno non eo quo decebat honore suscepti fuissent; quam rem eis contigisse mavult quam apostolicae sedis auctoritatem violasse.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Halbistetensi [BURCHARDO Alberstatensi] episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Ostendis, frater, te sanctam Romanam Ecclesiam sincero affectu diligere, quando id movet cor et animum tuum, legatos sedis apostolicae in regno vestro non eo quo oportuit honore susceptos fuisse, nec ea quae Christiana religio postulabat, et adhuc postulat, prout necesse foret, efficere potuisse. Verum nos multo magis haec illis accidisse volumus, quam ut ipsi, hominibus magis quam Deo placere cupientes, veritatem et libertatem illius quae in eis repraesentabatur [Col. 0372D] auctoritatis aliqua simulatione violassent. Nam si principibus et divitibus terrae vestrae regnare pro libidine et justitiam Dei conculcare, taciti consentire vellemus, profecto amicitias, munera, subjectiones, laudem, et magnificas ab eis honorificentias habere possemus. Quod quia loco in quo sumus et officio quod tenemus minime congruit, nihil est quod nos a charitate Christi, ipso protegente, separare possit: quibus mori tutius est, quam legem ejus derelinquere, aut pro mundi gloria impiorum potius, si sint potentes, quam eorum personas respicere, qui, licet sint pauperes, legem sui conditoris exquirunt, mandata diligunt, vitam potius quam justitiam deserunt. Tuae igitur unanimitatem fraternitatis debita cum gratulatione suscipientes, hanc [Col. 0373A] flammam in pectore tuo semper crescere cupimus, ut in ea quam erga sanctam et apostolicam Ecclesiam habere coepisti dilectione proficias, spem vero in nostra charitate, imo beati Petri protectione et ejus apostolica indubitanter benedictione, habere confidas.
Data Romae VII Kalendas Novembris, indictione decima tertia.
Queritur quod cum Hungariae regnum juris sit sancti Petri, a Teutonicorum rege in beneficium acceperit. Monet ut illud, correcto errore suo, ab apostolica sede recognoscat.
[Col. 0373B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SALOMONI [Col. 0373D] De Salomone rege Hungarorum Lambertus in anno 1074. regi Hungarorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Litterae tuae ad nos tarde propter moram nuntii tui allatae sunt: quas quidem multo benignius manus nostra suscepisset, si tua incauta conditio non adeo beatum Petrum offendisset. Nam, sicut a majoribus patriae tuae cognoscere potes, regnum Hungariae sanctae Romanae Ecclesiae proprium est, a rege Stephano [Col. 0373D] De sancto Stephano I Hungarorum rege Hermannus Contractus in Chronico anni 1038; Chartuitius episcopus in ejus Vita apud Surium tomo [Col. 0374D] quarto; Leo Ostiensis libro secundo, capite septuagesimo nono; et alii. olim beato Petro cum omni jure et potestate sua oblatum et devote traditum. Praeterea Henricus [Col. 0374D] De expeditione Henrici II imperatoris contra Hungaros Hermannus Contractus in anno 1044. piae memoriae imperator ad honorem sancti Petri regnum illud expugnans, victo rege, et facta victoria, ad corpus beati Petri lanceam [Col. 0373C] coronamque transmisit, et pro gloria triumphi sui illuc regni direxit insignia, quo principatum dignitatis ejus attinere cognovit. Quae cum ita sint, tu tamen, in caeteris quoque a regia virtute et moribus longe discedens, jus et honorem sancti Petri quantum ad te, imminuisti et alienasti, dum ejus regnum a rege Teutonicorum in beneficium, sicut audivimus, suscepisti. Quod si verum est, qualiter gratiam beati Petri, aut nostram benevolentiam sperare debeas, tu ipse, si justitiam vis attendere, non ignoras, videlicet te non aliter eam habiturum, nec sine apostolica animadversione diu regnaturum, nisi sceptrum regni quod tenes, correcto errore tuo, apostolicae, non regiae, majestatis beneficium recognoscas; neque enim nos timore, vel amore, aut [Col. 0373D] aliqua personali acceptione, quantum Deo adjuvante poterimus, debitum honorem ejus, cujus servi sumus, irrequisitum relinquemus. Verum si haec emendare, et vitam tuam, ut regem decet, instituere et, Deo miserante, adornare volueris, procul dubio dilectionem sanctae Romanae Ecclesiae sicut matris dilectus filius, et nostram in Christo amicitiam plene habere poteris.
Data Romae V Kalendas Novembris, indictione decima tertia.
Ut curam advocatiae monasterii Sanctae Crucis a Leone IX constructi, juxta ejusdem pontificis constitutionem, Gerardo ejus nepoti majori natu adjudicent, et Hugonem ab ea excludant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUARNERIO Argentinensi et BURCHARDO Basileensi episcopis salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare vos credimus dominum nostrum beatae memoriae Leonem papam monasterium Sanctae Crucis in terra haereditatis suae fundatum, ac propriis opibus ejus constructum, sanctae Romanae [Col. 0374B] Ecclesiae, cui pie et sancte praesidebat, in proprium jus tradidisse, quatenus venerabilis ille locus sub alis sancti Petri tutior et liberior in divino famulatu proficeret. Verum, sicut nos certa relatione comperimus, nepotes illius, Hugo videlicet et Gerardus sua potius quam quae Dei sunt quaerentes, nec tam sanctissimi viri excommunicationem timentes, dum inter se de advocatia contendunt, monasterii bona diripiunt, et quae ad sustentationem ancillarum Dei constituta sunt sacrilegis invasionibus militibus suis praedam faciunt. Quapropter fraternitatem vestram multum rogamus et admonemus, ut, pro amore et debita sancto Petro obedientia, ambos in locum aliquem vestro conventui aptum convocetis, [Col. 0374C] et, causam utrinque diligenter inquirentes, finem contentioni eorum imponere summopere studeatis, in nullo quidem ab ea quae in privilegio praelibati Patris nostri Leonis papae descripta est constitutione et determinatione digredientes. Ibi enim inter caetera ejus apostolica sanctione decretum est, ut qui de progenie sua in castro Egeneschen [Engesheim] caeteris major natu fuerit curam advocatiae solus teneat, et in omnem posteritatem ejus generis haec potestas ita procedat. Juxta quam ordinationem Gerardum quidem justitias agere, et advocatiam magis merito quam Hugonem administrare putamus, quia aetate priorem esse intelleximus. Quod si et vos ita esse cognoveritis, ex parte beati Petri, et nostra apostolica, vestra etiam episcopali auctoritate, [Col. 0374D] Hugoni interdicite ne ulterius ullo modo de eadem advocatia se intromittat, neque monasterium, aut bona ejus, cujuscunque modi sint, aliqua laesione vel contrarietate impetat, alioquin sciat se apostolici gladii ictum nullatenus evadere posse, et non solum a gratia beati Petri, sed a communione totius Ecclesiae judicio sancti Spiritus et apostolica sententia excommunicatum ac condemnatum penitus separari. Quidquid igitur inde factum fuerit, per litteras vestras nobis quantocius indicare curate.
[Col. 0375A] Data Romae quarto Kalendas Novembris, indictione XIII.
Ut clericos Lingonenses moneant ut desistant ab injuriis, et satisfaciant de damnis monasterio Pultariensi illatis: quod si facere renuerint, eos ab introitu ecclesiae arceant, et, si perseveraverint, excommunicationi subdant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUMBERTO archiepiscopo Lugdunensi, et AGINO Augustodunensi, et RODULPHO Matisconensi, episcopis, salutem et apostolicam benedictionem.
Humbertus Pultariensis abbas, diu apud nos pro [Col. 0375B] necessitatibus monasterii sui commoratus, multas adversitates et inquietudines conqueritur se a clericis pati Lingoniensibus: cujus injuriae tanto vehementius nos attingunt, quanto sollicitudines apostolicae dispensationis per beatum Petrum, cui servi sumus, et cui monasterium illud speciali et proprio jure subjectum est, nobis prae caeteris incumbunt. Sed quia longum erat singulas querimoniarum abbatis causas hic comprehendere, fraternitatem vestram rogamus, et apostolica auctoritate monemus, ut ex ore ipsius illatas sibi molestias et monasterii detrimenta audiatis, et diligenter attendatis, convocatisque praescriptis clericis ad faciendam emendationem et satisfactionem, prout justum fuerit, super omnibus de quibus in eos conqueritur [Col. 0375C] abbas nostra vice et apostolica auctoritate commoneatis. Quod si vos, imo beatum Petrum, et ejus per nos administrata monita, contempserint, et, justitiam facere renuentes, in pertinacia temeritatis suae perstiterint, ab introitu ecclesiae arcere eos et excludere nullatenus praetermittatis. Sin vero nec pro hujusmodi districtione voluerint resipiscere, et illatas beato Petro injurias, utpote privilegia ejus transgressi, caeteraque in quibus abbatem et monasterium ejus indignis offensionibus laeserunt, digna resipuerint satisfactione emendare, nostra apostolica auctoritate jussi atque suffulti eos anathematis gladio percussos a corpore et communione totius Ecclesiae separate, et canonico judicio condemnate. Quidquid autem inde factum fuerit, nobis per vestras [Col. 0375D] litteras sine mora notificate.
Data Romae tertio Idus Novembris, indictione decima tertia.
De hominibus sui episcopatus a paribus.
GREGORIUS, etc., RICHERIO Senonensi archiepiscopo salutem, etc.
Data Romae tertio Idus Novembris indictione decima tertia.
Arguit quod sibi suaserit ut Albericum monasterio Sancti Anastasii, alio amoto, restitueret, quem postea cognovit multis esse criminibus diffamatum. Praecipit ut aut monasterium Albericus restituat, aut ipse una cum eo Romam veniat de objectis criminibus responsurus.
[Col. 0376A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIGEBALDO abbati monasterii sancti Salvatoris in Perusia, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatem tuam, quam religiosam tenemus, admodum miramur nobis justum non dedisse consilium, secundum quod a pluribus dicitur, de Alberico scilicet multis criminibus involuto, et (quod est pejus) etiam a venerabilis memoriae domno Petro, aliisque duobus episcopis ab omni honore ecclesiastico sub excommunicatione amoto, quem Sancti Anastasii monasterio ex nostra permissione restituisti; [Col. 0376B] alterum vero meliorem ex abbatiae honore, ut fertur, vi ac sine ratione ejecisti. Quod cum audissemus, valde nobis displicuit, nostraque charitas ut talia corrigantur has litteras tibi direxit. In his igitur unum ex duobus tibi ac praedicto Alberico praecipimus ut monasterium quod ei non recte dedisti dimittat, et alteri injuste rejecto reddat, aut tecum Romam veniens ex illis criminibus, in quibus accusatur, in nostra praesentia veritate se defendat. Sin autem neutrum horum obedire non vult, a sacra sede apostolica intelligat se procul dubio excommunicandum. Haec itaque nullatenus negligas praecipimus. Peccatum enim maximum tecum incurrimus, si omittimus hoc, quandoquidem ita est, sicut nobis multorum testimonio est intimatum.
[Col. 0376C] Data Romae Idibus Novembris, indictione decima tertia.
Ut una cum episcopis ac nobilibus regni Franciae admoneat Philippum regem desistere a confusione ecclesiarum atque a depraedationibus: alioquin ipsum regem, et quoscunque ei obedientiam praestantes, minatur se excommunicaturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO comiti Pictavensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Licet Philippi regis Francorum iniquitates ad notitiam tuam pervenisse dubitandum non sit, [Col. 0376D] utile tamen duximus, quantum de eisdem iniquitatibus doleamus, tibi innotescere. Nam inter caetera scelera, quibus non solum Christianos sed et paganos videtur superasse principes, post ecclesiarum, quas sibi licuit confundere, varias destructiones, adeo regiae dignitatis posthabuit verecundiam, ut, avaritia potius inflammante quam ratione aliqua poscente, Italiae negotiatores qui ad partes vestras venerant depraedatus fuerit. Qua de re, quia episcopos Franciae litteris nostris eum convenire monuimus, te quoque sanctum Petrum et nos pure diligentem, et (ut credimus) de ejus nobiscum periculis contristatum, praecipue monemus, quatenus ex illis atque nobilioribus Franciae melioribus quibusdam adhibitis, iniquitates suas [Col. 0377A] sibi notificetis, et ut ipse stultorum suggestionibus renuntiando atque bonorum et sapientium consiliis adhaerendo incipiat jam a confusione ecclesiarum manum retrahere, et ad exemplar bonorum Franciae regum pravos mores suos commutare, depraedationes quas supra commemoravimus, unde oratores sancti Petri impediuntur, capiuntur atque multis modis afficiuntur, sine dilatione emendare. Qui si consiliis vestris acquieverit, nos eum qua debemus charitate tractabimus: alioquin, si in perversitate studiorum suorum perduraverit, et secundum duritiam et impoenitens cor suum iram Dei et sancti Petri sibi thesaurizaverit, nos, Deo auxiliante et nequitia sua promerente, in Romana synodo a corpore et communione sanctae Ecclesiae ipsum, [Col. 0377B] et quicunque sibi regalem honorem vel obedientiam exhibuerit, sine dubio sequestrabimus, et ejus quotidie super altare sancti Petri excommunicatio confirmabitur. Diu est enim quod iniquitates suas portavimus; diu est quod sanctae Ecclesiae injuriam parcendo adolescentiae suae dissimulavimus. Nunc autem adeo perversitas morum suorum se notabilem reddidit, ut si tantae valetudinis tantaeque fortitudinis esset, quantum pagani imperatores sanctis martyribus intulerunt, nos timore aliquo tot et tantas iniquitates suas nullo modo impunitas dimitteremus.
Data Romae Idibus Novembris, indictione decima tertia.
Significat se ei et Turonensi archiepiscopo litem inter Dolensem monasterium et abbatem Sancti Sulpitii commisisse, monetque ut eam decidat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHARDO Bituricensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Dolense monasterium, sicut novit fraternitas tua, juris sancti Petri esse dignoscitur, cui si aliquod discrimen inferretur, speciali sollicitudine succurrere debemus. Proinde proclamatione ipsius monasterii super abbate Sancti Sulpitii jamdudum pulsati commisimus confratri nostro Rodulpho Turonensi archiepiscopo quaestionem utriusque monasterii [Col. 0377D] una tecum diligenter discutere, et ad legitimum, Deo auxiliante, definitionis finem perducere. Studeat igitur fraternitas tua sic se praefato confratri nostro in hac causa auxiliatricem impendere, quatenus in inquisitione hujus rei non sit nobis necessarium elaborare.
Data Romae decimo septimo Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Ut a Lanzelino parochiano suo, qui multa scelera in archiepiscopum Turonensem perpetrarat, dignam emendationem faciendam curet: quod si ille facere recusaverit, canonicam in eum censuram exercere jubet.
[Col. 0378A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO Senonensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Confrater noster Rodulphus Turonensis archiepiscopus, veniens ad nos, innotuit se non parvam injuriam a quodam parochiano tuo, nomine Lanzelino, sustinuisse. Asserit enim ipsum in via sibi armata manu obviasse, et quibusdam suorum depraedatis, quibusdam etiam vulneratis, et (quod crudelius est) in faciem suo proprio consanguineo interfecto, multis contumeliis se dehonestasse. Unde fraternitatem tuam admonemus ut praefatum Lanzelinum convenias, et tanti sceleris praesumptionem digne emendare facias: quod quidem fraternitas [Col. 0378B] tua etiam sine nostrarum litterarum admonitione facere debuisset; et si ita est, ut dicitur, prius ad nos vindictae quam proclamationis venire fama debuisset, si in te fraterna charitas vigeret. Quod si ipse spiritu superbiae ductus satisfacere recusaverit, canonicam super eum censuram exercere non differas.
Data Romae decimo septimo Kalendas Decembris indictione decima tertia.
[Col. 0378C] Ut archiepiscopo Turonensi pareat; sin aliquam idoneam excusationem habeat, ad synodum una cum nuntio ipsius archiepiscopi veniat, vel nuntios mittat, de sua inobedientia et objectis criminibus responsurus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, abbati Bellilocensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Confrater noster Rodulphus Turonensis archiepiscopus retulit nobis te nullam sibi obedientiam velle impendere, teque usuris caeterisque sceleribus effrenata licentia deservire. Quapropter admonemus ut praedicto confratri nostro debitam non deneges obedientiam. Quod si aliquam te cognoscis idoneam posse praetendere excusationem, cum praedicti confratris nostri nuntio ad synodum quam in prima septimana Quadragesimae celebraturi sumus, venias, vel idoneos nuntios mittas: quatenus et de inobedientia archiepiscopi, et de criminibus tibi [Col. 0378D] objectis respondeas. Non enim possumus, quod in laicis legaliter reprehendimus, in te indiscussum, et (si verum est quod infertur) sine condigna poena puniendum relinquere.
Data Romae decimo septimo Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Ut juste retenta ecclesiae Turonensis bona archiepiscopo reddat, et, si quid deberi putet, cum ejus nuntio Romam ad synodum veniat, alioquin excommunicandus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI militi de Sancta Maura.
[Col. 0379A] Confrater noster Rodulphus Turonensis archiepiscopus conqueritur quod tu bona Ecclesiae suae injuste retineas, et neque timore Dei, neque reverentia beati Mauritii, ad justitiam faciendam velis mentem tuam inclinare. Unde apostolica auctoritate monemus, ut, si ita est, de bonis illis dignam satisfactionem praedicto confratri nostro offeras. Quod si fortasse ab eodem archiepiscopo praejudicium tibi fieri claruerit, cum nuntio ad futuram synodum nostram venias, quatenus, utrinque auditis rationibus, unusquisque vestrum proclamationis suae justitiam consequatur. Quod si huic admonitioni nostrae inobediens fueris, in eadem synodo, ad quam te vocamus, sine dubio excommunicaberis.
[Col. 0379B] Data Romae decimo septimo Kalendas Decembris, indictione XIII.
Confirmat interdictum a suo legato adversus eum factum, et a sacrorum participatione excludit, usque ad futuram synodum, ad quam venire jubet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ISEMBERTO Pictavensi episcopo.
Quoniam interdictus a legato nostro Giraldo Ostiensi episcopo obedire contempsisti, concilium nostro praecepto congregatum violenter conturbasti, nobis quoque [ f., nostris; Mutin., matris quoque] praeceptis de causa sancti Hilarii inobediens exstitisti, [Col. 0379C] auctoritate apostolorum Petri et Pauli interdictum a nostro legato episcopale officium non solum confirmamus, verum etiam te a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi separamus, usque ad futuram synodum, quam, Deo annuente, in prima hebdomada Quadragesimae celebraturi sumus, nisi forte periculo mortis imminente, et hoc praecedente satisfactione sacramento confirmata. Praecipimus etiam eadem apostolica auctoritate, ut in futuro concilio jam dicto te nobis repraesentes, et de his omnibus et caeteris quae tibi illata sunt rationem redditurus venias. Quod si non feceris, noveris te in eadem synodo absque spe futurae reconciliationis deponendum.
Data Romae [XVII] decimo sexto Kalendas Decembris, indictione XIII.
Praecipit ut Pictavensi episcopo, nisi ad synodum, sicut illi praeceperat, venerit, a nemine obedientia praestetur. Burdigalensi archiepiscopo curam rerum ecclesiasticarum, Guilielmo vero comiti justitiae administrationem, committit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GOZELINO Burdigalensi archiepiscopo, atque Guilielmo duci Aquitaniae, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum fieri volumus vestrae dilectioni nos Isemberto [Col. 0380A] Pictavensi episcopo mandavisse, [ex superiore epistola] quoniam interdictus a legato nostro Giraldo Ostiense episcopo ( usque ad id quod ait: absque spe futurae reconciliationis deponendum.) Quod si observare noluerit, apostolica vobis auctoritate praecipimus ut nullus vestrum sibi obediat, neque eum pro episcopo habeat. Tibi autem, Gozeline Burdigalensis archiepiscope, ecclesiasticas res committimus tractandas; populum et clerum ne sibi obediat commoneas. Tibi vero, Guilielme comes, justitiam committo tractandam, atque in vestris manibus causam sancti Hilarii regendam, et justitiam inde exhibendam committimus.
Data Romae decimo sexto Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Monet ut causam inter Osenburgensem [Osnaburgensem] episcopum et Corbeiensem abbatem et quamdam abbatissam ab apostolicis legatis ei commissam definiat. Quod si perficere non possit, commoneat eos ad synodum venire, praeterea clericis castitatem servandam inculcet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANNONI Coloniensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Ut diligentia tua, dilectissime frater, reminisci potest, legati nostri Ubertus Praenestinus et Giraldus Ostiensis episcopi ad partes vestras destinati, litem quae inter Bennonem Osenburgensem [Osburgensem] [Col. 0380C] episcopum et . . . . Corbeiensem abbatem ac quamdam abbatissam versabatur, ad se ut dirimeretur delatam, tuae venerandae solertiae juste diffiniendam commiserunt. Verum nescio qua obstante causa adhuc indiscussa remanere nobis perhibetur. Quapropter charitatem tuam, frater charissime, iterum duximus adhortandam ut praefatum negotium diligenter audias, et legitime diffinias. Caeterum si aliqua ratio qua hoc perficere nequeas obstiterit, his sibi litteris ostensis nos ad synodum in prima proximae Quadragesimae hebdomada agendam adire commoneas; quatenus controversia inter eos diu protracta, omni occasione propulsa, canonicum finem accipiat. Praeterea sollicitudinem tuam ex parte beati Petri communis Patris et domini [Col. 0380D] instanter admonemus, ut non solum in ecclesiae tuae dioecesi, sed etiam in omnibus suffraganeorum tuorum parochiis, presbyteros, diaconos et subdiaconos, admonitionibus tuis caste vivere facias, quoniam, ut fraternitas tua novit, caeterae virtutes apud Deum sine castitate nihil valent, sicut nec sine caeteris virtutibus castitas. In hoc igitur diligens et sollicitus studeat, quatenus, sicut in aliis virtutibus tuis, tibi Petrum apostolorum debitorem faciat.
Data Romae decimo quarto Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Significat abbatem Sancti Savini monasterium resignasse, tamen ejus curam illi commisisse, donec alius abbas eligatur. Monet ut ei rei una cum monachis det operam: ideo legatos mittit, nec non dirimendae controversiae causa quae inter eum et abbatem Sancti Sepulcri plebemve Placentinam versatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DIONYSIO Placentino episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Rigizonem abbatem nonasterii Sancti Savini, [Col. 0381B] quem ad audientiam nostram tua sollicitudo direxit, recepimus, et tanta investigatione discussimus, ut praelibatum monasterium nostris refutaret in manibus. Absit enim ut nos eis dignitates ecclesiasticas defendere conemur, qui sibi eas interventu pecuniae arripere praesumpserunt. Verum ne praemissum monasterium gravem rerum suarum pateretur jacturam, illud praefato abbati, eousque, salvo tuae ecclesiae jure, custodiendum commisimus, quoad ibi abbas solemniter eligatur, qui Deo dignus, et praedicti monasterii fratribus acceptus, habeatur. Quapropter, diligentissime frater, talis ibi tua fratrumque simul diligentia provideatur, ut nos non appareat potius ad detrimentum monasterii vel fratrum quam ad utilitatem sui vel augmentum egisse quod egimus, [Col. 0381C] ac tu dignas inde laudes inter homines habeas, et apud Deum ex hoc salubri negotio indulgentiam peccatorum et animae tuae perpetuam salutem invenias, quae tunc efficaciter acquiritur, cum Deo sacris in locis famulantibus charitatis officio pie consulitur. Porro legatos nostros, praesentium videlicet latores, ob hoc ad vos usque direximus, ut ad quem finem instans negotium perveniat aspiciant, et controversiam quae inter te et abbatem Sancti Sepulcri, plebemve Placentinam, sive Bonizonem [Bonozonem] subdiaconum, versatur, intentius audiant, ut calumniari nitentibus obstructa licentia, cujus partis tergiversatio justitiam impedire contendat advertant: et sancta Placentina Ecclesia post tot temporum interstitia, post tot tantaque litigia, se saltem [Col. 0381D] nunc optatam et optandam pacem tuae nobilitatis prudenti clementia recipere congaudeat, quatenus praenominatae Ecclesiae debita quiete perfruenti Deo servire liceat; tu vero, hujuscemodi supervacaneis occupationibus propulsis, in nostri conditoris laudibus et servitio delectari, et in lege ejus die ac nocte meditari valeas, et ad veram beatitudinem pervenias, atque apud nos calumniantium improbitas locum ulterius non habeat.
Data Romae quinto Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Ut abbatem canonice eligant, et pro se, et Romanae Ecclesiae statu ad Deum preces fundant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, congregationi monasterii Sancti Savini Placentiae constituti, salutem et apostolicam benedictionem.
Rigizonem abbatem vestrum ad audientiam nostram venientem suscepimus, et tanta examinatione discussimus ut monasterium nostris refutaret in manibus. Verum ne praelibatum monasterium grave rerum suarum pateretur dispendium, illud sibi eousque commisimus, quoad in praedicto monasterio alter solemniter eligatur, qui Deo dignus et [Col. 0382B] sacris canonibus conveniens inveniatur. Quapropter praesentibus vos hortamur apicibus ut, neglecta omni nefandi pretii taxatione, posthabita consanguinitatis et amicitiae gratia, talem vobis eligere secundum regulam sancti Benedicti studeatis cum quo Deo servire concorditer et sincere valeatis. Rogamus vos interea, charissimi fratres, ut pro recuperatione status sanctae Romanae Ecclesiae, suique incolumitate, ac pro me, ut sibi consulere valeam, Deum, cui fideliter famulamini, jugiter exoretis.
Data Romae quinto Kalendas Decembris, indictione decima tertia.
Invehitur in eum quod legatis apostolicae sedis concilium, sicut ipse jusserat, celebrare prohibuerit; quodque ab eisdem Romam vocatus venire contempserit: quare suspendit eum ab officio, quousque Romam ad synodum accedat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei [Col. 0381] Alias Liemaro, ut apud Lambertum anno 1073, et alibi. , LEMARO Bremensi archiepiscopo.
Quia suscepti beneficii, quo te sancta Romana Ecclesia voluit honestare, te immemorem, potius ingratum cognovimus, oblitum etiam promissionem canonicamque obligationem qua sanctae Romanae Ecclesiae te fidelem, te diligere, eique ex corde obedire canonice obligasti, non immerito super te dolendo movemur, non sine causa tibi, quem fidelem [Col. 0382D] filium credebamus, irascimur. Heu inversi mores, et tempora immutata! Quem murum inexpugnabilem pro sancta Romana Ecclesia, cui licet indigni praesidemus, putabamus, quem scutum fidei, quem gladium Christi sumere debere, si oporteret, tum officio tuo, tum praedicto debito pro sancta Romana Ecclesia [atque], pro nobis etiam nostrisque successoribus credebamus, jam eum nostrumque inimicum nostrumque oppugnatorem invenimus; tuasque injurias, a te turpissimam et inauditam repulsam licet injuste patimur. Legatis quippe nostris Alberto [Huberto] Praenestinensi [Col. 0383A] et Giraldo Ostiensi episcopis, quos ad partes illas ad id destinavimus, ut in unum archiepiscopis, episcopis, abbatibus religiosisque clericis convocatis, vice et auctoritate nostra fulti, quae corrigenda essent corrigerent, quae religioni addenda essent adderent, pro viribus impedisti. Ad haec ut et concilium fieret prohibuisti. Ab eisdem etiam Romam vocatus, ad institutum terminum, festivitatem scilicet sancti Andreae, non venisti [Col. 0383] Vide Lambertum in anno 1074. . Ad haec igitur et quamplura etiam alia corrigenda ad proximam synodum, quae proximae Quadragesimae prima hebdomada celebrabitur, Deo annuente, apostolica auctoritate tibi venire praecipimus et invitamus. Praedictis etiam delictis nobis persuadentibus, ab omni episcopali officio praedicta auctoritate, donec [Col. 0383B] ad nos venias, te suspendimus.
Data Romae secundo Idus [ forte, Nonas] Decembris, indictione decima tertia.
Queritur se frustratum ea spe atque opinione quam de eo conceperat. Monet ut ad synodum cum suis suffraganeis veniat; vel, si forte impediatur, nuntios mittat, qui tum reditus, tum mores suorum suffraganeorum indicare possint.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIGEFREDO [Col. 0383] De Sigefredo Lambertus anno 1059, 1072, et alibi passim. Moguntino archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Recordari credimus fraternitatem tuam, quam [Col. 0383C] puro amore ante hujus nostrae administrationis sarcinam te dileximus, et quomodo ejusdem nostri amoris intuitu secretorum tuorum nobis paucisque aliis commisisti consilium. Cujus rei gratia licet ex eo tempore bene de te speravimus, ex eo tamen quod Cluniacensi monasterio reliquum vitae tuae conferre voluisti, majorem ex religione tua fidem suscepimus; verum, juxta quorumdam relationem, aliter quam sperabamus te egisse comperimus: quod si negligenter irrequisitum transire permittimus, fraternum tibi amorem minus impendere non sine magno taciturnitatis periculo probamur. Quapropter apostolica auctoritate religionem tuam admonemus, ut ad synodum, quam, Deo annuente, in [Col. 0383D] prima septimana Quadragesimae celebraturi sumus, cum suffraganeis tuis, videlicet Ottone Constantiensi, Guarnerio Strazburgensi, Henrico Spirensi, Herimanno Bambergensi, Imbrico Augustensi, Adelbero Guetzpurgensi, si potes, venias. Quod si aliqua infirmitate, quod absit, praepeditus venire nequiveris, tales ad nos studeas nuntios dirigere, quorum secure consilio inniti, et quorum testimonio quasi praesentiae tuae credere possumus. Et hoc perdiligentissime fraternitas tua perpendat, ut neque precibus, neque gratia alicujus dimittas, quin introitum et conversationem praedictorum episcoporum diligentissime inquiras, et per eosdem nuntios tuos nobis insinues. [Col. 0384A] Ne igitur mireris quod plures ex parochia tua quam ex aliis invitavimus, cum tua amplior sit caeteris, et in ea sint quidam non laudandae opinionis.
Data Romae secundo Nonas Decembris, indictione decima tertia.
Laetatur quod legatos apostolicos benigne exceperit, et sibi devotae servitutis obsequium praestiterit, et det operam, ut in regno suo Simonia et fornicatio clericorum exstirpetur. Monet fidos ac prudentes consiliarios sibi adsciscat, Mediolanensi Ecclesiae jus suum restituat, et episcopos vocatos ad synodum venire curet, quibuscum legatum mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO [Col. 0384B] regi salutem et apostolicam benedictionem.
Quanquam, fili charissime, causam Mediolanensis Ecclesiae non ita composueris, quemadmodum litterarum ad nos missarum series pollicitatioque continebat; tamen, quia legatis nostris te benevolum tractabilemque praebuisti, eorumque interventu quasdam res ecclesiasticas laudabiliter correxisti, nobis quoque per eos congrue salutationis et devotae servitutis exhibitionem transmisisti, gratanter accepimus. Sed et illud quod piae memoriae Agnes mater tua imperatrix Augusta apud nos constanter testificata est, iidemque legati episcopi attestati sunt, Simoniacam scilicet haeresim funditus de regno tuo exstirpare, et inveteratum morbum fornicationis clericorum toto adnisu corrigere velle, vehementer [Col. 0384C] nos hilaravit. Filiae quoque nostrae fidelissimae vestrae Beatrix comitissa, et filia ejus Mathildis, non modice nos laetificavere, scribentes nobis de amicitia et sincera dilectione vestra; quod libentissime accepimus: quarum consilio, sed et persuasu dilectissimae matris vestrae Augustae ad hoc inducti sumus ut has vobis litteras scriberemus. Quamobrem, licet peccator, memoriam tui inter missarum solemnia super corpora apostolorum et habui et habebo, suppliciter obsecrans ut Deus omnipotens, et haec tibi bona stabiliat, et ad profectum Ecclesiae suae ampliora concedat. Moneo autem te, fili excellentissime, et sincera charitate exhortor, ut in his rebus tales tibi consiliarios adhibeas, qui non tua, sed te diligant, et saluti tuae, non lucro suo consulant: [Col. 0384D] quibus si obtemperaveris, Dominum Deum, cujus causam tibi suggerunt, protectorem propitiumque habebis. Porro de causa Mediolanensi, si viros religiosos et prudentes ad nos miseris, quorum ratione et auctoritate clarescat sanctae Romanae Ecclesiae bis synodali judicio firmatum posse aut debere mutare decretum, justis eorum consiliis non gravabimur acquiescere, et animum ad rectiora inclinare; sin autem impossibile esse constiterit, rogabo et obsecrabo sublimitatem tuam, ut pro amore Dei et reverentia sancti Petri eidem Ecclesiae suum jus libere restituas et tunc demum regiam [Col. 0385A] potestatem recte [ forte, recte te. H.] obtinere cognoscas, si regi regum Christo ad restaurationem defensionemque ecclesiarum suarum faciendam dominationis tuae altitudinem inclinas, et verba ipsius dicentis cum tremore recogitas: Ego diligentes me diligo (Prov. VIII, 17) , et honorificantes me honorifico: qui autem me contemnunt erunt ignobiles (I Reg. II, 30) . Praeterea noverit sublimitatis tuae dignatio nos Sigefrido Moguntino archiepiscopo litteras misisse, evocantes eum ad synodum, quam, Deo auctore, proximae Quadragesimae prima hebdomada celebraturi sumus. Quod si venire non posse patuerit, tales mittat legatos, qui vicem ejus concilio repraesentent. Similiter Bambergensem, Strazburgensem Spirensem adesse praecipimus, introitus sui et [Col. 0385B] vitae rationem posituros. Qui si forte, ut est hominum protervia, venire distulerint, regiae tuae potestatis impulsu petimus ut venire cogantur: cum quibus volumus a latere tuo legatos tales transmitti, qui nos fideliter doceant et de ingressu et de vita eorum: quorum relatione cognita veritate, ad liquidum certius possimus de indubitatis proferre judicium.
Data Romae septimo Idus Decembris, indictione decima tertia.
[Col. 0385C] Summum in eum amorem testatur. Rogat ut avertat aures ab his qui discordiam inter se et illum seminant. Recenset Christianorum calamitates, qui in transmarinis partibus a paganis vexabantur: ad quos sublevandos se Christianos omnes provocasse, seque paratum esse affirmat: tum ea causa eo contendere, tum ut orientalis Ecclesiae cum Romana unio fieret.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO glorioso regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Si Deus modo aliquo suae pietatis concederet ut mens mea tibi pateret. indubitanter scio, sua largiente gratia, nullus te a mea dilectione posset separare. Attamen de illius confido misericordia, quia quandoque clarebit, quod te sincera charitate diligam. Ad hoc enim me commune praeceptum omnium Christianorum dirigit, ad hoc etiam imperaratoria [Col. 0385D] majestas, et apostolicae sedis mansueta potestas impellit; quia si te, ut oportet, non diligo in vanum de misericordia Dei, meritis beati Petri confido. Sed quia die nocteque in vinea Domini laborare, per multa pericula etiam usque ad mortem desidero, non solum tibi, quem Deus in summo culmine rerum posuit, per quem multi possunt aut a recto tramite aberrare, aut Christianam religionem observare, sed etiam minimo Christiano, adjuvante Deo, semper studebo sanctam et condignam charitatem custodire. Hac enim sine veste regales nuptias adire qui tentaverit, dedecus immane sustinebit. Heu, proh dolor! haec vigilanti animo non attendunt, qui discordiam seminare inter nos quotidie disponunt, ut his retibus diabolico instinctu [Col. 0386A] praeparatis sua possint captare commoda, sua palliare vitia, quibus iram Dei et gladium sancti Petri contra se insana mente provocant. Moneo itaque te, et hortor, charissime fili, ab his aures tuas averte, et eis auditum indubitanter praebe, qui non sua, sed quae sunt Jesu Christi quaerunt (I Cor. XIII) , neque honorem suum vel lucrum justitiae praeponunt, ut eorum consilio hujus vitae gloriam non amittas, sed eam quae est in Christo Jesu fiducialiter acquiras. Praeterea indico tuae magnitudini, quia Christiani, ex partibus ultra marinis, quorum maxima pars a paganis inaudita clade destruitur, et more pecudum quotidie occiditur, gensque Christiana ad nihilum redigitur, ad me humiliter miserunt, nimia compulsi miseria implorantes, ut modis quibus possem [Col. 0386B] eisdem fratribus nostris succurrerem, ne Christiana religio nostris temporibus, quod absit, omnino deperiret. Ego autem nimio dolore tactus, et usque ad mortis desiderium ductus, magis enim vellem pro his animam meam ponere quam eos negligens universo orbi ad libitum carnis imperare, procuravi Christianos quosque ad hoc provocare, ad hoc impellere, ut appetant, defendendo legem Christi, animam suam pro fratribus ponere (Joan. X) et nobilitatem filiorum Dei luce clarius ostentare. Quam admonitionem Italici et ultramontani, Deo inspirante, ut reor, imo etiam omnino affirmo, libenter acceperunt, et jam ultra quinquaginta millia ad hoc se praeparant, ut si me possunt in expeditione pro duce ac pontifice habere, armata manu contra inimicos [Col. 0386C] Dei volunt insurgere, et usque ad sepulcrum Domini, ipso ducente, pervenire. Illud etiam me ad hoc opus permaxime instigat, quod Constantinopolitana Ecclesia de sancto Spiritu a nobis dissidens, concordiam apostolicae sedis exspectat [expetat]. Armeni etiam fere omnes a catholica fide aberrant, et pene universi orientales praestolantur quid fides apostoli Petri inter diversas opiniones eorum decernat. Instat enim nostro tempore ut impleatur quod pius Redemptor speciali gratia dignatus est apostolorum principi indicare ac praecipere, dicens: Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Et quia patres nostri, quorum vestigia licet indigni sequi optamus, partes illas pro fide catholica confirmanda [Col. 0386D] saepe adierunt, nos etiam adjuti precibus omnium Christianorum, si Christo duce via patuerit, quia non est via hominis in manu ejus, et a Domino gressus hominis diriguntur (Psal. XXXVI) , illuc transire pro eadem fide et Christianorum defensione compellimur. Sed quia magna res magno indiget consilio et magnorum auxilio, si hoc Deus me permiserit incipere, a te quaero consilium et, ut tibi placet, auxilium, quia si illuc favente Deo ivero, post Deum tibi Romanam Ecclesiam relinquo, ut eam et sicut sanctam matrem custodias, et ejus honorem defendas. Quid tibi super his placeat, et quid prudentia tua divinitus aspirata decernat, mihi quantocius potes remittas. Nam si de te plusquam plurimi putent non sperarem, verba haec frustra [Col. 0387A] proferrem. Sed quia forsan non est homo, cui de sinceritate dilectionis meae adhuc indubitanter credas, Spiritui sancto, qui omnia potest, committo ut menti tuae suo more indicet quid tibi cupiam, quantumve te diligam: et eodem modo circa me tuam mentem componat, ut impiorum desiderium depereat et bonorum accrescat. Haec enim duo desideria circa nos duos, licet diverso modo, incessanter invigilant, et secundum voluntatem eorum, a quo prodeunt, decertant. Omnipotens Deus, a quo cuncta bona procedunt, meritis et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, a cunctis peccatis te absolvat, et per viam mandatorum suorum incedere faciat, atque ad vitam aeternam perducat.
Data Romae septimo Idus Decembris, indictione decima tertia.
Accipit excusationem archiepiscopi Remensis, qui non visitavit limina apostolorum; seque magnam delectationem capturum, si rex Franciae scelera sua correxerit; sin minus, ei adversari in futurum, legatosque commendat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Tantis [Sanctis] dilectionis amplexibus sanctam Romanam Ecclesiam et nos sui debito te diligere putamus, tanto dilectionis fervore in suo et nostro amore te debere fervere, ut nimium sit nobis haesitare, [Col. 0387C] quin apostolorum limina, si tibi integra adesset facultas et libera, visitares. Nunc igitur caute et diligenter, ut debes, accipias, malum inauditum, scelus detestabile, quod Philippus rex Franciae, imo lupus rapax, tyrannus iniquus, Dei et religionis sanctae Ecclesiae inimicus, Italis et aliarum provinciarum mercatoribus contra Deum et regni sui honorem fecit, et alia quorum ad aures nostras clamores frequentissime venerunt, si, prout justitia dictaverit, correxerit, nos procul dubio laetari, gratiarum actionibus Deum laudare, ut pro perdita et inventa ove sciat fraternitas tua. Si vero contra haec (quod nolumus) egerit, Deum procul dubio sibi inimicum, sanctamque Romanam Ecclesiam et nos, cui licet indigni praesidemus, viribus et modis omnibus [Col. 0387D] sibi adversari promittimus. Si legati nostri, ut putamus, ad partes tuas venerint, de his et quae nobis scripsisti pluribusque aliis, tecum et te auxiliante tractaturi, vice Petri suscipe, vice nostra dilige, ut quanto apostolorum principi amore nobisque adhaereas, in his etiam probare queas.
Data Romae sexto Idus Decembris, indictione decima tertia.
Arguit quod ad synodum vocatus non venerit, et monasterio sancti Michaelis molestiam intulerit. Praecipit ut ad aliam synodum accedat, et ne dictum monasterium detrimento afficiat.
[Col. 0388A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, CUNIPERTO [Cuniberto] Taurinensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Licet adversus praesumptionem tuam durius invehi deberemus, quia vocatus ad synodum, quam circa festivitatem sancti Andreae celebravimus, venire contempsisti, et venerabili monasterio Sancti Michaelis, neque respectu divini timoris, neque intuitu apostolicae defensionis, inquietudinis manum subtrahere voluisti; adhuc tamen fraternam tibi dilectionem reservamus, et debitae satisfactionis tuae fructum exspectamus. Quapropter iterum te apostolica auctoritate monemus, ut ad synodum, quam in prima septimana Quadragesimae celebraturi sumus, [Col. 0388B] venias. Nos enim abbatem praefati monasterii usque ad praedictam synodum nobiscum retinebimus, quatenus, auditis utrinque rationibus, tam Ecclesia tua quam monasterium illud propriam consequatur justitiam. Interim etiam monemus, ut nullam inquietudinem praefato loco inferas. Si vero his nostris litteris inobediens fueris, quod sancti Patres in hujusmodi negotiis fecere, nos facere, et locum illum auctoritate beati Petri defendere compelles.
Data Romae secundo Idus Decembris, indictione decima tertia.
[Col. 0388C] Decernit irrita esse quaecunque ab abbate Sancti Gaudentii gesta sunt. Quae vero ipse Rainerius cum illo contraxit, diffinienda differt in nuntii sui adventum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINERIO illustri viro salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam devotionem tuam ac fidem, sicut te decet, erga beatum Petrum jamdudum probavimus, et praemium te dignum tuis operibus te accepturum minime dubitamus, de servitio et justitia ejus tibi confidenter mandamus, sperantes nobilitatem tuam non solum se devotam praebere, sed etiam alios quos poterit ad obsequium perurgere. Quia igitur notum tibi credimus esse, charissime, quemadmodum abbatem [Col. 0387D] Quemadmodum Henricum. Sancti Gaudentii, sceleratum imo invasorem [Col. 0388D] haereticum, pro sua nequitia juste damnavimus, nunc tibi notificandum esse censemus quod omnia quae ab ipso perditionis filio de rebus Ecclesiae illicite, utpote ab haeretico, perpetrata sunt, vel alienata, canonica et legali auctoritate cassanda et penitus evacuanda esse decernimus. De his vero quae tecum gessit iniquus, videlicet de ecclesiasticis cautionibus, tui respectu et charitate taliter diffinimus, ut cum venerit ad te nuntius noster, sapientes viros tecum habeas, qui Deum timeant, et te diligant quorum consilio causam discutias, et cum inveneris nulla ratione, sine periculo tuae animae et damnatione, res Sancti Gaudentii hujusmodi nefario pacto [Col. 0389A] te posse retinere, studeas eas pro amore sancti Petri ac nostro quantocius Ecclesiae reddere, nec non ab aliis injuste retenta recuperare. Nuntios quoque nostros ad partes tuas venturos, sicut sancti Petri gratiam nostrumque beneficium habere desideras, ne desistas in omnibus adjuvare.
Data Romae Idibus Decembris, indictione decima tertia.
Arguit quod ad se vocatus non venerit. Praecipit ut accedat ad concilium, in quo ei datur locus defendendi conjugium sororis suae cum Azone, quem illius consanguineum esse testes affirmabant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei GUILIELMO [Col. 0389B] Papiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Licet contra nos id egisse videaris, ut nec etiam apostolicam benedictionem tibi mittere deberemus, scilicet, quia ad constitutum tibi terminum nec venisti, nec legalem excusationem misisti, malumus tamen de pietatis modestia reprehendi, quam canonum rigorem sequendo inobedientiam tuam acriter ulcisci. Quapropter apostolica tibi auctoritate praecipimus ut ad synodum, quam, Deo annuente, celebraturi sumus prima hebdomada Quadragesimae, venias et de causa sororis tuae respondeas. Licet enim clarissimum sit eam Guidonem marchionem consanguineum Azonis marchionis maritum habuisse, illud etiam sacramentis et testibus in praesentia [Col. 0389C] nostra probatum sit, eamdem sororem tuam atque Azonem quartam propinquitatis lineam nondum excedere; dabimus tamen vobis audientiam in praefata synodo, quatenus si legalem defensionem vos habere confiditis et testimonia et sacramenta ante nos facta improbare poteritis, conjugium illorum permaneat. Alioquin, si hoc tunc facere non poteritis, vel a praedicta synodo vos subtraxeritis, nullam deinceps inde fieri quaestionem apostolica auctoritate inhibemus. Unde in sacramento, quo praedictum Azonem constrinximus, ita cauti fuimus, ut cum licentia nostra, si rationes vestrae idoneae fuerint, ipse possit eam reducere atque in uxorem habere.
[Col. 0389D] Data Romae decimo septimo Kalendas Januarii, indictione decima tertia.
Praecipit ut a consortio Azonis se sejungat: quod si illum suum consanguineum non esse probare se posse confidat, in proximo concilio se ejus causam cogniturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MATHILDI, salutem et apostolicam benedictionem.
Qualiter testibus et sacramentis in praesentia nostra probatum sit te habuisse virum consanguineum Azonis, te etiam et Azonem marchionem in quarta propinquitatis linea consanguineos esse, ipsi, [Col. 0390A] qui eidem causae inte fuerunt, poterunt tibi referre. Unde quia Azonem marchionem sacramento constrinximus, nullam deinceps sine licentia nostra maritalem tecum conversationem habere, tibi etiam ex parte beati Petri praecipimus, ut a consortio et cohabitatione sua omnino te auferas, et de perpetrata iniquitate ita digne poeniteas, quatenus gratiam Dei valeas recuperare, et tanti tamque turpissimi incestus infamiam declinare. Quod si fortasse praejudicium te pati existimas, et testimonia atque sacramenta de consanguinitate vestra improbare posse confidis, damus tibi audientiam in proxima Romana synodo, ubi, Deo auxiliante, neque ad dexteram neque ad sinistram in exsecutione justitiae declinabimus, sed quod justum est statuemus.
[Col. 0390B] Data Romae XVII Kal. Januarii, indictione XIII.
Hortatur ad defensionem Christianorum, qui in transmarinis partibus ab infidelibus premebantur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus fidelibus Sancti Petri, maxime [ deest maxime] ultramontanis, salutem et apostolicam benedictionem.
Ad vos jam pervenisse credimus quae sit nostra voluntas, et quid ex parte Sancti Petri dixerimus [direximus] de adjutorio faciendo fratribus nostris, qui ultra mare in Constantinopolitano imperio habitant, quos diabolus per se ipsum a fide catholica [Col. 0390C] conatur avertere, et per membra sua non cessat quotidie pecudes enecare crudeliter. Sed quia invidet bonis desideriis, tentat, si potest, nos impedire ne illi gratia divina largiente liberentur, et nos dando animas nostras pro fratribus nostris coronemur. Proinde ex parte beati Petri rogamus, monemus et invitamus ut eo modo, quem portitor horum dixerit, ad nos quidam vestrum veniant, qui Christianam fidem vultis defendere, et coelesti regi militare, ut cum eis viam (favente Deo) praeparemus omnibus qui coelestem nobilitatem defendendo per nos ultra mare volunt transire, et quod Dei sunt filii, non timent ostendere. Itaque, fratres charissimi, estote ad pugnandum fortissimi pro laude illa et gloria, quae omne desiderium superant, qui hactenus fortes fuistis [Col. 0390D] pugnare pro rebus quas non potestis detinere, nec sine dolore possidere. Nam per momentaneum (II Cor., IV) laborem aeternam potestis acquirere mercedem. Omnipotens Deus, qui omnem legem suam in praecepto abbreviavit charitatis, det vobis se toto corde, tota anima, tota virtute diligere, ut proximos vestros sicut vos ipsos diligentes mereamini, si oportuerit, pro eis animas vestras ponere.
Data Romae XVII Kal. Januarii, indictione XIII.
Ut auxilium praestent archidiacono, cui procurationem episcopatus Firmani commiserat, donec de idoneo pastore provideatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, UBERTO [Col. 0391A] comiti, et universo clero, populoque Firmano, in fidelitate Sancti Petri persistentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanquam pleraque nobis de archidiacono vestro reprehensibilia relata fuerint, eo tamen in nostra praesentia posito, et diligenter super his quibus arguebatur inquisito, nihil nisi quod ad fidelem pertinere videbatur obedientiam in ipso deprehendere potuimus. Considerantes ergo necessitatem viduatae Ecclesiae, procurationem totius episcopatus interim ei commisimus, donec divina providente clementia, cum nostra sollicitudine, tum regis consilio, et dispensatione idonea ad regendam Ecclesiam et episcopalem dignitatem persona reperiatur. Quapropter admonemus vos, et apostolica auctoritate praecipimus ut [Col. 0391B] unanimiter sibi ad haec peragenda vestra consilia et adjutoria praebeatis, et ea quae de bonis Ecclesiae dispersa et confusa sunt recuperare et salubriter ordinare modis cum omnibus adjuvetis. Si quis vero contra praefatam Ecclesiam aliquid injuriose commisit, aut facere conatur, absque dilatione emendare et restituere studeat. Quod si qua temeritate neglexerit, sciat se ex apostolica auctoritate in bannum casurum esse, si dives est, centum librarum; sin vero de mediocribus, in detrimentum totius substantiae suae. Agite ergo ut appareat vos ingenuos et fideles esse vestrae matris Ecclesiae filios, et omnia quae ad honorem et utilitatem ejus pertinent, ita vestris studiis sub providentia archidiaconi strenue peragantur, ut omnipotentis Dei gratiam, et apostolicae [Col. 0391C] benedictionis salutem mereamini.
Data Romae secundo [XI] Kalendas Januarii, indictione decima tertia.
Testatur suam in eos dilectionem. Hortatur ut patriarchae nimia egestate oppresso quae sunt necessaria ad vitam tuendam pro decentia tantae dignitatis suppeditent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DOMINICO duci, et populo Venetiae salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse credimus, non solum his qui nobiscum [Col. 0391D] morati sunt, sed etiam plerisque vestrum, quod jam ab ineunte aetate terram vestram et libertatem hujus gentis valde dileximus, atque ob id nonnullorum principum et nobilium personarum inimicitias sustinuimus. Postquam vero apostolici regiminis onus et officium, licet indigni, suscepimus, tanto ferventius in dilectione vestra noster exarsit affectus, quanto per generalis curae debitum in administrationem vestrae salutis sollicitius astricti sumus. Quapropter litteras ad vos direximus, ut nobilitatem vestram ad respiciendum decus et sublimitatem antiquae dignitatis suae excitare possimus, ne ex longa, quod absit, negligentia dilapsum honorem gemat, quem adhuc stantem, dum potest, colere et servare non laborat. Scitis enim quoniam prae multis terrarum [Col. 0392A] partibus divina dispensatio terram vestram patriarchatus honore sublimavit, cujus dignitatis eminentia ex ipsa sui nominis et officii praerogativa adeo angusta et rara est, ut non amplius quam quatuor in toto mundo reperiantur. Quod cum ita sit, apud vos tamen hoc tantum decus, et tam excelsi gloria sacerdotii ex inopia rerum temporalium et diminutione potestatis suae adeo vilescit, et a competenti statu honoris sui penitus corruit, ut tanta tenuitas rerum nec simplicem episcopatus sedem condecere, aut ejus necessitatibus sufficere posse videatur. Unde vos tanti beneficii divinae munificentiae ingratos et immemores esse deprehendimus, timentes ne quasi degeneres filii divitias et haereditatem nobilissimae matris vestrae, videlicet Gradensis Ecclesiae, dissipantes, [Col. 0392B] inde obscuriores efficiamini, unde post apostolicam sedem omnibus quae sunt in Occidente gentibus clariores exstitistis. Nos equidem meminimus Dominicum patriarcham beatae memoriae antecessorem hujus propter nimiam egestatem locum deserere voluisse: et hic quidem pari necessitate dicit se circumventum esse. Quapropter, sicut charissimes filios, vos admonemus ut memores pristinae nobilitatis et gloriae collatum vobis honorem, et apostolicae sedis erga vos benevolentiam ulterius non negligatis, sed convenientes in unum qualiter antesignati patriarchatus dignitatem debita cum veneratione et rerum temporalium amplificationem sustentetis, et cum Dei adjutorio ad culmen suae celsitudinis relevetis, communi consilio pertractetis. Indicavit quidem nobis [Col. 0392C] hic confrater noster patriarcha, te ducem, et plerosque vestrum quam optimam super hac re habere voluntatem: propter quod et fiducialius ad explendum opus boni propositi vestram exhortari incipimus dilectionem. Quidquid igitur inde inter vos consultum et constitutum fuerit, nobis per litteras aut certo nuntio quantocius renuntiate; quoniam si pro gloria et nobilitate, tam vestri quam praefati loci et sacerdotii, aliquid statueritis, ut aequum est, pro meritis vestris gratulabimur; sin vero aliqua minus honesta vos occasio retraxerit, procul dubio tanti ministerii nomen inter vos vilescere, et debito honore privari non patiemur.
Data Romae secundo Kalendas Januarii, indictione [Col. 0392D] decima tertia.
Ut legatos suos congruo honore recipiant, eisque obedientiam praestent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Sancti Petri fidelibus ad quos portitores praesentium venerint, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis est quod succrescente nequitia, et diabolica fraude usquequaque invalescente, multorum jam charitas friguit, et totius religionis studium in sancta Ecclesia pene defecerit. Sed quia impossibile est nostram in tot et tam diversas sollicitudines [Col. 0393A] praesentiam exhiberi, misimus ad vos dilectos sanctae Romanae Ecclesiae filios, videlicet Gepizonem [Geizonem et sic ubique ] abbatem Sancti Bonifacii, et Maurum abbatem Sancti Sabbae, per quos et nostra vobis repraesentetur auctoritas, et nostra vice ea quae ad utilitatem sanctae Ecclesiae pertinent cum Dei adjutorio studiosa procuratione peragantur. Vos igitur memores divini per Evangelium dicti: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X) ; eos, sicut de nostra amicitia, imo de gratia Sancti Petri cujus nuntii sunt, curam habetis, debita cum veneratione et charitate recipiatis; et in omnibus quae vel causa legationis eorum, vel fatigationis necessitas postulaverit, fidelem illis obedientiam et consensum praebeatis. Praeterea si contigerit eos ex considerata [Col. 0393B] et competenti necessitate negotiorum dividi, et separatim in diversas partes proficisci, ad quoscunque alter eorum venerit, eum sicut nos audiatis, et quod nostrae deberetis praesentiae in eo ostendere et exsequi non dubitetis.
Data Romae, quarto Nonas Januarii, indictione decima tertia, anno Christi 1075.
Significat se legatos ea de causa misisse, ut dent operam ut idoneus pastor in eorum Ecclesia eligatur. Monet ut eis obedientiam exhibeant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Feretrano, atque clero et populo Eugubino, [Col. 0393C] salutem et apostolicam benedictionem.
Ex quo Ecclesiam vestram pastore viduatam esse cognovimus, multa pro vobis sollicitudine anxii fuimus, et quanquam multa et gravia nos negotia occupent, ea tamen cura qualiter divina misericordia dignum vobis patrem provideat nostro cordi indesinenter adhaeret, atque eo magis hac de causa sollicitamur, et attentius Deo preces effundimus, quoniam in retroactis temporibus non sat vigilantem vobis pastorem praefuisse cognoscimus. Quapropter misimus ad vos hos religiosos sanctae Romanae Ecclesiae filios, videlicet abbatem Sancti Sabbae, et abbatem Sancti Bonifacii, ut si forte in Ecclesia vestra talis persona, quae huic regimini congrua sit, reperiatur, [Col. 0393D] diligenter inquirant, et eam, sicut dignum est, vestra electione collaudatam et canonico decreto probatam, nobis ad ordinandum quantocius praesentare studeant. Sin vero inter vos talis reperiri non possit, ipsi cum omni diligentia et sollicitudine aliunde aliquem, qui vobis secundum Deum praeesse possit, invenire procurent, et ad suscipiendam episcopalis officii ordinationem ad nos sine mora transmittant. Vos igitur in omnibus eis credite et obedite, scientes eos in hac re, custodiente Deo, nihil nisi vestram salutem et Ecclesiae vestrae honorem attendere. Praeterea quidquid thesauri vel ornamenti in Ecclesia vestra habetur, illorum oculis praesentate; quatenus ex eorum providentia et commendatione in tali custodia relinquatur, ut nec Ecclesia detrimentum [Col. 0394A] sentiat, nec in aliquem vestrum aliqua suspicionis infamia cadat.
Data Romae, quarto Nonas Januarii, indictione decima tertia.
Ad synodum vocat in proxima Quadragesima ex more habendam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUIBERTO Ravennati archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Coram oculis habes, frater charissime, et quasi palpare manibus potes miserabilem sanctae Ecclesiae perturbationem, et jam per longa tempora inimicorum [Col. 0394B] et impugnatorum ejus insensatam et omnino irrefrenatam praesumptionem. Contra quos, quoniam nos qui in sortem ministerii sacerdotalis, et regnum Dei electi sumus, omni cura et studio surgere et pugnare convenit, sicut jam per aliquot annos in apostolica sede fieri consuevit in prima hebdomada Quadragesimae synodum, Deo annuente, celebrare disposuimus: ad quam fraternitatem tuam singulari admonitione, et multo charitatis affatu, postposita omni negligentia, venire rogamus et invitamus, quatenus tua aliorumque fratrum nostrorum annitente prudentia, et spirituali tam fortitudine quam sapientia impii a suis conatibus arceantur, et Christiana religio in ea qua primum fundata est libertate et pace roboretur.
[Col. 0394C] Data Romae, secundo Nonas Januarii, indictione decima tertia.
Ut recipiat a subditis ea quae Ecclesiae restituere volunt, eosque absolvat, fide accepta ad synodum veniendi.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI, in Burgundia Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Videtur nobis ut quod filii Ecclesiae tuae de rebus ecclesiasticis volunt tibi reddere recipias, eosque absolvas tali tenore, ut data fide quidam illorum promittant tecum venire ad nos Romam, videlicet, [Col. 0394D] Deo auctore, ad synodum celebrandam, ut illic quod nobis ratum visum fuerit peragant. Melius enim nobis placet ut pro pietate interdum reprehendaris, quam pro nimia severitate in odium Ecclesiae tuae venias. Debes quidem filios tuos quia rudes sunt et indocti conspicere, et ad meliora paulatim provocare, quia nemo repente fit summus, et alta aedificia paulatim aedificantur.
Data Romae, Nonis Januarii, indictione decima tertia.
Plures recenset causas sincerae erga eam dilectionis. Consolatur ipsam, et ad patientiam hortatur. Demum se omnia quae ad ejus honorem et salutem pertinent libenter curaturum asserit.
[Col. 0395A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, JUDITH [Col. 0395D] De Judith Salomonis Hungarorum regis uxore Lambertus anno 1061 et 1063. Hungarorum reginae, salutem et apostolicam benedictionem.
Multae ac diversae causae sunt, propter quas intimo et sincero cordis affectu te diligimus. Primo, quoniam ex universalitate suscepti regiminis omnibus qui in Christo sunt debitores sumus. Deinde quoniam clarissimus imperator Henricus pater tuus, et Agnes mater tua jam nunc non humanitus, sed Dei misericordia coelitus imperatrix Augusta, ex quo me cognoverunt, pro sua magnitudine honorifice et prae caeteris sanctae Romanae Ecclesiae filiis charitative habuerunt, et maxime quia nunc eadem [Col. 0395B] mater et domina tua, postpositis saecularibus causis et honoribus, apostolorum limina tota devotione et veneratione complectitur: ex cujus quidem praesentia inter hujus saeculi nequam perturbationes saepe nobis accepta solatia conferuntur. Praeterea multum te commendat nobis tua praeclara et inclyta fama, quod in tam tenera aetate inter asperam et incognitam gentem generis tui gloriam decorasti: quippe quae in excelso nata imperio nihil in actibus et in habitudine tua nisi decus imperiale hactenus demonstrasti. His, inquam, de causis nos, quibus fallere quemquam nefas est, in loco germanae sororis te diligimus, et, si quid orationes nostrae apud Deum valent, non infructuosam erga te nostram fore amicitiam in Dei pietate confidimus. Scias etiam [Col. 0395C] quod de tribulationibus et angustiis, quas te sustinere cognovimus, valde dolemus, et divinam clementiam pro quiete et laetitia tua frequenter et suppliciter imploramus. Et si quando locus aut tempus opportunitatem dederit, temporalibus quoque subsidiis te honorare quammaxime cupimus. Caeterum ea quae nunc tibi instat adversitas non te terreat, nec mentem tuae generositatis deprimat; sed, si quid moestum aut grave ingruerit, vultu regalis constantiae gestuque dissimula, et molestas, quas Deus avertat, causas naturali morum tuorum virtute patienter tolera. Fiduciam et spem firmam habens in Deo Salvatore nostro, quoniam ipsi cura est de te, qui nunquam derelinquit sperantes in se [Col. 0395D] (Judith. XIII) : et quanto nunc animum tuum sollicitudinibus verberari sinit acerbius, tanto eum ex vicina et potenti virtute consolationis suae laetificabit uberius. Ipse enim nihil sine causa praecipit, nihil sine ratione permittit, qui regum et imperatorum omniumque causarum aequus arbiter et moderator existit. Verum inter omnia te id agere et studere monemus, ut praeclarum nomen vitae ac nobilitatis tuae ab ineunte aetate nactum in dies amplificetur et crescat, quoniam integritas famae licet prae cunctis terrarum opibus corona sit nobilium et gnobilium, tanto tamen unicuique plus ornamenti et gloriae tribuit, quanto cum eminentia generis altius [Col. 0396A] extollit. Illi enim sua humilitate teguntur, isti vero innata sibi celsitudine produntur. Age ergo ut omnibus quae regnum fert et imperium tanto te excellentiorem ostendas, quanto ea omnia mutari cognoscis. Tuam vero naturam et imperiale germen, quod te est, nullis successibus nullisve adversitatibus mutari posse proponas. De caetero quod nos matrem tuam de causa tua compellare rogasti, pro certo scias, nos omnia quae ad honorem et salutem tuam pertinent et consulendo libenter ei intimare, et persuadendo ut fiant apostolica benigne adjutoria exhibere. Deus autem omnipotens qui est moestorum consolatio, infirmantium fortitudo, praesentem vobis laetitiam cito conferat, et veram aeternamque gloriam supernae felicitatis tribuat.
[Col. 0396B] Data Romae, quarto Idus Januarii, indictione decima tertia.
Invehitur in episcopos, qui inobedientes erant in exsequendis apostolicae sedis decretis de Simoniacis et fornicariis clericis: quare duces monet ut, quoscunque Simoniacos aut fornicarios cognoverint, nullatenus recipiant: Rodulphum vero hortatur, ut pretium quod beneficiorum causa a clericis acceperat in pios usus eroget.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULPHO duci Sueviae, atque Bertulpho [Col. 0396D] Alias Bertholdo, ut apud Lambertum anno 1073; et alibi Bertarito. duci Carentano, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0396C] Scimus quoniam prudentia vestra miserabilem Christianae religionis desolationem perspicaci mente perpendit, quae pro peccatis nostris in ea nunc extremitate est posita, ut infeliciora tempora nemo viventium viderit, nec a tempore beati Silvestri Patris nostri scripturarum traditione repererit. Verum hujus tanti mali nos caput et causa sumus, qui ad regendum populum praelati, et pro lucrandis animabus episcopi vocati et constituti sumus. Ab eorum namque principatibus, velut a quibusdam initiis subditorum bona vel mala veniunt, qui, aut mundanas dignitates, aut magisterium spirituale susceperunt, qui dum nihil aliud nisi gloriam et voluptates saeculi quaerunt, sine sua et populi confusione vivere [Col. 0396D] nequeunt; quoniam in malefactis prava sectantes desideria, et suae auctoritatis jura per culpam ligant, et aliis peccandi per exemplum frena relaxant. Neque enim per ignorantiam aut improvidi delinquunt, sed praesumptuosa obstinatione Spiritui sancto resistentes, divinas quas cognoverunt leges abjiciunt, et apostolica decreta contemnunt. Sciunt namque archiepiscopi et episcopi terrae vestrae, quod et omnibus fidelibus notum esse debet, quoniam in sacris canonibus prohibitum est ut hi qui per Simoniacam haeresim, hoc est interventu pretii, ad aliquem sacrorum ordinum gradum vel officium promoti sunt, nullum in sancta Ecclesia ulterius [Col. 0397A] ministrandi locum habeant, nec illi, qui in crimine fornicationis jacent, missas celebrare, aut secundum inferiores ordines ministrare altari debeant. Quae cum eos sancta et apostolica mater Ecclesia jam a tempore beati Leonis papae saepe in conciliis tum per legatos, tum per epistolas in se et commissas sibi plebes, utpote ab antiquioribus neglecta renovare et observare commonuerit, rogaverit, et accepta per Petrum auctoritate jusserit; adhuc tamen inobedientes (exceptis perpaucis) tam exsecrandam consuetudinem nulla studuerunt prohibitione decidere, nulla districtione punire, non attendentes quod scriptum est, quia ariolandi peccatum est repugnare, et quasi crimen idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) . Cum igitur illis apostolica, imo sancti [Col. 0397B] Spiritus mandata spernentibus, et scelera subditorum criminosa foventibus patientia, divina ministeria indigne tractari, populum seduci intelligimus, alio quolibet modo contra haec vigilare nos convenit, quibus cura Dominici gregis prae cunctis incumbit. Multo enim melius nobis videtur justitiam Dei vel novis reaedificare consiliis, quam animas hominum una cum legibus deperire neglectis. Quapropter ad te et ad omnes de quorum fide et devotione confidimus nunc convertimur, rogantes vos, et apostolica auctoritate admonentes ut quidquid episcopi dehinc loquantur aut taceant, vos officium eorum quos aut Simoniacae promotos et ordinatos, aut in crimine fornicationis jacentes cognoveritis, nullatenus recipiatis: et haec eadem adstricti per obedientiam [Col. 0397C] tam in curia regis, quam per alia loca et conventus regni notificantes ac persuadentes, quantum potestis, tales sacrosanctis deservire mysteriis, etiam vi, si oportuerit, prohibeatis. Si qui autem contra vos quasi istud officii vestri non esse aliquid garrire incipiant, hoc illis respondete: Ut vestram et populi salutem non impedientes de injuncta vobis obedientia ad nos nobiscum disputaturi veniant. Quia vero te, Rodulphe, dico ducem et charissimum sancti Petri filium, ad religionis spiritum desideranter anhelare confidimus, unde nos consuluisti, quidquid nobis perfectius visum est, ad correctionem tuam tibi intimamus, ut quantumcunque pretii te pro disponendis in Ecclesia clericis accepisse [Col. 0397D] recordaris, aut in utilitates ejusdem Ecclesiae, si attinere ei videtur, aut in usus pauperum expendas, ut nulla in te reprehensibilitatis macula remanente inter electos regni coelestis cives ascribi merearis.
Data Romae, tertio [XIII] Idus Januarii, indictione decima tertia.
Mandat ut restituenda curent bona Ecclesiae Pisaurensis a suo episcopo incaute alienata, et litem inter episcopum et alios definiant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEPITIO abbati Sancti Bonifacii, et Mauro abbati Sancti [Col. 0398A] Sabbae, in legatione Marchiae constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Mandamus vobis ut diligenter conveniatis homines illos, quibus Michael Pisaurensis episcopus Ecclesiae suae bona incaute tribuit, eisque auctoritate apostolica omnia Ecclesiae et episcopo restituere praecipiatis, atque prout oportuerit cogatis: et insuper episcopum, si inobedientes fuerint, ex parte Sancti Petri et nostra corporaliter sub banno investire palam studeatis, eosque gratiam Sancti Petri et nostram amissuros, si rebelles exstiterint, aperte insinuetis. Episcopos quoque, et comites, cunctosque Sancti Petri fideles firmiter praecipientes rogate, quatenus episcopo Pisaurensi ad eos expugnandos spirituali et saeculari auxilio, prout necesse [Col. 0398B] fuerit, fideliter subveniant: maxime eos qui pretio recepto terram adhuc violenter et superbe retinere non verentur, prae caeteris acerrime corrigatis et bona Ecclesiae episcopo intromittentes restituatis. Omnes etiam lites inter episcopum et adversarios ejus ad utilitatem Sanctae Mariae Pisaurensis Ecclesiae definire procuretis, nullius negligentiae interveniente incuria.
Data Romae, Idibus Januarii, indictione decima tertia.
[Col. 0398C] Nuntiat se praecepisse Clusino episcopo, qui Guidonem multis criminibus irretitum, et ab Alexandro pontifice praedecessore suo a quadam praepositura expulsum, restituerat, ut eo amoto alium in ejus locum substitueret. Jubet ne dicto Guidoni ad retinendam praeposituram auxilio sint
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINERIO filio Ugizonis (Uguccionis, et sic alibi ], atque RAINERIO filio Bulgarelli uxori quoque Peponis donnae Guillae, filiis etiam comitis Ardingi, omnibusque in Clusino comitatu commorantibus, tam majoribus quam minoribus Christi Sanctique Petri fidelibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Constat vobis fieri notissimum Guidonem Ecclesiae Christi martyris et virginis Mustiolae perjurium multipliciter incurrisse, nec non et fornicationem publice, adulterii quoque crimen sustinuisse, satisfactionem [Col. 0398D] denique exhibere omnimodo devitasse. Qua de re a felicis memoriae domno Alexandro nostro praedecessore, et a praelatione ejusdem Ecclesiae irrevocabiliter esse expulsum, ac pro contumacia inobedientiae, si unquam ulterius ad eamdem praesumpsisset aspirare praeposituram, perpetuo anathemati subditum. Quia vero confrater noster Lanfrancus Clusinus episcopus quorumdam suorum fidelium quae carnis sunt sapientium consilio fretus, eumdem Guidonem tentavit eidem canonice iterum praeponere contra Romanae Ecclesiae auctoritatem, contraque omnium familiarium tam clericorum quam laicorum, unanimem conspirationem, eumdem subjicimus episcopum satisfactioni dignae poenitentiae, eo scilicet tenore, quo nominatum Guidonem [Col. 0399A] a nobis publice excommunicatum, et a praepositura et claustrali communione dejiciat, alterumque loco ejus secundum Deum substituat. Vos ergo, dilectissimi filii, si Deum vultis habere propitium, sanctumque Petrum peccatis vestris ferre subsidium, cavete omnino ne praefato sacrilego Guidoni aliquod contra Deum nostrumque judicium ad retinendam praeposituram, vel aliquod de rebus Sanctae Mustiolae praebeatis auxilium sive consilium. Procul dubio enim, si (quod absit a vestra nobilitate!) auxiliari sibi quocunque modo tentaveritis, et ea quae de bonis ecclesiae amicis suis dedit pro retinenda praepositura retineri feceritis, excommunicationis ejus participes eritis. Si vero, ut decet Christianos viros, operam studebitis dare, eo expulso, ecclesiam [Col. 0399B] Dei matremque utique vestram ad pristinum statum revocare, inter sanctos Dei in superno regno incorruptibilem possidebitis haereditatem, adepti peccatorum indulgentiam per ineffabilem Dei clementiam.
Data Romae, Idibus Januarii, ind. XIII.
Ut moneant quemdam fratricidam, qui ante peractam poenitentiam aliam uxorem contendebat ducere, ne id faciat; sed auditurus quae suae salutis sunt ad se veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEPITIO abbati Sancti Bonifacii, et MAURO abbati Sancti Sabbae, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0399C] Notum vobis est quod Rainerius, Ugizonis quondam filius, diabolico instinctu fratrem suum interfecit; unde dignae poenitentiae nondum se subdidit, nec perfecte poenituit; sed immemor tanti facinoris et promissionis defensionum ecclesiasticarum, quam in suscipiendo fictam poenitentiam fecit, necnon et pauperum Christi, animae suae salutem oblivioni tradens, aliam studet uxorem ducere. Ideoque vestram fraternitatem sollicitam esse volumus quatenus eum conveniatis et modis quibus potestis, illum moneatis dulciter et aspere, quantum opus fuerit et vobis necessarium videbitur, ut nullo modo id facere praesumat, sed nos adeat ad audiendum ea quae sibi de salute sua dicere debemus. Si forte (quod non optamus) vos audire et nobis obedire renuerit, omni [Col. 0399D] modo certum illum reddite quod nos, Deo adjuvante, quidquid justum et canonicum visum fuerit facere non negligemus.
Data Romae, decimo septimo Kalendas Februarii indictione decima tertia.
Deplorat suum et Ecclesiae miserrimum statum; unde rationem pro se ad Deum effundi petit, vultque abbatem ad comprimendam impiorum saevitiam exhortari omnes fideles.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI [Col. 0400A] [Col. 0399D] Deest Hugoni. Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Si posset fieri, optarem te pleniter scire quanta tribulatio me angustat, quantusque labor quotidie innovatus fatigat, et accrescens valde perturbat, ut secundum tribulationes cordis mei fraterna compassio mihi te flecteret, et in profusione lacrymarum coram Domino cor tuum effunderet, ut pauper Jesus [ lege, pauperi Jesus H.], per quem omnia facta sunt, et qui omnia regit, manum porrigeret, et solita pietate miserum liberaret. Ego enim saepe illum rogavi, prout ipse dedit, ut aut me de praesenti vita tolleret, aut matri communi per me prodesset, et tamen de magna tribulatione adhuc non eripuit, neque vita mea praedictae matri, cujus me catenis [Col. 0400B] alligavit, ut sperabam, profuit. Circumvallat enim me dolor immanis, et tristitia universalis, quia orientalis Ecclesia instinctu diaboli a catholica fide deficit, et per sua membra ipse antiquus hostis Christianos passim occidit, ut quos caput spiritualiter interficit, ejus membra carnaliter puniant, ne quando divina gratia resipiscant. Iterum cum mentis intuitu partes occidentis, sive meridiei, aut septentrionis video vix legales episcopos introitu et vita, qui Christianum populum Christi amore, et non saeculari ambitione regant, invenio, et inter omnes saeculares principes, qui praeponant Dei honorem suo, et justitiam lucro, non cognosco. Eos autem inter quos habito, Romanos videlicet, Longobardos et Normannos, sicut saepe illis dico, Judaeis [Col. 0400C] et paganis quodammodo pejores esse redarguo. Ad meipsum cum redeo, ita me gravatum propriae actionis pondere invenio ut nulla remaneat spes salutis, nisi de sola misericordia Christi. Nam si non sperarem ad meliorem vitam, et utilitatem sanctae Ecclesiae venire, nullo modo Romae, in qua coactus, Deo teste, jam a viginti annis inhabitavi, remanerem. Unde fit ut inter dolorem qui quotidie in me renovatur, et spem quae nimis, heu, protenditur, mille quassatus tempestatibus quoquomodo moriens vivo. Et eum qui me suis alligavit vinculis et Romam invitum reduxit illicque mille augustiis praecinxit, exspecto. Cui frequenter dico: Festina, ne tardaveris; accelera, ne moreris, meque libera amore beatae [Col. 0400D] Mariae ac sancti Petri. Sed quia non est pretiosa laus, neque sancta oratio cito impetrans in ore peccatoris, cujus est vita laudabilis, et actio saecularis, precor, exoro, rogo, ut eos qui merentur audiri pro vitae meritis, vigilanti cura rogites, ut pro me Deum exorent ea charitate eaque dilectione, qua debent universalem diligere matrem. Et quia utraque manu debemus uti pro dextera ad comprimendam impiorum saevitiam, oportet nos, quando quidem non est princeps qui talia curet, religiosorum tueri vitam, fraterna te monemus charitate, ut, inquantum potes, vigilanti studio manum praebeas, eos monendo, rogando, exhortando, qui beatum Petrum diligunt [Col. 0401A] ut si vere illius volunt esse filii et milites, non habeant illo chariores saeculares principes, quia illi misera et transitoria vix tribuunt, iste vero beata et aeterna a cunctis peccatis solvendo promittit, et in coelestem patriam potestate sibi tradita perducit. Volo quidem luce clarius intelligere, qui revera sint illi fideles, et qui eumdem coelestem Principem non minus pro coelesti gloria diligunt quam eos quibus pro spe terrena, et misera subjiciuntur.
Data Romae, undecimo Kalendas Februarii, indictione decima tertia.
[Col. 0401B] Censet absurdum esse ut is qui ex illegitimo concubitu natus erat, ad episcopatus gradum, ad quem ab eo postulabatur, ascenderet. Ait se dedisse negotium episcopo, qui morbi causa episcopatu se abdicare volebat, ut constitueret sibi hujusmodi coadjutorem, qui illius episcopatus post ejus obitum administrationem suscipere posset.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SANCIO regi Hispaniarum, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam erga reverentiam sanctae et apostolicae sedis regiam nobilitatem tuam pia devotione et amore fervere intelligimus, te et regnum tuum dignis honoribus sublimari cupimus, et apostolicam benevolentiam non solum in nostro, verum etiam in quocunque tempore tibi et causis tuis sincerae charitatis affectum praebere desideramus. Caeterum, quod [Col. 0401C] nos de causa Aragonensis episcopatus et consuluisti, et te quodammodo velle significasti, diu et multum volentes, et cum filiis sanctae Romanae Ecclesiae pertractantes, incongruum fore pervidimus quoniam in eo canonica decreta nobis obviare cognovimus. Veniens enim ad nos, sicut nosti, confrater noster Sancius Aragonensis episcopus, multa nobis de infirmitate corporis sui conquerens, deserendi episcopatum a nobis suppliciter licentiam postulavit, quod enim morbo confectus et pene consumptus diutius competenti ministerio regere et custodire non possit. Atque ut facilius hoc impetraret, indicavit nobis de duobus clericis, quorum alterum in episcopatum eligi tuam et sui ipsius voluntatem atque consilium [Col. 0401D] fore nuntiavit; de quorum vita et conversatione eum interrogantes, alia omnia, praeter quod de concubinis nati erant, bona satis et honesta accepimus. Et quia venerandi canones ad sacerdotii gradum tale provehi contradicunt, probare eos non satis cautum fore putavimus, ne quidquam a nobis contrarium sanctis patribus in exemplum et auctoritatem posteris relinquatur. Solet enim sancta et apostolica sedes pleraque considerata ratione tolerare, sed nunquam in suis decretis et constitutionibus a concordia canonicae traditionis discedere. Quapropter noverit dilectio tua nos ita consuluisse et praecepisse episcopo, ut ipse, quantum possit, episcopali officio in spiritualibus insistens, et auxilia comprovincialium [Col. 0402A] episcoporum petens, ad peragendas exteriores et interiores curas talem clericum in Ecclesia constituat qui ad tantam procurationem providus, et, si res postularet, ad percipiendam episcopalis officii dignitatem et ordinem sit idoneus. Quo per annum unum aut amplius in Ecclesia consistente, si divina clementia interim episcopo vires corporis et sanitatem reddiderit, sicut justum est, ipse in loco suo super Dominicum gregem vigilans consistat; si vero infirmitas et debilitas corporis sui adaucta fuerit, et administrationem commissae sibi curae nequaquam exsequi poterit, tunc demum, si illius vita, mores, et disciplina probabilis fuerit apostolicae sedi ejus tuis et episcopi litteris, nec non sub testimonio cleri ejusdem Ecclesiae denuntietur, et de ordinatione Ecclesiae [Col. 0402B] deliberato consilio certa vobis et salubris, annuente Deo responsio dabitur. Verum haec nequaquam tam absolute dixissemus, nisi quod episcopo se excusanti, et impedimentum suae infirmitatis proponenti, fraternae compassionis auditum denegare non potuimus. Haec igitur, dilecte fili, prudenter considera, et ad observanda nostra monita episcopum, quantum potes, adjuva, quatenus et tu a beato Petro apostolorum principe ad regendum tibi commissum populum adjuvari, ejusque meritis a peccatorum tuorum vinculis absolutus aeternae beatitudinis gloria in regno Christi et Dei merearis perfrui.
Data Romae, octavo [IX] Kalendas Februarii, indictione decima tertia.
Queritur quod ad se non scripserit. Hortatur ad rectam regni administrationem. Significat legatos ad eum missos ea de causa, ut satisfacerent de his quae ab Alexandro pontifice petierat ob Germaniae perturbationem esse reversos. Quare petit ab ipso ut nuntios ad se mittat, et filium suum apostolicae sedis ducem contra quosdam haereticos constituat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SUENO [Col. 0401] Suenonis regis Danorum mentionem facit Lambertus anno 1073. regi Danorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum adhuc in ordine diaconatus eramus, saepe dilectionis tuae litteras et legatos accepimus, in quibus magnificentiae tuae promptum erga nos animum [Col. 0402D] fore intelleximus. Postquam vero, quod digni non sumus, ad locum altioris curae ministeriique pervenimus, amorem tuum in subtracta visitatione tepuisse deprehendimus, qui scriptis tuis tandiu carere nescio cur meruimus. Nos equidem jam nunc non solummodo regum et principum, sed omnium Christianorum, tanto propensior sollicitudo coarctat quanto ex universali regimine, quod nobis commissum est, omnium ad nos causa vicinius ac magis proprie spectat. Verum quia eminentiam tuae nobilitatis prae caeteris regnorum principibus tam peritia litterarum quam studio ecclesiasticae exhortationis, pollere intelleximus multo fiducialius ad te [Col. 0403A] scripta nostra dirigimus, existimantes in te tanto facilius lucrifacere quanto in eruditione et prudentia morum amplius dignosceris profecisse. Rogamus igitur, et sincera te charitate monemus ut commissa tibi regni gubernacula, secundum Deum administrare studeas, et nomen regalis excellentiae congrua ac consonanti virtutum proprietate geras, quatenus eam, per cujus principatum subjectis imperas, in corde tuo semper regnare justitiam ostendas. Nosti enim quod gloria et vana hujus mundi delectatio labilis est et deceptoria; nosti quod universa caro ad finem quotidie properat, quod nec volenti aut nolenti mortis necessitas pareat [ forte, parcat. HARD. paret]. Nosti quod reges aequa conditione ut pauperes futuri sunt pulvis et cinis, et quod omnes [Col. 0403B] ad districtum judicium futuri examinis venturi sumus; quod nunc non solum nobis qui sacerdotes sumus, sed et regibus caeterisque principibus tanto concussius timendum et expavendum est, quanto pro nobis et subditis nostris rationem posituri sumus. Age ergo, dilectissime, ut ita vivas, ita regnes ut tunc aeterni Regis et Judicis faciem securus aspicias, et pro bene gesta terrenae dignitatis gloria coelestis regni sublimem et incomparabilem coronam, Deo donante, recipias. De caetero notum sit tibi quod legatos ad te destinavimus, qui super his quae pro honorificentia regni tui, tum de metropolitana sede, tum de quibusdam aliis rebus, quas in tempore domini nostri Alexandri papae ab apostolica sede et postulasti et invicem promisisti, tibi [Col. 0403C] responsuri ac tecum acturi essent; sed propter perturbationem Teutonicae terrae periculosum tunc fore cognoscentes ad nos reversi sunt. Quapropter si qua de his tibi cordi sunt, et si te ac regnum tuum, sicut per legatos tuos aliquoties accepimus, apostolorum principi pia devotione committere, et ejus auctoritate fulciri volueris, fideles nuntios ad nos sine dilatione transmittere stude quatenus per eos tuam in omnibus edocti voluntatem, deliberato consilio, quid tibi respondendum quidque super his omnibus agendum sit perspicere ac providere valeamus. Praeterea si sancta Romana mater Ecclesia contra profanos et inimicos Dei tuo auxilio in militibus et materiali gladio opus habuerit, quae spes [Col. 0403D] nobis de te habenda sit, itidem tua certa legatione cognoscere cupimus. Est etiam non longe a nobis provincia quaedam opulentissima juxta mare, quam viles et ignavi tenent haeretici, in qua unum de filiis tuis, si eum, sicut quidam episcopus terrae tuae in animo tibi fore nuntiavit, apostolicae aulae militandum dares cum aliquanta multitudine eorum qui sibi fidi milites essent, ducem ac principem et defensorem Christianitatis fieri optamus.
Data Romae, octavo Kalendas Februarii, indictione decima tertia.
Increvat de injuriis Aurelianensibus clericis illatis. Jubet eum ad se una cum ipsis clericis accidendae eorum controversiae causa praestituta die venire; interim nullam ipsis molestiam inferre, et clericum quem captivum tenebat dimittere. Minatur se excommunicationem a suo praedecessore in eum latam confirmaturum, si non obtemperet.
[Col. 0404A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LEURALDO [EURALDO. Mutin., CUNIRARDO] Aurelianensi clerico.
Admiranda res est et valde detestabilis quod adeo induratum cor habes, et in tanta ferocitate persistis ut a persecutione fratrum Aurelianensis Ecclesiae, unde pro culpis tuis te separatum audivimus, nec divini terrore judicii, nec apostolicae animadversionis jam experta ultione manu retrahere [Col. 0404B] velis. Meminimus enim dominum et antecessorem nostrum, venerandae memoriae Alexandrum papam, pro compescendo furore et nefandis temeritatis tuae ausibus, anathematis in te jaculum contorsisse, et, ne ulterius perturbationem aliquam supradictis fratribus inferres, aut de honoribus et ecclesiasticis officiis, quae contra regulas et auctoritatem canonum acquisieras, te intromitteres, apostolicis jussionibus interdixisse. Contra quae, quamvis audaciam tuam iterum se erexisse non dubia relatione multorum fratrum cognoverimus, apostolica tamen adhuc utentes mansuetudine debitae ultionis gladium exercere [ forte, exserere, HARD.], interim parcimus, donec si ad humilitatem praemissis admonitionibus flecti possis comprobemus, reservantes [Col. 0404C] tibi adhuc in omnibus, de quibus accusaris, apostolicam audientiam, et defensionis locum, si modo tua te non retrahit conscientia. Apostolica igitur tibi auctoritate praecipimus ut in proximam festivitatem omnium Sanctorum in nostram praesentiam venias, et adventum tuum Aurelianensibus clericis, quibus adversum te causa est, ut et ipsi praesentes fiant, sine simulatione notifices, quatenus, ex utraque parte dissensionis vestrae causis et occasionibus diligenter inquisitis et cognitis, litem vestram aequo fine decidere, Deo opitulante, possimus. Interim vero clericum, quem in captione tenes, absque omni suae personae et bonorum suorum detrimento dimittas, nullam penitus contrarietatem canonicis [Col. 0404D] praefatae Ecclesiae aut per te facias, aut ab aliquo tuorum fieri permittas. Quod si te nulla justitia fultum nobis repraesentare minime ausus fueris aut volueris, et perdurans in malitia tua saepe dictis fratribus damna vel molestias aliquas amplius inferre praesumpseris, aut illata mala, quantum potes, emendare et restituere non studueris, eamdem quam praefatus antecessor noster excommunicationis in te sententiam protulit, nostra apostolica auctoritate confirmatam esse cognoscas, et non solum te, qui tantae praesumptionis dux et auctor es, sed omnes, qui in rapina et depraedatione bonorum Ecclesiae vel infestatione clericorum aliquo modo consilium vel adjutorium sive consensum tibi dederint, pari anathematis judicio condemnatos esse scias.
[Col. 0405A] Data Romae in synodo secunda, Kalendis Martii, indictione decima tertia.
Concordiam super controversia inter Moravensem et Pragensem episcopos de quibusdam bonis a se in concilio ambarum partium assensu compositam exponit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei
Quoniam ad memoriam semperque dilucidandam causarum negotiorumque veritatem nihil aptius, nihil durabilius quam Scripturarum paginas aestimamus, qualiter lis et discordia, quae inter confratres nostros, videlicet Joannem Moravensem episcopum, et Geboardum [Hieronymum; alias Gebeardum] [Col. 0405B] Pragensem, de quibusdam decimis et curtibus diu protracta est, tandem per pactionis convenientiam in apostolica sede determinata sit, per litteras nostras non modo praesentibus, sed et futuris, notum fieri volumus. Haec enim causa, cum in secundo nostri pontificatus anno, residentibus una nobiscum in basilica Salvatoris multis fratribus, convocatis etiam et coram positis supradictis episcopis, ad audientiam nostram et totius ibidem congregati concilii perlata sit, diu et multum inquisita atque rimata, tanta ambiguitate et perplexionibus involuta videbatur ut ad sinceram veritatis et justitiae explorationem per ea quae tunc adhibita sunt judicia perduci non posset. Verum ne illorum altercatio absque pacis interventu diutius aut fraterna [Col. 0405C] odia aut aliqua periculosa hinc vel illinc studia accenderet, cum consilio fratrum nostrorum causam ita ex aequo dirimi constituimus ut omnia, de quibus inter eos contentio foret, per medium dividerentur, et hic unam ille alteram partem interim absque omni inquietudine tenerent, donec si apertiora judicia sive scripto aut congruis testibus invenire possent diligentissime investigarent. Ad quod faciendum, ne forte suscitandae litis infinita alterutri daretur occasio, terminum quoque eis decem annorum praefiximus, ut qui certis approbationibus ad justitiam se pertingere posse confidit, intra praelibatum terminum proclamandi et consequendi jus Ecclesiae suae licentiam et potestatem habeat; et si [Col. 0405D] alterum horum, vel utrosque, quod non optamus, interim obire contigerit, successores eorum in eadam pactione et constitutione permanere debeant. Ex ea autem parte qua praefatus terminus, aut sub silentio, aut non ostensa veritatis et justitiae, propter quam clamet, approbatione transductus fuerit, nullus deinceps locus, nulla acclamandi occasio, aut super hac re renovandae quaestionis licentia supersit. Hoc igitur modo praenominatos episcopos in nostra praesentia pacificatos, et praescriptae diffinitioni gratum, ut videatur [ forte, videbatur, HARD.], adhibentes assensum, ad propria cum apostolica benedictione et fraterna charitate dimisimus. Hoc ab omnibus inviolatum et perpetuo inconcussum fore apostolica auctoritate praecipimus atque sancimus.
[Col. 0406A] Data Romae, sexto Nonas Martii, indictione decima tertia.
Scribit se deposuisse in synodo Dionysium eorum episcopum, et omnes quicunque ei fidelitatem juraverant a sacramenti vinculo absolvisse. Ait se curaturum ut omnes fideles ad eum expellendum ipsis auxilio sint.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis catholicis Placentinae Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Super confusione Ecclesiae vestrae, dilectissimi [Col. 0406B] filii, diu ad nos querela delata est, et contritio animarum rerumque vestrarum factam per iniquum pastorem saepenumero paternum cruciavit affectum. Exspectavimus arborem malam ut faceret bonos fructus, sed plantatio iniqua radicitus vitiata et sicca per totum patientia deterior est, terram occupat; quinetiam ad infamiam totius Ecclesiae germinat fructum reprobum in communem mortem, et in vestrae perditionis exemplum. Quem olim omni officio privatum, reddita sibi sola communione Ecclesiae, multis minis ac precibus contestati sumus ut procuraret habere pacem vobiscum, redditis et restitutis quae abstulerat, cum aqua ministerii [ forte, curaque ministerii. HARD. cui restitutionem], et spem majoris beneficii dedimus, si mandata servaret. Sed, [Col. 0406C] Deo nolente, sub hujus misericordiae velamento operiri peccata inobedientiae ejus, qua saepe offenderat nos, et operta impunita relinqui, iterum mentitus est, atque vir manifeste sacrilegus, et multorum scelerum reus, monita nostra posthabuit. Quapropter immutabili sententia sanctae synodi et irrevocabili consensu omnium circumsedentium fratrum Dionysium quondam dictum episcopum absque ulla unquam spe reconciliationis ab omni episcopali honore deposuimus, et in perpetuum negandam sibi audientiam decrevimus; et quicunque sibi fidelitatem juraverunt, ne contra hoc decretum sint, ab omni vinculo sacramenti absolvimus. Dabimus etiam operam ut omnes fideles sancti Petri [Col. 0406D] adjuvent vos in expellendo lupo, et ordinando pastore qui res vestras diripuit, et corpora animasque sequentium se in foveam, sicut oculus tenebrosus, mittit. Unde vos cives Dei confortamini, quia Deus nobiscum est, et licet adversentur nobis turritae urbes terrae Chanaan, et gigantea corpora filiorum Enach, dux tamen noster Jesus cum sono intrepidus terram promissionis ingreditur. Est enim et ipse gigas ad currendam viam qui dicit: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI) . Quod si quis pro defensione justitiae moriatur ex vobis, precibus apostolorum Petri et Pauli ab omnibus peccatis liberetur.
Data Romae, V Nonas Martii, indictione decima tertia.
Laetatur ipsos eorumque episcopum contra Simoniacam haeresim et clericorum fornicationem insurgere. Hortatur ut persistant, et episcopo obediant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Laudensis Ecclesiae filiis, salutem et apostolicam benedictionem.
Gaudemus, dilectissimi, de vestro pio religionis affectu, quos audivimus adversus detestandam Simoniacam haeresim et presbyterorum fornicationem divinae legis zelo succensos laudabiliter insurgere. Gaudemus quoque super fratre coepiscopo nostro vestro pastore domno Opizone, qui se intantum nobis [Col. 0407B] ejusdem zelo pietatis fervere detexit ut ad haec perficiendum sanctae hujus sedis obnixe flagitasset auxilium. Quapropter hortamur vos et ut filios charissimos monemus quatenus in his pestibus detestandis, Simoniaca videlicet haeresi et fornicatione ministrorum sacri altaris conterenda, et penitus exstirpanda, cum jam dicto pastore vestro, fratre nostro, ad omnipotentis Dei sanctaeque Ecclesiae honorem, totiusque patriae salutem, ut pii filii insistatis. In ordinandis quoque recte et canonice ecclesiis ei totis viribus auxilium praebeatis. Imo in cunctis quae ipse ad Dei honorem vestramque salutem agere disponit ei obedienter obtemperetis; ut sanctae matris vestrae Ecclesiae apud vos munditia [Col. 0407C] polleat, quam Christus sine macula et ruga castam sibi copulavit sponsam. Haec autem quicunque servaverit, de omnipotentis Dei gratia confidenter praesumat, apostolicamque benedictionem se habere cognoscat. Qui vero in his quae praefati sumus ei obsistere tentaverit, eumque in omnibus quae Dei sunt non adjuverit, contremiscat se divinae animadversionis apostolicaeque maledictionis ultionem incurrere, pro gratia et benedictione quas non curat habere. De administratione vero altaris quod supra corpus beati Bassiani confessoris situm est, omnino praecipimus ut nullus ei administrare praesumat, qui vel pretio in eamdem introierit ecclesiam, vel qui fornicator est, aut turpis lucri sectator.
Data Romae, quinto Notas Martii, indictione decima [Col. 0407D] tertia.
Quod Romana Ecclesia a solo Domino sit fundata.
Quod solus Romanus pontifex jure dicatur universalis.
Quod ille solus possit deponere episcopos vel reconciliare.
Quod legatus ejus omnibus episcopis praesit in concilio, etiam inferioris gradus, et adversus eos sententiam depositionis possit dare.
Quod absentes papa possit deponere.
Quod cum excommunicatis ab illo, inter caetera nec in eadem domo debemus manere.
[Col. 0408A] Quod illi soli licet pro temporis necessitate novas leges condere, novas plebes congregare, de canonica abbatiam facere, et econtra divitem episcopatum dividere, et inopes unire.
Quod solus possit uti imperialibus insigniis.
Quod solius papae pedes omnes principes deosculentur.
Quod illius solius nomen in Ecclesiis recitetur.
Quod unicum est nomen in mundo.
Quod illi liceat imperatores deponere.
Quod illi liceat de sede ad sedem necessitate cogente episcopos transmutare.
Quod de omni Ecclesia: quocunque [quaecunque] voluerit, clericum valeat ordinare.
Quod ab illo ordinatus alii Ecclesiae praeesse potest, [Col. 0408B] sed non militare, et quod ab aliquo episcopo non debet superiorem gradum accipere.
Quod nulla synodus absque praecepto ejus debet generalis vocari.
Quod nullum capitulum, nullusque liber canonicus habeatur absque illius auctoritate.
Quod sententia illius a nullo debeat retractari, et ipse omnium solus retractare possit.
Quod a nemine ipse judicari debeat.
Quod nullus audeat condemnare apostolicam sedem appellantem.
Quod majores causae cujuscunque Ecclesiae ad eam referri debeant.
Quod Romana Ecclesia nunquam erravit, nec in perpetuum, Scriptura testante, errabit.
[Col. 0408C] Quod Romanus pontifex, si canonice fuerit ordinatus, meritis beati Petri indubitanter efficitur sanctus, testante sancto Ennodio Papiensi episcopo, ei multis sanctis Patribus faventibus, sicut in decretis beati Symmachi papae continetur.
Quod illius praecepto et licentia subjectis liceat accusare.
Quod absque synodali conventu possit episcopos deponere et reconciliare.
Quod catholicus non habeatur qui non concordat Romanae Ecclesiae.
Quod a fidelitate iniquorum subjectos potest absolvere.
Arguit quod negligens fuerit in causa Catalaunensium clericorum. Episcopum Catalaunensem propter inobedientiam deponendum esse statuit, cui vult praecipi ut clericis Catalaunensibus bona erepta restituat. Quod si parere noluerit, mandat excommunicare, addens ut ille vel coram suis legatis vel coram se compareat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Si te pastoralis regiminis cura, prout oportet, sollicitum redderet, clericorum Catalaunensis Ecclesiae causa, toties ad nos relata, jamdudum competentem [Col. 0409A] terminum accepisset. Sed quoniam negligentia tua, et episcopi praedictae civitatis inobedientia, hucusque protracta est, necesse nobis fuit clericis tandiu afflictis succurrere, et inobedientis contumaciam apostolicae auctoritatis vigore contundere. Multis enim modis praefatus Catalaunensis episcopus nostrae jussioni parere contempsit. Primo enim vocatus ad synodum venire neglexit. De ore nostro praesentialiter de restitutione beneficiorum clericorum praecepta suscipiens, obaudire despexit. Litteris deinde nostris admonitus, iterum quae praecepimus adimplere sprevit. Quamobrem propter tam enormem inobedientiae temeritatem apostolica auctoritate omni episcopali officio privandum censuimus, et haec per te strenue compleri omni mora [Col. 0409B] postposita statuimus. Denuo etiam firmiter praecipimus ut ei nihilominus injungas ex nostra et tua parte, quatenus praedictis clericis erepta bona et beneficia, omni excusatione postposita, ubicunque manere voluerint, restituat, adjuncto et restaurato quod de usibus rerum suarum perdiderunt, ex quo nos ei praecipimus. Hac vice, si huic nostro praecepto obtemperare noluerit, omnimodo a corpore et sanguine Domini arceatur, donec per obedientiam discat sanctae Romanae Ecclesiae colla submittere, cui per inobedientiam non erubuit recalcitrare. Si vero legati nostri ad Galliarum partes usque ad Kalendas Octobris ierint, ante praesentiam illorum se paratum ad expurgationem suam praesentare procuret. [Col. 0409C] Sin autem, ad festivitatem Omnium Sanctorum ante nos se expurgandum, omni occasione remota, praesentet.
Data Romae, quarto Nonas Martii, indictione decima tertia.
Increpat eos quod superfluis quaerimoniis contra suum episcopum repetendis Ecclesiae Fesulanae damna inferant. Unde eis silentium imponit; se autem nullo modo passurum ecclesiam devastari.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Fesulano clero et populo, majoribus videlicet atque minoribus, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0409D] Miramur satis quod de causa Irasmundi [Trasmundi] episcopi vestri Romanae Ecclesiae sufficit quibusdam vestrum non sufficere, et querimoniam, multis ac diuturnis inquisitionibus, imo divinis indiciis ad finem perductam, superfluis disputationibus repetere, et sic Fesulanae Ecclesiae post longas tribulationes ipsas reliquias consumere. Si enim episcopus omnium quae sibi objecta sunt reus teneretur, et divino judicio atque humana examinatione innocens nos approbaretur, deceret tamen vos matrem vestram, Fesulanam videlicet Ecclesiam, quae non peccavit, immunem custodire, et vindictam peccantis in detrimentum confusionemque minime convertere. [Col. 0410A] Deceret etiam ut quos miserabilis paupertas et ruina ecclesiae vestrae compatiendo non tangit, verecundia saeculi, et infirmata et omnino contemptui habita quaestio vestra silentium imponere debuisset. Unde admonemus, ut inter vos ulterius non sint schismata et contentiones sed quod nos sentimus, quod nobis sufficit, quod Romana approbat Ecclesia, vos idipsum sentiatis et teneatis, scientes quia nos nullo modo patiemur sub hujusmodi occasione scandali, seu inutilium disceptationum vanitatibus ecclesiam nostram devastari, sed ejus miseriae atque necessitati, prout Deus concesserit, non solum loquendo, sed et vindictam contra ipsius inimicos exercendo subveniemus.
Data Romae, quarto [III] Nonas Martias, indictione [Col. 0410B] decima tertia.
Ut Noviomensem episcopum ad Brugensem villam, a Trajectensis episcopi jurisdictione ereptam, si id sibi constiterit, restituendum compellat, si quid autem juris se putat habere, in synodo causam agat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Confratris nostri Trajectensis episcopi Wilelmi [Col. 0409] De Willelmo Trajectensi episcopo vide Lambertum anno 1076. querelam de Brugensi Ecclesia, in Noviomensi episcopio sita litteris ipsius expositam accepimus, quam et ante dominum et praedecessorem [Col. 0410C] nostrum papam Alexandrum depositam, necdum competenti termino contigit definiri. Astruit autem episcopus Trajectensis eamdem Ecclesiam traditione antiqua sedi suae delegatam ducentis ferme annis absolute et quiete ad usus stipendiarios canonicorum Trajectensium detentam, donec Raboth Noviomensis episcopus, absque ullo canonico judicio, sibi eam subripuit, et, ut affirmant legati (quod gravius est et omnino illicitum), alteri cuidam clerico vendidit. Quapropter suffraganeum tuum Noviomensem episcopum per te conveniendum esse censuimus, et de tanta perversitate, si ita esse constiterit, severius increpandum, ac subinde admonendum, imo etiam compellendum, ut canonum statuta sequendo, ecclesiam [Col. 0410D] Trajectensem, quae tanto tempore possedit sua exspoliatione sine mora inducat [reinducat] ac postea, si quid habet quod jure conqueratur, synodali judicio disceptare contendat. Quod si hic auctoritati nostrae vel monitis tuis obtemperare neglexerit, tandiu episcopali privetur officio, quoadusque causas ecclesiasticas non potentiae magnitudine, sed justitiae censura, finiri oportere doceatur. Hujus ergo negotii decisionem per te studiose et impigre volumus adimpleri, et litteris inditam nobis quam citius poteris notificari.
Data Romae, tertio Nonas Martias, indictione decima tertia.
Eorum abbatiam sub Romanae Ecclesiae protectione recipit, illique bona concessa et concedenda confirmat. Vetat in ea canonicum ordinari, nisi qui regulariter victurum professus fuerit, nec abbatem nisi regularem, et a fratribus regularibus electum. Ecclesiam Diensi episcopo consecrandam committit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus consistentibus in abbatia Romana super fluvium Iseram constitutam, salutem et apostolicam benedictionem.
Fidelitatis ac devotionis vestrae studia, quae per [Col. 0411B] legatos vestros nostris auribus intimastis, accepimus. Petistis ut Romana Ecclesia [Romanae Ecclesiae] libertate, quam vestra ecclesia ab antecessoribus nostris hactenus habuit, vos donaremus. Scripsistis etiam (quod nos valde laetificat) quosdam scilicet vestrum regularem canonicamque vitam incepisse [ forte, suscepisse, HARD.]. quibus quaedam ecclesiae vestae bona vos concessisse denuntiastis, rogantes ut haec nostra firmaremus auctoritate. Vestrae itaque bonae intentioni congaudemus, et, ut semper in melius proficiatis optamus, petitionibusque vestris obtentu filii nostri Hugonis Diensis episcopi et vestri dilectione annuimus, et Romanam libertatem (sicut postulastis) concedimus. Illa vero quae fratribus [Col. 0411C] vestris regularibus praepositus vester Herimannus et vos donastis et statuistis, quae et litteris ad nos missis inseruistis, videlicet quidquid ipsi de bonis ejusdem ecclesiae prius habere videbantur, et quicunque ex vobis ei se sociare regulariter voluerint, vel quod illis de suis aliquid dederit, nos quoque donamus. Possessiones autem et dispensationes ecclesiae illis qui nunc habent, aut ad regularem vitam conversis, aut de saeculo migrantibus, et terras quae deinceps praedictae ecclesiae datae fuerint, ad mensam fratrum regulariter inibi viventium pertinere, et nullum ulterius ibidem fieri aut ordinari canonicum nisi qui regulariter se victurum professus fuerit nostra auctoritate statuimus. Praepositum, [Col. 0411D] vel abbatem, seu cujuslibet dispensationis ecclesiasticae ministrum, nisi quem communis electio fratrum regulariter viventium suae professionis secundum Deum elegerit, vobis praeferri apostolica auctoritate prohibemus. Ne quis autem haec a nobis salubriter statuta violare praesumat, virtute sancti Spiritus, et potestate nobis a Deo collata, interdicimus. Ecclesiam vestram, quam per legatum apostolicae sedis reconciliari quaesistis, praefato filio nostro Diensi episcopo, qui et Romanus et Viennensis Ecclesiae filius est, consecrandam commisimus.
Data Romae, VII [VIII] Idus Martii, ind. XIII
Mandat ut litem inter eum et Augensem abbatem dirimat. Quod si fieri nequeat, ambo ad se veniant. Interim neuter alteri molestiam inferat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, OTTONI Constantiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut tua super Ecardo abbate Augensis [Augiae divitis] monasterii, ita et illius super te nobis est illata querimonia. Verum quia nos fatigationibus vestris parcere cupimus, consulendo mandamus vobis ut utrinque communes amicos et sapientes viros veritatis amatores, justitiae magis quam amicitiae faventes, convocetis; quorum consilio, opportuno [Col. 0412B] tempore et loco convenientes, litem vestram aequis rationibus et aliqua congrua pactione dirimi in commune assensum detis. Quod si peccatis facientibus fieri nequeat, commonitos vox ex praesenti auctoritate esse volumus ut circa festivitatem Omnium Sanctorum ambo ad apostolorum limina veniatis, quatenus, annuente Deo, causam vestram diligenti examinatione discutiamus, et diuturnam discordiam justo fine decidamus. Interim vero praecipimus ut, omni lite inter vos sopita, quasi per manum beati Petri, et nostram, firma pax posita atque conducta teneatur, ut neutra pars alteram molestiis vel contrarietate provocare aut inquietare audeat. Nec leve vobis videatur, tanto mediatore [Col. 0412C] interposito, pacis jura dissolvere, quoniam qui in hac constitutione apostolicae auctoritati reverentiam et fidem non exhibuerit, ex ipsa sua temeritatis impietate adversus se et causam suam fidem et judicium provocabit.
Data Romae, tertio Idus Martii, indictione decima tertia.
[Col. 0412D] Reprehendit eum tanquam Simoniacum; monetque ut resipiscat, fornicationem e clero exstirpet, et a contumeliis abbati de sancto Huberto inferendis abstineat: utque ecclesiam quamdam in sua dioecesi vel per se vel per Metensem episcopum consecret; eique suorum peccatorum absolutionem impartitur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Leodicensi [Col. 0411] Leodiensi Dietwinus dicebatur, ut apud Lambertum, anno 1075. episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Jam multo tempore audivimus et multorum relatione comperimus te per plura in episcopatu adversus instituta sanctorum Patrum fecisse, videlicet in venditionibus ecclesiasticarum dignitatum et canonicarum praebendarum. Unde tibi multum condolemus et satis obstupescimus, cum tantum honorem gratis susceperis, et cum prudentes et religiosos viros inveneris, honores ecclesiasticos gratis non erogaveris, sed declinasti ab [Col. 0413A] exemplo tui antecessoris introductione novae consuetudinis. Ratione igitur justitiae his de causis sententia in te esset animadvertenda, sed parcimus propter senilem aetatem, et quia charissimus frater noster Herimannus Metensis episcopus, tuae Ecclesiae filius, te multum apud nos excusavit, imputans aliis quaecunque super his male disposueris quorum consilio usus fueris; commonemus ergo te apostolica auctoritate ut quid egeris attendas, et judicium ad quod properas expavescas, et amplius desistas ab hujusmodi transgressionibus, et in quibuscunque poteris studeas corrigere, immutando quae egeris. Praecipimus etiam ut admoneas et coerceas quoscunque sacri ordinis ministros caste vivere et concubinas omnino derelinquere, et extermina nefas, secundum [Col. 0413B] Patrum traditionem, quod temporibus modernis inolevit ex taciturnitate pastorum, ne cum male operantibus propter silentium damneris, et ipsi aeternae mortis incurrant periculum. Compertum est nobis te contumelias quorumdam consilio intulisse abbati de sancto Huberto [Imberto] propter privilegium quod a nobis suscepit; sed excusamus eum, quod contra detrimentum et honorem Ecclesiae tuae nihil fecerit; unde te monemus et rogamus ut permittas eum in pace et in omni tranquillitate. In dioecesi etiam tua Manucensis [Namucensis] comitis ecclesiam quam adhuc consecrare distulisti, rogamus ut consecres; si vero ex debilitate corporis id agere nequiveris, committe hanc obedientiam charissimo filio nostro Metensi episcopo. Quod si non [Col. 0413C] acquieveris, justam et rationabilem causam quare dimiseris rescribas. Et quia in extremo videris positus, fraterna compassione ducti, auctoritate beati Petri apostolorum principis absolvimus te a peccatis tuis, et Dominum pro te exoramus, ut interventu beatorum apostolorum inter electos aeternum merearis consortium.
Data Romae, decimo Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Exponit statuta in concilio contra concubinarios et Simoniacos clericos. Praecipit ut ea servari curet.
[Col. 0413D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SICHARDO fratri coepiscopo Aquileiensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatis tuae prudentiam latere non debet, neque tui ordinis dignitatem ignorare oportet quae statuta quaeque decreta in peracto concilio praeteritae Quadragesimae concilio confratrum nostrorum ac totius conventus assensu, sequentes sanctorum Patrum auctoritatem, statuimus. Decrevimus enim quod, si quis eorum ordinum qui sacris altaribus administrant presbyter scilicet diaconus, uxorem vel [Col. 0414A] concubinam habet, nisi illis omnino dimissis dignam poenitentiam agant, sacris altaribus penitus administrare desistant, nec aliquo Ecclesiae beneficio ulterius potiantur, sive potitis fruantur. Qui vero Simoniace, videlicet per interventum pecuniae, sunt promoti, ut absque ulla spe recuperationis deponantur, apostolica censura statuimus. Monemus itaque te, dilectissime frater et coepiscope, imo apostolica tibi auctoritate praecipiendo mandamus ut tu in dioecesi tua Simoniacos omnino deponas, et fornicatoribus clericis, nisi a fornicatione abstinuerint, praefata conditione officium et beneficium penitus interdicas, et suffraganeos tuos, sive litteris tuis sive viva voce ad te convocatos, ut idem faciant summa cum diligentia moneas.
[Col. 0414B] Data Romae, decimo Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Commendat eum ob res praeclare gestas. Ostendit Hungariae regnum non nisi Romanae Ecclesiae subjici, et merito ejus consanguineum, qui illud a Teutonicorum rege acceperat, eo fuisse privatum. Hortatur ad ecclesiarum curam habendam et ad obedientiam apostolicis legatis praestandam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei [Col. 0413D] Geusae, sic lib. I, epistola 58 et infra 70; Lambertus autem anno 1073 et 1074 hunc appellat Joiadem. Sed Bonfinius Rerum Hungaricarum decade [Col. 0414D] lib. III et IV Geisam vocat. , GEUSAE Hungariae duci, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0414C] Licet per legatos, quos pridem ad nos direxisti, miserimus tibi litteras, quas nondum te asseris percepisse, iterum tamen pro charitatis affectu, qua omnes reges et principes ut filios admonemus, scribimus ad te desiderantes tibi cum justitia quaecunque sunt honoris et gloriae. Multa quippe bona de te mihi relata sunt, atque ex tuis actibus honesta fama ad aures nostras usque pervenit; pro quibus diligimus te, et cupimus ut fama cum rei veritate semper ascendat. Notum autem tibi esse credimus regnum Hungariae, sicut et alia nobilissima regna in propriae libertatis statu debere esse, et nulli regi alterius regni subjici, nisi sanctae et universali matri [Col. 0414D] Romanae Ecclesiae, quae subjectos non habet ut servos, sed ut filios suscipit universos. Quod quia consanguineus tuus a rege Teutonico, non a Romano pontifice usurpative obtinuit, dominium ejus, ut credimus, divinum judicium impedivit [Col. 0414D] Loquitur de Salomone rege, ut supra eodem libro, epistola 13, et infra epist. 70. . Cum vero res in manibus tuis sit, hortamur te ut interim circa ecclesias curam habeas, circa religionem summum studium geras, talemque obedientiam legatis sanctae Romanae Ecclesiae, cum ad te venerint, exhibeas, quatenus intercessione beati Petri in gloria et honore utriusque vitae proficias.
Data Romae, X Kal. Aprilis, ind. XIII.
Ut coram suis legatis ad objecta contra eum respondeat, eisque pareat, vel statuto tempore ad apostolicam sedem veniat. Interim animarum sibi commissarum curam habeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, IVONI abbati monasterii Sancti Dionysii in Parisio.
Licet Romanae Ecclesiae excusationem introitus tui Algisi monachi vestri verba jampridem replicaverint, licet ex parte fidem nobis dederint, crescentem tamen infamiam, et usque ad sedem apostolicam jam a pluribus delatam, indiscussam transire nec possumus nec debemus. Quapropter si contigerit [Col. 0415B] hac in aestate legatos nostros ad partes illas proficisci, praecipimus ut coram eis causam objectionis tuae diligenter exponas, et diffinitioni eorum obedienter pareas. Quod si aliquod impedimentum hoc fieri non permiserit, abhinc usque ad festivitatem sancti Andreae de objectis responsurus ad nos venias. Interim te volumus circa curam animarum subditarum tibi strenuum sollicitumque exhiberi, quatenus, cum ad nos veneris, ipsum bonae conversationis studium tam te, quam illos quibus praeesse videris, valeat commendare, et Algisi bona de te referentis verba confirmare.
Data Romae, octavo Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Hortatur ad concordiam et pacem, dum eorum abbas se de Simonia purgaturus, vel coram legatis, vel coram se veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, monachis monasterii Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Abbatis vestri Ivonis infamia quampluribus referentibus ad aures nostras usque pervenit, videlicet quod Simoniace, hoc est per interventum pecuniae, obtinuerit abbatiam, cujus rei causa, quia hujusmodi infamiam indiscussam praeterire non debemus nec possumus, per litteras nostras sibi praecipiendo mandavimus, ut legatis nostris, si hac aestate ad [Col. 0415D] partes illas eo venire contigerit, de objectis se purgaturum exhibeat. Quod si aliquibus intervenientibus causis legati non venerint, abhinc usque ad festivitatem sancti Andreae de objectis responsurum se nostrae audientiae repraesentet. Quapropter admonemus religionem vestram ut interim inter vos nulla discordia, nullum schisma diabolica fraude natum inveniatur; ipsi enim scitis quia in scissura mentium Deus non habitat, sed religioni atque ordinis vestri observationi sedato animo ac summa cum reverentia operam dantes, praedicto abbati humiliter obediatis, ne forte, quod absit! in vestro schismate monasterium vestrum in rebus corporeis et vos in anima damnum aliquod patiamini. Pro certo namque sciatis quoniam nos abbatiae Sancti Dionysii [Col. 0416A] sollicite invigilare nunquam negligimus, sed secundum Apostolum honeste et cum ordine facere volumus. Sicut enim nocentem justificare nobis admodum est timendum, ita et innocentem damnare valde periculosum. De caetero prudenter vos habete, dilectissimi filii, memores nostri in orationibus vestris.
Data Romae, octavo Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Praecipit, sicut ante per legatos fecerat, ut fornicationem ex clero evellat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BURCHARDO Helvestensi [ forte, Halberstadiensi vel Halberstatensi, [Col. 0416B] et sic in Mutin. ] archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare te, frater charissime, credimus de ordinum ecclesiasticorum castitate sanctae sedis apostolicae statuta antecessorum nostrorum et nostro deinceps studio per litteras et legatos longe lateque promulgata. Nam et anno praecedente confratres nostri et episcopi in partes illas directi te convenerunt, et nostro nomine hujus tibi operis obedientiam studiosius inculcarunt. Sed neque propterea has rursus de eadem re tibi litteras superfluas judicavimus, Apostolo dicente: Fratres, eadem vobis scribere mihi quidem non pigrum, vobis autem necessarium (Philip. III) . Si enim fratrum nostrorum exhortatione monitus in id opus manus continuo misisti, ad hoc valebunt litterae, ut, sicut dicitur, currentem [Col. 0416C] currere concitatius impellamus. Sin autem hucusque cessasti, somno torporis expulso ad evigilandum stimulo increpationis excitemus. Nos enim de taciturnitate nostra damnari metuimus, si conservis nostris, his maxime qui alios docere idonei sunt, Domini pecuniam distribuere pigritamur. Urget nos enim timor illius maledicti quod per Salomonem depromitur: Maledictus homo qui abscondit frumenta in populo (Prov. XI) . Et quod item per prophetam dicitur: Maledictus homo qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , id est verbum praedicationis ab increpatione carnalium. Sicut enim nos ad loquendum superiora exempla impellunt, ita et vos quae de obedientia passim scripta leguntur [Col. 0416D] adhortantur quae dicimus fraterna charitate suscipere. Nam legitur apud Samuelem: Melior est obedientia quam victimae: et auscultare magis quam offerre adipem arietum. Quoniam quasi peccatum hariolandi est, repugnare: et quasi scelus idolatriae, nolle acquiescere (I Reg. XV) . Quod beatus Gregorius in Moralibus (lib. XXXV, c. 10) exponens dicit: Obedientia ergo est sine qua, quamvis fidelis quisque videatur, infidelis esse convincitur. Denique novit fraternitas tua quas proponimus regulas a sanctis Patribus esse praefixas, tantoque venerabilius observandas quanto constat non suo libitu, sed Spiritus sancti promulgasse afflatu. Quamobrem, charissime frater, instanter hortamur et apostolica auctoritate praecipimus quatenus et a legatis nostris ante cognita, [Col. 0417A] et harum testimonio litterarum plenius inculcata, fideliter exsequaris, de agro Dominico zizania eradices, frumentum conserves, castos et religiosos clericos, ut tui officii cooperatores, benigne foveas, lubricos et incontinentes aut paterne corrigas, aut incorrigibiles a sacris altaribus arceas; et nisi tuis exhortationibus acquiescentes resipiscant, nec laici etiam officium eorum ullatenus audiant, ut quos nec timor nec amor divinus compungit, pudor saltem humanus retrahat ad sobrietatem. His si vigilanter institeris, et inobedientiae culpam poteris evadere, et a Domino praemium tibi multiplex et indeficiens comparare.
Data Romae, quarto Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Ut habito suorum episcoporum concilio decreta apostolicae sedis de castitate clericorum promulget, et servanda curet. Exponit quoque se in synodo contra Simoniacos statuta confirmasse.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANNONI Coloniensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Constat Ecclesiam Coloniensem inter caeteras regni Teutonici Ecclesias sanctae et apostolicae sedi, cui Deo auctore deservimus, ita fide et dilectione atque obsequiis ab annis prioribus esse devinctam ut singulari familiaritate et gratia charitatis apud [Col. 0417C] eam tanquam apud matrem dulcissima filia praepolleat. Quem benevolentiae laudabilis usum ab antecessoribus nostris ad nos usque deductum non solum observare, sed etiam ampliare et augmentare pro rerum opportunitate et temporum modis omnibus sum paratus. Hinc etiam, charissime frater, de obedientia tui securior fiducialius adhortor et moneo, atque communis domini beati Petri auctoritate praecipio, ut ad castitatem clericorum praedicandam atque inculcandam, juxta Patrum decreta, et auctoritatem canonum, cum suffraganeis tuis omnibus studiosius accingaris, ut sponsae Christi, quae maculam nescit aut rugam (Ephes. V) , candidatae et immaculatae familiae gratiosum exhibeatur officium. Novit enim fraternitas tua quia praecepta haec non de nostro sensu [Col. 0417D] exsculpimus, sed antiquorum Patrum sanctiones Spiritu sancto praedicante prolatas officii nostri necessitate in medium propalamus, ne pigri servi subeamus periculum, si Dominicam pecuniam, quae cum fenore reposcitur, sub silentio abscondamus; quanquam huic sanctae Romanae Ecclesiae semper liquit semperque licebit contra noviter increscentes excessus nova quoque decreta atque remedia procurare quae, rationis et auctoritatis edita judicio, nulli hominum sit fas, ut irrita, refutare. Urget nos etiam timor illius maledicti quod per Salomonem depromitur, usque ad id quod in superiore epistola ait (S. GREG., libro XXXV Moral., cap. 10) : Obedientia ergo est sine qua, licet fidelis quisque videatur, infidelis esse convincitur. Sed ut ea quae [Col. 0418A] dilectioni tuae injungimus compendiosius efficaciusque prosequaris, cum fratribus et coepiscopis tuis concilium te cogere suademus, in quo, quam maximo poteris clericorum coetu congregato, leges canonicas et sedis apostolicae auctoritatem, tuamque et confratrum omnium, patenter promulgabis, quanta castitatis sit virtus, quamque ecclesiasticis gradibus necessaria, seu quam Sponsi virginis et Virginis sponsae cubiculariis sit competens, ut, Deo donante, nosti, latius exponens. Subinde firmiter pronuntiabis non ulterius sibi licere quod in perniciem sui hactenus usurparunt; cum tolerabilius omnino sit cessare ab officio quam incestam, vel etiam molestam suo Salvatori ingerere servitutem, et inde sibi iram coacervare atque supplicium, unde praemium [Col. 0418B] debuit emereri. Quod si te fideliter haec et firmiter exsequentem tribulatio ac persecutio invenerit, respice ad eum qui dixit: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI) . Nos quoque clypeo beati Petri munitos indubitanter noveris, seu ad repellendos hostes, si possumus, seu ad protegendum te omni hora paratissimos inveniri. Illud quoque fraternitati tuae notum esse volumus, contra Simoniacam haeresim in synodo confirmasse (nam a sanctis Patribus longe ante statum est), ac vehementer prohibuisse, ut neque ecclesiae ullatenus vendantur, aut pro manus impositione pretium accipiatur. Quod si hoc modo ordinatus aliquis fuerit, eum a missae celebratione et Evangelii lectione omnimodis removemus, et ut haec diligenter observetis enixius admonemus.
[Col. 0418C] Data Romae, quarto Kalendas Aprilis, indictione decima tertia.
Ejusdem fere argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WEZELINO [VENCELINO] Magdeburgensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Legimus Josue, cum in populo Dei magistro succedens ducatum suscepisset, ita sollicita et vigilanti obedientia exercuisse officium ut, quod de aliis raro scriptum est, coelesti fretus virtute, elementis potentialiter imperaret. Nam et fluvium Jordanem ad transitum exercitus cursum naturalem sistere fecit, [Col. 0418D] et solem volubili mobilitate in occasum anhelantem, donec adversarios ulcisceretur, quasi alter Creator stare praecepit. Is etiam muros Jericho septeno perlustrans circuitu sacerdotalium clangore tubarum subruit et evertit. Vides, charissime frater, quid fervens in divinis causis animus, quid prompta obedientia meruerit. Ad hujus similitudinem facti nos, qui populum Christianum instituendi magisterium suscepimus, mentem vigilanter intendere debemus, ne adversariae potestatis muros, contra verum Josue rebellantes et erectos, silentio nostro stare aut roborari patiamur. Quamobrem fraternitati tuae apostolica auctoritate injungimus atque praecipimus ut ad castitatem clericorum praedicandam et studiosius inculcandam buccina sacerdotali vehementius et [Col. 0419A] instantius instrepas (Jos. VI) , donec Jericho muros, id est defectionis opera et sordidae libidinis pollutiones dissipes et subvertas sicut ad prophetam [sicut ait propheta ( deest forte, dicitur, HARD.]: Posui te hodie super gentes et regna ut evellas, et destruas, et disperdas, et dissipes, et aedifices, et plantes (Jer. I) . Non nostra decreta (quanquam licenter si opus esset possemus) vobis proponimus, sed a sanctis Patribus statuta renovamus, ne nostro silentio servi Dominicam pecuniam abscondentis sententiam incurramus. Elabora igitur, insta opportune, importune, ut domus Dei tibi commissa purificetur quatenus et a nobis de obedientia tua gratias merearis, et tui laboris praemium recepturus in Domini tui gaudium laetus introducaris.
[Col. 0419B] Data Romae, IV Kalendas Aprilis, indict. XIII.
Arguit quod molestiis afficiat monachos Sancti Michaelis. Monet ut pacem cum abbate ineat, vel statuta die ad sedem apostolicam litis dirimendae causa accedat, interim a molestiis inferendis desistat, ne ipse cogatur illud monasterium de ejus subjectione eximere, et quos temere excommunicarat, absolvat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, CUNIBERTO Taurinensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Decuerat te, frater charissime, pro reverentia quam beato Petro, apostolorum principi et magistro [Col. 0419C] universalis Ecclesiae, debes, nobiscum etiam servare unitatem et concordiam in vinculo charitatis et pacis, et labores nostros, ut in Christo proficerent et fructum facerent, saltem in attinentibus tibi et tecum actis juvare negotiis. Verum econtra, unde nos nec mirari nec dolore satis possumus, te immemorem nostrae dilectionis a nobis discrepare et ea quae colligere laboramus omni conatu ad dispergendum insistere, clamor fratrum monasterii Sancti Michaelis, imo multiplex angustia, quam multorum relationibus, te faciente, eos pati audivimus, manifesta nobis indicia praestet. Meminisse enim debes quot et quanta dominus et antecessor noster, beatae memoriae Alexander papa, et nos ipsi, cum novissime apostolicam sedem et praesentiam nostram visitasses, de pace et tranquillitate ejusdem monasterii [Col. 0419D] cum tua fraternitate egimus, ne diabolus servorum Dei saluti semper invidens et quieti, venenum suae nequitiae aliqua occasione ibi posset infundere, et devotas animas ab assidua orationum et divini famulatus meditatione divellere. Qua de re licet nobis optime promiseris, videlicet te aut competentem de omnibus cum abbate pacem facturum, aut, si id fieri non posset, sine omni laesione monasterii ad judicium apostolicae discussionis rem denuo delaturum, tamen postquam a nobis discessisti, multo asperior atque crudelior contra venerabilem locum illum quam antea fueras, prout nobis relatum est, exstitisti; et quod detrimentum ejus foret, non solum exteriori fortitudine, sed episcopali etiam districtione [Col. 0420A] dicere et facere non pepercisti. Unde non parum adversum te commoti esse possumus qui ad contemptum apostolicae auctoritatis nostraeque fatigationis dispendium nostris consiliis, admonitionibus, rogatibus, et justis officii nostri dispensationibus te obsistere intelligimus, ut pacem, quam servis Dei cum quanta per Deum cognoscimus consideratione justitiae providere cupimus, tu nec pati possis aut velis. Nunquidne existimas episcopos hanc in pastorali regimine potestatem atque licentiam suscepisse ut monasteria, quae in suis parochiis consistunt, quantum velint opprimant, et studium religionis suae praelationis occasione, haec et illa potenter exigendo et potestatem suam exercendo, comminuant? An ignoras quod sancti Patres plerumque et [Col. 0420B] religiosa monasteria de subjectione episcoporum et episcopatus de parochia metropolitanae sedis propter infestationem praesidentium diviserunt, et perpetua libertate donantes apostolicae sedi, velut principalia capiti suo membra, adhaerere sanxerunt? Percurre sanctorum Patrum privilegia, et invenies ipsis etiam archiepiscopis officium, nisi forte ab abbate vocatis, in plerisque coenobiis facere prohibitum esse, ne forte monastica quies saecularium personarum frequentia et conversatione turbaretur.
Hoc itaque ne et nos illorum auctoritate et exemplo de praefato Sancti Michaelis monasterio facere cogamur, neve tu, dum immoderata quaeris, ea quae ex aequo tibi attinere videbantur juste amittas, apostolica [Col. 0420C] te auctoritate monemus atque praecipimus, ut aut pacem cum abbate congrua conventione et in commune proviso totius causae moderamine faciat, aut, si peccatis impedientibus hoc fieri nequiverit, in ventura sancti Martini festivitate ad apostolicam sedem te convocatum praesenti auctoritate cognoscas, quatenus, adjuvante Deo, litem vestram dirimere et justo fine concludere valeamus. Interim vero eadem auctoritate praecipimus ut neque vocando ad synodum, nec aliquo interdicto, denique nullo unquam exactionis modo abbatem, vel saepe fatum monasterium, aut servitores ejus, seu loca, vel bona illuc attinentia, per te, sive per tuorum aliquem laedere aut inquietare praesumas; et quos anathematis vinculo ex his qui partem illam attinent alligasti, [Col. 0420D] quanquam hoc temere feceris, charitati tamen fraternae providentes, ut tu eos absolvas locum tibi et monita damus. Qua in re si tu moram feceris, aut aliqua occasione nobis obedire renueris, nostra apostolica auctoritate eos absolutos et ab omnibus interdicti vel excommunicationis tuae nexibus liberos esse noveris. Fac igitur, dilecte frater, ut vel nunc non incassum tibi scripsisse videamur. Crede nostris consiliis, acquiesce monitis, nec libeat tibi nos plurimis occupatos diutius causae hujus implicari laboribus, nec deneges nobis fraternum et unanimem consensum in componenda pace saepe fati coenobii, ne, dum nobis, imo beato Petro, obstare non desieris, in graviorem culpam et irrevocabile detrimentum [Col. 0421A] tuomet (quod non optamus) impetu praecipiteris. Nam si deinceps ultra tenorem litterarum istarum supra memoratam causam in errorem et litigium trahere, aut monasterio infestationes aliquas inferre pertentaveris, nos, divina et apostolica fulti auctoritate, ut monasterium illud cum omnibus suis pertinentiis in perpetua libertate consistat, ut nullius magisterio vel judicio post Deum, nisi sanctae Romanae Ecclesiae, subditum in proposito sanctae religionis sine laceratione Deo servire valeat, Deo adjuvante, procurabimus.
Data Romae, quinto Idus Aprilis, indictione decima tertia.
Optat ut pax inter eum et regem Salomonem incatur. Significat merito jus regni a Salomone rege ad eum fuisse translatum. Ejus erga se observantiam requirit, et quaecunque a Romana Ecclesia desiderat sibi litteris vult aperiri.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEUSAE Hungariae duci, salutem et apostolicam benedictionem.
Si officii nostri est omnibus sua jura defendere, ac inter eos componere pacem, ac stabilire concordiam, multo magis ratio exigit, atque usus utilitatis exposcit ut seminemus charitatem inter majores, quorum pax aut odium redundat in plurimos. Unde nobis cura est et cordi pia sollicitudo inhaeret, quatenus [Col. 0421C] inter te et consanguineum tuum Salomonem regem faciamus pacem, si possumus, ut justitia utrinque servata sufficiat unicuique quod suum est, terminum justitiae non transeat, metam bonae consuetudinis non excedat, sicque fiat in pace nobilissimum regnum Hungariae quod hactenus per se principaliter viguit, ut rex ibi non regulus fiat. Verum ubi, contempto nobili dominio beati Petri apostolorum principis, cujus regnum esse prudentiam tuam latere non credimus, rex subdidit se Teutonico regi et reguli nomen obtinuit, Dominus autem injuriam suo illatam principi praevidens, potestatem regni suo ad te judicio transtulit. Et ita si quid in obtinendo regno juris prius habuit, eo se sacrilega usurpatione privavit. Petrus enim a firma petra dicitur, [Col. 0421D] quae portas inferi confringit, atque adamantino rigore destruit, et dissipat quidquid obsistit. Quapropter si quid vis, si quid habere a Romana Ecclesia digne speras, nobis confidenter volumus ut aperias et quae tua sit devotio erga universalem matrem, qualiterve illi statueris obedire sanctamque reverentiam exhibere operibus, sicut te decet, ostendas. Quae autem hic minus scripsimus, horum portitoribus tibi dicenda relinquimus, quia de illorum fidelitate satis confidimus. Omnipotens Deus, qui beato Petro potestatem ligandi atque solvendi principaliter tribuit, ejus precibus te tuosque in Christo fideles a cunctis peccatis absolvat, et ad vitam perducat aeternam.
[Col. 0422A] Data Romae, decimo octavo [XV] Kalendas Maii, indictione decima tertia.
Commendat Fredericum ejus nepotem, ut beneficium a suo patre relictum illi concedat, vel aliud tribuat. Monet ut dissidiis sublatis pacem in sua ditione servandam curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WRATISLAO Bohemorum duci, salutem et apostolicam benedictionem.
Fredericus, nepos vester, et Romanae Ecclesiae fidelis, nos humilibus precibus flagitavit quatenus tuae nobilitatis prudentiam rogaremus, ut beneficium, quod sibi pater suus reliquit, eum permitteretis [Col. 0422B] habere et in omni pacis quietudine possidere; cujus supplicibus orationibus flexi, nobilitatis vestrae serenitatem obnixe rogamus ut, si scitis eum habere justitiam, tum quia os tuum et caro est, ductus proprietate sanguinis, tum quia ad refugium apostolicae miserationis confugit, aut beneficium illud sibi reddatis, aut contracambium tribuatis quod sibi sit acceptabile, et tui condecet generis dignitatem. Quod si justitiam non videtur habere, rogamus tamen ut pro charitate et reverentia beati Petri apostolorum principis, cujus praesidia humiliter postulavit, aliquod sibi beneficium, quo possit honeste vivere, tribuatis. Non pigeat itaque nobilitatem tuam in hoc nostras preces audire, beatumque Petrum in hoc [Col. 0422C] tibi debitorem facere, quoniam nos parati sumus favere tibi in quibus possimus justitia duce. Praeterea monemus ut studeatis terram vestram, et vestri honoris regimen firmissimae pacis foedere undique praemunire, scilicet ut nullius litis scandalum in tuo regimine versari permittas, praecipue inter te et fratres tuos, et Pragensem et Holomucensem episcopum, quoniam, sicut qui discordiae et litibus vacant procul dubio diaboli sunt filii, sic qui paci dant operam filii Dei vocantur, ipsa Veritate attestante quae ait: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Omnipotens Deus mentem tuam illuminet, sicque te faciat per bona transire temporalia ut merearis adipisci aeterna.
Data Romae, decimo octavo [XV] Kalendas Maii, [Col. 0422D] indictione decima tertia.
Hortatur ad bene casteque vivendum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis in Bohemia constitutis majoribus atque minoribus, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex consideratione sedis cujus licet indigni, administrationem gerimus, debitores, sicut scitis, sumus fidelibus et infidelibus; fidelibus, ut quod bene proponunt perseveranter teneant; infidelibus, ut ad Creatorem suum credendo, et praeterita facinora puniendo, convertantur. Unde quia relatione episcoporum [Col. 0423A] patriae vestrae limina apostolorum visitantium accepimus quosdam vestrum per viam mandatorum Dei incedere, quosdam vero nonnullis periculis male vivendo subjacere, studuimus vos paterna charitate commonere, quatenus et boni meliores fiant, et qui reprehensibiliter vivunt irreprehensibiles se exhibeant. Primum scilicet vos ex oto corde, et ex tota anima, et ex omni virtute vestra Deum et proximum sicut vosmetipsos diligere, pacem, sine qua nemo Deum videbit, inter vos constituere, non solum clericos, sed et laicos castitatem servare, decimas Deo, a quo tam vitam quam vitae sustentationem suscipitis, fideliter dare, ecclesiis vestris debitum honorem impendere, eleemosynis atque hospitalitati devote insistere. Haec et his similia, [Col. 0423B] quae ad salutem animarum vestrarum pertinent, licet pontifices vestros sufficienter scire ac vobis insinuare non ignoremus, tamen quia verba nostra ex reverentia beati Petri constat vos charius atque avidius recipere, ipsa vestra audiendi aviditas quae ab aliis dari possunt nos documenta dare compellit, ut tanto sollicitius vobis debitum reddamus exhortationis quanto beatum Petrum in eadem nostra exhortatione devotius attenditis. Vos igitur, dilectissimi, carnalia desideria fugite, ad coelestia et semper duratura patriae coelestis gaudia mentes erigite, beatum Petrum, cui a Deo potestas principaliter et in terra ligandi atque solvendi data est, devotissimi servitii fidelitate debitorem facite, quatenus post [Col. 0423C] dissolutionem terrenae habitationis nostrae, cui quotidie volentes nolentesque propinquatis, nec multo post in vermes et cinerem redigendi, ejus praestantissimum ante districtum Judicem patrocinium sentiatis.
Data Romae, decimo septimo Kal. Maii, indictione decima tertia.
Commendat ejus erga se observantiam. Mittit legatos pro episcoporum causis, qui et pauci erant, et metropolitanum non habebant. Hortatur ut illos adjuvet, bene vivat, recte se gerat in regimine suo, et pecunias regi Russorum ablatas restituendas curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BOLESLAO [Col. 0423D] duci Polonorum [Col. 0423] De Polonorum duce Lambert. et Berthold., an. 1077. , salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam honor, qui ministris et dispensatoribus exhibetur, ad reverentiam dominorum propriam attinere dignoscitur, procul dubio gratanter et cum multa dilectione ministrantium labor officiaque suscipiuntur, ab his dico qui praelatorum personas et auctoritatem ex corde diligere comprobantur. In hoc autem cognoscimus quod excellentia vestra beatum Petrum apostolorum principem sinceris affectibus diligit, et ad reverentiam ejus ardenti spiritu dilatatur, quoniam gratuita devotione vestris eum oblationibus honorantes, debitorem vobis fieri desiderastis, et sicut in Domino confidimus, promeruistis. [Col. 0424A] Unde et nos, qui illius servi dicimur et esse cupimus, vestrae charitati in Christo connexi sumus, et curam ministerii, ad quod sub obedientia apostolici principatus occulta Dei dispensatio nos, licet indignes, ordinavit atque constituit, in ea parte, qua vobis necessarium et honestum fore cognoverimus, tanto sollicitius vobis impartiri cupimus quanto fidem et charitatem vestram et in obediendo promptiorem, et in promerendo devotiorem intelligimus. Verum quia Christianae religionis ordo et provida dispensatio ab his permaxime post Deum pendet qui Dominici gregis pastores et rectores esse videntur, illud nobis primo attendendum est quod episcopi, terrae vestrae non habentes certum metropolitanae sedis locum, nec sub aliquo positi magisterio, [Col. 0424B] huc et illuc pro sua quisque ordinatione vagantes, ultra regulas et decreta sanctorum Patrum liberi sunt et absoluti. Deinde vero quod inter tantam hominum multitudinem adeo pauci sunt episcopi et amplae singulorum parochiae ut in subjectis plebibus curam episcopalis officii nullatenus exsequi aut rite administrare valeant. Pro his igitur et aliis causis, quas hic scribere omisimus, hos legatos ad vos direximus, quatenus vobiscum pertractatis negotiis quae ad ecclesiasticam curam et aedificationem corporis Christi (quod est fidelium congregatio) pertinere videntur, quae emendanda sunt, aut ipsi juxta sanctorum Patrum statuta diffiniant, aut nobis diffinienda referant. Eos itaque, sicut nos, audite, memores quod in missione discipulorum [Col. 0424C] per Evangelium Veritas dicat: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X) . Et ut fructuosus apud vos cursus fatigationis eorum fiat, propter reverentiam apostolicae legationis qua funguntur, consiliis et benigno favore juvate. De caetero admonemus vos et exhortamur in Domino, ut diem ultimum vitae vestrae, quem ignoratis quando veniat, et terrorem futuri judicii semper coram oculis habentes, commissam vobis potestatem sollicita et Deo placita administratione gerere studeatis, praeparantes vobis divitias in operibus bonis et thezaurizantes firmum et immobile fundamentum, ut vitam aeternam possideatis. Scire enim debetis quoniam supernus Arbiter quae vobis commisit [Col. 0424D] irrequisita non relinquet; cui tanto districtius responsuri estis quanto ampliora sunt jura et judiciorum moderamina quae tenetis. Deus autem omnipotens, cujus majestas est super omnes principatus et regna, dirigat cor et actus vestros ad omne opus bonum in omni prudentia et exercitatione virtutum, quatenus, expleto cursu hujus lubricae et cito periturae lucis, beatorum Petri et Pauli apostolorum principum meritis et intercessionibus ad veram et sempiternam gloriam pervenire mereamini; detque vobis, devicta per Jesum Christum Dominum nostrum inimicorum vestrorum superbia, pacis et tranquillitatis gaudia, ut ex donis quoque praesentibus cognoscatis futura quanto sint desiderio appetenda. [Col. 0425A] Quae nimirum si vos delectant, inter omnia servanda vobis est charitas, quam (quod inviti dicimus) in pecunia, quam regi Russorum abstulistis, violasse videmini. Quapropter condolentes vobis, multum vos rogamus et admonemus, ut pro amore Dei et sancti Petri quidquid sibi a vobis vel vestris ablatum est restitui faciatis, non ignorantes quoniam qui aliorum bona injuste auferunt, nisi emendaverint si emendare poterint, nullatenus in regno Christi et Dei partem habere credendi sunt. Hoc autem a vobis eadem charitate, qua dicimus, pro salute animae vestrae recipi concupiscimus
Data Romae, septimo [XII] Kalendas Maii, indictione decima tertia.
Scribit Russiae regnum eorum consensu accedente eorum filio se tradidisse; ipsorumque petitionibus se paratum ostendit. Rogat ut suos legatos benigne excipiant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DEMETRIO regi [Col. 0425D] Demetrii regis meminit Lambertus, an. 1075. Russorum et reginae uxori ejus, salutem et apostolicam benedictionem.
Filius vester, limina apostolorum visitans, ad nos venit, et quod regnum illud dono sancti Petri per manus nostras vellet obtinere, eidem beato Petro apostolorum principi debita fidelitate exhibita, devotis precibus postulavit, indubitanter asseverans illam suam petitionem vestro consensu ratam fore [Col. 0425C] ac stabilem, si apostolicae auctoritatis gratia ac munimine donaretur. Cujus votis et petitionibus, quia justa videbantur tum ex consensu vestro, tum ex devotione poscentis, tandem assensum praebuimus, et regni vestri gubernacula sibi ex parte beati Petri tradidimus, ea videlicet intentione atque desiderio charitatis ut beatus Petrus vos, et regnum vestrum omniaque vestra bona sua apud Deum intercessione custodiat, et cum omni pace, honore quoque et gloria idem regnum usque in finem vitae vestrae tenere vos faciat, et hujus militiae finito cursu impetret vobis apud supernum Regem gloriam sempiternam. Quin etiam nos paratissimos esse noverit vestrae nobilitatis serenitas, ut ad quaecunque justa negotia [Col. 0425D] hujus sedis auctoritatem pro sua necessitate petierit, procul dubio continuo petitionum suarum consequetur effectum. Praeterea ut haec et alia multa quae litteris non continentur cordibus vestris arctius infigantur, misimus hos nuntios nostros, quorum unus vester notus est et fidus amicus, qui et ea quae in litteris sunt diligenter vobis exponent, et quae minus sunt viva voce explebunt. Quibus pro reverentia beati Petri, cujus legati sunt, vos mites et affabiles praebeatis et quidquid vobis dixerint, ex parte nostra patienter audiatis atque indubitanter credatis; et quae ibi ex auctoritate apostolicae sedis negotia tractare voluerint et statuere, nullorum malo ingenio turbare [Col. 0426A] permittatis, sed potius eos sincera charitate favendo juvetis. Omnipotens Deus mentes vestras illuminet, atque per temporalia bona faciat vos transire ad gloriam sempiternam.
Data Romae, XV Kalendas Maii, indictione decima tertia.
Queritur de principum inobedientia erga Romanam Ecclesiam. Commendat eum de debita erga sedem apostolicam observantia. Se paratum ostendit ad ei gratificandum; petitque ut per legatos sibi significet an nunc eadem velit quae a praedecessore suo Alexandro postulaverat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SUENIO [Col. 0426B] [SUENONI], regi Danorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Apud antecessores nostros juris et consuetudinis erat charitativis legationibus docere viam Domini universas nationes, corripere in his quae arguenda erant omnes reges et principes, et ad aeternam beatitudinem cunctos invitare legalibus disciplinis. Plus enim terrarum lex Romanorum pontificum quam imperatorum obtinuit. In omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII, 5) ; et quibus imperavit Augustus, imperavit Christus. Nunc vero reges et praesides terrae contemptores facti ecclesiasticae legis, qui amplius justitiam servare et eam defendere debuerant, ad tot irrogandas Ecclesiae contumelias convenerunt, atque ad tantam inobedientiam, quae, secundum [Col. 0426C] Samuelem, similis est idololatriae, devoluti sunt, ut fere jam quiescentibus legationibus nostris, quoniam pene sine fructu videntur, verba nostra tantummodo orando convertemus ad Dominum regum et Deum ultionum. Sed quia scimus te, et fortissimam gentem tuam, quae freno sapientiae tuae moderatur, circa matrem omnium Ecclesiarum debitam reverentiam exhibere quae tanto est beato Petro humilior quanto in fortitudine sua sublimior. Ideo tibi dilectissimo filio nostro litteras mittimus atque paterna affectione mandamus, ut si quid est, unde indiges, quod auctoritas Romanae Ecclesiae possit tibi juste largiri, per nuntios tuos, et per hos quos nunc mittimus, nobis notum facias, quatenus, in [Col. 0426D] quantum fas est, te honoremus, et praedictam reverentiam nobilissimi regni tui merita dignitate donemus. Bonam enim famam de te accepimus, quae precibus beati Petri et Pauli nunquam te deserat, imo ad gloriam utriusque vitae capessendam, ut desideramus, cumuletur semper et crescat. Quia vero apud antecessorem nostrum beatae memoriae Alexandrum quaedam expetisti, quibus beatum Petrum debitorem faceres, imo tibi et regno tuo nobile patrocinium ejus acquireres, per eosdem legatos mandes utrum eadem voluntas sit an fuerit passa defectum, aut, quod magis optamus, susceperit augmentum. Ego enim cum in archidiaconatus officio [Col. 0427A] essem, multum diligebam te, et, mihi videbatur, diligebar a te; sed ubi pastorale officium, quod in dilectione Dei et proximi quasi in fundamento consistit, licet indignus accepi, charitas quam habueram circa te major facta est quae, te proficiente in melius, semper in majorem gradum Deo propitio augeatur.
Data Romae, decimo quinto Kalendas Maii, indictione decima tertia.
Significat Bambergensem episcopum Simoniacum a se depositum. Interdicit ne quisquam illius Ecclesiae bona diripere vel alienare praesumat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero [Col. 0427B] et populo Bambergensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum est [vobis] pene omnibus in Teutonicis partibus habitantibus quod Bambergensis Ecclesia specialis quodammodo filia adhaeret matri suae Romanae Ecclesiae, cui Deo auctore deservimus, licet indigni, ac proinde tanto sollicitius vigilantiae nostrae nos oportet sibi curam impendere, quanto familiarius apostolicae sedis est munimine contuenda. Unde quia quidam idiota praedictam Ecclesiam Simoniacae perfidiae haeretica pravitate subversus invaserat, eam a jugo sacrilegae pervasionis illius provida consideratione liberare studuimus. Exemimus quidem gladium apostolorum principis Petri, et in eum apostolica auctoritate sententiam promulgavimus. [Col. 0427C] Verum quia in exclusione talium solent Ecclesiae multa damna pati, et bona earum distrahi et disperdi, dignum duximus imminenti damno Ecclesiae praecavere, ac proinde sacrilegis et tyrannis apostolica auctoritate resistere, interdicendo, ne occasione exclusionis illius res ecclesiae auferre vel quolibet modo alienare praesumant. Quapropter ex parte Dei et apostolorum Petri et Pauli interdicimus, ut nulla alicujus dignitatis, seu potestatis, sive cujuslibet conditionis, persona res jam saepe fatae Ecclesiae, maxime thesaurum et praedia auferre, vel aliquo modo alienare injuste diripiendo praesumat, donec omnipotens Deus per interventum beati Petri Ecclesiae illi idoneum pastorem provideat. Si quis vero contra hujus interdictionis paginam venire tentaverit, [Col. 0427D] noverit se gratiam sancti Petri amittere, et apostolicae animadversionis ultione plectendum.
Data Romae, XII Kalendas Maii, indictione XIII.
Increpat quod cum a sede apostolica impetrasset ut dioecesis suae portio decideretur, et in ea episcopus constitueretur, episcopum quidem in partem sollicitudinis admiserit, decimas autem omnes sibi retinuerit; ideo monet ut ecclesiae suas decimas relinquat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEBOARDO [GEBEARDO] Saltzburgensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Meminimus dilectionem tuam annis superioribus apostolicam sedem adiisse atque a praedecessore nostro bonae memoriae Alexandro, me etiam favente atque assensum praebente, imperasse ut parochiae tuae portionem prae amplitudine sui decideres, atque [Col. 0428B] in ea episcopatum et episcopum ad superabundantem regiminis curam supplendam statueres. Quam tuae mentis intentionem tanto alacrius audivimus atque ut adimpleretur studuimus quanto te religiosius id petere, atque multorum saluti prodesse velle intelleximus. Quis enim cui spiritualia lucra cordi sint, his praesertim temporibus, cum juxta Apostolum, Omnes quaerunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi (Philip. II) , non libentissime amplectatur voluntatem divitias terrenas animarum saluti postponentem? Sed his diebus ad nos perlatum est de eodem bono proposito tuo, quod nos vehementer contristavit et laetitiae priori quasi quasdam moeroris nebulas effudit. In quo prudentiam tuam et religionem multum admirati sumus id tibi ullatenus persuaderi potuisse, ut ad [Col. 0428C] hoc te factum debuisses inflectere. Comperimus enim, episcopo, ut praefati sumus, in parte procurationis tuae composito, illum quidem in societatem laboris misisse, sed tibi fructum laboris, scilicet decimas retinuisse. Quod si verum est, graviter dolemus in tam praeclaro tuae dilectionis opere cupiditatem, quae radix omnium malorum est, locum sibi potuisse subripere, ut operarium in vineam Domini mitteres, et eum operis mercede fraudares. Quamobrem charitatem tuam admonitam esse volumus, ut quod devote Deo obtulisti serenum et sincerum sine fuci admistione persolvas, plausibilem humani favoris laudem caveas, et quod spe aeternae retributionis coepisti in securitate ejusdem remunerationis expleas, et ecclesiam suarum decimarum [Col. 0428D] redditibus investias.
Data Romae, decimo quinto Kalendas Julii, indictione decima tertia.
Confirmat sententiam in Herimannum episcopum eo quod judicio sedis apostolicae se subtraxerat, et Simoniace Ecclesiam invaserat ejusque bona dilapidaverat. Eum anathematizat et sacerdotali officio privat; et item eos qui ab eo aliqua ecclesiae praedia acceperunt ut ei faverent, quousque apostolicae sedi se praesentet.
[Col. 0428D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Bambergensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0429A] Litteras quas Poppo praepositus Ecclesiae vestrae cum his qui secum erant decepti, simulata poenitentia falsaque religione Herimanni olim dicti vestri episcopi, incaute a nobis nimia sub festinatione recedentes, ad vos deferre neglexerunt nostro sigillo insignitas, idcirco vobis ad praesens dirigere dignum duximus ut in eis manifeste cognoscatis quae fuerit de jam dicto pseudoepiscopo nostra voluntas, quamque sententiam damnationis judicio sanctae apostolicae sedis in eum promulgavimus indubitanter credentes quoniam nullius supplicatio, aut fraudulenta suggestio ab eadem voluntate, sive sententia, ex eo quo se judicio sanctae apostolicae sedis subtraxit, animum nostrum potuit revocare, vel nunquam Deo auctore mutare valebit. Verum quia sub [Col. 0429B] obtentu religionis ac mentitae poenitentiae sanctam Bambergensem Ecclesiam, specialem quodammodo sanctae Romanae Ecclesiae filiam, tyrannide conatus est confundere, bonaque illius dilapidare atque disperdere, priorem sententiam confirmantes, ad cumulum damnationis ejus hoc addimus, ut irrecuperabiliter ab episcopali officio semotus, a sacerdotali quoque sit omnino seclusus quousque apostolicae se audientiae repraesentet, paratus eam cautionem facere quam vestrae Ecclesiae cognoverimus expedire. Ab episcopali vero officio eum ideo segregamus, quia Simoniace invasit Ecclesiam. Sacerdotali quoque eum idcirco privamus, quoniam sub specie sanctitatis visus est eam dilaniare atque confundere. Et quia tanta mala contra Ecclesiam quoquo modo [Col. 0429C] olim sibi commissam exercere non timuit, anathematis eum vinculo innodamus, quousque supradicto modo se apostolicae audientiae repraesentet, nisi forte in extremis ductus dignam poenitentiam accipiat; eo tamen tenore, ut si convaluerit, simili modo, ut dictum est, se apostolicae sedi repraesentare festinet. Eodem quoque anathemate percutimus eos qui ab initio promotionis ejusdem aliqua praedia Ecclesiae ab eo acceperunt, ut sibi faverent ad ejus malitiam contuendam, praemaxime illos qui, postquam se apostolicae sedis judicio subtraxit, ab eo aliquid in praediis vel in thesauris Ecclesiae acceperunt ad confovendum eum, ut in sua pertinacia perseveret, nisi resipuerint, videlicet ut condigna satisfactione quod praedicto sacrilegio peccaverunt [Col. 0429D] emendent, nobisque suam poenitentiam resignare festinent.
Data Laurenti, decimo tertio Kalendas Augusti, indictione decima tertia.
Ejusdem fere argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIGEFRIDO [Col. 0429] Sigifrido et sic ubique. Moguntino archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Qualiter Bambergensis Herimannus, jam nunc [Col. 0430A] [Hermannus Bambergensium nunc] non episcopus, hoc anno Romam poenitens [ lege, petens. Et sic in Mutin. ] se habuerit, vel qualiter se judicio apostolicae sedis subtraxerit, quave fraude clericos praedictae Ecclesiae sub obtentu poenitentiae deceperit, et quomodo res ejusdem sibi contra Deum commissae Ecclesiae pejus quam prius destruxerit, et in clericos quondam sibi commissos sicut tyrannus surrexerit, vestra, ut reor, cognoscit fraternitas et certa dolet tristitia. Quocirca nos ulterius tantas non valentes impune ferre nequitias, et noviter inventas saevitias, maxime circa eam, quae beato Petro specialiter commissa est Ecclesia, judicio sancti Spiritus per ejusdem auctoritatem beati Petri apostolorum principis praedictum Herimannum ab officio episcopali [Col. 0430B] atque sacerdotii deposuimus, et in perpetuo depositum censemus. Et quia haeresi junxit sacrilegium, et sacrilegio apertam tyrannidem, excommunicationis vinculo eum alligavimus, quousque se apostolicae sedi repraesentet, quam conatus est non solum decipere, sed etiam dolo malo irridere. Si autem ad ultimum sibi diem pervenerit, non ei poenitentiam et communionem denegamus, sed mox, ut poterit, apostolicam adire sedem, omnino illi praecipimus. Haec ut publice maxime fratribus tibi subjectis coepiscopis notifices volumus, et ex parte beati Petri praecipimus, ut secundum sanctorum instituta Patrum summopere procures in praedicta Bambergensi Ecclesia pastorem ordinare; quatenus quod in praedicto Simoniaco negligenter egisti, comproberis emendare.
[Col. 0430C] Data Laurenti, decimo tertio Kalendas Augusti, indictione decima tertia.
De Herimanno Bambergensi eadem quae in superiori. Regem praeterea monet, ut Ecclesiam Bambergensem recte ordinari curet.
GREGORIUS episcopus, servorum Dei, HENRICO regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Inter caetera bonarum virtutum opera, fili charissime, ad quae te meliorationis studio assurgere fama referente audivimus, duobus te modis sanctae matri tuae, Romanae Ecclesiae scilicet, eminentius [Col. 0430D] commendasti. In altero quidem, quia Simoniacis viriliter resistis; in altero vero quia clericorum castitatem, utpote servorum Domini, et libenter approbas et efficaciter desideras adimplere. Quibus de causis signum nobis proposuisti, opitulante Deo, altiora de te et praestantiora quaeque sperandi. Quapropter et haec te firmiter retinere valde optamus, et Dominum Deum nostrum ut ea tibi cumulatius augere dignetur suppliciter obsecramus. Caeterum de Bambergensi Ecclesia, quae sui fundatoris institutione sanctae et apostolicae sedi, tanquam humeri capiti, membrum scilicet propinquius specialiori quadam [Col. 0431A] cura sollicitudinis inhaeret, vehementer dolemus, et ejus desolationi pro viribus occurrere, opitulari et consulere, officii nostri necessitate impellimur. Simoniacus enim ille Herimannus dictus episcopus hoc anno ad synodum Romam vocatus venire contempsit; sed cum propius Romam accessisset, in itinere substitit, et praemittens nuntios suos cum copiosis muneribus, noto sibi artificio innocentiam nostram et confratrum nostrorum integritatem pactione pecuniae attentare, atque, si fieri posset, corrumpere molitus est. Quod ubi praeter spem evenit, jam de damnatione sua securior, festinanter retrocessit, et blandis fallacibusque promissis clericorum qui secum erant animas lactans, aiebat se, si patriam repedare posset, ab episcopatu cessaturum et monasticae [Col. 0431B] vitae professionem subiturum. Quam sponsionem qualiter impleverit, celsitudinem tuam, fili charissime, non latet. Quin etiam temeraria ulterius progressus audacia, clericos Ecclesiae suae, salutem et honorem quaerentes, bonis suis despoliavit, et, nisi eum tua, ut audivimus, regalis potentia refregisset, penitus confudisset. His excessibus diligenter consideratis, ab episcopali eum atque sacerdotali officio dejecimus. Insuper quoniam Bambergensem Ecclesiam, apostolica beati Petri tuitione munitam, crudelius atque molestius quam ante infestare praesumpsit, anathematis eum vinculo innodavimus, donec ecclesiasticam dignitatem illicite usurpatam deponat, et se nihilominus sedis apostolicae judicio repraesentet. Nunc ergo, excellentissime fili, [Col. 0431C] sublimitatem tuam hortamur, et pro nostrae sollicitudinis debito suademus, ut religiosorum consilio virorum eadem ecclesia ita secundum Deum ordinetur, quatenus beati Petri, cujus nomini et defensioni attitulata est, intercessione, divinae merearis obtinere suffragia protectionis. Quid vero hac ipsa de causa Sigefrido confratri nostro Moguntino episcopo, et eidem Bambergensi clero et populo scripserim, ex litteris ad eos datis ad liquidum poteris cognocere.
Data Romae, decimo tertio Kalendas Augusti.
[Col. 0431D] Hortatur ad pastorale munus fideliter obeundum. Praecipit ut inquirat, num Stasburgensis episcopus Simoniacae labis sit reus. Arguit eos qui concilium a se indictum differendum esse censebant; eique injungit ut Simoniam et fornicationem evellendam curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIGEFRIDO Moguntino archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Plurimas in tuis litteris, frater, excusabiles, et quantum ad humanum spectat judicium validas protulisti rationes. Nec nobis quoque viderentur infirmae, si hujusmodi possent in divino nos examine excusare. Rata siquidem videtur excusatio regni motus ac perturbatio, bella et seditiones, invasiones hostium ac perditio rerum vestrarum, insuper et [Col. 0432A] formido necis, quam nostris dicitis fratribus imminere principis odio; vel ne hi qui de diversis partibus invicem inimicantur, si in unum conveniant, usque ad internecionis bella consurgant. Quae sane omnia satis videntur ad cujuspiam excusationem idonea. Verum si consideremus quantum ab humanis judicia distant divina, nihil pene reperimus quod in superno examine excusabile proferamus, ut ab animarum lucris retrahi sine periculo valeamus; non damna siquidem rerum, non malorum simultates, aut ira potentum, non ipsius salutis quoque nostrae vitaeque dispendium. In hoc quippe mercenarii a pastoribus distant quod hi, lupo veniente, dum sibi non ovibus metuunt, gregis direptionem dispersionemque contemnentes, eis relictis, effugiunt; pastores vero qui [Col. 0432B] suas diligunt oves, eas nequaquam deserunt imminente periculo, pro quibus quoque non dubitant propriae vitae subire exitium. Quapropter oportet et nos studiis pastoralis officii insistere vigilanter, atque ad Domini gloriam ovium semper suarum salutem quaerere, ad gregis custodiam socios instigare, et ut recto gressu commissis ovibus praecedant salubriter commonere. Namque si fratres nostros consideremus delinquere, et tacemus, si denique errare, et non eos ad rectitudinis semitam monendo revocare conemur, nonne et ipsi delinquimus, et errare merito judicamur? etenim qui negligit culpas emendare, committit. Et cur Heli sacerdos in Silo periit? et quid est quod Dominus loquitur per prophetam? Maledictus, inquit, qui [Col. 0432C] prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , id est verbum praedicationis a carnalium vitae interfectione. Ut autem ad id quod ad praesens premit animum et quod quasi causa est nostri sermonis veniamus, quomodo ea patienter perferre valemus quae de fratris nostri Strasburgensis episcopi moribus audivimus, et certa esse nonnulla veraci relatione cognovimus? Unde volumus atque praecipimus quatenus unum, quod apud nos adhuc manet in dubium, Simoniacae videlicet haereseos contagium, diligenter discutias, et quidquid super eo certum repereris nobis intimare non differas, quatenus, si verum fuerit, Christi Ecclesia tantis sordibus emundetur, et illius animae, ne pereat, subveniatur; si [Col. 0432D] vero (quod magis optamus) falsum, tanta infamia procul ab eo, adjuvante nos divina gratia, propellatur. Illi vero qui dicunt concilium quod vobis indiximus esse differendum, rogamus respondeant: Regii milites dudum, ut se ad bella pararent admoniti, quid tunc essent acturi, cum hostes in regia aula armis jam et igne saevirent? Dicant ergo utrum arma deberent ad ipsos hostes perturbandos et conterendos violenter corripere, an quid hostes agerent tantum inertes considerare. Quid enim aliud maligni spiritus agunt, nisi quod Christi Ecclesiam igne vitiorum incessanter devastare contendunt? Et quid regios milites, sanctos videlicet sacerdotes, oportet facere, nisi adversus eorum saevitiam clypeo charitatis munitos gladio divini verbi accinctos auctoritatis [Col. 0433A] vigore consurgere? Quod autem dicis quosdam fratres non posse ad concilium convenire ob principis inimicitiam, dicimus ei [ forte, eis, HARD., et sic in Mutin. ] sufficere, si de suis clericis dirigant, qui pro eis valeant respondere. Sed quoniam non ignoramus quod a pluribus carnalibus ac saecularibus dehorteris, ne in vinea Domini pro animarum lucris fortiter ac fideliter opereris, ne tuarum forte rerum, aut odiorum potentum discrimen incurras, te ex parte Dei omnipotentis et auctoritate beati Petri rogamus et monemus, quatenus nullius odio aut gratia, seu aliqua terrenarum rerum jactura, a rectitudinis tramite declinare praesumas; quin omnia, prout Spiritus sanctus donaverit, diligenter examines, et nobis quidquid certum constiterit quantocius [Col. 0433B] insinuare procures. Multum namque debet nobis videri pudendum, quod quilibet saeculares milites quotidie pro terreno principe suo in acie consistunt, et necis perferre discrimina vix expavescunt: et nos, qui sacerdotes Domini dicimur, non pro illo nostro rege pugnemus, qui omnia fecit ex nihilo, quique non abhorruit mortis pro nobis subire dispendium, nobisque promittit meritum sine fine mansurum. Hoc autem adhuc tuae fraternitati injungimus quatenus de Simoniaca haeresi ac fornicatione clericorum, sicut ab apostolica sede accepisti, studiose perquiras, et quidquid retroactum inveneris, legaliter punias, et funditus reseces, ac ne quidquid ulterius [ forte, ne quid ulterius, HARD., et sic in Mutin. ] fiat penitus interdicas.
[Col. 0433C] Data Romae, tertio Nonas Septembris, indictione incipiente decima quarta.
Queritur de inconstantia regis Henrici, qui cum scripsisset se occultam legationem missurum propter principes sui regni, quos magis de discordia quam de pace gaudere intelligebat, nunc mutato consilio omnia palam fieri volebat. Unde colligit illum pacem ex animo non cupere. De Gotefredo qui promissam fidem violaverat explicat quid sentiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BEATRICI duci, et MATHILDI filiae ejus, salutem et apostolicam benedictionem.
Non parum de vobis miramur quod de his quae per [Col. 0433D] vestras litteras mandastis nobis consulere decrevistis, cum constet apud vos quod idem rex duos ac nobiles ac religiosos viros ad nos ante mensem Augustum legatos miserit, qui videlicet adhuc nobiscum manent, per quos talia mandavit: Noverit vestra sanctitas, Pater, quoniam dum ego pene omnes principes mei regni de nostra magis discordia quam de mutua pace gaudere percipio, ad vos istos nuntios latenter dirigo, quos satis nobiles ac religiosos esse cognosco, et pacis bonum inter nos optare conjungi nequaquam dubito. Hoc autem quod mando, neminem scire volo praeter vos, dominam matremque [Col. 0434A] meam, atque amitam Beatricem et filiam ejus Mathildem. Me vero, adjuvante Domino, de expeditione Saxonica redeunte, alios legatos dirigam, quam familiariores ac fideliores habebo, per quos omnem vobis meam voluntatem et reverentiam, quam beato Petro et vobis debeo, significabo. Postea vero praefatis legatis dicendo mandavit quatenus non mirarentur, nec graviter ferrent quod promissos minime adhuc direxerit nuntios, eisque non fieret onerosum eos, donec ipse mitteret, praestolari, quoniam procul dubio illos missurus erat, et in eadem sententia immobiliter permanebat. Nunc autem qualiter hoc consilium versum sit, et quod facere latenter disposuerat palam fieri velit, penitus miramur, nisi quod datur intelligi, quia ipse nequaquam [Col. 0434B] hanc cupiat pacem componi, quam modo vult palam eis fieri, quibus eam antea volebat abscondi, et de quibus idem testabatur magis eos de nostra discordia quam de mutua concordia laetari. Quapropter vos scire volumus nos huic petitioni nullatenus consensuros, quoniam quod modo inventum est non videtur beato Petro ac nobis honorabile velle ejus utilitati provenire. Quod si ad prius revertatur consilium, id videtur salubrius nobisque sequendum. De consilio vero quod expetistis a nobis quid vobis sit respondendum Gotefredo nescimus, cum ille aperte infregerit quod vobis juramento promisit, nec certum quidquam de ipsius promissionibus credere valeamus. Verum si aliquod foedus, quod a sanctorum Patrum sanctione non discrepet, inire [Col. 0434C] cum eo poteritis, nobis laudandum videtur; sin autem, charitatem, qua nos Deus conjunxit, nullo modo posse dissolvi aut aliquatenus minorari, certissime apud vos constare optamus. Unde si vos dilexerit, eum diligemus, si vero ex sua culpa odio habere coeperit, sicut charissimas filias modis quibus poterimus vos diligendo, ei Deo favente, resistemus.
Data Romae, tertio Idus Septembris, indictione decima quarta.
Depositio regis Henrici filii imperatoris Henrici, et absolutio omnium qui sibi praestiterant juramentum [Col. 0433D] Hoc totum deest in Mutin. .
Beate Petre, apostolorum princeps, inclina, quaesumus, pias aures tuas nobis, etc., ut infra in concilio [Col. 0434D] Romano III.
Injuriam apostolicae sedis exaggerans, hortatur ad divinam opem implorandam, ut aut impios ad poenitentiam convertat, aut eorum consilia reprimat, eisque exemplum anathematizationis regis mittit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus qui cupiunt se annumerari inter oves quas Christus beato Petro commisit, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0434D] Omittitur tota in Mutin.; hinc septima sexta signatur. Audistis, fratres, novam et inauditam praesumptionem, [Col. 0435A] audistis sceleratam schismaticorum et nomen Domini in beato Petro blasphemantium garrulitatem et audaciam, audistis superbiam ad injuriam et contumeliam sanctae et apostolicae sedis elatam, qualem vestri patres nec viderunt nec audierunt unquam, nec Scripturarum series aliquando a paganis vel haereticis docet emersam; cujus mali etsi aliquod unquam post fundatam et propagatam fidem Christi praecessisset exemplum, omnibus tamen fidelibus pro tanto contemptu et conculcatione apostolicae, imo divinae auctoritatis, dolendum foret et gemendum. Quapropter si beato Petro claves regni coelorum a Domino Deo nostro Jesu Christo traditas esse creditis, et vobis per manus ipsius ad aeternae vitae gaudia introitum patere cupitis, cogitandum [Col. 0435B] vobis est quantum nunc de irrogata sibi injuria dolere debeatis. Nisi enim hic, ubi per discrimina tentationum vestra fides et corda probantur, socii passionum efficiamini, procul dubio non estis digni ut participes futurae consolationis et filii regni coelestem coronam et gloriam sortiamini. Rogamus igitur charitatem vestram, ut instanter divinam misericordiam implorare studeatis, quatenus aut corda impiorum ad poenitentiam vertat, aut reprimendo eorum nefanda consilia, quam insipientes et stulti sunt qui petram a Christo fundatam evertere, et divina privilegia violare conantur, ostendat. Qualiter autem aut pro quibus causis beatus Petrus anathematis vinculo regem alligaverit, in chartula quae huic inclusa est plene potestis [Col. 0435C] cognoscere.
Laetatur regem religiosis viris discordiae causam, quae inter eos intercedebat, commisisse, quorum consilio ait se eum ad Ecclesiae gremium recepturum. Hortatur ut erga Saxones devictos clementer se gerat, et in locum Herimanni depositi alium in Bambergensi Ecclesia canonice subrogandum curet.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei HENRICO regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Quando litteras tuae magnitudinis accepi, longe ab urbe maxime [ forte, maximae, HARD.] causa infirmitatis aberamus, cum quibus [ f., et ab his, sic et in Mutin. ] necessarium erat tractare quid vestrae legationi [Col. 0435D] ad plenum, sicut oportet, responderem. Vester etiam nuntius, horum videlicet portitor, ob praedictam causam aegritudinis timebat nobiscum manere. Sed quia desideramus non solum vobiscum, quem Deus in summo rerum posuit culmine, sed etiam cum omnibus hominibus pacem quae in Christo est habere, jusque suum unicuique observare, cupimus summopere corde et animo adhaerere. Novi enim (quod te credo non ignorare) quia qui Deum revera diligunt, et Romanam Ecclesiam Romanumque imperium, ad vindictam [ forte, ac vindictam, HARD.] suorum criminum non pertimescunt, inter nos pacem et concordiam inserere agendo vel orando concupiscunt. Quapropter bonam concepi fiduciam, [Col. 0436A] quia hanc nostram, imo totius Ecclesiae causam, religiosis hominibus coepisti committere, qui nos non nostra injuste diligunt, et ut Christiana instauretur religio suam [ forte, solam, HARD.] intentionem requirunt. Ego autem (ut paucis loquar) horum consilio paratus sum, Christo favente, gremium tibi sanctae Romanae Ecclesiae aperire, teque ut dominum fratrem et filium suscipere, auxiliumque prout oportuerit praebere, nihil aliud a te quaerens, nisi ut ad monita tuae salutis non contemnas aurem inclinare, et Creatori tuo, sicut te decet, non contradicas offerre gloriam et honorem. Valde quippe indignum est ut honorem, quem a conservis et fratribus nostris exigimus, Creatori et Redemptori nostro reddere contemnamus. Moveat itaque nos divina promissio, [Col. 0436B] qua dicitur: Ego glorificantes me glorificabo, et qui me contemnunt, erunt ignobiles (I Reg. II) ; et offeramus ei quod placet nobis hac in via [vita] saeculari, ut perfruamur in coelestibus dono spirituali. De superbia vero Saxonum vobis injuste resistentium, quae divino judicio a facie vestra contrita est, et gaudendum est pro pace Ecclesiae, et dolendum, quia multus Christianorum sanguis effusus est. Vos autem in talibus plus honorem Dei et justitiam ejus procurate defendere quam honori proprio providere; securius enim quilibet princeps mille impios potest causa justitiae punire quam propriae causa gloriae quemlibet Christianum gladio sternere. Omnia enim creavit et regit, qui dixit: Ego gloriam meam non quaero (Joan. VIII) . Saluti quippe nostrae tunc vere [Col. 0436C] providemus, cum in cunctis nostris actibus gloriam Dei proponimus. De Herimanno vero quondam nuncupato Bambergensi episcopo, noverit vestra sublimitas, quia jamdiu est ex quo per quemdam ejusdem Ecclesiae clericum vobis nostroque confratri Sigifredo Moguntino archiepiscopo et clericis praedictae Ecclesiae misimus per nostras litteras quod auctoritate apostolicae sedis ab omni episcopali et sacerdotali dignitate sit depositus, et anathematis vinculo alligatus, quia non timuit Simoniacae haeresi sacrilegium adjicere, sanctamque Ecclesiam sibi commissam sicut tyrannus devastare. Unde rogavimus et ex parte beati Petri praecepimus et praecipimus, ut in praedicta Ecclesia secundum Deum talis pastor ordinetur, qui quod fur et latro mactavit Deo [Col. 0436D] favente vivificet, et quod ille dissipavit valeat resarcire. Omnipotens Deus, a quo cuncta bona procedunt, meritis et intercessione beatorum apostolorum Petri et Pauli sua pietate in hac vita vos [nos] protegat, et cum dupla victoria perducat [nos] ad vitam aeternam.
Arguit eum quod, superstite episcopo canonice electo, se in illius locum intruserit. Monet ut synodum proxime habendam accedat, eique ad se venienti fidem publicam promittit, praecipiens ne interim sacros ordines suscipiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, TUDALDO [Col. 0437A] Mediolanensi clerico, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierit.
Nuntiatum nobis est a quibusdam nostris [vestris] fidelibus et tuis amicis te amicitiam nostram cupere et expetere, quam nos quidem etiam non quaesitam gratis offerimus; quaesitam vero promptissime damus, si in his quae Dei sunt, nostris monitis, imo divinae voluntati ad justitiam te acquiescere velle cognoverimus. In causa etenim quam suscepisse videris, et nostrae sollicitudini necessitatem gravioris sarcinae superaddidisti, et teipsum quibus non oportuit implicuisti; in qua nimirum causa, sicut periculosum nobis esset aliquid ultra limitem aequitatis prosequi, ita etiam justitiae regulas declinare et sub silentio dissimulare putamus. [Col. 0437B] Non autem prudentiam tuam ignorare credimus, quod ad episcopalem cathedram, in qua positus es, ante te alia quae adhuc superstes est fuerit assignata persona; quae nisi justis rationibus prius excepta fuerit, legitimum in ea tibi aut cuiquam patere locum nec canonica nec apostolica censura permittit. Nam de illo quid dicendum nobis est, qui dum honorem ejusdem sedis nefandis affectaret desideriis, quod justitia sibi denegavit sacrilega vi et armis invadere ac diripere non pepercit, quem ambitionis culpa, quam deserere noluit, usque ad justam damnationis tuae perniciem traxit? De eo nobis est sermo qui nobiscum est, quem electum in eadem Ecclesia certe cognovimus; sed cur reprobari debeat, nulla adhuc deprehendere potuimus ratione. [Col. 0437C] Quapropter, teste conscientia nostra, sincero charitatis affectu te admonemus ut si Ecclesiam diligis, et te pariter atque illam a periculo confusionis eripere cupis, ad proximam synodum, quam in prima hebdomada venturae Quadragesimae, Deo annuente, celebrare disposuimus, vel, si malles, ante synodum apostolica limina et nostram requiras praesentiam, quatenus de introitu tuo, priusquam te gravius praecipites, aequa, opitulante Deo, examinatione peracta, quod tu ipse tutum tibi fore cognoveris absque impedimento et periculo animae tuae sequi ac tenere possis. Nec dubitandum tibi credas, si huic, qui nobiscum est, dictante justitia cessandum esse perspexerimus, quin in promotione tua benevola concessione ad honorem omnipotentis Dei et beati [Col. 0437D] Ambrosii assensum pariter praebeamus et studium. Ad tollendam vero totius periculi suspicionem, securitatem tibi per manus filiarum nostrarum Beatricis et ejus filiae Mathildis promittimus, et indubitanter damus, ut nihil tibi, vel his qui in tuo comitatu fuerint, contrarietatis a nobis vel nostris inferatur; sed in rebus et personis vestris, tam in veniendo quam redeundo, tuti penitus et illaesi, Deo custodiente, maneatis, ostensa solummodo et confirmata ea quae in causa tua fuerit tenenda sententia. Interim quoque ex parte Dei omnipotentis, et apostolica beati Petri auctoritate, tibi praecipimus ut nullum de sacris ordinibus gradum recipere praesumas, sciens quoniam si non obediens nobis modo [Col. 0438A] non credideris, poenitebit te quandoque, cum tuamet praecipitatione te eo mersum videbis, unde cum volueris salvum te eripere non possis. Si qui igitur non percipientes ea quae Dei sunt, aliter tibi suggerere et persuadere incipiant, ostentantes quanta tibi sint in rege praesidia, quanta in tua nobilitate potentia, quanta etiam in civibus tuis adjutoria, tutum tibi illis credere non existimes, considerans quid Scriptura dicat: Maledictus homo, qui spem suam ponit in homine (Jer. XVII, 7) . Atque hoc in animo gerens, quod regum et imperatorum virtus, et universa mortalium conamina, contra apostolica jura et omnipotentiam summi Dei quasi favilla computentur et palea, nullius unquam instinctu vel fiducia adversus divinam et apostolicam auctoritatem [Col. 0438B] obstinata temeritate te rebellem et pertinacem fieri libeat.
Data Romae, VIII [VI] Idus Septembris [Decembris], ind. XIV.
Significat se Tedaldum in Mediolanensi Ecclesia intrusum ad synodum vocasse. Praecipit eis ne ullus audeat eum ad sacros ordines promovere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus, et episcopis coepiscopis, GREGORIO Vercellensi, CUNIBERTO Taurinensi, INGONI [HUGONI] Astensi, OGERIO Eporediensi, OPIZONI Laudensi, et caeteris [Col. 0438C] suffraganeis sanctae Mediolanensis Ecclesiae obedientibus apostolicae sedi, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse volumus de Tedaldo Mediolanensi clerico, quem rex, praeterquam nobis litteris ac legatorum verbis promiserit, in Mediolanensem Ecclesiam posuit, quod episcopalem sedem, ad quam alia prius quae adhuc superstes est fuerit assignata persona, non satis ordinate suscepisse videtur. Quod cum per quosdam fideles nostros nostram requireret amicitiam, scripsimus ei hoc nos multum velle et cupere, atque eo pacto facillimum convenire posse, si requisitis apostolorum liminibus et nostra praesentia causam promotionis suae puram atque probabilem ostendere vellet et posset. Ad quod exsequendum [Col. 0438D] amicabiliter eum vocavimus, et praefixo sibi termino ad proximam synodum venturae Quadragesimae, aut, si malit, ante synodum firmam securitatem veniendi ad nos et redeundi ex nostra parte promisimus, et dare parati sumus. Insuper etiam ne interim aliquem de sacris ordinibus gradum recipiat apostolica ei auctoritate interdiximus. Quod item et vobis per eam quam beato Petro apostolorum principi debetis obedientiam, et ex nostra quam per illum, licet indigni, suscepimus, apostolica auctoritate interdicimus ut nullus vestrum ad promotionem alicujus ordinis manum ei praesumat imponere, donec oblata nobis sua praesentia, quid de introitu ejus judicandum et statuendum sit sincera, [Col. 0439A] Deo adjuvante, possimus examinatione discernere. Quod quidem cum communi consilio et conjuncta omnium vestrorum discretione ac judicio fieri permaxime cupimus, si vel illius Ecclesiae cura, vel respectus apostolicae reverentiae, aut nostra charitas vos ad hoc negotium convocare poterit. Videte igitur ne quis vestrum contempto hoc interdictu ad illius pariter et sui periculum manum extendat, quoniam si quis, quod non credimus, in ea praesumptione se occupare proruperit, continuo se a gratia beati Petri et nostra dilectione, nec non a communione sacri corporis et sanguinis Domini sequestratum esse cognoscat. Verum id agite, id, si Dominum diligitis, efficere procurate, ut frater ille, dum potest, dum locum habet, sibi et Ecclesiae consulat, [Col. 0439B] paci vestrae et saluti tantae multitudinis hominum pene periclitantium provideat, nec suamet praecipitatione casum petens multos secum ad commune periculum trahat. In quo nunc apparebit quis sit pastor in vobis iniquitati aperte resistens, quis sit fur simulationem faciens, quis latro manifeste justitiae contradicens. Considerate ergo quomodo caute ambuletis, quia sicut durum est contra stimulum calcitrare, sic asperum est sanctae Romanae Ecclesiae contraire, cui vos tanquam matri semper oportet obedire.
Data Romae, sexto Idus Octobris [Decembris], indictione decima quarta.
Arguit quod cum excommunicatis communicet. Monet ut si ita est, ab aliquo episcopo absolutionem petat. Miratur eum litteris et legationibus devotum se erga Romanam Ecclesiam ostendere; re tamen eidem adversari, et decreta a se in synodo edita non observare. Hortatur ad veram obedientiam Romanae Ecclesiae praestandam. Demum monet ne ecclesiasticae libertati velit esse impedimento.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO regi, salutem et apostolicam benedictionem [Col. 0439D] deest et apost. bened. ; si tamen apostolicae sedi, ut Christianum decet regem, obedierit [obediat].
Considerantes ac sollicite pensantes quam districto judici de dispensatione crediti nobis per beatum Petrum apostolorum principem ministerii rationem [Col. 0439D] reddituri sumus, cum dubitatione apostolicam tibi benedictionem mandavimus, quoniam judicio sedis apostolicae ac synodali censura excommunicatis communionem tuam scienter exhibere diceris. Quod si verum est, tu ipse cognoscis quod nec divinae nec apostolicae benedictionis gratiam percipere possis, nisi his qui excommunicati sunt a te separatis et compulsis ad poenitentiam de transgressione tua condigna poenitudine et satisfactione prius absolutionem consequaris et indulgentiam. Unde excellentiae tuae consulimus ut, si in hac re te culpabilem sentis, celeri confessione ad consilium religiosi alicujus episcopi venias, qui cum nostra licentia congruam [Col. 0440A] tibi pro hac culpa injungens poenitentiam te absolvat, ut nobis tuo consensu modum poenitentiae tuae per epistolam suam veraciter intimare audeat. De caetero mirum nobis valde videtur quod toties nobis tam devotas epistolas et tantam humilitatem tuae celsitudinis per legatorum tuorum verba transmittis, filium te sanctae matris Ecclesiae et nostrum vocas in fide subjectum, in dilectione unicum, in devotione praecipuum, postremo cum omni affectu dulcedinis et reverentiae te commendas, re tamen et factis asperrimum, canonicis atque apostolicis decretis in his quae ecclesiastica religio maxime poscit te contrarium ostendis. Nam ut de reliquis taceamus, quod de causa Mediolanensi per matrem tuam, per confratres nostros episcopos quos ad te misimus, nobis [Col. 0440B] promiseras, qualiter attenderis, aut quo animo promiseris, ipsa res indicat, et nunc quidem ut vulnus vulneri infligeres, contra statuta apostolicae sedis tradidisti Firmanam et Spoletanam Ecclesiam; si tamen ab homine tradi Ecclesia aut donari potest quibusdam personis nobis etiam ignotis; quibus non licet nisi probatis et ante bene cognitis regulariter manum imponere. Decuerat regiam dignitatem tuam, cum te filium Ecclesiae confiteris, honorabilius magistrum Ecclesiae, hoc est beatum Petrum apostolorum principem intueri, cui, si de Dominicis ovibus es, Dominica voce et potestate ad pascendum traditus es, dicente sibi Christo: Petre, pasce oves meas (Joan. XVII) , et iterum: Tibi traditae sunt claves regni coelorum, et quodcunque ligaveris super [Col. 0440C] terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) . In cujus sede et apostolica administratione dum nos qualescunque peccatores et indigni divina dispositione vicem suae potestatis gerimus, profecto quidquid ad nos vel per scripta, ut nudis verbis miseris ipse recipit; et dum nos aut elementa percurrimus, aut loquentium voces auscultamus, ipse ex quo corde mandata prodierint subtili inspectione discernit.
Quapropter providendum esset tuae celsitudini, ne erga sedem apostolicam in verbis et legationibus tuis aliqua inveniretur discrepantia voluntatis, et in his, per quae Christiana fides et status Ecclesiae [Col. 0440D] ad aeternam salutem maxime proficit, non nobis, sed Deo omnipotenti debitam non denegares reverentiam, quanquam apostolis eorumque successoribus Dominus dicere dignatus sit: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X) . Scimus enim quoniam qui fidelem Deo obedientiam exhibere non renuit, in his quae sanctorum Patrum statuta sequentes dixerimus, veluti si ab ore ipsius apostoli accepisset, nostra monita servare non spernit. Nam si propter reverentiam cathedrae Moysi Dominus praecepit apostolis ut quaecunque Scribae et Pharisaei super eam sedentes dicerent observarent, non dubium est quin apostolica et evangelica doctrina, cujus sedes et [Col. 0441A] fundamentum Christus est, cui omni veneratione a fidelibus per eos qui in ministerium praedicationis electi sunt, suscipienda et tenenda sit. Congregata namque hoc in anno apud sedem apostolicam synodo, cui nos superna dispensatio praesidere voluit, cui etiam nonnulli tuorum infuere fidelium, videntes ordinem Christianae religionis multis jam labefactatum temporibus, et principales ac proprias lucrandarum animarum causas diu prolapsas, et suadente diabolo conculcatas, concussi periculo et manifesta perditione Dominici gregis, ad sanctorum Patrum decreta doctrinamque recurrimus, nihil novi, nihil adinventione nostra statuentes, sed primam et unicam ecclesiasticae disciplinae regulam, et tritam sanctorum viam relicto errore repetendam et sectandam [Col. 0441B] esse censuimus. Neque enim alium nostrae salutis et aeternae vitae introitum Christi ovibus eorumque pastoribus patere cognoscimus, nisi quem ab ipso monstratum qui dixit: Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur, et pascua inveniet (Joan. X) : et ab apostolis praedicatum, et a sanctis Patribus observatum in evangelica et in omni divinarum Scripturarum pagina didicimus.
Hujus autem decreti, quod quidam dicunt, humanos divinis honoribus praeponentes, importabile pondus, et immensam gravitudinem; nos autem magis proprio vocabulo, recuperandae salutis necessariam veritatem vocamus et lucem, non solum a te, vel ab his qui in regno tuo sunt, sed ab omnibus terrarum principibus et populis qui Christum [Col. 0441C] confitentur et colunt, devote suscipiendam et observandam adjudicamus. Quanquam hoc multum desideremus et te permaxime deceret, ut sicut caeteris gloria, honore virtuteque potentior, ita esses et in Christi devotione sublimior. Attamen ne haec supra modum tibi gravia aut iniqua viderentur, per tuos fideles tibi mandavimus ne pravae consuetudinis mutatio te commoveret, mitteres ad nos quos sapientes et religiosos in regno tuo invenire posses; qui si aliqua ratione demonstrare vel astruere possent, in quo salvo aeterni Regis honore, et sine periculo animarum nostrarum promulgatam sanctorum Patrum possemus temperare sententiam, eorum consiliis condescenderemus. Quod quidem etsi a nobis tam [Col. 0441D] amicabiliter monitus non fuisses, aequum tamen fuerat, ut prius in quo te gravaremus, aut tuis honoribus obstaremus, rationabiliter a nobis exigeres quam apostolica decreta violares. Verum quanti aut nostra monita aut observantiam justitiae feceris, in his quae postmodum a te gesta et disposita sunt declaratur. Sed quia dum adhuc longa Dei patientia ad emendationem te invitat, crescente intelligentia tua ad obedientiam mandatorum Dei cor et animum tuum flecti posse speramus. Paterna te charitate monemus, ut Christi super te imperium recognoscens, honorem tuum ejus honori praeponere quam sit periculosum [Col. 0442A] cogites, et libertatem Ecclesiae, quam sponsam sibi coelesti consortio jungere dignatus est, non jam tua occupatione impedias, sed quo maxime crescat Deo omnipotenti et beato Petro, a quibus et tua mereatur amplificari gloria, auxilium tuae virtutis fideli devotione exhibere incipias. Quod nimirum, pro collata tibi ex hostibus tuis victoria, nunc te permaxime illis debitum fore cognoscere debes, ut dum te memorabili prosperitate laetificant, ex concessis beneficiis devotionem videant. Atque hoc ut timor Dei, in cujus manu et potestate omne regnum est et imperium, praecordiis tuis altius quam nostra admonitio infigat, in mente habeas quid Sauli post adeptam victoriam, qua propheta jubente usus est, de suo triumpho glorianti, et [Col. 0442B] ejusdem prophetae monita non exsequenti acciderit, et qualiter a Domino reprobatus sit; quanta vero gratia David regem ex merito humilitatis inter virtutum insignia subsecuta fuit. Denique super his quae in epistolis tuis visa ac cognita reticemus, non antea tibi certa responsa dabimus, donec legati tui Rabbodi Adelprech [Adelprecus] et Vodescal Requos [Vodescalcus, quos] his adjunximus, ad nos reversi, super his quae illis tecum agenda commisimus tuam nobis plenius aperiant voluntatem.
Data Romae, sexto Idus Januarii, indictione decima quarta.
Potestatem facit a peccatis absolvendi Rogerium comitem una cum ejus militibus contra paganos pugnaturis, si tamen poenitentiam egerint. Monet ut ad religionem inter paganos propugnandam eosdem incitet. Paratum se ostendit Robertum ab excommunicatione absolvere, si devotum erga Romanam Ecclesiam se ostenderit. Injungit ut Balduino Melphitano episcopo post peractam poenitentiam episcopale munus reddat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ARNALDO fratri et coepiscopo ACHERUNTINO, salutem et apostolicam benedictionem.
Noverit fraternitas tua quoniam Rogerius [Col. 0441] De Rogerio qui fuit Siciliae comes Leo Ostiensis l. III, c. 15, Otto Frisingensis libro De gestis Friderici. comes, frater Roberti ducis, apostolicae sedis benedictionem et absolutionem requirit, ejusque filius vocari et esse desiderat. Quapropter pastorali [Col. 0442D] cura hoc laboris onus tibi imponimus, imo ex parte beati Petri imperamus, ut postposita omni torporis desidia illum adeas, eumque hujus nostri praecepti auctoritate fultus, si nobis parere, sicut pollicitus est, voluerit, et poenitentiam (ut oportet Christianum) egerit, ab omni peccatorum suorum vinculo, tam illum quam etiam suos milites qui cum eo contra paganos (ita tamen ut agant poenitentiam) pugnaturi sunt, peccatis maxime absolvas. Addimus praeterea ut eum pia admonitione admoneas quatenus se capitalibus criminibus custodiat, et Christiani nominis culturam inter paganos amplificare [Col. 0443A] studeat, ut de eisdem hostibus victoriam consequi mereatur. Amplius si de Roberto duce fratre suo aliquid tibi retulerit, respondeas ei quoniam Romanae Ecclesiae janua misericordiae omnibus patet, quicunque poenitentiae amore ducti offensionis scandala deserunt, et ad rectitudinis viam inoffenso pede regredi concupiscunt. Si igitur dux Robertus sanctae Romanae Ecclesiae, sicut filius, parere exoptat, paratus sum paterno amore eum suscipere, et suo consilio ei justitiam conservare, et ab excommunicationis vinculo penitus absolvere, et inter divinas oves eum adnumerare. Quod si renuerit idem Robertus dux, ut cum eo ultra communicet ex parte apostolicae sedis licentiam non poterit impetrare. Hoc etiam tuae fraternitati injungimus [Col. 0443B] ut confratri nostro Balduino Melphitano episcopo, qui correctionem universalis matris humiliter et audivit et observavit, sicut a fratribus nostris accepimus, officium episcopale hujus nostri praecepti fultus auctoritate, ex parte beati Petri, post poenitentiam datam de aliquibus excessibus, reddas et sicut ego pro illo preces confratris nostri Stephani Trojani audivi episcopi, ita ipse illum de sua salute nostri ex parte monitus audire procuret, suamque vitam semper in melius, Deo adjuvante, perducat.
Data Romae, secundo Idus Martii, indictione decima quarta.
Monet ut a schismaticis caveant, et quod eorum suasione deliquerunt corrigant; utque episcopum Tullensem, qui contra sedem apostolicam insurrexerat moneant ut pontifici obediat; quod si parere noluerit, excommunicatum illum denuntient.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus et coepiscopis UDONI Trevirensi, THEODORICO Virdunensi, et HERIMANNO Metensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras apostolicae sedis ideo vobis dirigendas esse censuimus, quia schismaticis, qui contra Dominum et auctoritatem sanctae Romanae Ecclesiae se erexerunt, non sponte vos consensisse intelleximus. Qua in re qualiter resipiscere vos oporteat, [Col. 0443D] cum eamdem quam nos habemus fidem, et de sanctorum Patrum libris scientiam habeatis, omisimus significare, sperantes fraternitatem vestras stultissimam inimicorum nostrorum praesumptionem detestari, et in ea qua debetis, et soliti estis devotione et amore sanctae apostolicae sedi fideliter uniri. Unde rogamus et admonemus ut quod schismaticorum persuasione deliquistis competenti emendatione corrigatis, ut sicut mater vestra de excessu vestro [Col. 0444A] condoluit, ita de satisfactione laetetur. Volumus etiam ut vice nostra Pipponem Tullensem episcopum admoneatis, quatenus ea quae sibi injunximus deinceps facere non omittat. Decuerat enim ut de objectis sibi debuisset respondere magis quam contra auctoritatem principis apostolorum ad defensionem iniquitatum suarum arma corripere, atque regem sollicitare id contra nos praesumere, quod nunquam licuit, neque, Deo annuente, licebit in aliquem clericorum fieri. Qui si verba exhortationis nostrae contempserit, auctoritate beati Petri eum a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi separatum esse sibimet notificetis et non solum in anima, sed in corpore ipsius principis apostolorum ultione digna fore puniendum [Col. 0443D] In cod. Mutin. post puniendum haec addunt: Verum id agite; id, si Deum diligitis, procurate; ni frater ille, dum potest, dum locum habet, sibi et Ecclesiae consulat, pari vestrae et saluti tantae multitudinis hominum pene periclitantium providere ne in suamet praecipitatione cassum petens multos secum ad commune periculum attrahat, in quo nunc [Col. 0444D] apparebit quis sit pastor in nobis iniquitati aperte resistens, quis sit fur simulationem faciens, quis latro manifestae justitiae contradicens. Considerate ergo quomodo caute ambuletis, quia sicut durum est contra stimulum calcitrare, sic asperum est sanctae Romanae Ecclesiae contraire, cui nos, tanquam matri, semper oportet obedire. .
Exponit sententiam latam in causa quae vertebatur inter Ecclesiam Rosellanam et Populoniensem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Rosellanae Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia officii nostri est discordes ad concordiam revocare, discordiam inter Rosellanam et Populoniensem Ecclesiam graviter exortam diligenti examinatione discussimus. Tandem post varias utrinque prolatas rationes claruit non solum per privilegia apostolicae sedis, verum etiam per quoddam [Col. 0444C] diffinitionis scriptum, praesentia Silvestri papae, et clericorum Romanorum judicio confirmatum, quidquid in quaestione fuerat Rosellanae Ecclesiae pertinere. Unde collaudatione tam episcoporum quam etiam Romanae Ecclesiae clericorum, praefatam litem eo tenore decidimus, ut investitura Rosellano episcopo deinceps concessa, si ante proximum Dominicae ascensionis festum aliquam scriptionem Populoniensis episcopus ostenderit, quae ostensa nobis papae Silvestri juste improbare videatur, Populoniensis episcopus ad reclamandum et renitendum licenter admittatur. Sin autem ab eadem festivitate hujusmodi controversia perpetuum silentium habeat, et Rosellana Ecclesia apostolicae sedis iterata diffinitione fulta, in perpetuum ab hac quaestione [Col. 0444D] quiescat, et insuper deinceps privilegium [ forte, per privilegium munita. HARD] diffinitionem nostram latius continens munitum, praedia, quorum lis tantis temporibus ventilata est, sine aliqua molestatione possideat.
Gratias agit de ejus observantia erga Romanam Eccleclesiam. Ostendit ideo Teutonicos et Longobardos episcopos contra se insurgere, quia eorum criminibus obviam iret. De Giraldo Sipontino episcopo respondere in aliud tempus differt.
[Col. 0445A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DOMINICO patriarchae Gradensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia matrem tuam sanctam Romanam Ecclesiam (sicut in tuis litteris continetur) te puro corde venerari, nosque pro amore apostolorum principis sincera charitate diligere profiteris, fraternitati tuae grates referimus, et rependendo vicem ejusdem dilectionis tam Ecclesiae tuae, quam tibi salvo libramine aequitatis honori vestro providere semper parati sumus. Quoniam vero mirari ac nimium te dolere [Col. 0445B] dixisti, quod Longobardi, atque nonnulli Teutonicorum episcopi in nos insaniendo tam vehementi odio inardescunt, nullius culpae nostrae conscientia inde redarguit. Sed scimus ob nil aliud eos illo conamine niti, nisi quod ex praecepto Dei atque sanctorum praedecessorum nostrorum illorum perversitatibus obviamus, eosque ad rectum tramitem justitiae reducere, si possibile esset, ex debito sollicitudinis divina dispensatione nobis superimpositae procuramus. De litteris autem a fraternitate tua nobis directis, nullo studio comperire potuimus, quod hinc illuc fuerint reportatae. Super quaestione quoque confraternitas tua de Giraldo Spontino episcopo nobis suggessit, ad praesens pro absentia episcopi vobis respondere non possumus. Cum autem venerit, Deo [Col. 0445C] concedente, causa diligenter exquisita, justitiae [ forte, justa, HARD.] providebimus. Principis vero vani negotium nulla ratione videre possumus, ut ad praesens illum quem postulat consequi possit vel debeat habere effectum.
Data Romae, indictione decima quarta.
Insinuat Normannos cupidos esse componendae pacis, seque sperare eos ad fidelitatem sancti Petri reversuros, cum Henrico quoque rege se pacem habiturum, si mores mutaverit. Hortatur ut in Ecclesiae defensione perseveret, et alios idem facere moneat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Wifredo [Col. 0445D] Mediolanensium episcopi [ Mediolanensi militi ] salutem et apostolicam benedictionem.
Quia sollicitum te de honore Christianae fidei litteris tuis significasti, aequum duximus prudentiae tuae rescribere. Scias igitur Normannos verba componendae pacis nobiscum habere; quam libentissime jam fecissent, et beato Petro, quem solummodo dominum et imperatorem post Dominum habere desiderant, humiliter satisfecissent, si voluntati eorum in quibusdam annueremus. Sed, Deo auxiliante, hoc non cum detrimento, sed cum augmento Romanae Ecclesiae in proximo speramus facere, et eos ad fidelitatem beati Petri firmiter et stabiliter revocare. Cum rege quoque Alemaniae de componenda pace multis jam vicibus quidam aures nostras [Col. 0446A] interpellaverunt, quibus nos respondimus, cum eo nos pacem velle habere, si ipse cum Deo pacem studuerit habere, et ea quae ad periculum sanctae Ecclesiae, et ad cumulum perditionis suae commisit, juxta quod saepe a nobis admonitus est emendaverit. Sed quia in potentia divinae virtutis magis quam in homine fidem, spem et omnes cogitatus nostros collocavimus, volumus ut tu etiam, quem ad confortandos Christi milites animum et fortitudinem resumpsisse intelligimus, firmiter in Deo confidas; et exspecta ejus auxilium et consolationem tibi et omnibus justitiam et legem Dei diligentibus adfuturam et diaboli membra, non nisi quantum Deus permiserit, innocentiae nostrae nocitura. Ecce diabolus palam in mundo dominatur, [Col. 0446B] ecce omnia membra sua se exaltasse laetatur; sed qui dixit: Confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI) det vobis certissimam fidem festinanter se Ecclesiae suae succurrere, et diabolum et membra ejus omnino confundere. Antiquas enim et nostri temporis considerantes permutationes probabiliter invenimus dominium diaboli tanto minus duravisse, quanto magis visum fuit exaltari, et in Christianam religionem praevaluisse. Tu itaque, charissime fili, confortare in Domino, et in potentia virtutis ejus (Ephes. VI) , et eos conforta quos in Christiana fide cognoveris permanere; eos autem qui fidem Christianam operibus negavere ut resipiscant admone, ut erubescant in servitute diaboli vivere. Quae autem hic minus scribimus, cum locuti fuerimus cum fidelibus sancti [Col. 0446C] Petri, plenius indicabimus, vobisque adjutorium, Deo favente, dare curabimus. Omnipotens Deus meritis summae dominae et beatorum apostolorum Petri et Pauli atque beati Ambrosii precibus mentes vestras illuminet, et in lege sua vos semper stabiliat, ut mereamini cum his adnumerari qui diabolum cum suis membris judicabunt et cum Christo semper regnabunt.
Data Romae, indictione decima quarta.
[Col. 0446D] Queritur de injuriis ab Aurelianensi episcopo Ecclesiae suae illatis, de illius inobedientia et Simonia. Vult eum moneat ut suae Ecclesiae satisfaciat, et, nisi paruerit, excommunicetur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei RICHERIO Senonensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatem tuam intellexisse credimus quantum injuriae Aurelianensis Ecclesiae negligentia episcopi sui, imo agente ipso, sustinuerit, et quam injuste patientia apostolicae sedis abusus fuerit; quae iniquitates suas auribus nostris delatas non solum discutere distulit, verum etiam regis Francorum eum ejicere cupientis accusationibus nullum assensum praebuit, imo quidquid in periculum suum fieri excogitaverat, studio vigilantissimae sollicitudinis impedivit. Non enim videbanter hujus accusationis [Col. 0447A] verba, etiamsi vera essent, suscipienda, neque in cum aliquid, nisi legali discussione et judicio, promulgandum. Sed ipse hujus mansuetudinis et tantae charitatis oblitus, fructum inobedientiae matris suae Romanae Ecclesiae dicitur reddidisse, privilegium venerandae memoriae antecessoris nostri papae Alexandri confringendo, et excommunicato a nobis Eurardo impudenter communicando, et non solum ipsam decaniam, sed fere omnia Ecclesiae ministeria Simoniace vendendo, a Deo suspensam, ut olim apostolicae sedis sententiam operum suorum nequitia merito videatur in se provocasse. Unde volumus religionem tuam praefatum episcopum commonere, quatenus Deo et Ecclesiae suae satisfaciat et ita emendare studeat, ut et querela clericorum omnino [Col. 0447B] sopiatur, et infamia sua ad aures apostolicae sedis ulterius super his excessibus non referatur. Quod si forte litteris nostris, quae per te sibi mittuntur, et commonitioni tuae inobediens exstiterit, auctoritatem beati Petri principis apostolorum, usque ad dignam satisfactionem a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi eum separes, quatenus quantum factis suis Dominum offenderit vel in hoc recognoscat.
Data Romae [ deest Romae], mense Aprili, ind. XIV.
[Col. 0447C] Arguit eum temeritatis, praecipitque ut canonicos et Joschelinum praeposituram, Benedictum vero canoniam possidere sinat, et pauperum canoniam restituat, donec Romam de suis criminibus rationem redditurus veniat.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei, RAINERIO Aurelianensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierit.
Graviter et usque ad ulciscendam tuae temeritatis audaciam contra te merito commoveremur, nisi apostolica mansuetudine detineremur. Ipse enim meminisse debes et potes qualiter venerandae memoriae praedecessor noster, Alexander papa decaniam [de decania] Sanctae Crucis, viso donationis tuae ex eadem praepositura decreto, illud canonicis tuis deferentibus, eis per munimina apostolicae roborationis, juxta morem tuae donationis confirmaverit, [Col. 0447D] et subscripto anathemate apostolicae auctoritatis, tam te quam omnes homines, a violentia jam dictae praepositurae per privilegium suae confirmationis compescuerit. Cujus anathema excommunicato Eurardo [Everardo] communicando, quodque etiam durius est (sicut dicitur) ab eo pretium accipiendo, temerario ausu incurrere non timuisti, et totam Ecclesiam perturbare nefario fastu superbiae ductus pro nihilo habuisti. Unde praesumptionem tuam juste quidem coercere apostolicae animadversionis vindicta deberemus, sed spe futurae emendationis adhuc excessus tuos sufferimus. Apostolica itaque tibi auctoritate praecipimus, quatenus a tanta temeritate jam animum revoces, et praedictam praeposituram canonicis, et Joschelino qui eam [Loschelino [Col. 0448A] qui etiam] ab eis habet, in tuta pacis tranquillitate possidere permittens, nullam deinceps illis molestiam inferas. Volumus enim eos sic cuncta quae illis praepositurae sunt in integrum possidere cum omni pacis quiete ut privilegium beatae memoriae praedecessoris nostri Alexandri papae, nec in minima qualibet parte videatur infringi. Quin etiam praecipimus ut abhinc usque ad festivitatem Omnium Sanctorum, tam de his quam de multis aliis quae tibi objiciuntur, rationem redditurus te nostro conspectui repraesentes, et interim haec omnia quae superius memorantur canonici et Joschelinus, quae [ forte, qui, HARD., ita et in Mutin. ] ab eis praeposituram tenet, in pace possideant, abbatiamque suam idem Joschelinus cum omnibus suis aliis rebus mobilibus [Col. 0448B] et immobilibus similiter teneat, et in pace nullam controversiam a te aliquo modo submissam patiendo possideat. Benedictus quoque canoniam suam sub eadem pacis tranquillitate interim habeat. Praecipimus etiam ut canoniam concessam alimoniae pauperum, quam ab eo usu subtractam diceris vendidisse, ad eumdem usum restituas. Si quidem his nostris praeceptis ac monitis obedienter obtemperaveris, et quae in illis continentur cuncta patienter impleveris, laetabimur propter pacem Ecclesiae, alioquin scias te ab omni episcopali officio esse suspensum, et a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi separatum.
Data Romae, mense Aprili, indictione decima [Col. 0448C] quarta.
Commendat ejus erga Romanam Ecclesiam observantiam. Hortatur ut apostolicae sedis decreta firmiter amplectatur, et Romanum ordinem observari curet. Respondet ei se velle apostolicae sedis decreta de celebrandis Ecclesiae officiis ab illis custodiri; ideo monet ut ea in Hispania et Gallicia servari curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, SIMEONI Hispaniarum episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Cognitis fraternitatis tuae litteris, gaudio sumus repleti, quoniam eam quam erga Romanam Ecclesiam fidem et devotionem geris in eis plene agnovimus, [Col. 0448D] et quod non adulterino eam more deserere, sed legitimae prolis successione amplecti desideras. Quapropter, charissime frater, necesse est ut bene incoeptum recto itinere gradiatur; nec haeretica debet pravitate minui quod apostolica constat traditione sancitum. Apostolica enim sedes, cui quamvis immeriti Deo auctore praesidemus, ipso gubernante firma permansit ab ipsis primordiis, eoque tuente illibata perpetuo permanebit, testante eodem Domino: Ego pro te rogavi, ut non deficiat fides tua; et tu, aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXIII) . His itaque fulta praesidiis Romana te cupit scire Ecclesia quod filios, quos Christo nutrit, non diversis uberibus, nec diverso cupit alere lacte, ut, secundum Apostolum, sint unum, et [Col. 0449A] non sint in eis schismata (I Cor. I) : alioquin non mater, sed scissio vocaretur. Quapropter notum sit tibi cunctisque Christi fidelibus super quibus consuluisti quod decreta, quae a nobis, imo a Romana constat Ecclesia prolata sive confirmata, in peragendis a vobis ejusdem Ecclesiae officiis inconcussa volumus permanere, nec eis acquiescere, qui luporum morsibus et veneficiorum molimine vos inficere desiderant. Nec dubitamus quod, secundum Apostolum, introeant in vos lupi graves, lupi rapaces, non parcentes (Act. XX) , quibus resistendum fortiter est in fide. Ideoque, dilectissime frater, certa et usque ad sanguinis effusionem, si opportunum fuerit, desuda. Indignum enim et pro ridiculo potest haberi quod saeculares homines, pro tam [Col. 0449B] vili pretio, tamque Deo odibili commercio, seipsos periculo ultroneos exhibeant, et fidelis quisque irruentibus cedat hostibus terga. Non enim ab eis poterit acquiri virtus qui facile corruunt quo trahuntur. Quod autem filii mortis dicunt se a nobis litteras accepisse, sciatis per omnia falsum esse. Procura ergo ut Romanus ordo per totam Hispaniam et Galliciam, et ubicunque poteris, in omnibus rectius teneatur.
Data Romae, mense Maii, indictione decima quarta.
[Col. 0449C] Cum in Africa duo tantummodo reperirentur episcopi, vult ut alium eligant, et ad se consecrandum mittant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri CYRIACO Carthaginensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras quod Africa quae pars mundi esse dicitur, quaeque etiam antiquitus, vigente ibi Christianitate, maximo episcoporum numero regebatur, ad tantum periculum devenerit, ut in ordinando episcopo tres non habeat episcopos. Qua in re maximum Christianae religionis periculum considerantes, et in maximo agro paucis operariis desudantibus, corde tenus compatientes, consuluimus vobis, videlicet tibi et illi cui nuper manum imposuimus, ut aliquam personam secundum constitutionem [Col. 0449D] sanctorum Patrum eligatis, nobisque eam litteris vestris fultam mittatis, quatenus ipso Deo cooperante, a nobis ordinato vobisque remisso, necessitati Ecclesiarum, ut sancti canones praecipiunt, episcoporum ordinationibus succurrere valeatis et ut Christiana gens quotidie gaudeat, atque proficiat pastorali regimine, et labor, qui supra vires vos opprimit, levior sit ex sociorum necessaria administratione.
Data Romae, mense Junii, indictione decima quarta.
Hortatur ad obedientiam archiepiscopi, et ad mutuam charitatem servandam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero [Col. 0450A] et populo Hipponensi in Mauritania Sitiphensi, id est in Africa, constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Servandum archiepiscopum, quem a vobis electum ad nos consecrandum misistis, juxta petitionem vestram, secundum legem nostram, divina favente clementia consecravimus, atque consecratum, nostrisque legalibus moribus, in quantum possibilitas spatiumque temporis indulsit, diligenter instructum, ad vos remisimus. Quem cum omni devotione mutuae charitatis omnique reverentia Christianae religionis rogamus ac paterna charitate vos monemus suscipere, et omnem obedientiam divinae legis vos hortamur sibi humiliter exhibere, quatenus populi [omnes populi] Sarracenorum qui circa vos sunt, [Col. 0450B] videntes sinceritatem fidei vestrae, puritatem quoque mutuae inter vos divinae charitatis ac fraternae dilectionis potius ad aemulationem, quam ad contemptum Christianae fidei, ex vestris operibus provocentur; oportet enim vos considerantes glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Agite igitur, dilectissimi filii, secundum praeceptum Domini nostri Jesu Christi, dicentis ad discipulos suos: Diligite vos invicem, sicut ego dilexi vos. Majorem charitatem nemo habet ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV; I Joan. IV) . Apostolus quoque Paulus, magister et doctor gentium, dicit: Si Dominus noster Jesus Christus ponit animam suam pro ovibus suis, ac dedit sanguinem suum redemptionem pro [Col. 0450C] multis, debemus et nos pro fratribus animam ponere. (I Tim. II; I Joan. III) . Sic itaque vos sedulos erga cultum Christianae religionis exhibete, dilectissimi atque amantissimi fratres, quatenus post hujus vitae pelagus ad portum perpetuae quietis atque aeternae beatitudinis feliciter pervenire possitis, largiente ipso Redemptore Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia [infinita] saecula saeculorum. Amen.
Scribit se Servandum episcopum juxta ejus petitionem consecrasse. Gratias agit de muneribus missis, et de captivis Christianis dimissis. Commendat quosdam ab Alberico et Cincio Romanis ad eum missos.
[Col. 0450D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei ANZIR [ANAZIR] regi Mauritaniae Sitiphensis provinciae in Africa, salutem et apostolicam benedictionem.
Nobilitas tua hoc in anno litteras suas nobis misit quatenus Servandum presbyterum episcopum, secundum Christianam constitutionem, ordinaremus; quod, quia petitio tua justa et optima videbatur, facere studuimus. Missis etiam ad nos muneribus, Christianos, qui apud vos captivi tenebantur, reverentia beati Petri principis apostolorum, et amore nostro dimisisti, alios quoque captivos te dimissurum promisisti. Hanc denique bonitatem Creator omnium Deus, sine quo nihil boni facere, imo nec cogitare possumus, cordi tuo inspiravit; ipse qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum [Col. 0451A] (Joan. I) in hac intentione mentem tuam illuminavit. Nam omnipotens Deus, qui omnes homines vult salvos facere, et neminem perire (I Tim. II) , nihil est quod in nobis magis approbet quam ut homo post dilectionem suam hominem diligat, et quod sibi non vult fieri, alii non faciat (Matth. VII) . Hanc itaque charitatem nos et vos specialibus nobis quam caeteris gentibus debemus, qui unum Deum, licet diverso modo, credimus et confitemur, qui eum Creatorem saeculorum et gubernatorem hujus mundi quotidie laudamus et veneramur. Nam sicut Apostolus dicit: Ipse est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) . Sed hanc tibi gratiam a Deo concessam plures nobilium Romanorum per nos cognoscentes, bonitatem et virtutes tuas omnino admirantur [Col. 0451B] et praedicant. Inter quos duo familiares nostri Albericus et Cincius, et ab ipsa pene adolescentia in [Col. 0452A] Romano palatio nobiscum enutriti, multum desiderantes in amicitiam et amorem tuum devenire, et de his quae in patribus nostris placuerit tibi libenter servire, mittunt ad te homines suos, ut per eos intelligas quantum te prudentem et nobilem habeant, et quantum tibi libenter servire velint et valeant. Quos magnificentiae tuae commendantes rogamus, ut eam charitatem, quam tibi tuisque omnibus semper impendere desideramus, eis pro amore nostro et recompensatione fidelitatis praedictorum virorum impendere studeas. Scit enim Deus quia pure ad honorem Dei te diligimus, et salutem et honorem tuum in praesenti et in futura vita desideramus. Atque ut ipse Deus in sinum beatitudinis sanctissimi patriarchae Abrahae post longa hujus vitae spatia te [Col. 0452B] perducat corde et ore rogamus.
[Col. 0451C] Queritur de Henrici regis perfidia, et malis quae Ecclesia ab eo patiebatur. Monet ut eum ad veram poenitentiam provocent; quod si audire noluerit, viriliter illi resistant. Eos vero qui regi adhaeserant, si resipiscere voluerint, ad Ecclesiae gremium admittant. Illos autem qui a communione regis se non subtraxerint, vitandos esse demonstrat.
GREGORIUS, episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Christo fratribus, episcopis videlicet, abbatibus atque sacerdotibus, ducibus etiam, principibus atque militibus, omnibusque Christianam fidem et beati Petri honorem revera diligentibus, in Romano imperio habitantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Gratias agimus omnipotenti Deo, qui propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum; qui ultra meritum, ultra spem etiam bonorum hominum [ forte omnium] Ecclesiam suam protegit, gubernat et defendit. Scitis enim, fratres charissimi, quia hoc periculoso tempore, quando Antichristus [Col. 0451D] in suis membris jam operatur, ubique vix aliquis solet inveniri, qui revera et Deum et honorem ejus diligat, ejus praecepta saeculari commodo et gratiae terrenorum principum praeponat. Sed ille qui non repellit plebem suam, et quotidie peccatores a sinistra in dexteram commutat, vos propitio ac sereno vultu respexit, et contra suos inimicos ad salutem multarum gentium erexit, ut magis vobis libeat in periculo transitoriae vitae consistere quam aeterni Regis gloriam et honorem humanae gratiae postponere. Haec itaque facientes, non aure surda apostolorum principem dicentem transitis [ f., auditis]: [Col. 0452B] Genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) : Obedire magis oportet Deo quam hominibus (Act. V) . Nam vestra fraternitas minime ignorat quanto tempore sancta Ecclesia inauditas pravitates et diversas iniquitates regis, et utinam Christiani, et vestri sustinuit, et quantae ruinae quantaeque calamitati, ipso antiquo hoste auctore praecedente, patuit. Cui nos fraterna dilectione et amore patris et matris ejus [Col. 0452C] ducti, adhuc in diaconatu positi admonitionis verba transmisimus, et postquam ad officium sacerdotii, licet indigni, venimus, ut respiceret summopere, et frequenter per viros religiosos procuravimus. Ipse vero quid contra egerit, et quomodo malum pro bono reddiderit, vel qualiter calcaneum suum contra beatum Petrum erigendo, sanctam Ecclesiam, quam sibi omnipotens Deus commisit, scindere procuraverit, vestra novit charitas, et per omnia mundi jam personuit climata. Sed quia nostri est officii homines, non vitia diligere, et pravis, ut resipiscant resistere, et impietates, non homines abhorrere, auctoritate beati Petri apostolorum principis monemus vos, et ut charissimos fratres rogamus, amodo studete illum de manu diaboli eruere, et ad veram poenitentiam [Col. 0452D] provocare, ut eum possimus, Deo favente, ad sinum communis matris nostrae, quam conatus est scindere, fraterna ducti charitate revocare, ita tamen ut nulla possit fraude recidiva clade Christianam religionem confundere, et sanctam Ecclesiam pedibus suis conculcare.
Quod si vos non audierit, et diabolum potius quam Christum sequi elegerit, et eorum qui pro Simoniaca haeresi jam per longa tempora excommunicati sunt consilium vobis praetulerit, divina inspirante potentia, simul inveniamus, simulque statuamus, ut Dominum homini praeponentes, universali [Col. 0453A] Ecclesiae jamjam pene labenti succurramus viriliter. Quicunque ex his resipuerit qui praedictum regem non erubuerunt omnipotenti Deo praeponere, et Christianam legem, si non verbis, operibus tamen negare, sicut dicit Apostolus: Ore quidem fatentur Deum, factis autem negant (Tit. I) ; vos fratres mei et consacerdotes illos auctoritate beati Petri suscipite, et ad gremium matris nostrae sanctae Ecclesiae reducite, ut mereamini gaudium in coelo angelis Dei innovare. In omnibus tamen, sicut decet charissimos filios, honorem pii Patris vestri apostolorum principis prae oculis habete. Quicunque autem episcoporum vel laicorum timore vel gratia humana seducti a communione regis se non subtraxerunt, sed ei faventes animam suam et illius diabolo tradere non [Col. 0453B] timuerunt, si non resipuerint et condignam poenitentiam egerint, nullam cum eis communionem vel amicitiam habeatis. Isti enim sunt qui animam suam et regis odio habent et occidunt, et regnum, patriam, Christianamque religionem confundere non erubescunt. Sicut enim nobis imminet quod per prophetam dicitur. Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, animam ejus de manu tua requiram (Ezech. III) ; et Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , id est verbum correctionis a prave viventium increpatione; ita illis imminet, si non obedierint, ira divini judicii et ultio, testante Samuele, idololatriae scelus [idololatriae sceleris]. Testis nobis est Deus, quia nulla nos commoda saecularisve respectus [Col. 0453C] contra pravos principes et impios sacerdotes impellit, sed consideratio nostri officii, et potestas, qua quotidie angustamur, apostolicae sedis. Melius est enim nobis debitam mortem carnis per tyrannos, si oportuerit, subire, quam nostro silentio, timore, vel commodo Christianae legis destructioni consentire. Sanctos quidem patres nostros dixisse scimus: Qui pravis hominibus sui consideratione officii non contradicit, consentit; et qui resecanda non aufert, committit. Omnipotens Deus, a quo cuncta bona procedunt, meritis dominae nostrae coelestis reginae ac beatorum apostolorum Petri et Pauli intercessione corda vestra confirmet et custodiat, et Spiritus sui gratiam superinfundat, ut quae sunt ei placita facientes mereamini sponsam ejus, matrem videlicet [Col. 0453D] nostram, de faucibus luporum eripere, atque ad supernam illius gloriam ab omnibus peccatis absoluti pervenire.
Data Laurenti, octavo Kalendas Augusti, indictione decima quarta.
Ostendit quicunque Henrico regi communicaverint, sive episcopi sive laici sint, excommunicatos esse; errare autem eos qui asserunt reges excommunicari non posse auctoritate et exemplis sanctorum pontificum; imo pontifices regibus longe praestare demonstrat. Asserit episcopis licentiam se impartisse eos absolvendi qui regi communicaverant; regem autem, nisi sibi prius de ejus poenitentia constiterit, se non absoluturum. Moneri praeterea vult episcopum Tullensem ab archiepiscopo Treverensi, ne in negotiis cujusdam monasterii se interponat. Quaedam praeterea de Mathilde et Gotifredo subjungit.
[Col. 0454A] GREGORIUS episcopus, servus servoruum Dei, HERIMANNO Metensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Multa interrogando a me valde occupato requiris, et nuntium qui me nimis impellat ad sui licentiam transmittis. Quocirca si non satis respondeo, patienter feras rogo. Qualiter itaque in corpore meo me habeam, vel qualiter Romani seu Nortamanni circa me suos mores ostendant, horum portitor tibi dicat. De aliis autem rebus, super quibus me interrogasti, utinam beatus Petrus per me respondeat, qui saepe in me qualicunque suo famulo honoratur [Col. 0454B] vel injuriam patitur. Episcopi namque qui sint excommunicati, sacerdotes, vel laici, non est opus ut a me quaeratis, quia indubitanter illi sunt qui excommunicato regi Henrico (si fas est dici rex) communicare cognoscuntur. Non enim verentur humanam gratiam vel timorem regis aeterni praecepto praeponere, neque timent suo favore ad iram Dei omnipotentis eumdem regem impellere. Ille quidem suis communicando familiaribus excommunicatis pro Simoniaca haeresi excommunicationem incurrere non timuit, et ut alii secum communicando excommunicentur attrahere non erubescit. De talibus quid restat ut sentiamus, nisi quod in psalmis didicimus: Dixit insipiens in corde suo: Non est [Col. 0454C] Deus (Psal. XIII) , et iterum: Omnes simul inutiles facti sunt in voluntatibus suis (Psal. LII) . Eis autem, qui dicunt: Regem non oportet excommunicari; licet pro magna fatuitate nec etiam eis respondere debeamus, tamen ne impatienter illorum insipientiam praeterire videamur, ad sanctorum Patrum dicta vel facta illos mittimus, ut eos ad sanam doctrinam revocemus. Legant itaque quid beatus Petrus in ordinatione sancti Clementis populo Christiano praecepit de eo quem scirent non habere gratiam pontificis. Addiscant cur Apostolus dicat: Habentes in promptu ulcisci omnem inobedientiam (II Cor. X) ; et de quibus dicit: Cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) . Considerent cur Zacharias papa regem Francorum deposuerit, et omnes Francigenas [Col. 0454D] a vinculo juramenti quod sibi fecerant absolverit. In Registro beati Gregorii addiscant quia in privilegiis, quae quisbusdam ecclesiis fecit, reges et duces contra sua dicta venientes, non solum excommunicavit, sed etiam ut dignitate careant judicavit. Nec praetermittant quod beatus Ambrosius non solum regem, sed etiam revera imperatorem Theodosium moribus et potestate non tantum excommunicavit, sed etiam ne praesumere in loco sacerdotum in ecclesia manere interdixit. Sed forte hoc volunt praedicti viri intelligere, quod quando Deus Ecclesiam suam ter beato Petro commisit, dicens: Pasce oves meas (Joan. XXI) , reges exceperit. Cur non attendunt, vel potius erubescendo confitentur, quia ubi Deus beato Petro principaliter dedit potestatem [Col. 0455A] ligandi et solvendi in coelo et in terra (Matth. XVI) , nullum excepit, nihil ab ejus potestate subtraxit? Nam qui se negat non posse Ecclesiae vinculo alligari, restat ut neget non posse ab ejus potestate absolvi. Et qui hoc impudenter negat, se a Christo omnino sequestrat. Quod si sancta sedes apostolica divinitus sibi collata principali potestate spiritualia decernens dijudicat, cur non et saecularia? Reges quidem et principes hujus saeculi, qui honorem suum et lucra temporalia justitiae Dei praeponunt, ejusque honorem negligendo proprium quaerunt, cujus sint membra, cuive adhaereant, vestra non ignorat charitas. Nam sicut illi qui omni suae voluntati Deum praeponunt, ejusque praecepto plusquam hominibus obediunt, membra sunt Christi; [Col. 0455B] ita et illi, de quibus supra diximus, membra sunt Antichristi.
Si ergo spirituales viri, cum oportet, judicantur, cur non saeculares amplius de suis pravis actibus constringunt? Sed forte putant quod regia dignitas episcopalem praecellat. Ex eorum principiis colligere possunt quantum a se utraque differunt. Illam quidem superbia humana reperit, hanc divina pietas instituit; illa vanam gloriam incessanter captat, haec ad coelestem vitam semper aspirat. Et addiscant quid beatus Anastasius papa Anastasio imperatori de his dignitatibus scripserit, et quid beatus Ambrosius in suo Pastorali inter has dignitates decreverit. Honor, inquiens, et sublimitas episcopalis, si regnum fulgori compares, et principum [Col. 0455C] diademati, longe erit inferius quam si plumbi metallum ad auri fulgorem compares. Haec non ignorans Constantinus Magnus imperator, non, primum sessionis, sed ultimum inter episcopos elegit locum. Scivit enim quia superbis Deus resistit, humilibus dat gratiam (Jac. IV) . Interea notum sit fraternitati tuae quia litteris acceptis quorumdam fratrum nostrorum praesulum et ducum auctoritate apostolicae sedis licentiam dedimus his episcopis excommunicatos a nobis absolvere, qui non timuerunt se a communione regis abstinere. De ipso autem rege omnino contradiximus ut nullus eum praesumat absolvere, quousque illius certa poenitentia et sincera satisfactio nobis per idoneos testes fuerit [Col. 0455D] notificata: ut simul inveniamus qualiter, si eum divina pietas respexerit, ad honorem Dei et illius salutem eum absolvamus. Non enim nos latet quod sint aliqui vestrum, qui aliqua occasione quasi a nobis accepta, timore, vel humana gratia seducti, praesumerent eum, si non contradiceremus, absolvere vulnerique pro medicina vulnus adhibere; quibus si aliqui revera episcopi contradicerent, non eos justitiam defendere, sed inimicitias exercere judicarent. Episcoporum autem, qui excommunicato regi communicare praesumunt, ordinatio et consecratio apud Deum, teste beato Gregorio, fit exsecratio. Cum enim obedire apostolicae sedi superbe contemnunt, scelus idololatriae, teste Samuele (I Reg. XV) , incurrunt. Nam si ille Dei [Col. 0456A] dicitur, qui ad ferienda vitia zelo divini amoris excitatur, profecto esse se Dei denegat, qui in quantum sufficit increpare vitam carnalium recusat. Et si ille maledictus est qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , id est praedicationis verbum a carnalis vitae interfectione, quanto amplius ille maledictus est, quid timore, vel favore impellit animam fratris sui in aeternam perditionem? Ut autem maledicti et excommunicati possint benedicere, et divinam gratiam, quam non timent operibus denegare, alicui largiri, in nullius sanctorum Patrum praecepto potest inveniri. Interea jubemus ut alloquamini venerabilem archiepiscopum Treverensem, fratrem videlicet nostrum, ut Tullensi episcopo, ne se intromittat de abbatissa monasterii [Col. 0456B] Montis Romarici, interdicat, et quidquid contra eam statuit una tecum irritum ducat. De Mathilda vero communi nostra filia et beati Petri fideli ancilla, quod vis volo, sed in quo statu sit mansura, Deo gubernante, adhuc certum non teneo. Gotifredi autem quondam illius viri indubitanter scias quod frequenter apud Dominum, licet peccator, habeam memoriam; quia non me illius inimicitia vel aliqua impedit vanitas, sed motus fraterna dilectione tua et Mathildae deprecatione illius exopto salutem. Omnipotens Deus intercessione coelestis reginae semper virginis Mariae, et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, a se illis concessa, te nostrosque omnes fratres in quocunque sunt ordine, qui Christianam defendunt religionem [Col. 0456C] et apostolicae sedis dignitatem, a cunctis peccatis absolvat, vobisque augens fidem, spem et charitatem, in suae legis defensione corroboret, ut mereamini ad aeternam pervenire salutem.
Data Tiburi, octavo Kalendas Septembris, indictione decima quarta.
[Col. 0456D] Ut regem Henricum in synodo excommunicatum, et regia dignitate privatum, si vere poenituerit, benigne suscipiant, remotis ab eo pravis consiliariis, bonis adhibitis; eo etiam monito, ne Ecclesiae libertatem impugnet. Interim ne quisquam episcopus eum absolvat, quousque apostolicae sedis consensus accedat. Quod si vere non poenituerit, eligant alium idoneum regem, quem se confirmaturum ait, de consilio tamen Agnetis imperatricis, cui se jurejurando obstrinxerant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus dilectis in Christo fratribus, et coepiscopis, ducibus, comitibus, universis quoque fidem Christianam defendentibus, in regno videlicet Teutonico habitantibus, salutem et omnium peccatorum absolutionem per apostolicam benedictionem.
Si litteras quibus Henricus dictus rex in sancta synodo judicio sancti Spiritus excommunicatus est diligenter perpenditis, quid de eo debeat fieri indubitanter cognoscetis. Ex illis enim intelligitur cur sit anathematis vinculo alligatus, et a regia dignitate depositus, et quod omnis populus quondam [Col. 0457A] sibi subjectus a vinculo juramenti eidem promissi sit absolutus. Sed quia nos contra eum non movit, Deo teste, saecularis superbia, nec vana mundi cupiditas, sed sanctae sedis et universalis matris Ecclesiae sollicitudo et disciplina, monemus vos in Domino Jesu et rogamus, sicut charissimos fratres, ut eum benigne, si ex toto corde ad Deum conversus fuerit, suscipiatis, et circa eum non tantum justitiam, quae illum regnare prohibet, sed misericordiam, quae multa delet scelera, ostendatis. Estote, quaeso, memores humanae conditionis et communis fragilitatis, nec vos praetereat pia et nobilis memoria patris ejus et matris, quibus non possunt nostra aetate ad imperii gubernacula inveniri aequales. Sic tamen adhibete vulneribus ejus oleum pietatis, ne [Col. 0457B] vino disciplinae neglecto cicatrices ejus in pejus (quod absit!) putrescant, et honor sanctae Ecclesiae Romanique imperii nostra negligentia magnae ruinae patescat. Procul ab eo pravi removeantur consiliarii, qui pro Simoniaca haeresi excommunicati non erubuerunt dominum suum propria lepra contaminare, et per diversa crimina eum seducendo ad scindendum sanctam Ecclesiam provocare, et in iram Dei et sancti Petri impellere. Adhibeantur illi consiliarii qui non sua tantum, sed eum diligant, et saeculari lucro per omnia Deum praeponant. Non ultra putet sanctam Ecclesiam sibi subjectam ut ancillam, sed praelatam ut dominam. Non inflatus spiritu elationis consuetudines superbiae contra libertatem sanctae Ecclesiae inventas defendat, sed [Col. 0457C] observet sanctorum Patrum doctrinam, quam pro salute nostra eos docuit potestas divina. Quod si de his et aliis jure ab eo exigendis nos securos modis quibus oportet reddiderit, statim volumus per vestros idoneos legatos de omnibus informari, ut quid debeat fieri communi consilio, Deo aspirante, valeat inveniri. Illud autem inter omnia ex parte beati Petri interdicimus, ut nullus vestrum eum praesumat ab excommunicatione absolvere, quousque, eis quae praediximus nobis indicatis, apostolicae sedis consensum et iteratum responsum recipiatis. De diversorum quidem diversis consiliis dubitamus, et humanam gratiam vel timorem suspicioni habemus. Quod si, exigentibus multorum peccatis [Col. 0457D] (quod non optamus), ex corde non fuerit ad Deum conversus, talis ad regni gubernacula, Deo favente, inveniatur qui ea quae praediximus, et caetera quae videntur Christianae religioni et totius imperii saluti necessaria, secreta ac indubitabili promissione observaturum promittat. Ut autem vestram electionem, si valde oportet ut fiat, apostolica auctoritate firmemus et novam ordinationem nostris temporibus corroboremus, sicut a sanctis nostris Patribus factum esse cognoscimus, negotium, personam et mores ejus, quantocius potestis nobis indicate, ut sancta et utili intentione incedentes mereamini, sicut nobis notae causae, apostolicae sedis favorem per divinam gratiam, et beati Petri apostolorum principis per omnia benedictionem. De juramento [Col. 0458A] autem quod factum est charissimae filiae nostrae Agneti imperatrici Augustae, si filius ejus ex hac vita ante ipsam migraret, non est opus adhuc dubitare quia, si nimia pietate circa filium ducta justitiae restiterit, vel justitiae favens ut abjiciatur a regno consenserit, quid restet, vos ipsi comprehendite. Hoc tamen videtur laudabile, postquam certum fuerit apud vos (ut omnino firmatum) quod ejus filius a regno removeatur, consilium ab ea et a nobis requiratur de inventa persona ad regni gubernacula. Tunc aut nostro communi consilio assensum praebebit, aut apostolicae sedis auctoritas omnia vincula quae videntur justitiae contradicere removebit. De excommunicatis autem jam me vobis dedisse licentiam, qui fidem Christianam (ut decet [Col. 0458B] episcopos) defenditis, ut absolvatis, recordor, et adhuc hoc idem confirmo, si revera resipuerint et humiliter poenitentiam egerint.
Data Laurenti, tertio Nonas Septembris, indictione incipiente decima quinta.
Cum non potuerit eorum petitioni, contradicentibus canonibus, satisfacere in ordinando archiepiscopo quodam juvene ab eis electo, ejusdem juvenis rogatu abbatem Sancti Melarii [Melanii] archiepiscopum ordinasse ait; cui eos obedire monet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Dolensi in Britannia, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0458C] Misistis ad nos quemdam juvenem, petentes vobis a nobis illum ordinari pontificem; cui quidem petitioni, quoniam sacri canones contradicunt, assensum praebere nequaquam potuimus. Nos denique cognoscentes Ecclesiam vestram diu nequissimi pervasoris tyrannide oppressam, ex debito et nostri officii consideratione, apostolico fulti praesidio, prout valemus in Domino, reformare cupimus. Quapropter, ejusdem juvenis rogatu assensuque sociorum ejus, Sancti Melarii, [Melanii sic et in cod. Mutin. ] abbatem Ivonem nomine, quem ad nos vestra legatione misistis, virum utique (ut vos bene nostis) prudentem, bonum, ornatum moribus, omnique religione dignum, vobis in Patrem [Col. 0458D] et archiepiscopum consecravimus, monentes et obsecrantes, ut sicut beati Petri apostoli, nostrique illius licet indigni famuli gratiam optatis, sic ei ut patri et rectori per omnia obedientiam exhibeatis.
Data Romae, V Kalendas Octobris, indictione incipiente XV.
Scribit se abbatem Sancti Melarii [Melanii, sic et in cod Mutin.], non approbato ob juvenilem aetatem a Dolensibus electo, in Dolensem archiepiscopum consecrasse, et pallium eidem concessisse, ea tamen conditione ut controversia discutiatur quae cum Turonensi archiepiscopo de subjectione et obedientia agebatur, usum tamen pallii illi confirmat. Praecipit ut ei tanquam archiepiscopo obedientiam exhibeant, et ad bona ecclesiae recuperanda auxilium praestent.
[Col. 0459A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Britanniae, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare vos credimus qualiter Dolensis clerus et populus ad nos direxit juvenem quemdam, satis praeclarum genere, ut audivimus, postulantes ut eum illis in episcopum ordinaremus. Cujus causam (sicut oportuit) examinantes, honestos quidem mores pro modulo aetatis suae, sed nondum satis maturos aut instructos ad portandum episcopale pondus, in eo probavimus; propter quod onerare eum tam gravi sarcina nec sibi nec nobis cautum fore pervidimus. Deo autem aspirante [Col. 0459B] adinvenimus in comitatu suo personam huic dignitati, aetate, scientia et morum gravitate multo magis congruam, videlicet Ivonem abbatem Sancti Melarii [Melanii], quem, licet invitum atque obedientia astrictum, cum multa petitione et electione illius et aliorum qui cum eo venerant, episcopum ordinavimus. Honorem quoque et usum pallii pro vestra et totius provinciae dilectione ei concessimus, eo quidem tenore ut opportuno tempore nullatenus se exhibere recuset ad discutiendam querimoniam quam confrater noster Rodulphus, Turonensis archiepiscopus, de subjectione sedis illius, et denegata sibi obedientia, jamdiu apud nostram et antecessorum nostrorum fecit audientiam. Quod si, ratione et justitia demostrante, ut ei subjecta esse debeat apparuerit, [Col. 0459C] nos quidem sanctae Turonensi Ecclesiae jus suum conservari, et debitam subjectionem a Dolensi Ecclesia exhiberi volumus, et apostolica auctoritate censemus; usum tamen pallii non minus huic suisque successoribus, donec eorum introitus et vita probabilis fuerit, concedimus atque firmamus. Sin vero ab hujus subjectionis jugo eam absolutam esse legali defensione constiterit, quaecunque sibi dignitatis privilegia de caetero competere visa fuerint, apostolica non denegabit auctoritas, atque interim, ut ei sicut archiepiscopo subjectionem et obedientiam exhibeatis, praesenti auctoritate constituimus. Hoc itaque pacto eum consecratum et ornatum ad sedem non humano consilio sed divinitus [Col. 0459D] ei assignatam remittentes, vobis valde commendatum esse volumus, ut sicut nos in eo charitatem vestram et totius provinciae principatum honoravimus, ita et vos quam pro eo suscepimus sollicitudinem et pietatis affectum nobiscum suscipiatis; ipsum quidem cum omni honore et reverentia suscipientes, et ut bona ecclesiae jam per multos annos a sacrilegis dispersa pervasoribus recupare valeat adjuvantes; quatenus illa sedes olim nobilis et potens ad gloriam pristini decoris, Deo opitulante, vestris reformetur studiis, vestrisque restituatur temporibus. Sic etenim, sic, fratres dilectissimi, vocavit nos Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0460A] ut, si in corpore dilecti Filii sui membrorum dignitatem obtinere cupimus, adinvicem etiam fraternis affectibus et officiis intimi amoris connexi simus. Agite ergo ut vestra fraternitas erga hunc fratrem et Ecclesiam sibi commissam talis existat, quatenus et apud Dominum omnipotentem pro vestrae beatitudinis praemio gloriemur, et inter tot hujus saeculi nequam confligentes turbines, de consolatione vestrae cooperationis nos non tantum, sed et mater vestra sancta et apostolica laetetur Ecclesia.
Data Romae, quinto Kalendas Octobris, indictione XV.
Rescribit, si excommunicato regi Trajectensis episcopus scienter communicarit, et sine satisfactione obierit, cum eo nec mortuo posse communicari; sin minus, illum absolvit, et sacrificia pro eo fieri optat. Rogat postremo pro Ecclesiae tranquillitate preces ad Deum effundi.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO Leodiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0459D] Vide Lambertum anno 1073. Quod de causa Willelmi Trajectensis episcopi nos consuluisti, prudentia tua non tam a nobis quam a communi sanctorum Patrum sententia indubitanter expressum addiscere et intelligere potest; quorum statuta servantes aut defendentes, si quando judicium de negotiis ecclesiasticis fecimus [Col. 0460C] vel facimus, non nova aut nostra proferimus, sed ab eis per Spiritum sanctum prolata sequimur et exercemus. Vide ergo et diligenter attende quid eorum auctoritas in eos decreverit qui, ad subvertendas sacras regulas, ad scindendam unitatem corporis Christi, quod est Ecclesia, schismaticis atque haereticis calliditatibus armati ultro contra patres insurgunt, aut scienter cum excommunicatis communicant; et non solum super hoc de quo fraternitas tua quaesivit, sed super omnibus qui in eadem causa tenentur, eorum quorum vestigia, Deo auctore, perpendimus, pro nobis responsa suscipe. Quod si nullo schismate, quod contra sanctam et apostolicam Ecclesiam praesumptum contra ultimum quemlibet Ecclesiae ministrum fieri nullatenus debuisset, [Col. 0460D] ipse aut quicunque sua sponte subscripsit, et regi excommunicato scienter communicans sine poenitentia et satisfactione discessit vel discesserit; ab illa sanctorum Patrum sententia discrepare non possumus: videlicet, quibus vivis non communicavimus, nec mortuis communicare audemus. Sin vero invitus subscripsit, et regi excommunicato juxta prohibitionem sanctorum canonum non communicaverit, apostolica auctoritate eum absolvimus, et ut orationes, sacrificium et eleemosynae pro eo Domino offerantur, non solum annuimus, sed et valde desideramus. De caetero rogamus dilectionem [Col. 0461A] tuam, ut sine intermissione orationem ad Dominum facias, et in idipsum fratres quos possis ac subditos invites atque commoneas, quatenus per misericordiam suam Ecclesiam diu et valde laborantem respiciat, et quam inter tot et tantorum turbinum fluctus miserabiliter afflictam et pene conquassatam videt, ne penitus demergatur eripiat, et ad littus tranquillitatis pro sua pietate reducat.
Data Romae, quinto Kalendas Novembris, indictione decima quinta.
[Col. 0461B] Etsi Ecclesia frequentes patiatur persecutiones a Nortmannis et Henrico rege, sperat tamen se Henricum devicturum, sicut antea Nortmannos devicerat. Nuntiat Teutonicos, nisi rex resipuerit, alium regem electuros, illosque in Domino excitat et confirmat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO, ARDERICO, WIFREDO, fidelibus sanctae apostolicae sedis, legitimis filiis Mediolanensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Manifesta Apostoli sententia est quod omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu persecutionem patiuntur (II Tim. II) . Quae sententia cum apostolica sede ad nos quasi haereditario jure pervenit, cum hinc bona Ecclesiae Nortmanni multoties perjuri conantur auferre; ex altera parte Simoniaci cum Henrico rege eorum decreta sanctorum Patrum cum [Col. 0461C] omni religione moliuntur evertere: sed confidimus in Domino, qui superbiam Nortmannorum paulo ante sub manu nostra substravit, quod adversus apostolicam sedem non diu praevalebunt. Nos tamen sacrilegae invasionis eorum nunquam erimus consentiendo participes. De conspiratione autem haereticorum et regis, quomodo a catholicis episcopis et ducibus, et multis aliis in Teutonicis partibus aperte impugnetur, vos qui illis prope estis latere non credimus. Ad tantum enim numerum fideles Romanae Ecclesiae pervenerunt, ut nisi ad satisfactionem veniat rex, alium regem palam dicant eligere, quibus nos favere servata justitia promisimus, promissumque firmum tenebimus. Vos itaque confortamini in Domino, quoniam per misericordiam [Col. 0461D] Dei prope est redemptio vestra, et ad tertium superandum non adhuc virtus Petro defecit, qui duos illos priores Widonem et Gotifredum contra Romanam Ecclesiam calcitrantes ab episcopali sede deecit.
Data Romae, secundo Kalendas Novembris, indictione decima quinta.
Ut Senensem episcopum, qui Henrico regi communicaverat, et absolutionem petierat, omnes ipsi aut duo viciniores episcopi conveniant, eique poenitentiam injungant, qua peracta se eum absoluturum pollicetur. Interim si in periculum vitae inciderit, ei absolutionem impartitur.
[Col. 0462A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, episcopis Tusciae, CONSTANTINO Aretino, RAINERIO Florentino, LEONI Pistoriensi, ANSELMO Lucensi, LANFRANCO Clusino, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare credimus fraternitatem vestram qualiter comprovincialis vester Rodulphus Senensis episcopus, hoc in anno sine nostra licentia regem excommunicatum adiens, contra omnem ecclesiasticam auctoritatem communicando cum eo, ejusdem excommunicationis laqueum incurrerit. Qua de re quanquam eum propria accuset et reum judicet conscientia, a nulla tamen communione, sicut [Col. 0462B] excommunicatum oportuerit, se abstinere curavit; sed omnia, tam in ministerio quam exteriore conversatione, praesumens, peccati sui maculas in multos dispersit, et nihil in se quod ad delictum pertineat habitu vel conversatione demonstrans, a nobis per legatos suos ad satisfaciendum de culpa recipi postulat et absolvi. Quod quidem nos minime faciendum esse judicavimus, nisi prius eum pro reatus sui poenitentia ad formam et habitudinem amissae communionis per aliquod tempus humiliatum fore cognosceremus. Proinde fraternitati vestrae scripsimus, admonentes ut eum, si potestis, omnes, aut duo de vicinioribus, in loco congruo quantocius conveniatis, et injungentes ei, prout vobis [Col. 0462C] visum fuerit, poenitentiam, ut in privatum locum se recipiat, et, sicut in sacris statutum est canonibus, a Christiana communione se abstineat, commoneatis. Ad quod si exhibere se prompta obeditione non recusaverit, et, qui culpam non cavit, ad faciendam poenitentiam pro humana verecundia sibi non pepercerit, tunc demum requisita, vel ipse, vel per legatos suos, cum testimonio litterarum vestrarum apostolica clementia, de ejus absolutione quidquid, Deo donante, dignum fore perviderimus, respondere et agere non denegabimus. Interim vero si ad periculum vitae divino judicio, quod nos non optamus, eum venire contigerit, et ad poenitentiam, sicut supra diximus, humiliatus fuerit, auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, et ea quam [Col. 0462D] nos, licet indigni, per eos suscepimus, absolutus participationem et gratiam sacrosanctae communionis accipiat.
Data Romae, Kalendis Novembris, indictione XV.
Si Aurelianensis episcopus litteras apostolicas, quibus pontifex eum ad se venire praeceperat, se non vidisse affirmaverit, ejus gesta adhuc se aequanimiter laturum; sin minus, ab omni episcopali officio et communione corporis Domini suspendit. Praecipit ut Romam ad concilium veniat, et ipsum Aurelianensem episcopum secum venire commoneat, aliosque clericos diversa jura praetendentes.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO [Col. 0463A] Senonensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Non credimus latere fraternitatem tuam quod litteris nostris Reinerium Aurelianensem episcopum commonuimus ad nos venire, quatenus de multis sibi objectis, et maxime de confusione Aurelianensis Ecclesiae, responderet. Qui ita admonitionem nostram contempsit, ut neque ipse veniret, neque aliquam rationabilem absentationis suae excusationem transmitteret; cujus ut inobedientiae plenius culpam cognosceres, exemplar litterarum quas olim sibi misimus religioni tuae ostendere curavimus. Quas i sacramento firmaverit se non vidisse, neque suo ingenio, quod non viderit, remansisse, facta sua adhuc aequanimiter ferimus. Aliter autem, secundum [Col. 0463B] tenorem hujus conditionis, jurejurando minime facto, decernimus eum ab omni episcopali officio esse suspensum, et a communione corporis et sanguinis Domini separatum, nisi forte sibi mortis periculum supervenerit. Et quia non solum necessitas et tribulatio illius Ecclesiae, verum etiam multa alia regni vestri negotia exigunt ut Romano concilio fraternitas tua interesse debeat, admonemus te ut omni remota occasione ad proximam synodum nostram venias, et jam dictum Aurelianensem episcopum tecum venire commoneas. Volumus etiam ut et is qui nunc tenet decaniam cum eodem episcopo veniat. Sed et Joschelinum qui injuste se exspoliatum, et plurima sua pro reparatione bonorum [Col. 0463C] Ecclesiae expendisse deplorat, nec non Everardum, et aliquos de clericis ostensuros tam decretum proprium episcopi, quam etiam venerandae memoriae Alexandri papae praedecessoris nostri privilegium, venire praecipimus, quatenus uniuscujusque rationem diligentissime possimus inquirere, et quae corrigenda sunt ita, Deo auxiliante, corrigere, ut quisque justitiam suam habeat, et Ecclesia omnino quiescat. Interim autem ad firmissimam et inviolabilem pacem ejusdem Ecclesiae decernimus ut illi qui nunc decaniae praeest utque ad audientiam nostram ejusdem decaniae possessio relinquatur. Joschelino vero quidquid ante initium hujus litis tenuit sine contradictione tenere permittatur. Benedicto autem non solum praebendam suam, sed etiam ea [Col. 0463D] quae occasione hujus discordiae videtur perdidisse, in integrum restituenda fore jubemus.
Data Romae IV Nonas Novembris, indictione XV.
Respondet clericos fornicarios missas celebrare non debere, sed extra chorum esse pellendos. Quod ut fiat praecipit, et Huberto cuidam archidiacono fidem non esse adhibendam, qui in haeresim lapsus fuerat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ADILAE [ADELAE], Flandrensi comitissae, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras quod quidam vestrum [Col. 0464A] dubitant utrum necne sacerdotes ac levitae, seu caeteri qui sacris altaribus administrant, in fornicatione persistentes missae debeant celebrare officium. Quibus ex auctoritate sanctorum Patrum respondemus nullo modo ministros sacri altaris in fornicatione existentes missae debere celebrare officium; quin etiam extra choros esse pellendos, quousque poenitentiae dignos fructus exhibeant. Unde apostolica tibi auctoritate praecipimus quatenus nullos eorum qui in scelere perdurant ad sacrum mysterium celebrandum suscipiatis, sed, undecunque poteritis, tales ad missas celebrandas acquiratis qui caste Deo deserviant; his talibus prorsus ab omnibus Ecclesiae beneficiis procul expulsis, neque Huberti archidiaconi verba suscipiatis, seu [Col. 0464B] aliquibus suis sermonibus faveatis, quia, ut audivi, in haeresim lapsus est suis pravis contentionibus, et ab Huberto legato hujus sanctae Romanae sedis apud Monasteriolum publice est convictus.
Data Romae, quarto Idus Novembris, indictione decima quinta.
Ut persequatur Simoniacos sacerdotes et fornicarios. Invehitur in episcopos qui apostolicae sedi inobedientes erant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROBERTO comiti Flandrensi, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0464C] Pervenit ad apostolicam sedem quod in terra tuae dominationis qui vocantur sacerdotes, in fornicatione positi, non erubescant cantando missam tractare corpus et sanguinem Christi, non attendentes quae insania quodve scelus est uno eodemque tempore corpus meretricis et corpus attrectare Christi. Quapropter ex parte omnipotentis Dei et auctoritate beati Petri apostolorum principis te rogamus ac tibi omnino praecipimus ut, ubicunque potes, huic sceleri resistere et Simoniacis contradicere nullius ratio vel gratia te possit retorquere. Qui enim dixit: Omnis qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) , nullum alicujus ordinis excepit; et quicunque vult a Patre-familias denarium accipere, procuret in vinea Domini [Col. 0464D] laborare (Matth. XX) . Haec quidem universalis mater praecipit his qui vocantur episcopi, dicere, sicut oportet; sed quales sint, a fructibus eorum potestis cognoscere, qui non per ostium ingredientes in ovile ovium, sed aliunde ascendentes fures sunt et latrones. Per ostium quippe ingreditur, id est per Christum, qui secundum sacros canones episcopus constituitur. Nam quod in divina Scriptura dicitur: Sacerdotes mali ruina populi (Ezech. XV) , in nostro tempore luce clarius comprobatur. Plurimi enim eorum qui vocantur episcopi non solum justitiam non defendunt, sed etiam ne clarescat multis modis occultare nituntur. Tales vero non episcopos, sed Christi habeto inimicos; et sicut illi non curant apostolicae sedi obedire, ita vos nullam eis obedientiam [Col. 0465A] exhibete. Nam praepositis non obedire, scelus est incurrere idololatriae (I Reg. XV) , juxta verba prophetae Samuelis, quae B. Gregorius in ultimo libro Moralium (cap. 10) , ubi de obedientia loquitur, procuravit explanare. Haec nostra verba, licet rustica, cum communi fideli nostro Ingelranno, qui diu nobiscum in sacro palatio mansit, vel cum aliis veritatis amatoribus frequenter legite, et omnes clericos et laicos ut veritatem sciant et proferant provocate, ut bona fratribus vestris nuntiantes inter angelos sortem mereamini accipere, et cum electis in coelesti patria gaudere.
Data Romae, quarto Idus Novembris, indictione decima quinta.
Nuntiat Henricum regem humillimam poenitentiam egisse, seque omnium astantium supplicationibus eum absolvisse, accepto fidelitatis juramento. Mittit exemplar jurisjurandi. In Germaniam se iturum pollicetur. Hortatur interim ut in fide et in amore justitiae perseverent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus, caeterisque principibus regni Teutonicorum Christianam fidem defendentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0465] Vide Lambertum; Bertholdum anno 1077; Leonem Ostiensem lib. 3, c. 48. Quoniam pro amore justitiae communem nobiscum in agone Christianae militiae causam et periculum [Col. 0465C] suscepistis, qualiter rex humiliatus ad poenitentiam absolutionis veniam impetraverit, et quomodo tota causa post introitum ejus in Italiam hucusque deducta sit, vestrae dilectioni sincera charitate indicare curavimus. Sicut constitutum fuit cum legatis qui ad nos de vestris partibus missi sunt, in Longobardiam venimus, circiter viginti dies ante terminum in quo aliquis ducum ad Clusas nobis occurrere debuit, exspectantes adventum illorum, quatenus ad partes illas transire possemus. Verum cum jam decurso termino hoc nobis nuntiaretur, his temporibus, prae multis (quod nos quidem credimus) difficultatibus, ducatum nobis obviam mitti non posse, nec aliunde copiam ad vos transeundi haberemus, non parva sollicitudine, quid potissimum nobis [Col. 0465D] agendum foret, circumventi sumus. Interim vero regem adventare certe cognovimus; qui etiam priusquam intrasset Italiam, supplices ad nos legatos praemittens, per omnia se satisfacturum Deo et sancto Petro ac nobis obtulit, et ad emendationem vitae suae omnem se servaturum obedientiam repromisit, dummodo apud nos absolutionis et apostolicae benedictionis gratiam impetrare mereretur; quod cum diu multis consultationibus differentes acriter eum de suis excessibus per omnes qui intercurrebant nuntios redargueremus, tandem semetipsum nihil hostile aut temerarium ostentans, ad oppidum Canusii, in quo morati sumus, cum paucis advenit, ibique [Col. 0466A] per triduum ante portam, deposito omni regio cultu, miserabiliter, utpote discalceatus et laneis indutus, persistens, non prius cum multo fletu apostolicae miserationis auxilium et consolationem implorare destitit, quam omnes qui ibi aderant, et ad quos rumor ille pervenit, ad tantam pietatem et compassionis misericordiam movit, ut, pro eo multis precibus et lacrymis intercedentes, omnes quidem insolitam nostrae mentis duritiam mirarentur, nonnulli vero in nobis non apostolicae severitatis gravitatem, sed quasi tyrannicae feritatis crudelitatem esse clamarent. Denique instantia compunctionis ejus, et tanta omnium qui ibi aderant supplicatione devicti, tandem eum relaxato anathematis vinculo in communionis gratiam et sinum sanctae matris Ecclesiae [Col. 0466B] recepimus, acceptis ab eo securitatibus quae inferius scriptae sunt, quarum etiam confirmationem per manus abbatis Cluniacensis, et filiarum nostrarum Mathildis et comitissae Adelaidae, et aliorum principum, episcoporum, et laicorum, qui nobis ad hoc utiles visi sunt, recepimus. His itaque sic peractis, ut ad pacem Ecclesiae et concordiam regni (sicut diu desideravimus) omnia plenius, Deo adjuvante, coaptare possimus, ad partes vestras data primum opportunitate transire cupimus. Hoc enim dilectionem vestram indubitanter scire volumus, quoniam, sicut in descriptis securitatibus cognoscere potestis, ita adhuc totius negotii causa suspensa est, ut et adventus noster et consiliorum vestrorum unanimitas [Col. 0466C] permaxime necessaria esse videantur. Quapropter in ea fide quam coepistis, et amore justitiae, omnes permanere studete, scientes nos non aliter regi oblatos esse, nisi quod puro sermone (sicut mihi mos est) in his eum de nobis sperare dixerimus, in quibus eum ad salutem et honorem suum, aut cum justitia, aut cum misericordia, sine nostrae et illius animae periculo adjuvare possimus.
Jusjurandum Henrici regis Teutonicorum.
Ego Henricus rex de murmuratione et dissensione quam nunc habent contra me archiepiscopi et episcopi, duces, comites, caeterique principes regni Teutonicorum, et alii qui eos in eadem dissensionis causa sequuntur, infra terminum quem dominus papa Gregorius constituerit, aut justitiam secundum [Col. 0466D] judicium ejus, aut concordiam secundum consilium ejus, faciam, nisi certum impedimentum mihi vel sibi obstiterit, quo transacto, ad peragendum idem paratus ero. Item si idem dominus papa Gregorius ultra Montes, seu ad alias partes terrarum ire voluerit, securus erit ex mei parte, et eorum quos constringere potero, ab omni laesione vitae et membrorum ejus, seu captione, tam ipse quam qui in ejus conductu et comitatu fuerint, seu qui ab illo mittuntur, vel ad eumdem quibuscunque terrarum partibus venerint in eundo, et ibi morando, seu inde redeundo, neque aliud aliquod impedimentum habebi ex meo consensu, quod contra honorem suum sit; [Col. 0467A] et si quis ei fecerit, cum bona fide secundum posse meum illum adjuvabo.
Actum Canusiae, quinto Kalendas Februarii, indictione decima quinta.
Non debere eum conqueri de pallio concesso episcopo Dolensi, cum id a se factum sit salvo Turonensis Ecclesiae jure, de quo exploratius se sententiam laturum esse affirmat, cum aut ipse in Germaniam, ut destinavit, transierit, aut archiepiscopus ipse una cum Dolensi episcopo Romam vocatus accesserit. Interim quare id fecerit, causam reddit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULPHO Turonensi archiepiscopo, salutem et apostolicam [Col. 0467B] benedictionem
Quod de consecratione Dolensis episcopi et concesso sibi honore pallii adversum nos conquereris, pro voluntate potius quam ratione facere videris, qui nos in ea re Ecclesiae cui, Deo volente, praeesse dignosceris, totius justitiae locum reservasse cognoscis. Cum enim audivimus principes illius terrae, contra antiquam et pessimam consuetudinem, pro reverentia Dei omnipotentis et apostolicae auctoritatis, ulterius in ordinandis episcopis nec dominium investiturae tenere, nec pecuniae commodum quaerere velle, atque ob hoc ad apostolicam misisse sedem, ut in praefato loco juxta sanctorum Patrum statuta legalis ordinaretur episcopus, devotioni eorum valde [Col. 0467C] congaudendum et petitionibus annuendum dignum duximus. Verum quam caute nos Turonensi Ecclesiae et ejus dignitati providerimus, in litteris illis quas ad Britannicos principes et episcopos misimus (quod et te cognovisse putamus), aptissime continetur. Quapropter fraternitas tua sine omni murmuratione discussionem et justam definitionem hujus causae exspectare non renuet, quoniam et quod factum est consideratione fecimus, et quod faciendum diligenti inquisitione, sicut res magna et ambigua postulat, pertractare et exsequi volumus. Neque id in longum, Deo providente, protelabitur, quoniam si in partes regni Teutonicorum, prout destinavimus, hoc in tempore transierimus, inde aut nosmetipsi ad vos pertransiemus, aut tales qui hanc causam sincera [Col. 0467D] exploratione discutiant atque definiant mittere procurabimus. Quod si eo modo nostrae dispositionis consilium transigi non posse contigerit, congruo tempore et te et Dolensem episcopum ad praesentiam sedis apostolicae convocabimus, et ibi causam vestram utrinque diligenter examinatam, prout sincera veritas et justitia exquisierit, ad irrevocabilem, Deo favente, finem perducemus.
Data in Longobardia in loco qui dicitur Carpineta, Kalendis Martii, ind. XV.
Ne deinceps in episcopum recipiant Robertum perjurum et Simoniacum, et ut alium legitimum pastorem eligant. Quod si quis non canonice episcopus factus sit, ipse, omnes fautores ejus, et consentientes, excommunicentur.
[Col. 0468A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universo clero et populo Carnotensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanquam id ipsum ad aures vestras pervenisse credamus, tamen, ut nulla inter vos diversi rumoris aut opinionis dissensio causam Dei impedire valeat, praesentem epistolam vobis notificare dignum duximus, quod Robertus monachus, qui ecclesiam vestram nefanda ambitione occupavit, in terribili culpa perjurii se obligavit, cum episcopatum illum haud dubie a nostro legato commonitus (sicut supra corpus beati Petri apostolorum principis juraverat) dimittere [Col. 0468B] noluit, et alia quae in eodem sacramento tenebantur infregit. Unde apostolica vos auctoritate monemus atque praecipimus, ut eum nullatenus deinceps pro episcopo aut domino habeatis, nec aliquam sibi obedientiam vel servitium exhibeatis. Verum ne Ecclesia illa diutius sine pastore remaneat, vel introitus ejus Simoniacae subreptioni ulterius pateat, eadem auctoritate vobis praecipimus ut, praemissis orationibus atque triduano jejunio cum eleemosynis, pro nullius timore vel gratia, pro nulla unquam occasione praetermittatis, quin talem vobis in episcopum eligatis, qui non aliunde sicut fur et latro, sed per ostium intrans pastor ovium vocari et esse debeat (Joan. X) . Illud enim scitote, quoniam si quis ad sedem illam contra regulam sanctorum [Col. 0468C] Patrum aspiraverit, ipsum et omnes fautores ejus vel in ea re consentientes apostolica censura et anathematis gladio feriemus, et a corpore totius Ecclesiae decidemus. Quapropter mementote quod nemo pro vobis passus, nemo pro vobis mortuus est, nisi Christus, cujus libertatem sicut dilecti filii Dei tenentes et defendentes, jugum iniquitatis aut aliquod dominium ad perditionem animarum vestrarum vobis imponi nullatenus patiamini, scientes quod nunquam vobis in hac causa apostolica deerit auctoritas et defensio.
Data Carpinetae, quarto Nonas Martii, indictione decima quinta.
Ut in Roberti locum alium a clero et populo Carnotensi canonice eligendum curent, et in episcopum consecrent; et eumdem Robertum ac Hugonem fratrem compellant restituere quae ecclesiae abstulerant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO Senonensi archiepiscopo et coepiscopis suffraganeis ejus, excepto eo qui interdictus est, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare credimus fraternitatem vestram quibus de causis Robertum monachum, aliquando dictum Carnotensem episcopum, ab episcopali sede et officio canonica et apostolica censura privavit, quanquam adhuc eamdem sedem ad confusionem suam, contra sacramentum quod supra corpus beati [Col. 0469A] Petri apostolorum principis fecit, occupare non desierit. Verum quoniam Ecclesiam illam canonicam electionem in aliquam idoneam personam facere admonuimus, admonemus et vos ut eidem electioni eam quam oportet, aut per vos aut per idoneos nuntios vestros, diligentiam adhibentes, quem electum canonice cognoveritis, et manus imponere, et in episcopum consecrare, nulla occasione recusetis, scientes quoniam si illud timore aut gratia cujusquam praetermiseritis, nos tamen inordinatum eum nullatenus relinquemus, et vos eo honore et dignitate, quam ignobiliter deserere non erubescitis, deinceps indignos fore judicabimus. Praecipimus etiam divina justitia et apostolica auctoritate ut eumdem Robertum et fratrem ejus Hugonem commoneatis [Col. 0469B] quatenus praefatae Carnotensi Ecclesiae et clericis ejus, quae abstulere, omnino restituant, et deinceps nullam eis injustitiam facere praesumant. Quod si infra tres hebdomadas postquam hanc epistolam videritis adimplere contempserit, usque ad dignam satisfactionem et emendationem eos a liminibus ecclesiae veluti raptores et sacrilegos exterminate.
Data Carpinetae, quarto Nonas Martii, indictione decima quinta.
[Col. 0469C] Salutem et benedictionem tanquam excommunicatis illis non mittit. Praecipit ut coram Diensi episcopo compareant, ut discutiatur causa quae inter ipsos et Viennensem archiepiscopum de jurisdictione cujusdam loci vertebatur, eique nec non Viennensi episcopo in omnibus obsequentes se exhibeant; sin minus, eorum contumaciam impunitam se non praetermissurum minatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Romanensibus clericis.
Quod salutem et apostolicam benedictionem vobis ex more non mittimus, propter excommunicationem, quam pro culpis vestris incurrere non timuistis, sicut sacra praecepit auctoritas, praetermittimus. Scribere tamen vobis et admonere super his quae ad correctionem vestram pertinent, ipsa apostolica [apostolici] moderaminis mansuetudo et [Col. 0469D] consueta pietas a nobis exigit. Conqueritur enim adversum vos confrater noster Wormundus [Wormandus], venerabilis Viennensis archiepiscopus, quod ei antiquam debitam potestatem loci vestri contradicere praesumpseritis, quam ab initio proprii juris Viennensis Ecclesiae exstitisse, et hactenus sub dispositione suorum antecessorum fuisse non ignoratis, indicans etiam vos hanc contradicendi sibi occasionem irrationabiliter et callide praetendere, ut idem locus juris S. Petri et sub ejus dominio, nescio quibus auctoribus vel concessionibus, esse debeat. Unde et nos causam istam multo cautius oportet attendere, et qualiter rectissime discutiatur providere, ut nec apostolicae sedi, nec Viennensi Ecclesiae alicujus praejudicii aut incommoditatis gravamen [Col. 0470A] videamur inferre. Nam sicut sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae jura et dignitates suas conservari cupimus, ita et membris ejus, videlicet caeteris Ecclesiis, ex hujus providentia et auctoritate oportere dignissimum esse perpendimus. Quapropter apostolica vos auctoritate monemus, atque praecipimus, ut ad discutiendam causam istam confratri nostro Hugoni venerabili Diensi episcopo, cui et vicem nostram in aliis commisimus, sine omni contradictionis mora vos repraesentetis, et quidquid ipse super hac re justum fore providerit atque judicaverit, obedienter exsequi nullatenus praetermittatis; exhibentes etiam vos in omni obedientia et humilitate eidem vicario nostro et praefato Viennensi archiepiscopo, ad satisfaciendum super his quibus [Col. 0470B] vos reprehensibiles et merito corrigendos appellaverint. Videte ergo quam attentis auribus et obedientibus animis nos in his omnibus audiatis; scientes quoniam si denuo ad nos vestrae inobedientiae et temerariae resultationis contumacia perlata fuerit, inultam eam et condigna severitate impunitam nullatenus apostolica dissimulabit auctoritas, et introitu ecclesiae vestrae omnibus hominibus praesenti auctoritate prohibito, eam etiam quam praefati fratres nostri ultionis in vos sententiam et judicium exercuerint, perurgenti in vos districtione ratum ac firmum esse censemus.
Data apud castrum quod dicitur Carpum, XIV Kal. Aprilis, indictione XV.
Causam Dolensis episcopi propter ejus scelera ab episcopatu ejecti ita tractatam fuisse, ut accuratius tractari non posse videretur. Ejus tamen precibus legatos destinasse, qui eam iterum in eadem ecclesia pertractent, in quorum determinatione eum acquieturum non dubitat. Ad ejus gloriam se paratum ostendit; caetera Huberto legato se in mandatis daturum, cui fidem adhibeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WILLELMO regi Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Causam unde nos in litteris vestris rogastis, ita jam ad extremum deductam esse putavimus, ut [Col. 0470D] nihil in ea quod ulterius retractandum esset restare videretur. Nam cum in Dolensi ecclesia episcopum ordinavimus, ita hunc pro quo excellentia vestra intervenit ad dejectionem suam ex propriis facinoribus, et ad ultimum ex inobedientia se praecipitasse, non solum per clericos et religiosas personas illius Ecclesiae, sed etiam per legatum nostrum Leuzonem monachum, intellexeramus, ut magis sibi de malis in Ecclesiam commissis et corruptissima vita sua timendum et plangendum, quam pro recuperatione episcopatus proclamandum, aut quidquam sperandum fore judicaremus. Attamen ne deprecationem vestram sine ea qua oportet cura et benignitate suscepisse videamur, et, si aliquis per subreptionem, quod non credimus, nos fefellit, ad inquirendum et [Col. 0471A] corrigendum minus solliciti inveniamur, legatos nostros, videlicet confratrem nostrum Hugonem venerabilem Diensem episcopum, et dilectum filium nostrum Hubertum sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconum, et ipsum etiam Leuzonem monachum, si ereptum ab infirmitate poterimus illuc mittere, decrevimus, qui causam diligenti inquisitione discutiant, et, si quid in ea dictante justitia mutandum vel emendandum fuerit, consequenti ratione et auctoritate exsequi studeant. Nusquam enim hoc negotium rectius aut diligentius quam in eadem ecclesia pertractari posse videtur, ubi et hic et illi praesentes esse valeant, et vestri etiam interesse fideles, qui rationem et justitiam plene percognitam certis assertionibus vobis indicare queant. Nec dubitamus [Col. 0471B] equidem quin vestra celsitudo diffinitioni justitiae concorditer acquiescat, quoniam licet in vobis per misericordiam Dei multae et egregiae sunt virtutes, haec tamen est praeclara et famosissima, et quae gloriam vestram Deo praecipue commendat et hominibus, quod justitiam, quam vos facere prompti estis, aliis etiam facientibus diligitis atque probatis. De caetero scitote eminentiam vestram, et saepe cognitam devotionem ejus, nobis gratissimam fore, qui et vos ipsos, et quidquid ad gloriam sublimitatis vestrae Deo auctore proficere potest, semper in corde et visceribus nostris cum magno desiderio et affectu intimae charitatis amplectimur, et ad voluntatem vestram in omnibus quae apud nos impetrare quaesiveritis, [Col. 0471C] quoad possumus, et secundum beneplacitum Dei, nos audere cognoscimus, flecti et annuere parati sumus. Quia vero praefatum filium nostrum Hubertum ad vos usque dirigere destinavimus, plura vobis scribere non necessarium duximus; quoniam, in omnibus quae ex nostra parte vobis refert, ipsum quasi certissimam epistolam nostram et verba nostra fideliter continentem fore nec nos dubitamus, nec vestram excellentiam dubitare volumus. Deus autem omnipotens meritis et intercessionibus apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum suorum, tibi et serenissimae reginae Mathildi uxori tuae, et clarissimis filiis vestris omnium peccatorum vestrorum indulgentiam et remissionem et absolutionem tribuat; et cum vos de rebus mundanis [Col. 0471D] eximi jusserit, ad aeternum regnum suum et veram gloriam transire faciat.
Data Bibianelli, XII Kal. Aprilis, ind. XV.
Confirmat excommunicationis sententiam a Diensi episcopo legato latam in Stephanum Aniciensis Ecclesiae invasorem; ideo ab omni sacramento praestito eos absolvens, praecipit ne ei amplius obedientiam exhibeant, et ut alium pastorem eligant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Aniciensibus canonicis.
Notum est vobis qualiter Stephanus Aniciensis Ecclesiae invasor et Simoniacus, despecto sacramento quod nobis super corpus sancti Petri de liberatione [Col. 0472A] ejusdem ecclesiae fecerat, eam occupare et tyrannica oppressione affligere non cessat. Unde scire vos volumus quia sicut confrater noster Hugo Diensis episcopus, cui vices nostras in Galliarum partibus agendas commisimus, illum excommunicavit, sic et nos excommunicavimus, et a gremio sanctae Ecclesiae separavimus. Quapropter apostolica auctoritate praecipimus vobis ut, colla vestra de sub jugo ejus excutientes, ne illi, adhaerentes diabolo, cujus ipse membrum factus est, serviatis, sed ab illo sicut ab excommunicato oportet caveatis, et de excommunicatione, quam incurristis, coram praedicto Diensi episcopo satisfacientes, ipsius consilio pastorem vobis secundum Dominum eligatis. Quod si feceritis, ab omni sacramento et obligatione [Col. 0472B] quam praefato Simoniaco contra Dominum fecistis ex parte sancti Petri vos absolvimus. Si vero etiam nunc nostrae salutari jussioni recalcitrare praesumpseritis, pari vos anathemate condemnatos sciatis.
Data Bibianelli [Biblianelli, et sic semper ] decimo Kalendas Aprilis, indictione decima quinta.
Confirmat sententiam in Aniciensem episcopum latam, ut in superiori epistola. Excommunicat praeterea omnes qui consilium ei dederint ut in sua haeresi permaneat. Prohibet quoque oblationes in eadem ecclesia fieri, quandiu ab eo detineatur.
[Col. 0472C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis Galliarum episcopis, et cunctis ordinibus sub eis constitutis, quibus pro merito debetur, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse volumus charitati vestrae quod Stephanus, Aniciensis ecclesiae invasor et Simoniacus, juravit nobis super corpus beati Petri ut ecclesiam ipsam dimitteret, et pastorem in ea secundum Dominum eligere atque constituere per fidem adjuvaret, quandocunque legatus apostolicae sedis cum litteris nostris id eum facere per sacramentum moneret. Postea vero commonitus a confratre nostro Hugone Diensi episcopo hujus specialiter negotii litteras a nobis habente, quamvis eidem vices nostras in Galliarum partibus commisissemus, Ecclesiam [Col. 0472D] non cessat opprimere, et filios ejus duplici contritione, corporali scilicet et spirituali, conterere. Unde excommunicationem, quam praedictus legatus noster super eum fecit, nos confirmamus, ipsumque, et omnes qui deinceps consilium ei dederint ut in hac haeresi permaneat, ex parte Dei et sancti Petri anathematizamus, donec resipiscant. Contradicimus etiam ut nullam pecuniam aliquis offerat in podio Sanctae Mariae, sive ad altaria, sive ad manus sacerdotum, donec ecclesia liberetur a tam impia oppressione, quia oblationes fidelium praedictum Stephanum a Deo apostatare atque contra eum faciunt superbire. Vobis autem, fratres coepiscopi, hanc excommunicationem atque contradictionem in parochiis vestris per diversa loca recitare. [Col. 0473A] et ex parte vestra confirmare, apostolica auctoritate praecipimus.
Data Bibianello, decimo Kalendas Aprilis, indictione decima quinta.
[Col. 0473B] Walterum quemdam ab archiepiscopo Remensi excommunicatum, et a se sub cautela absolutum, ab archiepiscopo, si culpa vacaverit, absolvi jubet. Quod si ille facere noluerit, vult ut ipse absolvat; si vero in culpa fuerit, ad satisfactionem coarctet. Eodem quoque pacto Azonem quemdam canonicum absolvat; monachis Sancti Lamberti, qui extraneo abbati obedire noluerant, excommunicationis sententiam relaxet; et Cameracenses, si hominem ideo combusserint, quia Simoniacos et fornicarios missas celebrare non debere assereret, excommunicet, seque Ecclesiae fidelem ministrum exhibeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, JOSFREDO Parisiacensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Vir iste videlicet praesentium portitor Walterus de Duaco ad nos veniens, multis supplicationibus nobis institit, quatenus ei per apostolicae pietatis misericordiam consilium absolutionis nostro interventu impenderemus apud confratrem nostrum Rhemensem archiepiscopum, qui eum excommunicaverat: indicans nobis quod de causa propter quam excommunicatus sit multotiens ad disceptationem et faciendam justitiam ante excommunicationem et post excommunicationem se paratum obtulerit. [Col. 0473C] Verum, quia relationi suae sine legitima discussione credere non satis cautum aut rationabile putavimus, definitam sententiam pro ejus absolutione dare noluimus, eam solummodo misericordiam ex gratia et indulgentia apostolorum Petri et Pauli, ad quorum limina veniebat, sibi concedentes, ut in eundo et redeundo sacrae communionis licentiam haberet, usque in octavum diem postquam rediret ad patriam. Caeterum, ne diutius aliqua indigna occasione sub excommunicationis nexibus teneatur, apostolica te auctoritate monemus ut, fultus his litteris nostris, archiepiscopum convenire studeas, et, perquisita ac cognita mera hujus negotii veritate, si iste aut pro sua innocentia aut congruae satisfactionis [Col. 0473D] exhibitione tibi absolvendus videbitur, continuo archiepiscopum ut eum sine contradictione absolvat ex nostra parte commoneas: qui si aliqua hoc excusatione renuerit, tu ipse eum nostra vice absolvere nullatenus praetermittas. Si vero istum in culpa esse, et quod justum fuerit exsequi nolle constiterit, usque ad dignam satisfactionem sub excommunicationis vinculo coarctari debere decernimus. Praeterea Azo quidam canonicus ecclesiae sancti Amati de praenominato loco, pro quodam dicto, licet vero, nimis leviter et irreverenter prolato, a consortio fratrum se ejectum esse innotuit. Quem similiter apostolicae miserationis clementiam pro sua reconciliatione implorantem itidem tibi committimus, ut si alia eum culpa damnationi magis [Col. 0474A] debita non accusat, pro hac in capitulo fratrum claustrali disciplina correctum, et poenitentia castigatum, in societatem fratrum ad proprium locum cum charitate recipi facias. Est et alia causa quam cum omni sollicitudine te suscipere et peragere volumus, videlicet duorum fratrum monasterii sancti Remigii, Roberti et Lamberti, qui se ab archiepiscopo idcirco excommunicatos, et, excaecato quodam fratre eorum laico, omni miseria circumventos esse dicunt: quoniam cuidam extraneo abbati interventu pecuniae, et omnino contra regulam sancti Benedicti et auctoritatem sanctorum Patrum, indigne illis et praefato monasterio pro abbate apposito obedire, et sub ejus regimine in eodem coenobio manere noluerint: nec in his omnibus quidquam [Col. 0474B] eis profuisse pro confusione monasterii, et habenda justae defensionis suae licentia, ad audientiam sedis apostolicae proclamasse. Quod si ita est, quam graviter archiepiscopus in hac causa, maxime de contemptu apostolicae auctoritatis, se culpabilem fecerit, tu ipse perpendero potes. Quapropter de his et de multis aliis aptioris loci et temporis opportunitatem conveniendi eum, Deo auxiliante, praestolantes, illud ad praesens tuae fraternitati committimus, et apostolica auctoritate praecipimus, ut eum, omni occasione remota, sententiam excommunicationis, quam in praefatos monachos protulit, relaxare commoneas, et eos deinceps sine omni infestatione et periculo in pace manere dimittat: recognoscens, et superni judicis judicium timens quod eis tanta mala [Col. 0474C] sine deliberatione justitiae sub appellatione apostolicae sedis fecerit. Si vero eum in hac re pro sua magnitudine et arbitrio contradicentem et minus obedientem inveneris, tu ipse fultus nostra auctoritate eos absolvas, et abbatem illum, qui praefatum monasterium sancti Remigii nefanda ambitione occupasse dicitur, ita commoneas, ut aut in partibus illis confratri nostro Hugoni venerabili Diensi episcopo, cui vices nostras commisimus, aut aliis legatis nostris, si eos in Gallia synodum celebraturos cognoverit, se repraesentare pro reddenda ratione sui introitus nullatenus praetermittat, aut ad nos in proxima festivitate omnium sanctorum veniat: commonitis etiam fratribus ejusdem monasterii, qui adversus eum de causa illicitae subreptionis suae in [Col. 0474D] abbatiam conqueruntur, ut et ipsi secundum praescriptam terminationem ad discutiendum hoc negotium se praesentes exhibeant. Item relatum nobis est Cameracenses hominem quemdam flammis tradidisse, eo quod Simoniacos et presbyteros fornicatores missas non debere celebrare, et quod illorum officium minime suscipiendum foret, dicere ausus fuerit. Quod quia nobis valde terribile, et, si verum est, omni rigore canonicae severitatis vindicandum esse videtur, fraternitatem tuam sollicite hujus rei veritatem inquirere admonemus: et, si eos ad tantam crudelitatem impias manus suas extendisse cognoveris, ab introitu et omni communione ecclesiae auctores pariter et complices hujus [Col. 0475A] sceleris separare non differas, et nobis hujus rei certitudinem, nec non quidquid de superioribus causis effectum fuerit, per litteras tuas quam citissime possis indicare stude. De caetero rogamus te et multum admonemus ut omnibus confratribus et coepiscopis tuis per totam Franciam ex apostolica auctoritate significes, quatenus et illis sacerdotibus qui a turpitudine fornicationis cessare noluerint, officium sacris altaribus ministrandi penitus interdicant, et tu ipse in omni loco et conventu id praedicare non cesses. Et si in hac re aut episcopos tepidos, aut illos qui sacrorum ordinum nomen et officium indigne pro supradictis criminibus usurpare praesumunt, rebelles esse cognoveris, omni populo, ne eorum ulterius officium suscipiat ex parte beati [Col. 0475B] Petri et nostra apostolica auctoritate ubique interdicas, ut vel hoc modo confusi ad emendationem vitae suae, et ad castitatem religiosae continentiae, redire cogantur. Age ergo ut sancta et universalis mater Ecclesia te fidelem ministrum et cooperatorem nostrae, imo apostolicae, sollicitudinis, Deo adjuvante, cognoscat, et nobis, quod valde desideramus, de libertate et fructu tui sacerdotalis officii ad praesens gaudere, et in posterum per misericordiam Dei confidenter sperare posse proveniat.
Data Bibianello, VIII Kalendas Aprilis, indictione XV.
Committit ei causam inter episcopum Leodiensem et abbatem Sancti Laurentii, qui a dicto episcopo de monasterio suo ejectus ad sedem apostolicam appellaverat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERIMANNO Metensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Praesentium portitor litterarum Vulpodo abbas monasterii sancti Laurentii Leodii ad nos veniens multis supplicationibus nos exoravit quatenus eum apud episcopum Leodiensem, qui eum de monasterio suo ejecerat, ut clementius in illum ageret, apostolicis interventibus juvaremus: tantum nobis de causa sua indicans quod de objectis sibi respondere paratus fuerit; sed legales respondendi et expurgandi [Col. 0475D] se inducias habere nullatenus potuerit, quanquam eas sub vocatione divini nominis et respectu beati Petri quaesierit. Episcopus autem prius nobis in epistola sua quaedam indigna de ejus actibus indicaverat. Ut igitur in hac ambiguitate neutri quod justum est denegare videamur, fraternitatem tuam rogamus, et apostolica auctoritate ut hanc causam suscipiat admonemus, et eam diligenti inquisitione percognitam eo ordine quo canonica instituta praecipiunt tractari et definiri faciat: procurans equidem ut iste cum tanto moderamine et sibi conservata justitia ad audientiam admittatur, quatenus non incassum apostolicam misericordiam et ejus suffragia quaesisse videatur.
[Col. 0476A] Data Bibianello, octavo Idus Aprilis, indictione decima quinta.
Praecipit ut congregata synodo episcoporum Franciae causa Cameracensis electi discutiatur, qui post sui legitimam electionem investituram ab Henrico rege acceperat, ignorans et regem excommunicatum, et hujusmodi investituram a pontifice prohibitam. Quod si ita esse jurejurando affirmaverit, ejus electionem confirmat: vultque ut in concilio causae nonnullarum Ecclesiarum definiantur, Cluniacensis abbas ad synodum vocetur pro Arvernensis Ecclesiae causa; et inter caetera decretum de non accipiendis investituris a laicis promulgetur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI [Col. 0476B] venerabili Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Gerardus Cameracensis electus ad nos veniens qualiter in eadem Cameracensi Ecclesia ad locum regiminis assignatus sit prompta nobis confessione manifestavit, non denegans post factam cleri et populi electionem donum episcopatus ab Henrico rege se accepisse: defensionem autem proponens, et multum nobis offerens, se neque decretum nostrum de prohibitione hujusmodi acceptionis, nec ipsum Henricum regem a nobis excommunicatum fuisse, aliqua certa manifestatione cognovisse. Cui cum nos congruis rationibus ostenderemus quam grave esset, etiam omni ignorantia eum excusante, sanctae apostolicae sedis synodale decretum transgredi, [Col. 0476C] et hujusmodi participatione cum homine excommunicato commaculari, ad satisfaciendum promptus donum quod accepisse visus est continuo in manus nostras refutavit, et omnino causam suam nostro judicio cum sui ipsius ad omnem voluntatem nostram subjectione et obauditione reliquit. Pro cujus humiliatione, et maxime quoniam canonicam electionem in eo praecessisse audivimus, ad misericordiam moti sumus, et, confisi in testimonio quod nonnulli confratrum nostrorum episcoporum cum multis pro eo supplicationibus ad nos per epistolas suas direxerunt, videlicet quod ejus praecedens vita et conversatio multum honesta et laudabilis fuerit, ad promotionem ejus discretae moderationis consideratione assensum praebere non indignum [Col. 0476D] duximus. Attamen ne istud aliis, quorum causa et conversatio huic longe dissimilis et impar constiterit, ad exemplum vel occasionem quaerendae misericordiae in posterum fore debuisset, illud constituimus, ut coram te et confratre nostro Remensi archiepiscopo et aliis comprovincialibus episcopis ita se per sacramentum purgare debeat, quod ei ante acceptionem illam, et, ut dicitur, investituram episcopatus regem excommunicatum fuisse, et illud decretum nostrum de prohibitione hujuscemodi investiendi et accipiendi Ecclesias, neque per legatum nostrum, neque ab aliqua persona quae se his statutis interfuisse et ea audisse fateretur, significatum et indubitanter notificatum fuerit. Quapropter admonemus [Col. 0477A] fraternitatem tuam ut concilium in partibus illis convocare et celebrare studeas, maxime quidem cum consensu et consilio regis Francorum, si fieri potest. Si autem aliqua occasione in id consentire noluerit, in Lingonensi Ecclesia conventum celebrandi concilii instituas, atque hoc cum consilio et prudenti dispositione fratris nostri Lingonensis episcopi facias; sciens quoniam in omnibus fidelem adjutorem et cooperatorem non solum nobis, sed et ibi [ forte, tibi. HARD.], et omnibus legatis nostris se deinceps fore promisit, et nos in eo multam spem habemus et fiduciam. Comes etiam Tebaldus per legatos suos eamdem nobis promissionem fecit, ut si rex legatos nostros recipere nollet, ipse cum summa devotione reciperet, et eis omnem quam posset aptitudinem [Col. 0477B] celebrandi synodum, et ecclesiastica exquirendi negotia, locum, consilium auxiliumque daret. Stude ergo ut praefatum confratrem nostrum Lingonensem episcopum convenias, et communi consilio ubi vobis melius videbitur, synodum instituite, et convocatis illuc archiepiscopo Remensi, et caeteris quotquot possis archiepiscopis et episcopis Franciae, primo omnium causam supra memorati Cameracensis electi discutere studeas, videlicet ut secundum praescriptam sacramenti determinationem se coram omnibus expurget; et insuper, ne in mortem illius qui in ignem projectus est consenserit, in eodem se sacramento defendat. Quod si factum fuerit, praecedentem ejus electionem confirmandam [Col. 0477C] esse apostolica moderatione decernimus, et te cum confratre nostro Remensi archiepiscopo de ejus consecratione, prout oportet, statuere volumus, nisi forte alia sibi quae nos ignoramus obstiterint; quae tamen in providentia vestra examinanda relinquimus. Illud vero commune malum pene totius terrae, videlicet quod altaria venduntur, et quod iste etiam in officio sui archidiaconatus se fecisse non denegat, ne deinceps fiat, tam huic, quam caeteris omnibus, interdicito. De caetero admonemus dilectionem tuam, ut reliquas causas et negotia, videlicet Catalaunensis episcopi, Carnotensis Ecclesiae, Aniciensis, Arvernensis, nec non monasterii Sancti Dionysii, et alia quae necessaria ecclesiasticae religioni apparuerint pro commissa tibi vice nostra, quantum Deo auxiliante [Col. 0477D] potueris, ita diligenter tractare et ad finem perducere studeas, quatenus in eis nostra deinceps possit sollicitudo et longa fatigatio sublevari. Volumus etiam ut fratrem nostrum Hugonem venerabilem Cluniacensem abbatem tecum synodo interesse ex nostra parte convitare rogando et multum instando procures, cum propter alia multa, tum maxime ut causa Arvernensis Ecclesiae competenti et firma determinatione cum Dei et illius adjutorio finiatur. Confidimus enim in misericordia Dei, et conversatione vitae ejus, quod nullius deprecatio, nullius favor aut gratia, nec aliqua prorsus personalis acceptio eum a tramitte rectitudinis dimovere poterit. Si igitur divina elementia huic nostrae dispositioni [Col. 0478A] effectum dederit, inter caetera quae tua fraternitas agenda suscepit hoc attentissime perpendat et exsequi studeat, ut congregatis omnibus, et in conventu residentibus, manifesta et personanti denuntiatione interdicat ut, pro conservanda deinceps in promovendis episcopis canonica et apostolica auctoritate, nullus metropolitanorum, aut quivis episcoporum, alicui, qui a laica persona donum episcopatus susceperit, ad consecrandum illum imponere manum audeat, nisi dignitatis suae honore officioque carere et ipse velit. Similiter etiam ut nulla potestas, aut aliqua persona, de hujusmodi honoris donatione vel acceptione ulterius se intromittere debeat. Quod si praesumpserit, eadem sententia et animadversionis censura quam beatus Adrianus [Col. 0478B] papa, in octava synodo (an. 22), de hujusmodi praesumptoribus et sacrae auctoritatis corruptoribus statuit atque firmavit, se astrictum ac ligatum fore cognoscat. Quo capitulo scripto, atque in praesentia omnium lecto, ad collaudationem et confirmationem ejus universum coetum illius consessus admoneas. Eos autem qui post recensitam a nobis hujus decreti auctoritatem investituram episcopatus per manus saecularium dominorum et potestatum susceperunt, et qui eis in ordinationem manum imponere praesumpserunt, ad nos super hac re rationem reddituros venire apostolica auctoritate commoneas atque praecipias.
Data juxta Padum, in loco qui dicitur Ficarolo, [Col. 0478C] quarto Idus Maii, indictione decima quinta.
Ut ab Henrico et Rodulpho regibus iter tutum petant, ut ad Teutonicorum partes se conferre possit: quorum alter, qui id praestare noluerit, excommunicetur, et regni gubernaculis interdicatur; qui vero paruerit, in regia dignitate confirmetur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BERNARDO sanctae Romanae Ecclesiae diacono, et BERNARDO Massiliensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitati vestrae notum esse non ambigimus quia ideo ab Urbe confisi de Dei misericordia et adjutorio beati Petri egressi sumus, ut ad Teutonicorum [Col. 0478D] partes, composituri inter eos (ad honorem Dei et utilitatem sanctae Ecclesiae) pacem, transiremus. Sed quia defuerunt qui nos secundum quod dispositum erat conducerent, impediti adventu regis in Italiam, in Longobardia inter inimicos Christianae religionis non sine magno periculo remansimus, et adhuc, sicut desideramus, ultra montes proficisci nequivimus. Quocirca monemus vos, et ex parte beati Petri praecipimus ut, fulti auctoritate hujus nostri praecepti, nostraque vice ab eodem apostolorum principe accincti, utrumque regem, Henricum videlicet atque Rodulphum, commoneatis quatenus viam nobis illuc secure transeundi aperiant, et adjutorium atque ducatum per tales personas de quibus [Col. 0479A] vos bene confiditis, praebeant, ut iter nobis Christo protegente pateat. Desideramus enim cum consilio clericorum atque laicorum ejusdem regni, qui Dominum timent et diligunt, causam inter eos, Deo favente, discutere: et cujus parti magis ad regni gubernacula justitia favet demonstrare. Scitis enim quia nostri officii et apostolicae sedis est providentiae majora Ecclesiarum negotia discutere, et dictante justitia definire. Hoc autem quod inter eos agitur negotium tantae gravitatis est tantique periculi, ut si a nobis fuerit aliqua occasione neglectum, non solum illis et nobis, sed etiam universali Ecclesiae magnum et lamentabile pariat detrimentum. Quapropter si alteruter praedictorum regum huic nostrae voluntati ac deliberationi parere et ad vestra monita [Col. 0479B] locum dare renuerit, suamque superbiam atque cupiditatis faces contra honorem Dei omnipotentis accendens, ad desolationem totius Romani imperii anhelare tentaverit, omnibus modis omnique ingenio usque ad mortem, si oportet, nostra vice, imo beati Petri auctoritate, ei resistite, et totius regni gubernacula contradicendo tam illum, quam omnes sibi consentientes a participatione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, et a liminibus sanctae Ecclesiae separate: illud semper habentes in memoria quia scelus idololatriae incurrit qui apostolicae sedi obedire contemnit, et quod beatus Gregorius doctor sanctus et humillimus decrevit reges a sua dignitate cadere, si temerario [Col. 0479C] ausu praesumerent contra apostolicae sedis jussa venire [Col. 0479D] Lib. II, post epist. 58, indictione XI, in privilegio monasterii Sancti Medardi. . Alteri autem qui nostrae jussioni humiliter paruerit, et obedientiam universali matri (sicut decet Christianum regem) exhibuerit, convocato concilio omnium clericorum et laicorum quos advocare poteritis, consilium et adjutorium in omnibus praebete, et in regia dignitate per auctoritatem beatorum apostolorum Petri et Pauli nostra vice confirmate, omnibusque episcopis, abbatibus, clericis ac laicis, in omni regno habitantibus, ut sibi fideliter (sicut oportet) regi obediant et deserviant ex parte omnipotentis Dei praecipite.
Data Carpinetae, secundo XV Kalendas Junii, indictione decima quinta.
Ejusdem argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus et universis Christi fidelibus clericis et laicis, tam majoribus quam minoribus, in regno Teutonicorum consistentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum fieri vobis volumus, fratres charissimi, quia legatis nostris, Bernardo videlicet sanctae Romanae Ecclesiae fideli filio et diacono, itemque Bernardo abbati religioso Massiliensis monasterii, praecipimus [Col. 0480A] ut utrumque regem, Henricum videlicet et Rodulphum, aut per se aut per idoneos nuntios admoneant quatenus viam mihi, pro discutiendo negotio quod peccatis facientibus inter eos ortum est, ad vos, Deo favente, secure veniendi praebeant. In magna enim tristitia et dolore cor nostrum fluctuat, si per unius hominis superbiam tot millia hominum Christianorum temporali et aeternae morti traduntur, et Christiana religio confunditur, Romanumque imperium ad perditionem perducitur. Uterque namque rex a nobis, imo ab apostolica sede, cui licet indigni praesidemus, adjutorium requirit. Et nos, de misericordia omnipotentis Dei et adjutorio beati Petri confidentes, parati sumus cum vestro consilio, qui Deum timetis et Christianam fidem diligitis, [Col. 0480B] aequitatem causae utrinque decernere, et ei praebere auxilium cui justitia ad regni gubernacula favere dignoscitur. Quapropter, si alteruter eorum superbia inflatus aliquo ingenio quominus ad vos venire possimus obstiterit; et de sua injustitia timens judicium sancti Spiritus refugerit, inobediens factus resistendo sanctae et universali matri Ecclesiae, hunc velut membrum Antichristi, et desolatorem Christianae religionis, comtemnite, et sententiam, quam nostri legati contra eum nostra vice dederint, conservate: scientes quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (Jac. IV) . Alteri vero qui humiliter se habuerit, et judicium (decretum vero a Spiritu sancto, per vos autem prolatum) [Col. 0480C] non contempserit (indubitanter enim credimus quod ubicunque duo vel tres in nomine Domini congregati fuerint, praesentia ejus illuminantur (Matth. XVIII) , illi, inquam, servitium et reverentiam secundum quod nostri praefati legati decreverint, exhibete adnitentes, et modis omnibus ei obsequentes, ut regiam dignitatem honeste possit obtinere, et sanctae Ecclesiae jam pene labanti succurrere. Non enim a corde nostro debet excidere quod qui apostolicae sedi obedire contemnit, scelus idololatriae incurrit (I Reg. XV) , et quod beatus Gregorius [Col. 0480D] Loco supra citato. doctor sanctus et humillimus reges decrevit a suis dignitatibus cadere, et participatione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi carere, si praesumerent apostolicae sedis decreta contemnere. Si enim coelestia [Col. 0480D] et spiritualia sedes beati Petri solvit et judicat, quanto magis terrena et saecularia? Scitis autem, fratres charissimi, quia ex quo tempore ab Urbe exivimus, in magno periculo inter inimicos Christianae fidei mansimus: et tamen neutri praedictorum regum neque terrore neque amore flexi aliquod contra justitiam adjutorium promisimus. Magis enim volumus mortem, si hoc oportet, subire, quam, propria voluntate devicti, ut Ecclesia Dei ad confusionem veniat consentire. Ad hoc enim nos ordinatos et in apostolica sede constitutos esse cognoscimus, ut in hac vita non quae nostra sed quae Jesu Christi [Col. 0481A] sunt quaeramus (Philip. II) , et per multos labores Patrum sequentes vestigia ad futuram et aeternam quietem, Deo miserante, tendamus.
Data Carpinetae, secundo Kalendas Junii, indictione decima quinta.
Causam assignat cur epistolae latorem apud se tandiu retinuerit, eumque commendat. Illius promotioni ad sacerdotium non adversatur. Monet regem nuper electum commoneat ut per legatos debitum obsequium sedi apostolicae praestet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, NEHEMIAE Strigoniensi in Hungaria archiepiscopo salutem [Col. 0481B] et apostolicam benedictionem
Non admirari te volumus qua de causa fratrem istum, videlicet harum litterarum portitorem, tandiu nobiscum retinuerimus: nam, cum ad nos venit, in regnum Teutonicorum transire disposueramus, quatenus inter regem Henricum et principes terrae pacem et concordiam componere, Deo adjuvante, possemus; acceptis etiam per sacramentum ab eodem Henrico rege securitatibus, quas ex parte illius ad profectionem nostram tunc oportere putavimus: cujus rei exitum exspectantes, interim hunc nobiscum manere praecepimus, ut et certum hujus negotii finem, et si qua alia necessaria viderentur, vobis hoc revertente mandaremus. Caeterum quia [Col. 0481C] causa, sicut vobis notum esse credimus, ad gravissimam litem, et pene ad totius patriae divisionem excrevit, neque nobis hoc in tempore transire opportunum esse vidimus, diutius hunc tenere noluimus; scribentes per eum fraternitati tuae, et multum admonentes ut ei apud te prosit quod cum tanta fatigatione et periculo et apostolicam quaesivit misericordiam, et tam longam apud nos fecit moram. Hoc enim scire te volumus, quoniam quandiu nobiscum fuit, quietum in illo spiritum et ad serviendum Deo devotum esse cognovimus. Quapropter secundum miseriam horum temporum, et ad comparationem earum personarum quas pro infirmitate et necessitate toleramus, hunc quoque misericorditer portandum esse non indignum duximus: siquidem [Col. 0481D] ea quae nobis de sua manifestavit conscientia, et de quibus a se reprehendi confitetur, a sua confessione et relatione non discrepant. Quod autem ad sacerdotii gradum promoveri desiderat, etsi nos ex imperii auctoritate non decernimus, respectu tamen indulgentiae non contradicimus, nec denegandum sibi esse judicavimus, si quidem alia, quae nos lateat, ordinationi suae gravior causa non obstiterit, et deinceps vitam et mores suos ad dignitatem tanti ministerii congrue instituere et perseveranter, Deo miserante, servare voluerit. De caetero admonemus fraternitatem tuam, ut regem qui inter vos electus est cum aliis tuis confratribus et principibus terrae alloquaris, notificantes et consulentes sibi ut apertius nobis suam voluntatem, et erga reverentiam sedis [Col. 0482A] apostolicae debitam per idoneos legatos denuntiet devotionem: et ita demum, quod ad nos attinet, ad honorem Dei omnipotentis et beati Petri apostolorum principis benigne sibi respondebimus, et excellentiae suae ad suam et totius regni utilitatem sanctae et apostolicae auctoritatis studium cum omni charitate et benevolentia exhibere curabimus. Caetera vero, quae longum erat in epistola, viva fideliter voce nuntiabit, sicut in ejus ore posuimus.
Data Carpinetae, V Idus Junii, indictione decima quinta.
Mittit Gregorium legatum pro ecclesiasticis causis tractandis, cui eos obedire praecipit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DOMINICO patriarchae Gradensi, et caeteris episcopis Venetiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus in Ecclesiis vestris multa emersisse negotia, quae ut sincera exploratione discutiantur, et canonicae traditionis definitione terminentur ecclesiasticae religionis ordo deposcit, et a nobis tam vestra dilectio, quam officii nostri debita sollicitudo, requirit. Quanquam enim ex consideratione creditae nobis dispensationis debitores simus universis Ecclesiis, [Col. 0482C] speciali tamen cura vobis et vestris causis astringimur; cum propter singularem quamdam cohaerentiam quam ad sanctam Romanam et apostolicam habetis Ecclesiam, tum propter vicinitatem, quae nunquam nos vel quae apud vos sunt diu ignorare, vel, quae nos debemus et possumus, vestrae fraternitati denegare patitur. Quapropter misimus ad vos hunc dilectum filium nostrum Gregorium et diaconum sanctae Romanae Ecclesiae, quatenus una vobiscum de ecclesiasticis causis, et Christianae religionis sacrosanctis institutionibus, quae necessaria sunt, Deo adjuvante, pertractans, nostra vice quae corrigenda sunt corrigat, quae statuenda constituat, et ecclesiasticae libertatis atque justitiae diu et in multis neglectas [Col. 0482D] rationes et studia ad formam canonicae et apostolicae disciplinae reducere, et per auxilium divinae gratiae efficaciter valeat confirmare: cui nos [ forte, vos] cum omni charitate assidentes ita favere et unanimiter assensum praebere sicut fratres charissimos admonemus: quatenus in illo appareat quantam reverentiam in beatum Petrum apostolorum principem habeatis, de cujus domo et familia mittitur: quanta etiam de nostra dilectione vobis cura sit, qui eum de sinu nostro misimus, utpote per quem nostra apud vos sollicitudo, et a Domino Deo nobis concessae potestatis auctoritas vicaria dispensatione repraesentatur et geritur.
Data Carpinetae, quinto idus [Kalendis] Junii, indictione decima quinta.
Queritur eos cum excommunicatis communicasse. Mittit legatos qui eos peracta poenitentia ab excommunicatione absolvant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DOMINICO Silvio duci, et populo Venetiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Meminisse debetis quanta vobis apud sanctam et apostolicam sedem multis jam temporibus et charitatis benevolentia et honorificentiae gratia sit exhibita. Et nos quidem, teste conscientia nostra, non solum postquam ad pontificatum venimus, sed et antea pluribus annis vos et terram vestram valde [Col. 0483B] dileximus, et non sine aliqua nonnullorum indignatione et inimicitia ad providendum honori vestro prompti fuimus; multum gavisi pro dilectione quam erga universalem omnium fidelium matrem, videlicet sanctam Romanam Ecclesiam, habuistis, et libertate quam ab antiqua stirpe Romanae nobilitatis acceptam conservastis. Verum his temporibus, quod sine magno dolore non dicimus, non solum nostros exacerbastis affectus, sed omnipotentis Dei gratiam vobis procul dubio nimium labefactastis; quoniam nescio quibus peccatis facientibus a statu rectitudinis excidistis, et ultra extra consortium membrorum Christi et Ecclesiae facti estis, sectantes et recipientes eos qui pro suis sceleribus excommunicati sunt, [Col. 0483C] et, exorbitantes a fide et catholica sanctorum Patrum unitate, doctrina, et corroborata divinitus auctoritate, per omnem inobedientiam et contumaciam in laqueum diaboli ceciderunt, et ministri, imo servi Satanae, a quo captivi tenentur, facti sunt. Quocirca dolentes de periculo animarum vestrarum, et ad reconciliationem divinae gratiae vos revocare cupientes, misimus ad vos hunc dilectum filium nostrum Gregorium et diaconum sanctae Romanae Ecclesiae, ut, poenitentiam agentes, ab excommunicationis vinculo in quod participando cum excommunicatis prolapsi estis, possitis absolvi, et in communione sanctae matris Ecclesiae apostolica indulgentia et benedictione restitui. Quod cum factum fuerit, si nostra monita, imo verbum Dei, ea qua oportet veneratione suscipitis, volumus, et apostolica [Col. 0483D] vos auctoritate monemus ut cum omni charitate et obedientia sibi assistatis, quatenus cum consilio confratris nostri patriarchae et aliorum episcoporum illius provinciae, necnon cum adjutorio ducis, et omnium vestrum, de statu Ecclesiarum, et Christianae religionis ordine ac dispensatione, quae necessaria sunt juxta formam a sanctis Patribus traditam pertractare possit, ac, Deo adjuvante, nostra vice disponere.
Data Carpinetae, quinto Idus Junii, indictione decima quinta.
[Col. 0484A] Monet illos pro pastorali officii sui cura ad pie sancteque vivendum. Praeterea commonet Hispaniae regnum antiquis constitutionibus juris esse sancti Petri: quodcum temporum injuria et Saracenorum tyrannide memoria labi coeperit, et modo ipsi Saracenos vicerint, legatos mittit, ut illis significent quantum beato Petro debeant, et eorum debitum in memoriam illis revocent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, regibus, comitibus, caeterisque principibus Hispaniae salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare credimus prudentiam vestram, quin sancta et apostolica sedes princeps et universalis mater sit omnium Ecclesiarum et gentium quas divina clementia ad agnitionem sui nominis in fide Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi per evangelicam et apostolicam doctrinam venire praeordinavit; quibus hanc curam et perpetuam debet exhibere [Col. 0484B] sollicitudinem, ut, sicut ad conservandam catholicae fidei veritatem, ita quoque ad cognoscendam et tenendam justitiam documenta et salutifera administret monita. Ad cujus dispensationis officium, quando secundum voluntatem Dei, quanquam inviti et indigni, constituti sumus, creditum nobis ministerium valde pertimescimus, scientes quoniam et his qui prope et his qui longe sunt debitores sumus, nec apud superbum judicem excusationis locum habere poterimus, si nostra taciturnitate eorum aut salus negligitur aut culpa fovetur. Cujus rei tam in propheticis quam evangelicis paginis multa nobis documenta, et cum terribilibus minis exempla proposita sunt, quae egregius ille praedicator et Apostolus [Col. 0484C] intuens ait: Necessitas evangelizandi mihi incumbit; vae enim mihi, si non evangelizavero (I Cor. IX) ! Quapropter et nos, dilectissimi, qui praesentes secundum desiderium nostrum verbo non possumus, saltem absentes per epistolam de salute vestra vos admonere curavimus: scribentes vobis, sicut in vos affectum debitae charitatis habemus, primum quidem ut, gratias agentes Deo, qui vos regeneravit in spem vivam et incorruptibilem aeternae vitae gloriam per Jesum Christum Dominum nostrum, semper illum timeatis et ex toto corde diligatis, transferentes in illum omne desiderium vestrum supra omnes divitias et honores hujus saeculi, supra omnes non solum humanas sed et angelicas creaturas; ambulantes coram illo in omni fide et devotione sicut electi [Col. 0484D] filii, et in sortem haereditatis regni Dei per immensam gratiam bonitatis ejus vocati, non detinentes secundum saecularem concupiscentiam in injustitia quae de veritate et aequitate sua Deus vobis cognoscere dedit vel daturus est, sed exhibentes vos fideles ministros ad faciendam justitiam, ad tuendam libertatem Christianae fidei et religionis in omni virtute et administratione regiae potestatis vestrae, ad laudem et gloriam nominis ejus qui vos multa gloria sublimavit. Nam, quod semper vobis cordi esse volumus, inquit dilectoribus suis Sapientia per Salomonem: Ego diligentes me diligo; honorificantes me honorabo (Prov. VIII) ; contemptoribus vero minatur dicens: Qui autem me contemnunt, erunt ignobiles (I Reg. II) . Et apostolus Paulus generalem [Col. 0485A] futuri sententiam manifestans ait: De justo judicio Dei qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II) . His quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam; his autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum. Nolite ergo sublime sapere, aut, propter eminentiam praesentis gloriae, humanae conditionis, quae aequa est regum et pauperum, oblivisci. Sed, sicut idem apostolus monet, humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore tribulationis (Petr. V) . Nolite spem ponere in incerto divitiarum hujus saeculi, sed in illo de quo scriptum est: Per me enim reges regnant [Col. 0485B] (Prov. VIII) ; et alibi: Quoniam data est a Domino potestas vobis, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur; in quo et thesaurizate vobis divitias bonorum operum; construentes stabile fundamentum (I Tim. VI) , et melioris atque indeficientis substantiae possessionem (Hebr. X) , ubi vitam ducatis aeternam. Non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus, cujus artifex et conditor Deus (Hebr. XIII) [Col. 0485C] Ex variis Apostoli sententiis, ut et proxime sequens, conflatus est hic locus, quas nec ipsis nec totidem verbis refert sanctus pontifex, sed, mutata [Col. 0486C] aliquantulum forma, e memoria sua, Scripturarum thesauris referta, manare, ut ita dicam, sinit vel inscius (ED.) . Et profecto vosipsi scitis et quotidie videtis quam fluxa et fragilis est vita mortalium, quam fallax et deceptoria spes praesentium. Semper enim volentes nolentesque ad finem currimus, et sub tam certo periculo, nunquam tamen quam sit vicina mors praevidere possumus; nec unquam diu tenetur quidquid de praesenti vita vel saeculo quaeritur aut possidetur. Quamobrem, pensantes semper quae sint novissima vestra, quantaque cum amaritudine de praesenti saeculo nequam exituri, et in putredinem terrae ac sordes pulveris reversuri estis, quamque sub districto examine de factis vestris rationem reddituri sitis, contra futura pericula vos communite. Arma vestra, opes, potentiam, non ad saecularem pompam tantum, sed ad honorem et servitium aeterni regis vertite; commissa vobis regni gubernacula ita gerite, sic administrate, ut vestrae virtutis et rectitudinis studium omnipotenti Deo gratum justitiae possit esse sacrificium; quatenus et vos in ipso sperare possitis qui dat salutem regibus; et potens est eripere de manu mortis, [Col. 0485C] ut superinduat vos eminentiori claritate, et gaudiis vitae perennis, et de caducis honoribus quos nunc habetis transferat vos in regnum gloriae aeternae suae, ubi nec beatitudo finem, nec gloria corruptionem, nec dignitas habet comparationem. Praeterea notum vobis fieri volumus, quod nobis quidem facere non est liberum, vobis autem non solum ad futuram sed etiam ad praesentem gloriam valde necessarium, videlicet regnum Hispaniae ex antiquis constitutionibus beato Petro et sanctae Romanae Ecclesiae in jus et proprietatem esse traditum. Quod nimirum hactenus et praeteritorum temporum incommoda, [Col. 0486A] et aliqua antecessorum nostrorum occultavit negligentia. Dum postquam regnum illud a Saracenis et paganis pervasum est, et servitium quod beato Petro inde solebat fieri, propter infidelitatem eorum et tyrannidem detentum, ab usu nostrorum tot annis interceptum est, pariter etiam rerum et proprietatis memoria dilabi coepit. Verum quia divina clementia concessa vobis in hostes illos semperque concedenda victoria terram in manus vestras tradidit, ulterius vos causam hanc ignorare nolumus, ne quod supernus arbiter et legum ac justitiae conditor de recuperanda et restituenda justitia et honore sancti Petri, ejusque sanctae et apostolicae sedis, vestrae gloriae ad bene merendum contulit, aut nobis ex taciturnitate in negligentiae [Col. 0486B] culpam, aut vobis ex ignorantia, quod absit! ad detrimentum propositae et divinitus oblatae retributionis obveniat. Confidimus enim in misericordia Dei, qui virtutem vobis dedit et victoriam, ut hanc etiam voluntatem vobis tribuat, quo, cognita veritate, potius statuta Christianorum principum et exempla sequamini, quam eorum impietatem qui Christianum nomen magis cupiunt persequi quam venerari. Misimus autem ad vos confratrem nostrum Amatum venerabilem Ellorensem episcopum, cui et vicem nostram ad partes illas dedimus, adjungentes sibi hunc abbatem Sancti Pontii, virum venerabilem, fide et morum honestate probatum, ut quod nos de insinuatione hujus causae vestrae celsitudini succincte scripsimus, ipsi vobis, si necesse sit, latius apertiusque manifestent, et, quantum ratio postulaverit, notitiam veritatis praesenti denuntiatione et certa assertione demonstrent. Quorum consiliis in his quae ad Dominum pertinent, et saluti animarum vestrarum necessaria sunt, indubitanter potestis credere, sicut nos in ipsis per studium religionis et actuum suorum comprobavimus, et vos in eorum poteritis conversatione perpendere. Igitur quod ad nos pertinuit, aut providendum ex officio aut satisfaciendo justitiae debito, Deo miserante, fecimus; quid vestrae causa salutisa vobis exigat, et quantum beato Petro apostolorum principi debeatis indicavimus, ne ignorantia obsit, nec sub vana securitate labentis lucis et temporis damnosa vobis, [Col. 0486C] quod absit! subrepat negligentia. Vos autem quid vestrum sit attendite, quid fides et Christiana devotio vestri principatus ad imitationem piissimorum principum exsequi debeat prudenti consilio pertractate, disponite atque statuite; et ita vos erga honorem beati Petri et sanctae matris vestrae Romanae Ecclesiae promptos atque magnificos exhibete, ut vestra virtus et gloria, quae Deo donante illustri victoria pollet, apostolicis intercessionibus clarior fiat et excelsior, et eorum vos semper benedictio muniat, auctoritas a peccatis absolvat, defensio tutos et illaesos ab omni periculo protegat, quorum potestate [Col. 0487A] divinitus illis tradita universitas hominum tam in coelo quam in terra ligatur et solvitur, et coelestis regni janua cunctis aperitur et clauditur.
[Col. 0488A] Data Carpinetae, quarto Kalendas Julii, indictione decima quinta.
Arguit eos quod contra sua monita, et post promissam satisfactionem, canonicatus ac praebendas emerent. Quare omnibus qui eas sic adepti fuerint, introitum majoris ecclesiae et earum retentionem omnino interdicit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, canonicis Sancti Martini Lucensis Ecclesiae.
Meminisse debetis, quoties et cum quanta cura vos monuerimus apud vos manentes, ne terrena peritura commoda majoris quam animas vestras aestimantes, ita vos ad obedientiam justitiae exhiberetis, ut ulterius sub excommunicationis vinculo, quod in [Col. 0487B] acquirendis contra apostolica decreta praebendis vos incurrisse manifestum erat, non permaneretis. Verum, ut ipsa res indicat, substantiam vestrae licet iniquae possessionis pretiosiorem quam vosmetipsos facitis, qui, spretis admonitionibus nostris et contempta apostolica auctoritate, pro lucris temporalibus et explenda cupiditate vestra, sub maledicto anathematis post promissam nobis satisfactionem recidivo ac deliberato praevaricationis crimine jacere non pertimescitis. Quapropter, quoniam tantae praesumptionis contumaciam, et tam immanis avaritiae culpam, nostra nec taciturnitate dissimulare, nec patientia non modo ad vestrum, sed ad illorum etiam cum quibus communicatis periculum diutius fovere audemus, praesenti auctoritate omnibus qui [Col. 0487C] inter vos contra apostolica privilegia beati Leonis papae canonicas pecunia adepti sunt, introitum majoris ecclesiae, videlicet Sancti Martini, et easdem canonicas vel praebendas ulterius retinendi licentiam et potestatem ex parte omnipotentis Dei et beati Petri apostolorum principis usque ad condignam satisfactionem interdicimus.
Data Florentiae, tertio Idus Augusti, indictione decima quinta.
Pro suo pastorali officio mittit legatum episcopum Pisanum electum, qui vice sua quae ad religionem pertinent exsequatur; cui ut debitam obedientiam exhibeant praecipit.
[Col. 0487D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis, clericis, consulibus, majoribus et minoribus in insula Corsica consistentibus [existentibus], salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam propter multas occupationes ad peragendum [Col. 0488A] nostrae sollicitudinis debitum, singularum provinciarum Ecclesias per nosmetipsos visitare non possumus, necessarium valde est ut, exigente ratione vel tempore, aliquem modo ad illas partes mittere studeamus, per quem commissa nobis secundum voluntatem Dei repraesentetur auctoritas, et Dominici gregis salus atque communis provideatur utilitas. Scimus enim quoniam sine detrimento et magno animarum periculo esse non potest, cum illius diligentia ad quem summa negotiorum et curae necessitas praecipue spectat, diu subditis ac commissis sibi fratribus deest. Quapropter, considerantes et valde timentes ne hujusmodi erga vos providentiae tandiu praetermissum studium et nobis in [Col. 0488B] negligentiae culpam reputetur, et vestrae saluti (quod absit!) perniciosum aut contrarium fuerit, data primum opportunitate, misimus ad vos hunc fratrem nostrum Landulphum Pisanae Ecclesiae electum episcopum, cui et vicem nostram in vobis commisimus, ut ea quae ad ordinem sacrae religionis pertinent rite exsequens, juxta prophetae dictum, evellat et destruat, aedificet et plantet: cui vos obedire et unanimiter assistere volumus, admonentes et apostolica auctoritate praecipientes ut, eum cum omni charitate et honore suscipientes, talem sibi honorem et reverentiam exhibeatis, qualem ex constitutione sanctorum Patrum iis exhibere oportet quos sancta et apostolica sedes in partem suae sollicitudinis assumendos, quibusque vicem Romani [Col. 0488C] pontificis committendam esse praevidet,
Data Senae, Kalendis Septembris, indictione incipiente prima.
Monet ut in Ecclesia Volaterrana, quoniam de idonea episcopi persona convenit, ab omnibus generalem electionem fieri procurent, et eum sua vice confirment, quidquid actum fuerit significent, et electum pro suscipienda consecratione ad se quamprimum mittant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RADULPHO Senensi episcopo, et RAINERIO Florentino [episcopo], salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare vos credimus quantum sollicitudinis [Col. 0488D] quantumque fatigationis habuerimus, id agentes ut in Volaterrana Ecclesia secundum Dominum et auctoritatem canonum utilis et idoneus eligeretur episcopus. Et, quia secundum voluntatem Dei in personam Bonoisi Mantuani archipresbiteri et nostra [Col. 0489A] consilia et voluntas eorum qui de illa Ecclesia sunt convenit, apostolica vos auctoritate monemus ut, eamdem Ecclesiam adeuntes, qualiter generalis electio fiat ab omnibus curetis, et eam, sicut moris ex antiqua sanctorum Patrum traditione fuisse cognoscitis, nostra vice confirmetis. Quo facto et rem quam ordinate facta fuerit nobis sine dilatione certis litteris vestris indicate, et electum pro suscipienda consecratione quantocius ad nos cum solemni decreto cleri et populi destinate.
Data Romae decimo sexto Kalendas Octobris, indictione prima.
[Col. 0489B] Laetatur quod insulam Corsicam, quae antiquitus juris erat sancti Petri, ab invasoribus vindicantes, ad apostolicae sedis ditionem reverti velint: in qua voluntate eos confirmat. Paratissimum ad eam rem auxilium pollicetur. Monet ut legato suo qui provinciae regimen suscipiet fideliter obsequantur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis et viris nobilibus, cunctisque tam majoribus quam minoribus in insula Corsica consistentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Scitis, fratres et charissimi in Christo filii, non solum vobis, sed multis gentibus manifestum esse, insulam, quam inhabitatis, nulli mortalium, nullique potestati, nisi sanctae Romanae Ecclesiae ex debito [Col. 0489C] vel juris proprietate pertinere: et quod illi qui eam hactenus violenter, nihil servitii, nihil fidelitatis, nihil penitus subjectionis aut obedientiae beato Petro exhibentes, tenuerunt, semetipsos crimine sacrilegii, et animarum suarum gravi periculo obligaverunt. Cognoscentes autem, per quosdam fideles nostros et vestros amicos, vos ad honorem et justitiam apostolici principatus, sicut oportere cognoscitis, velle reverti, et diu subtractam ab invasoribus justitiam beato Petro vestris temporibus vestrisque studiis redhiberi, valde gavisi sumus: scientes vobis hoc non solum ad praesentem, sed etiam ad futuram provenire utilitatem et gloriam. Nec diffidere quidem aut quidquam in hac causa vos [Col. 0489D] dubitare oportet quoniam, si modo vestra voluntas firma et erga beatum Petrum fides immota permanserit, habemus per misericordiam Dei in Tuscia multas comitum et nobilium virorum copias ad vestrum adjutorium, si necesse fuerit, defensionemque paratas. Quapropter, quod in hac re opportunissimum nobis visum est, misimus ad vos fratrem vestrum Landulphum Pisanae Ecclesiae episcopum [in episcopum electum], cui etiam inter vos vicem nostram in spiritualibus commisimus, ut terram ex parte beati Petri et nostra vice suscipiat, et eam cum omni studio et diligentia regat, et de omnibus rebus ac causis beato Petro et nobis per illum pertinentibus se intromittat: cui vos pro amore et reverentia ejusdem beati Petri apostolorum principis obedire [Col. 0490A] et fideliter in omnibus assistere volumus, et apostolica auctoritate monemus: et ut magis securus magisque ad omnia inter vos promptus esse valeat, fidelitatem quoque, si postulaverit, praemissa tamen sancti Petri et nostra nostrorumque successorum, non denegetis, nec aliqua occasione sibi facere recusetis.
Data Romae decimo sexto Kalendis Octobris, indictione prima.
[Col. 0490B] Illud se inter omnia praecipue desiderare scribit, ut in unaquaque Ecclesia talis eligatur, qui nomen et officium pastoris habere dignus sit: idcirco legatos se misisse ad inquirendum diligenter de qualitatibus ab eis in episcopum electi: quem si idoneum repererint, confirment: sin minus, alius eligatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Aquileiensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Antiqua et nota sacrae institutionis est regula, non ab hominibus, sed ab Jesu Christo Deo et Domino nostro, plenissima suae sapientiae consideratione, et veritatis diffinitione sancita, ipso dicente in Evangelio: Qui intrat per ostium pastor est ovium, qui autem non intrat per ostium, sed ascendit aliunde, fur est et latro (Joan. X) . Quapropter quod in Ecclesia diu peccatis facientibus neglectum, et nefanda consuetudine corruptum fuit, et est, nos ad honorem [Col. 0490C] Dei et salutem totius Christianitatis innovare et restaurare cupimus, videlicet ut ad regendum populum Dei in unaquaque Ecclesia, exigente tempore, talis et eo ordine eligatur episcopus, qui juxta veritatis sententiam non fur et latro dici debeat, sed nomen et officium pastoris habere dignus existat. Haec quidem nostra voluntas, hoc nostrum est desiderium, hoc, miserante Deo, nostrum, quoad vixerimus, Indefessum erit studium. Caeterum quod ad servitium et debitam fidelitatem regis pertinet, nequaquam contradicere aut impedire volumus. Et ideo nihil novi, nihil nostris adinventionibus superinducere conamur, sed illud solummodo quaerimus, quod et omnium salus postulat et necessitas, ut in [Col. 0490D] ordinatione episcoporum, secundum communem sanctorum Patrum intelligentiam et approbationem, primo omnium evangelica et canonica servetur auctoritas. Quod autem nobis de electione apud vos facta significastis, gratanter accepimus: et, si ita rite factam esse constiterit ut in nullo vobis sacra contradicat auctoritas, teste conscientia nostra valde gaudemus, et omnipotenti Deo gratias agimus. Verum quia (sicut supra diximus) in hujusmodi causa non secundum arbitrium nostrum, sed per viam et doctrinam orthodoxorum Patrum incedere cupimus, misimus ad vos hos legatos nostros harum litterarum portitores, ut causam undique diligenter inquirant; et, si eum quem vos elegisse dicitis, vita, moribus et scientia ad apicem tantae dignitatis idoneum [Col. 0491A] et regulariter assignatum esse perspexerint, electionem vestram (sicut justum est) nostra vice confirment: sin autem in eo aliquid contrarium et dignum reprehensione, quominus ad episcopale regimen pervenire debeat, invenerint; amoto illo, talem studeatis eligere personam quae tanto honori et officio congruat, et quam nostra per eosdem legatos repraesentata auctoritas approbare et confirmare debeat. Illud enim scitote, quod si legalem et canonicam electionem vos fecisse cognoverimus, omnia vobis et Ecclesiae vestrae, quae apostolica debet et valet auctoritas, cum omni charitate praesidia exhibebimus: et si quis aliter ad sedem illam aspirare praesumpserit, procul dubio non solum contra eum, sed etiam contra omnes fautores suos gladium [Col. 0491B] sancti Petri, et apostolicae animadversionis jaculum districtc vibratum et emissum sentiet.
Data Romae decimo quinto Kalendas Octobris, indictione prima.
Monet eos diligenter curent ut electio episcopi Aquileiensis, propter quam legatos mittit, canonice fiat; schismaticis autem canonicae electioni annitentibus misericordiam pollicetur: si vero contra nitantur, aut si quis illam sedem occupet, graves minatur poenas.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Aquileiensis Ecclesiae suffraganeis, his qui se vere fratres exhibuerunt [exhibent], salutem [Col. 0491C] et apostolicam benedictionem; illis vero qui non solum a charitate fraternitatis, sed ab unitate etiam Ecclesiae schismatica pravitate discesserunt, debitae sollicitudinis exhortationem.
Clerus et populus Aquileiensis Ecclesiae, legatis ad nos litterisque directis, nuntiaverunt nobis, defuncto nuper Sichardo episcopo suo, se archidiaconum ejusdem Ecclesiae in locum illius regiminis elegisse, postulantes ut et nos electioni eorum nostrae auctoritatis assensum confirmationemque adhiberemus. Verum, quia rem tantopere perspiciendam adhuc incognitam in prima auditione tam subito approbare tutum non fuit, misimus illuc legatos nostros, ut causam et ordinem electionis subtili exploratione perquirant, et quidquid inde aut confirmandum aut [Col. 0491D] reprobandum est, diligenti circumspectione [ addendum forte nobis notum] faciant. Monemus igitur et vos, quorum quidem multum interest, ut in hac re vestrae sollicitudinis studium adhibeatis; quatenus, auxiliante Deo, talis sit qui in culmine tantae dignitatis praesidere debeat, ut vobis, qui ei manus imponere debetis, non tristitiae aut periculo, sed gaudio et honori, et commissae sibi plebi saluti esse valeat. Vobis autem, qui, nescio an timore aut qua occasione seducti, manus et linguas vestras novo et inaudito schismate polluistis, et ob hoc in laqueum anathematis incidistis, seorsum dicimus quoniam, si in praefata Aquileiensi Ecclesia aliquis dignus et idoneus in episcopum vobis sincera voluntate annitentibus [Col. 0492A] electus fuerit, cum consilio illius et eorum fratrum qui in sinu sanctae matris Ecclesiae firmiter perstiterunt, quantam sub obtentu divinae gratiae potuerimus misericordiam vobis exhibere, et erratus vestri pondus, quantum, Deo solatiante, audere et posse dabitur, portare parati sumus. Sin autem vos contra hoc niti, et impedimenti objectiones quaerere et invenire cognoverimus, in eam autem partem consentire ut contra divinam et canonicam auctoritatem quispiam sibi sedis illius occupationem praesumat, procul dubio et ille dignam suae iniquitatis mercedem inveniet, et de vobis sancta et apostolica sedes, quanto provocata gravius, tanto culparum rationes exiget districtius, judicabit acerbius.
[Col. 0492B] Data Romae decimo quinto Kalendas Octobris, indictione prima.
Significat sollicitudinem suam de regni Teutonicorum perturbatione sedanda: qua de re ad omnes principes litteras misisse, ut tanto malo opem ferant: quae cum an ad eos pervenerint nesciat, iterum exemplaria mittit una cum sacramento Henrici regis, qui, eo contempto, suos legatos capi permiserit. Hortatur eos ad ecclesiasticam libertatem, et ad communem salutem defendendam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, UDONI Trevirensi archiepiscopo, et ejus episcopis suffraganeis, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0492C] De motu et perturbatione regni Teutonicorum quantam sollicitudinem quantamque jam per longum tempus anxietatem sustinuerimus, ille prae omnibus novit qui omnium secretorum cognitor est et inspector verus. Cui, etiam si tales exaudire dignatur, multas supplicationes fecimus, et faciemus, commonitis et exoratis multis fratribus et religiosis congregationibus ad studium earumdem supplicationum, ut misereretur gentis illius, nec sineret eam in propria armari viscera, et ad ruinam domesticae fortitudinis in bello confligere, sed totius discordiae causas sua potenti virtute compesceret, et sua moderatione sine funesto et luctuoso fine componeret. Litteras quoque jam ante tres menses et eo amplius illuc direximus, videlicet legatis nostris [Col. 0492D] Bernardo diacono nostro, et item Bernardo religioso Massiliensi abbati, quem captum esse audivimus, nec non et universis principibus terrae tam ecclesiasticis quam saecularibus personis, in quibus quod nobis ad evitandam caedem, incendia, et alia bellorum pericula, optimum et in tanti negotii diffinitione justissimum videbatur, eos consulendo et hortando cum omni studio exsequi admonuimus; et ut fortius insisterent apostolica auctoritate injunximus. Verum, quia nobis non satis compertum est utrum ad vos pervenerint illae litterae aut, si perlatae sint, ne forte de earum veritate aliquid dubitetis, easdem vobis de nostris exemplaribus rescriptas mittere curavimus, admonentes vos et per [Col. 0493A] veram obedientiam praecipientes, modis omnibus operam detis ut causa secundum sententiam earum litterarum pertractata finem habeat et accipiat. Misimus etiam vobis sacramentum quod rex Henricus nobis per fideles suos quosdam fecit, data quidem propria manu sua in manum abbatis Cluniacensis, ut, perlecto eo, cognoscatis quam recte quamque honeste pro suo nomine se erga nos habuerit: quippe a cujus fidelibus legati nostri postea capti sunt, videlicet Gerardus [Bernardus] Ostiensis episcopus in Longobardia, Bernardus abbas Massiliensis in terra Teutonica; unde eum nihil adhuc dignum fecisse cognovimus. Quanquam nos nunquam eum in aliqua causa, Deo providente, hac occasione contravenire, justitiam circumvenire aut [Col. 0493B] gravare velimus, sicut etiam post coeptum negotium nunquam apud nos aut precibus aut aliqua ostentatione amicitiarum vel inimicitiarum obtinere potuit, ut quidquam pro eo praeter quod justum videretur dicere vel censere vellemus. Atque in ea re, quoad vixerimus, incunctanter, Deo adjuvante, persistere nullo periculo vitae vel mortis deterrebimur. Agite ergo, dilectissimi fratres, ut appareat quantum libertatem Ecclesiae et communem salutem omnium diligatis: scientes quoniam, si causa neglecta fuerit, et ad graviorem (quod absit!) exacerbationem venerit, non solum genti vestrae et regno Teutonicorum, sed quoad fines Christianitatis sunt, damna, pericula, confusionem, et inaestimabiles miseriarum [Col. 0493C] causas pariet.
Data Romae secundo Kalendas Octobris, indictione prima.
Aurelianensis episcopi multa scelera perstringens, praecipit eis ut ad examen illius actionum convenientes, eum ad respondendum litteris convocent: qui si vel venire noluerit, vel de objectis non se purgaverit, depositum et privatum illum declarent, quam sententiam jubet promulgari, et in ejus locum Saxonem [Sanzonem de quo ep. 14] quemdam subrogari.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO Senonensi archiepiscopo, et RICHARDO Biturigensi [Col. 0493D] [Bituricensi et sic semper ], eorumque suffraganeis, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut quorumdam vestrum novit fraternitas, multis jam clamoribus multisque litteris elaboravimus ut Aurelianensis Ecclesia ad pristinum suae nobilitatis statum revocaretur: sed peccatis, ut credimus, populi promerentibus, ita pseudoepiscoporum ibidem occupatio praevaluit, quod adhuc omnino spinas confusionis suae exstirpare non potuimus. Quanta enim inobedienta Rainerius dictus eorum episcopus contra auctoritatem sedis apostolicae se armaverit, et in quantam confusionem quantumque detrimentum Ecclesiam illam perduxerit, licet vos scire non dubitamus, quosdam tamen excessuum suorum religioni vestrae nominatim dicere [Col. 0494A] procuravimus. Dicitur siquidem legitimam aetatem non habens contra decreta sanctorum Patrum sine idonea cleri et populi electione ecclesiam invasisse. Dicitur etiam huic iniquitati illud addidisse, ut in promotione clericorum archidiaconatus et abbatias per negotiationem vendendo, nullam honestatem nullumque Dei timorem servaverit. Super hoc etiam bis et ter fraterna charitate a nobis vocatus, non solum ad nos venire neglexit, sed etiam aliquem qui eum de objectis legitime excusaret mittere contempsit, et a nobis interdictus, quinimo a communione corporis et sanguinis Domini separatus, officium episcopale celebrare non timuit. Benedictum etiam deferentem litteras nostras in captione suorum ad contemptum apostolicae sedis [Col. 0494B] diu affici permisit. Quapropter iniquitatem ejus deinceps non ferentes, apostolica auctoritate vobis praecipimus ut, ad examinationem actuum suorum, in locum quem magis aptum probaveritis conveniatis, ad quem prius litteris vestris eum convocetis, ibique, de supradictis vobis respondeat, et, si potest, se innocentem reddat. Quod si forte, in superbia sua permanens, infra quadraginta dies admonitionis venire contempserit, aut veniens de omnibus supradictis canonice se non expurgaverit, judicio sancti Spiritus et auctoritate apostolica sententiam damnationis et depositionis sine omni spe restitutionis in eum promulgamus. Quam vos sicut decet, sequentes, per aures circumstantis populi [Col. 0494C] diffundite, et Saxonem ipsum, de quo vos mihi scripsistis, qui beati Petri consilium et nostrum expetiit, in loco illius depositi secundum Deum subrogate.
Data Romae secundo Nonas Octobris, indictione prima.
Praecipit ut intra L dies ad locum quem Senonenses et alii episcopi, quibus id commisit, probaverint, conveniat de objectis criminibus se purgaturus. Quod si parere neglexerit, vel se non purgaverit, damnationis sententiam sine spe restitutionis in eum promulgat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINERIO [Col. 0494D] dicto Aurelianensi episcopo.
Licet non alias nisi damnationis litteras ab apostolica sede jam ex longo tempore inobedientia tua promeruerit, nos tamen, ex radice infructuosae mentis tuae aliquid boni in vanum excutere tentantes, hanc nostram tibi curavimus mittere legationem, videlicet ut in praesentia confratrum nostrorum Richerii Senonensis archiepiscopi, et Richardi Biturigensis, nec non suffraganeorum suorum, et aliorum religiosorum qui Deum timeant, responsurus de objectis venias. Quibus litteras nostras misimus, ut ipsi in eo loco quem magis habilem et aptum probaverint, conveniant, et causam tuam diligenter perquirant. Terminum autem examinandi hujus negotii infra quadraginta dies post receptionem litterarum [Col. 0495A] nostrarum praefigimus. Et, quia de objiciendis tibi cautum te atque providum reddere volumus, ea tibi ante pertractationem negotii insinuamus. Diceris siquidem legitimam aetatem non habens, contra decreta sanctorum Patrum, sine idonea cleri et populi electione te eis injecisse. Diceris enim huic iniquitati illud addidisse, ut in promotiones clericorum, archidiaconatus et abbatias per negotiationem vendendo, nullam honestatem nullumque Dei timorem servaveris. Super hoc etiam, ut nobis videtur, bis et ter fraterna charitate a nobis vocatus, non solum ad nos non venisti, sed etiam aliquem qui te de objectis juste excusaret mittere contempsisti. Suspensus etiam ab episcopali officio, et a communione corporis et sanguinis Domini, publicas missas celebrare [Col. 0495B] non timuisti. Clericum etiam deferentem litteras nostras diu in captione tuorum ad contemptum apostolicae sedis diu affici permisisti. Quapropter, si cognoscis te super his omnibus inculpabilem, ad conventum confratrum nostrorum adire atque respondere nulla ratione praetermittas. Quod si in superbia tua permanens aut illuc venire contempseris, aut veniens de his omnibus canonice te non expurgaveris, judicio sancti Spiritus, et auctoritate apostolicae sedis, sententiam damnationis sine omni ipse restitutionis in te promulgamus.
Data Romae secundo Nonas Octobris, indictione I.
Commendans ejus patris defuncti observantiam erga Romanam Ecclesiam, hortatur ut orationibus et eleemosynis illi suffragetur, atque ejus in Romanam Ecclesiam obsequium imitetur, et in regni administratione, praecipue in tuenda Ecclesia, cupit ut legatos ad se mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, regi Danorum salutem et apostolicam benedictionem.
Sancta et universalis mater nostra, Romana Ecclesia scilicet, quanta dilectionis et amoris instantia erga patris tui curam et honoris tui sollicitudinem invigilaverit, te plene nosse, nec tui memoria excidisse dubitamus, videlicet cum ipse reminisci poteris quam puram semper, et in omnibus servitutis et debitae obedientiae reverentiam circa beatri Petri [Col. 0495D] apostoli honorem exhibuerit. Suis namque temporibus, ut apostolica testatur Ecclesia, tam devotum, tam fidum, tamque unicum in amoris sui studio fuisse filium novimus, ut pene in regibus nullus inveniretur secundus, et ni diabolico instinctu incentivas vitiorum illecebras imitans corporis sui frena laxasset, inter optime Deo placentes reges illum coelicas sedes inhabitare nequaquam dubitaremus. Sed quoniam credimus, apostolis quibus fidelis exstitit opitulantibus, Domini illum misericordia et gratuita pietate lamenta poenitentiae ante vitae suae finem contrito corde arripuisse, veniam posse consequi non dubitamus, imo sui memores in orationibus nostris sibi concedi charitatis affectu rogamus, et te, ut optimum decet filium, ei succurrere largis [Col. 0496A] eleemosynarum subsidiis et Ecclesiarum orationibus hortamur. Decet enim ut qui te sui corporalis et saecularis regni seu honoris haeredem ut bonus pater reliquit, spiritualibus auxiliis, prout esse poterit, non videatur fraudari; quatenus res, quae tibi decus paterni ministrant regni, manibus pauperum delatae, in coelo patri conferant auxilium requiei. Nunc vero, fili charissime, apostolica te invitatione monemus ut patris tui fidem et dilectionem, quam erga apostolicam gessit Ecclesiam, corde prospicias, fide intendas, mente advertas, et sic te filium beati Petri apostoli exhibeas, quatenus sereno te vultu conspiciens in haereditatem superni regni, in locum piae retributionis, ut dignam sobolem introducat. Si vero te devotum prospexerit, profecto vocem pii sui magistri [Col. 0496B] assumens, dicet: Volo ut ubi ego sum et hic sit mecum (Joan. XXXVII) . Sic enim a Domino potestatem accepisse credimus, ut quem ligaret, ligatus, et quem solveret, in coelis esset solutus. Et idcirco iterum iterumque monemus ut te ita dignum acceptabilemque, prout fragilitas humana permiserit. Domino concedente, omni annisu perficere satagas, ut tam praesentis quam etiam futuri regni sublimitatem obtinere valeas. Quod si forte pater etiam tuus, diabolo suadente, aliqua incurrit animae detrimenta, coelum potius, imo coeli Dominum hortamur attendas quam terram, et contra ea tui creatoris invincibilia arma corde quotidie puro exposcas; quatenus et profectu apostolici filii laetemur, et tuis comparibus regibus incitamenta valeas praebere virtutum. [Col. 0496C] Monemus insuper, charissime, ut tibi commissi a Deo regni honorem omni industria, solertia peritiaque custodias. Sit vita tua digna, sapientia referta, justitiae et misericordiae condimento saleque condita, ut de te vera sapientia, quae Deus est, dicere queat: Per me rex iste regnat (Proverb. VIII) . Pauperum et pupillorum ac viduarum adjutor indeficiens esto: sciens pro certo quoniam ex his operibus et condimentis amor tibi reconciliatur Dei. Audivimus insuper, nec dubitamus, quod Dei Ecclesia, quae mater et domina nostra est, sicut in multis aliis terrarum partibus, ita in vestris ab iniquis hominibus et diaboli membris comprimatur, et non ut decet tueatur et veneretur. Ad cujus auxilium et [Col. 0496D] tuitionem in omnibus et super omnia te invigilare volumus, et paterne monemus; nam talibus non resistere, quid aliud est quam fidem negare? Quapropter monemus et obsecramus ut, posthabito omni humano odio, invidia postposita, etiamsi incuberit morte, eam eruere, protegere, fovere, tueri, et ab insidiantium faucibus luporum eripere pro posse labores; sciens pro certo quod nullam orationem, nullumque gratius sacrificium in supremi Arbitri oculis poteris offerre. Votum insuper nostrum tale, Deo teste, est, quod saepe velimus nuntios tuos videre, per quos possemus tui salutem, animae videlicet et corporis, plenius agnoscere, et te mutua vice, prout Deus concederet, apostolicis institutionibus excitare. Omnipotens Deus, a quo [Col. 0497A] bona cuncta procedunt, meritis beatissimorum apostolorum Petri et Pauli te, charissime fili, custodiat, et sua virtute et pietate corroboret: quatenus sic in ipso temporalia administrare valeas, ut post hujus vitae metam aeterni regni gloriam obtinere merearis.
Data Romae octavo Idus Novembris, indictione prima.
[Col. 0497B] Confirmat excommunicationem ac depositionem ab eo factam cujusdam juvenis in Carnotensi Ecclesia intrusi. Ad quam regendam cum abbas Sanctae Euphemiae a rege Francorum postularetur, praecipit ut, voluntate omnium diligenter perquisita, quidquid pro ejus canonica electione, vel contra eam invenerit, per litteras sibi significet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI Diensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Quid de negotio Carnotensis Ecclesiae actum sit, tua relatione, remota omni ambiguitate, sicut oportuerat, cognovisse vellemus. Pervenit enim ad aures nostras te excommunicasse et irrecuperabiliter deposuisse quemdam juvenem illuc indigne appositum pro episcopo: quod quidem, si ita est, nobis multum placet, et praesenti auctoritate confirmamus. Caeterum fraternitati tuae notum esse volumus Philippum regem Francorum iterata postulationum missione ad nos direxisse pro Roberto abbate monasterii [Col. 0497C] sanctae Euphemiae de Calabria, qui et hoc in anno, cum in Longobardia eramus, per nos transivit in Franciam, ut eum ad regimen Carnotensis Eclesiae episcopum probaremus ordinaremus. Reversus est etiam ille idem Robertus abbas ad nos, dicens se donum episcopatus offerente rege refutasse, nec quidquam inde sine nostro consilio facere voluisse vel facturum esse: veneruntque cum eo duo clerici praefatae Ecclesiae referentes nobis, et multum affirmantes, pene omnium qui de eadem Ecclesia sunt majorum et meliorum voluntates in hunc convenisse; non tamen aliquam de eo electionem factam esse. Verum quia, sanctorum Parum statuta sequi et observare cupientes, nihil [Col. 0497D] de eo aut de promotione ejus sine electione Ecclesiae nobis probandum esse judicavimus, nec idipsum quod isti nobis de voluntate absentium referebant satis constabat, prudentiam tuam admonemus ut ecclesiam illam aut per te, aut per fidelem et probatam tibi personam, visitare studeas, et voluntatem omnium tam majorum quam minorum super hac re diligenti inquisitione cognoscas. Quod si causam ex omni parte divina miseratione et dispensatione ita coaptare posse videris, ut illorum in hunc, quem supra diximus, abbatem voluntas libera, consideratio prudens, electio canonica, et sanctorum Patrum regulis consonans dignoscatur, quam citissime nobis certa litterarum tuarum significatione indicare procures: ut quae ad effectum hujus dispensationis [Col. 0498A] necessaria sunt, Deo auctore, exsequi et implere possimus. Sin autem aliter aliquid inveneris, quod et causa potior et ratio probabilior administret, itidem nobis notificare non differas: quatenus in quo oporteat nobis et ecclesiae providere, ac salubriter, Deo adjuvante, quod officii nostri est impendere valeamus [Datum Romae indict. I] .
Ut alios nuntios mittat, per quos, causa inter Spalatanum et Ragusanum episcopos diligenter cognita, ejus petioni satisfacere possit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MICHAELI Sclavorum regi salutem et apostolicam [Col. 0498B] benedictionem.
Cognoscat debitae tuae devotionis circa sedem apostolicam reverentia, Petrum apud vos dictum nostrum legatum adhuc ad nostram non advenisse praesentiam, suas tamen misisse litteras, quae ita vestris dissonantes existunt, quod vestram causam, seu Ragusanae Ecclesiae, penitus finire nequivimus. Quapropter Petrum Antibarensem episcopum atque Ragusanum, sive alios idoneos nuntios, ad nos mittere opportet, per quos de lite quae inter Spalatanum archiepiscopum ac Ragusanum [Ragusinum et sic semper ], justitia possit inquiri, ac canonice diffiniri, tuique regni honor a nobis cognosci. Tunc vero, re cognita, tuae petitioni juste satisfacere, secundum quod cupimus, valebimus, ac in dono [Col. 0498C] vexilli, et in concessione pallii, quasi charissimum beati Petri filium, dictante rectitudine audiemus.
Data Romae quinto Idus Januarii, indictione prima.
Temeritatem eorum in offendenda sancta Romana Ecclesia incusans, saluti ipsorum consulens, ad synodum eos vocat, promittens eos securos fore, seque justitiae rigorem temperaturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUIBERTO Ravennati archiepiscopo, omnibusque suffraganeis ejus et universis episcopis et abbatibus in marchia Firmana et Camerina, et in Pentapoli et Aemiliae et Longobardiae partibus constitutis.
Salutem vobis cum apostolica benedictione libenter [Col. 0498D] mitteremus, si vestrae temeritati sanctorum Patrum auctoritas non obstitisset. Quam graviter enim ultra quam Christianos oporteret beatum Petrum apostolum ejusque sanctam Romanam Ecclesiam, vestram utique omnium fidelium matrem, offensam atque commotam reddidistis, Deus est testis, sanctorumque Patrum regula, vestraque conscientia. Sed, quoniam humanum est peccare, Deique peccantibus conversis veniam tribuere; ipsa quae ejusdem Dei et Domini sanguine fundata est Ecclesia ad gremium suum redire vos adhuc ut mater exspectat: nequaquam in vestra grassari desiderat nece, imo vestrae cupit saluti occurrere. Quapropter moti tam vestra quam omnis gregis [Col. 0499A] Christi nobis commissi salute, ex omnipotentis Dei parte et Romanae Ecclesiae, universalis videlicet matris, apostolica auctoritate monemus et invitamus vos ut ad synodum, quam, Deo auctore, in proxima venturae Quadragesimae prima hebdomada celebraturi sumus, conveniatis: scientes vos securos fore ab omni laesione vitae et membrorum, rerumque vestrarum, et ab omni saeculari injuria, eorum scilicet quos constringere poterimus. Sciatis etiam quod apud nos nullius unquam odium aut preces seu turpis jactantia locum obtinere poterit, quo contra vos in aliquo injustitiam exercere possit; imo rigorem justitiae (prout possimus) temperantes, indulgere vobis quantum sine detrimento animarum vestrarum et nostro periculo poterimus parati sumus. [Col. 0499B] Desideramus enim potius, Deo teste, vestrae saluti et populi vobis crediti consulere, quam nostro saeculari commodo in aliquo providere.
Data Romae quinto Kalendas Februarii, indictione prima.
Ut Sanzoni, qui, confutatis omnibus sibi ab aemulis objectis criminibus coram episcopis delegatis, dignum se Aurelianensi episcopatu, ad quem electus fuerat, demonstravit, omnem honorem ac reverentiam exhibeant, donec diffinitivam sententiam, adhuc suspensam, declaret.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero [Col. 0499C] et populo Aurelianensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras a vobis delatas apostolicam sedem accepisse non ignorare vos credimus, quibus electio episcopalis facta in Sanzone Ecclesiae vestrae clerico intimabatur: quibus quoniam honestatem ejus jampridem agnovimus, fidem accommodare assensumque praebere parati sumus. Sed quonam instinctu quove actu nescimus inopinatae litterae nihil priorum sensus habentes, imo contraria sentientes, ad nostram praesentiam delatae sunt, nostram diffinitivam sententiam, ne facere aliquid super hoc negotio praecipitanter et inordinate videremur, quoadusque nobis aut nuntium seu litteras vestras mittatis, per quas omnia ejusdem negotii acta plenius cognoscamus, [Col. 0499D] suspendere dignum duximus. Tamen unum vos scire volumus, quod clericos illos, qui a vobis litteras nobis detulerant, quique Sanzoni contraria sentiebant, una cum praenominato Sanzone coram episcoporum nostrorum praesentia diligenter perscrutari fecimus: quatenus, utriusque partis veritate praecognita, quid improbandum abigeremus, quidve approbandum laudassemus. Tandem pene omnia quae sui aemuli sibi objecerant Sanzo ipse confutans, sibi magis favere justitiam nobis dignis assertionibus demonstravit. Verum, quia nihil super hoc negotio aliisque suis causis absque nostro apostolico consensu consiliove agere cupit, imo se suaque omnia sub tutela sedis apostolicae constituit, quantum sibi juste subvenire, Deo concedente, possumus, [Col. 0500A] non denegamus. Interea apostolica mansuetudine tam vos quam caeteros ubicunque possessionem habet monemus, et auctoritate praecipimus ut omnem honorem omnemque reverentiam sibi exhibere non denegetis, ac eum cum omnibus quae sua sunt tute et sine omni molestia seu inquietudine manere permittatis: scientes quod si aliter feceritis (quod non credimus) ac ei honorem reverentiamque subtraxeritis, et eum et quae sua sunt quiete et secure manere minime permiseritis, ita in vos sicut in hostes nostros et apostolicae sedis adversarios vindictam et apostolicae ultionis gladium exeremus. Nos vero cum praedicto viro Sanzone, Deo juvante, tale consilium adinveniemus, quod honor vestrae Ecclesiae et utilitas in omnibus melius quam solito vigebit.
[Col. 0500B] Data Romae quinto [IV] Kalendas Februarii, indictione prima.
Legatos apostolicos in synodo Romana pro concilianda pace in regno Teutonico fuisse designatos ait, quos impedire si quis praesumat, eum excommunicat. Praesentium portitorem hac de causa directum fuisse, ut cum archiepiscopo Trevirensi de loco et tempore conventus statuat, quo legati apostolici securius ire possint.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, archiepiscopis, episcopis, clericis, ducibus, principibus, marchionibus, omnibusque majoribus et minoribus in Teutonico regno constitutis, exceptis [Col. 0500C] his qui canonica excommunicatione tenentur, salutem et apostolicam benedictionem [Si decretis R. E. obedierint].
Notum vobis fieri volumus, fratres charissimi, quod in ea synodo quam nuper Romae celebravimus, inter multa alia quae de statu sanctae [Romanae] ecclesiae, Deo cooperante, peregimus, de ruina et confusione nobilissimi regni vestri diligenter tractantes, hoc salutiferum et opportunum pro reparatione pacis vestrae fore putavimus, ut religiosi legati apostolicae sedis ad partes vestras dirigantur, qui archiepiscopos, episcopos, et religiosos clericos, nec non laicos ad id idoneos, in loco qui utrique parti habilis et congruus sit, convenire commoneant, ut [Col. 0500D] aut pacem, Deo auxiliante, inter vos componant, aut cui parti justitia faveat veraciter addiscant. Nam in eadem synodo diffinitum est quod nos contra eam partem quae pacem fastu superbiae refutaverit, et cui justitia non faverit, omni conamine omnibusque modis potestate beati Petri insurgamus. Et quia nonnullos de regno vestro intelleximus magis jurgium et discordiam quam pacem diligere, ex parte omnipotentis Dei et beatorum apostolorum Petri et Pauli interdicimus ut nullus sit qui, aliquo ingenio aut studio seu violentia, impediat praedictos viros ad restaurandam regni vestri concordiam convenire, aut convenientes justum et legalem huic discordiae finem imponere. Ad reprimenda etiam mala ingenia et illicitos conatus, judicio sancti Spiritus, et [Col. 0501A] auctoritate apostolicae sedis anathematizavimus et anathematizamus quicunque sive rex, sive archiepiscopus, sive episcopus, sive dux, sive marchio, sive alicujus dignitatis vel ordinis persona sit, praesumpserit aliquo modo hanc salutiferam constitutionem perturbare, videlicet qui operam dederit ne praedictus conventus fiat, aut concordia tantae perturbationis. Adjecimus etiam eidem anathemati, ut quicunque hujus iniquitatis praesumptor fuerit, non solum in anima, sed etiam in corpore, et in omnibus rebus suis vindictam omnipotentis Dei sentiat, et in omni congressione belli nullas vires nullumque in vita sua triumphum obtineat, sed duplici contritione prostratus semper vilescat et confundatur, ut sic saltem ad poenitentiam redire addiscat. Praesentium [Col. 0501B] vero portitorem ad hoc vobis dirigimus, ut una cum venerabili fratre nostro Treverensi archiepiscopo, qui Henrico favet, et altero, qui utilis et religiosus ad hoc sit opus episcopus, ex parte Rodulphi locum et tempus praedicti conventus statuant; quatenus legati nostri, quos praefati sumus, securius et certius ad vos venire, et quae omnipotenti Deo placeant, ipso auxiliante, vobiscum valeant perficere.
Data Romae septimo Idus Martii, indictione prima.
[Col. 0501C] Hortatur ut pro componenda in regno Teutonicorum pace laboret; et notificato pontificis de pace consilio ad se veniat, ne legatos frustra et cum periculo mittat. Monet ut cui justitia favet, ipse quoque faveat, atque alios idem facere moneat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, UDONI Trevirensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta nobis sollicitudo quantaque tristitia sit de perturbatione imo de dissidio regni vestri olim clarissimi et potentissimi, in communibus litteris quas hoc in anno ad vos misimus satis vobis declaratum esse putamus. Verum quia res de die in diem perniciosius implicari videtur, nobis quoque cura cum nimia anxietate altius in mente figitur. Proinde quidquid nobis super hac re ad praesens melius visum est, quod nostra providentia vel auctoritate intervenire [Col. 0501D] potuisset, maturare curavimus: quod tua fraternitas litteris, quibus id singulariter scriptum est, plenius cognoscet. Rogamus igitur et admonemus prudentiam tuam, in qua multum confidimus, ut secundum tenorem earumdem litterarum sine omni dilatione de causa hac te intromittas, et omnibus tam minoribus quam majoribus, quoad potes, quid a nobis deliberatum, et qualiter tibi injunctum sit, notum facias: ut, miserante Deo, et adjuvantibus his qui Dominum diligunt, tam feralis discordiae furorem aut penitus compescere et (quod maxime optamus) ad plenam pacem reducere possimus; aut, si illud peccatis impedientibus minime obvenire poterit, saltem nos in tanto fratrum nostrorum periculo culpam negligentiae declinemus. Notificato autem [Col. 0502A] consilio et decreto nostro, et requisitis utrinque responsionibus, ut eam certitudinem et consensum inveniatis, ne in mittendis legatis nobis dubitandum non sit, ordinatis et confirmatis omnibus quae ad prosequendum hoc negotium loco, tempore, vel caeteris convenientiis necessaria sunt, volumus ut tu et frater ille qui tecum hujus rei mediator esse debuerit, confestim ad nos veniatis: quatenus cognitis securitatibus, et quae spes pacis esse debeat, legatos nostros tam sine periculo quam sine desperatione fructus laboris et fatigationis eorum vobiscum mittere valeamus. Nec durum tibi sit, frater, subire quod imponimus; quoniam ex quo in Ecclesia locum sacerdotii et officium suscepisti, nihil Deo dignius aut animae tuae salubrius fecisti, quam si in [Col. 0502B] hac re nequitiam diabolicae fraudis elidere, et saluti tot millium hominum, opitulante Deo, consulere potueris: et si hoc fatigationi tuae pro voto non successerit, tibi tamen apud illum certa manet retributio, apud quem non infectum reputabitur omne bonum quod justa et perseveranti voluntate concipitur. Illud tamen a dilectione tua omnino nobis exhiberi volumus, ut, etiamsi illum alium, quem hujus rei mediatorem te habere supra diximus, socium itineris habere non possis, tu tamen ad nos venire nullatenus praetermittas. Praecipimus etiam tibi ex auctoritate B. Petri, ut cui justitia favet, tu omnino faveas, et hoc idem facere clericos et laicos quos poteris ex parte nostra commoneas. Treva etiam a vobis provisa usque ad quindecim dies post conventus [Col. 0502C] solutionem illaesa servetur. Volumus autem ut apud regem diligenter procures quatenus legati nostri qui in partibus illis sunt, Bernardus scilicet diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, et Bernardus Massiliensis abbas, si voluerint, licenter et secure ad nos redire valeant.
Data Romae septimo Idus Martii, indictione prima.
Significat se, temperantiam potius quam rigorem canonum secutum, causas episcoporum Franciae et Burgundiae discussisse, et cum singulis mitius egisse; praecipue vero cum Manasse Remensi archiepiscopo, cujus etiam juramenti exemplar adjicit.
[Col. 0502D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei.
Quia consuetudo sanctae Romanae Ecclesiae, cui Deo auctore licet indigni deservimus, est quaedam tolerare, quaedam etiam dissimulare, discretionis temperantiam potius quam rigorem canonum sequentes, causas episcoporum Franciae atque Burgundiae, qui suspensi seu damnati a legato nostro Hugone Diensi episcopo fuerant, non sine gravi labore discussimus. Denique Manassem Remensem archiepiscopum, qui in multis accusatus fuerat, seseque a synodis, ad quas Hugo Diensis episcopus eum invitavit, subtraxerat, quia sententia super eum data non Romanae Ecclesiae gravitate et solita mansuetudine videbatur, in proprium gradum officium [Col. 0503A] que restituimus, ea quidem ratione ut supra corpus sancti Petri juraret hoc modo:
«Ego Manasses Remensis archiepiscopus pro superbia non dimisi quod non venerim ad synodum Augustodunensem, ad quam me Diensis episcopus vocavit. Si vocatus nuntio vel litteris apostolicae sedis fuero, nullo malo ingenio et nulla fraude me subtraham, sed veniens diffinitioni et judicio hujus Ecclesiae fideliter obediam. Quod si domino papae Gregorio vel successori suo placuerit me de objectis ante legatum suum respondere, idem per omnia faciam. Thesauros autem, ornamenta, et praedia Remensis Ecclesiae mihi commissae ad honorem ipsius Ecclesiae fideliter tractabo, et ad resistendum justitiae ea non abalienabo.»
[Col. 0503B] Hugoni quoque Bisuntino archiepiscopo, quia litterae quibus invitabatur ad synodum a clericis suis retentae et non sibi ostensae fuerant, suspenso in eadem synodo episcopale officium reddidimus, hac conditione quod debeat se de objectis coram legato nostro, si ei visum fuerit, cum suffraganeis aut convicinis episcopis expurgare. Richerio vero Senonensi archiepiscopo interdictum reddimus officium. Promisit enim in manu nostra quod, sive per se sive per nuntium suum, causam, pro qua ad synodum praefati legati nostri non venit, coram eodem legato debeat exponere, et in negotiis ecclesiasticis pro posse suo consilium et auxilium fideliter et humiliter sibi impendere, ejusque animum placare. Gotefredus autem Carnotensis episcopus, quia non invitatus et [Col. 0503C] absens judicatus fuerat, episcopali officio a nobis restitutus est; hoc quidem tenore quod causa sua ante legatum nostrum debeat retractari atque diffiniri. Richardus Biturigensis archiepiscopus, quia irato animo, et non synodali judicio, dimisit Ecclesiam suam, virgam et annulum recepit, promittens se de objectis coram legato nostro satisfacere. Rodulphus Turonensis archiepiscopus, quia legales accusatores non habuit, sacerdotali et episcopali officio restitutus est, etiam episcopis qui eum accusaverant, ab accusatione deficientibus, et quia causa sua ab antecessore nostro beatae memoriae Alexandro retractata et determinata fuerat, videbatur quod non sine certa accusatione deberet retractari. Nobis tamen [Col. 0503D] visum fuit quod legatus noster cum legato Diensis episcopi Turonis debeat proficisci, et convocare omnes suffraganeos episcopos, nec non clerum et populum, et ex parte beati Petri illos commonere ut qualiter electus fuerit vel ordinatus veraciter profiteatur: ut, si claruerit eum de objectis innocentem esse, quaestio accusationis suae omnino deinceps sopiatur. Sin autem certissime, et unde dubitari non possit contra eum testimonium datum fuerit, canonica sententia feriatur.
Actum Romae septimo [VI] Idus Martii, indictione prima.
Episcopale officium exercendi facultatem illi concedit, dum opportuno tempore de objectis sibi criminibus satisfaciat, atque omnem venalitatem ab Ecclesia Dei ejiciat, et in officio suo vigilans et studiosus appareat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO Spirensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Quia in susceptione Spirensis Ecclesiae veremur te contra decretum apostolicae sedis virgam de manu regis scienter ac temerarie suscepisse, episcopale officium hactenus te agere non concessimus. Quod si secundum legati tui verba decretum nostrum ante [Col. 0504B] investituram pro certo non cognovisti, officium episcopale faciendi facultatem et licentiam tibi concedimus; eo tamen tenore ut opportuno tempore nobis vel legatis nostris de objectis te satisfacturum repraesentes. Et quia in Romanis conciliis, tam a nobis quam ab antecessoribus nostris, promulgatas constitutiones non, sicut decuit, te servasse compeperimus, videlicet ut omnem venalitatem de ecclesia tua ejiceres, negligentiae non parvae fraternitatem tuam arguere possumus. Unde apostolica auctoritate interdicimus, ejectis illis qui in Ecclesia tua per pecuniam promoti sunt, ut neque archidiaconatus, neque archipresbyteratus, neque aliquid quod ad spiritualem curam videatur pertinere, pretio dari permittas; sed secundum Domini praeceptum dicentis: [Col. 0504C] Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) , te irreprehensibiliter habens, et clericos non caste viventes rigore pastorali corrigens, sicut olim negligens et desidiosus fuisti, ita deinceps in administratione suscepti officii vigilans et studiosus appareas: quatenus in fine vitae tuae omnipotentem Dominum clementem et misericordem operis tui rectitudo tibi faciat.
Data Romae decimo quarto Kalendas Aprilis, indictione I.
[Col. 0504D] Legatum se mittere, ut diligenter et pie examinet an episcopus Rothomagensis pro sua aegritudine pastorali moderamini praeesse valeat: si autem infirma valetudo ita eum oppresserit, ut minus aptus tali muneri reperiatur, omnino alius canonice eligatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO regi Anglorum salutem et apostolicam benedictionem.
Officii nostri cura exigit ut ecclesiis pastoribus viduatis sollicite subvenire properemus. Quia vero inter reges, tum more honestatis qua nites, tum liberali prudentia qua muniris, te speciali dilectione amplectimur, dignum est ut Ecclesiis quae sunt in regno divina dispositione tibi commisso specialiter cavere studeamus. Unde Rothomagensi Ecclesiae, quam dudum pastore destitutam, aegritudine impediente, audivimus, succurrere hoc modo disposuimus. [Col. 0505A] Hubertum sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconum, quem experimento nobis et tibi fidelem didicimus, liberali gloriae tuae, fili charissime, mittimus, qui cum viris religiosis episcopis et abbatibus ejusdem etiam Ecclesiae fratribus praedictum archiepiscopum adeat, diligenti et pia consideratione examinet an pastorali moderamini praeesse, ut oportet, valeat. Si vero valetudine corporali sic judicent destitutum, ut amodo episcopali non sit aptus regimini, prius admonitionibus sibi persuadere non desistant, si oportuerit, etiam auctoritate apostolica, ut suo consensu ordinetur Ecclesia. At si valetudo sic eum oppresserit, ut insensatum et officii sui obliviosum reddiderit, non dijudicans quanti sibi et universae patriae aegritudo sit detrimenti, praecipimus [Col. 0505B] auctoritate apostolica virum tanto ponderi competentem, bene moratum et sapientem, universorum consensu canonice eligi et in archiepiscopum promoveri.
Data Romae secundo Nonas Aprilis, indictione prima.
Increpat quod patientia Romanae Ecclesiae abusus, scelus sceleri addendo, cuncta pene Ecclesiae suae ornamenta dilapidaverit: quamobrem illi praecipit ut omnibus restitutis, ad synodum in suis partibus celebrandam conveniat, et legatis de omnibus quae illi objecta fuerunt rationem reddat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINERIO Aurelianensi.
[Col. 0505C] Quanta in Deum et tui ordinis salutem commiseris, si sanae mentis te velles ostendere, a tui memoria excidisse pejora operando nequaquam monstrares. Decuerat te summopere meditari quantam erga te patientiam Romana ostendit Ecclesia, quae dum ultra quam oportuit est miserta, ipsius misericordia quodammodo versa est tuo opere in culpam. Qua quidem sic nimium impudens abuteris, ut cogas nos tuis agitatos stimulis in te districtae aequitatis censura insurgere. Inter caetera namque quae olim perversa mente egisti, ut vulnus vulneri infligeres, sicut nobis insinuatum est, pene cuncta Ecclesiae tibi commissae ornamenta, pallia videlicet, calices, thuribula, planetas, et caetera sacrata Deo, [Col. 0505D] non ad utilitatem Dei et praefatae Ecclesiae, non in adjutorium pauperum et captivorum, sed ad libitum tuum et inanem gloriam atque superbiam distraxisti. Quod quidem quantum nos contristat advertere poteris. Nunc itaque apostolica tibi auctoritate praecipimus ut, omni excusatione semota, quidquid abstulisti juste restituas, et, restitutis omnibus ad synodum quae vestris in partibus celebranda erit convenias; ibique coram legatis nostris, videlicet Hugone Diensi, et Hugone abbate Cluniacensi, nec non et Rogerio subdiacono nostro, de his et aliis quae tibi intentantur rationem canonice exponas. Quod si forte de omnibus quae tibi objecta fuerint canonice te non expurgaveris, ac ablata secundum nostram jussionem non reddideris, [Col. 0506A] judicio sancti Spiritus et auctoritate apostolica sententiam anathematis et depositionis sine omni spe recuperationis in te promulgabimus.
Data Romae octavo Kalendas Maii, indictione I.
Ut legato, quem ad regem Hispaniae mittit, auxilium praebeat. De Berengario sententiam suam fratres quos cum legato mittit nuntiaturos scribit. Tribulationes suas exponit, pro quibus misericordiam Domini implorari petit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Diversarum gentium concursione, et multorum [Col. 0506B] negotiorum fatigatus meditatione, ei parum scribo quem multum diligo. Abbatem itaque, sicut rex Hispaniae rogavit et vos consilium dedistis, Deo auctore, episcopum consecravimus; et ad eumdem regem sacerdotem cardinalem Richardum, vicem nostram illi committentes, in Hispaniam dirigimus, cui ut praebeas auxilium et idoneum socium fraternitatem tuam rogamus. De Berengario, unde nobis scripsistis, quid nobis videatur, vel quid disposuerimus, fratres quos tibi remittimus cum praedicto cardinali nostro nuntiabunt. Vos autem certa fide, imo et oratione, Dei omnipotentis misericordiam implorate, ut mentes nostras secundum suam voluntatem dirigat, et in magna tempestate nos gubernans [Col. 0506C] ad portum suae pietatis perducat. Tot enim angustiis premimur, tantisque laboribus fatigamur, ut ii qui nobiscum sunt non solum pati nequeant, sed nec etiam videre possint. Et licet coelestis tuba clamet, unde quisque secundum suum laborem mercedem recipiet (Luc. VI) , et bonus rex manifestet: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae, Domine, laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) ; tamen frequenter haec vita nobis est taedio, et mors carnis desiderio. Sed cum pauper Jesus ille pius consolator, verus Deus et verus homo, manum porrigit, valde tristem et afflictum laetificat; dum vero memet dimittit, nimis me conturbat: in me quippe semper morior, sed in eo, interdum vivo, et cum viribus omnino deficio. [Col. 0506D] Ad illum gemens clamo: Si Moysi et Petro tantum pondus imponeres, credo quia illos gravaret. Quid ergo de me, qui nihil ad eorum comparationem valeo, fiet? Restat ergo ut aut tu ipse cum tuo Petro pontificatum regas, aut me succumbere. et eumdem pontificatum confundi cernas. Tunc ad illud recurro: Miserere mei, Domine, quia infirmus sum (Psal. VI) . Et illud: Tanquam prodigium factus sum multis: et tu adjutor fortis (Psal. LXX) . Nec illud obliviscor: Potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III) . Omnipotens Deus, qui per sanctum officium quod committit peccatori mira pietate peccatores justificat, potestate beati Petri mihi valde indigno commissa te tibique omnes fratres creditos a cunctis peccatis absolvat, et [Col. 0507A] ad sinum Abrahae patriarchae nostri laetos perducat.
Data Romae Nonis Maii, indictione prima.
Monet ut cum suffraganeis, abbatibus et clericis Dolensis ecclesiae adsint una cum Diensi episcopo et abbate Cluniacensi, quibus controversia inter Evetium et alium quemdam de archiepiscopatu commissa est, ac curent, ut Anglorum rex eo legatum suum mittat, quo hujusmodi causa terminetur.
[Col. 0507B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUBERTO subdiacono et TEUZONI monacho salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos frater noster Evetius [Everius] Dolensis archiepiscopus, exhibens se pro discutienda controversia quae de introitu ejus in episcopatum orta est, proclamante illo de expulsione sua quasi injusta, qui ante ordinationem hujus eamdem sedem quamlibet perverso, ut dicitur, accessu ceperat, et nefaria conversatione tenuerat. Ad quam exhibitionem se vocatum aiebat a confratre nostro Hugone Diensi episcopo: quod et ipse qui tunc praesens aderat fatebatur: ac propterea se recusasse redire vobiscum, aut in aliquam partem vertere, donec ab ore nostro quid sibi agendum foret, quove se exhibendum [Col. 0507C] intelligeret. Verum quia Diensis episcopus, ut diximus, praesens aderat, commisimus sibi negotium istud, ut in concilio quo causam Remensis archiepiscopi et aliorum episcoporum Franciae, adjuncto sibi abbate Cluniacensi, tractaturus est, etiam hoc regulariter diffinire procuret. Quapropter admonemus et vos ut ibidem aut alter vestrum, aut ambo, fieri possit, adsitis, et episcopos ac religiosos abbates illius parochiae, nec non clericos et laicos ejusdem Ecclesiae, qui utramlibet partem aut accusare aut defendere idonei videantur, adesse commoneatis. Procurantes etiam ut Anglorum rex ex sua parte legatum illuc dirigat tam prudentem quam religiosam personam; quatenus causa ista, sublato favore partium omnique personali acceptione, ad effectum justae [Col. 0507D] diffinitionis, Deo disponente, perveniat: et quod ibi inde statutum ac diffinitum fuerit, ita ab omnibus consona voce sententiaque firmetur, ut calumniosae proclamationis improbitas, et reiterandae quaestionis omnis undique occasio omnisque penitus licentia decidatur.
Data Lateranis undecimo Kalendas Junii, indictione prima.
Ut omnes episcopos et abbates Britanniae, et clericos et laicos Dolensis Ecclesiae scientia praestantes convenire faciant concilio celebrando; in quo inter caetera diffinienda est causa inter Evetium ordinatum archiepiscopum et quemdam alium qui se de eo injuste expulsum querebatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Oeli GAUSFREDO [Gaufredo] Rhedonensi, item GAUSFREDO filio Eudonis, nobilibus comitibus Britanniae, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorare vos credimus quantam molestiam quantamque perturbationem sustineat Dolensis Ecclesia, et confrater noster Evetius [Everius] [Col. 0508B] archiepiscopus, quem ibi ordinavimus, ab illo qui prius sedem occupans, ac remordente eum conscientia sua, ut dicitur, exspoliatam deserens, nunc injuste se expulsum conqueritur. Qua de re cum praefatus archiepiscopus suam nobis exhiberet praesentiam; quoniam absente illo qui super eum conqueritur causam discutere nulla ratione potuimus, totum hoc negotium confratri nostro Hugoni Diensi episcopo, cui vicem nostram dedimus, committere necessarium duximus, ut eo tempore et loco illud diligenti inquisitione pertractare ac diffinire studeat, ubi qui in hac causa utrinque necessarii sint convenire et interesse valeant. Statuimus enim praefatum confratrem et vicarium [Col. 0508C] nostrum celebrare concilium propter multa et magna negotia quae in regno Francorum emersa apostolicae auctoritatis examinatione atque judicio indigent: ubi et hoc negotium, Deo auxiliante, diffiniri volumus atque censemus. Quapropter multum rogamus et admonemus excellentiam vestram, ut huic causae quantum potestis operam detis, et episcopos nec non religiosos abbates terrae illius, clericos quoque et laicos ejusdem Ecclesiae, qui idonei tam scientia quam religione videantur, ad praefatum concilium, juxta quod vobis significatum fuerit, conveniatis; quatenus, opitulante divina clementia, per sinceram explorationem in hac causa Dei quidquid justitia et populi requirat salus evidenter appareat, et decisa penitus hac lite et querimonia, diu et nimium [Col. 0508D] indigne lacerata, quam praefati sumus Dolensis Ecclesia per misericordiam Dei vestro studio vestraque juvante et procurante potentia, receptis bonis suis, pacem etiam et tranquillitatem recipere, et in statu suae incolumitatis venire et permanere valeat.
Data Lateranis [Laurenti XI Kal. Maii] undecimo Kalendas Junii, indictione prima.
[Col. 0507D] Monet ne faveant neve communicent iis qui contra interdictum apostolicae sedis impedire conantur conventum episcoporum et laicorum habendum coram legatis apostolicis de jure Henrici et Rodulphi in Teutonicorum regno. Interim eos certiores facit se nullo modo injustae parti fauturum.
[Col. 0509A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus clericis et laicis in regno Teutonico constitutis, qui excommunicationis vinculo non tenentur, salutem et apostolicam benedictionem.
Quae et quanta cura nobis fuerit et est, ut pestilentia et clades et desolatio a vestro regno auferatur, et pax, honestas et solitum decus vobis reddatur, in synodo quae hoc anno in Quadragesima Romae celebrata fuit declaravimus. Judicio enim sancti Spiritus decrevimus et praecipimus, ut in regno vestro conventus omnium episcoporum, et eorum laicorum qui Deum timent et inter vos pacem desiderant, fieret; et coram nostris legatis decerneretur [Col. 0509B] si Henrico vel Rodulpho, qui de regni gubernaculo inter se decertant, amplius justitia faveret. Injustior enim pars ratione devicta, et beati Petri auctoritate constricta, facilius cederet, et ab interitu animarum et corporum, Deo propitiante, cessaret. Justior vero pars amplius de Deo confideret, et adjuta beati Petri potestate, et omnium justitiam diligentium consensu, de victoria omnino speraret, neque utramque mortem timeret. Sed quia pervenit ad nos quod inimici Dei et filii diaboli quidam apud vos contra interdictum apostolicae sedis praedictum conventum procurarent in irritum ducere, et non justitia, sed superbia ac totius regni desolatione suas cupiditates anhelent implere, et [Col. 0509C] Christianam religionem destruere, monemus vos, et ex parte beati Petri praecipimus ut talibus nullum adjutorium praebeatis, neque illis communicetis. In praedicta enim synodo jam omnes sunt excommunicationis et anathematis vinculo innodati, et ut nullam victoriam possint obtinere, potestate beati Petri sunt alligati, ut saltem coacti confundantur, et a morte animarum suarum et desolatione patriae vestrae revocentur. Vos autem, fratres charissimi, de me nullo modo dubitetis, quod injustae parti scienter aliquo modo faveam. Magis enim pro vestra salute desidero mortem subire, quam totius mundi gloriam ad vestrum interitum arripere. Quod si aliqui de falsitate confisi litteris vel verbis aliter vobis indicaverint, nullo modo illis acquiescatis: [Col. 0509D] Deum enim timemus, et pro ejus amore quotidie affligimur; et ideo superbiam et oblectamenta saeculi parvipendimus, quia cito apud eum consolari indubitanter credimus. Omnipotens et misericors Deus, qui ultra spem, ultra meritum miseretur, et consolatur nos in omni tribulatione nostra (II Cor. I) , aperiat cor vestrum in lege sua, et confirm t vos in praeceptis suis, ut auctoritate beati Petri a cunctis peccatis absolutos vos ad coeleste regnum perducat regnaturos.
Data Capuae, Kalendis Junii, indictione prima.
Ostendit legatos Romanos esse non tantum qui Romae nati vel educati, aut ad aliquam ibi dignitatem promoti sunt, sed omnes quibus Romanus pontifex vices suas committit. Quapropter cum arguit quod Diensi episcopo legato suo non obtemperaverit, privilegia quoque, prout necessitas vel utilitas exegerit, posse commutari. Monet ut coram legatis se de objectis canonice purget. Scribit per litteras suas mandasse ut quae ipse de nonnullis episcopis conquerebatur indagarentur, et canonice judicarentur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Cum vos ea a sede apostolica flagitatis quae et honorem [Col. 0510B] praesulatus vestri condeceant, et a praecedentium Patrum auctoritatibus nequaquam dissentiant, fidentes petite, spe certissimi postulate scientes omni ambiguitate remota nos petitionibus hujusmodi paratos annuere, cum quia vos fraterna dilectione in Christo amplectimur, tum etiam nihilominus quia ad haec quorumdam fidelium nostrorum qui vos diligunt precibus et interventionibus sedulis promovemur. Quocirca fraternitatem vestram rogatam atque commonitam volumus ne debeat graviter ferre si studeamus ad tempus pro communi honestate atque proficuo petita contra utilitatem Ecclesiae denegare. Haec autem omnia ad id praemissa noveritis, quia petitis in litteris vestris ne, adversus privilegium quod ab hac apostolica sede vos habere fatemini, [Col. 0510C] cogamini nisi soli mihi aut Romanis legatis super objectis quibuslibet respondere. Quod si vos Romanos legatos intelligere videremini quoslibet cujuslibet gentis, quibus Romanus pontifex aliquam legationem injungat, vel (quod majus est) vicem suam indulgeat, et laudaremus sane petita, et petitis libenter annueremus. Sed quia praemittendo Romanis, continuo subjungitis: Non Ultramontanis, ostenditis vos tantum eos velle Romanos habere legatos qui vel Romae nati, vel in Romana Ecclesia a parvulo educati, vel in eadem sint aliqua dignitate promoti, miramur nimium prudentiam vestram eousque perductam ut precaremini benevolentiam nostram jura sedis apostolicae debere imminuere, idque nobis in [Col. 0510D] solius vestri negotiis non debere licere quod in negotiis omnium praedecessores nostri sine omni contradictione et licitum et legitimum tenuere. Nostis enim et Osium episcopum in Nicaeno et Cyrillum in Ephesino concilio, Romanorum vice (eisdem concedentibus) functos fuisse pontificum. Syagrio quoque Augustodunensi episcopo, Lugdunensis antistitis suffraganeo, papam Gregorium (l. II, epist. indictione II; epist. 112) celebrandi generalis in Gallia concilii vicem suam legistis indulsisse. Sed quid haec de episcopis loquimur, cum idem sanctus papa monachum quemdam, Hilarium nomine, in Africae partibus litterarum suarum auctoritate fultum, usque adeo suum fecerit esse vicarium ut per eum ibidem concilium generale celebraretur, et quidquid [Col. 0511A] synodus sancta decerneret ad finem eo exsequente perduceretur? Ne igitur ad tantum velit culmen vestra fraternitas erigi, ut quae in causis omnium Romanis pontificibus rata fuerunt et licita, in vestri solius causa irrita velitis et illicita reddi. Ad id autem quod de privilegio dicitis, breviter interim respondemus quod possunt quaedam in privilegiis pro re, pro persona, pro tempore, pro loco concedi, quae iterum pro eisdem, si necessitas vel utilitas major exegerit, licenter valent commutari. Privilegia siquidem non debent sanctorum Patrum auctoritatem infringere, sed utilitati sanctae Ecclesiae prospicere. Inde est quod Arelatensis Ecclesia, non solum a beato Gregorio doctore dulcifluo (epist. l. IV, ep. 52) , sed etiam a pluribus ejus sanctis antecessoribus, cum [Col. 0511B] haberet vicem sedis apostolicae, ut omnes episcopos totius regni Francorum, quod tunc latius extendebatur, ad concilium convocaret, eosque in judicio constrinxerit (sine cujus licentia nullis ex supra dictis episcopis longe a suo episcopatu fas erat abire); post aliqua tempora pro quibusdam causis praedicta potestas et auctoritas cessavit, et suam vicem aliis quibus placuit sedes apostolica concessit. Remensis etiam cui praesides Ecclesia quodam tempore primati subjacuit, et ei, ut magistro post Romanum pontificem, obedivit. Quod et de pluribus aliis Ecclesiis potestis invenire, si sanctorum Patrum dicta et acta procuratis diligenter investigare. Nec id dicimus ut privilegia vestrae Ecclesiae contra rationem vel infringi velimus vel imminui de quibus, vita comite, [Col. 0511C] suo tempore, ore ad os otiosius collocuturi sumus. Sed interim dilectionem vestram ex parte beati apostolorum principis Petri admonemus, ut, quemadmodum vobis Romae positis constituimus, coram Diensi episcopo et Cluniacensi abbate, quibus in his vicem nostram commisimus, occasionibus cunctis obstaculisque remotis, super objectis omnibus sitis respondere parati, legaliter satisfacere, canonice purificari, ne si aliud a vobis (quod absit!) agatur, tergiversationi et fugae et conscientiae scelerum, non exactioni justitiae et aequitatis a pluribus ascribatur. De archiepiscopo autem Viennensi, quem conquerimini in dioecesi vestra et deposuisse presbyteres, et eosdem iterum in gradum pristinum restituisse, [Col. 0511D] et de episcopis Laudunensi et Suessionensi suffraganeis vestris qui Ambianensem episcopum, vobis inconsultis et nescientibus Romae etiam positis, consecrarunt, et de Manasse qui vos et Ecclesiam vestram, quia malefactis non potest, maledictis infestare non cessat, et de caeteris omnibus, super quibus conquestionem vobis collibuerit facere, misimus litteras nostras commemoratis confratribus nostris, Diensi videlicet episcopo et Cluniacensi abbati, ut cuncta studeant diligenter inquirere sollicite discutere, discussa et indagata ad purum, juste, legaliter et canonice judicare. His nostris monitis obsecundantes per omnia beatorum apostolorum Petri et Pauli benedictione in praesenti donemini, et in futuro a peccatorum vinculis absoluti omnium ad eorum [Col. 0512A] consortium, eisdem interventoribus, provehi mereamini.
Data ad [apud et sic in seq. ] sanctum Germanum undecimo Kalendas Septembris, indictione prima.
Ut querelis Remensis archiepiscopi finem imponere procurent, eumque, si paruerit, adjuvent; cui etiam litterarum suprascriptarum exemplar mittit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI Diensi episcopo, et Hugoni Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia in sanctae Dei, cui divina dispositione praesidemus, Ecclesiae regimine sollicite nos vigilare [Col. 0512B] oportet, vestris assiduis precibus nobis ut divinum obtineatis praesidium deposcimus. Quapropter vos summopere studium adhibere admonendo mandamus quatenus inquiratis et canonice, prout potestis, finem imponere procuretis negotiis, unde Remensis archiepiscopus confrater noster suis litteris nobis conquestus est. Conqueritur enim de confratre nostro archiepiscopo Viennensi Warmundo, qui in suo archiepiscopatu presbyteros deposuit et eosdem restituit. Quin etiam conqueritur quod duo suffraganei ejusdem Remensis, Laudunensis scilicet et Suessionensis, postposita canonica auctoritate, Ambianensem ausi sunt episcopum consecrare, dum ipse esset nobiscum Romae et de se sententiam humiliter exspectaret. Quod vos digna et solerti indagatione [Col. 0512C] discutere et cognoscere omni modo studete an ita sese res habeat, ut praediximus nos suis litteris intellexisse, praesertim si idem Ambianensis contra Romanae synodi et apostolicae sedis decretum de manu laici nefanda ambitione et temerario ausu investituram suscipere praesumpsit, canonici rigoris severitatet aliter in eum vindicare et punire obnixe satagite ut ejus exempla caeteri imitari timeant. De Manasse autem, de quo similiter conqueritur, qui Oebali suorumque refugio et auxilio illum et Ecclesiam fatigare non cessat, laborare ut ad pacem redeat et ab inquietatione Ecclesiae et persecutione archiepiscopi quiescat. Quod si forte in sua contumacia persistens obedire renuerit, nisi illum [Col. 0512D] justam excusationem habere cognoveritis, quodcunque vobis justius videtur facite. De aliis autem necessitatibus eumdem archiepiscopum (si tamen vobis obedierit) sicut dignum est adjuvate, eique commissam Ecclesiam auctoritate beati Petri (quod et de aliis ecclesiis vos oportet agere) defendite. Ipse autem, sicut ex suis cognovimus litteris quas vobis direximus, inducias quaerit, ut subterfugiat, cui qualiter rescripsimus vobis etiam per exemplar indicamus. Vos autem, fratres mei charissimi, viriliter et sapienter agite, vestraque omnia in charitate fiant, ut oppressi vos prudentes defensores inveniant, et opprimentes amatores justitiae recognoscant. Omnipotens Deus Spiritum sanctum cordibus vestris infundat, vosque per viam sibi placitam [Col. 0513A] perducat et ad societatem sanctorum Patrum pervenire faciat.
Data ad Sanctum Germanum, XI Kalendas Septembris, ind. I.
Temeritatis eum arguit quod contra Romanae Ecclesiae auctoritatem verba jactaverit, monetque ut Weremboldi cujusdam causam, qui se una cum uxore injuste ab eo excommunicatum conquestus fuerat, adhibitis Trevirensi et Metensi episcopis, definiat; quem timore mortis se absolvisse ait; accepta sponsione ab eo omnibus satisfaciendi. Contemptores synodi illos vocat, qui synodus a se in Teutonicis partibus indicta impedimento fuerint ne cogeretur.
[Col. 0513B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO Leodiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem, si contemptoribus Romanae synodi habitae in praeterita Quadragesima non communicat.
Lectis fraternitatis tuae litteris, non parum mirati sumus non ea te, qua decuit, apostolicam sedem pro reverentia sibi scripsisse, sed nos de absolutione illius parochiani tui, qui olim ad nos venit, mordaci invectione reprehendisse, tanquam apostolicae sedis non esset auctoritas quoscunque, et ubicunque vult, ligare et absolvere. Unde scias nos adversus temeritatem tuam graviter commotos fuisse, nisi apostolicae sedis mansuetudo nos detineret, et [Col. 0513C] nisi mens nostra de litteris olim super hoc negotio tibi transmissis quodammodo dubitaret. Solliciti etenim sumus ne litterae illae fraude alicujus aut falsitate immutarentur. Et ideo exemplar earum ad cognoscendam voluntatem nostram tibi ostendendum esse putavimus, ut, si easdem esse et non immutatas claruerit, intelligas te aut spiritu praesumptionis aut ignorantia contra auctoritatem sanctae Romanae Ecclesiae verba jactasse, quasi imitando Orientales qui contra beatum papam Julium obloqui praesumpserunt, eo quod ipse sanctissimum Athanasium patriarcham sine assensu eorum absolverat, tibique deinceps caveas ne hujusmodi contra nos temeritate rescribas, sed potius ad documenta sanctorum Patrum quae te loqui et scribere doceant humiliter [Col. 0513D] recurras, et secundum tenorem litterarum, quarum exemplar tibi transmittimus, praedicti hominis negotium ad finem perducere studeas. Vir iste, Weremboldus nomine, conquestus est se injuste a te excommunicatum cum uxore sua esse; unde sibi vix fidem adhibere possumus. Tamen monemus prudentiam tuam, ut ad notitiam religiosorum confratrum nostrorum, Trevirensis scilicet archiepiscopi et Metensis episcopi, hujus rei causam deferre facias, eorumque consilio et judicio diffinire procures. De veste vero monachica, et velo imposito, et pecunia ablata, eorumdem testimonio et justitiam facere et rationem ponere non recuses, quatenus sibi occasionem proclamandi auferas et teipsum ab orani accusatione protegas, justitiae integritate et [Col. 0514A] canonica auctoritate servata in omnibus. Contemptores quippe synodi in praedicta nostra salutatione illos notamus qui aliquo ingenio vel violentia conati sunt impedire ne concilium aut conventus fieret in Teutonicis partibus, in quo solerti inquisitione recognosceretur utrum Henrico an Rodulpho magis justitia faveret de gubernaculo regni. Praeterea scire vos volumus nos horum portitorem absolvisse ab excommunicatione, timore mortis, facta ab eo promissione in nostra manu se omnia facturum secundum vestram jussionem, consilio praedictorum episcoporum factam.
Data in burgo Aquaependentis, octavo Idus Octobris, indictione secunda.
Monet ut Tullensem episcopum adjuvet, cui concessit ut coram quatuor episcopis, si propter regni commotionem sex simul convocare non possit, se expurget. Eum arguit quod bona ecclesiae quibusdam militibus ad se defendendum largitus sit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERIMANNO Metensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Novit dilectio tua, frater charissime, quanto jam tempore Tullensis episcopus fatigatus laboraverit atque multis angustiis sudaverit pro repellenda ea quam sibi injuste objectam esse contendit infamia. Sed quia propter imminentem regni commotionem [Col. 0514C] sex simul episcopos ad expurgationem suam convocare non potest, hoc ei paterna compatientes pietate concessimus ut quatuor episcopis, ad praesens secum jurantibus, expurgatus, episcopale officium per omnia faciat. De duobus autem qui statuto judicio interesse debent, inducias usque ad Quadragesimam a nobis accepit. Unde, quia tu in eadem dioecesi positus es, monemus et exhortamur tuam mihi dulcissimam charitatem et apostolica tibi auctoritate praecipimus ut, si praefatum Tullensem episcopum culpabilem indubitanter esse cognoveris, fraternam manum auxilii (ut justum est) ei praebere non differas; scriptum est enim: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI) . Et item: Si quis viderit fratrem suum [Col. 0514D] necessitatem habentem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo? (I Joan. III.) Praeterea pervenit ad nos quod propter instantem inimicorum tuorum infestationem tuae bona ecclesiae largitus sis quibusdam militibus, et eo modo honoris tui dignitas quotidie (quod non optamus) minuatur atque decrescat. Proinde tuam volumus admonitam esse prudentiam, ne alicujus magnitudine tribulationis coactus ecclesiasticas cuiquam haereditates largiaris, unde multum te postea poeniteat, cum quod modo turbatus egeris nullo modo emendare potueris. Oportet autem ut totam spem tuam in Domino ponas, certissime sciens quia Dominus non derelinquit sperantes in se (Prov. XXIX, 25) . Confidimus enim omnipotentem Dominum, vetris [Col. 0515A] aliorumque religiosorum, quos in partibus vestris plures esse cognoscimus, orationibus placatum, pacem Ecclesiae suae cito esse daturum.
Data Sutrii [Suciis], undecimo Kalendas Novembris, indictione secunda.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, anno sexto pontificatus domini Gregorii papae septimi, mensis Novembris die decima septima, indictione secunda, Romae. Ego Marro Gisleri filius, habitator in ducatu Spoletano, pro redemptione animae meae et parentum meorum dono, trado atque offero beato Petro apostolorum principi, et super altare ejus omnia quae mihi pertinent de Castro, quod vocatur Moricicla [Moricida], positum inter Muricem et Clarignanum, quod conquisitum [Col. 0515B] habeo per concambiationem a Litaldo et Hugone, nepotibus Hugonis, filii Ascari, in plebe de Luzano, reservato usufructu diebus vitae meae, et Brutuli filii mei et filiorum Brutuli, si masculi fuerint de legitimo conjugio procreati ( Pontif. in Gregorio septimo ).
Declarat ex suo praecepto concordiam factam inter episcopum Taurinensem et abbatem sancti Michaelis, et quibus conditionibus. Se in eos ulturum ait qui non acquieverint et injustam causam defenderint.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei.
Notum tam praesentibus quam posteris fieri volumus [Col. 0515C] causam [Col. 0515D] Est Cunipertus. HARD. Cumberti Taurinensis episcopi et abbatis Sancti Michaelis, qualiter finiendam esse posuimus. Venientes enim ante nostram praesentiam, post plura annorum curricula quibus conquesti sunt alter adversus alterum, ex voluntate acquiescentes et obedientes nostro jussui, pacem inter se, nobis praecipientibus, fecerunt. Quibus ex auctoritate apostolica interdiximus ne alter alteri occasionem discordiae ulterius praeberet. Sed episcopus abbati et praedicto monasterio emendet quae ei abstulit, nisi quantum abbas ei condonaverit. Similiter et abbas episcopo faciat. Et hoc in existimatione Astensis episcopi et episcopi Aquensis, nec non et abbatis Fructuariensis. Si autem episcopus voluerit et potuerit probare illud monasterium [Col. 0515D] in proprietate et allodio sui episcopi esse constructum, in sequenti synodo uterque se praesentent, et in eo justam et legalem diffinitionem accipiant. Si vero aliquo impedimento cessaverint, legatos suos dirigant, quatenus eis ipsi reportent qualiter et quando finem eorum negotio imponamus. Quod si episcopus, cognita veritate, cognoverit idem monasterium non esse constructum in allodio sui episcopatus, vel abbas perpenderit quod episcopus circa hoc negotium justam et veram habeat rationem, sine aliqua disceptatione vel controversia ei qui veritatem et justitiam habuerit acquiescat, procul dubio scientes quia eum qui injustam causam habens [Col. 0516A] defendere tentaverit, vel aliquod patrocinium vel potentiam sperans injustum negotium agitare ausus fuerit, graviter et severissime puniemus.
Data Romae, octavo Kalendas Decembris, indictione secunda.
Ut Robertum Flandrensem comitem ab apostolicae sedis legato et Lingonensi episcopo excommunicatum, si non canonice id factum repererit, vel si satisfacere voluerit, absolvat. Quod si ipse facere nequiverit, per religiosas id efficiat personas.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI Diensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0516B] Quia ex pastoralis officii susceptione oportet nos magnam sollicitudinem habere de salute omnium filiorum Ecclesiae, debemus quantotius emendare, si quid noverimus aliter gestum esse quam convenit rectitudini ecclesiasticae. Proinde notificamus dilectioni tuae, nobis per aliquos, et maxime per Ingelrannum Flandrensem clericum, innotuisse Robertum Frandrensem comitem ab Huberto legato nostro et Hugone Lingonensi episcopo, per machinationes inimicorum suorum, excommunicatum esse. Quod quia non debemus, si verum est, ferre, rogando mandamus fraternitati tuae ut, si tibi molestum non est, ad illas partes festines accedere, et si inveneris eum non canonice excommunicatum, absolvas eum ex beati Petri apostolorum principis [Col. 0516C] et nostra parte; sin autem, quod non optamus, canonice, et tamen voluerit satisfacere, iterum ne differas eum ovili Dominico reconciliare, quia ipse Summus Pastor ovem perditam propriis humeris voluit ad gregem reportare. Si autem tibi possibile non est id per temetipsum agere, mitte personas religiosas pro te, quae praeordinata praedicto modo valeant finire.
Data Romae, septimo Kal. Decemb., indictione secunda.
Quamdam villam cum omnibus ad eam pertinentibus clericis Sanctae Mariae et Sancti Audomari restituendam praecipit. Quod si justa ratione ad suam ecclesiam pertinere crediderint, Hugonem Diensem episcopum legatum adeant quadraginta dierum spatio; quo elapso, si obedire minus voluerint, ingressum ecclesiae et Christianam communionem, donec resipiscant, interdicit.
[Col. 0516D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUBERTO et clericis et omnibus comitibus de castro Sancti Pauli, WIDONI et HUGONI, salutem et apostolicam benedictionem.
Clerici Sanctae Mariae et Sancti Audomari, adeuntes apostolicam sedem, conquesti sunt de vobis quod jam multo tempore sibi et suae ecclesiae aufertis quamdam villam, Reseca nominatam, cum [Col. 0517A] omnibus ad eam pertinentibus; atque cum multoties de hoc in provincialibus synodis coram episcopo vestro, et ad ultimum coram Hugone, Diensi coepiscopo et confratre nostro apostolicae Ecclesiae legato, in Pictaviensi concilio querelam fecissent, atque ille ex auctoritate nostra praecepisset ut, coram episcopo vestro, aut proclamata ecclesiae praefatae et clericis redderetis, aut quod vestra jure esse debeant rationem diceretis, episcopusque vester tres terminos vobis et ad ultimum provincialem synodum statuisset ut utrumlibet ageretis; vos tamen neutrum, sicut nunquam, ita quoque nec tunc facere voluistis. Unde ex auctoritate Dei et sancti Petri apostolorum principis, praecipimus vobis ut, si ita est, praedictas res praedictae ecclesiae [Col. 0517B] et clericis ejus sine dilatione canonice restituatis; aut, si ita non est, et justa ratione pro certo scitis ad vestram ecclesiam eas pertinere debere, infra quadraginta dies, postquam litteras nostras videritis, vel si eas videre vitaveritis, postquam eas missas vobis cognoveritis, Hugonem praefatum coepiscopum et fratrem nostrum, ad diem Ingelranno et fratribus ejus a vobis ante denominatum atque praenuntiatum adeatis, ut, utrisque partibus coram positis, ipse legitimum finem faciat hujus contentionis. Quod et si istud agere nolueritis infra praescriptos dies, finitis eis, contradicimus vobis et Widoni, Hugonique et Eustachio comitibus, Oilardo quoque subdefensori praefatae possessionis, omnibusque [Col. 0517C] vobis, amodo auxilium et consensum ad hoc sacrilegium praebituris, velut sacrilegis et raptoribus, omnem penitus ecclesiae ingressum, et Christianam communionem, atque gratiam beati Petri apostolorum principis, et in vita et in morte, nisi forte poenitentiam egeritis et injuste rapta ecclesiae praefatae canonice restitueritis. Si autem, quod absit! ab omnibus Christianis post haec omnia, diabolica infecti malitia, in excommunicatione praescripta incorrigibiliter perseverare malueritis, praecipimus defensoribus et patronis praedictae ecclesiae ut eidem et clericis ejus praefatas res restituere omnibus modis satagant.
Datad Romae, VII Kalen. Decembris, indictione II.
Ut canonicis de castro Sancti Pauli, nisi, ut in superiori epistola mandavit, litteris apostolicis obedierint, omnis ecclesiae ingressus interdicatur; laici etiam non obedientes excommunicentur; Mathildem praeterea vult moneri ut, quam terram maritus ejus ecclesiae dederat, tradendam curet, et qui decimas ecclesiae subtrahunt, moneri ut reddant; sin minus damnationi subjaceant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, archidiaconibus Tarvennensis Ecclesiae IRNOLPHO et HUBERTO, et canonicis, si canonice vixerint, salutem et apostolicam benedictionem.
Clericos de castro Sancti Pauli, de quibus canonici Sanctae Mariae et Sancti Audomari per Ingelrannum [Col. 0518A] et alios fratres ejus nobis sunt conquesti, ad civitatem Tarvennam ex auctoritate nostra omnes convocate, et litteras nostras eis legite quae vobis dabuntur ex nostra parte. Quod si noluerint venire, vel venientes litteris nostris non obedire, omnem ecclesiae ingressum, et quod in litteris nostris eis contradicitur contradicite, et insuper quidquid de ecclesia Tarvennensi possident clericali exhibitione. Laicis quoque in litteris nostris nominatis, et quicunque alii praefatis clericis post litteras nostras visas vel notificatas non obedientibus consensum auxiliumque, ut in rapina et sacrilegio perseverent, praebuerint, notificate quod in praescripta positi sint excommunicatione. Mathildem viduam Arnulphi advocati, quae terram quam maritus suus moriens [Col. 0518B] dedit ecclesiae Sanctae Mariae, et quam ipse promisit morienti se liberam facere, admonete adhuc ut quod promisit perficiat; sin autem, in praefata damnatione, quandiu non fecerit, maneat. Rengerium, Adam, Bereweldum et caeteros qui subtrahunt decimas novarum terrarum praefatae ecclesiae admonete ut reddant et satisfaciant; quod si noluerint, quousque resipiscant, praedictae damnationi subjaceant: Et hoc etiam addimus ut nullus accipiat de manu omnium praelibatorum oblationem aliquam sive in vita, sive in morte, quousque canonice quod peccaverunt emendent.
Data Romae, septimo Kalendas Decembris, indictione secunda.
Monet ut episcopo Ravennati, ob plurima flagitia in Romana synodo deposito, nullam deinceps obedientiam praestent; qui vero ausus fuerit apostolicis praeceptis repugnare, anathemate damnetur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Ravennatibus majoribus et minoribus, qui beatum Petrum, ejusque filium, sanctum videlicet Apollinarem diligunt salutem et apostolicam benedictionem.
Quam fideliter, quamque humiliter beato Petro, nempe apostolorum principi, Ravennas Ecclesia semper adhaeserit, quantamque matri suae, sanctae videlicet Romanae Ecclesiae, obedientiam in omnibus [Col. 0518D] exhibuerit, vestra fraternitas optime novit. Ille autem qui nunc Ecclesiae Ravennatis episcopus esse dicitur, quomodo eam olim tam ditissimam quam etiam religiosissimam, tyrannica depraedatione devastaverit, et irreligiosae vitae exemplo corruperit, et vos patiendo videndoque sensistis, et nos certo experimento didicimus. Sed quia his malis aliisque quampluribus flagitiis irretitus atque pollutus, ne argui possit atque convinci, superbiae fastu elatus contra apostolorum principem calcaneum erexit, et in inobedientia quae sceleri comparatur idololatriae perseveret, eum sine spe recuperationis, Spiritus sancti judicio, apostolicae sedis auctoritate, in sancta Romana synodo esse depositum praesentium indiciis indubitanter cognoscite [Col. 0519A] Quapropter ut nullam ei deinceps quae episcopo debetur obedientiam exhibeatis omnibus vobis beati Petri apostolorum principis auctoritate praecipimus. Si qui vero excommunicationis contagione vulnerati his salutiferis ausi fuerint repugnare praeceptis, eos veluti putrida membra a toto corpore Christi, quod est Ecclesia catholica, anathematis gladio resecamus atque projicimus. Vobis autem Deum diligentibus et beato Petro obedientibus, ex auctoritate ejusdem apostolorum principis, omnium peccatorum remissionem largimur.
Data Romae, septimo [VI] Kalendas Decembris, indictione secunda.
Arguit eos inobedientiae. Praecipit ut, secundum privilegium antecessorum pontificum, communem regularemque vitam degant; sin minus, Ecclesiae praebendam in manu episcopi reddant. Quod si neutrum facere neglexerint, omnium Ecclesiarum introitum eis prohibet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clericis Sancti Martini Lucensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum apud vos essemus, saepissime vos per nos et per confratres nostros admonuimus uti, secundum privilegium antecessorum nostrorum, sancti videlicet Leonis papae et Victoris, quod ipsorum tunc canonicorum vestrae Ecclesiae rogatu ipsi ecclesiae [Col. 0519C] fecerunt, communem regularemque vitam duceretis; sed vos, quae vestra sunt quaerentes, non quae Jesu Christi (Philipp. II, 2) , nostras admonitiones neglexistis. Cumque tantae negligentiae et inobedientiae quae scelus idololatriae a sanctis Patribus dicitur, merito jure vos sententia judicialis ferire deberet, episcopi tamen vestri et quorumdam fratrum vestrorum precibus, apostolica mansuetudo solita pietate, ut filios, usque ad festivitatem Omnium Sanctorum, deinde etiam, interventu ejusdem episcopi, usque ad synodum, clementer vos sustinuit. Ad quam praecepimus ut aliquos mitteretis de vobis qui de vestra nobis obedientia responderent. Quod quia minime factum, ut decuerat, jam nunc aequitatis non possumus [Col. 0519D] differre censuram. Proinde per veram obedientiam moneo ut communem vitam vivatis, sicut sanctus Leo papa Ecclesiae nostrae instituit, et sicut Romana Ecclesia intelligit, id est ut omnia ecclesiae bona in communem utilitatem redigantur, et communiter, sicut supra dictum est, expendantur, aut, si id facere recusatis, ecclesiae praebendam in manu episcopi ad ecclesiae utilitatem reddatis. Quod si neutrum horum (quod absit) facere recusatis, ex auctoritate Dei omnipotentis, et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, omnium ecclesiarum introitum vobis usque ad emendationem congruam prohibemus.
Data Romae, quarto Kalendas Decembris, indictione secunda.
Pisanae Ecclesiae episcopatum cum omni jure ei confirmat, et tam ea quae antiquitus collata, quam quae modo a Mathilde, et quae in futurum ab aliis conferentur, concedit. Vicem suam ei atque successoribus committit in insula Corsica, et pro labore quem primus in ea restituenda ad Romanae Ecclesiae dominium suscipiet medietatem, duobus vero ejus successoribus quartam partem omnium reddituum largitur, arces tamen sub ditione Romanae Ecclesiae reservat, quorum custodes illis, si necessitas exegerit, vult obedire.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri LANDULPHO Pisano suisque successoribus.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis [Col. 0520B] Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis, quantum, Deo donante, possumus, subvenire debeamus. Unde, postulante te, frater Landulphe, ut ecclesiam, cui Deo volente praeesse dignosceris, ejusque bona ab adversariorum impetu et infestatione nostrae apostolicae auctoritatis munimine tueremur; inclinati justis precibus tuis concessione praesentis privilegii confirmamus tibi episcopatum praedictae Pisanae Ecclesiae cum omni jure suisque pertinentiis. Et quia Pisana Ecclesia, quae in praeficiendis sibi pastoribus a constitutionibus sanctorum Patrum deviaverat, tandem [Col. 0520C] pro restitutione antiquae libertatis suae salubre consilium matris suae sanctae Romanae Ecclesiae suscepit, ita ut te, non aliunde, sed per ostium, quod Christus est, intrantem, gaudeat nobis ordinantibus habere pastorem, indulgemus, concedimus atque firmamus sibi tam ea quae ab antiquis temporibus juste collata sunt quam ea quae divina pietate per serenissimam filiam nostram Mathildem, pro remedio animae matris suae, in eadem ecclesia sepultae, concedere dignata est, videlicet locum qui dicitur Schannellum cum castellis et pertinentiis suis, et alia quae in futurum, Deo auctore, a fidelibus legaliter conferenda sunt. Praeterea fidei et religionis tuae gratum in te fructum exuberare cognoscentes, committimus tibi tuisque successoribus vicem nostram [Col. 0520D] in Corsica insula, si tamen ipsi consensu Romani pontificis et electione Pisani populi ita canonice intraverint, sicut te constat intrasse, ut, secundum quod Deus tibi tradidit, quae ad Christianam religionem pertinere videntur vigilanti studio episcopos, clericos populumque ejusdem insulae doceas, atque morum honestate confirmes, juxta propheticum sermonem, ut evellas et destruas, aedifices et plantes (Jer. I, 10) . Quae nimirum insula, a jure et dominio sanctae Romanae Ecclesiae per quorumdam pravorum hominum invasionem subtracta, ut prudentiae tuae studio exclusis invasoribus secundum antiquum morem ad dominium ejusdem Romanae Ecclesiae revocetur, concedimus tibi per quem Pisana Ecclesia ad antiquum sui decorem reducta [Col. 0521A] est, et qui prius in restitutione praedictae insulae elaboraturus es, medietatem omnium reddituum, et totius pretii medietatem quae de placitis acquiretur; duobus vero successoribus tuis quartam partem reddituum et totius pretii quae de placitis acquiretur, ita tamen ut arces et quaeque munita loca per te acquirenda in potestate nostra et successorum nostrorum permaneant, eo tenore ut, si necessitas exegerit, custodes eorumdem locorum tibi successoribusque tuis, salvo jure et honore Romanae Ecclesiae, obediant. Dignum quippe est ut, si ad imperium et consensum sanctae Romanae Ecclesiae pastoralem secundum Dominum susceperint dignitatem, habeant ex largitione apostolicae sedis temporalium rerum sustentationem et decorem. Hoc [Col. 0521B] etiam addendum esse censuimus, ut in agendis placitis nuntius noster semper intersit.
Actum Romae, secundo Kalendas Decembris, indictione secunda.
Confirmat eum in fide, et, quia propter locorum distantiam et linguae ignorantiam non potest mittere viros qui eum in lege Domini erudiant, rogat ut juniores et nobiles e regno suo ad apostolicam sedem mittat, qui, divinis legibus edocti, apostolicae sedis mandata ad eum ferre et praedicare possint; fratribus praeterea regis Danorum, divisionem regni cupientibus, nullo pacto opem ferat, sed curet potius ut rex fratres suos cum charitate suscipiat. Ad bona piaque opera illum hortatur.
[Col. 0521C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, OLAVO Norvecchorum [Norvegorum, MUTIN.] regi salutem et apostolicam benedictionem.
Licet ex universali cura sanctae et apostolicae sedis, cui divina miseratione praesidemus, debitores simus omnibus qui Christi fidem colunt, de vobis tamen, qui quasi in extremo orbis terrarum positi estis, tanto nos majoris sollicitudinis ratio necessitasque circumstat quanto vos eorum qui in Christiana religione vos instruant minorem copiam et necessaria minus solatia habere cognoscimus. Quapropter, oblata opportunitate, scripsimus vobis ad confortandam aliquo modo gloriam vestram in fide quae est in Christo Jesu, qui secundum propositum voluntatis [Col. 0521D] aeterni Patris Dei, cooperante Spiritu sancto, pro salute mundi homo factus est, de intemerata Virgine natus, mundum reconcilians Deo per mortem suam, delens peccata nostra per redemptionem quae est in sanguine ipsius, et devicta morte in semetipso convivificavit ac resuscitavit nos in spem vivam, in haereditatem immarcessibilem, incontaminatam, incorruptam (I Petr. I) . In quo, sicut confidimus in misericordia ejus, vobis parata est aeterna salus et vita, si tamen in illo spem firmam usque ad finem tenueritis (Hebr. III) , credentes (sicut dicit apostolus Paulus) quoniam in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) . Propter quod servite ei cum omni timore et humilitate, memores quod Psalmista dicat: Quoniam [Col. 0522A] Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. XXI) . Sitque semper in ore, sit semper in corde vestro, quod hunc versiculum paucis interpositis sequitur: Et anima mea illi vivet, et semen meum serviet ipsi. Notum autem vobis esse volumus quoniam desiderium nostrum est, si quo modo possemus ad vos aliquos de fratribus mittere qui fideles et docti essent ad erudiendum vos in omni scientia et doctrina in Christo Jesu ut, secundum evangelicam et apostolicam doctrinam decenter instructi, in nullo vacillantes essetis, sed radicati atque fundati super stabile fundamentum, quod est Christus Jesus (I Cor. III) , abundantius atque perfectius in virtute Dei cresceretis, et secundum operationem fructum fidei aeterna retributione dignum redderetis. [Col. 0522B] Quod quia nobis, tum propter longinquitatem terrarum, et maxime propter ignotas linguas valde difficile est, rogamus vos (sicut et regi Danorum denuntiavimus) ut de junioribus et nobilibus terrae vestrae ad apostolicam aulam mittatis, quatenus sub alis apostolorum Petri et Pauli sacris ac divinis legibus diligenter edocti, apostolicae sedis ad vos mandata referre, non quasi ignoti, sed cogniti, et quae Christianae religionis ordo postulaverit apud vos, non quasi rudes aut ignari, sed lingua ac scientia moribusque prudentes digne Deo praedicare et efficaciter, ipso adjuvante, excolere valeant. Relatum quoque nobis est fratres regis Danorum ad vestram se contulisse excellentiam, ut vestris viribus copiisque nitentes, quatenus cum illis regnum [Col. 0522C] dividat, fratrem cogere intendant. Quae quidem res quantum ad regni detrimentum, quantum ad confusionem populi Christiani, quantumque ad destructionem Ecclesiarum, quibus quotidie vicina Paganorum crudelitas inhiat, et totius terrae desolationem attineat, per semetipsam nos Veritas, quae Christus est, in Evangelio docet, cum dicit: Omne regnum in seipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet (Luc. XI) . Unde eminentiam vestram id summopere cavere monemus, ut nullius unquam persuasione in hac parte cuiquam assensum praebeatis vel adjutorium, ne peccatum hoc (quod absit) in vos retorqueatur, neu de dissidio regni illius contra vos et regnum vestrum divina indignatio concitetur. [Col. 0522D] Hoc autem vos procurare libenter volumus atque consulimus, ut praefatus rex Danorum fratres suos in regnum cum charitate suscipiat, et ita eis de reliquis bonis et honoribus, ubi potest, distribuat ut nec illos indigna angustet necessitas, nec regni status labefactetur aut dignitas. De caetero semper cogitate de spe vocationis vestrae, et attenti ad ea quae Dominus in Evangelio dicit: Quia venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII) , nolite tardare, currite, festinate. De ultimis finibus estis; sed, si curritis, si festinatis, primis Patribus in regno sociati eritis. Sit cursus vester fides, amor et desiderium. Sit iter vestrum mundi gloriam assidue meditari esse caducam, et ideo cum amaritudine [Col. 0523A] potius quam delectatione tenendam. Sit vestrae potentiae usus et exercitatio subvenire oppressis, defendere viduas, judicare pupillos, justitiam non solum diligere, sed etiam tota virtute defendere. His namque vestigiis, hoc thesauro, his opibus, de terreno ad coeleste regnum, de fluxo et fragili ad certum et perenne gaudium, de caduca et transitoria ad aeternam et semper permansuram pervenitur gloriam. Deus autem omnipotens, qui dives et copiosus est in misericordia, meritis et auctoritate apostolorum Petri et Pauli, et nostra per illos nobis, licet indignis, divinitus concessa, absolvat te et omnes fideles tuos ab omnibus peccatis vestris, et dirigat vos in omnem voluntatem suam, ut in hac vita vos promereri faciat quod in aeterna beatitudine [Col. 0523B] multipliciter vobis adaucta corona retribuat.
Data Romae, decimo octavo [XIX] Kalendas Januarii, indictione secunda.
Nuttam contra se murmurationis causam fore ostendit, si diligenter perpendat quae in synodo statuta sunt. Si fideli corde Deo adhaeserit, victoriam eum adepturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WELFONI duci salutem et apostolicam benedictionem.
Si diligenter secundum aequitatem pontificalis [Col. 0523C] officii, non secundum propriam voluntatem perpenditis quae agimus, quae dicimus de communi negotio, imo maxima perturbatione regni vestri, non contra nos murmurabitis, sed per viam Patrum nostrorum nos incedere, Deo duce, meritis beati Petri apostoli cognoscetis. Perpendite quod sanctus Spiritus per nos, licet indignos, dignatus est in sancta synodo hoc in anno Romae in Quadragesima celebrata statuere, et cognoscetis quantum valeat, quantum possit auctoritas et potestas beati Petri. Agite itaque omnipotenti Deo et beato Petro semper grates, et non contra nos murmurando, sed beato Petro gratias referendo, meliora sperate. Mihi credite, fratres charissimi, quia qui de falsitate et calliditate, non de justitia et simplicitate confidunt, omnino decident, [Col. 0523D] et hos B. Petri gladius devorando confundet. Quid autem sit actum in quadragesimali synodo, sive in ea quam in mense Novembri fecimus, vestri fideles qui interfuerunt, et nostrae litterae vobis missae indicare possunt. Vos autem de justitia confidentes, et de B. Petri adjutorio praesumentes, confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus, quia si fideli corde et stabili Deo adhaeseritis, cito vobis victoria et pax arridebit, Omnipotens Deus, meritis beatae Mariae coelorum reginae, per auctoritatem B. Petri apostolorum principis mihi valde indigno commissam, te tuosque omnes socios, qui justitiam amatis et beati Petri sedem diligitis, a cunctis peccatis absolvat, et ad vitam aeternam perducet.
[Col. 0524A] Data Romae, tertio Kalendas Januarii, indictione secunda.
Absentiam sui abbatis ut aequo ferant animo hortatur, quem illis cito remissurum affirmat; eorum monasterium, sicut Cluniacense, apostolicae sedi unire desiderat. Reliqua harum litterarum portitori dicenda relinquit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, charissimis fratribus in monasterio Massiliensi commorantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Contristavi vos, imo B. Petrus commovit, turbavit, et ipse sanabit. Filius namque illius, abbas vester, [Col. 0524B] venit ad nos, et pro ejus amore factus est obediens usque ad corporis captionem; et quia paratus fuit, si oporteret, mori, et ex hoc habebit retributionem. Sed sicut scitis, fratres mei, rari sunt boni qui etiam Deo in pace serviant, sed rarissimi qui pro illius amore persecutiones non timeant, vel qui se contra inimicos Dei indubitanter opponant. Proinde Christiana religio (heu proh dolor!) pene deperiit, et impiorum superbia nimis accrevit. Praedictus autem pater noster [vester], revera apostolorum principem diligens, in ejus acie nobis adhaesit, et adjutorium, Christo gubernante, nobis impendit, non surda aure intendens quod dicit Apostolus: Si fuerimus socii passionum, erimus et consolationum [Col. 0524C] (I Cor. I) . Sed quia charitas, licet ratio vos consoletur, ad dolorem vos impellit, eo quod tantum Patrem tamque vobis ducem quasi longo tempore amiseritis, rogamus vos ex parte omnipotentis Dei et amore beati Petri, patienter supportate nos, quia cito, Deo adjuvante, eum vobis laetum remittemus; et ex hoc, auctoritate beati Petri apostolorum principis, nobis valde indignis commissa, indulgentiam omnium peccatorum vestrorum promittimus et absolutionem cum benedictione concedimus. Confidimus namque, de nimia pietate Altissimi et de ineffabili clementia Reginae coelestis, quia beati Petrus et Paulus locum vestrum amplius solito custodient et tuebuntur, qui pro illorum servitio damnum et incommodum habere videtur. Desideramus enim [Col. 0524D] locum B. Pauli et vestrum ita unire, ut sicut jam ex longo tempore Cluniacus apostolicae sedi specialiter adhaereat, et speciali Ecclesiae hujus adjutorio et benedictione congaudeat. Moveat vos, fratres charissimi, summa dilectio Christi, ut nos sicut vos ipsos diligatis, et manum adjutorii in magna tempestate positis porrigatis, illud semper prae oculis habentes: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. 6) . Quod autem minus scripsimus, horum portitori dicenda reliquimus. Omnipotens Deus, a quo cuncta bona procedunt, meritis et intercessione Dei genitricis et virginis per auctoritatem beatis Petro et Paulo apostolorum principibus concessam vos respiciat, vosque semper innovet et custodiat, vobisque quod sit novum canticum [Col. 0525A] indicet, et in sancta jubilatione inflammet, ut perfecte scintis humanam fragilitatem deflere, et ineffabilem Dei benignitatem cognoscere, ut in ejus amore semper crescentes ad ejus certam notitiam et mirabilem laetitiam, coelesti matre ducente, mereamini pervenire.
Data Romae, IV Nonas [Kal.] Januarii, indictione secunda.
[Col. 0525B] Amplectitur devotionis ejus affectum erga sedem apostolicam, utque in eo persistat hortatur, et inter Raymundi filios pacem conciliet; quod si minus consequi possit, saltem inducias fieri curet, interim eis denuntians alterum eorum, per quem steterit, ne pax sequatur, excommunicandum fore; alterum vero, qui apostolicae sedi obedierit, ad obtinendam haereditatem paternam juvandum. Praeterea ut Narbonensis episcopi ejus fratris saluti consulat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri BERENGARIO Gerundensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut per filium nostrum Massiliensem abbatem didicimus, paratum esse te dicis in obedientia et fidelitate B. Petri firmissimo animo et constanti persistere, et secundum praeceptum nostrum vitam tuam deinceps moresque componere, cupisque et desideras prae caeteris qui in partibus vestris sunt nobis familiariter adhaerere. Sed et nos ad suscipiendum tantae devotionis affectum sinum paternae dilectionis extendimus, et modis omnibus pio circa nos amori [Col. 0525C] tuo favemus, ita plane ut tu (sicut promittis) in amore Petri et sollicitudine ecclesiasticae religionis et pacis Christianae semper excrescas, dignumque te apostolica familiaritate ex obedientia sincerissima reddas. Itaque in primis negotium tibi, de quo multum curamus, injungimus. Comperimus enim quod inter filios Raymundi Berengarii per vanitatem et superbiam, et maxime per consilium impiorum, nimirum ex invidia diaboli, discordia oritur. Et ego inde nimis contristor, tum pro amore patris eorum, qui me satis ex quo cognovit dilexit, tum etiam quia super Christianam gentem, quae in partibus illis magno impiorum Sarracenorum odio laborare dignoscitur, grave sentio periculum imminere. [Col. 0525D] Unde praecipimus tibi ut adjunctis tecum religiosis vicinis tuis abbatibus, scilicet Tumeriense, Ripollense, et Sancti Cucufati, et quoscunque alios Deum timentes clericos laicosque poteris invenire, pacem inter illos reformare et componere studeas. Quod si acquiescere monitis vestris fortasse noluerint, ostensis eis praesentibus litteris ad tenendam eos treugam firmissimam usque ad determinatum tempus ex auctoritate nostra constringite, infra quod nos tales illuc ex latere nostro nuntios dirigamus, qui causam litis eorum ita juste diffiniant ut non se ad gratiam alicujus nec praemio nec favore deflectent. Porro hoc illis debes firmiter inculcare quia, [Col. 0526A] si nobis inobedientes exstiterint et in fraterno odio remanere, diabolo instigante, maluerint, illi quidem ex cujus culpa vel superbia pax ista remanserit, gratiam sancti Petri auferimus, eumque, sicut membrum diaboli et desolatorem Christianae religionis, cum omnibus fautoribus suis, festinabimus a communione Christianae societatis abscindere, ita ut nullam deinceps victoriam in bello, nullam prosperitatem habere possit in saeculo. Alteri vero qui humiliter paci consenserit, debitamque obedientiam apostolicae sedi exhibuerit, statuemus ex gratia sancti Petri inexpugnabile apostolici favoris auxilium, eumque, sicut filium sanctae Romanae Ecclesiae condecet, ad obtinendam haereditatem dignitatemque paternam modis omnibus procurabimus adjuvare, [Col. 0526B] et omnibus Christianis in partibus illis, ut ei faveant eumque ad obtinendum principatum adjuvent, apostolica auctoritate praecipiemus. Quidquid autem de hoc a te inter eos diffinitum fuerit, quantocius nobis litteris intimare, imo si opportunum fuerit, teipsum nobis repraesentare curabis. Praeterea de fratre tuo Narbonensi, magis quam hactenus fueris, volo te esse sollicitum; quia ego satis de perditione illius doleo, et miror si tu illum, cui gemina germanitate cohaeres, ad salutem non studes reducere, cum scias quia pro sola vel carnali vel spirituali affinitate alicujus, Christianus homo in tanti periculo articuli seipsum debet apponere [ forte opponere, HARD. ita et in cod. MUTIN]. Age ergo et fraterna charitate succensus illum ex nostrae fiducia [Col. 0526C] admonitionis aggredere, commemorans illi et praeteritos longaevae aetatis excessus, et propinquum jam sibi divinae ultionis imminere judicium, si forte possis eum ab ipso mortis aeternae limine revocare, et de salute fratris non solum cordis gaudium, verum etiam maximum aeternae retributionis a divina largitate praemium promereri.
Data Romae, quarto Nonas [Kal.] Januarii, indictione secunda.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, N. [Col. 0525D] Hugonem haud dubie intelligit. venerabili Cluniacensi abbati et charissimo fratri [Col. 0526D] salutem et apostolicam benedictionem.
Si Romani ad vestras partes, sicut vestrates ad nos, saepe venirent, frequentius tibi litteris seu verbis qualiter circa nos geruntur quae terrena sunt vel coelestia indicaremus; sed quia, dum satis intendis aulicos nutrire, de rusticis parum tibi est curae, ultra haec debes ad memoriam reducere, quia pauper noster et pius Redemptor sic in coelo angelos pascebat ut in terris peccatores non solum non despiceret, sed etiam cum eis cibum sumeret. Cur, frater charissime, non perpendis, non consideras in quanto periculo, in quanta miseria sancta versatur Ecclesia? Ubi sunt qui se sponte pro amore Dei opponant [Col. 0527A] periculis, resistant impiis, et pro justitia et veritate non timeant mortem subire? Ecce qui Deum videntur timere vel amare, de bello Christi fugiunt, salutem fratrum postponunt et, seipsos tantum amantes, quietem requirunt. Fugiunt pastores, fugiunt et canes gregum defensores. Invadunt oves Christi, nullo contradicente, lupi, latrones. Tulisti vel recepisti ducem in Cluniacensem quietem, et fecisti ut centum millia Christianorum careant custode. Quod si nostra exhortatio apud te parum valuit, et apostolicae sedis praeceptum in te obedientiam non invenit, cur gemitus pauperum, lacrymae viduarum, devastatio ecclesiarum, clamor orphanorum, dolor et murmur sacerdotum et monachorum te non terruerunt, ut illud quod Apostolus dicit non postponeres, [Col. 0527B] videlicet: Charitas quae sua sunt non quaerit (I Cor. XIII) ; et illud in corde, ut soles, haberes: Qui diligit proximum legem implevit (Rom. XIII) . Quid tibi dicent [dicunt] B. Benedictus, et Gregorius, quorum alter praecipit ut per annum probetur novitius, alter vero prohibet ut ante triennium miles non efficiatur monachus? Haec ideo dicimus, quia, quod vix aliquis princeps bonus invenitur, dolemus. Monachi vero, Deo miserante, sacerdotes et milites, et non pauci pauperes, per diversa loca qui Deum timent reperiuntur; principes autem Deum timentes et amantes in toto Occidente vix aliqui inveniuntur. Omittimus jam de hac re tibi scribere, quia confido, de misericordia Dei, charitas Christi quae in te solet habitare me vindicando cor tuum transfodiet, et [Col. 0527C] quantus mihi dolor esse debeat de bono principe ablato matri suae ostendet. Quod si non illo pejor ei successit in regimine, possumus habere consolationem. Praeterea monemus fraternitatem tuam, ut in talibus cautius te habeas, omnibusque virtutibus dilectionem Dei et proximi praeponas. Haec etiam te compellant ut manum orationis nobis porrigas, omnesque fratres tibi creditos ad hoc provocare studeas ut merearis de virtute in virtutem proficere et ad perfectionem summae charitatis pervenire.
Data Romae, quarto Nonas Januarii, indictione secunda.
Arguit quod abbatem ad synodum venientem ceperit. Jubet ut eum dimittat. Quamobrem eum ab episcopali officio suspendit, quousque Romam veniat. Si non paruerit, ecclesiae introitum interdicit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, EVRARDO [EVERARDO] Parmensi episcopo.
Diu est quod te pura et sincera charitate dileximus, sed quod abbatem, ad nos venientem et ad sanctam synodum properantem, cepisti, non aequam vicem dilectioni nostrae reddidisti. Magnum quidem facinus et officio tuo indignum, cujus nescio jussu vel instinctu, contra talem virum praesumpsisti; qui si quid tibi deberet, tamen quia ad nos veniebat, teneri non meruit. Quapropter apostolica auctoritate [Col. 0528A] praecipimus tibi ut, si nondum dimisisti eum, acceptis his litteris continuo cum honore perduci facias ad Mathildem. Interim vero ab episcopali officio, propter hoc quod illum remoratus es, abstineas, usquequo ad nos ipse venias; sin autem, quod non speramus, neque his mandatis nostris, ut dimittas scilicet, obtemperare volueris, ecclesiae introitum omnino tibi ex parte beati Petri interdicimus.
Data in synodo, decimo sexto Kalendas Martii, indictione secunda.
[Col. 0528B] In synodo definitum asserit quod, nisi triginta dierum spatio bona Ecclesiae Bambergensis reddiderint, excommunicationi subjaceant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HAREMANNO, ULDERICO, FREDERICO, MAZELINO [Muzolino et sic infra ], GOTEBOLDO [Gotebaldo], militibus Bambergensis ecclesiae.
Intelleximus jamdiu quod vos, scilicet Haremanne et Ulderice, accepistis bona ipsius ecclesiae pro introitu Bambergensis episcopi He . . . . . (Hermanni) jam depositi, quodque vos, Frederice, Mazeline, Herolde, Wirinto, post illius excommunicationem ab hac sede bona ejusdem Ecclesiae ab eo similiter accepistis. Intelleximus etiam te, Gotebolde, quando captus tenebatur episcopus, jam memoratae ecclesiae bona de manu regis accepisse. Sciatis igitur in eo [Col. 0528C] concilio quod nuper celebravimus ut, nisi inter terminum viginti dierum, postquam haec legationis nostrae verba ad vestras aures pervenerint, res jam dictae Ecclesiae, quas injuste detinetis, aut reddideritis aut de manu episcopi acceperitis, periculo excommunicationis subjaceatis. Si vero resipiscentes ad episcopum veneritis, et saepe nominata bona restitueritis, liceat episcopo vos excommunicationis vinculo solvere.
Data in synodo, decimo tertio Kalendas Martii, indictione II.
[Col. 0528D] Praeclaras virtutes quibus praeditus erat denigrare eum asserit, dum consanguineam suam uxorem haberet. Suadet ut a tanto facinore abstineat, episcopos et Ecclesiam veneretur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, CENTULLO comiti salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus de te per tales quibus fidem habemus ea quae Christianum principem bonis omnibus debeant commendare, quia sis videlicet amator justitiae, defensor pauperum, et propagator pacis. Unde te in dilectionem et gratiam sicut filium Ecclesiae Romanae suscipimus, et ut in bonis coeptis de die in diem proficere studeas admonemus. Tamen reprehensibile quoddam in te esse cognovimus, quia scilicet consanguineam tuam habes uxorem; et inde nimis cavendum tibi, scilicet ne ex occasione [Col. 0529A] culpae istius, caetera quaecunque agis bona dispereant. Age ergo, et secundum consilium Amati episcopi Elorensis et Bernardi Massiliensis abbatis, siquidem ad vestras partes poterit pervenire, praedictum reatum emendare, et poenitentiam inde agere stude, ne pro hoc animam tuam perdas, et nobilem feminam, quae sub tutela tua est commissa confundas. Ante omnia Ecclesiam Dei venerari semper et honorare atque defendere stude, et episcopis quasi Patribus tuis reverentiam et obedientiam exhibe. Scias pro hoc te et in hoc saeculo majorem gloriam et in futuro vitam promereri perpetuam. Si facultas tibi esset veniendi ad nos, desideraremus te videre ac plenius de animae tuae salute instruere.
Data Romae, quinto Idus Martii, indictione secunda.
Reprehendit eos nulla pene cura moveri suam Ecclesiam pastore esse destitutam. Propterea Wapincensem episcopum mittit, ut aut episcopum eligant, aut promittant se in pastorem suscepturos quemcunque ipse ad eos miserit. Caetera quae dicenda forent episcopo injunxisse significat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universo clero et populo Arelatensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam sublata pastorali custodia gregi non parva imminere perpendimus, multa pro vobis sollicitudine [Col. 0529C] angimur, multo dolore compungimur quod Ecclesiam vestram tandiu vigilantia pastoris et regimine idonei gubernatoris destitutam esse cognoscimus. Quod in hac re minus quam oportet vos esse sollicitos, imo quasi propriae salutis oblitos, nulla pene cura vel affectione permotos deprehendimus, majoris nobis tristitiae causa consistit, quoniam perniciosius fere nihil est quam contra mala urgentia nulla ratione consurgere, et suae saluti in supremo discrimine aut nescire aut nolle consulere. His itaque curis, ac tantae desolationis vestrae causa stimulante, misimus ad vos fratrem nostrum, videlicet Leodegarium Wapincensem episcopum, quatenus cum illius consilio aut talem personam secundum Deum eligatis, quam vicarius noster Hugo Diensis [Col. 0529D] episcopus litteris suis nobis commendet, aut si apud vos, quod credimus, tanto regimini digna inveniri persona non potest, in manu fratris nostri Leodegarii, Wapincensis episcopi, firmetis vos illum suscipere in pastorem, quem consecratum et honore pallii insignitum vobis ex parte sancti Petri miserimus. Cogitare enim debetis quoniam secundum electionem gratiae Dei, de numero ovium Christi estis, et nequaquam secure vivetis, nisi qui ejus vice vobis praesit, et contra incursus callidi insidiatoris assidua circumspectione, auxiliante Deo, vos muniat, habeatis. Agite ergo ne quis vos ad prospiciendum de honore Ecclesiae vestrae et communi saluti animarum vestrarum impedire valeat, et ne visitatio legationis nostrae frustra ad vos facta esse videatur, per quam [Col. 0530A] vobis charitas nostra repraesentatur et auctoritas, scientes quoniam quidquid ex utroque, Deo auctore, debemus et possumus, ad profectum vestrum vobis exhibere promptam et indefessam voluntatem gerimus. Caetera quae dicenda sunt fratri nostro Leodegario injunximus, cui legationi, quantum ad hoc pertinet negotium, ita volo ut credatis ac si a nobis viva voce in auribus vestris dicerentur.
Data Romae, Kal. Martii, ind. II.
Respondet super conjugio Theodorici ducis et super ejus intromissione de componenda inter se et Henricum regem pace et de duce excommunicato a Metensi episcopo.
[Col. 0530B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae MATHILDI salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam animi nostri voluntatem super ea rescire cupiens, misisti nobis quod Theodoricus dux optaret sibi conjugio copulare quondam uxorem marchionis Petroni, mandamus tibi: Ille enim non est adeo notus nobis, nec illa nobis ita commissa ut aliquid inde agere velimus. De eodem duce item significasti quod, si placeret nobis, de componenda pace inter nos et Henricum regem se intromitteret. Super hoc itaque respondemus. Legatus regis in praesentia universalis synodi juravit, ex praecepto domini sui, eum nostris mandatis per omnia obtemperaturum. [Col. 0530C] Ea quoque de causa et spe nos jam misisse legatos nostros credo tuam scientiam non latere. Excommunicatum vero, jam saepe dictum ducem, ab episcopo Metensi quia non ignoras nos sententiae in illum prolatae noveris assensum dedisse, et eam firmavisse, nisi infra viginti dies postquam mandata nostra resciverit, jussis nostris obedierit, et nisi civitatem et bona S. Stephani, quae injuste invasit, libera dimiserit, et Ecclesiae satisfecerit.
Data Romae, V Nonas Martii, indictione II.
[Col. 0530D] Ecclesiae eorum aerumnis consulere desiderans, Sanzonem, quem in episcopum optaverant, se libenter suscepisse, ne tamen Rainerio episcopo adhuc superstite, quem illi inutilem esse asserebant, praejudicium faciat, legatos se missurum ait qui rem inspiciant, ut ipse deinde electionem confirmare possit. Interim nullus Ecclesiae bona distrahat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Aurelianensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Sciatis incunctanter quod de Ecclesiae vestrae aerumnis et angustiis, quam specialiter dileximus et quae una ex nobilissimis Galliae Ecclesiis quondam fuit, et adhuc erit, Deo favente, nos valde dolemus, et quia illi qualiter subvenire debeamus solliciti sumus, et ut ad pristinum decus et gloriam redeat nos impense operam damus. De Sanzone item filio nostro, quem vobis in episcopum optatis, noveritis [Col. 0531A] quia libenter eum suscepimus et paterno amore tractavimus. Sed quia Rainerius dictus episcopus, et Ecclesiae vestrae, ut dicitur, inutilis, nondum ex toto constat ab ea separatus, ne videamur alicui praejudicium facere, neu ob alicujus amicitiam forte quis suspicetur nos contra justitiam facere velle, legatos nostros ad vos mittere disposuimus qui, veritate discussa diligenter et probata, de eo possint' ex auctoritate nostra, imo beati Petri, prout justitia dictaverit, sententiam dare. Postea vero electionem vestram secundum Deum confirmare, et quibus modis oportere videbitur corroborare secundum canonica instituta curabimus. Interim vero res ejusdem ecclesiae, tam vobis quam omnibus apud quos ubicunque reperiuntur, ex parte B. Petri monendo praecipimus [Col. 0531B] ut nemo distrahere vel demoliri praesumat videlicet praemia et ornamenta quae illi pertinere noscuntur. Quod si quis contra hac nostra praecepta temerarie conari tentaverit, sciat se gratiam B. Petri amissurum, et anathematis gladium, nisi resipuerit, incursurum.
Datae Romae, tertio Nonas Martii, indictione II.
Causam inter abbates Sanctae Crucis et Sancti Severi diligenter ei et Diensi episcopo terminandam committit; decernens interim quod in lite est ex integro abbatiae Sanctae Crucis restituendum esse.
[Col. 0531C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, AMATO Elorensi ( id est Oleronensi in eod. MUTIN. Orolensi) episcopo in Vasconia, salutem et apostolicam benedictionem.
Jozelinus, archiepiscopus Burdigalensis confrater noster, veniens ad limina apostolorum, duxit nobis ad memoriam qualiter olim actum sit de discordia monasterii Sanctae Crucis et Sancti Severi, quidve diffinitionis in Romana Ecclesia susceperit. Nam et litteras olim a nobis super hac re abbati S. Severi transmissas invenimus, et abbatem secundum tenorem earum inobedientem fuisse cognovimus. Unde ne praejudicium sibi aliqua pars fieri suspicetur, censuimus causam illam ante te et confratrem [Col. 0531D] nostrum Hugonem, Diensem episcopum, diligenter esse retractandam, ita ut uterque auditores legitimum, Deum auxiliante, huic negotio finem imponatis. Adjudicavimus etiam ut illud quod in lite est, ex integro abbatiae Sanctae Crucis restituatur, quatenus, possessione sibi reddita, canonicum et legale sit quod acturi estis, et in exsecutione judicii nostri irreprehensibiles appareatis. Quod si ille inobediens fuerit, et memoratae ecclesiae investituram abbatiae Sanctae Crucis non restituerit, illum sicut rebellem a communione corporis et sanguinis Domini merito separate.
Data Romae, octavo Idus Martii, indictione secunda.
Diensi et Elorensi episcopis commisisse significat, quid agendum foret in controversia inter eum et abbatem Sanctae Crucis; quare praecipit ut illis pareat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ARNALDO abbati Sancti Severi salutem et apostolicam benedictionem.
Post recessionem tuam proxime factam, scias nos litteras quasdam reperisse, in quibus inobedientiam tui liquido deprehendimus. Proinde notum tibi sit nos eam causam, scilicet quae inter te et abbatem Sanctae Crucis esse dignoscitur, diligentius discutiendam [Col. 0532B] fratribus et coepiscopis Hugoni Diensi et Amato Elorensi legatis nostris commisisse, et quidquid isti de ea re statuerint judicantes, hoc deinceps vobis esse ratum firmumque tenendum. Attamen interim, ut illam possessionem, scilicet ecclesiam Sanctae Mariae de Solaco, de qua lis inter vos orta est, abbatiae Sanctae Crucis ex integro restituas, apostolica auctoritate praecipimus, et ut quiete, donec ad judicium veniat, possidere permittas ex parte beati Petri jubendo monemus. Indignum quippe est, et canonicis institutis nimis alienum ducimus causam, quae ventilanda est ad examen, debere deduci, nisi de rebus in lite positis ille qui vim patitur prius fuerit revestitus. Juxta ergo quod et monuimus et [Col. 0532C] praecepimus, iterum inculcare curavimus ne te ulterius super hac re, sicut hactenus, inobedientem reperire valeamus. Quod si inobedientia tua auribus nostris iterum fuerit delata, scias indubitanter te iram beati Petri et nostram incurrisse, et dignae animadversionis sententiam in periculum ordinis tui provocasse.
Data Romae, octavo Idus Martii, indict. secunda.
Mandat ut Lambertum, quem ipsi contra sua mandata male tractaverant, suscipiant eique ablata restituant; nisi paruerint, eos puniturum minatur.
[Col. 0532D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, FULCARDO Insulanae congregationis praeposito, caeterisque ejusdem congregationis canonicis tam minoribus quam majoribus, licet aliter meritis [mereatis], salutem et apostolicam benedictionem.
Non modicum offendistis nos super injuria et exspoliatione rerum Lamberti filii nostri a vobis illata, imo in persona sua nobis facta, praecipue cum per Ingelrannum nostrum vobis mandaverimus ut ei nullam injuriam inferretis propter obedientiam quam sibi injunximus. Mandamus ergo vobis, et apostolica auctoritate praecipimus, sicut canonicis specialiter munitis privilegiis B. Petri, quatenus [Col. 0533A] hunc filium nostrum Lambertum fratrem et concanonicum vestrum cum omni benevolentia et dilectione suscipiatis, et sua sibi integre restituatis, remittentes vobis, ipso eodem interveniente, quidquid in eo et nobis deliquistis, eo videlicet tenore ne deinceps contra nostra et sanctorum canonum decreta agere praesumatis. Quod si facere neglexeritis (quod absit), rursumque clamor ad nos seu ad vicarium nostrum venerabilem virum Hugonem Diensem episcopum venerit, et gratiam B. Petri et nostram perdetis, et nos ulterius nullo modo patiemur inultos, sed, sicut dignum fuerit, gladio B. Petri contemptum nostrum vindicabimus.
Data Romae, secundo Idus Martii, ind. II.
Praecipit ut, amoto Gualterio, quem in abbatem contra excommunicationem elegerant, quique in concilio depositus fuerat, Viennensem archiepiscopum in abbatem suscipiant. Pro eorum autem inobedientia coram Diensi episcopo compareant, eique obediant; sin minus, excommunicationem in eos latam se confirmaturum ait.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, monachis Dolensis monasterii.
Noveritis Gualterium, quem vobis in abbatem contra excommunicationem apostolicae sedis constituistis, collaudatione Romani concilii a nobis irrecuperabiliter esse depositum, et, si de administratione [Col. 0533C] abbatiae vestrae se ulterius, cognitis his litteris, intromiserit, omnino excommunicandum. Quapropter apostolica vobis auctoritate praecipimus ut confratrem nostrum Wormundum Viennensem archiepiscopum, quem vobis in abbatem, Deo annuente, ordinavimus, sine omni contradictione suscipiatis, et ei sicut patri et abbati per omnia toto cordis affectu obediatis: et quia non modicum pro inobedientia vestra incurristis delictum, praecipimus vobis, ut Dominica prima post Pentecosten, scilicet in octavis, coram vicario nostro Hugone Diense episcopo satisfacturi, Valentiae videlicet urbi vos repraesentetis, et quod ipse vobis praeceperit obedienter teneatis. Quod si ipsi spiritu superbiae his nostris litteris inobedientes fueritis, excommunicationem a praefato [Col. 0533D] vicario nostro super vos factam ab illo die nos confirmasse indubitanter sciatis.
Data Romae, octavo [XIII] Kalendas Aprilis, indictione secunda.
Ejusdem argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULPHO, ODONI, EPPONI, UMBALDO, EVERARDO, BOZONI, GIRALDO, ADELARDO, et caeteris principibus Bituricae regionis, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierint.
[Col. 0534A] Miramur temeritatem et insolentiam praesumptionis vestrae quod, contra fas et excommunicationem apostolicam vobis delatam, abbatiam Dolensem, quam in tutelam hactenus habuistis, imo etiam [invasistis imo et] ad cumulum detrimenti tam animarum vestrarum quam corporum, abjecto eo quem manibus propriis, Deo volente, vobis in abbatem consecravimus, Gualterium invasorem irrecuperabiliter deposuimus, et ei res ecclesiae suisque fautoribus sub excommunicatione interdiximus. Confratri autem nostro Wormundo Viennensi archiepiscopo abbatiam Dolensem concessimus, imo reddidimus. Vos ergo monemus, et apostolica auctoritate praecipimus, ut abjecto invasoris praedicti dominio, abbati vestro, jure canonico, Wormundo Viennensi archiepiscopo [Col. 0534B] sincera mente et puro corde obediatis. Quod si rebelles Deo et beato Petro in his deinceps fueritis, a Dominica prima post Pentecosten, scilicet in octavis, cum Dolensibus monachis, nisi satisfecerint coram vicario nostro Hugone Diensi episcopo Valentiae, vos excommunicationi subjacebitis. Si autem patri vestro spirituali, confratri nostro Wormundo Viennensi archiepiscopo, obedientiam et auxilium exhibueritis, gratiam Dei et beati Petri percipietis. Te autem, Rodulphe, quia in his plus caeteris tibi a Deo concessa est potestas, rogamus te et praecipimus, ut eum in abbatiam sine simulatione et dolo restituas, et totius irae sive discordiae oblitus, ei ut filius charissimus cohaereas, quatenus gratiam Dei et peccatorum [Col. 0534C] tuorum indulgentiam ab ipso cui data est potestas ligandi atque solvendi percipias.
Data Romae, decimo tertio Kal. Aprilis, indict. secunda.
Regis devotionem erga sedem apostolicam laudat. Comites quosdam ac milites ecclesiae fideles injuste in exsilium relegatos commendat. Ad ecclesiarum defensionem hortatur, legatosque ad se mittere jubet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LADISLAO Hungarorum regi salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut fidelium tuorum crebra relatione cognovimus, [Col. 0534D] idemque ipsum nostris attestantibus ratum habemus, excellentia tua ad serviendum beato Petro, quemadmodum religiosa potestas debet, et ad obediendum nobis ut liberalem filium decet, toto affectu et cordis intentione parata est. Unde nimirum devotionem mentis tuae super hoc studio non indigne laudamus eique sincere congratulamur quod quidem optimorum regum sequendo vestigia illustrat, servando tam in moribus normam justitiae quam etiam lineam nobilitatis in sanguine. Igitur quia de celsitudinis tuae liberalitate et obedientia satis confidimus, ad quiddam nostrae universali sollicitudini congruens, quod honori quoque tuo [Col. 0535A] non parum concordat, invitare te non dubitamus, quatenus in eo et illa quae de te verbis solis credita sunt esse vera facti indicio pateant, et nobis sit aperta firmior causa, qua te prae caeteris regiae dignitatis amplius specialiusque diligere merito debeamus. Itaque comites illos vel . . . . . videlicet D . . . . et C . . . . . eorumque milites, quos beato Petro fideles justitiaeque fautores injusta (ut accepimus) sententia in exsilium expulit, tibi commendatos esse ex parte nostra optamus. Et quia hactenus illis subvenire ex industria propria claritudo tua curavit, sentiant sibi nunc ob fidelitatem beati Petri nostramque commendationem solatii auxiliique munus copiosius accessisse. De caetero prudentiam tuam monemus, ut viam justitiae semper studeas irreflexo calle tenere, [Col. 0535B] et viduas et orphanos et peregrinos paterna pietate tueri, Ecclesias non modo non laedere, sed etiam ab arrogantium et invasorum petulantia et temeritate defendere, nec non et alia quae recte intelliges, procures diligenter servare. Illud quoque nihilominus scire te volumus quosdam nomine tuo legatos ad nos olim venisse, quibus item nos istud injunximus, ut dilectioni tuae suggererent quatenus alios destinare, quo certiores efficeremur, censeret. Verum nobis adhuc in incerto manet an ad te mandata nostra perlata sint, an aliquos postea miseris; liquet autem neminem a te legatum ad nos post inde venisse. Quare decrevimus ad te iterum idem repetendo scribere, itidemque de comitibus, quod jam postulavimus, [Col. 0535C] iterando inculcare; quo et nuntios, si nondum misisti, non ulterius mittere negligas, et praenominatis omnibus praesidii manum familiarius proniusque in cunctis porrigere studeas. Omnipotens et misericors Deus, a quo bona cuncta procedunt, per merita et intercessiones beatae Dei genitricis semperque virginis Mariae, et beatorum Petri et Pauli, gressus tuos per viam deducens justitiae, constanter dirigat usque ad finem, et sic hujus vitae temporalia regni gubernacula faciat temperare, quatenus aeterna promerendo valeas adipisci.
Data Romae, duodecimo Kal. Aprilis, indictione secunda.
Arguit quod se non visitaverit a tempore assumptionis suae; cujus causam cum regem esse noverit, hortatur ut eum moneat, ne quid injustum contra Romanam Ecclesiam praesumat, ipseque ad se quantocius veniat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LANFRANCO Cantuariorum archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Quod ex illo tempore quo sacerdotale summae sedis jugum cervici nostrae, licet indigni, suscepimus, venire ad nos non multum curavit fraternitas tua, quanto minus hoc de dilectione tua sperare potuimus, eo amplius stupentes miramur, et nisi apostolica mansuetudo, nec non et amoris pignus antiquum nos hucusque detinuisset, profecto nos hoc graviter [Col. 0536A] ferre jamdudum tibi constitisset. Verum, sicut certissime compertum habemus adventum tuum vel metus regis, ejus scilicet quem inter caeteros illius dignitatis specialius semper dileximus, vel maxime tua culpa nobis negavit, et te quidem, si vel prisci amoris memoria superesset, vel debita matri Romanae Ecclesiae dilectio in mente remaneret, non debuit aliquis aut mundanae potestatis terror, aut cujusquam personae superstitiosus amor, a conspectu nostro retrahere. Illum vero si contra apostolicam sedem novus arrogantiae tumor nunc erigit, sive contra nos ulla libido seu procacitas jactat, tanto gravius feremus, quanto eum dilectione nostra indignum se fecisse constiterit. Quod tamen ne illi accidat, religio tua poterit hoc modo vitare, si ei diligenter [Col. 0536B] aperiendo, et constanter admonendo consilium dederis, ne contra matrem omnium Romanam Ecclesiam quid injustum praesumat, neve quid a religiosa potestate alienum petulanter audeat, et neque tuam neque alicujus devotionem ab apostolicae sedis visitatione ulterius coercere attentet. Igitur decet fraternitatem tuam negligentiae suae excessus sapienter corrigere, atque ad apostolicam sedem quantocius properare, teque ipsum nostris obtutibus, ut optamus, utque saepe mandavimus, praesentare, quatenus nos de his et de aliis negotiis praesentialiter conferre, atque utilitas Ecclesiae de nostro colloquio augmentum valeat, Deo favente, percipere.
Data Romae, octavo Kalend. Aprilis, indictione [Col. 0536C] secunda.
Praecipit ut bona monasterii Sancti Petri sub excommunicationis poena restituant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, principibus, clericis, laicisque in Provincia commorantibus, exceptis his qui excommunicationi subjacent, salutem et apostocam benedictionem.
Notum vobis omnibus esse putamus, quod monasterium S. Petri, situm in loco qui Mons Major dicitur, sanctae Romanae Ecclesiae speciali quodam jure subjectum est, et apostolicae sedis privilegiis ex [Col. 0536D] tempore longo munitum. Unde quia nobis pro suscepti regiminis sollicitudine imminet Ecclesiis omnibus providere, illis praecipue debemus vigilanter prospicere quae Romanae apostolicaeque sedi quodammodo vicinius haerent, et ejus tutela maxime sperant defendi. Quapropter, quoniam audivimus aliquos vestrum bona memorati monasterii contra jus et honestum sacrilega manu invasisse, distrahere atque diripere, paterno affectu monemus et apostolica auctoritate praecipimus, ut quicunque res illius monasterii vi tenere invasas noscuntur, digna cum satisfactione emendare festinent, ac nemo deinceps contra animae salutem bona ipsius ecclesiae violenter attrectare praesumat. Quicunque ergo his salubribus mandatis nostris contraire, et bona ecclesiae [Col. 0537A] (sicut dictum est) sacrilego ausu contra interdictum nostrum detinere tentaverit, admonitus semel, atque iterum, et tertio, per convenientes inducias, si emendare contempserit, iram et furorem omnipotentis Dei contra se per excommunicationem apostolicam provocabit. Obedientibus vero apostolica auctoritate, et beati Petri nobis, licet indignis, concessa potestate, peccatorum suorum veniam indulgemus.
Data Romae secundo Kal. Aprilis, indictione secunda.
[Col. 0537B] Rorgonis bona, ad Hugonem ejus germanum spectantia, ablata sub excommunicationis poena restitui mandat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ISEMBERTO Pictaviensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras quod bona Rorgonis de Coequo, quae, mortuo ipso, in potestatem germani, scilicet Hugonis nostri fidelis et filii, jure debent concedere, Hugo Delezini [de Leziniaco; in cod. Mut. Delerzini] injuste praesumpsit invadere. Unde quia praenominatum, Hugonem clericum nostrum, et res ipsius in tutelam apostolicae sedis suscepimus, fraternitati tuae invitando praecipimus ut super his curam vice nostra gerens, duci Guilielmo haec eadem significando suggeras, quatenus in hac etiam re [Col. 0537C] quantum beato Petro sit fidelis ostendat. Verum in primis volumus ut dilectio tua studeat memoratum Leziniacensem [Deleziniacensem] ex parte nostra cum jam dicto duce convenire, nec non illum de temeritate sua redarguendo de satisfactione monere. Quod si admonitus semel, iterum ac tertio, per competentes inducias in pertinacia sua duraverit et mandatis nostris inobediens justitiae parere contempserit, apostolica auctoritate praecipimus ut eum, quousque resipiscens ablata restituat, vinculo anathematis illiges; quod idem postmodum nos firmaturos non dubites.
Data Romae, Idibus Aprilis, indict. secunda.
Ut bona, quae Matisconensis Ecclesia quiete possederat, ab ipso ablata aut restituat aut cambio compenset; sin minus, Diensi episcopo et abbati Sancti Pauli lis inter eos terminanda committitur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Landericus Matisconensis, frater et coepiscopus noster, ad apostolorum limina veniens, conquestus est apud nos Ecclesiae suae jura a te sibi auferri, quae de praedecessorum suorum temporibus, etiam Simoniacorum, quiete visa est possidere. Nos ergo dignum esse et competens adjudicavimus ut quae bona temporibus irreligiosorum ecclesia sine molestia [Col. 0538A] tenuit, eisdem sub pastore religioso, in Romana Ecclesia ordinato, privari absque ratione non debeat. Quapropter dilectionem tuam monemus ut res illas, super quibus praedicta Matisconensis Ecclesia queritur, si usque ad supra memorati fratris nostri tempus possedit, deinceps quoque aut quiete retinere permittas, aut concambium competens reddere studeas. Quod si inter vos hanc causam non potestis ipsi componere, volumus fratrem nostrum Diensem episcopum et Sancti Pauli abbatem negotio huic interesse, quatenus eorum adhibita diligentia finem lis invenire rectum et congruum valeat, ac ulterius inter vos dissensio nulla remaneat. Sine concordia namque neque religiositatem dicimus [ forte ducimus. HARD.] quidquam valere, neque aliud opus, etsi [Col. 0538B] bonum videatur, aliquid esse.
Data Romae, decimo octavo Kal. Maii, indict. secunda.
Confirmat primatus dignitatem Lugdunensi Ecclesiae super quatuor provincias concessam, dummodo Simoniace archiepiscopus electus non fuerit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GEBUINO [GEBUERIO] Lugdunensi archiepiscopo.
Antiqua sanctorum Patrum, quibus licet indigni et longe meritis impares, in administratione hujus sedis succedimus, vestigia, inquantum divina dignatio permittit, imitari desiderantes, jus, quod unicuique [Col. 0538C] Ecclesiarum pro merito et dignitate sui ipsi contulerunt, nos ex eorum successibus consideratione decet illaesum et immutabile conservare, et munimine decretorum nostrorum ad perpetuam stabilitatem corroborare. Quapropter quia, dilectissime in Christo frater Gebuine, postulasti a nobis quatenus dignitatem ab antecessoribus nostris concessam Ecclesiae, cui Deo auctore praeesse dignosceris, confirmaremus, et quaeque sua ab infestatione hostili apostolicae sedis defensione tueremur, inclinati precibus tuis confirmamus primatum super quatuor provincias Lugdunensi Ecclesiae tuae, et per eam tibi tuisque successoribus, his tantum qui nullo interveniente munere electi vel promoti fuerint, videlicet, a manu, ab obsequio et a lingua. A manu, ut [Col. 0538D] nullum pretium prorsus a se vel ab aliquo tribuatur; ab obsequio, ut nihil inde servitii faciat, sicut quidam intentione ecclesiae praelationis potentibus personis solent deferre; a lingua, ut neque per se neque per submissam personam preces effundat. Sed neque his qui per saecularem potestatem ad hanc dignitatem pervenerint, videlicet dono vel confirmatione alicujus personae quae sanctae religioni videatur obviare, et contra puram et authenticam sanctorum Patrum auctoritatem venire. Sed his nimirum hanc dignitatem concedendam esse sancimus, qui pura et sincera electione tibi successerint, et ita per ostium intraverint, sicut fraternitatem tuam cognovimus intrasse His vero qui aliter intraverint, videlicet qui [Col. 0539A] juxta Dominicam sententiam non per ostium, sed aliunde ut fures et latrones ascenderint, non solum primatum hujus dignitatis non concedimus, verum etiam omni honore ecclesiastici regiminis indignos et alienos fore adjudicamus. Provincias autem illas quas vobis confirmamus, dicimus Lugdunensem, Rothomagensem, Turonensem, et Senonensem, ut hae videlicet provinciae condignam obedientiam Lugdunensi Ecclesiae exhibeant, et honorem quem Romani pontifices reddendum esse scriptis propriis praefixerunt, humiliter et devote persolvant, salva in omnibus apostolicae sedis reverentia et auctoritate. Praeterea, juxta tenorem postulationis tuae, ecclesiae tuae hujusmodi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus [Col. 0539B] atque firmamus, statuentes nullum regum, et reliqua usque in finem, sicut in privilegio constat quod est in capite hujus libelli.
Data Romae, duodecimo Kalendas Maias, indictione secunda.
Ut archiepiscopo Lugdunensi super eos ex antiqua Patrum auctoritate primati a se confirmato obedientiam praestent. Rationem et originem diversoum in Ecclesia graduum declarat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus [Col. 0539C] et coepiscopis Rothomagensi, Turonensi [Tutonensi, Bituricensi], et Senonensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut novit fraternitas vestra, sedes apostolica, cui licet indigni, Deo auctore, praesidemus, divina gratia inspirante, Spiritu sancto edocta, per diversas provincias et regna praesules archiepiscopos et primates ordinavit; cujus constitutione et auctoritate Lugdunensis Ecclesia primatum super quatuor provincias, videlicet Lugdunensem, Rothomagensem, Turonensem et Senonensem, per annorum longa curricula obtinuisse cognoscitur. Sanctorum igitur Patrum nos, inquantum Deo favente valemus, exempla sequi cupientes, Ecclesiae memoratae primatum, quem ipsi decretis suis constituerunt atque sanxerunt, eorum [Col. 0539D] freti potestate subinde confirmare studemus. Ad hoc enim divinae dispensationis provisio gradus et diversos constituit ordines esse distinctos, ut dum reverentiam minores potioribus exhiberent, et potiores minoribus dilectionem impenderent, una concordiae fieret ex diversitate connexio, et recte officiorum gigneretur administratio singulorum. Neque enim universitas alia poterat ratione subsistere, nisi hujusmodi magnus eam differentiae ordo servaret. Quia vero creatura in una eademque aequalitate gubernari vel vivere non potest, coelestium militiarum exemplar nos instruit quia dum sint angeli, sint archangeli, liquet quia non aequales sunt, sed in potestate et ordine, sicut nostis, differt alter ab altero. Si ergo inter hos qui sine peccato sunt ista constat esse [Col. 0540A] distinctio, quis hominum abnuat huic se libenter dispositioni submittere? Hinc etenim pax et charitas mutua se vice complectuntur, et manet firma concordia in altera Deo placita dilectione sinceritas. Quia igitur unumquodque tunc salubriter completur officium, cum fuerit unus ad quem possit recurri praepositus. Provinciae autem multo ante Christi adventum tempore, divisae sunt maxima ex parte, et postea ab apostolis et beato Clemente praedecessore nostro ipsa divisio est renovata, et in capite provinciarum, ubi dudum primates legis erant saeculi, ac prima judiciaria potestas, ad quos qui per reliquas civitates commorabantur, quando eis necesse erat, qui ad aulam imperatorum vel regum confugere non poterant, vel quibus permissum non erat, [Col. 0540B] confugiebant pro oppressionibus vel injustitiis suis, ipsosque appellabant, quoties opus erat, sicut in lege eorum praeceptum erat. Ipsis quoque civitatibus, vel locis celebrioribus, patriarchas vel primates qui unam formam tenent, licet diversa sint nomina, leges divinae et ecclesiasticae poni et esse jusserunt, ad quos episcopi, si necesse fuerit, confugerent, eosque appellarent, ut ipsi nomine primatum fruerentur, et non alii. Reliquae vero metropolitanae civitates, quae minores judices habebant, licet majorum comitum essent, haberent tamen metropolitanos suos, qui praedictis juste obedirent primatibus, sicut et in legibus saeculi olim ordinatum erat, qui non primatum, sed aut metropolitanorum archiepiscoporum [Col. 0540C] nomine fruerentur. Et licet singulae metropoles civitates suas provincias habeant, et suos metropolitanos habere debcant episcopos, sicut prius metropolitanos judices habeant saeculares, primates tamen, ut praefixum est, tunc et nunc habere jussae sunt, ad quos post sedem apostolicam summa negotia conveniant, ut ibidem quibus necesse, eleventur et juste restituantur, et hi qui injuste opprimuntur juste reformentur, atque fulciantur, episcoporumque causae et summorum negotiorum judicia, salva apostolicae sedis auctoritate, justissime terminentur. Quapropter apostolica vobis auctoritate praecipimus ut saepe dictae Lugdunensi Ecclesiae honorem et reverentiam a majoribus nostris de Ecclesiis vestris praefixam ita vos exhibere [Col. 0540D] humiliter et devote procuretis, quemadmodum vobis a suffraganeis vestris reddi debere non dubitatis. Omnipotens et misericors Deus pacis justitiaeque, serenus inspector cordi vestro clementer inspirare dignetur, ut per viam aequitatis concordiaeque firmos gradus mihi in hoc saeculo tendere taliter studeatis quatenus pro temporalibus aeterna sumpturi, ad coelestis Jerusalem fines mereamini pervenire.
Data Romae, duodecimo [XII Kal.] Maii, indictione secunda.
Praecipit ut, sicut eorum decanus beneficia sine consensu fratrum acquisita renuntiaverat in suis manibus, sic hi qui vel contra excommunicationem, vel pretio beneficia obtinuerant in manibus sui archiepiscopi renuntient.
[Col. 0541A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, canonicis Lugdunensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Quidam vestrum, ad nos cum archiepiscopo suo venientes, postquam de Ecclesiae vestrae statu et utilitate nos consuluerunt, sine apostolica benedictione recesserunt. Quod quidem licet merito indigne tulerimus, tamen apostolica mansuetudine dissimulamus, et dum cupimus saluti vestrae consulere, illorum excessus omittimus insequi. De filio vero nostro vestraeque decano Ecclesiae B . . . . . notificamus [Col. 0541B] dilectioni vestrae quod prudenti ac salubri consilio ductus obedientias ecclesiae, caeteraque beneficia, quae sine communi consensu fratrum acquisierat, in manus nostras sponte renuntiavit et se ulterius non intromissurum promisit. Ad cujus formam tam his qui furtim se subduxerunt quam etiam abbatibus, vel cujuscunque clericalis ordinis omnibus Ecclesiae vestrae; quicunque obedientias, vel Ecclesiae dispensationes pretii pactione, vel contra excommunicationem Landerici Matisconensis episcopi, quam in capitulo vestro fecit, adepti sunt, apostolica auctoritate praecipimus, ut in manus fratris nostri Gebuini archiepiscopi vestri refutare sine dilatione procurent. Volumus siquidem ut nobilitatem, qua inter omnes Gallicanas Ecclesias vestra [Col. 0541C] hucusque resplenduit in religionis exemplo, nunc quoque vigilanter custodiat, et ut gloriam quam hactenus prae caeteris illis habuit in dignitate, nunc augere incipiat in forma religionis. Noverit autem dilectio vestra quoniam, si nostris salubribus jussis obtemperantes hactenus male habita censueritis juste dimittere, ita vobis providebimus in utroque ut et temporalibus commodis non destituamini, et erroris veniam de divina misericordia consequi valeatis. Quod si quis contra salutem propriam animo indurato, postquam ad notitiam ejus haec nostra praecepta pervenerint, ultra viginti dies eis inobediens fuerit, illi omnium ecclesiarum ingressum, et corporis et sanguinis Domini communionem, quousque resipiscat, apostolica interdicimus auctoritate.
[Col. 0541D] Data Romae, duodecimo Kalendas Maii, indictione secunda.
Arguit quod beato Petro fidem non servaverit, novercam suam nubere coegerit, episcopum ad apostolorum limina venientem spoliaverit, et ecclesiam Sancti Benedicti depraedatus sit. Monet ut his delictis satisfaciat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, JORDANO [Col. 0541] Jordani meminit Leo Ostiensis, libro III, capite 46, et alibi. Capuano principi.
Sicut nonnulli noverunt, olim te nos admodum dileximus, [Col. 0542A] et honorem tuum tam in praesenti saeculo adaugere quam in futuro servare studuimus hactenus. Existimavimus enim te, ut nobilem deceret filium, fidem beato Petro servaturum, et decus ipsius in cunctis pro viribus tuis adaucturum. Verum longe nos fefellit opinio, et qui de te nihil tale pridem quivimus credere, nunc advertimus de hac perfidia tua multos non fuisse mentitos. Ecce enim dudum novercam tuam et dominam contra jus et fas de ecclesia trahere invitam et reclamantem, eamque nubere nolentem nuptiis tradere violentissime praesumpsisti. Episcopum ad apostolorum limina venientem nuper ausus es impedire, et quod ferebat, more praedonum, auferre. Novissime ecclesiam Beati Benedicti sacrilego ausu intrare, depraedari, [Col. 0542B] et violare non timuisti, et qui bona ecclesiarum, quoniam fere cuncta quae tenes earum sunt, defendere debueras, tu potissime temerator ipsarum et dilianator existis. Quapropter, ex parte beati Petri monemus te, ut si ipsius iram, et beati Benedicti indignationem non vis incurrere, super his omnibus nobis justitiam facias. Quod si contempseris, ad Dominum omnipotentem nos reclamabimus; de cujus misericordia confidimus quod dabit nobis consilium quid in tantam arrogantiam et immoderatam superbiam tuam facere debeamus.
Romae, undecimo Kalendas Maii, indictione secunda.
Usum pallii, praeter alias solemnitates in privivilegio contentas, in duabus aliis festivitatibus, ipsi tantum, non successoribus, concedit pro meritis ejus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO charissimo in Christo fratri et coepiscopo Aquileiensi salutem et apostolicam benedictionem.
Tuae dilectio fraternitatis per legatum suum humiliter exoravit quatenus sibi, praeter eas solennitates quae in privilegio Ecclesiae vestrae continentur, in beati Udalrici confessoris Christi atque pontificis, sed et in beatae Afrae martyris festivitatibus usum pallii concederemus; cujus ecclesiastici honoris excellentia, [Col. 0542D] sicut pravis et inobedientibus juste denegatur, ita bonis et morum honestate praeditis apostolica moderatione pro meritis quandoque supereroganda fore videtur. Proinde quia te sincerae dilectionis erga nos affectum habere confidimus, quia legatos nostros, Albanensem videlicet episcopum et Paduensem, benigne tractasse, et fideliter, sicut oportuit, adjuvisse dignosceris, postremo quia pro componenda pace multum desudasse probaris, petitionem tuam libenter accepimus. Hujus igitur tibi praecepti auctoritate concedimus ut in solemni beati Udalrici confessoris atque pontificis, et beatae Afrae martyris missarum celebritate pallio utendi licentiam [Col. 0543A] habeas. Quod tamen tibi in tua vita, non loco tuo, concessum esse cognoscas.
Data Romae, decimo sexto Kalendas Julii, indictione secunda.
De Pergamensis Ecclesiae electo multa ad se crimina perlata refert, quae omnia ipso adhortante emendari vult; sin minus, illum apostolica auctoritate ab eo diligenter de objectis examinari, absolvi vel condemnari. De his qui a Simoniacis nescienter et sine venalitate ordinati sunt quid sentiendum statuit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RAINALDO [Col. 0543B] Cumano episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Tua nobis, frater charissime, missis litteris curavit intimare dilectio Arnulphum Pergamensis Ecclesiae electum nostro libenter et consilio credere et praecepto obedire. Nos equidem vestrae charitatis, sicut nostis, experientiae indubitanter credimus. Verumtamen multa de praedicto viro ad nostram ex quorumdam relatione pervenere notitiam, quae si vera, quod absit, esse constiterit, nos valde contristant, et in eo non levi sunt ultione plectenda. Conqueritur enim Gorzo miles ejus et signifer cum duobus fratribus atque cohaeredibus suis, castellum quod dicitur Rocha de Glizione, quod hactenus utpote proprii juris sine omni contradictione tenuerunt atque possederunt, nunc tam sibi quam consortibus [Col. 0543C] suis a supradicto Arnulpho violenter, et, quod dictu nefas est, fraudulenter esse subreptum; cui tamen militi prius cujusdam quasi securitatis et foederis, tanquam ad tollendum suspicionis metum, quaedam fertur callide sacramenta praebuisse, et, postposito Dei timore, cupiditatis perfidiam incurrisse. Nec tali contentus facinore B . . . . . presbyterum praefati Gorzi [Gorzonis] clericum depraedari, et suis, ut asserit, omnibus spoliare non metuit. Praeterea pestiferas Simoniacae haeresis nundinas exercere, et inter caetera archidiaconatum Pergamensis Ecclesiae quinquaginta librarum pretio vendidisse perhibetur. Huc accedit quod servos Dei, quos ut religiosum virum decet tueri, et in cunctis adjuvare deberet, econtrario [Col. 0543D] infestare et molestare conatur. Tuae igitur fraternitatis sollicitudo corripiendo sive exhortando studeat atque provideat quatenus saepedictus electus haec omnia emendare festinet, et tam coram Deo quam coram hominibus, bonum testimonium habere procuret. Si vero vel omnia haec, vel quaedam fortasse negare voluerit, volumus atque praecipimus ut apto tempore et loco nostrae vicis auctoritate eum de objectis diligenti examinatione discutias, et [Col. 0544A] remota omni occasione, quod justitia dictaverit modis omnibus exsequaris. Quod autem M . . . . . presbyter filius noster interrogare curavit, quid de his qui a Simoniacis nescientes et sine pretio ordinati sunt apostolicae sedis misericors censura decernat, hoc observare te volumus, eos qui ante tempus Nicolai papae sine venalitate a Simoniacis ad aliquem gradum promoti sunt, si tamen vita eorum irreprehensibilis esse probatur, per manus impositionem confirmatos in suis ordinibus permanere et ministrare posse.
Data Romae, undecimo Kalendas Julii, indictione secunda.
Ut ecclesiam Sancti Sepulcri, quam Simoni regenaam committit, liberam dimittat. Quod si quid juris in ea se putet habere, se coram legato in concilio rationem dicturus praesentet; alioquin, sententiam excommunicationis a legato in eum latam se confirmaturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, BOSONI [BRIZONI].
Ecclesiam Sancti Sepulcri de Novo Vico, quae juris ecclesiae Hierosolymitanae et censualis ejus esse dicitur, huic nostro clerico Simoni regendam commendavimus; quam ab omni molestia et calumniosa omnium hominum infestatione liberam esse volentes, sub tutela nostra esse decernimus. Quapropter [Col. 0544C] quoniam te illam tyrannice invasisse audivimus, te praesenti pagina commonemus, ut, si Deum et sanctos apostolos tibi vis habere propitios, ad invasione praedictae ecclesiae de caetero cessare penitus debeas, nullamque ulterius praefato Simoni molestiam, vel clericis ibi Deo servientibus inferre praesumas; sed (ut dictum est) libera ab omni perturbatione secura sanctae Hierosolymitanae Ecclesiae, cui fidelium illam devovit intentio, Deo propitio, ex nostra auctoritate in perpetuum conservetur. Quod si aliquid justitiae in supradicta ecclesia te habere confidis, ante legatum nostrum Diensem episcopum in consilio, quod proxime celebraturus est, te praesentare debebis, sciens hoc quod in nullo [Col. 0544D] contra justitiam te volumus praegravare. Si autem monita nostra, imo Dei verba (quod absit!) audire contemnens, ab illicita et interdicta invasione supradictae ecclesiae te cohibere nolueris, excommunicationem, quam in te pro ipsa ecclesia legatus noster Hugo Diensis episcopus in concilio Pictavensi jaculatus est, auctoritate apostolica confirmamus.
Data Lateranis, quarto Kalendas Junii, indictione secunda.
Increpans ejus moram, reditum properare jubet. Significat se Zeuzoni [Teuzoni] non commisisse ut adversus Angliae regem verba faceret. Vult regem moneat, ut debitum honorem Ecclesiae reddat. Rothomagensis archiepiscopi sacerdotis filii promotionem non approbat, nec quae ipse Hubertus cum Lingonensi episcopo egerat; quae Diensi episcopo terminanda committit. Monet ut duos ex Angliae et Normanniae provinciis episcopos ad synodum venire curet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio HUBERTO sanctae Romanae Ecclesiae subdiacono salutem et apostolicam benedictionem.
Miramur nimium, et nobis admodum displicere cognoveris, te tantas moras hactenus habuisse, et [Col. 0545B] ad apostolicam sedem tandiu distulisse reverti. Neque vero alicujus rei excusatio te satis reddere potest purgatum, excepto si vel causa infirmitatis, vel quod non patuerit aditus redeundi, dimiseris. Nam pecunias sine honore tributas quanti pretii habeam, tu ipse optime potuisti dudum perpendere. Quapropter sciens quia propter multa volumus tuam praesentiam, reditum tuum quantum potes maturare procura. Significasti autem nobis Zeuzonem [Teuzonem sic et in eod. Mut. ] quasi ex parte nostra legatum adversus Anglicum regem verba fecisse; quae noveris ex nobis mandata non esse. Verum multa sunt unde sancta Romana Ecclesia adversus eum queri potest. Nemo enim omnium regum etiam paganorum contra apostolicam sedem hoc praesumpsit [Col. 0545C] tentare quod is non erubuit facere, scilicet ut episcopos, archiepiscopos, ab apostolorum liminibus ullus tam irreverentis et impudentis animi prohiberet. Unde volumus ut eum nostra vice prudentia tua studeat admonere, quatenus honorem, quem sibi a subditis suis graviter ferret non exhiberi, sanctae Romanae Ecclesiae non tantopere laboret imminuere, et debitas gratias agendo gratiam B. Petri procuret acquirere. Nos enim amicitiae nostrae pristinae circa eum memores, et apostolicam mansuetudinem, quantum Deo auctore possumus, imitantes, hucusque illius culpae pepercimus; qui si his, et similibus quae tibi nota sunt, modum non imposuerit, omnino sciat se iram beati Petri in se [Col. 0545D] graviter provocaturum. Audivimus etiam Rothomagensem archiepiscopum sacerdotis filium esse. Quod si verum deprehenditur, noveris promotioni illius nos assensum nequaquam tribuere. De eo autem quod in Flandria cum Lingonensi episcopo non ex monitis nostris intelleximus te fecisse, scias et contra rationem et injuste fuisse praesumptum, cum nos in partibus illis Diensi episcopo praecipue sollicitudinis nostrae vicem de omnibus commiserimus. Quamobrem [Col. 0546A] monemus ut ipsum quantocius procures adire et cum eo rationem facti ponere, quatenus in ea re ipse quod corrigendum fuerit corrigat, et quod confirmandum corroboret. Praeterea monemus te, ut ex parte beati Petri praecipias, et invites tam Anglicos quam Normannicos, ex unoquoque archiepiscopatu, vel duos episcopos ad Romanam synodum, quam in Quadragesima, Deo auctore, sumus celebraturi, venire. Qui si forte murmuraverint, et ad eum terminum se dixerint interesse non posse, vel post Pascha studeant apostolicae sedi se praesentare.
Data Romae, nono kalendas Octobris, indictione tertia.
Contra clericos infestos suis episcopis confirmat decreta summorum pontificum, ab ordinibus ac praebendis eos in perpetuum submovens, et monens clerum ac populum ne illis communicent neve auxilium praebeant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Lucensi clero et populo, exceptis his qui communicant atque consentiunt excommunicatis, salutem et apostolicam benedictionem.
Clericorum vestrae ecclesiae diligenter causam examinantes, diuque in ea laborantes, nullam in eis rationem atque veritatem, sicut decet Christianos, invenimus. Quorum mirabilem et inauditam superbiam, [Col. 0546C] licet sine audientia secundum synodalem sententiam quam in se provocaverant punire debuerimus, mansuetudinis tamen spiritu res eorum audiendas esse dignum duximus, ut saltem confusos et convictos ad sanum consilium sensumque humilitatis revocaremus. Nam si in eis aliquod humilitatis signum mens nostra perpendisset, sine aliqua a nobis misericordia non recessissent. Quibus in superbia sua perdurantibus, auctoritas beatorum martyrum atque pontificum Fabiani et Stephani coram nobis allata est; quam nos per omnia huic negotio convenire cernentes, eos ut rebelles et inobedientes ejusdem auctoritatis sententia damnavimus, quam litteris nostris inserendam esse existimavimus, ut quantis sint facinoribus irretiti, [Col. 0546D] quantisve contumeliis digni, liquido pateat. Fabianus: Statuimus ut si aliquis clericorum suis episcopis infestus aut insidiator fuerit, eo quod criminari tentaverit, aut conspirator fuerit, ut mox ante examinatum judicium submotus a clero curiae tradatur, cui diebus vitae suae deserviat, et infamis absque ulla restitutionis spe permaneat. Stephanus papa: Clericus qui episcopum suum accusaverit, aut ei insidiator exstiterit, non est recipiendus, quia [Col. 0547A] infamis effectus est, et a gradu debet recedere, ac curiae tradi serviendus. Hanc itaque in eos promulgantes sententiam, existimavimus ut saltem terrore tantae auctoritatis ad humilitatem converterentur. Sed ipsi dati in reprobum sensum, et demersi in diabolicae caecitatis puteum, a communione sanctae ecclesiae separati et excommunicati recesserunt. Unde nos praedictorum sanctorum statuta firmantes, ex auctoritate beati Petri eos ab ordinibus et praebendis ecclesiae sancti Martini in perpetuum submovemus, et decernimus, ita ut nullum deinceps inter canonicos ejusdem ecclesiae locum teneant, aut praebendarum aliquod solatium seu spem in posterum habeant. Vos itaque, dilectissimi filii, admonemus, imo apostolica auctoritate interdicimus, ut [Col. 0547B] scelerosis contumaciae actibus eorum non communicetis, neque consilium aut auxilium contra Dominum impendatis, sed ut ipsi illaesi et immunes a damnatione eorum permaneatis illique ad poenitentiam confundantur, infra ambitum civitatis vestrae eos cohabitare non permittatis; et ut tota provincia eorum praesentia et contagione mundetur, operam detis. Quod nisi feceritis, et eos magis quam justitiam et salutem animarum vestrarum dilexeritis, totius excommunicationis eorum in vos periculum inducetis, et iram Dei in praesenti et in futura vita sine dubio sentietis, eos vero qui illis, ne in superbia sua permaneant et confundatur, restiterint, gratia beati Petri remunerandos censemus et promittimus.
[Col. 0547C] Data Romae Kalendis Octobris, indictione tertia.
Excusat se de quibusdam sibi objectis, in legatos culpam rejiciens, si quid contra apostolica mandata aut vi aut dolo egerint, eosque ad perseverantiam hortatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus fidelibus sancti Petri in Teutonico regno commorantibus salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos quod quidam ex vobis de me dubitant, tanquam in instanti modo necessitate usus [Col. 0547D] sim saeculari levitate. Qua certe in causa nullus vestrum praeter instantiam praeliorum majores me et patitur angustias et suffert injurias. Quotquot enim Latini sunt, omnes causam Henrici praeter admodum paucos laudant ac defendunt, et pernimiae duritiae ac impietatis circa eum me redarguunt. Quibus Dei gratia omnibus sic restitimus hactenus, ut in neutram adhuc partem, nisi secundum justitiam et aequitatem, secundum nostrum intellectum declinaremus. Nam si legati nostri aliquid contra quod illis imposuimus egerunt, dolemus: quod ipsi tamen (sicut comperimus) tum violenter coacti, tum dolo decepti fecerunt. Nos vero injunximus eis ut locum ac terminum communiter statuerent opportunum, ad quem sapientes nostros et idoneos legatos propter [Col. 0548A] discutiendam causam vestra dirigeremus, atque ut in sedes suas episcopos restituerent, et abstinere ab excommunicatis docerent. Si quid contra haec vel decepti vel coacti fecerunt, non laudo. Sciatis indubitanter quoniam, Deo gubernante, nemo hominum, sive amore, sive timore, aut per aliquam cupiditatem potuit me unquam, aut amodo poterit seducere a recta semita justitiae. Vos itaque si revera et in charitate non ficta fideles Dei atque sancti Petri estis, nolite in tribulationibus deficere, verum ut boni aemulatores in incepta fidelitate immobiles perdurate: quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Impraesentiarum modo nihil vobis aliud de praedicto negotio mandare possumus, quia nuntii nostri nondum sunt reversi; [Col. 0548B] quibus utique venientibus (secundum quod ab ipsis intellexerimus) vobis, quantocius possumus, veraciter indicabimus.
Data Romae, Kalendis Octobris, indictione tertia.
Ut regem Dalmatiae apostolica auctoritate constitutum infestare desistat. Monet si quid adversus eum habeat, ab apostolica sede judicium expetat, alioquin excommunicationis sententiam cum omnibus suis fautoribus incursurus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WEZELINO nobili militi salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0548C] Scias nos de prudentia tua multum mirari, ut qui te esse dudum beato Petro et nobis fidelem promiseris, contra eum quem in Dalmatia regem auctoritas apostolica constituit tu modo coneris insurgere. Quapropter nobilitatem tuam monemus, et ex parte beati Petri praecipimus, ut adversum jam dictum regem deinceps arma capere non praesumas: sciens quod quidquid in illum ausus fueris, procul dubio te in apostolicam sedem facturum. Si vero adversus ipsum aliquid te forte dicis habere, a nobis judicium debes expetere, et exspectare justitiam potius quam contra eum ad injuriam sedis apostolicae manus tuas armare. Quod si te tuae temeritatis non poenituerit, sed contra mandatum nostrum contumaciter ire tentaveris, scias indubitanter quia gladium beati [Col. 0548D] Petri in audaciam tuam evaginabimus, et eodem pertinaciam tuam et omnium qui tibi in ea re faverint, nisi resipiscas, mulctabimus. Si vero obediens, sicut Christianum decet, prudenter exstiteris, gratiam beati Petri, et apostolicae sedis benedictionem, sicut obtemperans filius, consequeris.
Data Romae, quarto Nonas Octobris, indictione tertia.
Gratulatur ei fidem et Christianae religionis cultum, et quod sanctam Romanam Ecclesiam matrem agnoscens ejus documenta sibi exposcat. Hortatur ad majorem in dies profectum, ut suo exemplo subditos ad saniora consilia provocet. Cupit aliquem prudentem clericum ab eo ad se mitti, qui et illius gentis mores sibi exponat, et rediens apostolicae sedis mandata ad eum perferat.
[Col. 0549A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ACONO [Canuto] regi Danorum salutem et apostolicam benedictionem.
Sincero charitatis affectu dilectioni tuae congratulamur, quia, licet in ultimis terrarum finibus positus, ea tamen quae ad Christianae religionis cultum pertinere noscuntur, vigilanter studes inquirere, et quod sanctam Romanam Ecclesiam matrem tuam et universorum recognoscens, ipsius documenta tibi exoptas et exposcis. Volumus etiam atque monemus, [ f. ut, HARD.] in his studiis et desideriis devotio tua persistens, et quantum pietas divina praestiterit [Col. 0549B] crescens, nullatenus a proposito recto deficiat, sed ad meliora quotidie, sicut prudentem virum et regiam decet constantiam, roboretur. Animadvertere siquidem debet excellentia tua quod quanto pluribus supereminet ac dominatur, tanto magis sibi subditos potest exemplo suo aut ad deterius (quod absit) inflectere, aut ad sanum consilium ignavos etiam provocare. Intueri quoque prudentiam tuam necesse est temporalis vitae gaudia quam sint caduca, quam fugitiva, quae, etsi vita diu crederetur mansura, tamen saepe multis adversis ex improviso surgentibus secura stare non possunt. Unde summopere curare oportet ut ad illa quae transire nesciunt, et habentem deserere nequeunt, gressus tuos constanter dirigas, et affectum mentis intendas. Cuperemus [Col. 0549C] nimium certe de vestris aliquem prudentem clericum ad nos venire, qui et vestrae gentis mores seu continentias sciret nobis pleniter intimare, et apostolicae sedis documenta sive mandata plenius eruditus ad vos posset perferre.
Data Romae Idibus Octobris.
Gratulatur de ejus fide et obedientia erga apostolicam sedem. Hortatur ad perseverantiam boni operis. Mittit claviculam auream, in qua de catenis beati Petri continetur, et legatum suum ei commendat plura suo nomine relaturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, charissimo [Col. 0549D] in Christo filio ALPHONSO [ deest Alphonso], glorioso regi Hispaniarum, salutem et apostolicam benedictionem.
Omnipotenti Deo laudes et gratias agimus, qui gloriam vestram gratia suae visitationis illustrans, B. Petro apostolorum principi fide ac devotione conjunxit, cui omnes principatus et potestates orbis terrarum subjiciens, jus ligandi atque solvendi in coelo et in terra contradidit. Qua de re et vobis merito gaudendum est, quoniam eo ampliora vobis parata sunt praemia, quo divina dignatio correctionem regni vestri, quod diu in errore perstiterat, usque ad vestra reservavit tempora, ut veritatem Dei et justitiam, qua illi qui vos praecesserunt rectores et principes, et universus populus, tot annis [Col. 0550A] tum caecitate ignorantiae, tum obstinata temeritate caruerant, vestra mereretur suscipere sublimis humilitas et fidelis obedientia. Verum quia omne opus bonum non tam ab incoeptu, quam ex fine suo retributionis debitum spectat, excellentiam vestram paterna charitate monemus, ut quod a legatis nostris de religione fidei et ecclesiastici ordinis accepistis, et adhuc, Deo auctore, accepturi estis, firmiter teneatis: quia sicut certa spes salutis est his qui in observatione fidei et doctrinae hujus sanctae apostolicae sedis permanent, ita illis qui ab ejus concordia et unitate exorbitaverint, haud dubiae damnationis terror imminet. Et quidem de vobis bene speramus, quoniam relatione dilecti filii nostris Richardi cardinalis presbyteri sanctae Romanae Ecclesiae, quem [Col. 0550B] nunc secundo ad vos mittimus, bonam voluntatem vos habere intelleximus. Sed quoniam devota corda semper admonitione gaudent, et istae etiam virtutes exercitio indigent, hortamur eminentiam vestram ut ab hac terrena et caduca dignitate ad illam quae coelestis et aeterna est mentem levet; hac utatur sicut transitoria et cito peritura, illam appetat quae aeternitatem pariter habet et gloriae plenitudinem. Attendere enim et sollicite pensare debetis quoniam quotidie ad finem vitae volentes nolentesque properatis, et quidquid divitiarum, honoris, potentiae, nunc arridet, vicina mors, cum minime putatur, rapiet, et omnia tenebris et amaritudine claudet. Quae ergo in illis spes, quae gloria, quae delectatio, aut desiderium esse debet, quae se amantes decipiunt, sequentes fugiunt, [Col. 0550C] habentes derelinquunt? Quanto autem in his quisque minus delectatur, minusque elatione super se rapitur, tanto securius ad ea quae vera sunt bona deducitur. Cujus rei exemplum ipse Dominus ac Salvator noster Jesus Christus aperte monstravit, cum oblatum sibi ab hominibus regnum pia humilitate respuit, nec speciem quidem terrenae sublimitatis in oculis hominum gerere voluit, qui in hunc mundum, ut nos ad regnum coeleste perduceret, venit. Quapropter sicut charissimum filium vos admonemus, ut haec sedulo vobiscum cogitantes, coram illo vos exhibeatis humilem, qui vos constituit valde sublimem, et inter omnia et prae omnibus Deo placere studentes, commissa vobis regni gubernacula [Col. 0550D] ita administrare cum Dei adjutorio procuretis: quatenus vestra eminentia nullum futurae abjectionis aut infortunii casum sentiat, sed ad coronam incorruptibilis regni et solium aeternae gloriae transeat. Ut autem nostra exhortatio cordi vestro altius imprimatur, ex more sanctorum misimus vobis claviculam auream in qua de catenis beati Petri benedictio continetur; quatenus per ejus praesentia patrocinia uberiora erga vos beneficia sentiatis, et in amore ipsius de die in diem ferventes accendamini, promerentes ut omnipotens Deus, qui illum admirabili potentia a nexibus ferreis liberavit, ejus meritis et intercessionibus vos ab omnium peccatorum vestrorum vinculis absolvat; et ad gaudia aeterna perducat. Ad haec commendamus vobis hunc [Col. 0551A] dilectum filium nostrum, quem, sicut supra diximus, nunc secundo ad vos mittimus, ut eum sicut nos audiatis, et in omnibus sibi favorem exhibeatis; quatenus non fiat inanis cursus et labor illius apud vos, sed pro commissa sibi legatione ea quae de ecclesiasticis causis tractanda invenerit, efficaciter exsequi, et ad statum rectitudinis, Deo adjuvante, perducere valeat. Caetera vero quae hic minus continentur, in ejus ore posuimus, cui vos in nullo credere dubitetis, per quem nostram vobis auctoritatem repraesentari cognoscitis.
Data Romae, decimo octavo Kalendas Novembris, indictione III.
Constituit eum abbatem Massiliensem a fratribus postulatum. Hortatur ad onus fideliter suscipiendum. Desiderare se ait monasterium Sancti Pauli et monasterium Massiliense unire, et post monasteriorum ejus rectam dispositionem, legationem suam in Hispaniam persequi jubet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHARDO cardinali in legatione Hispaniae constituto salutem et apostolicam benedictionem.
Unanimitas fratrum Massiliensium, in litteris suis sanctae memoriae fratris tuis memorans obitum, novo me dolore sauciavit, petens insuper contemplatione amoris sancti fratris tui, teque velut ipsum alterum futurum sperans, uti sibi te concederem in abbatem; quod et feci. Volo ergo ut fratres tuos [Col. 0551C] nullo modo pertinaciter resistendo contristes, sed voluntati Dei et sanctorum fratrum facile acquiescas. Volumus etiam atque monemus ut, in quantum potes, spes tantorum fratrum de te vana non fiat, sed Spiritum sanctum fratris tui viriliter induas, saecularia ac juvenilia desideria ut mortem fugias, sanctae regulae medullitus te astringas, ne occasione tuae juventutis monasterium sanctum, quod avertat Deus, patiatur aliquod detrimentum religionis. Notum autem tibi facio, quia desiderium mihi est monasterium beati Pauli apostoli et monasterium Massiliense tanta charitatis unione constringere, ut et illud semper pro amore beatissimi Pauli ex apostolica auctoritate succrescat, et beatissimi [Col. 0551D] Pauli monasterium ad sanctam religionem ex illius monasterii religione proficiat. Postquam autem, Deo auctore, monasteria tua bene composueris, legationem tibi commissam ad Hispanias perficere non moreris.
Data Romae, IV Nonas Novembris, indictione III.
Dolet de obitu eorum abbatis, quorum monasterium, quemadmodum Cluniacense apostolicae sedi unit. Electionem Richardi cardinalis in abbatem ab eis factam confirmat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo Massiliensis congregationis fratribus salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0552A] Non dubitamus fraternitatis vestrae dilectionem moeroris et tristitiae plenam super venerandi Patris sui excessu vehementi dolore constringi, de cujus transitu profecto memini majus incommodum quam nobis aut aeque magnum evenisse putamus, qui talem tantumque adjutorem nobis e latere subductum sentimus. Intelleximus siquidem in ipsis prudentia et consilio, si vita aliquandiu comes maneret, plurimum utilitatis, Deo favente, non solum in Transalpinis, verum etiam in Italiae partibus, cum multorum salute, sanctae Romanae Ecclesiae perventurum. Unde nos quoque tanti culminis onus, quod ultra vires est, sustinentes, ejusmodi solatio sublato, cum neminem, aut vix paucos suffragatores similes inveniamus, quanto mentis angore teneamur, liquido [Col. 0552B] quidem potestis et ipsi perpendere. Verum quia omnipotentis Dei inaestimabilis providentia omnia juste et sapienter disponit, judicia ejus, nimirum recta consilia ipsius, aequitatis et misericordiae plena nobis sunt, fratres, aequanimiter ferenda. Et quoniam memoratus Pater vester, quod vivendo promeruerit, obeundo incunctanter est Abrahae sinu receptus, nos dulci illius memoria a vobis stricti, praecipue etiam divino amore monente, locum vestrum specialiter diligere, juvare, et ab omnibus violentiis, sicut Ecclesiae Romanae specialiter haerentem, defendere decrevimus; et quemadmodum Cluniacense monasterium longo jam tempore sedi apostolicae constat esse unitum, ita quoque vestrum deinceps, ut eidem sedi similiter haereat in perpetuum [Col. 0552C] volumus atque sancimus. Audivimus autem quod charitas vestra filium nostrum et presbyterum cardinalem Richardum loco germani ipsius in abbatem velit eligere, quam denique electionem nos approbamus, et apostolica auctoritate firmamus, in hoc item vobis obnoxii, et quasi vinculis geminatis annexi, quod sanctae Romanae Ecclesiae filium rectorem vobis appetitis. Oportere igitur arbitramur omnium bonorum dispensatorem exorare, quatenus ipsum eum saluti vestrae ita vigilantem provisorem efficiat, ut is pro salubri cura et talentis multiplicatis aeternae haereditatis dona percipiat, et praemia beata reportans matrem suam laetificet.
Data Romae, quinto [III] Nonas Novembris, indictione [Col. 0552D] tertia.
Ut cujusdam Bonifacii conjugium cum muliere germano suo defuncto olim desponsata prohibeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus et coepiscopis, Astensi, Taurinensi, et electo Aquensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos quod Bonifacius marchio, germanus Mainfredi et Anselmi, nuper interemptorum, ejusdem Anselmi desponsatam conatur sibi in conjugium copulare. Quod quam sit flagitii plenum, quam a Christianae religionis legibus alienum, nemo qui sacros canones novit potest ambigere. [Col. 0553A] Quapropter dilectioni vestrae praecipimus ut illum nostra vice convenientes, commoneatis, quatenus contra sanctorum Patrum statuta tali tanquam nefario connubio desistat ulterius operam dare. Quod si se ad hoc perpetrandum juramento putat astrictum teneri, perniciosae obligationis stultum pactum non observandum, sed in irritum devocandum esse censemus, et vobis taliter habendum mandamus. Sin vero contra salutem suam animo indurato in placito tam nefando perstiterit, et salubribus monitis, sicut Christianum decet, obtemperare contempserit, vos in eum primi canonicam sententiam promulgate, quam nos exinde, Deo auctore, firmabimus, et apostolica potestate roborabimus, ne caeteri, hoc exemplo ducti, aut in deteriora labantur, aut [Col. 0553B] similia sibi licere forte existiment.
Data Romae tertio Nonas Novemb., ind. III.
Queritur de falsae poenitentiae consuetudine, quae inter caetera vitia tunc temporis in Ecclesia inoleverat: cui malo ut remedium afferat mittit eo legatum Olorensem episcopum, ut eo praeside in synodo congreganda de ea re diligenter pertractetur; interim ipse quae vera sit poenitentia exponit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, episcopis, sacerdotibus, principibus, aliisque omnibus in Britannia commorantibus, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierint.
Sacerdotalis culminis dignitas tum imperitia, tum [Col. 0553C] negligentia sacerdotum, sicut vestra dilectio novit, ex longo jam tempore, peccatis exigentibus, fuit collapsa. Ex qua quidem re, quasi ex pestifera radice innumera mala exorta sunt, adeo ut usque ad haec nostra tempora, inter caetera quae male pullulant vitia, falsae nihilominus poenitentiae consuetudo inoleverit. Quapropter quia nobis pro officii nostri consideratione et sollicitudinis magnitudine imminet haec et hujusmodi, quantum possumus, Deo largiente, corrigere, volumus atque apostolica auctoritate praecipimus, ut legatum nostrum, Amatum videlicet Olorensem episcopum, cui vicem nostram in partibus vestris commisimus, studeat vestra fraternitas reverenter convocare, et ut, illo agente, synodale [Col. 0553D] concilium congregetur, ubi cum aliis quae ad salutem pertinent animarum, etiam de poenitentiae consultatione diligentius pertractetur. Qua in re hoc summopere vos cavere oportet, aliosque monere debetis, quia si quis in homicidium, adulterium, perjurium, vel aliquid hujusmodi lapsus, in aliquo talium criminum permanserit, aut negotiationi, quae vix agi sine peccato potest, operam dederit aut arma militaria portaverit, excepto si pro tuenda justitia sua vel domini, vel amici, seu etiam pauperum, nec non pro defendendis ecclesiis (nec tamen sine religiosorum virorum consilio sumpserit, qui aeternae salutis consilium dare sapienter noverunt), aut aliena bona injuste possederit, aut in odium proximi sui exarserit, verae poenitentiae fructum facere [Col. 0554A] nullatenus potest. Infructuosam enim poenitentiam dicimus, quae ita accipitur, ut in eadem culpa, vel simili deteriori, vel parum minori, permaneatur. Unde quisquis digne vult poenitere, necesse est ut ad fidei recurrat originem, et, quod in baptismo promisit, diabolo scilicet pompisque illius abrenuntiare, et in Deum credere, videlicet recta de eo sentiendo mandatis ipsius obedire, sollicitus sit vigilanter custodire. Quicunque ergo taliter poenituerit, quoniam aliter simulatio dici potest, non poenitentia, illi peccatorum suorum remissionem apostolica freti potestate largimur, insuper aeternae beatitudinis gaudia de omnipotentis Dei misericordia confisi promittimus.
Data Romae octavo [VII] Kalendas Decembris, indictione [Col. 0554B] tertia.
Monet ut ecclesias ab invasoribus defendat. Divinum Officium in Sclavonicam linguam verti prohibet. Legatos quos petierat se missurum promittit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, URATISLAO Bohemorum duci, salutem et apostolicam benedictionem.
Hujusmodi salutationis nostrae consuetudinem, scilicet apostolicae benedictionis, eam tibi mittentes, non sine haesitatione modo servavimus, propterea quod videris excommunicatis ipse communicare: quicunque enim [ f., nimirum, HARD.] bona ecclesiarum invadunt, id est, sine certa licentia episcoporum [Col. 0554C] vel abbatum diripiunt, vel ab aliqua persona accipiunt, non solum ab apostolica sede hoc tempore, verum etiam a multis sanctis Patribus, sicut in scripturis eorum reperimus . . . . Verum utcunque se res habeat, saluti tuae internae providere non modo ex antiqua tui dilectione movemur, verum etiam ex suscepti honoris, imolaboris intuitu, profecto compellimur, eo magis quod multorum profectui tua sublimitas esse potest exemplum. Neque enim hoc tibi relinquitur vel dicere vel cogitare: Meum non est alienam vitam vel mores in spiritualibus exquirere sive distringere. Procul dubio namque tantorum reus existis, quantorum vias ab interitus praecipitio poteras volens reflectere. Illud quoque vigili mente [Col. 0554D] pertractes oportet, ne honorem tuum divino honori, sive pecuniam praeponas justitiae, neu quod in te cinerem a subdito tibi consimili fieri non sine gravi animadversione patereris, in creatorem tuum et omnium praesumi aequanimiter feras. Indubitanter etenim non Dei, sed diaboli membra et falsi Christiani convincuntur, qui suas injurias persequuntur usque ad sanguinem, et Dei contumelias negligunt usque ad oblivionem. Divitias autem potentia tua quas habet, non ob meritum datas, sed ob sollicitudinem putare debet sibi commissas. Denique non tantum saecularibus oneri videtur inopia, quantum spirituales viros gravant divitiae, simul etiam diffusa potestas. Perpendunt quippe si ille cui una ovis sub necis suae conditione committitur non solum centum [Col. 0555A] eodem pacto non cuperet recipere, verum etiam illa ne aliquo casu dispereat haud sine timore sollicitus est observare, quod sibi tanto sit irremissius vigilandum magisque timendum, quanto super plures curam seu potestatem acceperit. His ita perspectis [peractis], ad majorem te mentis vigilantiam praesentis saeculi fugacitas invitat; et cum illud quod in hac luce magis diligitur, vita scilicet praesens, ad occasum furti [ f., furtim, HARD., sic et cod. Mutin. ] festinet, profecto quo magis ad districti examinis diem propinquas, eo amplius ad aeterna praemeditanda et adipiscenda te sana ratio mittit. Haec itaque nostra monita, sive mandata volumus, imo jubemus, ut ante suae mentis oculos excellentia tua saepius ponat, et crebrius legendo et audiendo meditetur, non quod [Col. 0555B] elegantius scripta nequeas in sanctorum paginis invenire, sed quia haec ad te specialiter ex nobis, imo ex beato Petro missa sunt, et ista frequentius recogitando poteris, Deo propitiatore, ad potiora cognoscenda exsurgere. Quia vero nobilitas tua postulavit quod secundum Sclavonicam linguam apud vos divinum celebrari annueremus Officium, scias nos huic petitioni tuae nequaquam posse favere. Ex hoc nempe saepe volventibus liquet non immerito sacram Scripturam omnipotenti Deo placuisse quibusdam locis esse occultam, ne, si ad liquidum cunctis pateret, forte vilesceret et subjaceret despectui, aut prave intellecta a mediocribus in errorem induceret. Neque enim ad excusationem juvat, quod quidam religiosi [Col. 0555C] viri hoc quod simpliciter populus quaerit patienter tulerunt, seu incorrectum dimiserunt, cum primitiva Ecclesia multa dissimulaverit quae a sanctis Patribus, postmodum firmata Christianitate, et religione crescente, subtili examinatione correcta sunt. Unde ne id fiat quod a vestris imprudenter exposcitur auctoritate beati Petri inhibemus, teque ad honorem omnipotentis Dei huic vanae temeritati viribus totis resistere praecipimus. De legato autem nostro, quem mitti ad se tua devotio poposcit, noveris item nos preces tuas ad praesens commode efficere minime potuisse: tamen in hoc anno, divina favente clementia, tales procurabimus invenire personas quae et negotiis vestris valeant utiliter deputari, et necessitudines vestras plenius cognoscentes ad notitiam [Col. 0555D] nostram deducere. Ut ergo tute possimus ad vos legatos nostros dirigere, necesse arbitramur et volumus ut filium nostrum Fredericum et hunc Felicem ad nos iterum studeas aut horum alterum mittere, quatenus ita possint quo destinabimus secure venire.
Data Romae, quarto Nonas Januarii, indictione tertia.
Ejus excusationem nullatenus admittens, ad Lugdunense concilium eum alias vocatum venire praecipit coram legatis apostolicis objectis criminibus responsurum.
[Col. 0556A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Miramur fraternitatis tuae prudentiam ad hoc tot occasiones invenire, ut in infamia sua et ecclesiae suae tempore longo permaneat, et, quod opinioni relinquitur, judicium subterfugere videatur, cum magis ad hoc profecto eam decuerit laborare, ut suspicionem tanti reatus a se et ecclesia sua excluderet. In praeterito si quidem anno ad argumentum excusationis tuae quamdam nobis obtulisti auctoritatem, te videlicet non alicujus, sed nostrae tantum praesentiae subdendum fore judicio: unde, ut etiam nunc apparet, [Col. 0556B] in litterarum nostrarum exemplaribus dignissime reprehensus es. Nunc vero immemor promissionis tuae, qua Romae te supra corpus beati Petri obligasti, aliam excusationem obtendis, timore videlicet dissidentis regni, ad Lugdunense concilium, ad quod vocatus es, venire non posse. In qua re quantum excusatio tua nutet, liquido valet perpendi. Nam neque legatus Romanae Ecclesiae in negotio tuo contemnendus fuit, qui (sicut noscit fraternitas tua) maximis et praecipuis conciliis, videlicet Nicaeno et Chalcedonensi, aliisque multis praefuit, et hujusmodi quaestionibus certum definitionis terminum dedit; neque illud nunc assumendum tibi fuit, te Lugdunum non posse venire, cum omnia viae illius pericula, si qua sunt, tutissimis et securissimis ductoribus [Col. 0556C] posses transire, Lugdunensi scilicet archiepiscopo et Lingonensi episcopo, qui fraterna te charitate tractarent, et sine omni formidine ad praenominatum perducerent locum. Ad quem nimirum locum sponte et sine invitatione aliqua accedendum fuit, ut si immunis es ea culpa, collaudatione synodali infamiae tuae silentium daretur, et non solum per Diensem, sed per confratrem nostrum Albanensem episcopum, et per abbatem Cluniacensem, quem eidem synodo interesse speramus, res tua diligentius retractaretur: quod si [ f., sed si, HARD.] aliqua nimis dura in te daretur sententia, justitiae moderamine utentes, non solum contra te non agerent, verum etiam pro te laborante praepropere dictum vel [Col. 0556D] factum corrigerent. Quod si forte ad praedictum concilium non iveris, aurem [ f., et add. HARD.; sic et in cod. Mut. ] debitae obedientiae matri tuae Romanae Ecclesiae diu te supportanti non inclinaveris; si quid contra te Diensis cum consensu religiosorum fratrum nostrorum egerit, non solum sententiam in te prolatam non immutabimus, verum etiam apostolica auctoritate firmabimus. Quod si fraternitati tuae videbitur prolatae sententiae rationabiliter posse obviari, volumus te magis coram vicario nostro, Diensi videlicet episcopo, aliisque religiosis, in patria illa, ubi accusatorum et defensorum major copia invenitur, rationes tuas exponere, quam Romam per tot labores et difficultates, ubi utrumque deest, frustra spe judicii quaerere. Interea fraternitatem tuam ex parte [Col. 0557A] omnipotentis Dei per auctoritatem beati Petri monemus, ut, si te in hac causa culpabilem cognoscis, potius quam aliquo saeculari ingenio te excusandum existimes, studeas animam tuam per dignos poenitentiae fructus liberare.
Data Romae tertio Nonas Januarii, indictione III.
[Col. 0557B] Ut Arnulphum comitem, qui episcopum Leodicensem ad sedem apostolicam venientem depraedatus est, et jurare compulit se res ablatas nunquam repetiturum, conventu habito ad poenitentiam et satisfactionem cogat: alioquin, ecclesiae introitum et corporis ac sanguinis Dominici communione interdicat; et nisi intra quindecim dies respuerit, anathematis gladio una cum suis fautoribus eum feriat. Ultoribus episcopi injuriarum peccatorum veniam pollicetur, episcopum a coacto juramento absolvens.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, THEODORICO, Virdunensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos fratris et coepiscopi nostri Henrici Leodicensis [Leodiensis et sic semper ] gravis calamitas, quem ad apostolorum limina venientem Arnulphus comes rebus suis omnibus, quas secum ferebat, exspoliatum, ad augmentum nequitiae, post suorum ereptionem, compulit gladiis jurare quod ablata nunquam repeteret, et quod a nobis super tali tantoque facinore sibi veniam impetraret. Quod immane flagitium ut cognovimus, profecto vehementer [Col. 0557C] doluimus, cum propter impeditam fratris nostri devotionem, tum propter illius detestabilem audaciam; quae nisi digna animadversione vindicata fuerit, restat ut ei suisque similibus, si qua deteriora sunt et possunt, perpetrandi concedatur occasio: verumtamen, ne forte judicemur potius irae consulere quam parere justitiae, volumus atque apostolica auctoritate praecipimus ut fraternitas tua quoscunque potest episcopos, abbates, sacerdotes et clericos, studeat adunare, et conventu habito super hac re illum improbum ad poenitentiam et satisfactionem invitare. Quod si in malitia sua perdurans aut poenitentiam agere, aut ablata noluerit digna cum satisfactione restituere, ecclesiae introitum et corporis et sanguinis Dominici participationem tua ei fraternitas [Col. 0557D] interdicat; datisque sibi quindecim dierum induciis, si infra illud spatium non poenituerit, et ad emendationem sceleris sui non venerit, anathematis eum gladio fulta praecepto auctoritatis apostolicae feriat: quod certe nos exinde omnibus modis firmabimus. Ac postmodum quidem volumus atque jubemus ut in illum dilectio tua quibus valebit modis insurgat. Quicunque enim illius nefandae praesumptioni auxilium aut assensum dederit, sciat se gratiam Dei et beati Petri procul dubio amissurum. Quicunque vero praedicti confratris nostri, imo beati Petri, injurias pro viribus suis ulcisci contenderi, ei nos apostolicam benedictionem tribuimus, et de divinae pietatis munere confisi peccatorum suorum veniam [Col. 0558A] pollicemur. Nolumus etiam prudentiam tuam ignorare nos saepe dictum coepiscopum ab illius malitiose coacti juramenti conditione absolvisse, sanctaeque Ecclesiae contumeliam vindicandi licentiam ipsi dedisse; quem ut in omnibus pro posse studeas adjuvare iterum iterumque monemus atque rogamus.
Data Romae tertio Kalendas Februarii, indictione tertia.
[Col. 0558B] Dolet de contumelia illi ab Arnulpho illata, absolvitque eum a juramento violenter praestito, ac mandat ut contra Arnulphum insurgens ejus sceleris poenas sumat. Significat se Virdunensi episcopo praecepisse ut illum in ea re adjuvet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO Leodicensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Cognita tuae fraternitatis adversitate et contumelia tibi, imo beato Petro, illata, nimirum [nimium] valde dolere sumus coacti. De juramenti vero injustissima obligatione dilectioni tuae sic respondemus, non debere existimari eam ullis juramenti vinculis posse teneri, quae tam nefandissime coacta juraverit. Unde et apostolica te auctoritate absolvimus, ut non tuae vel alicujus conscientiae ob hoc videaris innexus aut debitor esse. Insuper etiam eadem freti potestate fraternitati tuae licentiam damus, imo hortamur, ut contra injurias beato Petro illatas, nisi [Col. 0558C] praesumptor ille poenituerit, digneque satisfecerit, quibus viribus potest, insurgat, atque illum omnibus modis infestet, et de eo tanti sceleris poenas, Deo opitulante, petat et sumat. Indignum namque nobis videtur, exemplumque caeteris improbis audendi pejora futurum, si hoc flagitium iste impune susceperit. Unde etiam fratri nostro Virdunensi episcopo, aliisque beati Petri fidelibus, summopere praecipimus ut, dilectionem tuam unanimiter adjuvantes, eum tyrannum et Christianae religionis conculcatorem impugnent, et armis tam carnalibus quam spiritualibus undique et ubique, quantum possunt, insequentes coarctent.
Data Romae tertio Kalendas Februarii, indictione [Col. 0558D] tertia.
Controversiam inter Ecclesiam Turonensem et Dolensem per legatos apostolicae sedis, auditis utriusque partis juribus, vult definiri. Definitio synodalis inter archiepiscopum Turonensem et episcopum Dolensem de pallio.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Britanniae, clero et populo in Turonensi provincia constitutis.
Notum esse volumus controversiam inter Ecclesiam vestram et Dolensem pestifere ortam multum nobis in Romana synodo laborem ingessisse, sed [Col. 0559A] tamen, Deo miserante, post longam discussionem, quam justius potuimus, hanc quae subscribitur definitionem invenisse. Archiepiscopus siquidem vester Ecclesiam Turonensem jus suum in Britannia perdidisse conquerens, Romanorum pontificum auctoritatem in medium duxit, quae perspicue probat Britanniam Turonensi Ecclesiae quemadmodum spirituali matri et metropoli suae subjectionem et reverentiam debere. Dolensis vero episcopus non solum auctoritatem audientiae nostrae non exhibuit, verum etiam ipsa verba sua ad defensionem prolata nulla certitudine cui fides danda esset fulta videbantur. Tamen quia in patria sua quamdam auctoritatem se reliquisse asserebat, visum nobis fuit ut ad retractandum [Col. 0559B] negotium illud induciae darentur, et pro hac aliisque causis legati apostolicae sedis dirigerentur; ut auditis utriusque partis rationibus, si cognoverint Britannos auctoritatem authenticam apostolicae sedis, videlicet eorum pontificum quorum ordinatio et vita digna et legalis fuerit, habere, per quam possint se a subjectione praedictae Turonensis Ecclesiae subtrahere, quieti deinceps permaneant in sua libertate. Quod si contigerit eos hujus auctoritatis, quam modo diximus, non posse habere defensionem, sopita deinceps et in aeternum omni controversia, Turonensem Ecclesiam matrem et metropolim suam recognoscant, et eam quae decet metropolitanum archiepiscopo vestro subjectionem et obedientiam exhibeant, reservato Dolensi episcopo [Col. 0559C] pallii usu: ita tamen ut nullus successorum suorum aliquo in tempore ad hanc dignitataspi- me ret, sed, sicut supra diximus, tam ipsi videlicet in Ecclesia Dolensi constituendi quam etiam caeteri Britanniae episcopi magisterio Turonensis archiepiscopi in perpetuum subditi permaneant.
Data Romae octava Idus Martias, indictione tertia.
Ejus contumaciam accusans, praecipit ut quandocunque vocatus fuerit coram Diensi episcopo apostolicae sedis legato omnino se praesentet de multis sibi objectis criminibus seipsum purgaturus. Ejus canonicis, qui quamdam villam usurpaverant divinum Officium interdicit, et ab eo interdici vult.
[Col. 0559D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUBERTO, Tarvannensium episcopo.
Quod salutem et apostolicam benedictionem tibi non mandamus, ea maxime causa est, quod in registro nostro legitur te ab Hugone hujus sanctae sedis legato apud monasteriolum haereticum publice convictum, et postea, antequam esses ab hac infamia expurgatus, audivimus Simoniace episcopum factum. Deinde quod apostolicae sedis praecepta super te et super canonicos tuos de castro Sancti Pauli promulgata pro quadam villa, Kesseca [Reseca, et cod. Mutin. Resena] nominata, quam cum suis pertinentiis canonici S. Mariae et S. Audomari saepe in praesentia nostra conquesti sunt sibi et suae Ecclesiae [Col. 0560A] auferri, prout ipsi iterum conqueruntur, penitus despexisti. Ac propterea excommunicationem quae in nostro registro scipta est, tu cum eis incurrendo, sine respectu Dei et apostolicae reverentiae divinum Officium, sicut audivimus, celebrare praesumpsisti. Pro quibus et aliis pluribus a fratre nostro Hugone Diensi episcopo semel et iterum ad concilium vocatus, et postea a nobis ad synodum Romanam invitatus ut te expurgares, quia non venisti, nec canonice excusasti, nisi apostolicae pietatis mansuetudo nos dispensatorie ad tempus sustineret, sententiam justae depositionis tua inobedientia, quae vere est idololatria, jamdudum suscepisset. Sed tamen adhuc tibi paterno parcentes affectu, quia diutius tot et tanta quae de te dicta sunt ferre nullo modo honeste possumus, [Col. 0560B] apostolica auctoritate praecipimus ut ubi et quando praedictus frater noster Hugo Diensis episcopus te vocaverit, de his vel aliis satisfacturus, occasione postposita, ita paratus et circumspectus advenias ut, si te innocentem et falso accusatum scis, cum Dei auxilio et conscientiae puritate ab omnibus objectis et objiciendis canonice expurgari possis. Praeterea omne divinum Officium omnibus canonicis de castro Sancti Pauli, te solo interim usque ad audientiam excepto, interdicimus: et ipsis et locis eorum, quousque praefatam villam cum ecclesia et aliis suis pertinentiis canonici ecclesiae Sanctae Mariae et S. Audomari restituerint, et coram Hugone Diensi episcopo de inobedientia et excommunicatione [Col. 0560C] satisfecerit: et nisi tu statim visa praeceptione nostra praedictis canonicis tuis, et omnibus locis eorum, et praecipue ubi canonici denominati sunt, omne divinum officium interdixeris, omne officium tuum auctoritate apostolica interdictum noveris.
Data Romae septimo Kalendas Aprilis, indictione tertia.
Mandat ut duo monasteria, quae Lemovicensis episcopus Ecclesiae suae ab ipsis subtracta conquestus fuerat, usque ad adventum apostolicae sedis legati eidem episcopo restituant. Quod si quid in ea re juris se credant habere, coram legato ostendant.
[Col. 0560D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Dolensibus monachis, salutem et apostolicam benedictionem.
Frater et coepiscopus noster Lemovicensis conquestus est nobis in synodo, quam nuper Romae, Deo opitulante, celebravimus, quod vestra fraternitas Ecclesiae suae duo monasteria subtrahit. Testatus est etiam ipse frater et coepiscopus noster atque legatus noster Hugo Diensis episcopus quod vos pro hac causa ad duo concilia, scilicet ut inter vos et praelibatum episcopum exinde justitiae finem componeret, admonuit; sed, ut ipse asserit, nullam justitiam seu obedientiam exhibere voluistis. Quapropter synodalis conventus decrevit ut praefata monasteria in potestate Lemovicensis Ecclesiae redire [Col. 0561A] debeant, et sine contradictione vestra, seu vestrorum, usque ad adventum legati nostri quiete ab ipsa Ecclesia possideantur. Nos itaque, juxta fratrum nostrorum consensum atque consilium quod supra deliberatum est confirmantes, mandamus vobis atque praecipimus ut usque ad praefixum terminum permittatis praedictam Ecclesiam Lemovicensem ipsa monasteria retinere. Si vero in eis aliquid justitiae vos habere confiditis, legati nostri adventum exspectantes, causam vestram illi opportuno loco et tempore, ubi possit Lemovicensis episcopus interesse, repraesentate. Ante cujus audientiam causa vestra diligentius ventilata et plenius cognita justitiae finem inveniat, et inter vos omni lite sopita quisque vestrum suo jure contentus injuriam facere [Col. 0561B] desinat.
Data Romae Kalendis [VIII Kal.] Aprilis, indictione tertia.
Arguens eum inobedientiae praecipit ut Pezanensem abbatem cogat Aureliacensi abbati restituere quamdam ecclesiam illi monasterio ab apostolica sede concessam, contumaci ecclesiae introitu interdicto.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WILLELMO Auxiensi archiepiscopo [episcopo], salutem et apostolicam benedictionem.
Miramur prudentiam tuam ita se apostolicae sedi inobedientem exhibuisse, ut negotium quod tibi vicarii [Col. 0561C] nostri commiserunt, ad exsequendum tu non curans parere, contempseris ad effectum perducere. Siquidem injuncta tibi est ab eis cura justitiam faciendi Petro abbati Aureliacensis [Aurelianensis et sic deinde ] coenobii juris hujus sanctae Romanae Ecclesiae de Dodone abbate Pezanense, qui ex longo tempore invasam detinet ecclesiam juris itidem beati Petri, sed praefato monasterio Aureliacensi concessam, quae nominatur Sancta Maria Dalmairaci. Qua in re quantam beato Petro reverentiam habueris in hoc evidenter apparet, quod et invasor ecclesiam calumniose adhuc occupare non desinit, et praedictus abbas Aureliacensis apostolicas aures ob id interpellare compellitur, praesertim cum supra nominatus [Col. 0561D] Pezanensis convictus, et a legatis nostris Stephano cardinale et Gerardo Ostiensi coepiscopo adjudicatus debere illam ecclesiam reddere, quia non fecerit, excommunicationem incurrerit. Quapropter dilectionem tuam monemus, et apostolica auctoritate praecipimus ut saepedictum Pezanensem abbatem cogas Aureliacensi praefixam ecclesiam unde lis est restituere, et condigna satisfactione ipsum sibi placabilem reddere. Quod si forte spiritu superbiae induratus acquiescere noluerit, et monasterio illi quod invasum est, Officium divinum, et invasori, nostra auctoritate omnis ecclesiae interdicas introitum. Nam non inter religiosos monachos, sed nec inter laicos, debet annumerari qui sacrilegium perpetrare non timet.
[Col. 0562A] Data Romae secundo Idus Aprilis [pridie Idus Octobris], indictione tertia.
Praecipit ut beneficia Aureliacensi coenobio ablata restituantur, et obsequium atque fidelitas a vicecomite exhibeantur abbati, quem se obligasse significat, ne ulli militi ultra unum mansum de possessione ecclesiae daret. Confirmat monasterii Viacensis refutationem a principe in manu abbatis consensu episcopi et clericorum factam.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Bituricensi, necnon Narbonensi, seu Burdigalensi, provinciis constitutis, exceptis his qui apostolica excommunicatione tenentur, salutem et apostolicam [Col. 0562B] benedictionem.
Clamor abbatis Aureliacensis coenobii, quod proprii juris beati Petri concessione fundatoris scilicet beati Geraldi esse dignoscitur, auribus nostris insonuit, videlicet super quibusdam personis qui injuste detinent beneficia praedicti monasterii a praedecessoribus suis sub fidelitate et dominio pro defensione ecclesiae sibi et suis antecessoribus olim concessa. Praecipue conqueritur super Berengario Carlatensi vicecomite, qui, propria cupiditate ductus, debitum servitium et fidelitatem abbati exhibere negat, nisi beneficium quod immerito detinet adhuc etiam de jure ecclesiae augeatur. Proinde apostolica auctoritate praecipimus, quatenus omnis, qui beneficium praefatae ecclesiae ad hoc aliquando suscepisse cognoscitur, [Col. 0562C] subjectionem et fidelitatem abbati persolvat, et servitium pro beneficio largiri non deneget, et ab exactione illicitae augmentationis desistat; aliter enim invasor et sacrilegus esse comprobatur. Nos vero detrimentum supradicti coenobii agnoscentes, abbatem sub promissione fidei suae in manu nostra obligavimus, ut nulli militum liceat illi ultra unum mansum de possessione ecclesiae dare sub hac vel alia occasione, neque alicui alteri personae, nisi communis utilitas fratrum regulariter degentium postulaverit, et apostolicae aequitati renuntiare ausus fuerit. Monasterium autem Maurzicense [Maunziacense] cum omnibus sibi adjacentiis, et ecclesias scilicet Dalmairaci [Dealmairaci] et Montis Salvii, [Col. 0562D] et caeteras, necnon terras et possessiones in quacunque suprascriptarum provinciarum ablatas, seu malis consuetudinibus oppressas, monasterio Aureliacensi scriptis sive testibus olim juste concessas, apostolica auctoritate praecipimus restitui, et sine inquietudine aliqua permitti. Monasterium quidem Viacense in manu abbatis refutatum a principibus ipsius terrae consensu episcopi et clericorum sibi suisque successoribus concedimus et confirmamus, et fautoribus refutationis apostolicam benedictionem largimur; et eos qui ecclesias sive praedia praefati monasterii injuste detinent, absque ulla dilatione reddi jubemus. Qui ergo his mandatis nostris spiritu superbiae acquiescere noluerit, praecipueque Berengarius, si obedire contempserit, gratiam beati [Col. 0563A] Petri amittet, et iram omnipotentis Dei incurret. Obtemperantibus autem gratiam Dei et apostolicam benedictionem, de misericordia divina confisi, largimur.
Data Romae secundo Idus Aprilis, indictione tertia.
Depositionis sententiam a legato contra eum in Lugdunensi concilio prolatam se confirmasse ait: licentiam tamen adhuc se expurgandi coram quibusdam episcopis indulget, dummodo interim ejus accusatorum res in integrum restituantur, et Remensem Ecclesiam relinquat, et in alium locum secedat, clericosque in ea secure Deo servire permittat.
[Col. 0563B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MANASSAE Remensi.
Sciat fraternitas tua quod depositionis sententiam, a legato nostro Diensi episcopo in Lugdunensi concilio religiosorum virorum concilio prolatam, et nos dictante justitia in Romana synodo apostolica auctoritate firmavimus. Sed tamen contra morem Romanae Ecclesiae nimia, ut ita dixerim, misericordia ductus, adjunctis tibi Suessionensi, Laudunensi, Cameracensi, Catalaunensi episcopis, vel eorum similibus, cum aliis duobus quorum testimonio aeque confidamus, si de justitia confidis, et eos habere poteris, usque ad festivitatem sancti Michaelis purgandi licentiam tibi indulgemus; ea videlicet conditione, ut Manassae et Brunoni, et caeteris qui pro [Col. 0563C] justitia contra te locuti fuisse videntur, rebus suis in integrum restitutis, usque ad Ascensionem Domini proximam Remensem Ecclesiam a tua occupatione ex toto liberam deseras, et Cluniacum aut Casam [ac Casam] Dei cum uno clerico et duobus laicis tuis stipendiis religiose victurus secedas. Quod si facere volueris, praedicto Diensi episcopo praenuntiare procures, ut in ejus praesentia sacramento confirmes, de rebus praedictae ecclesiae te nihil interim distracturum, nisi quantum tibi et praedictis sociis competenter suffecerit. Clericos autem, qui tanto tempore pro justitia exsilium passi sunt, in ecclesia secure Deo servire permittas. Et quoniam laboriosum tibi fuerit ad nos usque venire, concedimus ut coram Diensi episcopo et abbate Cluniacensi, [Col. 0563D] aut si abbatem deesse contigerit, coram Amato, praedicto modo cum praedictis testibus de infamia te expurges. Quod si huic nostrae dispensationis praecepto obedire contempseris, scias quoniam iniquitatem tuam ulterius portare non possumus, et depositionis sententiam, non solum immutabiliter permansuram, sed etiam nullam tibi audientiam in posterum relinquendam.
Data Romae decimo quinto Kalendas Maii, indictione tertia.
Hortatur ad perseverantiam in obedientia apostolicae sedis, et ad imitandum regis patris, quem valde commendat, virtutes. Monet ut curet ne temporis calamitates in sacerdotum culpas, quibus honorem exhibendum esse docet, ejus subditi transferant, nec in mulieres eamdem ob causam saeviant.
[Col. 0564A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ACONO regi Danorum, episcopis, principibus, clero et populo salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam vestrae dilectionis amor Deo et beato Petro pronam obedientiam debitamque reverentiam (in quantum potuimus intelligere) studuit hactenus propensius exhibere, non dubium habemus quin idcirco vobis triumphum et gloriam prae caeteris gratia divina contulerit. Quod si in eodem studio perseverando vestrae devotionis affectus in finem permanere curaverit, pro certo et eam quam nunc habetis [Col. 0564B] gloriam retinere, et ampliore, Domino auxiliante, valebitis deinceps adipisci. Te itaque specialiter, fili charissime, cui regni curam providentia divina commisit, paterno monemus affectu ut excellentissimi parentis tui regias probitates et virtutes egregias imitari satagas; ejus quidem praecipui mores in tantum caeteris regibus praenituerunt, ut, cunctis posthabitis, nec ipso etiam imperatore Henrico, qui sanctae Romanae Ecclesiae propinquius haesit, excepto, singulari amore illum nobis amplectendum judicaverimus; de cujus nos obitu vehementer nimiumque dolentes, ut ipsum tibi proponas exemplum, volumus, hortamur, iterumque monemus, quatenus inde possis ornamenta virtutum propagando educere unde videris nobilissimi sanguinis [Col. 0564C] lineam trahere. Denique cogitare debes et vigilanter perpendere haec terrena quam caduca et frivola sint, quam incessanter ad occasum cuncta festinent, ut eis confidere nulla stabilitas suadeat ut in illis habendis timor horribilis lateat; sicque fugitivis perspicaciter agnitis et sapienter despectis, poteris ad illa stabilia et sempiterna mentis acumen extendere, quae ad sese obtinenda animum tuum invitent, et ad quae concupiscenda bonorum te exempla accendant. Inter caeteras ergo virtutes, quas animo tuo imitandas censueris, Ecclesiarum defensionem in mente tua volumus eminere, sacerdotalis ordinis reverentiam proximum locum tenere, ac deinde justitiam et misericordiam in cunctis te judiciis discrete servare. Illud interea non praetereundum, sed [Col. 0564D] magnopere apostolica interdictione prohibendum videtur, quod de gente vestra nobis innotuit, scilicet vos intemperiem temporum, corruptiones aeris, quascunque molestias corporum, ad sacerdotum culpas transferre. Quod quam grave peccatum sit, ex eo liquido potestis advertere quod Judaeis etiam sacerdotibus ipse Salvator noster lepra puratos [ pro purgatos, HARD. curatos] eis mittendo honorem exhibuerit, caeterisque servandum esse quae illi dixissent praecepit, cum profecto vestri, qualescunque habeantur, tamen illis longe sint meliores. Quapropter apostolica auctoritate praecipimus ut hanc pestiferam consuetudinem de regno vestro funditus exstirpantes, presbyteris et clericis honore [Col. 0565A] et reverentia dignis tantam contumeliam contra salutem vestram ulterius non praesumatis inferre, volentes eis occultas divini judicii causas imponere. Praeterea in mulieres ob eamdem causam simili immanitate barbari ritus damnatas quidquam impietatis faciendi vobis fas esse nolite putare, sed potius discite divinae ultionis sententiam digne poenitendo avertere quam in illas insontes frustra feraliter saeviendo iram Domini multo magis provocare. Si enim in his flagitiis duraveritis, procul dubio vestra felicitas in calamitatem vertetur, et quibus victis hucusque soliti fuistis dominari, eorum nimirum [ forte, nimium, HARD.] jugum ferre superati nec resistere valentes cogemini. Si vero nobis, imo B. Petro, in his obedientes fueritis, sicut de clementia [Col. 0565B] divina confidimus, et peccatorum vestrorum veniam et apostolicam benedictionem poteritis consequi.
Data Romae, decimo tertio Kalendas Maias, indictione tertia.
Episcopale officium a legato apostolico interdictum reddit. Abbatem Joelem absolvit. Rainaldum invasorem et perjurum deponit, in cujus locum Joelem praedictum restitui mandat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ARNALDO Cenomanensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Episcopale officium, quod tibi legatus noster interdixerat, [Col. 0565C] justitia dictante, reddimus. Abbatem Joelem absolvimus. Rainaldum invasorem, quia per ambitionem perjuravit, deponimus, ut nec in illo quod cupivit, nec in alio monasterio ulterius abbas existat. Quapropter volumus ut jam dictum Rainaldum cedere facias, et Joelem in loco suo abbatem restituas.
Data Romae, octavo Kalendas Maias, indictione tertia.
Suum in eum amorem testatus ad debitam obedientiam sedi apostolicae praestandam hortatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO [Col. 0565D] regi Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse tibi credo, excellentissime fili, priusquam ad pontificale culmen ascenderem, quanto semper te sincerae dilectionis affectu amavi, qualem etiam me tuis negotiis, et quam efficacem exhibui; insuper ut ad regale fastigium cresceres quanto studio laboravi. Qua pro re a quibusdam fratribus magnam pene infamiam pertuli, submurmurantibus quod ad tanta homicidia perpetranda tanto favore meam operam impendissem. Deus vero in mea conscientia testis erat quam recto id animo feceram, sperans per gratiam Dei, et non inaniter confidens de virtutibus bonis quae in te erant, quia [Col. 0566A] quanto ad sublimiora proficeres, tanto te apud Deum et sanctam Ecclesiam (sicut et nunc, Deo gratias, res est,) ex bono meliorem exhiberes. Itaque nunc tanquam dilectissimo filio, et fideli S. Petri et nostro, sicut in familiari colloquio facerem, consilium nostrum, et quid te postmodum facere deceat, paucis aperio. Quando enim complacuit ei qui exaltat humiles, ut sancta mater nostra Ecclesia ad regimen apostolicae sedis invitum satis ac renitentem, Deo teste, me raperet, continuo nefanda mala, quae a pessimis suis patitur, officii mei (quo mihi clamare et nunquam cessare injunctum est) necessitate compulsus, amore quoque ac timore convictus, dissimulare non potui; amore quidem, quia S. Petrus a puero me in domo sua dulciter [Col. 0566B] nutrierat, et quia charitas Domini Dei nostri, me quasi aliquid aestimans, tanti pastoris vicarium ad regendam sanctam matrem nostram elegerat; timore autem, quia terribiliter divina lex intonat, dicens: Maledictus homo qui parcit gladio suo a sanguine (Jer. XLVIII) , id est, qui doctrinam subtrahit ab occisione carnalis vitae. Nunc igitur, charissime et in Christo semper amplectende fili, cum et matrem tuam nimium tribulari conspicias, et in evitabilis nos succurrendi necessitas urgeat, talem te volo, et multum pro honore tuo et salute in vera et non ficta charitate moneo, ut omnem obedientiam praebeas, et sicut, cooperante Deo, gemma principum esse meruisti, ita regula justitiae et obedientiae forma cunctis terrae principibus esse merearis, [Col. 0566C] tot procul dubio in futura gloria principum princeps futurus quot usque in finem saeculi exemplo tuae obedientiae principes salvabuntur, et si quidam illorum salvari noluerint, tibi tamen retributio nullatenus minuetur. Non solum autem, sed et in hoc mundo tibi et haeredibus tuis victoria, honor, potentia, sublimitas amplius coelitus tribuetur. Exemplum tibi teipsum propone. Sicut enim velles ab eo quem ex misero et pauperrimo servo potentissimum regem fecisses, non immerito honorari, sic et tu, quem ex servo peccati misero et pauperculo (ita quippe omnes nascimur) potentissimum regem Deus gratis fecit, honoratorem tuum, protectorem atque adjutorem tuum omnipotentem Jesum honorare semper studiose festina. Nec ab [Col. 0566D] hoc impediat te pessimorum principum turba. Nequitia enim multorum est, virtus autem paucorum. Gloriosius est probato militi, multis fugientibus, in praelio stare. Pretiosior illa est gemma quae rarius invenitur. Imo quanto magis potentes hujus saeculi superbia sua et impiis actibus excaecati corruunt in profundum, tanto magis te, qui prae illis multum Deo charus inventus es, pie humiliando decet erigi, et obediendo sublimari, ut sit sicut scriptum est: Impius impie agat adhuc, et qui in sordibus est sordescat adhuc, et justus justificetur adhuc (Apoc. XXIII) . Plura tibi adhuc exhortando scriberem, sed quia tales misisti qui me satis de tua prudentia, honestate, justitia, simul cum filio nostro Huberto [Col. 0567A] laetificaverunt, sapienti viro satis esse dictum judicavi, sperans quia omnipotens Deus, supra quam dicimus, in te et per te ad honorem suum dignabitur operari. Quae vero in litteris minus sunt, legatis tuis tibi voce dicenda commisimus. Ipse autem omnipotens Deus et Pater noster hoc tuo cordi, charissime fili, ita inspirare atque plantare misericorditer dignetur, quatenus et in hoc saeculo merito virtutum tuarum regnum tuum et potentiam augeat, et in futuro cum sanctis regibus ad regna supercoelestia inexcogitabiliter meliora feliciter introducat. Amen. Cenomanensi episcopo tuis precibus, justitia dictante, faventes officium episcopale reddidimus. Abbatem quoque monasterii Sancti Petri, quod est Cenomani, absolvimus.
[Col. 0567B] Data Romae, VIII Kalendas Maii, indictione tertia.
Approbat quod curam monasterii Sancti Salvatoris susceperit, eumque vicarium suum constituit ad procurandum ut ibi abbas canonice ordinetur. Prohibet principibus saecularibus ne in eo loco quidquam juris habeant. Privilegium ab Alexandro II, olim deceptione inducto, concessum. Everardo abrogat. Constantiensis Ecclesiae praeside a Romana Ecclesia discordante, concedit ut abbas a quocunque religioso episcopo quae ad episcopale officium pertinent suscipiat, vel ad apostolicam sedem recurrat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WILIELMO abbati Hirsaugiensis monasterii, salutem et [Col. 0567C] apostolicam benedictionem.
Quoniam pervenit ad nos quod religio tua curam monasterii Sancti Salvatoris juris apostolicae sedis, cui etiam duodecim aurei, quorum viginti unciam faciunt, ex eodem monasterio annis singulis persolvi debent, siti in villa Scaphusa [Satfusa], in episcopatu Constantiensi, obsecrante comite Burcardo virisque religiosis hortantibus, eo duntaxat tenore susceperit ut praedictus comes, qui sibi in praefato monasterio quasdam quasi proprias conditiones vindicabat, dimissa atque renuntiata omni saeculari potestate, locum ipsum liberum esse permitteret, studium dilectionis tuae probantes, quod factum est apostolica auctoritate firmamus; et quia per te locus ille (sicut audivimus) ad religionis statum, [Col. 0567D] Domino miserante, coepit assurgere; nos, inquantum valemus, perpetuam illic sanctitatis stabilitatem providere cupientes fraternitati tuae super coenobium illud sollicitudinis nostrae vicem committimus, scilicet ut fratres ibi disciplinis regulariter instruere, mores eorum vitamque competenter instruendo ea quae ad animarum salutem pertinent vigilanter providere, ac maxime ut inibi abbas secundum Deum ordinetur procures. Praeterea ut saepefati monasterii fratres sine inquietudine propositum suum valeant securius et propensius exsequi, ac omnipotenti Domino debitae devotionis obsequium instanter et gratanter exsolvere, volumus et apostolica auctoritate praecipimus ut nullus sacerdotum, [Col. 0568A] regum, vel ducum, aut comitum, seu quaelibet magna aut prava persona, praesumat sibi in eo loco aliquas proprietatis conditiones, non haereditarii juris, non advocatiae, non investiturae, non cujuslibet potestatis, quae libertati monasterii noceant, vindicare, non ornamenta ecclesiae, sive possessiones invadere, minuere, vel alienare; sed ita sit ab omni saeculari potestate securus, et Romanae sedis libertate quietus, sicut constat Cluniacense monasterium et Massiliense manere; abbas autem advocatum quem voluerit eligat. Quod si is postmodum non fuerit utilis monasterio, eo remoto, alium constituat. Privilegium autem quod bonae memoriae praedecessor noster Alexander contra sanctorum Patrum statuta aliqua subreptione vel deceptione [Col. 0568B] inductus eidem loco fecit, in quo Everardo comiti ejusque posteris advocatiam, et praeficiendi abbatis potestatem et totius rei administrationem concessit, nos canonicae correctionis sententia per apostolicam functionem utentes infirmamus, infringimus atque cassamus, et, ne per hoc alicujus temeraria cupiditas in audaciam suae perditionis erumpat, apostolica auctoritate in irritum revocamus. Si quis ergo contra hoc salubre praeceptum nostrum pertinaciter ire tentaverit, gratiam beati Petri se non dubitet amissurum; admonitusque semel, bis et tertio per competentes inducias, si non resipuerit et si delictum suum emendare contempserit, sciat se divino anathemate innodatum, et a corporis et sanguinis Dominici communione alienum. Illud etiam ad Romanae [Col. 0568C] libertatis munus confirmandum subjungentes adjicimus ut, si aliquo tempore Constantiensi Ecclesiae praesidens ab apostolica sede discordaverit, eique inobediens fuerit ( quod, confirmante Samuele, peccatum ariolandi et idololatriae scelus est (I Reg. XXXV) , dicente quoque beato Ambrosio: «Haereticum esse constat qui Romanae Ecclesiae non concordat»), liceat abbati sibi suisque a quocunque religioso episcopo placuerit ordinationes, consecrationes et quae ad episcopale officium pertinent expetere atque suscipere, vel ad apostolicam sedem recurrere. Observatores autem hujus nostri praecepti remissionem omnium peccatorum suorum et gratiam bonam a Domino consequantur.
[Col. 0568D] Actum Lateranis octavo [VII] Idus Maii, indictione tertia.
Hortatur ut Dei honorem suo praeponat honori, Deumque totis viribus integro corde diligat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO regi Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Credimus prudentiam vestram non latere omnibus aliis excellentiores apostolicam et regiam dignitates huic mundo ad ejus regimina omnipotentem Deum distribuisse. Sicut enim ad mundi pulchritudinem, oculis carneis diversis temporibus repraesentandam, [Col. 0569A] solem et lunam omnibus aliis eminentiora disposuit luminaria, sic, ne creatura, quam sui benignitas ad imaginem suam in hoc mundo creaverat, in erronea et mortifera traheretur pericula, providit in apostolica et regia dignitate per diversa regeretur officia. Qua tamen majoritatis et minoritatis distantia religio sic se movet Christiana, ut cura et dispensatione apostolicae dignitatis post Deum gubernetur regia. Quod licet, fili charissime, tua non ignoret vigilantia, tamen, ut pro salute tua indissolubiliter menti tuae sit alligatum, divina testatur Scriptura apostolicam et pontificalem dignitatem reges Christianos caeterosque omnes ante divinum tribunal repraesentaturam, et pro eorum delictis rationem Deo reddituram. Si ergo justo Judici, [Col. 0569B] et qui mentiri nescit, creaturarum omnium Creatori tremendo judicio te sum repraesentaturus, judicet diligens sapientia tua an debeam vel possim saluti tuae non diligentissime cavere, et tu mihi ad salutem tuam, ut viventium possideas terram, debeas vel possis sine mora non obedire. Provideas ergo ut pro te incessanter insistas, si te diligis, Deum honoremque Dei tibi tuoque praeponere honori, Deum munda mente, totis viribus, integro corde diligere. Crede mihi, si Deum pura mente, ut audis, et ut Scriptura praecipit, dilexeris, si Dei honorem, ut debes, in omnibus tuo praeposueris, qui ficte nescit diligere, qui potens est etiam te praeponere, hic et in futuro te amplexabitur, et regnum tuum omnipotenti suo brachio dilatabit.
[Col. 0569C] Data Romae, octavo Idus Maii, indictione tertia.
Ejus fidem commendat. Munera, quae offert, nulla allia se expetere ait quam vitam castam, rerum suarum in pauperes erogationem, et proximi dilectionem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MATHILDI reginae Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Ingenuitatis vestrae lectis litteris, quam fideli mente Deo obedias, quanta dilectione fidelibus tuis adhaereas intelleximus. Nos quoque quomodo mentis [Col. 0569D] tuae memoria praesentes contineat, ex amplitudinis tuae promissionibus non minus percipimus, quibus designastis ut quidquid de vestris vellemus, si notum vobis fieret, sine mora susciperemus. Quod, filia charissima, qua suscepimus dilectione et quae munera a te optamus, sic intelligas. Quod enim aurum, quae gemmae, quae mundi hujus pretiosa mihi a te magis sunt exspectanda, quam vita casta, rerum tuarum in pauperes distributio, Dei et proximi dilectio? Haec et his similia a te munera optamus, ut integra et simplicia diligas nobilitatem tuam precamur, dilecta obtineas, habita nunquam derelinquas. His armis et similibus virum tuum armare, cum Deus tibi opportunitatem dederit, ne desistas. [Col. 0570A] Caetera quae dimisimus per Hubertum filium et fidelem communem mandamus.
Data Romae, octavo Idus Maii, indictione tertia.
Monet ut patris monitis acquiescat, eique in omnibus honorem exhibens obediat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROBERTO filio regis Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Certi rumores morum tuorum, et tuae prudentiae et liberalitatis, qui usque ad nos pervenerunt, partim dilectione parentum, partim tua, nos laetificaverunt. Qui vero econtra quorumdam pravorum consilio [Col. 0570B] aures nostras molestaverunt ut priores hilarem, sic sinistri nos reddidere tristem. Nunc vero, quia per Hubertum filium nostrum audivimus te paternis consiliis acquiescere, pravorum vero omnino dimittere, laetamur. Insuper monemus et paterne precamur, ut menti tuae semper sit infixum quia quam forti manu, quam divulgata gloria quidquid pater tuus possideat ab ore inimicorum extraxerit, sciens tamen se non in perpetuum vivere, sed ad hoc tam viriliter insistere ut haeredi alicui suo dimitteret. Caveas ergo, fili dilectissime, admonemus, ne abhinc pravorum consiliis acquiescas quibus patrem offendas et matrem contristeris. Sint tibi indissolubiliter infixa praecepta et monita divina: Honora patrem, et matrem, ut sis longaevus super terram [Col. 0570C] (Exod. XX; Deut. V) . Et illud: Qui maledixerit patri, vel matri, morte moriatur (Exod. XXI) . Si vero ex honore patris et matris longior tibi tribuitur vita, econtra si dehonestas, quid tribuatur, liceat videas. Si autem ex maledictis mortem filio divina Scriptura intonat, multo certius ex malefactis certiorem mortem insinuat. Quid ergo restat, si membrum Christi vis vivere et in mundo isto honeste conversari? Pravorum consilia ex officio nostro praecipimus penitus dimittas, Patris voluntati in omnibus acquiescas.
Data Romae, VIII Idus Maii, indictione III.
Vult ut quemdam convictum haereticum exquirat et examinet; si resipiscentem invenerit, in nullo laesum dimittat; sin minus, per poenitentiam ad sanam doctrinam reducere curet; si obstinatum, ex archiepiscopatu expellat utque ejus causam una cum abbate montis Cassini et quibusdam episcopis definiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratri et coepiscopo Beneventano R . . . . . . . salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitati tuae notum facimus praesentium latorem Joannem presbyterum, virum quidem (sicut ex professione sua cognovimus) orthodoxum, nobis ex parte Synnadensis archiepiscopi Armenii conquestum [Col. 0571A] esse super quodam nefario, quem nos ex ore suo convictum haereticum adjudicavimus, quod is ob hanc impietatem de Armenia expulsus gravem contra Armeniam ejusdem haeresis gignat Latinae apostolicae catholicaeque Ecclesiae suspicionem, imo vero judicium. Unde nos illius ecclesiae Armeniorum scilicet fidem (sicut ex hujus verbis didicimus) comprobantes, dilectioni tuae monendo praecipimus, ut praefatum haereticum, qui manus nostras, judicium suae perfidiae formidans, suffugit, diligenter exquiras, et solerter examines. Si igitur illum resipuisse et ad catholicam fidem rediisse intelligentiae tuae constiterit, sane edoctum et confirmatum ac in nullo laesum dimittas incolumem. Si vero nondum ad matris Ecclesiae gremium et rectam fidem de sui erroris [Col. 0571B] gravitate conversus fuerit, ad sanae doctrinae consilium per poenitentiae tramitem cum reducere commonendo procures. Quod si veris rationibus saluberrimis monitis tuis diabolico spiritu induratus [Col. 0572A] acquiescere et sinceris intellectibus fidei consentire noluerit, ne rabies illius ignaros latere, et sic incautos valeat laedere, jubemus ut eum facias perfidiae nota in aperto signari, ac deinde ex toto archiepiscopatu tuo ipsum expulsum, haeresim ejus cunctis detegendo ubique, quantum potes, ut apostatam et Christianae unitatis inimicum non desinas persequi. Ut autem eum invenire, repertumque citius possis agnoscere, nomen ipsius Macharum [ Macharion ], et loci in quo moratur Frigentium, subjungimus. Hoc etiam tibi praecipimus ut junctus religioso abbati montis Cassini cunctisque tuis coepiscopis praefati haeretici causam discutias, discussamque definias. Insuper ferrum, quod nos sibi portare contradiximus, ulterius ferre interdicito, ne [Col. 0572B] hac hypocrisi incautas mentes amplius decipiat. Pecuniam vero, quam tanta fraude acquisivit, nostro praecepto sibi auferas pauperibusque distribuas.
[Col. 0571C] Dolet quod audierit Armenorum ecclesiam a rectitudine catholicae fidei in quibusdam deviasse. Quod an ita sit ab eo scire cupit, et quid ipse de his et de omnibus ad fidem pertinentibus sentiat sibi per litteras et nuntios vult significari, et an quatuor concilia generalia recipiat. Monet ut credat quod catholica credit Ecclesia; non desistere a sacrificando in Ecclesia sua azyma. Graecorum calumnias significat, quibus etiam graviore injuria Romanam Ecclesiam in hoc persequuntur nihil facientem: quorum tamen fermentum nec reprobat nec vituperat. Hortatur ut extremi judicii diem prae oculis habeat, Deumque precatur ut eum in concordi fidelium unitate custodiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, G . . . . . dilecto in Christo fratri Synnadensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Summae sedis specula, cui, Deo auctore, licet indigni, praesidemus, ac universalis Ecclesiae sollicitudo, quam ipsius disponente providentia gerimus, [Col. 0571D] compellit nos sicut de illorum qui se a Christi corpore separant perditione vehementer dolere, ita quoque de eorum qui recta sentiunt et unitatem fidei servare noscuntur salutari consensu, ineffabili laetitia congratulari. Proinde quoniam vestram, scilicet Armenorum, Ecclesiam a rectitudine fidei, quam ab apostolis et sanctis Patribus traditam universalis Ecclesia tenet, in quasdam pravas exorbitasse sententias nobis relatum est, profecto nimium paterni affectus compassione doluimus. Quorumdam siquidem relatione didicimus in celebrandis sacrificiorum salutiferis sacramentis aquam vino penitus apud vos non admisceri, cum nemo Christianus, qui sacra novit Evangelia, dubitet e latere Domini aquam cum sanguine emanasse. Audivimus etiam quod contra morem sanctae Ecclesiae vestrae non ex balsamo sanctum [Col. 0572B] chrisma, sed ex butyro, conficiat, et quod Dioscorum Alexandrinum haeresiarcham, ob perfidiae suae duritiam in concilio Chalcedonensi depositum atque damnatum, veneretur et approbet. Haec autem licet praesentium portitor tuus legatus ita esse [Col. 0572C] coram nobis negaverit, tamen ex fraternitate tua scire firmius cupientes, volumus ut per hunc eumdem Joannem presbyterum, et de istis rebus quid sentias, et de caeteris sicubi haesitas, ad nos procures cum sigillo tuo rescribere, ac deinceps dilectionis tuae litteras ad apostolicam sedem frequenter dirigere. Volumus etiam charitatem tuam litteris suis significare utrum vestra recipiat quod Ecclesia universalis amplectitur, fidem scilicet quatuor conciliorum, quae a sanctis Patribus comprobata, a Romanis pontificibus Silvestro, Leone aliisque apostolica sunt auctoritate firmata. Inter quos nihilominus beatissimus Gregorius papa doctor egregius majoribus Ecclesiae [ forte, ecclesiis. HARD. sic et in cod. [Col. 0572D] Mutin. ) Alexandrinae, Antiochenae, aliisque, in epistola sua (libro I, epist. 24) sese eam tenere his verbis testatus est: Quia corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) , sicut sancti Evangelii quatuor libros, sic quatuor concilia suscipere et venerari me fateor, Nicaenum scilicet, in quo perversum Arii dogma destruitur; Constantinopolitanum quoque, in quo Eunomii et Macedonii error convincitur; Ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas judicatur; Chalcedonense vero, in quo Eutychis Dioscorique pravitas reprobatur, tota devotione complector, integerrima approbatione custodio; quia in his velut in quadrato lapide sanctae fidei structura consurgit, et cujuslibet vitae atque actionis norma constitit. Quisquis eorum soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse [Col. 0573A] cernitur, tamen extra aedificium jacet. Quintum quoque concilium pariter veneror, in quo epistola quae Ibae dicitur erroris plena reprobatur, Theodorus personam Mediatoris Dei et hominum in duabus substantiis separans ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur, scripta quoque Theodoriti, per quae beati Cyrilli fides reprehenditur, ausu dementiae prolata refutantur. Cunctas vero quas praefata veneranda concilia personas respuunt respuo, quas venerantur amplector; quia, dum universali sunt consensu constituta, se et non illa destruit, quisquis praesumit aut solvere quos ligant, aut religare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit. His itaque sanctissimi viri praecipuique doctoris verbis diligenter declaratis, prudentiam tuam [Col. 0573B] charitatis affectu commonendam censuimus, ut clausulam quam in illa laude subjungitis: Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus immortalis; istam videlicet: Qui crucifixus es, [ forte, es. HARD.] pro nobis, quoniam nulla Orientalium, praeter vestram, sed nec sancta Romana habet Ecclesia, vos totius scandali occasionem pravique intellectus suspicionem vitantes, superaddere de caetero mittatis. Si enim vas electionis, beatissimus Paulus de sumendis cibis melius sibi esse non manducare neque bibere quam ut frater scandalizaretur asseruit (I Cor. VIII) , considerare debetis quam grave et periculosum sit, ubi saniori intellectu vitari potest, fratribus de fide scandalum generare. Quapropter fraternitas tua Ecclesiae cujus sibi cura commissa [Col. 0573C] est tenendum putet, et credat sufficere quod catholica in orbem terrarum diffusa Ecclesia, Spiritu sancto illustrante edocta, sentire cognoscitur et tenere declaratur. De reliquo, quia cognovimus Ecclesiam vestram azyma sacrificare, et ob hoc a Graecis duntaxat imperitis quasi de haeresi reprehendi, volumus vos de temeraria garrulitate illorum multum mirari, sed nec ab instituto desistere, scientes eorum procacitatem non modo vobis hanc velut calumniam objicere, verum etiam de simili causa, graviori vero injuria, hucusque contra sanctam Romanam Ecclesiam insurgere, quae per beatum Petrum, quasi quodam privilegio, ab ipsis fidei primordiis a sanctis Patribus omnium mater Ecclesiarum adstruitur, et ita [Col. 0573D] usque in finem semper habebitur: in qua nullus unquam haereticus praefuisse dignoscitur, nec unquam praeficiendum, praesertim Domino promittente, confidimus. Ait enim Dominus Jesus: Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua (Luc. XXII) . Et illi quidem suum fermentatum commendantes, reprehensionis in nos levissima verba contumaciter joculari non desinunt. Nos vero azymum nostrum inexpugnabili secundum Dominum ratione defendentes, ipsorum fermentatum nec vituperamus nec reprobamus, sequentes Apostolum dicentem mundis esse omnia munda (Tit. I) . Sed ad detegendam et contemnendam Graecorum temeritatem nunc ista sufficiant. Dilectioni [Col. 0574A] vero tuae iterum inculcando mandamus ut de suprascriptis, et de aliis quae ad fidem pertinere cernuntur, qualiter teneas per memoratum presbyterum, aut per alium idoneum nuntium tuas ad nos litteras mittere studeas. Insuper etiam, licet solertiam tuam bene doctam credamus, ex debito tamen eam charitatis affectu paucis monemus, quasi districti examinis diem semper prae oculis habens, commissae sibi sollicitudinis sarcinam cogitet; et, quantum illum sine dilatione celeriter approximare considerat, tanto de reddenda pecuniae ratione propensius vigilare non negligat quo severus Foenerator, idemque rigidus Arbiter non de male infosso talento quid deputet poenis inveniat, sed de multiplicato lucro arridens vos ad fructum beatae retributionis percipiendum [Col. 0574B] invitet. Omnipotens Deus, cujus est quidquid recte sapimus, sentimus et credimus, ipse mentem tuae fraternitatis uberius illuminando per sani intellectus tramitem dirigat, et te in concordi fidelium unitate conservans ita gubernet atque custodiat ut et subjectos tibi populos efficaciter de divina scientia possit instruere, et cum ipsis sempiternam gloriam ingredi, pro eis vero valeas praemia summa percipere.
Data octavo Idus Junii.
[Col. 0573] Hoc juramentum ad an. 1077 pertinere contendit Pagius, ad an. Ch. 1080, n. 5. Juramentum Roberti ducis.
Ego Robertus, Dei gratia et sancti Petri, Apuliae, et Calabriae et Siciliae dux, ab hac hora et deinceps ero fidelis sanctae Romanae Ecclesiae, et apostolicae sedi et tibi, domino meo Gregorio, universali papae. [Col. 0574C] In consilio vel facto, unde vitam aut membrum perdas, vel captus sis mala captione non ero. Consilium, quod mihi credideris et contradixeris ne illud manifestem, non manifestabo ad tuum damnum, me sciente. Sanctae Romanae Ecclesiae tibique adjutor ero ad tenendum, acquirendum, et defendendum regalia sancti Petri, ejusque possessiones pro meo posse contra omnes homines, excepta parte Firmanae marchiae, et Salerno atque Amalphi, unde adhuc facta non est definitio, et adjuvabo te ut secure et honorifice teneas papatum Romanum. Terram Sancti Petri, quam nunc tenes, vel habiturus es, postquam scivero tuae esse potestatis, nec invadere nec acquirere quaeram, nec etiam depraedari praesumam [Col. 0574D] absque tua tuorumque successorum, qui ad honorem sancti Petri ordinati fuerint, certa licentia, praeter illam quam tu mihi concedes, vel tui concessuri sunt successores. Pensionem de terra Sancti Petri, quam ego teneo aut tenebo, sicut statutum est, recta fide studebo ut illam annualiter sancta Romana habeat Ecclesia. Omnes quoque Ecclesias, quae in mea persistunt dominatione cum illarum possessionibus dimittam in tua potestate, et defensor ero illarum ad fidelitatem sanctae Romanae Ecclesiae. Et si tu vel tui successores ante me ex hac vita migraveritis, secundum quod monitus fuero a melioribus cardinalibus, clericis Romanis et laicis, adjuvabo ut papa eligatur [Col. 0575A] et ordinetur ad honorem sancti Petri. Haec omnia suprascripta observabo sanctae Romanae Ecclesiae, et tibi eum recta fide, et hanc fidelitatem observabo tuis successoribus ad honorem sancti Petri ordinatis, qui mihi, si mea culpa non remanserit, firmaverint investituram a te mihi concessam.
Actum Ciprani, tertio Kalendas Julii.
Investitura domini Gregorii papae, qua Robertum ducem investivit.
Ego Gregorius papa investio te, Roberte dux, de terra quam tibi concesserunt antecessores mei sanctae memoriae Nicolaus et Alexander. De illa autem terra quam injuste tenes, sicut est Salernus, et Amalphia et pars marchiae Firmanae, nunc te patienter [Col. 0575B] sustineo, in confidentia Dei omnipotentis et tuae bonitatis, ut tu postea exinde ad honorem Dei et sancti Petri ita te habeas, sicut et te agere et me suscipere decet sine periculo animae tuae et meae.
Actum ut supra.
Constitutio reddendi census, in die resurrectionis Domini, duodecim videlicet denariorum Papiensis monetae, de tota Apulia, Calabria et Sicilia.
Ego Robertus, Dei gratia et sancti Petri, Apuliae, et Calabriae et Siciliae dux, ad confirmationem traditionis et ad recognitionem fidelitatis, de omni terra quam ego teneo proprie sub dominio meo, et quam adhuc nulli Ultramontanorum ita concessi ut teneat, promitto me annualiter pro unoquoque jugo boum [Col. 0575C] pensionem, duodecim scilicet denarios Papiensis monetae, persoluturum beato Petro, et tibi domino meo Gregorio papae, et omnibus successoribus tuis, aut successorum tuorum nuntiis. Hujus autem pensionariae redditionis erit semper terminus finito quoque anno sanctae resurrectionis dies Dominicus. Sub hac vero conditione hujus persolvendae pensionis obligo me et meos sive haeredes sive successores tibi domino meo Gregorio papae et successoribus tuis.
[Col. 0575D] Perstringit scelus Roberti monachi Simoniaci, quem jubet ab abbate suo corrigi, et ab introitu ecclesiae et omni ecclesiastico ministerio separari. Regem quoque illius fraude deceptum moneri vult, nisi resipuerit, excommunicandum fore, et omnes fideles in partibus Hispaniae fore sollicitandos. Monet etiam abbatem curare ut sui monachi, in Hispaniae partibus dispersi, ad proprium monasterium redeant; et nullam ibidem ordinationem vires habituram significat, nisi quae legati apostolici auctoritate fuerit corroborata.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI venerabili Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta impietas a monasterio vestro per Roberti monachi vestri praesumptionem exierit, ex litteris Richardi legati nostri, abbatis videlicet Massiliensis, potes cognoscere. Qui nimirum Robertus, Simonis Magi imitator factus, quanta potuit malignitatis astutia [Col. 0576A] adversus beati Petri auctoritatem non timuit insurgere, et centum millia hominum, qui laboris nostri diligentia ad viam veritatis redire coeperant, per suggestionem suam in pristinum errorem reducere. Cujus iniquitati non solum te consensisse non credimus, verum etiam pro immanitate sceleris nobiscum tristari, et ad exercendam debitam ultionem animum habere intelligimus, praesertim cum fidei nostrae antiquum praebeas experimentum de honore sanctae Romanae Ecclesiae idem nobiscum sentire, et ad exsecutionem justitiae, quae, frigescente charitate, jam pene terris excessit, libertatem rectitudinis reservasse. Ab hac utique animi concepta certitudine nullus rumor, nulla suggestio poterit nos divellere; sed neque illi, qui de multis adversum vos [Col. 0576B] negotiis murmurant, ante tempus fraternae collocutionis ad suspicandum aliud poterunt nobis scandalum generare. Nam, ut de aliis taceamus, pene omnes qui nobiscum sunt fratres, nisi freno rationis nostrae retinerentur, amorem ab eis loco vestro exhibitum in gravem inimicitiam convertissent. Quapropter, salutem vestram, sicut nostram, diligentes, monemus ut subditos vestros corrigentes, hujusmodi murmurationis occasionem religionem vestram diligentibus nobis non praebeatis. Specialiter autem admonemus ut Robertum illum, qui supradictae iniquitatis auctor exstitit, qui diabolica suggestione Hispaniensi Ecclesiae tantum periculum invexit, ab introitu ecclesiae, et ab omni ministerio rerum vestrarum, [Col. 0576C] separetis, donec ad vos redeat, et temeritatis suae dignam ultionem suscipiat. Regem quoque illius fraude deceptum diligenter litteris tuis intelligere facias beati Petri iram et indignationem, atque, si non resipuerit, gravissimam adversum se et regnum suum ultionem provocasse, quod legatum Romanae Ecclesiae indecenter tractavit, et falsitati potius quam veritati credidit. De quibus digne Deo et beato Petro satisfacturus, sicut legatum nostrum dehonestavit, ita se sibi per debitam humilitatem et condignam reverentiam commendabilem faciat ac devotum. Significare etiam te sibi dignum ducimus nos eum, si culpam suam non correxerit, esse excommunicaturos, et quotquot sunt in partibus Hispaniae fideles sancti Petri ad confusionem suam [Col. 0576D] sollicitaturos. Qui si minus praeceptioni nostrae obedirent, non gravem existimaremus laborem nos ad Hispaniam proficisci, et adversum eum quemadmodum Christianae religionis inimicum dura et aspera moliri. Tui etiam studii sit ut monachi in eisdem partibus injuste dispersi ad proprium redeant monasterium et nulla ibidem ordinatio vires obtineat, nisi quae legati nostri fuerit auctoritate probata. Volumus etiam ut alteram epistolam nostram regi praedicto deferri praecipias.
Data Ciprani [Carpetani. cod. Mut. Coperani], quinto Kalendas Julii, indictione tertia.
Monet ut, remotis malis consiliariis, legati apostolici salutaribus monitis acquiescens, de emendatione sua se et Dei Ecclesiam laetificet, illicitum connubium cum uxoris suae consanguinea initum respuat, et ne se ab incestae mulieris amore abripi sinat. Robertum monachum, seductorem ac regni perturbatorem, debitas temeritatis ac sceleris poenas daturum significat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo in Christo filio regi ADELPHONSO, salutem et apostolicam benedictionem.
Dici non potest, fili charissime, quantum nos, referente filio nostro apostolicae sedis legato Richardo, [Col. 0577B] nobis cognita praeclara tua obedientia laetificaverat. Tu enim coram Deo semper in visceribus nostris eras, tu apud homines maximum nobis exemplum egregiae virtutis eras, de te apud alios reges gloriabamur, te vere Christianum regem, et ideo vere regem nos habere in parte Domini Jesu contra membra diaboli gaudebamus. Unde et bona tua fragrantia multas jam regiones asperserat, et velut sol quidam in occiduis natus orientem versus coelestis luminis radios emittebat. At nunc comperto quod diabolus tuae saluti et omnium qui per te salvandi erant, more suo invidens, per membrum suum, quemdam Robertum pseudomonachum, et per antiquam adjutricem suam, perditam feminam, viriles animos tuos a recto itinere deturbavit; quantum de [Col. 0577C] te primo fueramus gavisi, tantum nunc confundimur, erubescimus, contristamur. Quapropter ut cognoscas quantum circa te pie solliciti sumus, per bonitatem et gloriam Christi te paterna voce monemus et contestamur, remove a te quantocius consiliarios falsitatis; corrumpunt quippe mores bonos colloquia prava (I Cor. XV) . Acquiesce autem per omnia legato nostro fratri Richardo; quem nisi prudentem et religiosum cognovissem, nostras ei vices nullatenus commisissem. Non te a salutaribus monitis atque institutis nostris incestae mulieris amor abripiat, quia mulieres apostatare faciunt sapientes (Eccli. XIX) . Ipsum quippe regem sapientissimum Salomonem incestus mulierum turpiter amor dejecit, et florentissimum regnum Israel Dei judicio pene totum de manu [Col. 0577D] posteritatis ejus abripuit. Proinde per Dominum nostrum Jesum Christum, et per potentiam adventus ejus, nec non et ex auctoritate beatissimorum apostolorum Petri et Pauli iterum monemus atque praecipimus, ne te ipsum despicias, ne in gloria tua maculam ponas, ne posteritatem carnis tuae inutilem et reprobam facias. Vires resume; illicitum connubium, quod cum uxoris tuae consanguinea inisti, penitus respue. De tua emendatione nos et totam Ecclesiam Dei cito laetifica, ne, si inobediens (quod avertat Deus!) esse malueris, iram Dei omnipotentis incurras, et nos (quod valde inviti dolentesque dicimus) beati Petri gladium super te evaginare cogamur. Praedictum sane nefandissimum Robertum [Col. 0578A] monachum seductorem tui et perturbatorem regni, ab introitu ecclesiae separatum, intra claustra monasterii Cluniacensis in poenitentiam retrudi decernimus. Sed abbas Cluniacensis nos imitando id faciet; eadem enim via, eodem sensu, eodem spiritu ambulamus. Deus autem omnipotens nos de tua correctione cito exhilarare dignetur, fili charissime.
Consolatur eum de hostium persecutionibus. Ad patientiam hortatur, promittens se interim curaturum ut Robertus pseudomonachus sui sceleris poenas luat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RICHARDO [Col. 0578B] charissimo filio, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia missis litteris significasti nobis antiquum hostem opus tuum, ad utilitatem Christianam ex parte directum, per membra sua, non praeter solitum, impedisse, hac per hoc fraternitatem tuam tristitiam nimiam incurrisse, nos quoque tibi merito compatientes, eodem tecum afficimur moerore. Sed cum memoriae reducitur quanta et qualia apostoli, successores etiam eorum, in aedificatione fundamenti Ecclesiae partim a paganis, partim a falsis Christianis sint passi, de misericordia Domini confisi resumimus vires, victoriae triumphum plenissima fiducia de eodem hoste procul dubio, ut nostri priores, exspectantes. Patientia atque perseverantia [Col. 0578C] impraesentiarum religioni tuae omnino sunt necessariae, solenti dictum ab Apostolo non coronari nisi qui legitime certaverit (II Tim. II) , debita praemissa exhortatione; nos tamen studio tuo in nullo deerimus, Cluniacensi abbati mittendo querelae tuae litteras una cum nostris, quatenus Robertum pseudomonachum quamcitius ad monasterium redire compellat, eumdem ab ingressu ecclesiae coerceat, et tam gravis poenitentiae squalore diutino afficiat, quod in pravo contra te, imo contra Deum, commisso opere, mulctationem sentiat poenitentiae.
[Col. 0578D] Queritur de quorumdam episcoporum praesumptione contra Romanam Ecclesiam; quos tamen, ut alios similes, tum Alexandri papae cum suo tempore, confusos remansisse narrat, sed postea obdurato corde, qui ad sensum redire debuerant denuo adversus eamdem conspirasse, et Ravennatem episcopum haeresiarcham constituisse. Quare sperans eorum superbiam praeceps ruituram, et quietem sanctae Ecclesiae confusis hostibus dilatandam fore, hortatur eos ut laboranti Ecclesiae orationibus succurrant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus et coepiscopis, per principatus, et Apuliam et Calabriam constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatem vestram credimus non latere quod plures Satanae discipuli, qui falso nomine per diversas [Col. 0579A] regiones censentur episcopi, diabolica inflammati superbia, sanctam Romanam Ecclesiam conati sunt confundere; sed per auxilium omnipotentis Dei, et auctoritatem beati Petri, iniqua eorum praesumptio, sicut eis verecundiam et confusionem, ita apostolicae sedi gloriam contulit et exaltationem. Siquidem a minimo usque ad maximum, videlicet H . . . [ scilicet Henricum regem] qui vertex regem [ forte, regum. HARD.], qui vertex et auctor pestiferi consilii fuisse probatur, per plurima corporum et animarum pericula persensit quantas beati Petri auctoritas ad ulciscendam eorum iniquitatem vires obtineat. Scitis enim quia tempore domini nostri papae A . . . . [Alexandri] quod idem H . . . . [Henricus] injuriae Ecclesiae Beati Petri per Cadulum [ qui alibi [Col. 0579B] Cadalous. HARD. cedulam] inferre excogitaverit, et in quantam quamque turpissimam, mundo teste, confusionis foveam cum eodem Cadulo cadere meruit, et quanto honore quantisque triumphis in exercitatione illius certaminis R. P. [reverenda paternitas, hoc est respublica. HARD.] nostra profecerit. Scitis etiam quam detestandis conspirationibus ante annos tres, praecipue Longobardorum episcopi se adversum nos, eodem H . . . . principante, armaverunt, et quod per defensionem beati Petri illaesi et incolumes non sine magna nostra, nostrorumque fidelium honoris exaltatione remansimus. Illis vero priorem arbitrantibus non sufficere sibi confusionem, a planta pedis usque ad verticem apostolicae ultionis quantum [Col. 0579C] ferierit [ al., ferverit. HARD.] gladius, adhuc plaga incurabilis praestat indicium. Sed in his omnibus obduratas, meretricum more, frontes gerentes, et impudentia sua iram sibi justi judicii thesaurizantes, qui respectu contumeliae suae ad sensum redire debuerant, patrem suum secuti, qui dixit: Ponam sedem meam ab aquilone, et ero similis Altissimo (Isai. XIV) , pristinam conspirationem adversus Dominum et sanctam universalem Ecclesiam conati sunt innovare, et hominem sacrilegum, et sanctae Romanae Ecclesiae perjurum, nec non per universum R . . . [ hoc est Romanum. HARD.] orbem nefandissimis sceleribus denotatum W . . . [ hoc est Wiveicum. HARD, Gibertum] dicimus sanctae Ravennatis ecclesiae devastatorem, Antichristum sibi et haeresiarcham [Col. 0579D] constituere. In quo nimirum Satanae conventu illi interfuere quorum est vita detestabilis, et ordinatio haeretica immensitate multimodi criminis. Siquidem ad hanc insaniam illa demum eos desperatio traxit quod neque precibus, neque servitiorum aut munerum promissionibus, scelerum suorum veniam apud nos maluerit impetrare, nisi forte vellent judicio ecclesiastico nostraeque censurae se, mediante misericordia, sicut decet officium nostrum, submittere. Hos itaque nullis rationibus fultos, imo omnium criminum conscientia perditissimos, tanto magis vilipendimus quanto ipsi se altiora conscendisse confidunt. Per misericordiam quippe Dei et [Col. 0580A] orationem beati Petri, quae Simonem Magum, eorum utique magistrum, ad altiora tendentem mirabiliter dejecit, speramus ruinam eorum non diu remoraturam, et quietem sanctae Ecclesiae, victis et confusis hostibus suis, more solito gloriosissime dilatandam. Vos itaque, dilectissimi fratres, innocentiam communis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae perpendentes, et quantum diabolus membra sua ad inferendam praefatae Romanae Ecclesiae inquietudinem exerceat, considerantes, sicut decet, et officii vestri debitum exigit, orationibus aliisque modis, quibus laboranti matri succurrendum est, operam studiumque impendite, quatenus appareat vos legitimos ejus filios esse, ipsiusque contumeliam, partita nobiscum laboris diligentia, ex corde sentire. [Col. 0580B] Quod si fueritis socii compassionis, eritis, auxiliante Deo, laetitiae participes et consolationis. Caetera quae non inseruimus, legatis nostris, quibus sicut nobis credere potestis, referenda commisimus.
Data Cicani, duodecimo Kalendas Augusti.
Ut Michaeli imperatori Constantipolitano, ab imperatoria dignitate injuste ejecto, et apostolicae sedis ac Roberti ducis auxilium imploranti, subveniant. Praecipit militibus qui apud eum militare voluerint ut ei fideliter inserviant; mandatque episcopis ut eos milites moneant, ut rectam fidem erga eum servent, timorem et amorem Dei prae oculis habeant, et in bonis operibus perseverent, sicque illos a peccatis absolvant.
[Col. 0580C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus et coepiscopis in Apulia et Calabria commorantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse prudentiae vestrae non dubitamus gloriosissimum imperatorem Constantinopolitanum, Michaelem videlicet [Col. 0579] Ducam intelligit qui Parapinacius dicebatur et purpuram posuerat die 7 Aprilis anni 1078. , ab imperialis excellentiae culmine indigne potius et malitiose, quam juste aut rationabiliter, esse dejectum, qui auxilium beati Petri, necnon filii nostri gloriosissimi ducis Roberti flagitaturus Italiam petiit. Quapropter nos, licet indigni, sedis ipsius curam gerentes, compassionis visceribus moti, precibus illius, nec non ejusdem ducis, annuendum esse censuimus, et a fidelibus beati Petri subveniendum sibi fore putavimus. Igitur quia [Col. 0580D] inter caetera multimoda suffragia, istud non minus profuturum memorati principes exsistimant, scilicet, ut milites auxiliatores, recta fide, non dissimilibus animis ire constanter in adjutorium et defensionem praefati imperatoris debeant, apostolica auctoritate praecipimus quatenus illi qui militiam ipsius intrare statuerint, in contrariam partem proditoria tergiversatione transire non audeant, verum (quod Christianae religionis honor et debitum postulat) ei praesidium fideliter impendant. Dilectioni quoque vestrae nihilominus praecipiendo mandamus ut eos qui cum eodem duce et praedicto imperatori transfretaturi sunt, diligentissime, ut vestrum officium exigit, moneatis [Col. 0581A] condignam poenitentiam agere, et rectam fidem, sicut decet Christianos, circa illos servare, in omnibus actibus suis timorem Dei et amorem prae oculis habere, et in bonis operibus perseverare; sicque illos fulti nostra auctoritate, imo beati Petri potestate, a peccatis absolvite.
Data octavo Kalendas Augusti.
Multorum principum auxilium promissum sibi praesto esse significans, se Ravennam armata manu venturum ait, ut eam ecclesiam de manibus impiorum eripiat. Quare hortatur ut eorum impiorum superbiam et conatus una secum contemnant; unde sanctae Ecclesiae pacem divina clementia stabiliendam fore sperent.
[Col. 0581B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratribus et coepiscopis Christianam religionem defendentibus, caeterisque clericalis ac laicalis ordinis Sancti Petri fidelibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum sit dilectioni vestrae nos, tam per nos ipsos quam et per legatos nostros, cum duce R . . . . [Roberto], et Jordane caeterisque potentioribus Nortmannorum principibus fuisse locutos, qui profecto unanimiter promittunt se (sicut jurati sunt) ad defensionem sanctae Romanae Ecclesiae nostrique honoris contra omnes mortales auxilium impensuros. Idipsum quoque nobis, et qui circa Urbem longe lateque sunt, et in Tuscia caeterisque regionibus principes [Col. 0581C] firmiter pollicentur. Unde post Kalendas Septembris, postquam tempus frigescere coeperit, cupientes sanctam Ravennatem (S. R.) ecclesiam de manibus impiis eripere, et Patri suo beato Petro restituere, partes illas armata manu (sicut de Domino speramus) petemus, ac per ipsius auxilium nos eam liberaturos haud dubie credimus. Quapropter nos audaciam impiorum, eorumque qui nos, imo in beatum Petrum, se erexerunt, machinationes pro nihilo ducentes, volumus atque hortamur vos superbiam conatusque illorum aeque nobiscum contemnere, tanto de ruina eorum certiores quanto eos ad altiora niti ascendere cernitis. Talibus namque Propheta imprecans ait: Superbia eorum qui te oderunt ascendit [Col. 0581D] semper (Psal. LXXIII) ; aperte declarans quia audax impietas eo magis casui vicinior exstat quo amplius se ascendisse existimat. Vos ergo qui Deum timetis, et beati Petri fidelitatem tenetis, de misericordia Domini nullatenus haesitantes prorsus sperate, et nefandorum perturbationem merita ruina cito sedandam, et sanctae Ecclesiae pacem et securitatem (sicut de divina clementia confidentes promittimus) proxime stabiliendam.
Gratulatur de beati Matthaei apostoli corporis inventione. Hortatur episcopum, ut reliquias debita veneratione prosequatur, ac moneat ducem R . . . . et ejus conjugem, ut tam insigni patrono reverentiam et honorem decenter exhibeant, et ejus opem promereri contendant.
[Col. 0582A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratri et coepiscopo Salernitano ALPHANO salutem et apostolicam benedictionem.
Divinae pietatis respectui gratias ingentes referimus, cujus dignatio thesaurum magnum totique mundo profuturum nostris temporibus misericorditer revelavit. Non immerito tuae quoque dilectioni gratulamur, quae tantae laetitiae coelitus revera ostensae participes nos efficere sollicite procuravit. Credimus siquidem et incunctanter asserimus, de tanti corporis inventione, non solum ipsum beatum Matthaeum apostolum, verum etiam caeteros coapostolos cum sanctis omnibus, ipsisque coelestibus spiritibus [Col. 0582B] et gloriosa Dei genitrice Maria, mortalibus congaudere, atque ipsorum omnium studia circa humanum genus hoc tempore quam aliis multo propensiora multumque esse uberantiora [ f. exuberantiora, sic et in cod. Mutin. ]. Si enim caeteris temporibus sanctorum nos patrocinia pia non deserunt, certissime tunc potissimum speranda sunt eorum auxilia, cum sanctissima eorum corpora nobis quasi rediviva divino nutu manifestantur; et sicut per corporei aspectus intuitum tanquam fides cernitur, spes jam tenetur, ita eorum beneficia tunc erga devotos renovari uberiusque redundare credendum est. Unde et jam sancta universalis Ecclesia, dudum magnis turbinibus variisque tempestatum procellis impulsa, clamorem [Col. 0582C] suum a Domino exauditum non dubitet, sed ad quieti littoris securitatem alacres oculos e vicino intendens, beati Matthaei apostoli praesidium juxta contempletur quoniam jam nunc dubie agit in portu cui suam praesentiam ostendit gubernator antiquus. Quapropter de tanti thesauri revelatione tua fraternitas exsultet in Domino, beatissimas reliquias debitae venerationis obsequiis dignis amplectens, gloriosum ducem R . . . . ipsiusque nobilissimam conjugem hortetur et moneat, quatenus tam insigni patrono, qui se eis demonstrare dignatus est, reverentiam et honorem decenter exhibentes, ipsius gratiam et auxilium sibi suisque promereri nisibus summae devotionis contendant.
Data Romae, decimo quarto Kalendas Octobris.
Calamitatum Ecclesiae causam peccatis ascribit; sed patientia et spe opus esse ostendit. Hortatur itaque primum sacerdotes, ut subditorum actiones corrigant; deinde caeteros omnes, ut fiduciam in Domino constituant; sperat tamen nonnullos ad gremium matris Ecclesiae conversum iri.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, diversique ordinis ac potestatis clericis et laicis in Teutonico regno morantibus, illis duntaxat qui sanctae Romanae Ecclesiae fideliter obediunt, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0583A] Quoniam nihil in terra sine causa fit (Job. V) , sicut sapientis verba testantur, quod dudum sancta Ecclesia fluctuum procellarumque mole concutitur, quodque tyrannicae percussionis hactenus rabiem patitur, non nisi peccatis nostris exigentibus evenire credendum est. Nam judicia quidem Dei verissime omnia justa sunt; sed inter haec omnia, clarissimi, dispositionis divinae patientiae virtus habenda est et spei certitudo ad coelestis misericordiae respectu firmiter est extendenda; cujus manus nec ad exaltandam fidelium humilitatem imbecillis, nec ad dejiciendam hostilis elationis superbiam invenitur invalida. Quod si culparum morbis poenitentiae medicamen adhibuerimus, et excessus ac negligentias nostras ipsi districte corrigendo ad justitiae [Col. 0583B] formam mores nostros instituerimus, profecto, superna virtute auxiliante, et inimicorum rabies cito peribit et diu desideratam pacem atque securitatem Ecclesia sancta recipiet. Quare vobis specialiter, qui in sacerdotalis regiminis apice praesidetis, nunc loquimur, ad quorum sollicitudinem subditorum vita pertinere dignoscitur, et quos de commissi gregis cura in venturo examine rationem reddere convenit, ut subjectorum actus et conversationem, nulla gratia vel timore praepediente, diligenter inspiciatis, et discretae correctionis acie quae amputanda sunt resecare, secundum quod a matre vestra sancta Romana Ecclesia accepistis, non negligatis; illud propheticum in memoria semper habentes: Sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino [Col. 0583C] (Psal. IV) . De caetero dilectionem omnium vestrum monemus atque hortamur, fiduciam vestram in Domino et in potentia virtutis ejus constituite quoniam fini appropinquavit adversariorum malitia, ita ut qui desperantes in Dominum et sanctam Romanam, omnium matrem, Ecclesiam se extulerunt, temeritatis poenas, haud multum tardante merita ruina, persolvant. Nonnulli tamen, quod de cunctis optaremus, per misericordiam Dei de errore suo et iniquitatis via poenitentes ad gremium matris convertuntur Ecclesiae.
Data X Kal. Octobris.
Devotionem ejus erga beatum Petrum in honore praestito legato apostolico agnoscens, monet ut quae ab ipso legato audivit memoria teneat, neve moleste ferat quod quemdam archiepiscopum barbam radere coegit; sed ipsum ut pastorem suscipiens, de ejus consilio omnem potestatis suae clerum barbam radere compellat. Se noluit ait assensum iis dare qui terram ipsius invadendi facultatem sibi concedi petierunt, neque daturum, si fidem servare voluerit; imo, si quis id attentaverit, a se prohibitum iri, eumque beati Petri auxilium, si in ejus fidelitate permanserit, habiturum.
[Col. 0583D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei glorioso judici Calaritano ORZOCCO [ forte verius ORZOCCOR, ut lib. I, ep. 41. HARD.] salutem et apostolicam benedictionem.
Gratias omnipotenti Deo referimus quod tua sublimitas, beatum Petrum recognoscens, debitum [Col. 0584A] honorem et reverentiam legato nostro Populoniensi episcopo Vu. . . . . exhibuit: ac proinde ita devotionem tuam in illo suscipimus, quasi nobis, imo beato Petro praestiteris, dicente Domino: Qui vos recipit, me recipit (Matth. X) . Dilectionem ergo tuam monemus, ut ea quae a praefato legato nostro atque Azone prudenti viro audivisti, alta memoria semper retineas, si tui memoriam in nobis ante Dominum jugiter esse desideras. Nos enim memorati episcopi hortatu et precibus, qui se a te reverenter susceptum honorificeque tractatum testatur, apud illum, cujus vice licet indigni fungimur, te in mente specialiter deinceps habere optamus. Nolumus autem prudentiam tuam moleste accipere quod archiepiscopum vestrum Jacobum consuetudini sanctae [Col. 0584B] Romanae Ecclesiae, matris omnium Ecclesiarum, vestraeque specialiter obedire coegimus, scilicet ut, quemadmodum totius occidentalis Ecclesiae clerus, ab ipsis fidei Christianae primordiis, barbam radendi morem tenuit, ita et ipse frater noster vester archiepiscopus raderet. Unde eminentiae quoque tuae praecipimus ut ipsum, ceu pastorem et spiritualem patrem, suscipiens et auscultans, cum consilio ejus omnem tuae potestatis clerum barbas radere facias atque compellas; res quoque omnino renuentium, nisi demum consenserint, publices, id est juri Calaritanae Ecclesiae tradas, et ne ulterius inde se intromittant constringas, nec non ipsum ad honorem Ecclesiarum defendendum promptissime adjuves. [Col. 0584C] Praeterea nolumus scientiam tuam latere nobis terram vestram a multis gentibus esse petitam, maxima servitia, si eam permitteremus invadi, fuisse promissa, ita ut medietatem totius terrae nostro usui vellent relinquere partemque alteram ad fidelitatem nostram sibi habere. Cumque hoc non solum a Nortmannis, et a Tuscis ac Longobardis, sed etiam a quibusdam Ultramontanis crebro ex nobis esset postulatum, nemini in ea re unquam assensum dare decrevimus, donec ad vos legatum nostrum mittentes animum vestrum deprehenderemus. Igitur quia devotionem beato Petro te habere in legato suo monstrasti, si eam, sicut oportet, servare volueris, non solum per nos nulli terram vestram vi ingrediendi licentia dabitur, sed [Col. 0584D] etiam, si quis attentaverit, et saeculariter et spiritualiter prohibebitur a nobis ac repulsabitur. Auxilium denique B. Petri, si in ipsius fidelitate perseveraveritis, procul dubio, quod non deerit vobis, et hic et in futurum promittimus.
Data tertio Nonas Octobris.
Gaudet quosdam sacri verbi ministros illius terram ingressos, seque de ejus salute spem magnam habere asserit, cum Gallicana Ecclesia de thesauris sanctae matris Romanae Ecclesiae acceperit. Atque ut is uberiorem religionis gratiam assequatur, vult sibi ab eo aliquem mitti, qui gentis illius mores sibi recenseat, et mandata apostolica ad eum referat. Interim commissum sibi regnum in justitia regat.
[Col. 0585A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei I . . . . glorioso Sueonum [Suetonum] regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam regni tui terram quosdam sacri verbi ministros fuisse ingressos audivimus, noverit excellentia tua nos in Domino multum laetari; deinceps quoque, de salutis vestrae reparatione plurimum spei indubitanter habere. Gallicana siquidem Ecclesia non vos alienis documentis instruxit, sed quod de thesauris matris suae sanctae Romanae Ecclesiae accepit, salubri vobis eruditione contradidit. Quapropter, ut Christianae religionis et doctrinae gratiam obtineatis uberiorem, volumus celsitudinem [Col. 0585B] tuam aliquem episcopum, vel idoneum clericum, ad apostolicam sedem dirigere, qui et terrae vestrae habitudines gentisque mores nobis suggerere, et apostolica mandata de cunctis pleniter instructus ad vos certius queat referre. Interim vero monemus ut prudentia tua commissum sibi regnum in concordiae justitiaeque custodia dirigat atque disponat, ac ita circa subjectos pacis jura et aequitatis districtionem servare inter caetera virtutum studia satagat, quatenus per temporalis regiminis sollicitudinem mereatur aeterni percipere securitatem, et cum justis vocem, totius jucunditatis plenam, in extremo examine digne possit audire: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXII) .
[Col. 0585C] Data quarto Nonas Octobris.
Queritur Ravennatem Ecclesiam ab ejus sacrilego archiepiscopo devastatam. Quo in Romana synodo excommunicato ac deposito, ipsam Ecclesiam in pristinum statum reducere, eique de idonea persona providere cupiens, praecipit ut sibi in ea re unanimes sint adjumento.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis, abbatibus, clericis atque laicis in marchia Firmana, Tuscana, et in exarchatu Ravennati constitutis, qui sanctae Romanae Ecclesiae, sicut Christianos oportet, obediunt, salutem et apostolicam [Col. 0585D] benedictionem.
Prudentiae vestrae notum esse non dubitamus, quanto religionis cultu sancta Ravennas Ecclesia pollere, quantisque rerum necessariarum copiis solita sit praeteritis annis affluere, quodque magis illius interest, quam speciali dilectione matri suae sanctae Romanae Ecclesiae ab ipso fidei Christianae principio semper adhaeserit. Cujus antiquum decus in spiritualibus et saecularibus profecto cum reminiscimur, non sine gravi moerore eam in tanta devastatione laborantem nunc cernimus, et ut apertius intelligatis, certe persuasorem destructoremque ipsius Vu . . . . . . dictum archiepiscopum ita religionem ejus disperdidisse, et bona dilapidasse, non minori fere dolore sufferimus, quam si idem sanctae Romanae [Col. 0586A] Ecclesiae pro audacia sua fecisset. Verum cum caetera facta illius perpenduntur, haec non tantopere miranda videntur. Quippe qui perjurium de inobedientia et infidelitate committere non timuit, quique contra ipsam apostolicam sedem, cui pejeraverat, conspirare pro minimo habuit, eamque invadere cogitans, eodem modo dissipare vehementissime cupiit, homo superbissimus, nefandorum scelerum sibi conscius; cui mirum debet videri, si, adepta potestate, ubi licuit ita se habuit? Sed illius facinora commemorare supersedeo, quae per totum fere Romanum orbem se prodiderunt, pro quibus ipse in sancta synodo Romae celebrata, omnium episcoporum qui aderant consona sententia, jam ex triennio gladio anathematis sine spe recuperationis [Col. 0586B] percussus est; ea non praeterierunt notitiam vestram. Praefatam igitur Ravennatem Ecclesiam de manibus violentis eripere, et ad pristinum statum pro officio quod, licet indigni, gerimus reducere cupientes, talem personam eligendam atque in ea praeficiendam fore censuimus, cujus religio nec non prudentia, Deo favente, et interius lumen in ea sanctitatis reformare, et exteriorum rerum damna norit studeatque reficere. Quamobrem nos, in hujus nostrae necessariae dispositionis effectu, vestro plurimum egentes auxilio, invitamus, rogamus atque apostolica auctoritate vobis praecipimus ut, in restauratione illius antiquitus sanctae Ecclesiae, omnes unanimiter consensum et pro posse adjutorium tribuentes, eam de servili oppressione, imo tyrannica [Col. 0586C] servitute, eripere et priscae libertati restituere nobiscum procuretis, ac in reperiendo idoneam illi regimini personam summopere laborantes invigiletis. Quicunque enim in hac re studium devotionis impenderint, non dubie credimus eos et apostolicam gratiam promerituros, et apud divinam clementiam patronum sibi beatum Apollinarem, si in bonis perseveraverint, certissime acquisituros.
Data Idibus Octobris.
Ejusdem argumenti.
[Col. 0586D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus clericis et laicis Ravennae morantibus, qui beatum Petrum [beatum Apollinarem] apostolum diligunt, et sanctae Romanae Ecclesiae, sicut Christianos oportet, obediunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Credimus non latere vestram scientiam Ravennatem Ecelesiam sedi apostolicae prae caeteris vicinius haerere solitam fuisse, eamque specialiter ab ipsa dilectam, quidquid dignitatis et honoris antiquitus per beatum A . . . . [Apollinarem, HARD., sic et in cod. Mutin. ] tenuit, munere scilicet praefatae sedis concessum habuisse. Postquam vero superbiae auctor et discordiae seminator, diabolus, per membra sua eamdem Ecclesiam, contumacia interveniente, [Col. 0587A] a Romana divisit, quae damna, quae detrimenta non modo religionis, sed etiam bonorum suorum vestra pertulit, maximeque per tyrannidem Vu . . . . [Wiberti, HARD., sic et in cod. Mutin. ] dicti archiepiscopi, quantam in utraque re destructionem perpessa sit satis vos ipsi novistis. Et hujus quidem tanto vesaniorem dilacerationis morsum sustinuit, quanto eum desperatiorem impurior conscientia retrorsum abire subegit. Denique scelerosus, sacrilegus atque perjurus, postquam [ob] hujusmodi nefaria in universali synodo [infra, in synodo Rom. II] , cunctis qui aderant episcopis consentientibus atque laudantibus, digna suis moribus damnationis animadversione multatus est, non confestim resipiscens ad sani cordis consilium rediit, sed patrem [Col. 0587B] suum diabolum imitans, sibique iram in die irae thesaurizans (Rom. II) , quidquid gravius cogitare, quidquid superbissimum potuit audere molitus est. Et quia se unam ex nobilissimis Ecclesiam vestram ex maxima parte destruxisse parum existimabat, sanctam Romanam sedem, sicut omnes aperte norunt, invadere, secumque eam in ruinam et praecipitium trahere est meditatus. Proinde quoniam nos, pro eminentia loci cui, Deo auctore, quamvis indigni, praesidemus, cum sollicitudinem nostram monemur universis extendere, tum circa quodammodo nobis conjunctiores diligentius compellimur invigilare, Ecclesiae vestrae devastationem non alienam putantes, sed quasi nostrae, cujus specialis filia est, condolentes, cum consilio atque auxilio omnium vestrum [Col. 0587C] qui Deum timetis, volumus et desideramus ad antiquum specimen et religionis statum, in quantum, Domino largiente, poterimus, eam reducere. Igitur illo putrido membro gladio excommunicationis exciso, atque ita ut inter sacerdotes etiam in aeternum non debeat connumerari deposito, dilectionem vestram monemus ac pro salute vestra rogamus ut toto affectu mentisque intentione talem personam una cum confratribus nostris episcopis, et archidiacono caeterisque diaconis, quos propterea ad vos nostra vice direximus studeatis eligere, quae tanto honori, scilicet vestri archiepiscopatus regimini, secundum Deum videatur competere. Non ulterius Ecclesiam vestram ancillari servitute opprimi [Col. 0587D] ab impiis manibus patiamini, sed, sicut boni filii, eam nobiscum in maternam, hoc est Romanae Ecclesiae, libertatem vindicare satagite, quatenus et honorem Dei, dum sponsae ejus, sanctae Ecclesiae, libertatem diligitis, vos ostendatis amare, et aeternae beatitudinis haereditatem, quasi liberi filii, merito possitis et debeatis sperare.
Data Idibus Octobris.
Commendat eis electum Ravennatis Ecclesiae archiepiscopum. Hortatur ut ei debitam reverentiam exhibeant, praecipueque contra illius Ecclesiae damnatum devastatorem adjuvent.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus [Col. 0588A] episcopis, abbatibus, comitibus, atque militibus in parochia Ravennati, et in Pentapoli, nec non et in marchia Firmana, et in ducatu Spoletino commorantibus, illis videlicet qui beatum Petrum diligunt, neque vinculis excommunicationis tenentur, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse credimus, fratres charissimi, quia ubique terrarum religiosi viri clerici et laici per gratiam Dei nos diligunt, et ea quae dicimus sive praecipimus libenter approbant et obedienter suscipiunt, illi videlicet qui justitiam discernunt et intentionem nostram cognoscunt. Inimici autem crucis Christi, imo hostes animarum suarum, in nos insurgere, et, dementiae caecitate perculsi, contra salutem suam, sanctam Ecclesiam conculcare conantur. [Col. 0588B] Quod multum profecto gaudemus, intuentes illos qui Deum diligunt rebus nostris favere; et non hos, sed illos duntaxat qui oderunt animam suam (Psal. X) inimicos nobis existere. Quorum quidem odium hac maxime de causa, sicut vos scitis, incurrimus, quia ipsos de laqueis diaboli eruere et ad sinum matris Ecclesiae reducere curavimus. Vos itaque, quos ab illorum perfidia remotos et alienos existimamus, oportere tunc credimus ut qualem habeatis animum circa nos, imo B. Petrum, cujus vice, licet indigni, fungimur, demonstretis; et si, quemadmodum arbitramur, vos fideliter geritis, manifestis indiciis, cum tempus adest et res expostulat, declaretis. Est autem in quo devotionem vestram egregie potestis ostendere, si decreta atque statuta [Col. 0588C] sedis apostolicae pro posse vestro studetis atque satagitis adjuvare. Igitur Ravennatem archiepiscopum fratrem nostrum R . . . . quem post longas et innumeras pervasorum occupationes nuperrime, sicut olim a beato Petro Apollinarem, ita nunc Ravennas ab Ecclesia Romana meruit accipere, studium vobis sit, tum propter amorem sanctissimi martyris cujus sede et reliquiis illa decoratur Ecclesia, tum propter apostolicae sedis debitam reverentiam, consiliis et auxiliis vestris confirmare, atque ei contra illius sancti loci sacrilegum damnatumque devastatorem Vu . . . . modis omnibus subvenire. Praecipimus namque ut, juxta consilium legati nostri qui defert has litteras, praedicto confratri nostro archiepiscopo [Col. 0588D] consilium et auxilium vestrum ita firmiter promittatis, ut, dum inimici audierint, rebus suis cogantur et jure possint timere; cum vero amici et fideles nostri cognoverint, una nobiscum de promissis vestris certissime queant sperare.
Data tertio Idus Decembris.
Invehitur in Trasmundum quemdam, qui a se increpatus quod episcopatum dimiserit, et monitus ne se in eo amplius intruderet, ausus sit ipsam Ecclesiam pervadere. Praecipit nullam ei obedientiam exhiberi, sed bona ecclesiae de manibus ejus eripi, legatoque apostolicae sedis in ea re auxilium praeberi.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus [Col. 0589A] in episcopatu Valvensi [Valvanensi] habitantibus, majoribus atque minoribus, sive potestatem in eo habentibus, qui gratiam beati Petri cupiunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Transmundus vester dictus episcopus ad nos venit, quem nimirum nos duris verbis increpuimus, propterea quod episcopatum sine ratione dimiserat. Praecepimus etiam illi, propter istam stultitiam, ut de episcopatu se deinde non intromitteret, sed iret ad Montem Cassinum, ibique tandiu esset donec cum ipso praefati loci abbate aliisque religiosis et prudentibus viris consilium caperemus quid de illo et vestra Ecclesia esset faciendum. Quod nostrum praeceptum (sicut audivimus) contemnens, et per inobedientiam idololatriae scelus incurrens, ausus est ecclesiam [Col. 0589B] interdictam ad augmentum malitiae suae pervadere, eamque nunc pertinaciter non metuit occupare. Proinde apostolica auctoritate praecipimus vobis ut, si gratiam Dei et beati Petri diligitis, animarumque vestrarum periculum timetis, nullus vestrum episcopalem reverentiam illi exhibeat, sed, bona ecclesiae de manibus illius eripientes, eum sicut invasorem habeatis, et res ecclesiae ne distrahere valeat a potestate ipsius defendatis. Nihilominus quoque mandamus ut huic legato nostro Joanni subdiacono, quem ad hoc vobis direximus, auxilium in his quae necessaria fuerint praebeatis, quatenus ipse una vobiscum quae in hac re facienda sunt melius possit implere.
Data secundo Idus Decembris.
Laudat quod parentum suorum vestigia imitati devotum animum erga Romanam Ecclesiam gerant, utque in eo in dies magis proficiant hortatur. Commendat eis Dalmatium, archiepiscopum Narbonensis Ecclesiae canonice electum, ut eum, tanquam verum pastorem, adjuvent, et pervasori resistant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, R . . . et B . . . , nobilibus comitibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Quantum domus vestra beatum Petrum jamdudum dilexerit, quantumque ipsi fidelis exstiterit, [Col. 0589D] profecto non modo apud vos scitur, sed etiam in pluribus diversarum gentium partibus notum habetur. Unde et de inimicis victoriam, et prae caeteris paribus suis honorem et gloriam hactenus obtinuisse longe lateque dignoscitur. Quia vero parentum vestrorum, sicut nobilitatis lineam, ita quoque probitatum studia vos imitari cognovimus, pro certo valde laetamur et ut devotum animum circa beatum Petrum et matrem omnium sanctam Romanam Ecclesiam semper geratis, salubriter hortamur atque monemus, cujus vos dilectionem tenere procul dubio in nullo melius potestis ostendere quam si, inter caetera bona quae debetis agere, sanctam Ecclesiam procuratis juvare atque defendere. Itaque saluti vestrae praecipue providentes, rogamus et ex [Col. 0590A] parte beati Petri praecipimus vobis ut Narbonensi Ecclesiae, jam ex longo tempore a membris diaboli pervasae, prompte subvenientes, fratrem nostrum Dalmatium archiepiscopum, quem tandem canonice et secundum Dominum electum et ordinatum meruit accipere, modis omnibus studeatis adjuvare; illi vero pervasori, qui non per ostium, ut pastor, sed aliunde, ut fur et latro ingressus, oves Christi mactat et perdit (Joan. X) , imo diabolo tradit, modis quibus potestis resistite, si gratiam omnipotentis Dei desideratis obtinere. Agite ergo, et omnino procurate beatum Petrum, apostolorum principem, vobis adjutorem, imo debitorem facere, qui potest vobis hujus vitae et futurae salutem et honorem dare vel tollere, quique nescit fideles suos relinquere, sed [Col. 0590B] potius novit superbis resistere, et confundere, humilibus autem gratiam dare (Jac. IV) , eosque exaltare.
Data decimo Kalendas Januarii.
Arguit Manassem olim archiepiscopum Remensem, qui legati apostolici sententia damnatus Ecclesiam ipsam invadere praesumpserit. Quare monet ut ei modis omnibus resistant, et de episcopi Diensis legati consensu alium pastorem eligant, qui eorum laboranti Ecclesiae subvenire valeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universo Remensis Ecclesiae clero et populo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0590C] Non dubitamus ad notitiam vestram pervenisse quod Manasses, olim dictus archiepiscopus vester, synodalem damnationis suae sententiam, exigentibus culpis suis, adjudicante confratre nostro Diensi episcopo, sanctae Romanae Ecclesiae legato subierit. Quam itaque diligenter perscrutantes et pro magnitudine iniquitatum ejus justissimam fuisse approbantes, eo tenore in Romana synodo confirmavimus, rogatu multorum fratrum, ut, concessis sibi induciis, si posset, ad expurgandum se de objectis veniendi licentiam haberet ac liberam de se agendi facultatem; ita tamen ut interim regimine ipsius Ecclesiae cederet, et in Cluniacensi vel in aliquo religioso monasterio degeret, ut cujus obedientiae quantaeque [Col. 0590D] humilitatis esset probaretur. Verum (sicut vos ipsi scitis) non solum huic definitioni non obedivit, sed, ad contemptum interdictionis nostrae, Ecclesiam vestram invadere ac impudenti devastatione confundere praesumpsit, utpote quam non per ostium, ut pastor, sed aliunde, ut fur et saevissimus praedo intravit, ad hoc scilicet ut gregem Dominicum mactet et perdat, non ut vigilantia pastoris protegat et defendat (Joan. X) . Siquidem adeo in immensum actuum suorum tetendit iniquitas ut dignissime damnationi atque excommunicationi subjaceat, ita ut in perpetuum nullam restitutionis suae spem concipere debeat. Quapropter apostolica vos auctoritate monemus ut perversis actibus ejus in nullo communicetis; imo, ut tollatur de medio vestrum et in [Col. 0591A] interatum carnis suae tradatur Satanae, ut spiritus salvus sit (I Cor. V) , sibi modis omnibus resistatis; detis etiam operam ut, communi consilio parique voto, assentiente vobis praedicto confratre nostro Diensi episcopo, Patrem vobis, secundum Dominum, eligatis, qui Ecclesiae vestrae diutina pseudopastorum improbitate laboranti valeat subvenire, et antiquam sui libertatem, Christo auxiliante, vobiscum reparare.
Data sexto Kalendas Januarii.
Manassem archiepiscopum Remensem, Hugonis Diensis episcopi legati apostolici in concilio Lugdunensi sententia depositum, denuntiat, monens ut tam seipsum quam alios ab ejus amicitia retrahat, eique pro viribus resistat, et quem alium archiepiscopum major cleri pars cum consensu legati elegerit adjuvet.
[Col. 0591B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HEBOLO [EBULOI] nobili et glorioso comiti, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut prudentia tua meminisse potest, nos longo tempore, praeter voluntatem tuam virorumque religiosorum qui ipsum noverant, Manassem dictum Remensem archiepiscopum dissimulavimus, eumque putantes correctionis suae curam habere, diu profecto portavimus. Verum ille patientia nostra abusus, et (quod evidenter apparet) ex conscientia prava in desperationis foveam lapsus, non solum se [Col. 0591C] praetensae mansuetudini ingratum exhibuit, sed etiam in reliquum misericordia S. Petri indignum se fecit, scilicet ut cujus in depositione sententiam vicarii nostri Hugonis Diensis episcopi in concilio Lugdunensi prolatam approbatamque ad terminum nos distulerimus, deinceps in perpetuum firmam esse et ratam, ipsumque sine spe recuperationis depositum adjudicemus. Quapropter eum irrevocabili judicio episcopalis sedis regimine privatum esse tuae celsitudini denuntiantes, monemus, atque ex parte beati Petri praecipimus ut tam teipsum a pestifera amicitia illius amodo retrahas, quam et alios, quos potes, ab eo custodire se doceas. Ut autem gratiam Dei et beati Petri largius [merearis], merito quas sperare studium ( lege, merito queas sperare, studium, [Col. 0591D] HARD., sic et in Mut. ) solertiae tuae non desit; tam per teipsum quam et per quoscunque valeas [studeas] praefato deposito pro magnitudine tua resistere, illumque archiepiscopum, quem saniori consilio pars cleri melior cum consensu praedicti legati nostri, Hugonis videlicet episcopi Diensis, illi sedi elegerit, modis omnibus adjuvare [Col. 0591D] Locus obscurus . In hac igitur re ita te devotum et obsequentem mandatis apostolicis aperte demonstres, quemadmodum tuis in necessitatibus fideles tuos existere cuperes, et sicut a fidelibus tuis non impune tergiversationem tibi fieri summis in negotiis ferres, ita procures respectu [Col. 0592A] beati Petri, ad quem spectat totius Ecclesiae causa, rem hanc ex animo gerere, quatenus et hic eum protectorem, et in futuro patronum ex debito merearis habere.
Data sexto Kalendas Januarii
Ejusdem fere argumenti.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis, suffraganeis videlicet sanctae Remensis Ecclesiae, his tamen qui se ab excommunicatis custodiunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse fraternitati vertrae credimus quod nos [Col. 0592B] iniquitates Manassae, dicti Remensis archiepiscopi, longo tempore supportavimus, eumque sperantes de malitia sua converti diu nimiumque dissumulavimus. Sed quoniam beata Maria, cujus ille sedem perditus occupabat, noluit Ecclesiam suam sceleribus illius diutius pollui, quae de eo graviora dudum latuerant, ad notitiam multorum erupere in lucem. Pro quibus ipse in Lugdunensi concilio, cui frater et vicarius noster Rugo Diensis episcopus praeerat, eodem dictante, cunctisque fratribus religiosis qui aderant assentientibus, depositionis sententiam meruit. Eam itaque praefati conventus censuram, quam nos, apostolica mansuetudine utentes, subjuncto tenero temperaveramus, quoniam ille conscientia desperante in duritia sua inobedientiaeque contemptu voluit [Col. 0592C] manere potius quam ad sani sensus consilium animum flectere, jam hunc ex apostolica auctoritate firmamus, atque irrecuperabiliter depositum esse in reliquum adjudicamus. Proinde fraternitatem vestram ne ulterius illi episcopalem reverentiam debeat absolvimus; imo apostolica auctoritate praecipimus ut nemo ei quasi pastori obediat, sed quisque, pro officio suo et viribus, sicut invasori resistat. Quod nostrum, potius vero sancti Spiritus, judicium dilectio vestra studeat subditis sibi cunctisque quibus valet populis denuntiare; et ut ab ejus participatione sibi caveant, ipsumque modis quibus possunt coarctent, non negligat charitas vestra monere. De caetero volumus, et ex parte beatri Petri jubemus quatenus, adhibitis illius Ecclesiae [Col. 0592D] clericis, talis persona cum consensu praefati legati nostri Diensis episcopi ut eligatur procuretis, quae tanto regimini digne competere videatur. Nos enim eam electionem quam pars cleri et populi melior et religiosior, consentiente praedicto nostro vicario, fecerit, Deo favente, firmantes, apostolica auctoritate roboramus. Diligentia igitur vestra ita se in hac re pronam, nobisque, imo beato Petro, obedientem exhibeat, ut, cognito studio et vigilantia vestra, si quid in praeterito negligenter aut inobedienter deliquistis, merito propter hoc debeamus sufferre.
Data sexto Kalendas Januarii.
Rogat ne Manassae Remensi archiepiscopo deposito ullum ulterius favorem praebeat, sed eum ab amicitia sua repellat. Monet praeterea ne electionem impediat, quam Remensis Ecclesiae clerus et populus facturus erat, sed illi quem major pars elegerit auxilium praebeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, PHILIPPO, glorioso regi Francorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Saepe per nuntios tuae celsitudinis audivimus te gratiam B. Petri nostramque amicitiam cupere; quod et tunc nos libenter accepisse, et adhuc, si [Col. 0593B] eum animum geris, noveris admodum nobis placere. In hoc enim te tuae salutis amicum sollicitumque esse demonstras, si apostolicam benevolentiam, sicut Christianum regem decet, assequi et obtinere desideras; quam quidem hoc pacto adipisci multo facilius ac dignius poteris, si te in ecclesiasticis negotiis diligentem devotumque reverenter exhibueris. Qua in re procul dubio minus vigilanter multumque negligentius quam sanum fuerit olim habuisse te cerneris. Sed nos adolescentiae tuae praeterita delicta, spe correctionis tuae portantes, ut deinceps castigatis moribus ad ea quae oportet invigiles, ex debito officii nostri monemus. Igitur inter caetera virtutum studia regiae excellentiae convenientia, quae tibi inesse optamus, cum te justitiae amatorem [Col. 0593C] misericordiaeque custodem existere, ecclesias defendere, pupillos viduasque protegere sit necessarium, non minus ad internae salutis custodiam tibi esse pravorum consilia spernenda, maximeque excommunicatorum familiaritates detestandas, arbitramur atque asserimus. Unde sublimitati tuae ex parte beati Petri praecipimus ac ex nostra rogamus ut Manassae Remensi archiepiscopo dicto, sed propter suas iniquitates, quae non praetereunt scientiam tuam, irrecuperabiliter deposito, nullum ulterius favoris tui solatium praebeas, sed eum ita ab amicitia tua rescindas atque a conspectu praesentiae tuae contemptum repellas, ut te pateat inimicos sanctae Ecclesiae, videlicet excommunicatione induratos, [Col. 0593D] respuendo, Deum diligere, apostolicisque mandatis morem gerendo gratiam beati Petri veraciter desiderare. Praeterea volumus, et ex parte apostolica jubemus ut electionem quam praefatae Remensis Ecclesiae clerus et populus, Deo annuente, facturus est, nullo ingenio aut studio quominus canonice fiat impedias; sed et si quis impedire aliquo studio saeculari tentaverit, illi omni modo contradicas, atque illi quem pars fidelior et religiosior elegerit adjutorium tuum impendas. Age igitur, et, jam aetate vir factus, in hac re procura ut non frustra tuae juventutis culpis pepercisse, nec in vanum te ad emendationem exspectasse videamur; ac maxime enitere ut beatum Petrum, in cujus potestate est tuum regnum et anima tua, qui te potest in coelo et in terra [Col. 0594A] ligare et absolvere, tibi facias debitorem; et non pro negligentia aut veritatis dissimulatione judicium, sed pro diligentia justitiaeque exsecutione ipsius gratia aeternum digne merearis auxilium.
Data sexto Kalendas Januarii.
Ad labores et pericula pro veritatis defensione paratum excitat. Rescribit ad ejus quaesita de auctoritate sedis apostolicae in excommunicando rege Henrico, et absolvendo subditos a fidelitatis sacramento.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri HERIMANNO Metensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0594B] Quod ad perferendos labores ac pericula pro defensione veritatis te paratum intelligimus, divini muneris esse non dubitamus; cujus haec est ineffabilis gratia et divina clementia quod nunquam electos suos penitus aberrare permittit, nunquam funditus labefactari aut dejici sinit, dum eos, persecutionis tempore quadam utili probatione discussos, etiam post trepidationem aliquam semetipsis fortiores facit. Quoniam autem sicut inter ignavos alium quo turpius alio fugiat timor exanimat, ita etiam inter strenuos alium quo fortius alio agat, quo ardentius prorumpat, virile pectus inflammat. Hoc charitati tuae exhortationis voce curavimus commendare, ut eo magis in acie Christianae religionis stare te delectet inter primos, quo eos non [Col. 0594C] dubitas victori Deo proximos atque dignissimos. Quod autem postulasti te quasi nostris scriptis juvari ac praemuniri contra illorum insaniam qui nefando ore garriunt auctoritatem sanctae et apostolicae sedis non potuisse regem Henricum, hominem Christianae legis contemptorem, Ecclesiarum videlicet et imperii destructorem, atque haereticorum auctorem et consentaneum excommunicare, nec quemquam a sacramento fidelitatis ejus absolvere; non adeo necessarium nobis videtur, cum hujus rei tam multa ac certissima documenta in sacrarum Scripturarum paginis reperiantur. Neque enim credimus eos qui ad cumulum suae damnationis veritati impudenter detrahunt et contradicunt, haec ad suae defensionis audaciam, tam ignorantia quam [Col. 0594D] miserae desperationis vecordia, coaptasse. Nec mirum; mos est enim reproborum, ob suae nequitiae protectionem, niti consimiles sibi defendere, quia pro nihilo habent mendacii perditionem incurrere. Nam, ut de multis pauca dicamus, quis ignorat vocem Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi dicentis in Evangelio: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; et tibi dabo claves regni coelorum, et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) . Nunquid sunt hic reges excepti? Aut non sunt de ovibus quas Filius Dei B. Petro commisit? Quis, rogo, in hac universali concessione [Col. 0595A] ligandi atque solvendi a potestate Petri se exclusum esse existimat, nisi forte infelix ille qui, jugum Domini portare nolens, diaboli se subjicit oneri, et in numero ovium Christi esse recusat? cui tamen hoc ad miseram libertatem minime proficit quod potestatem Petri, divinitus sibi concessam, a superba cervice excutit, quoniam quanto eam quisque, per elationem, ferre abnegat, tanto durius ad damnationem suam in judicio portat. Hanc itaque divinae voluntatis institutionem, hoc firmamentum dispensationis Ecclesiae, hoc privilegium beato Petro apostolorum principi coelesti decreto principaliter traditum atque firmatum sancti Patres cum magna veneratione suscipientes atque servantes, sanctam Romanam Ecclesiam tam in generalibus conciliis [Col. 0595B] quam etiam in caeteris scriptis et gestis suis universalem matrem appellaverunt; et sicut ejus documenta in confirmatione fidei et eruditione sacrae religionis, ita etiam judicia susceperunt, in hoc consentientes, et quasi uno spiritu et una voce concordantes, omnes majores res et praecipua negotia, nec non omnium Ecclesiarum judicia, ad eam quasi ad matrem et caput debere referri, ab ea nusquam appellari, judicia ejus a nemine retractari aut refelli debere vel posse. Unde beatus Gelasius VII papa Anastasio imperatori scribens (epist.) , divina fultus auctoritate, quid et qualiter de principatu sanctae et apostolicae sedis sentire deberet hoc modo eum instruxit: «Etsi, inquit, cunctis generaliter [Col. 0595C] sacerdotibus recte divina tractantibus fidelium convenit colla submitti, quanto potius sedis illius praesuli consensus est adhibendus, quem cunctis sacerdotibus et divinitas summa voluit praeeminere, et subsequens Ecclesiae generalis jugiter pietas celebravit!» Ubi prudentia tua evidenter advertit nunquam, quolibet penitus humano consilio, aequare se quemquam posse illius privilegio vel confessioni quem Christi vox praetulit universis, quem Ecclesia venerenda confessa semper est et habet devota primatem.
Item Julius papa, Orientalibus episcopis scribens, de potestate ejusdem sanctae et apostolicae sedis ait: «Decuerat vos, fratres, adversus sanctam Romanam [Col. 0595D] et apostolicam Ecclesiam limate et non ironice loqui; quoniam et ipse Dominus noster Jesus Christus, eam decenter allocutus, ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) . Habet enim potestatem singulari privilegio concessam aperire et claudere januas regni coelestis quibus voluerit. Cui ergo aperiendi claudendique coeli data potestas est, de terra judicare non licet? Absit! Num retinetis quod ait beatissimus Paulus apostolus: Nescitis quia angelos judicabimus? quanto magis saecularia? (I Cor. VI.) Beatus quoque Gregorius papa (Epistolarum libro II, in privilegio monasterii Sancti Medardi) reges a sua dignitate cadere statuit qui apostolicae [Col. 0596A] sedis decreta violare praesumpserint, scribens ad quemdam Senatorem abbatem his verbis: «Si quis vero regum, sacerdotum, judicum atque saecularium personarum, hanc constitutionis nostrae paginam agnocens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et, nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeternum examini districtae ultionis subjaceat.» Quod si B. Gregorius, doctor utique mitissimus, reges, qui statuta sua super unum xenodochium violarent non modo deponi, sed etiam excommunicari, atque [Col. 0596B] in aeterno examine damnari decrevit, quis nos Henricum non solum apostolicorum judiciorum contemptorem, verum etiam ipsius matris Ecclesiae, quantum in ipso est, conculcatorem, totiusque regni et Ecclesiarum improbissimum praedonem et atrocissimum destructorem deposuisse et excommunicasse reprehendat, nisi forte similis ejus? sicut B. P . . . . . ( hoc est, Beato Petro. HARD.) docente cognovimus in epistola de ordinatione Clementis, in qua sic ait: «Si quis amicus fuerit iis» [de] quibus ipse de eodem Clemente dicens non loquitur, «unus est et ipse ex illis qui exterminare Dei Ecclesiam volunt; et si cum corpore nobiscum esse videatur, mente et animo contra nos est, et est multo nequior [Col. 0596C] hostis hic quam illi qui foris sunt et evidenter inimici. Hic enim per amicitiarum speciem quae inimica sunt gerit, et Ecclesiam dispergit ac vastat.»
Nota ergo, charissime, si eum quem [ forte eum qui, HARD.] amicitia vel colloquio iis quibus papa pro actibus suis adversus est sociatur, tam graviter judicat, quanta illum ipsum, cui pro actibus suis adversus est, animadversione damnat? Sed ut ad rem redeamus, itane dignitas a saecularibus etiam Deum ignorantibus inventa non subjicietur ei dignitati quam omnipotentis Dei providentia ad honorem suum invenit, mundoque misericorditer tribuit, cujus Filius, sicut Deus et homo indubitanter creditur, ita summus Sacerdos, caput omnium [Col. 0596D] sacerdotum, ad dexteram Patris sedens et pro nobis semper interpellans habetur (Rom. VIII.) ; qui saeculare regnum, unde saeculi filii tument, despexit, et ad sacerdotium crucis spontaneus venit? Quis nesciat reges et duces ab iis habuisse principium, qui, Deum ignorantes, superbia, rapinis, perfidia homcidiis, postremo universis pene sceleribus, mundi principe diabolo videlicet agitante, super pares, scilicet homines, dominari caeca cupiditate et intolerabili praesumptione affectaverunt? Qui videlicet, dum sacerdotes Domini ad vestigia sua inclinare contendunt, cui rectius comparentur quam ei qui est caput super omnes filios superbiae (Job XLI) , qui ipsum summum pontificem [Col. 0597A] sacerdotum caput Altissimi Filium tentans, et omnia illi mundi regna promittens, ait: Haec omnia tibi dabo, si procidens adoraveris me? (Matth. IV.) Quis dubitet sacerdotes Christi regum, et principum omniumque fidelium patres et magistros censeri? Nonne miserabilis insaniae esse cognoscitur, si filius patrem, discipulus magistrum sibi conetur subjugare, et iniquis obligationibus illum potestati suae subjicere, a quo credit non solum in terra, sed etiam in coelis se ligari posse et solvi? Haec, sicut beatus Gregorius in epistola (lib. IV, epist. 31) ad Mauricium imperatorem directa commemorat, Constantinus, magnus imperator, omnium regum et principum fere totius orbis dominus, evidenter intelligens, in sancta Nicaena synodo post omnes [Col. 0597B] episcopos ultimus residens, nullam judicii sententiam super eos dare praesumpsit; sed illos etiam deos vocans, non suo debere subesse judicio, verum se ad illorum pendere arbitrium judicavit. Supradicto quoque Anastasio imperatori praelibatus papa Gelasius persuadens, ne ille intimatam suis sensibus veritatem arbitraretur injuriam, subintulit, dicens: «Duo sunt quippe, imperator Auguste, quibus principaliter mundus hic regitur, auctoritas sacrata pontificum et regalis potestas, in quibus tanto gravius pondus est sacerdotum quanto etiam pro ipsis regibus omnium in divino reddituri sunt examine rationem.» Et, paucis interpositis, inquit: «Nosti itaque inter haec illorum te pendere judicio, [Col. 0597C] non illos ad tuam velle redigi voluntatem.» Talibus ergo institutis talibusque fulti auctoritatibus, plerique pontificum alii reges, alii imperatores excommunicaverunt. Nam si speciale aliquod de personis principum requiratur exemplum, beatus Innocentius papa Arcadium imperatorem, qui consensit ut sanctus Joannes Chrysostomus a sede pelleretur, excommunicavit.
Alius item Romanus pontifex, Zacharias videlicet, regem Francorum, non tam pro suis iniquitatibus quam eo quod tantae potestati non erat utilis, a regno deposuit, et Pippinum, Caroli Magni imperatoris patrem, in ejus loco substituit, omnesque Francigenas a juramento fidelitatis quod illi fecerant absolvit. Quod etiam ex frequenti auctoritate [Col. 0597D] saepe agit sancta Ecclesia, cum milites absolvit a vinculo juramenti, quod factum est his episcopis qui apostolica auctoritate a ponctificali gradu deponuntur. Et beatus Ambrosius, licet sanctus, non tamen universalis Ecclesiae episcopus, pro culpa quae aliis sacerdotibus non adeo gravis videbatur, Theodosium magnum imperatorem excommunicans ab Ecclesia exclusit. Qui etiam in suis scriptis ostendit quod aurum non tam pretiosius sit plumbo quam regia potestate sit altior dignitas sacerdotalis, hoc modo circa principium sui Pastoralis scribens: «Honor, fratres, et sublimitas episcopalis nullis poterit comparationibus adaequari. Si regum fulgori compares, et principum diademati, longe erit inferius [Col. 0598A] quam si plumbi metallum ad auri fulgorem compares. Quippe cum videas regum colla et principum submitti genibus sacerdotum, et exosculata eorum dextera orationibus eorum credant se communiri.» Et post pauca: «Haec cuncta, fratres, ideo nos promisisse debetis cognoscere ut ostenderemus nihil esse in hoc saeculo excellentius sacerdotibus, nihil sublimius episcopis reperiri.» Meminisse etiam debet fraternitas tua quia major potestas exorcistae conceditur, cum spiritualis imperator ad abjiciendos daemones constituitur, quam alicui laicorum causa saecularis dominationis tribui possit. Omnibus nempe regibus et principibus terrae qui religiose non vivunt et in actibus suis, Deum, ut oportet, non metuunt, daemones, heu proh dolor! [Col. 0598B] dominantur, et misera servitute confundunt. Tales non divino ducti amore, sicut religiosi sacerdotes, ad honorem Dei et utilitatem animarum praeesse cupiunt, sed ut intolerabilem superbiam suam ostentent, animique libidinem expleant, caeteris dominari affectant. De quibus beatus Augustinus in libro primo De doctrina Christiana dicit: «Cum vero etiam eis qui sibi naturaliter pares sunt, hoc est hominibus, quilibet dominari affectat, intolerabilis omnino superbia est.» Porro exorcistae, ut diximus, super daemones a Deo imperium habent: quanto igitur magis super eos qui daemonibus subjecti et membra sunt daemonum. Si ergo his tantum praeeminent exorcistae, quanto amplius sacerdotes? [Col. 0598C] Praeterea omnis rex Christianus ad exitum veniens, ut inferni carcerem evadat, ut de tenebris in lucem tendat, ut de peccatorum vinculis in Dei judicio absolutus appareat, sacerdotis opem supplex ac miserandus requirit. Quis autem non modo sacerdotum, verum etiam laicorum, in extremis positus pro suae animae salute terreni regis imploravit auxilium? Quis vero regum vel imperatorum aliquem Christianum ex imposito sibi officio valet sacro baptismate ex diaboli potestate eripere, et inter filios Dei connumerare, sanctoque chrismate praemunire? et, quod maximum est in Christiana religione, quis eorum valet proprio ore corpus et sanguinem Domini conficere? vel, cui eorum data est potestas ligandi solvendique in coelo et in terra? [Col. 0598D] Ex quibus aperte colligitur quanta potestate praecellat dignitas sacerdotum. Aut quis eorum potest aliquem clericum in sancta Ecclesia ordinare, quanto minus pro aliqua culpa eum deponere? Namque in ecclesiasticis ordinibus majoris est potestatis deponere quam ordinare. Episcopi enim possunt alios episcopos ordinare, sed nullo modo sine auctoritate apostolicae sedis deponere. Quis igitur, vel tenuiter sciolus, sacerdotes dubitet regibus anteferri? Quod si reges pro peccatis suis a sacerdotibus sunt judicandi, a quo rectius quam a Romano pontifice judicari debent?
Ad summum quoslibet bonos Christianos multo convenientius quam malos principes reges intelligi [Col. 0599A] decet. Isti enim gloriam Dei quaerendo seipsos strenue regunt; at illi, non quae Dei sunt sed sua quaerentes (Philip. II) , sibimet hostes alios tyrannice opprimunt; hi vero regis Christi, illi vero diaboli corpus sunt. Isti ad hoc sibi imperant ut cum summo Imperatore aeternaliter regnent, illorum vero id potestas agit ut cum tenebrarum principe, qui rex est super omnes filios superbiae (Job XLI) , aeterna damnatione dispereant. Nec valde sane mirandum est quod mali pontifices iniquo regi, quem adeptis male per eum honoribus diligunt metuuntque, consentiunt, qui Simoniace quoslibet ordinando Deum pro vili etiam pretio vendunt. Nam sicut electi insolubiliter suo Capiti uniuntur, ita et reprobi maxime contra bonos ei qui malitiae caput est [Col. 0599B] pertinaciter foederantur; contra quos profecto non tam disserendum quam pro eis est lacrymosis planctibus ingemendum, ut omnipotens Deus illos a laqueis Satanae, quibus captivi tenentur, eripiat, et vel post pericula ad cognitionem veritatis tandem aliquando perducat. Haec de regibus et imperatoribus, qui saeculari gloria nimium tumidi, non Deo, sed sibi regnant. Sed quia nostri est officii unicuique secundum ordinem, vel dignitatem qua videtur vigere, exhortationem distribuere, imperatoribus et regibus, caeterisque principibus, ut elationes maris (Psal. XCII) , et superbiae fluctus comprimere valeant, arma humilitatis, Deo auctore, providere curamus. Scimus enim quia mundana gloria et [Col. 0599C] saecularis cura eos permaxime qui praesunt ad elationem trahere solet, qua semper, neglecta humilitate, propriam quaerendo gloriam, fratribus cupiant praeeminere. Proinde videtur utile maxime imperatoribus et regibus ut, cum mens illorum se ad alta erigere et pro singulari vult gloria oblectare, inveniat quibus se modis humiliet, atque unde gaudeat sentiat plus timendum. Perspiciat ergo diligenter quam periculosa, quamve timenda sit imperatoria vel regia dignitas, in qua paucissimi salvantur, et illi qui, Deo miserante, ad salutem veniunt, non aeque, ut multi pauperum, judicio sancti Spiritus, in sancta Ecclesia clarificantur. A mundi enim principio usque ad haec nostra tempora, in tota authentica Scriptura non invenimus imperatores [Col. 0599D] vel reges, quorum vita adeo fuerit religione praecipua et virtute signorum decorata, sicut innumerabilis multitudinis saeculi contemptorum, licet plures eorum credamus apud omnipotentem Deum misericordiae salutem invenisse. Namque, ut de apostolis et martyribus taceamus, quis imperatorum vel regum aeque ut beatus Martinus, Antonius, Benedictus, miraculis claruit? Quis enim imperator aut rex mortuos suscitavit, leprosos mundavit, caecos illuminavit? Ecce Constantinum piae memoriae imperatorem, Theodosium et Honorium, Carolum et Ludovicum, justitiae amatores, Christianae religionis propagatores, Ecclesiarum defensores, sancta quidem Ecclesia laudat et veneratur, non tamen eos fuisisse tanta miraculorum gloria indicat. Praeterea [Col. 0600A] ad quot nomina regum vel imperatorum basilicas seu altaria dedicari, vel ad eorum honorem sancta Ecclesia missas statuit celebrari? Timeant reges aliique principes, ne quanto se caeteris hominibus in hac vita praeferri gaudent, tanto amplius aeternis incendiis subjiciantur. Unde scriptum est: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) . De tot enim hominibus Deo reddituri sunt rationem quot suae dominationi subditos habuerunt. Quod si alicui religioso privato non parvus labor est unam suam animam custodire, quantus labor imminet principibus super multis millibus animarum?
Praeterea si judicium sanctae Ecclesiae valde constringit peccatorem pro unius hominis interfectione, quid erit de iis qui multa millia morti [Col. 0600B] tradunt pro hujus mundi honore? qui, licet ore aliquando dicant: Mea culpa pro multorum occisione, tamen corde gaudent in sui quasi honoris extensione, noluntque non fecisse quod egerunt, neque dolent quod fratres suos in Tartarum compulerunt. Cumque ex toto corde eos non poenitet, neque volunt humano sanguine acquisita vel detenta omittere, illorum poenitentia apud Deum sine digno poenitentiae fructu manet. Unde profecto valde est timendum, atque ad memoriam eorum crebro revocandum quod, sicut praefati sumus, a mundi principio paucissimi per diversa terrarum regna reges sancti ex innumerabili eorum multitudine reperiuntur, cum in una tantum pontificum [Col. 0600C] seriatim succedentium sede, videlicet Romana, a tempore beati Petri apostoli ferme centum inter sanctissimos computentur. Cur autem hoc, nisi quia reges terrae et principes vana gloria illecti, sicut praelibatum est, quae sua sunt spiritualibus rebus praeferunt? religiosi autem pontifices vanam gloriam despicientes, quae Dei sunt carnalibus rebus praeponunt. Illi in se delinquentes facile puniuntur, in Deum peccantes aequo animo ferunt; isti in se peccantibus cito ignoscunt, Deum offendentibus non leviter parcunt. Illi terrenis actibus nimium dediti spiritualia parvipendunt; isti coelestia sedulo meditantes quae sunt terrena contemnunt.
Admonendi ergo sunt omnes Christiani qui cum Christo regnare cupiunt, ne ambitione saecularis [Col. 0600D] potestatis regnare affectent, sed potius prae oculis habeant quod beatus Gregorius papa sanctissimus in Libro Pastorali admonet, dicens: «Inter hoc itaque quid sequendum est, quid tenendum, nisi ut virtutibus pollens coactus ad regimen veniat; virtutibus vacuus, nec coactus accedat? Quod si ad apostolicam sedem, in qua rite ordinati meritis beati Petri apostoli meliores efficiuntur, qui Deum timent coacti cum magno timore veniunt; ad regni solium cum quanto timore ac tremore accedendum est, in quo etiam boni et humiles (sicut in Saul et David cognoscitur) deteriores fiunt; nam quod de apostolica sede praelibavimus, in decretis beati Symmachi papae (licet experimento sciamus) sic continetur: ille scilicet beatus P . . . . . . [Petrus] [Col. 0601A] perennem meritorum dotem cum haereditate innocentiae misit ad posteros.» Et post pauca: «Quis enim sanctum esse dubitet quem apex tantae dignitatis attollit? in quo si desint bona acquisita per meritum, sufficiuntur quae a loci decessore praestantur. Aut enim claros ad haec fastigia erigit, aut eos qui eriguntur illustrat.» Quapropter quos sancta Ecclesia sua sponte ad regimen vel imperium deliberato consilio advocat, [iis] non pro transitoria gloria, sed pro multorum salute, humiliter obediant, et semper caveant quod beatus Gregorius in eodem Libro Pastorali testatur: Apostatae quippe angelo similis efficitur, dum homo hominibus esse simul [ f., similis] dedignatur. Sic Saul post humilitatis meritum in tumorem superbiae culmine potestatis excrevit. Per [Col. 0601B] humilitatem quippe praelatus est, per superbiam reprobatus, Domino attestante, qui ait: Nonne cum esses parvulus in oculis tuis, caput te constitui in tribubus Israel? (I Reg. XV.) Et paulo inferius: Miro autem modo cum apud se parvulus, apud Dominum magnus; cum vero apud se magnus apparuit, apud Dominum parvulus fuit. Vigilanter quoque retineant quod Dominus in Evangelio dicit: Ego gloriam meam non quaero (Joan. VIII) ; et: Qui vult inter vos esse primus, sit omnium servus (Marc. X) . Honorem Dei semper suo praeponant, justitiam unicuique suum servando jus amplectantur atque custodiant; non eant in consilio impiorum, sed religiosis semper acquiescendo corde adhaereant; sanctam Ecclesiam non quaerant sicut ancillam sibi subjicere [Col. 0601C] vel subjugare, sed permaxime oculos illos, videlicet Domini sacerdotes, magistros et patres recognoscendo decenter studeant honorare. Nam si carnales patres et matres honorare jubemur, quanto magis spirituales? Et si ille qui carnali patri vel matri maledixerit morte multandus est, quid ille qui maledicit spirituali patri vel matri meretur? Non carnali amore illecti studeant filium suum gregi, pro quo Christus sanguinem suum fudit, praeponere, si meliorem illo et utiliorem possunt invenire; ne, plus Deo diligendo filium, maximum sanctae Ecclesiae inferant detrimentum. Patenter enim Deum et proximum (sicut Christianum oportet) non amare convincitur, qui tantae utilitati, tamque necessariae [Col. 0601D] sanctae matri Ecclesiae (prout melius potest) negligit providere. Hac namque virtute, id est charitate, neglecta, quidquid boni aliquis fecerit omni salutis fructu carebit. Haec itaque humiliter agendo, et amorem Dei et proximi, sicut oportet, servando, praesumant de illius misericordia, qui dixit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) . Quem si humiliter imitati fuerint, de regno servili et transituro ad regnum verae libertatis et aeternitatis transibunt.
Data Idibus Martii.
Monet ut terrena despiciat, coelestiaque appetat. Hortatur ut regis conjugis animum ad amorem divinum attrahere, sanctae Ecclesiae quantum potest prodesse, omniaque charitatis opera sectari studeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, A . . . . dilectissimae in Christo filiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia ob reverentiam beati Petri apostolorum principis rogasti ut litteras manu nostra scriptas excellentiae tuae mittamus, devotioni tuae acquievimus. His etiam te monemus ut summopere procures quae sunt terrena et transitoria despicere, et coelestia aeternaque [Col. 0602B] semper appetere. Scribe in corde tuo quia summa regina coeli, quae super omnes choros angelorum exaltata esse creditur, quae est decus et gloria omnium mulierum, imo salus et nobilitas omnium electorum; quia illa sola meruit virgo et mater edere naturaliter Deum et hominem, caput et vita omnium bonorum; in terris non dedignata est pauperem vitam gerere, et in omni sancta humilitate se custodire. Quanto enim hujus vitae gloria quaeritur, tanto minus futurae desideratur. Illa enim mulier vere apud Deum regina dicitur, quae mores suos in timore et amore Christi moderatur. Inde fit ut sanctae mulieres, licet in hac vita fuerint pauperculae, in coelo et in terra glorificentur; et multae saeculares, etiam reginae vel [Col. 0602C] imperatrices, apud Deum et homines nec bonam famam habere mereantur. Rogamus ergo te atque praecipimus ut semper studeas animum domini tui regis charissimi filii nostri ad timorem et amorem Dei attrahere, sanctaeque Ecclesiae pro tuo posse prodesse, pauperes, orphanos, viduas, omnesque injuste oppressos defendere, omnibus clericis et monachis maxime religiosis reverentiam exhibere, mortem carnis prae oculis tuis semper habere, ut timorem [Col. 0601D] Scribendum arbitror tumorem: omnia enim vergunt ad humilitatem. animae merearis [Col. 0602D] Forte mortem. HARD. evadere. Eleemosynis et orationibus studium impende, et admonitionem libenter accipe; et illud semper in corde tuo revolve: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Ecclei. III) ; et: Omnis qui se exaltat humiliabitur; et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV) . Omnipotens et misericors [Col. 0602D] Deus, a quo cuncta bona procedunt, meritis beatae Mariae genitricis Dei, per auctoritatem quam dedit beato Petro apostolorum principi te a cunctis peccatis tuis absolvat, mentem tuam semper custodiat, eamque vera charitate repleat, et ad vitam perducat aeternam
Jubet Gallis praecipiant ut unaquaeque domus pro censu denarium unum annuatim solvat beato Petro; et Caroli imperatoris erga Romanam Ecclesiam munificentiam ostendit.
[Col. 0603A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nostris P . . . . . Albanensi episcopo, et G . . . . . principi Salernitano legatis nostrae apostolicae sedis in Gallias, salutem et apostolicam benedictionem.
Vobis commissa negotia non latent etiam vos, ita ac si nostra, imo quia nostra ibi in vobis praesentia est, cuncta digne peragite. Dicendum autem est omnibus Gallis, et per veram obedientiam praecipiendum ut unaquaeque domus saltem unum denarium annuatim solvat beato Petro, si eum recognoscunt [Col. 0604A] Patrem et pastorem suum more antiquo. Nam Carolus imperator (sicut legitur in tomo ejus, qui in archivo ecclesiae Beati Petri habetur) in tribus locis annuatim colligebat mille et ducentas libras ad servitium apostolicae sedis, id est Aquisgrani, apud Podium Sanctae Mariae, et apud Sanctum Aegidium; excepto hoc quod unusquisque propria devotione offerebat. Idem vero magnus imperator Saxoniam obtulit beato Petro, cujus eam devicit adjutorio, et posuit signum devotionis et libertatis, sicut ipsi Saxones habent scriptum, et prudentes illorum satis sciunt.
Arguit quod nec ipse, nec ejus suffraganei, ad apostolorum limina venerint, nec legatos apostolicos adierint, et pallium a sede apostolicae non postularit. Quare prohibet, ne deinceps episcopum vel sacerdotem ordinet, vel ecclesias consecret, donec pallium impetrarit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WILLELMO Rotomagensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Litterae quas nobis misisti, satis devotionis praetendunt, sed ad earum fidem rei penitus testimonium deest. Si enim ita se res haberet, non, quemadmodum [Col. 0603C] suffraganei tui, etiam tu ipse apostolorum limina visere tanto tempore parvipendisses. Ex quo enim nos, licet indignos, ad hujus sedis curam dignatio divina provexit, neminem vestrum nos vidisse recordamur. Quod tamen in eo minus mirandum videtur, quia legatos nostros, qui proprius vos sunt, adire non multum curatis. Qui vero labor, aut quae difficultas prae aliis dissuasit vobis per tantum spatii beatum Petrum negligere, cum ab ipsis mundi finibus etiam gentes noviter ad fidem conversae studeant annue tam mulieres quam viri ad eum venire? Illud quoque, nisi nos apostolica mansuetudo detineret, profecto severius in te jam animadversum sensisses, quod huc usque praeclarius tuae dignitatis insigne, videlicet pallium, ab apostolica sede pro more acquirere [Col. 0603D] postposuisti. Te ipsum namque non ignorare putamus, quam districte sanctorum Patrum censura in eos judicandum statuerit, qui post consecrationem suam per tres continuos menses pallium, quod sui sit officii, obtinere tepuerint.
Proinde apostolica tibi praecipimus auctoritate ut, quia sanctorum Patrum statuta parvipendisti, nullum deinceps episcopum vel sacerdotem ordinare, seu ecclesias praesumas consecrare, donec honoris tui supplementum, pallii videlicet usum, ab hac sede impetraveris. De caetero tam te quam et suffraganeos [Col. 0604B] tuos monemus ut praefatam culpam summopere emendare procuretis, ne, si negligentes, ut hactenus, in hoc exstiteritis, potestatem beati Petri per nos quanto dilatiorem, tanto severiorem pro contemptu experiamini.
Ostendit se multorum odium propter veritatem et justitiam incurrisse, eaque de causa eosdem sibi detrahere. Laudat quod in ecclesiis ejus regni secundum morem Romanae Ecclesiae divina officia celebranda curet. De ejus uxore et abbatia Sancti Secundi per legatos se responsurum, ait. Quemdam in archiepiscopum eligendum scientia carentem respuit, et alium de consilio legati eligi mandat. Monet ne in regno suo Judaeos Christianis dominari permittat. De munere ad se a rege misso gratias agit, eique et fidelibus ejus omnium peccatorum absolutionem impartitur.
[Col. 0604C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ALPHONSO glorioso regi Hispaniae, salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorat prudentia tua mentiri peccatum esse, si et de otioso verbo in districto examine exigenda est ratio. Sed ne mendacium quidem ipsum quod fit pia intentione pro pace, a culpa penitus immune esse probari potest. Haec idcirco praelibavimus ut, cum in caeteris illud peccatum esse non dubitaveris, in sacerdotibus quasi sacrilegium conjicias; et quod tibi dirigimus, ita in re esse teste veritate cognoscas. Non nos latet multa de nostris factis ac dictis tuis auribus [Col. 0604D] sinistra interpretatione deferri. Unde et pro nobis in notitiam dilectionis tuae obtrectantibus respondere non alienum putavimus. Peccatorem me esse, sicut verum est, confiteri minime piget. Verum si causa odii vel detractionis eorum qui in nos fremunt, subtiliter investigetur, profecto non tam alicujus iniquitatis meae intuitu, quam ex veritatis assertione, injustitiaeque contradictione, illos in nos exarsisse patebit. Quorum quidem servitia et largissima munera nos satis abundantius multis antecessoribus nostris habere potuimus, si, ad periculum [Col. 0605A] illorum et nostrum, veritatem silere malitiamque ipsorum dissimulare maluissemus. At nos certe ex hujus vitae termino, et temporalium commodorum qualitate perpendentes nunquam melius quemquam posse episcopum nominari, quam cum persecutionem patitur propter justitiam (Matth. V) , decrevimus potius divinis mandatis obtemperando pravorum inimicitias incurrere, quam illis male placendo iram Dei provocare. Nunc ad industriam tuam sermonem vertimus, charissime fili. Noverit excellentia tua, dilectissime, illud unum admodum nobis, imo clementiae divinae, placere, quod in ecclesiis regni tui matris omnium sanctae Romanae Ecclesiae ordinem recipi, et ex antiquo more celebrari effeceris. Denique in illo quem hactenus tenuisse videmini, sicut [Col. 0605B] suggerentibus religiosis viris didicimus, quaedam contra catholicam fidem inserta esse patulo convincuntur. Quae cum relinquere, et ad priscam consuetudinem, scilicet hujus Ecclesiae, reverti deliberasti, non dubie te beatum Petrum patronum optare, et subditorum tuorum salutem, coelesti gratia inspirante, sicut regem decet, curare monstrasti. Quod tamen gaudium de sapientia tua multo cumulatius referimus, cum tuae humilitatis illustrem famam memoriae interdum reducimus, et eam virtutem quae cum regia potentia vix aut rarissime capi sub uno domicilio consuevit, in corde tuo immorari consideramus. Caeterum quod de uxore tua et de abbatia Sancti Secundi postulasti, competentius responderi per filium nostrum Richardum sanctae Romanae Ecclesiae [Col. 0605C] cardinalem et legatum, et fratrem Simeonem episcopum, arbitrati sumus; de illa autem persona quae in archiepiscopum fuerat eligenda, dicimus: licet satis prudens et liberalis videatur, tamen (quemadmodum nobis notum est, et litterae tuae non negant) disciplinae fundamento, videlicet litteralis scientiae peritia, indiget. Quae virtus quam sit non modo episcopis, verum etiam sacerdotibus necessaria, ipse satis intelligis, cum nullus sine ea aut alios docere aut sese possit defendere. Quapropter serenitatem tuam studere oportet ut cum consilio praefati legati nostri Richardi Massiliensis abbatis aliorumque religiosorum virorum eligatur inde, si inveniri potest; sin autem, aliunde [Col. 0605D] expetatur talis persona, cujus religio et doctrina Ecclesiae vestrae et regno decorem conferat et salutem. Neque vero te pigeat aut pudeat extraneum forte, vel humilis sanguinis virum, dummodo idoneus sit, ad Ecclesiae tuae regimen, quod proprie bonos exoptat, adscire; cum Romana respublica, ut paganorum tempore, sic et sub Christianitatis titulis inde maxime, Deo favente, excreverit, quod non tam generis aut patriae nobilitatem, quam animi et corporis virtutes perpendendas adjudicavit. Quoniam autem sicut de bonis gloriae tuae merito congratulari, ita et de his quae non conveniunt a te fieri dolere, ac ex merito inhibere compellimur, dilectionem tuam monemus ut in terra tua Judaeos Christianis dominari, vel supra eos potestatem [Col. 0606A] exercere ulterius, nullatenus sinas. Quid enim est Judaeis Christianos supponere, ac hos illorum judicio subjicere, nisi Ecclesiam Dei opprimere, et Satanae synagogam exaltare; et dum inimicis Christi velis placere, ipsum Christum contemnere? Caveas itaque, fili, hoc facere Domino et Creatori tuo, quod non impune fieri tibi sustineres a servo tuo. Memento honoris et gloriae quam tibi super omnes Hispaniae reges misericordia Christi concessit; atque illius voluntatem tuis actibus quasi formam adhibendo, mutuam vicem in cunctis ei rependere stude: imo, ut hic et in futuro exaltari merearis, te in omnibus illi submittere semper memineris. Valde quippe indignum est ei unum hominem, videlicet teipsum, perfecte non subjicere, qui tibi ultra mille [Col. 0606B] hominum millia subjecit, et judicio tuo commisit. De caetero regiae munificentiae tuae gratulamur, cujus animi devotionem in eo plane satis agnoscimus, atque agnoscentes amplectimur, quod quanti beatum Petrum fecerit ex dono patenter ostendere voluit. Et certe cum tui cordis amorem munus illud per se satis sufficienter ostendat, tum etiam tuae fidei meritum illud ipsum mutua vice longe vero magis commendat, multisque gentibus e cunctis mundi partibus ad gremium matris sanctae Romanae Ecclesiae venientibus ad honorem tuum clare manifestat. Et quidem licet illud munus tam amplum et magnificum fuerit, ut et te regem dare, et B. Petrum recipere convenienter decuerit; tamen in illo animi tui devotionem multo magis amplectimur, quae [Col. 0606C] quanti beatum Petrum fecerit ex dono patenter ostendit. Eo igitur, ut dignum est, decenter suscepto, donum quod, Domino largiente, sedes habet apostolica, sincerae tuae devotioni remittit.
Omnipotens Deus, omnium rerum creator et rector, omniumque dignitatum ineffabilis dispositor, qui dat salutem regibus, meritis altissimae dominae genitricis Dei Mariae, omniumque sanctorum, auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli nobis licet indignis per eos qualicunque commissa, te tuosque fideles in Christo ab omnibus peccatis absolvat, detque tibi victoriam de inimicis visibilibus et invisibilibus. Mentem tuam semper illuminet, ut, ejus bonitatem et humanam fragilitatem diligenter [Col. 0606D] perspiciendo, mundi gloriam despicias, et ad aeternam beato Petro duce pervenias.
Significat defuncto Rodulpho rege omnes sibi persuadere ut Henricum in gratiam recipiat. Monet ut Mathildem certiorem faciant an ab eis praesidium contra Henricum exspectare debeat; et ducem Welphonem aliosque moneant ut fidem beato Petro servent, atque omnes hortentur ne regis electio temere fiat, sed Deum exorent ut inimici resipiscant, et Ecclesiae suae defensorem tribuat. In sacerdotes belli tempore rigorem canonicum temperandum esse ait. In synodo se omnes excommunicatos iterum excommunicasse.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 0607A] in Christo fratri et coepiscopo, Pataviensi A . . . . . . . et venerabili Hirsaugiensi abbati W . . . . . salutem et apostolicam benedictionem.
Prudentiae vestrae ex hoc satis gratulamur, quia, sicut oportebat, nuntiare nobis vera summopere studuistis, praesertim cum multa et varia ex partibus vestris apud nos referantur. Notificamus autem dilectioni vestrae, pene omnes nostros fideles, audita voce [Col. 0607] Nece, morte Marianus Scotus et Bertoldus, anno 1080. Rodulphi beatae memoriae regis, niti ad hoc nos crebris adhortationibus flectere, ut Henricum jampridem, sicut scitis, plura facere nobis paratum, cui ferme omnes Italici favent, in gratiam nostram recipiamus: adjicientes, si ille in Italiam, pro velle et conatu suo non valens nobiscum habere pacem, contra sanctam Ecclesiam venerit, ex vobis frustra [Col. 0607B] sperandum fore auxilium. Quod quidem si nobis, qui illius superbiam parvipendimus, deficiat, non adeo grave videtur. Si vero filiae nostrae Mathildi, cujus militum animos ipsi perpenditis, a vobis suffragatum non fuerit, quid aliud restat, nisi ut, cum sui resistere recusaverint, quam utique hac in re pro insana habent, ipsa vel coacta paci illius acquiescat, aut quidquid possidere videtur amittat? Quamobrem summopere niti vos oportet eam certam reddere an ex vobis praesidium exspectare firmiter debeat. Si Henricus forte Longobardiam intraverit, admonere etiam te, charissime fratrer, volumus ducem Welphonem ut fidelitatem beato Petro faciat, sicut coram imperatrice Agnete et episcopo Cumano mecum disposuit, concesso sibi post mortem patris [Col. 0607C] ejus beneficio. Illum enim totum in gremio beati Petri desideramus collocare, et ad ejus servitium specialiter provocare. Quam voluntatem si in eo, vel etiam in aliis potentibus viris amore B. Petri pro suorum peccatorum absolutione ductis, cognoveris, ut perficiant elabora, nosque certos reddere diligenter procura. Hac enim fiducia, ut Italici remoti ab Henrico nobis, imo B. Petro fideliter adhaereant, Deo adjuvante, efficere credimus. Praeterea admonendi sunt omnes in partibus vestris Dominum timentes, ac sponsae Christi libertatem diligentes, ut non aliqua gratia suadente aut ullo metu cogente, properent eam temere personam eligere, cujus mores et caetera quae regi oportet inesse a suscipienda [Col. 0607D] Christianae religionis defensione et cura discordent. Melius quippe fore arbitramur ut aliqua mora secundum Dominum ad honorem sanctae Ecclesiae provideatur idoneus, quam nimium festinando in regem aliquis ordinetur indignus. Scimus quidem quod fratres nostri longo certamine diversisque perturbationibus fatigantur; nobilius tamen esse dignoscitur multo tempore pro libertate sanctae Ecclesiae decertare, quam miserae ac diabolicae servituti subjacere. Certant namque miseri, scilicet membra diaboli, ut ejusdem misera servitute opprimantur. Certant econtra membra Christi ut eosdem miseros ad Christianam libertatem reducant. Quapropter [Col. 0608A] fundendae sunt frequentissimae orationes, et largissimae dandae eleemosynae, omnibusque modis Redemptor noster exorandus ut inimici nostri, quos suo praecepto diligimus, resipiscant, et ad gremium sanctae Ecclesiae redeant, suaeque sponsae, pro qua mori dignatus est, defensorem et rectorem, sic ut eam decet, clementer tribuat. Nisi enim ita obediens et sanctae Ecclesiae humiliter devotus ac utilis, quemadmodum Christianum regem oportet, et sicut de Rodulpho speravimus, fuerit, procul dubio ei non modo sancta Ecclesia non favebit, sed etiam contradicet. De praedicto enim Rodulpho rege quid sancta Romana Ecclesia speraverit, et quid ille promittebat, tu ipse, frater charissime, satis cognoscis. Providendum est ergo ut non minus ab eo [Col. 0608B] qui est eligendus in regem, inter tot pericula et labores sperare debeamus. Qua de re quid promissionis juramento sancta Romana Ecclesia ab illo requirat, in sequenti significamus.
Juramentum regis.
«Ab hac hora et deinceps fidelis ero per rectam fidem beato Petro apostolo ejusque vicario papae Gregorio qui nunc in carne vivit: et quodcunque mihi ipse papa praeceperit, sub his videlicet verbis: Per veram obedientiam, fideliter, sicut oportet Christianum, observabo. De ordinatione vero ecclesiarum, et de terris vel censu quae Constantinus imperator, vel Carolus, sancto Petro dederunt, et de omnibus ecclesiis vel praediis quae apostolicae sedi ab aliquibus viris vel mulieribus aliquo tempore sunt [Col. 0608C] oblata vel concessa, et in mea sunt vel fuerint potestate, ita conveniam cum papa, ut periculum sacrilegii et perditionem animae meae non incurram; et Deo sanctoque Petro, adjuvante Christo, dignum honorem et utilitatem impendam; et eo die quando illum primitus videro, fideliter per manus meas miles sancti Petri et illius efficiar.» Verum quoniam religionem tuam apostolicae sedi fidelem et promissis tenemus et experimentis non dubitamus, de his si quid minuendum vel augendum censueris, non tamen praetermisso integro fidelitatis modo, et obedientiae promissione, potestati tuae, et fidei quam beato Petro debes, committimus. Quod vero de sacerdotibus interrogastis, placet nobis ut impraesentiarum, [Col. 0608D] tum propter populorum turbationes, tum etiam propter bonorum inopiam, scilicet quia paucissimi sunt qui fidelibus Christianis officia religionis persolvant, pro tempore rigorem canonicum temperando, debeatis sufferre. De his namque pacis et tranquillitatis tempore, quod, Domino miserante, cito futurum credimus, convenientius tractari pleniusque poterit canonicus ordo servari. Caeterum de Buggone, cujus malitiam significastis, necdum tantam potestatem videlicet absolvendi sibi tam temere commisisse, nec etiam recordamur nos aliquando eum vel sermone vel visu notum habuisse. In sancta quidem synodo quam nuper Deo auctore celebravimus, omnes [Col. 0609A] excommunicatos usque ad condignam satisfactionem rursus excommunicavimus, et fratrum multitudinem qui aderant rogavimus, ut misericordiam Dei quotidie exorent, quatenus illos per veram poenitentiam ad gremium sanctae matris Ecclesiae reducat, eisque in bono perseverantiam tribuat. Nullius enim hominis perditionem quaerimus, sed omnium salutem in Christo desideramus.
Ut exploret an Robertus dux apostolicae sedis auxilio venturus sit, et an quadragesimali tempore, quo a militia vacare solebat, aliquod apostolicae sedis oppidum in officio continere velit. Ducem moneri vult, ut nepotem suum ab invasione terrarum sancti Petri compescat.
[Col. 0609B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili abbati Cassinensi D . . . . . [Desiderio, sic et in cod Mutin. ] salutem et apostolicam benedictionem.
Satis novit dilectio tua quantum commodi de pacatione ducis Roberti sancta Romana Ecclesia speraverit, quantumque ex hoc inimici ejus timuerint; neque etiam te latere putamus, huic apostolicae sedi ex parte illius quid utilitatis accesserit. Unde, quia plurimorum fidelium super eo spes, sicut palam cernitur, hucusque non processit, volumus ut de caetero animum ipsius qualiter se circa Romanam Ecclesiam habeat veraciter intelligere studeas. Praecipue autem [Col. 0609C] ejus voluntatem in his agnoscere diligenter te cupimus, scilicet si necessaria nobis expeditio fuerit, post Pascha, an per se, vel per filium suum se decenter succursurum fiducialiter polliceatur. Si vero hoc non potuerit, quot milites post paschale festum, ut in familiari militia beati Petri sint, se destinaturum indubitanter promittat. Hoc etiam solerter procures advertere an illos dies, videlicet quadragesimales, quibus Nortmanni solent pugna vacare, praefatus dux assentiat hoc pacto Deo offerre, ut una vel nobiscum vel cum nostro legato ad aliquas terras beati Petri, quo invitatus fuerit, competenter instructus accedat; quatenus hoc sui obsequii studio, et bonos in apostolica fidelitate confirmet, et rebelles ac contumaces ad debitam sanctae Romanae Ecclesiae reverentiam [Col. 0609D] atque servitium vel terrore revocet vel vi, talique modo suae Deo militiae munus gratuitum offerat. Praeterea de nepote suo Roberto de Loritello ad ipsius ducis memoriam revoces qualiter de illo nobis promisit, videlicet quod idem comes se terras apostolicae sedis, praeter quas habebat, ulterius non invasurum spopondit: quas tamen pro posse suo invadere, sicut audivimus, adhuc non desistit. Suadens igitur admoneas eum ut memorati nepotis sui sacrilegam compescat audaciam, atque hortetur illum praeterita corrigendo, et in futuro se abstinendo, beatum Petrum propitium sibi facere, in cujus irritatione ruinam, et in gratia vitam et felicitatem possit [Col. 0610A] obtinere perpetuam. De novis ultramontanis nihil certi habemus, excepto quod Henricum nunquam se infelicius habuisse pene omnes illinc advenientes affirmant.
Cum legatus episcopos Nortmannos, quia synodo ad quam vocabantur praesto non fuerant, deposuisset, praecipit ei ut eos restituat, ne regem Angliae, qui in sedem apostolicam prae caeteris regibus obsequentior erat, exasperet; et jubet ut erga omnes ejus subditos mitius agat. Quod idem vult erga milites quosdam, qui ad Simoniacos et fornicarios clericos coercendos auxilium legato tulerant observari.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 0610B] in Christo fratribus HUGONI Diensi episcopo, et A . . . salutem et apostolicam benedictionem.
Perlatum nobis est quod religio vestra omnes Nortmannorum pontifices, praeter Rothomagensem, ipsumque Culturensem abbatem, quem nos restituimus, ad concilium invitatos suspendit. Quos tamen, sicut nobis suggestum est, non tam inobedientia quam metus regis Francorum, scilicet quia secure venire nequibant, subtraxit. Qua in re prudentia tua quid nobis videatur advertat. Rex Anglorum licet in quibusdam non ita religiose, sicut optamus, se habeat [Col. 0609] Guillelmus Neubrig., Rerum Anglicarum lib. I, cap. 1. ; tamen in hoc quod ecclesias Dei non destruit neque vendit, et pacem justitiamque in subditis suis moderari procurat; et quia contra apostolicam sedem, rogatus a quibusdam inimicis [Col. 0610C] crucis Christi pactum inire, consentire noluit; presbyteros uxores, laicos decimas quas detinebant, etiam juramento dimittere compulit; caeteris regibus se satis probabiliorem ac magis honorandum ostendit: Unde non indignum debet existimari potestatem illius mitius esse tractandam, atque, respectu probitatis, ipsius subditorum et eorum quos diligit, negligentias ex parte fore portandas. Denique meminisse potest dilectio vestra qualiter est beatus Leo papa neophytos, et beatus Gregorius Venantium expatricium, quem suus episcopus injuste corripuerat, sustinuit: et quemadmodum clementia Domini Josaphat regi Juda, qui impio Achab auxilium praebens iram divinam meruerat, indulsit. Quare volumus [Col. 0610D] ut fraternitas vestra supra memoratis episcopis et abbatibus, non praetermisso Culturensi abbate, quos suspendistis, per praesentium portitorem restitutionis litteras mittat, et praefatum regem in talibus ulterius sine assensu nostro non exasperet. Videtur enim nobis multo melius atque facilius lenitatis dulcedine ac rationis ostensione, quam austeritate vel rigore justitiae illum Deo lucrari, et ad perpetuum beati Petri amorem posse provocari. Praeterea innotuit nobis quod multos milites qui prius ad presbyteros fornicarios et Simoniacos coercendos favorem et auxilium vobis impenderant, propterea quod decimas dimittere nolebant, excommunicando turbaveritis: [Col. 0611A] quales nos adhuc anathematis vinculis alligare synodali judicio per discretionem distulimus. Super his igitur consulimus atque hortamur ut nunc pro tempore canonicum rigorem vestra sapientia temperet, atque hac turbationis tempestate quaedam parcendo, nonnulla dissimulando, ita studeat moderari, ut non ex severitate justitiae deteriorandi occasionem sumant, sed, suspenso nunc judicio, spatium recognoscendi aequitatem habentes, postmodum facilius acquiescant: ut demum in eos tranquillitatis tempore, quod, Deo anunente, cito futurum speramus, id quod nunc apostolicae sedis discretio patienter differt, justitia dirimens ad statum suum restauret.
Quorumdam monasteriorum, quae sub Romanae Ecclesiae tutela constituta sunt, curam eis committit. Dat facultatem repetendi quidquid ad eadem monasteria pertinens ab aliis injuste detinetur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio RICHARDO sanctae Romanae Ecclesiae cardinali sacerdoti atque abbati Massiliensi, suisque successoribus regulariter promovendis in perpetuum, etc.
Licet apostolici nos apicis cura pro cunctis generaliter Ecclesiis vigilare, ac pro omnium statu vel reparatione sollicitos esse admoneat, illis tamen [Col. 0611C] praecipue locis nostram curam specialius exhibendam perpendimus, quae, sub Romanae tutela sedis constituta, scimus status sui confirmationem, augmentum vel restitutionem ab hac potissimum ecclesia cujus juris sunt exspectare. Quia ergo quaedam monasteria, alterum in provincia videlicet Sancti Petri, quod dicitur ad Montem Majorem, et alterum in Narbonensi archiepiscopatu Sanctae Mariae de Crassa, quae ad hujus sedis defensionem pertinere, propriique juris ejus esse noscuntur, jamdudum saecularium monachorum culpa a religionis tramite deviasse intelleximus; ea reformare ad lapsi decoris specimen valde esse necessarium duximus. Scis enim, decentius atque convenientus esse decernitur destructa restruere, et ad gradum suum [Col. 0611D] collapsa reducere, quam in dilatandis vel noviter aedificandis operam dare. Quapropter ad praedictorum locorum restaurationem religionis tuae prudentiam perutilem arbitrantes, licet tu, quorumdam proborum virorum precibus adhortatus, absque licentia nostra de eorum cura te nolueris intromittere, nos tamen censuimus per tuam successorumque tuorum solertiam fratribus in eisdem coenobiis deinceps mansuris perpetuam regularis vitae circumspectionem providere. Proinde circa praefata monasteria sollicitudinis nostrae vicem dilectioni vestrae committentes, volumus atque praecipimus ut in eis quae amputanda sunt amputetis, quaeque corrigenda sunt corrigatis, et quae illis disciplinae tenore defuerint, [Col. 0612A] vestra vigilantia et labore conferantur. Praeterea, quoties eorum rectores obierint, vestri sit studii alios cum consensu probabiliorum fratrum de eadem congregatione, si fieri potest; sin autem, aliunde secundum Deum et regulam sancti Benedicti abbates eligere ibique substituere, quos ab illo episcopo in cujus dioecesi fuerint, si ab hac sede excommunicatus vel Simoniacae haereseos infamia notatus non erit, ordinandos decrevimus. Si vero alterum horum obstiterit, abbas a Romano pontifice suam consecrationem exspectet, aut ad quemcunque episcopum ille praeceperit pergere pro sui ordinatione licentiam habeat: cujus nihilominus abbatis mores et vitam sicut et subditorum suorum discutere, excessusque corrigere, vestrae [Col. 0612B] potissimum providentiae attinebit. Quod si forte in aliquod crimen depositione dignum fuerit lapsus, vestrum erit ad apostolicam audientiam deferre; quatenus aut hic damnationis suae sententiam per Romanum pontificem excipiat, aut per apostolicum legatum ad id peragendum serio missum, dignum suis meritis judicium subeat.
Statuimus etiam ut quidquid ad eadem monasteria pertinere cognoscitur, si ab aliquibus irrationabiliter detinetur; ex hac nostra auctoritate repetendi exigendique ac vindicandi habeatis per omnia, Deo juvante, licentiam; quia dignum est ut quorum curam geritis rebus nullo modo defraudemini. Praefato igitur modo nostrae providentiae ac dispositionis vicissitudinem circa saepe dicta monasteria [Col. 0612C] tibi tuisque successoribus, ut praelibavimus, regulariter promovendis concedentes, interdicimus ut nullus successorum nostrorum, vel archiepiscoporum aut episcoporum, et nemo clericalis seu laicacalis ordinis, audeat hanc potestatem praesentis decreti auctoritate firmatam vobis auferre vel perturbare, sed ea (sicut praefixum est) in vestra salubri ordinatione ac dispositione in perpetuum inconvulsa permaneant.
Praecipit ne quisquam ecclesiam Sancti Petri, in villa Mascharans sitam, tutelae apostolicae sedis commissam infestet.
[Col. 0612D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Deo et beato Petro fidelibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum sit vobis nos ecclesiam Sancti Petri sitam in villa quae dicitur Mascharans, sub jus et defensionem apostolicae sedis ab ipsius fundatoribus sponte traditam suscepisse, ob cujus donationis memoriam perpetuo retinendam, constituerunt, et devoverunt se illi, qui circa eumdem locum propter amorem et tutelam beati Petri sibi aedificant, pro unaquaque domo censum annualiter octo nummos Pictavensium persoluturos. Quapropter apostolica auctoritate praecipimus ut nemo praefatum locum apostolica tuitione munitum deinceps infestare praesumat; sed [Col. 0613A] sub defensione beati Petri, cujus juris est, quietus et securus ab omni perturbatione permaneat. Si quis ergo contra haec nostra mandata memoratum locum vexaverit, admonitus semel, iterum, usque tertio, per convenientes inducias, si non resipuerit, sciat se a gratia beati Petri separatum; et, nisi satisfecerit, anathematis vinculis innodandum: quicunque vero propter apostolicam reverentiam ab infestatione ipsius loci et laesione, sicut Christianum decet, se continuerit, eumque adjuvare studuerit; veniam peccatorum suorum, et gratiam beati Petri, si inbonis perseveraverit, se promeriturum non dubitet.
[Col. 0613B] Hortatur ut ab excommunicatis caveant. Excusat se quod eorum petitioni in praesenti non annuat; promittens tamen se opportuno tempore postulationi eorum assensum praebiturum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, glorioso duci et genti Venetorum, his tamen qui non communicant excommunicatis, salutem et apostoli cam benedictionem.
Quantum nos ex longo tempore vos et patriam vestram dilexerimus, non existimamus scientiam vestram latere. Verum postquam nos omnipotentis Dei dignatio ad id provexit officii, non dilectionem ex vobis, qualem oportebat, agnovimus. Sed licet antehac res ita sese habuerit, tamen quia sanae mentis consilio matrem vestram, apostolicam videlicet [Col. 0613C] sedem, recognoscentes, eam incipitis quaerere et venerari; nos, qui hujus sedis, quamvis indigni, sollicitudinem gerimus, honorem vestrum tam in praesenti quam in futuro secundum Deum diligere et servare haud secus optamus. Unde paterno vos affectu adhortantes, ex parte beati Petri monemus atque praecipimus ut summa diligentia et cautela vos ab excommunicatis custodire curetis, ac permaxime caveatis amicitiam forte vel gratiam illorum captando iisdem vos laqueis damnationis innectere. Quod autem petitioni vestrae ad praesens in adimplendo eam non videmur annuere, non tam nostrae velut incuriae, quam temporum incommoditati, velitis ascribere. Denique cum tempus opportunum (quod, Domino favente, cito futurum speramus) advenerit, [Col. 0613D] postulationem vestram recte efficere, ac honorem vestrum salva justitia servare (opitulante clementia divina) non pigritabimur. Sicut enim in sancta Ecclesia charitas circa omnes generaliter tenenda dignoscitur, ita suum quibuslibet, justitia dictante, honorem specialiter non denegandum fore, sed habendum perpendimus.
Data sexto Idus Aprilis.
Gratulatur de ejus erga Romanam Ecclesiam observantia; utque in ea perseveret, et ab excommunicatorum communione se separet, hortatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, T . . . . . [Col. 0614A] nobilissimo comiti, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam devotionem tuam erga communem matrem, Romanam videlicet Ecclesiam, fidissimam in omnibus, multis et probatis viris attestantibus, et maxime charissimo fratre nostro Hugone Diensi episcopo referente cognoscimus, valde laetamur, et omnipotentis Dei supernae clementiae grates referimus. Oramus etiam ut divina praeeunte clementia sic coeptum bonum ad finem usque perducas; quatenus ille cujus judicio fidelium Ecclesia Christi commissa est, peccatorum nexibus absolutum in electorum te faciat sorte conscribi. Te itaque, charissime fili, hortamur ut tuae mentis oculos in aeterni regis amore et spe indesinenter figas; ne [Col. 0614B] nobilitas tua ab illius divinitate prae caeteris exaltata, terrenis sollicitudinibus et voluptatibus emollita, vim spiritualis desiderii amittat. Dignum namque est ut qui tuo nutui tantam hominum multitudinem supposuit, hanc ei vicissitudinem recompenses, ut unum hominem, videlicet teipsum, pura semper mente sibi et corde conserves. De causa videlicet excommunicatorum super qua consuluisti, nihil tibi, praeter quod sacri canones praecipiunt, respondere possumus, scilicet ut abstineatis vos a communione ipsorum, prout Deus concesserit, et vestra prudentia poterit. Nec enim parum te a talibus abstinendo existimes agere; imo credas certissime, quoniam in futura beatitudine geminam a Domino coronam, obedientiae scilicet ac sanctae [Col. 0614C] praedicationis, accipies. Bona namque est vox praedicationis cum opere, sed non parva est bona actio sine voce. Neque nos alicui licentiam peccandi dare possumus aut debemus, cum nos ipsi hanc licentiam non habeamus; sed peccantibus apostolica auctoritate subvenire non denegamus, et manum salutaris consilii porrigere desideramus. Illud quoque prudentiam tuam animadvertere volumus, quod, si quisquam illorum excommunicatorum te graviter offenderet, ab illorum amicitia usque ad satisfactionem te submoveres. Quod si hoc pro tuo honore faceres, quid pro Deo facere debes animadverte. Quapropter monemus te, charissime fili, ut quod a subjectis tibi vis fieri, non negligas pro illius amore [Col. 0614D] agere qui te ad suam imaginem creavit, et suo pretioso sanguine redemit.
Data Lateranis, quarto Kalendas Maii.
Monet ut qui Henrico adhaeserant, si resipiscant, benigne suscipiat, praecipue vero Burgensem episcopum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri A . . . . . . Pataviensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Quia vicem nostram in Teutonicis partibus prudentiae tuae commisimus, discretionem tuam diligenter monemus, sicut jam aliis litteris ad te destinatis, [Col. 0615A] si pervenerint, fecimus, ut, consilio fratris nostri Saltzburgensis archiepiscopi, et aliorum confratrum nostrorum episcoporum, eos quos adhaerendo H . . . . [Henrico, sic et in cod. Mutin. ] a proposito veritatis errasse cognoscitis, studiose revocetis; et qui redire voluerint fraterne suscipiatis, et maxime Osnaburgensem episcopum, quem nobis velle fideliter adhaerere audivimus, benigne suscipiatis, et fraterno auxilio contra quamlibet injuriam inferendam ei occurrere, ubi opportunum fuerit, non haesitetis; et litem quam de decimatione ecclesiae suae habet cum Corbegense [Col. 0615D] Corbeiae Saxonicae ad Visurgim. Fl.; cod. Mutin. Corbeiense. abbate, vel juste ante vos terminate, aut absque laesione suae ecclesiae certum tempus ipsius ante nos terminandae ex utraque parte statuite. Vale.
Henricum regem Romam cum paucis copiis venturum significat, quem, si ejus voluntati favere vellet, obsequentem sibi haberet; sed se mori potius paratum asserit, quam ejus impietati assensum praebere. Monet ut sibi in defensione Ecclesiae adhaereat. Significat ex Mathildae litteris cognovisse quod rex cum Roberto duce foedus inierit, de quo quid actum sit ab eo vult inquiri. Romanos ad apostolicae sedis obsequium paratos ostendit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, DESIDERIO, venerabili cardinali Sancti Petri et abbati Cassinensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatem tuam, dilectissime, cognoscere volumus [Col. 0615C] quod (sicut pro certo didicimus) Henricus dictus rex in suburbanis Ravennae moratur, disponens, si poterit, Romam circa Pentecosten venire [Col. 0615D] Marianus Scotus, et Bertoldus, anno 1081. [Col. 0616D] Leo Ostiensis lib. II, cap. 49. . Quem certissime scimus ex ultramontanis et Longobardis parvam manum habere. Audivimus autem quod, ex his qui circa Ravennam vel in Marchia morantur, putet exercitum cum quo veniat colligere; quod fieri minime credimus, quoniam nec etiam focum ab his per quos transitum habet habere potest. Tu vero ipse, amande frater, cognoscis quia si nos amor justitiae et honoris sanctae Ecclesiae non teneret, tamque pravae voluntati ac nequitiae regis et suorum vellemus favere, nullus aliquando praedecessorum nostrorum ab antecessoribus regibus, seu etiam archiepiscopis, tam amplum et devotum [Col. 0615D] servitium, sicut nos ab hoc rege et ab archiepiscopo, habere potuerunt. Verum quoniam illorum minas et saevitiam pro nihilo ducimus, magis, si necesse fuerit, mortem suscipere parati erimus quam impietatibus eorum assensum praebere, aut justitiam relinquere. Quapropter rogamus atque monemus ut, quemadmodum te decet, ita nobis adhaereas quatenus sanctae matris tuae Romanae Ecclesiae honor, quae de te multum confidit, nunc et semper robur obtineat. Hoc etiam te scire volumus quod comitissa Mathildis litteras ad nos direxit, quibus continetur [Col. 0616A] hoc quod, quemadmodum a familiaribus ipsius pro certo cognovit, praefatus rex placitum cum Roberto duce habeat, videlicet hoc, ut filius regis filiam ipsius ducis accipiat, et rex duci Marchiam tribuat. Quod Romani facile credent, si viderint ducem adjutorium (sicut juramento fidelitatis nobis promisit) subtrahere. Sed prudentia tua sollicite invigilet, et quid super hac re actum sit diligenti examinatione cognoscat. Tu ipse etiam quantocius ad nos propera. Scias praeterea quod Romani, et qui circa nos sunt, fide et prompto animo Dei et nostri servitio parati per omnia existunt.
[Col. 0616B] Eadem quae in epistola decima quinta libri VIII. Juramentum Bertranni comitis Provinciae.
«Ego Bertrannus Dei gratia comes Provinciae ab hac hora et deinceps tibi domino meo papae Gregorio et cunctis successoribus tuis, qui per meliores cardinales sanctae Romanae Ecclesiae electi fuerint, fidelis ero, et quidquid credideritis, in damnum vestrum me sciente non manifestabo. Sic me Deus adjuvet, et haec sancta Evangelia.«
Aliud juramentum ejusdem
«Ego Bertrannus Dei gratia comes Provinciae, pro remissione peccatorum meorum et parentum meorum offero, concedo, dono omnem honorem meum, quantum ad me jure parentum pertinet, omnipotenti [Col. 0616C] Deo, et sanctis apostolis Petro et Paulo, et domino meo Gregorio papae septimo, et omnibus successoribus ejus, ita ut quidquid placuerit deinceps domino papae Gregorio de me et de toto honore meo, sine ullo contradicto faciat. Ecclesias autem omnes quae in mea potestate sunt, praefato domino meo Gregorio papae omnino dimitto et omnibus successoribus suis; et ad ordinandas eas juste et secundum Deum pro posse meo fideliter adjuvabo.»
Praecipit ut ratum habeat quidquid a Lugdunensi archiepiscopo super electione Tervannensis episcopi statutum fuerit, et ut clericis qui hac de causa Romam venerant nullam laesionem fieri permittat.
[Col. 0616D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROBERTO nobili Flandrensium comiti, salutem et apostolicam benedictionem.
Perlatum nobis est quod Tervannensis archidiaconus, qui prius cum quadam parte cleri R . . . . . contra Lambertum invasorem elegerat, nunc sibi ipsi contrarius, mutato consilio, alterum supposuerit. Quam causam fratri nostro Lugdunensi archiepiscopo H . . . . . . . [Humberto], diligenter procurandam litteris nostris commisimus, ut, nisi prior electio canonice fuerit improbata, nullum illi sedi alterum [Col. 0617A] subroget. Quidquid ergo ipse super hoc negotio fuerit exsecutus, quia certi sumus eum a justitia non recessurum, nobilitati tuae praecipimus ut ratum firmumque tenere nullatenus renuat; sed quod ille statuerit, quasi nostrum, vos observare, caeterisque ne contradicere audeant pro vestri magnitudine imminete. Insuper volumus atque monemus ut clericis, qui propter hoc negotium sedem apostolicam petiverunt, nullam exinde laesionem faciatis, vel fieri permittatis.
[Col. 0617B] Gratulatur de gentis eorum regni ad fidem Christianam conversione. Ad bona opera hortatur. Vult clericos saepe ad se mittant qui Romanae Ecclesiae instituta edocti eos postea instruere possint.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Wisigothorum gloriosis regibus L . . . . . et A . . . . . . et populis, salutem et apostolicam benedictionem.
Frater noster episcopus [episcopus R.] vester ad apostolorum limina veniens suggessit nobis de nova gentis vestrae conversione, scilicet qualiter relicto gentilitatis errore ad Christianae fidei veritatem pervenerit. Unde plurimum in Domino laetati, miseratori omnium intimo corde gratias agimus, qui mentes vestras lumine suo visitare, et de tenebris ad lucem, de morte ad vitam dignatus est vos aeterna sua benignitate reducere. Simul etiam ipsius ineffabilem misericordiam deprecati sumus, assidueque postulare [Col. 0617C] optamus ut vos, tam fidei gratia quam et bonorum operum fructibus, et in hac vita vigere et in futura sanctorum coetibus faciat adnumerari. Proinde, charissimi filii, auctoritate sanctae Romanae Ecclesiae, vice beatorum apostolorum Petri et Pauli nobis, licet indignis, concessa, vos admonemus, ut, hujus fugitivae vitae incertitudinem ac temporalium rerum et gaudiorum instabilitatem perpendentes, contemnere, et ad illa quae sine fine mansura sunt, quaeque humani sensus ac desiderii angustias amplitudine sua excedunt, memineritis aciem mentis semper extendere; concordiam et dilectionem studeatis ad invicem indeficienter habere, ecclesiis honorem, pauperibus vel afflictis compassionem, sacerdotibus, praecipueque episcopis, reverentiam et obedientiam, [Col. 0617D] quasi patribus, procuretis impendere; nec non et decimas, quae ad usum tam ipsorum quam ecclesiarum et pauperum proficiant, dare totique regno indicere. Quod quidem nulli debet grave videri pro meliori parte, videlicet semper victura anima, quemque decimam Deo offerre, cum pro morituro corpore plurimae gentes conjugibus suis tertiam rerum legibus compellantur exsolvere. Praeterea ad hoc summis animi viribus enitimini ut qui velut in fine orbis, ita et saeculorum, ad laborandum in vineam Dominicam introistis, inter primos remunerandi eumdem denarium undecimae operatores percipere debeatis (Matth. XX) . Agite etiam ut quemadmodum de praedecessoris vestri laudabili fama valde sumus [Col. 0618A] gavisi, ita quoque studiorum probitatumque vestrarum opinio nos de se, sicut optamus, laetificet. Quia vero noviter ad Christum conversos nondum Christianae fidei et religionis doctrinam sufficienter vos sumpsisse putamus, volumus ut frequenter ad hanc sedem clericos vestros mittatis, talesque personas provideatis ad nos destinare, qui et sanctae Romanae Ecclesiae moribus plenius instrui, et instructi valeant ad vos docte salubriterque quae sunt agenda referre.
[Col. 0618B] Significat Parisiensem et Carnotensem episcopos de eo apud se esse questos quod eumdem Carnotensem non canonice accusatum excommunicatum deposuerit, nec ejus defensionem admiserit; qua de re cum se certiorem non fecisset, jubet ut, iis interim Romae exspectare jussis, ipse aut veniat, aut nuntium mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio HUGONI Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Frater et coepiscopus noster Parisiensis cum Carnotensi ad apostolicam sedem venerunt, non sine multa quidem, sicut ipsi referebant, et sui fatigatione et rerum suarum jactura, in quibusdam locis, etiam capti, nec sine redemptione sui dimissi. Clamorem itaque ad nostram audientiam tulerunt quod in alterum eorum, videlicet Carnotensem episcopum, tua [Col. 0618C] fraternitas praejudicium fecerit, et non canonice accusatum excommunicationis ac depositionis sententiae subdiderit. At hoc etiam maximum gravamen factum esse conquesti sunt quod, cum talis esset accusatio, et in defensione illius praedictus Parisiensis episcopus, qui rem omnem constitutionis ejus novit et fecit, et Belvacensis absolute, duo vero archiepiscopi, aliique duo episcopi qui non interfuerunt, conditionaliter videlicet, se scientibus, jurare voluerint, propter hoc tamen solum quod conditionem isti quatuor apponebant defensionis recipere juramentum nolueris. Verum cum de prudentia tua nihil incongruum temere credendum nobis esse putemus, praesertim quia tam viva voce quam litteris ex nobis te super hac re commonitum esse meminimus, [Col. 0618D] ut quidquid in synodis ageres diligenter conscriptum nobis dirigeres; quanquam se adventum suum tibi notificasse memorarent, nos tamen nuntium tuum exspectantes aut litteras, illos, ut causae suae deffinitionem perciperent, per dies aliquantos de tinuimus; ac post ingressum Urbis sub ea spe plures quam viginti dies sunt demorati. Ubi vero illis, et labore itineris, et rerum dispendiis magnisque sumptibus fatigatis, nec nuntium nec litteras vestras accepimus, fratribus quoque nostris valde compatientibus atque adjudicantibus nimis indignum esse apostolica mansuetudine ut illi sine consolatione recederent, praecepimus eis ut tandiu adhuc exspectarent donec ex vobis responsum reciperemus. Fraternitati [Col. 0619A] itaque tuae jubemus ut aut tu ipse, quod magis optamus, de hoc et de aliis majoribus negotiis nobiscum tractaturus advenias, aut idoneum nuntium cum litteris super hac re compositis, qui eas, si sit necessarium, juramento comprobet, dirigas.
Data Lateranis, secundo nonas Decembris.
Praecipit ut episcopum suum de falso Simoniae crimine purgatum debito honore suscipiant, eique ut proprio pastori obediant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Carnotensis Ecclesiae, salutem et apostolicam [Col. 0619B] benedictionem.
Quod episcopum vestrum tandiu apud nos detinuimus, sciatis nos idcirco egisse ut causam ipsius pleniter discutientes irretractabili fine concluderemus. Inde etiam litteris nostris ad legatum nostrum episcopum Diensem directis mandavimus ut aut ipse ad nos veniret, aut nuntium suum cum litteris hujus negotii seriem continentibus nobis transmitteret. Verum apicibus illius susceptis reperimus eum aliquantulum a verbis avunculi hujus, scilicet Parisiensis episcopi, dissentire. Sed diversitatem ipsam diligentissime perspicientes, cognovimus praelibatum negotium, inviolata justitia, non incongrue cum misericordia posse tractari. Quapropter divino freti auxilio, censuimus ne ulterius hunc falsi criminis [Col. 0619C] tanti dilaniaret infamia, ut praesentialiter per se et avunculum suum, dato supra sacratissimum corpus beati Petri apostolorum principis juramento sese purgaret. Non enim aut cujuslibet personae gratiam, aut lucri temporalis ardorem tantum valere credidimus ut aliquis sanae mentis vir, praesertim episcopus, spreto divini horrore judicii, ultro perjurium tam grave velit patrare. Quocirca dilectionem vestram monentes, ex parte beati Petri vobis praecipimus ut praefatum episcopum vestrum paterna cum veneratione suscipiatis, eique debitum honorem deferentes, sicut pastori obediatis. Praeterea apostolica interdictione inhibemus ne eum super illo Simoniacae infamationis, quo se purgavit, aliisve falsis criminibus, deinceps agitari, neve ipsum, sicut mos est [Col. 0619D] quorumdam, praelatos criminosis suspicionibus commaculare, ulterius injuste sollicitari permittatis, sed eum, ut praesignavimus, sicut patrem spiritualem venerantes, ostendatis vos et apostolicis jussis obedientiam gerere, et ut Christianos oportet animarum vestrarum curam habere.
Cum Robertus adeptum se victoriam pontifici et Romanis nuntiasset, hortatur ut beati Petri auxilio consecutum se eam esse reminiscens, debitam vicem rependat, et promissis satisfaciens Romanae Ecclesiae ab Henrico vexatae sit auxilio.
[Col. 0620A] GREGORIUS episcopus servus servorum Dei, ROBERTO glorioso duci, salutem et apostolicam benedictionem.
Quod gesti belli proventum et adeptae victoriae palmam nobis et Romanis notificasti, id quod decuit prudenti consilio usus egisti, ut res quam ex voto amicorum gloriose obtinueras, ipsorum congratulationibus gloriosior tibi redderetur atque jucundior. Oportet interea te illum alta memoria figere cujus favore et auxilio non ambigis res tuas jamdudum procedere. Nam sicut ingratitudo provocat indignationem, ita devotio incunctanter accumulat gratiam. Quapropter beatum Petrum, cujus tibi adesse patrocinium [Col. 0620B] grandia facta testantur, prae oculis habere semper memineris, ejusque beneficiis, cum necesse est, gratam vicem rependens ipsum de caetero, velut debitorem, efficere tibi procurato; de quo nimirum eo magis praesumere poteris quo amplius obsequiis illum tibi quasi obnoxium astrinxeris. Memento itaque matris tuae sanctae Romanae Ecclesiae, quae de te inter caeteros principes specialiter confidit et peculiariter diligit. Memento quod sibi promisisti; et quod pollicitus es (cui etiam non promittens, ex jure Christianitatis debes adimplere), cum promiseris, non ulterius differas. Non enim ignoras quanta perturbatio contra eam per Henricum dictum regem sit orta, quantumque tuo, qui suus es filius, auxilio indigeat. Age ergo, ut quantum studet filius iniquitatis [Col. 0620C] adversari, non minus debeat de tuae devotionis opitulatione mater Ecclesia gratulari. Dubitavimus his sigillum plumbeum ponere, ne si illud inimici caperent, de eo falsitatem aliquam facerent.
Ut in Lugdunensi Ecclesia archiepiscopum idoneum ordinandum curet; quod nisi cito reperiatur, ipse ejus Ecclesiae regimen suscipiat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, V . . . . [Col. 0619] Quid si Hugoni qui Gebuino successit ad multos annos? ita et in Mutin. dilecto in Christo fratri et coepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Summopere procurandum tibi est ut in magna sede Lugdunensi non diu differatur ordinari archiepiscopus, [Col. 0620D] qui revera sit miles Christi et defensor justitiae; pro qua non solum laborare, sed etiam pro ea desideret mortem carnis subire. Quod si cito non potest reperiri, ex apostolica tibi praecipimus auctoritate ut rogatus a fratribus tuis, et electus ab ejusdem Ecclesiae filiis, indubitanter praesumens de adjutorio coelesti ad regimen praedictae Lugdunensis sanctae accedas Ecclesiae, imitando dominum et patrem nostrum beatum Petrum apostolum, qui de minori Ecclesia Antiochena translatus est in Romanam.
Data nono Kalendas Novembris.
Terminandam ei committit causam abbatis, cui officium propter contumaciam, excusabilem tamen, interdixerat; quod interim illi reddi vult. Praecipit ut privilegio, quod ab adversariis ejus monachis ab Alexandro pontifice subreptum dicebatur, si ita est, cassato, causaque discussa, secundum veritatem judicium super ea proferat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri H . . . . [HUGONI, sic et in Mutin. ] Lugdunensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Abbas praesentium lator retulit nobis officium sibi ecclesiaeque suae a fraternitate tua esse interdictum, [Col. 0621B] propterea quod loco ad justitiam inter ipsum et abbatem de Casa Dei discernendam constituto admonitus non interfuit; ad quem, sicut ipse dicit, venire non contempsit, sed propter discordiam, quae inter comites illius patriae fuit, non ausus est. Proinde quia nos illius causam nec pleniter scimus, nec absente altera parte judicare debemus, eam fraternitati tuae committimus, ut statuto utrique parti congruo loco et termino, ad finem quem justitia dictaverit eorum causam perducas. Volumus tamen ut pro amore beati Petri, a quo sine misericordia nemo regredi debet, in quantum cum justitia poteris, istum misericorditer tractes, atque in mansuetudine tua is sentiat se non frustra tantum laborem ad apostolicam sedem sumpsisse. Interim etiam dignum [Col. 0621C] videtur, et volumus ut, nisi hoc ad justitiam exsequendam impediturum esse pro certo cognoveris, officium sibi suaeque ecclesiae reddas; quatenus in hoc quoque apostolicae sedis auxilium petiisse non eum poeniteat. Praeterea idem iste frater retulit nobis se causam, quam cum quibusdam monachis habebat, ad audientiam tuam detulisse; cujus rei examinationem, quoniam praefati monachi privilegium venerandae memoriae Alexandri praedecessoris nostri praetendebant, nolueris facere. Quapropter quia praelibato antecessori nostro a malitia quorumdam, sicut ipse nosti, nonnunquam subreptum est, religioni tuae praecipimus ut nihilominus causam ipsam discutias, et, si privilegium contra justitiam [Col. 0621D] factum esse deprehenderis, eo cassato, quidquid aequitas postulaverit exsequi nostra auctoritate fultus non dubites. Quidquid autem super his diffiniveris, nostrae intelligentiae studeas indicare.
Cantuariensi episcopo, cum Romam saepe vocatus nec venisset, nec excusationem canonicam haberet, praecipit ut intra quatuor menses Romam veniat, alioquin eum ab officio episcopali suspendit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, L . . . . . [LANFRANCO, sic in Mutin. ] Cantuariorum archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Saepe fraternitatem tuam apostolica legatione invitavimus Romam venire etiam pro fidei et religionis [Col. 0622A] Christianae comprobatione; quod hucusque, sicut apparet, aut superbe aut negligenter nostra abutens patientia distulisti, cum nec etiam canonicam excusationem praetenderis. Non enim labor aut difficultas itineris te sufficienter excusat, cum satis notum sit multos longe remotos, licet corpore invalidos et infirmos, et a lectulis vix valentes surgere, tamen beati Petri amore flagrantes ad ejus limina vehiculis properare. Quare apostolica tibi auctoritate praecipimus ut postposita occasione vel inani formidine, datis induciis quatuor mensium, postquam haec nostra mandata ad notitiam tuam pervenerint, in praesentis anni festo Omnium Sanctorum Romae adesse procures et satagas, et inobedientiae tuae reatum per tantum temporis supportatum emendare [Col. 0622B] non ulterius negligas. Quod si nec adhuc te mandata apostolica moverint, sed ea dissimulans in contemptu durare malueris, et periculum inobedientiae incurrere non erubueris, quod est quasi scelus idololatriae, testante beato Samuele (I Reg. XV) , a beati Petri gratia scias te procul dubio removendum, et ejus auctoritate omnino feriendum, ita videlicet ut si infra praedictum spatium ad nos non veneris, ab omni sis officio episcopali suspensus.
Hortatur ad persecutiones patienter ferendas.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus [Col. 0622C] episcopis, abbatibus, clericis et laicis, apostolicae sedi fidelibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Scimus, fratres charissimi, quia tribulationibus et angustiis nostris compatimini, et in vestris orationibus ante Dominum memoriam nostri habetis. Quod idem nos erga vos agere non dubitetis, et merito; nam Apostolus dicit: Si patitur unum membrum compatiuntur et caetera membra (I Cor. XII) . In hoc etiam credimus charitatem Dei diffusam in cordibus nostris, quia omnes unum volumus, unum desideramus et ad unum tendimus. Unum volumus, videlicet ut omnes impii resipiscant, et ad Creatorem suum revertantur; unum desideramus, scilicet ut sancta Ecclesia, per totum orbem conculcata et confusa, et per diversas partes discissa, ad pristinum [Col. 0622D] decorem et soliditatem redeat; ad unum tendimus, quia ut Deus glorificetur in nobis, et nos cum fratribus nostris, etiam cum his qui nos persequuntur, ad vitam aeternam pervenire mereamur, exoptamus: Nolite mirari, fratres charissimi, si odit vos mundus (I Joan. III) , quia et nos ipsi eum contra nos irritamus, qui illius desiderio valde contradicentes opera illius condemnamus. Quid autem mirum si principes mundi et potentes saeculi nos pauperes Christi, pravitatibus illorum obviantes, odiunt, et quadam indignatione contra nos desaeviunt, cum aliqui subjecti, vel etiam servi, jussi suas iniquitates relinquere, conantur praepositorum suorum vitam auferre, et tamen adhuc usque ad sanguinem rari ex nostris impiis restiterunt, et, quod omnino erat [Col. 0623A] optandum, paucissimi nostrum pro Christo mortem subierunt. Pensate, charissimi, pensate, quot quotidie milites saeculares pro dominis suis vili mercede inducti morti se tradunt. Et nos quid pro summo rege et sempiterna gloria patimur aut agimus? Quale dedecus, et quale improperium, qualisque derisio oculis nostris objicitur, quod illi, velut pro vili alga, mortem subire non metuunt, et nos, pro coelesti thesauro et aeterna beatitudine, etiam persecutionem pati devitamus!
Erigite ergo animos in vires, spem vivam concipite, illud vexillum prae oculis habentes ducis nostri, scilicet regis aeterni, unde ipse dicit: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . Et si volumus, divina suffrangante gratia, hostem antiquum [Col. 0623B] cito et fortiter confringere omnesque versutias ejus parvipendere, studeamus persecutiones ab eo immissas et mortem pro justitia non solum non devitare, sed etiam pro amore Dei et Christianae religionis defensione appetere. In hoc enim omnes elationes maris (Psal. XCII) et superbiam saeculi conculcabimus, et pro nihilo ducemus, et ei qui est caput nostrum sedens in dextera Dei Patris, ipso largiente, jungemur et conregnabimus. Clamat enim Magister noster: Si compatimur, et conregnabimus (II Tim. II) . Interea vobis, fratres mei, qui mecum minus valentes estis, fortiora bella certaminis annuntiamus, quia pius Redemptor noster cito faciet cum tentationibus nostris etiam proventum, ne nimia fragilitate devicti, non possimus sustinere, sed [Col. 0623C] inter qualescunque suorum fidelium positi addiscamus vel in prosperitate sibi servire [Col. 0623D] Sequitur epistola alia in originali, quae est eadem et iisdem verbis cum epistola decima sexta libri octavi. .
Dolet quod fama et egregiis virtutibus, quibus ante ornatus erat, seipsum ob quamdam mulierem privarit, et episcopum, qui eum ea de causa excommunicaverat, sit insectatus. Monet ut resipiscat; et si innocentiam suam probari posse confidat, concilium vult cogi, in quo super hac re feratur sententia. Munera ab eo ad se missa non recipit. Jubet ut episcopo ablata restituat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, G . . . . [GAUFRIDO] glorioso comiti Andegavensi [Col. 0624D] Haec epistola debuit in superioribus scribi, Orig. .
Dolemus satis quod adversus gloriosam famam [Col. 0623D] tuam per Galliarum partes diffusam, et usque ad apostolicae sedis notitiam perlatam, astutia diaboli potuit praevalere. Sicut enim de te laetabamur, et quodammodo unice de bonis studiis tuis in sermonibus nostris praesumebamus, asserentes te non solum principes sed et ipsos reges, justitia et morum honestate superare, sic nobis gemendum videtur, prudentiam tuam a tanta gratia et a tanto virtutum culmine decidisse. Qua in re antiquam hostis humani fraudem recognoscimus nequissime elaborasse, ut qui Adam per mulierem de paradiso [Col. 0624A] expulit, te per eumdem sexum eadem gloria et hujus vitae laudabili fama privaret, et multa bona tua isto deceptionis suae genere confunderet. Cujus rei gratia ab episcopo tuo correctus, et excommunicatus, ut a tanto periculo te et conjunctam tibi erueres, et domum tuam a perpetua infamia liberares, non solum Deo et justitiae de perpetrato crimine non satisfecisti, sed et ipsum episcopum, cui etiamsi injustam sententiam super te dedisset obedire debueras, contra morem aequitatis tuae tyrannice insecutus es, cum constet aliquem amorem Dei non posse habere, qui spiritualis patris pro culpa inobedientiae suae gratiam et dilectionem probatur amisisse. Quod nos audientes, victi amore tuo, memores etiam virtutum tuarum, quae a religiosis [Col. 0624B] viris nobis insinuatae fuerant, usque modo te portavimus, sperantes ut divina tactus miseratione ad sanum consilium redires, et aeterno regi, cujus judicio quotidie propinquas, te purgatum praesentare contenderes. Et quia in hoc amorem saeculi magis quam animae tuae salutem perpendisti, veremur ne divina indignatio diu protractum et inemendatum facinus acriter puniat. Unde paterna te charitate monemus ut ab hac iniquitate, quae bonorum tuorum fructus universaliter dissipat, sapienti usus consilio surgas, et tam te quam tibi conjunctam de catena diaboli eruas. Quod si innocentiam tuam super hoc negotio confidis posse probari, videtur nobis perutile ut synodus constituatur, cui legati nostri Hugo Diensis episcopus, et Richardus vel [Col. 0624C] alter eorum intersit; ut in audientia religiosorum virorum possit perquiri quid in te vel sententia super te promulgata debeat emendari. Deus scit, et conscientia nostra testis est, quia mens nostra multum gauderet de te, utpote quem jampridem sincero et pleno amore dileximus, si ab hac infamia quoquomodo te liberares, et aditum laedendi te per fructum correctionis hosti antiquo concluderes. Munera tua ideo recipienda non esse arbitrati sumus, quia divinis oculis oblatio tua non acceptabilis esse probatur quandiu a peccato isto immunem te non reddideris, et ad gratiam omnipotentis Dei, sicut catholicum principem decet, non redieris. Licet munera tua propter illud peccatum non receperimus, tamen Dei misericordiam pro te exorare [Col. 0624D] non desistemus. De caetero nobilitatem tuam monemus, atque praecipimus ut praefato episcopo tuo, res quas sibi abstulisti restituens, digne satisfaciendo eum placare procures, ac deinceps eum nullatenus inquietare praesumas.
Praecipit ne Andegavensi comiti ab archiepiscopo Turonensi excommunicato communicent. Praeterea opem ferant archiepiscopo, qui a comite de sede ejectus et bonis Ecclesiae privatus fuerat.
[Col. 0625A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, abbatibus, clericis et laicis Turonensis archiepiscopatus, et episcopatus Andegavensis, qui Deo et beato Petro, atque sedis apostolicae legatis, obediunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis esse non dubitamus Andegavensem comitem ob nequitiam suam esse excommunicatum, quam etiam in eos qui sibi adhaerent et favent extendi cunctis sacram Scripturam scientibus liquet. Qui tandiu exspectatus non solum de via sua pessima ad Deum, sicut Christianum oportet, non est conversus, sed insuper ad augmentum malitiae suae aliis item excommunicatis conjunctus, fratrem nostrum [Col. 0625B] Turonensem archiepiscopum de sede sua expulit, bonisque Ecclesiae penitus exspoliavit. Proinde apostolica vobis auctoritate praecipimus ut tam a praefato comite, quam ab omnibus sequacibus vel complicibus ejus, vobis summopere caveatis, omnino vos abstinentes a familiaritate et participatione ipsorum. De praedicto vero fratre nostro archiepiscopo, qui propter justitiam pulsus et persecutionem perpessus est (Matth. V) , vobis nihilominus praecipientes mandamus, ut ei sicut patri vestro fideliter devoteque obediatis, ac necessitatibus ipsius, sicut boni filii, opitulari libenter studeatis. Quemadmodum namque saepe dicto comiti faventes in se Dei odium procul dubio provocant, ita et huic fratri [Col. 0625C] nostro, in quibus necesse est, suffragantes, non dubie gratiam beati Petri, suorumque peccatorum absolutionem, merentur. Praeterea praecipimus nominatim B . . . . . . . . venerabili abbati sanctae Mariae, ut litteras nostras canonicis Sancti Martini, quas eis dirigimus, ferat.
Petitionem ejus super electo Melitensi episcopo non posse adimpleri, cum ad Ecclesiam Regitanam consecratio pertinere dicatur. Quare vult ut una cum legatis discutiatur, an ad eam talis consecratio spectet. Trajanensem episcopum sine apostolicae sedis auctoritate electum se consecratum ait, dum tamen in posterum hujusmodi electio non fiat.
[Col. 0625D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROBERTO nobili comiti, salutem et apostolicam benedictionem.
Non dubitet prudentia tua nos libenter petitioni tuae favere, in quantum cum Deo et sine fratrum nostrorum scandalo fieri potest. Non est enim aliqua saecularis apicis persona, cui salva justitia pronius assensum nostrum praebere velimus. De eo autem quod super electo Melitensi postulasti, noverit nobilitas tua nobis esse intimatum ad jus Ecclesiae Regitanae pertinere. Unde non aliter annuendum postulationi tuae perpendimus, nisi diligenter examinata justitia Melitensem Ecclesiam ad praefatae Regitanae parochiae consecrationem non attinere constiterit. Ad cujus rei indagationem, quia te diligimus, [Col. 0626A] sine temporum molesta dilatione copiam tibi providimus, videlicet ut accersitis fratribus nostris Barensi archiepiscopo. V . . . . . . . . et W. [ deest et W] . . . . . . . Firmano episcopo et legato nostro W . . . . . . . . si fieri potest, cum his tribus, alioquin vel horum duobus praesentibus causa in commune discutiatur. Si ergo causa solerter eventilata ab illius potestate inventa fuerit libera, tunc nos sicut oportebit effectum dare precibus tuis non pigritabimur. Sin autem decet atque necesse est ut sic tua devotio in his praecipue quae Dei sunt sese aequaliter habeat, quatenus fraternae charitatis et concordiae vinculum rumpere et dilectionis unitatem in invicem scindere caveat, in mente habens quod scriptum est: Si recte offeras et recte non dijudicas [dividas], peccasti. De caetero [Col. 0626B] quia Trajanensem electum a nobis consecrari postulas, licet electioni ejus hoc defuerit quod legatus apostolicae sedis et consensus noster non adfuit; tamen monentes ne de futuro id fiat, tuae dilectioni, ipsiusque personae, laudabili testimonio id ad praesens annuimus, ut veniens, Deo favente, per nos consecretur.
Ut se ab excommunicatorum participatione abstineant, eamque aliis interdicant. Iis qui persecutionem ferre non possunt licentiam impartitur aut ad sedem apostolicam aut ad ducem fugiendi.
[Col. 0626C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri H . . . . . . . Capuano archiepiscopo, caeterisque principatuum episcopis, qui beato Petro obedientes Christianam religionem constanter defendunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Congratulamur dilectioni vestrae, fratres charissimi, quoniam digni inventi estis, qui pro Christiana religione integra virtute fortique constantia inimicitias, odium et contumelias patiamini: ac optamus ut de reliquo immobili robore perseveretis, non modo vos ab illicita et nefaria excommunicatorum participatione abstinentes, sed et caeteros sacerdotes ab eorum communione interdicentes. Si qui vero fuerint qui contra interdictum vestrum et nostrum, [Col. 0626D] contumaciter missas et officia illis divina celebrare subinde praesumpserint, pro certo habeant tales, annuente Deo, sacris se ministeriis, quae indigne usurpare non metuent, in perpetuum abdicandos et sine spe recuperationis amovendos. De caetero si quis vestrum impiorum pressuram ferre non valens cupit secedere, nobis non displicet. Hujusmodi ergo vel in potestatem ducis gloriosi vel fratris ejus poterit ire; aut si ad nos venire maluerit, nos charitate qua debemus eum libenter suscipiemus. Qui vero aliis exemplum factus fortiter inter impios perseveraverit, ille procul dubio virtutis coronam gloriaeque triumphum merito majorem, Domino largiente, percipiet.
Praecipit ut magistro militum sub excommunicationis poena interdicat, ne ulterius Jordani perjuro et excommunicato auxilium ferat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, L . . . . Neapolitano archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Non ignorat prudentia tua nobis imminere, ut omnibus et ubique salutaria consilia provideamus, et monita vel interdicta, prout res postulare videtur, cunctis exhibere debeamus. Praeterea non latere te volumus, ex quo charissimus noster Salernitanus princeps noviter rediit, nos et nobilissimum magistrum [Col. 0627B] militum, et majores atque minores vestrae urbis quodammodo specialiter coepisse diligere. Unde modo valde magis dolemus, quia eos auxilium dare hominibus pravis et ab Ecclesia atque Deo separatis audivimus. Nam relatum est nobis, quod Jordani, qui scienter perjurus beato Petro et nobis et ob hoc anathematis nodis ligatus est, adjutorium faciant. Quae res illos procul dubio et a gratia beati Petri alienos et dilectione nostra indignos efficit: et, nisi resipiscentes desinant, aeternis poenis obnoxios reddet. Proinde fraternitati tuae praecipimus ut praefatum magistrum militum omnesque tibi commissos admoneas, et pontificalis censurae disciplina prohibeas, et interdicas ut tam a praefato Jordano quam a caeteris illius complicibus sese abstineant. [Col. 0627C] illique nullum prorsus auxilium tribuant, donec beato Petro satisfecerit quem perjurio abnegavit. Si quis ergo nec consiliis tuis, nec praeceptis nostris, nec auctoritati beati Petri obtemperans, in fidelitate vel adjutorio illius mortuus fuerit, pro illo certum est non esse orandum: et nos etiam jubemus ut nec sepulturae Christiano more commendetur. Timendum quoque est ne, si ab illo animum non revocaverint, divinae ultionis iram ipse locus vester experiatur.
[Col. 0627D] Hortatur patienter se pro Christi nomine gerat, et justitiam defendat. De electo Corsicano vult sibi, antequam consecretur, testimonium suum mittat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERIMANNO dilecto in Christo fratri sacrae Romanae Ecclesiae cardinali, salutem et apostolicam benedictionem.
Gratias omnipotenti Deo bonorum omnium largitori referimus, qui te illorum consortio adnumerare dignatus est, de quibus scriptum est: Quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Hoc est, dilectissime frater, quod saepe legeras: Vasa figuli probat fornax (Eccli. XXVII) ; et illud: Innocentiam Abel habere non potest, quem malitia Cain non exercet. Haec denique et alia hujusmodi nunc in manibus geri patenter intelligit prudentia tua. perpendit etiam quod ab ea exigitur, [Col. 0628A] nec ignorat quid sibi pro talibus in fine debetur. Quapropter, ut solertiae tuae breviter loqui sit multa dixisse, admonemus, id quod memoriae tuae semper adesse putamus, videlicet ut Veritatis sententiam quasi signaculum sub cor tuum ponas: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . Ea est enim justitiae consolidatio, fidei stabilimentum, spei securitas, charitatis indissolubile vinculum, consummatio nempe virtutum. De caetero quoniam Corsicanus electus ad consecrandum nuper advenit, fraternitatis tuae testimonio, quae rem illius (ut arbitramur) clarius novit, super eo indigemus. Cum enim nobis electio illius incognita sit et persona, oportet profecto non ei temere manum imponi. Proinde, frater, ut de eo quid faciendum sit scire [Col. 0628B] valeamus, volumus et jubemus quatenus veritatis judicium super ipso nobis destinare procures. Esto memor memoris. Ora pro nobis.
Ait se generalem synodum in loco tuto velie congregare, ut tantorum malorum auctorem, ac praesertim pacis inter pontificatum et regnum perturbatorem ex occultis antris extrahat, pacemque ipsam confirmet. Paratum se offert sedis apostolicae innocentiam defendere. Rodulphum regem absque ejus praecepto electum ejusque electores qui illum ordinarunt, nisi hoc factum recte defendant, tam ipsos a dignitatibus suis quam Rodulphum a regno deponere minatur.
[Col. 0628C] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clericis et laicis qui non tenentur excommunicatione, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum facimus vobis, charissimi fratres et filii, nos admodum desiderare et apostolica auctoritate velle sancire ut generalis synodus congregetur in loco tuto et securo, sicque opportuno ut ad eum possint undique terrarum clericalis ordinis et laicalis amici vel inimici sine timore convenire. Disponimus enim tractare, et diligenti excussione detectum in faciem orbis ex occultis tergiversationum suarum antris extrahere quicunque ille est qui tantorum malorum, quae jampridem in Christianam religionem grassantur et saeviunt, causa et auctor existit. Cujus etiam impietas et inaudita temeritas [Col. 0628D] hactenus obstitit et proturbavit ne inter pontificatum et regnum divina pax et recta concordia fieret; quam pacem, opitulante Dominio, sicut Christiana devotio cupit et postulat, in eodem concilio instaurare et confirmare optamus. In qua synodo praeterea, Deo auctore, ad honorem beati Petri, secundum sanctorum Patrum decreta parati erimus quod justum est facere, et iniquorum nequitiam revelantes de his quae apostolicae sedi objiciuntur, et unde quidam fratrum submurmurant, ipsius innocentiam evidenter ostendere, ita tamen ut ante omnia res sanctae Romanae Ecclesiae, quibus exspoliata cognoscitur, si dignum est, restituantur. Verum illud admodum vestrae dilectioni notificare non dedignamur, Deo teste, Rodulphum, qui rex ab ultramontanis [Col. 0629A] ordinatus est, non nostro praecepto sive consilio regnum tunc suscepisse; insuper etiam nos in synodo decernentes firmavisse, nisi archiepiscopi et episcopi, qui illum ordinaverant, hoc factum suum recte defendere potuissent, tam ipsos a dignitatibus suis quam et praefatum Rodulphum a regno deponere. Enimvero interim quis hanc nostram dispositionem interturbaverit, et multi vestrum sciunt, et nostram scientiam nequaquam fugere potest. Si enim Henricus rex dictus et pars ejus obedientiam quam promiserat nobis, imo beato Petro, servasset, confidenter dico, Deo juvante, non tot mala, videlicet homicidia, perjuria, sacrilegia, Simoniacae haeresis pestilentiae ac proditiones evenissent. Vos itaque, quos aut tantae calamitates movent, aut divini [Col. 0629B] timoris respectus ad Deo dignam pacem et concordiam animat, nitimini et summopere laborate, ut synodus, qualem supra memoravimus, fieri possit quatenus sanctae Ecclesiae caput, totumque corpus, quod impiorum procellosis fraudibus et machinationibus fluctuat nimirum et titubat, communi omnium bonorum consensu et robore quiescat de caetero et stabiliter consolidetur.
[Col. 0629C] Praecipit ut moneat quosdam, qui canoniam Sancti Saturnini apostolicae sedis patrocinio commissam infestabant, desistere, et quae contra illam egerant emendare. Nisi pareant, vult eorum audaciam compescat, et dictae canoniae curam habeat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, R . . . . (RICHARDO, sic in Mutin. ) sacrae Romanae Ecclesiae cardinali, et abbati Massiliensi, salutem et apostoticam benedictionem.
Non ignorat prudentia tua canoniam Sancti Saturnini, sitam juxta Tolosanam urbem, apostolicae sedi esse commissam. Cui licet ex generali omnium Ecclesiarum cura conveniat nos tuitionis auxilium providere, tamen specialiter oportet nos eo magis illi loco nostrae protectionis munimen impendere quo amplius constat ejus vel injurias vel negotia ad Romanam sedem, cujus juris est, attinere. Praefata igitur Ecclesia, quanquam noviter, decenter tamen canonicam vitam instituit, atque hactenus, sicut [Col. 0629D] tua solertia novit, ex tunc regulariter vixisse dignoscitur. Verum quoniam antiqui hostis mos est eo magis dolere invidiaeque facibus uti quo amplius videt Christianam religionem crescere, et de bonorum provectibus lucra, vel potius rapinas suas, diminui, contra memoratum locum jam coepit saecularium exagitatio, et, quod magis mirandum ac dolendum est, ecclesiasticorum odia suboriri. Unde et canonici querimoniam ad nos direxerunt super clericis Sancti Stephani, quorum suggestione per quemdam fugitivum clericum sibi privilegium, quod eis indulseramus, subreptum est, quique coemeterium, quod ante regularem ordinationem suam locus ille quiete per longa temporum curricula tenuit, modo auferre, atque ecclesias ad eum pertinentes [Col. 0630A] in potestatem suam illicitis conditionibus redigere conantur. Conqueruntur et super monachis Mojacensibus, qui quamdam ecclesiam, unde interpositis sacrosanctis Evangeliis secundum judicium legati nostri A . . . . . . . Ellorensis [Amati Olorensis] episcopi, collaudantibus aliis episcopis qui aderant, lis inter eos determinata fuerat, iterata deterius injuria per vim comitis W . . . . . datis, ut fertur, muneribus occupatam, detinere nituntur. Quapropter experientiae tuae praecipimus ut praelibatos tam clericos quam et monachos, atque ipsum comitem litteris et quibus modis vales commonere procures, quatenus ea quae contra saepe dictam ecclesiam inique vel odiose gessisse noscuntur, Deo et justitiae satisfacientes, sicut oportet, emendent; ac de caetero debitam apostolicis [Col. 0630B] privilegiis reverentiam exhibentes, iram Dei provocare et maledictionem supra se temerariis ausibus inducere caveant. Episcopum quoque dioecesis ipsius admoneas, ut eamdem canoniam tam ipse non inquietet quam et alios quos prohibere valet inquietare non sinat. De monachis tamen, quoniam Cluniacensi abbatiae pertinent, ipsi venerabili abbati in primis notificandum censemus ut ipse insolentiam subditorum suorum compescat et justitiae acquiescere, si forte noluerit, compellat. Ad ultimum vero, si qui illorum monitis tuis, imo beati Petri, obtemperare contempserint, quamcunque in eorum audaciam sententiam protuleris, scias auctoritate nostra firmandam. Volumus siquidem et jubemus [Col. 0630C] ut circa praenominatam canoniam studium sollicitudinis tuae invigilet, et negotiis ac necessitatibus ejus facilem te pronumque exhibeas, quatenus Romanae libertatis securitate fulta, sicut caeterae Ecclesiae apostolicae sedi adhaerentes, in sanctae conversationis obtentu et religionis amore, favente Domino, magis magisque proficere valeat.
Increpans eorum scelus qui, januis ecclesiae effractis, sacra vasa, ornamenta, cruces, et alia depraedati, episcopo ante altare oranti linguam, et dextrae articulos detruncarint. Monet ut coram legatis satisfacturi se sistant, et, nisi satisfecerint, eos excommunicandos esse affirmat.
[Col. 0630D] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, militibus Tervannensibus [Tarvanensibus] O . . . . . . . . et E . . . . . .
Intolerabilis audaciae horribilisque facinoris super vos ad nos relatio venit, quod quanto nostris saeculis inusitatum, nec a tempore paganorum persecutorum praesumptum esse vel legitur vel auditur, tanto ad justitiam de se exsequendam apostolicae mansuetudinis zelum movet et incitat. Denique conquestus est nobis Lambertus dictus Tervannensis episcopus, quod post tot tantaque sacrilegia, quibus eamdem ecclesiam depraedati fuistis, januas ejus infringentes, serica, argentea aureaque diversi generis, et innumera ornamenta diripientes, ac sacris crucibus comminutis, tam ipsas quam et duas capellas [Col. 0631A] et reliquias auferentes, abstrahentes, eumdem episcopum ab altari, ubi prostratus orabat, linguam ei dextraeque articulos ad acervum tantorum scelerum detruncastis. Qua in re nullam excusationem tentetis obtendere, quasi de ipsius vita reproba, vel ordinatione injusta, seu depositione irrogata; sicut enim supra notavimus, nemo adhuc tale aliquid praesumpsisse dignoscitur, nisi forte qui Deum non timens, et Christianam reverentiam abjiciens, pro nihilo duxit manum in sacros ordines mittere. Quapropter monemus, et ex parte beati Petri praecipimus, ut tantam nequitiam vestram recognoscentes, aut ante legatos nostros Lugdunensem archiepiscopum et abbatem Cluniacensem satisfacturi veniatis, aut secundum consilium vel mandatum ipsorum satisfacere [Col. 0631B] Deo et sanctae Ecclesiae nullatenus detrectetis. Volumus siquidem et aequum esse decernimus ut quod nequiter commisistis humiliter emendetis. Quod si diabolico spiritu indurati nostrisque praeceptis salutaribus inobedientes, nec poenitentiam dignam agere volueritis, procul dubio sciatis vos esse excommunicandos, et quodcunque in vos judicium legatus noster dictaverit, auctoritate nostra firmandum.
Praemonitio in sequentem epistolam
Post epistolam 30 lib. IX Registri codex Mutinensis hanc recitat epistolam, quae in editis non comparet ex quo hic subjungendam censeo
[Col. 0631C] B. comes Arelatensis ad Gregorium VII papam.—De Bernardo abbate Sanctorum P. et R. Montis Majoris expulso, et Guillelmo in ejus loco subrogato quem comes pontifici commendat, qui legitime creatus fuerat.
Summo pontifici et universali papae GREGORIO VII B. comes Arelatensis, prosperam in omnibus, et aeternae perfrui beatitudinis munere cum coeli civibus.
Sublimissime domine et princeps totius orbis terrae, si bene vales, congratulor valde. Si autem, quod absit, aliter, conturbor vehementissime. Ego enim sum vestri servus, et de injustitia quam hactenus passi estis ab iniquo judice ita sum afflictus quasi corpore et mente flagellis maximis verberatus. De caetero, Pater sanctissime, mando tibi qualiter Bernardus abbas Sancti P. et [Col. 0631D] R. Montis Majoris, abbatia expulsus sit juste, et qualiter iste susceperit quem tibi mitto, Guillelmus nomine. Ille namque tanti erat flagitii et tantae impudicitiae quod pudet me aliquid dignum honesto viro dicere. Sed unum ex pluribus nequeo tacere. Sodomitica quippe libido ultra modum in eum regnabat, et deinde ab ullo viventi corripi non poterat. Ego quoque et monachi supradicti loci detestabilem hujusmodi rem agnoscentes, nequivimus diu pati, sed, consilio invicem habito, audivimus archipraesulem Lugdunensem qui ei benedictionem tribuerat abbatis, et ejus consilio atque judicio abbatiam [Col. 0632A] quam ab archiepiscopo Arelatensi, a te anathemate percusso, Simoniace acceperat, amisit; et hic qui nunc praeest paulo ante memorati pontificis decreto regulariter subrogatus, atque benedictionem ab eodem suscepit. Nunc ego supplex imploro tui clementiam, ut propria manu abbatiam a te suscipiat et privilegia, olim loco illi qui est ditionis tuae a Patribus indulta, corrobores manu propria, et novum sibi privilegium tui ex parte attribuas. Noscis enim quemadmodum dereliquerim, Dei et S. Petri, et Romanae Ecclesiae ac tui pro amore omnes episcopatus et abbatias et nolo ut haec, quae semper remansit libera cuilibet viventi, nisi sancto Petro, et Romanae Ecclesiae et tibi subjaceat [Col. 0631] In registro Mutinensi superior epistola signatur numero XXXI, quae hic sequitur in eodem registro est XXXII, et sic deinceps. .
Cum clerici Augustodunenses de quodam monasterio cum monachis Floriacensibus contenderent, et privilegium contra aequitatem a pontifice subreptum diceretur, vult ut, si ita est, eo cassato, sententiam secundum justitiam proferat. Ipsi, adversus se verba jactanti quod episcopum Carnotensem absolvisset, ostendit id a se cum ratione factum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo fratri et coepiscopo H . . . . [HUGONI] salutem et apostolicam benedictionem.
Clerici quidam Augustodunenses his diebus ad nos venerunt adversus Floriacenses monachos, super quodam monasterio, Sancti videlicet Symphoriani, causam habentes. Quam a te ante ventilatam et definitam nos retractasse dicebant, tuaeque [Col. 0632C] fraternitati aliter quam eis videretur et ratio postulasset scripsisse. Quod a nobis factum nequaquam recolimus, nec in registro nostro hujus causae litteras reperire potuimus. Noverit itaque prudentia tua quia multa tanquam a nobis deferuntur et scripta et dicta nobis nescientibus. Multa etiam subripi possunt nimis ad singula intentis, utpote divisis ad plurima, et intentis ad maxima, quibus vehementer arctamur. Unde in hac causa, quod profecto minime recordamur, si quid forte subreptum fuit, optato magis amamus corrigere quam ab aequitate et rationis tramite deviare, vel aliis corrigenda relinquere. Ad quem ergo justae decisionis terminum negotii hujus quaestio fraternitatis tuae considerata actione pervenit, imo, si minus adhuc satisfactum est [Col. 0632D] pervenire poterit, non solum non mutamus, verum auctore Deo annuimus et laudamus: quippe cum magis rationi consentaneum videatur ut clerici, si canonice vivere volunt, et in eo persistere quod voverunt, suo quod antiquitus possedere non debeant carere monasterio, quod et ipsi interventu pecuniae obtinuisse monachi infamantur. Super hoc ergo indubitanter cognoscas, quia perperam acta sive subrepta damnamus, juste acta et diffinita firmamus, et a te firmanda et statuenda mandamus. De Carnotensi autem episcopo unde fraternitas tua submurmurare videtur nosti quod dilectionis tuae intuitu [Col. 0633A] longo eum tempore una cum Parisiensi Romae tenuimus, aut ut ipse venires, aut ad comprobanda objecta in eum capitula legatos et testes idoneos delegares. Quod cum minime feceris, justitiae necessitate coacti, de ejus restitutione sanctae Romanae Ecclesiae judicio acquievimus. Cui si superna pietas aliquando respirare concesserit, liquido tua beatitudo intelligere poterit, eam multo irreprehensibilius hoc egisse, quam te matris tuae judicialem censuram manum reprehensionis extendisse. Decuerat quidem vos, et dignius videretur hac potius tempestate, et has inter quas patitur augustias, Dei utique aemulatione et conscientia bona, tanquam filios suos consolationum sibi dulcia ministrare, quam talia mandando, et talibus eam naeniis implicando, dolorem [Col. 0633B] super dolorem apponere, multiplicare pondera, non communicare ponderibus. Vale.
Significat se, antequam ejus litteras accepisset, Tervannansem episcopum absolvisse, accepto juramento quod judicio sedis apostolicae vel legati acquiesceret; quare jubet ut coacto concilio, et adjuncto sibi Cluniacenti abbate, si depositio ejus justa probabitur, sententiam confirmet; sin minus, eum in integrum restituat, et eos qui male illum tractaverant, nisi satisfaciant, excommunicet.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili H . . . [HUGONI] Lugdunensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0633C] Quoniam causa Lamberti dicti Tervannensis episcopi partim nota, partim incognita nobis est, praesertim cum Robertus comes Flandrensis longe alia verba in litteris suis nobis direxerit quam prius Ingelrannus praesentialiter retulisset, eam fraternitati vestrae plenius eventilandam destinamus. Negat siquidem praefatus episcopus sibi notum esse quod eum synodalis per te sententia damnaverit, vel excommunicaverit, seu ad synodum ullam vocaverit. Unde nos ante agnitum litterarum tuarum tenorem, compassi multis laboribus ipsius, eum absolvimus; accepto tamen ab eo prius juramento, quod super episcopatu Dervannensis sedis apostolicae vel legatorum nostrorum judicium non exibit. Itaque quia res [Col. 0633D] grandis est, et diligentioris eget inquisitionis, praecipimus ut episcoporum et abbatum aliorumque religiosorum virorum concilium congreges. Et quoniam memorato episcopo, propter regem Francorum qui a te dissidet, suspectus es, associato tibi venerabili abbate Cluniacensi idem negotium uberius ac solertius tractes. Qua de re nos ita jam nunc censemus, si depositionis illius certissime causa justa comprobatur, et peremptoria in eum sententia data cognoscitur, ipse ab episcopatu cessans sanctae Ecclesiae judicium ferat. Sin autem se vel injuste depositum fuisse, vel synodalem vocationem nescivisse defendere potuerit, integre suis et rebus et dignitati restituatur: sicque deinceps canonice, si qua fuerint objecta sibi, respondeat. Quocunque tamen [Col. 0634A] dignitatis ejus sententia cesserit, hoc omnino jubemus, ut de illis qui eum tam male tractaverunt, quod justitia postulat sibi per vestram instantiam fiat, id est, si satisfacere contempserint, excommunicationis in eos eorumque perfidiae fautores gladius exeratur. Istud vero in hoc negotio maxime servare vos volumus, tum pro labore quem memoratus episcopus ad apostolicam sedem subivit, cum etiam pro amore nobilissimi comitis Roberti, qui nobis super eo petitorias litteras misit, ut cum misericordia tractetur, et, quantum salva justitia potest, canonum rigor compassionis respectu temperetur. Denique ita se fraternitatis vestrae sagacitas habeat, ut nec in dextram nec in laevam declinet, sed ex utroque unum faciens unum temperamentum [Col. 0634B] medium salubriter teneat.
Ignoscit ejus verbis quae adversus apostolicam sedem jactaverat: deinde repetit ea quae in praecedenti epistola dixerat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ROBERTO glorioso comiti Flandrensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Locuta est prudentia tua in litteris suis apostolicae sedi quaedam sicut non decuit: quae nos sane cupientes in sancta Ecclesia te conservare, supportamus adhuc, et libenter ignoscimus, de misericordia [Col. 0634C] divina sperantes quod et eorum qui tibi talia persuaserunt imperitiam, et sacrae Romanae Ecclesiae auctoritatem et discretionem, quandoque praesentaneis affatibus ostendemus. Proinde super causa Lamberti dicti Tervannensis episcopi licet multo aliter se verba Tervannensium clericorum quam litterae tuae nobilitatis habuerint; tamen quia non dubium est posse interdum subrepi, eam secundum votum tuum retractationi delegamus. Quod quidem, ut quantum decenter possumus, tuo desiderio annueremus, sic peragendum providimus. Quoniam Lugdunensis archiepiscopus (quamvis de eo satis confidam) vobis suspectus est, ne suspicio prorsus ordinem rerum utiliter gerendarum impediat, gravem et illustrem virum Cluniacensem abbatem sibi [Col. 0634D] associare censuimus. Itaque praecipimus ut congregato concilio causam ipsius episcopi diligentius eventilare procurent; et si quidem juste depositus fuisse comprobatus fuerit, acquiescens, saniori consilio cesset; sin autem vel omnino injuste, vel praepropere addictus esse patuerit, rebus et honore suo recepto instauretur, ac deinde canonice, si qua sibi fuerint objecta, respondeat. Quocunque tamen modo synodalis erga dignitatem ipsius sententia provenerit, jussimus ut illi qui diabolico furore succensi rem tam gravem et nefariam in ejus personam patraverunt quamprimum commoneantur ut satisfaciant. Si vero ad cumulum iniquitatum suarum renuerint, mandamus, tam in eos quam et in [Col. 0635A] fautores, contumaciam ipsorum anathematis gladio animadverti. Quod cum fuerit ea cura qua decet impletum, tunc deinde oportebit excellentiam tuam Ecclesiam adjuvare, et ipsius injuriam, sicut decet Christianum principem, defendere. Sicut autem volumus industriam tuam in hoc negotio justitiae amorem habere, ita quoque et in causa caeterorum clericorum et laicorum, qui membra sunt ejusdem Ecclesiae, te aequitatem servare monemus, et rogamus ut rebus eorum redditis, deinceps, si quid de eis statuendum est, secundum justitiam diffiniatur.
[Col. 0635B] Cum Flandrensis comes, et excommunicato et deposito Tervannensi dicto episcopo favens, una cum eo in ecclesiam Tervannensem effracto ostio irruisset, ex qua Tervannensis cuncta depraedatus, clericos alios vulneraverat, alios semivivos ejecerat, et alios sibi communicare nolentes a comite rebus suis privatos e ditione sua expelli fecerat, praecipit ut illum adeuntes arguant moneantque ut resipiscat, Tervannensem a se repellat et clericos ejectos restituat. Quod nisi paruerit, eum, et quicunque illi adhaeserit, excommunicatum declarat.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei G . . . . . Cameracensi episcopo R . . . [RATBODO] Noviomensi, R . . . [RORICONI] Ambianensi, et omnibus Ecclesiarum rectoribus atque principibus in Flandria sub Roberto comite nobilissimo militantibus, salutem et apostolicam benedictionem, si obedierint.
Noverit charitas omnium vestrum, fratres et filii [Col. 0635C] charissimi, quoniam, licet peccatores et ad tantum onus portandum impares simus, tamen cura et sollicitudo omnium Ecclesiarum parvitati nostrae a Deo commissa est. Dominus enim Jesus Christus beatum Petrum constituit principem apostolorum, dans ei claves regni coelorum, et potestatem ligandi et solvendi in coelo et in terra; super quem etiam Ecclesiam suam aedificavit (Matth. XVI) , commendans ei oves suas pascendas (Joan. XVII) , ex quo tempore principatus ille et potestas per beatum Petrum successit omnibus suam cathedram suscipientibus, vel usque in finem mundi suscepturis divino privilegio et jure haereditario. Ex cujus sedis successione imminet nobis inevitabili necessitate ut omnibus [Col. 0635D] oppressis debeamus opem ferre, et contra inimicos Dei pro defendenda justitia, quousque convertantur, Spiritus sancti gladio, quod est verbum Dei (Ephes. VI) , etiam usque ad mortem, si oportuerit, pugnare. Unde volumus omnes vos scire A . . . archidiaconem Tarvannensem, et M . . . abbatem, et L . . . diaconem, et per eos multos clericorum illius Ecclesiae, nobis lacrymabilem querimoniam fecisse super comite Roberto, quem antehac pro bona fama quam saepe de eo audivimus, sicut filium nostrum charissimum et dileximus, et (si monita salutis suae non spreverit) diligere volumus, dicendo quod eos omnibus bonis suis nudatos de terra sua ejecerit pro eo quod praeceptis apostolicis obediendo noluerunt cuidam Lamberto pseudoepiscopo a nobis et a legatis nostris H . . . [Col. 0636A] [Hugone] Lugdunensi archiepiscopo et A . . . [Amato] episcopo in Meldensi concilio excommunicato, tum pro aliis nefariis, tum pro eo quod quinque clericos ad Romanam synodum ire, et de malitia ejus querimoniam volentes facere, captione pessima afflixit, et quod de Ecclesia sua canonicam disciplinam evitans sine licentia fugitivus evasit. In qua excommunicatione, haeretica pravitate se fecit ab episcopis officio suo suspensis consecrari, imo potius exsecrari diaconem, presbyterum, episcopum. Deinde hostiliter et armata manu, comite Roberto cum exercitu secum eunte, ad ipsam civitatem pergens, portas ecclesiae, quas ei clerus et populus obcluserat, in securi et ascia et aliis violentiis incidit atque confregit. Crucem quoque et imaginem Salvatoris, libellum [Col. 0636B] contradictorium ante ipsas portas clausas manu dextera sibi quasi porrigentis et velut ore proprio ingressum ecclesiae sibi contradicentis, ita diabolice a portis abstraxit ut dexteram manum (quod nunquam antea legimus aut audivimus factum) illi evulserit, sicque cum lanceis et gladiis evaginatis fur et latro irrumpens, alios clericorum vulneravit, alios semivivos fugavit, omniumque sibi communicare nolentium domos diripuit atque distraxit. Ipsum vero comitem in tantum seduxit ut omnes clericos sibi obedire nolentes omnibus bonis privatos de tota terra sua ejecerit, et duas epistolas nostras tam superbe spreverit, ut portitoribus earum contumeliosa verba et tanto principi multum indigna protulerit.
Quae omnia quantum apostolicae sedis reverentiae [Col. 0636C] sint intolerabilia et Christianae religioni contraria, si Deum timetis, eique hominem non praeponitis, satis intelligit industria vestra. Pro quibus omnibus praefato comiti exhortatorias et deprecatorias nunc tertio scripsimus litteras, ut Antichristi membrum amplius non sustentaret neque foveret, sed magis de ecclesia oppressa citius propelleret, et clericis pro justitia exsulatis omnia sibi ablata in integrum restitueret, et omnia haec mala corrigendo dignos poenitentiae fructus faceret infra terminum quadraginta dierum post litteras nostras sibi ostensas, sive notificatas. Sin autem (quod absit, et quod Deus procul ab eo avertat!) nollet, secundum Apostolum, qui ait: In promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam (II Cor. X) ; et alibi: Si quis non obedierit verbo nostro, per epistolam hunc notate et non commisceamini cum illo, ut confundatur (II Thess. IX) ; et alio loco: Auferte malum ex vobismetipsis (II Cor. V) quia modicum fermentum totam massam corrumpit (Gal. V) . Si nollet, inquam, obedire, segregatus et excommunicatus foret a corpore et a communione sanctae Ecclesiae, auctoritate Dei, et judicio sancti Spiritus, quem quodammodo blasphemat, inimicum ejus contra eum scienter sustentando, qui toties excommunicatus charismata virtutum, et dona gratiarum ejus quotidie adhuc profanare non timet, donec satisfaciendo poeniteat. Omnipotens Deus cordibus omnium vestrum et cordi illius indicet ex quanto dolore cordis haec dico, quoniam omnes [Col. 0637A] Deum diligentes diligo, et illum quadam speciali dilectione, sicut jam praefatus sum, dilexi, quia bona multoties de eo audivi; sed dissimulare haec neque sine animae meae magno periculo propter illud prophetae: Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem ejus, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) , et illud Apostoli: Non solum qui faciunt, sed et qui consentiunt, digni sunt morte (Rom. I) ; et beatus Gregorius ait: «Mala quae ad nos pervenerunt dissimulare non audemus, quia qui emendare potest et negligit, delicti participem procul dubio se constituit,» et alibi: «Quisquis contra neophytos et Simoniacos pro officii sui consideratione vehementer non arserit, cum eo non dubitet se habere portionem, a quo hoc piaculare flagitium sumpsit [Col. 0637B] exordium.» Unde, dilectissimi fratres et filii, vos omnes rogamus, et per veram obedientiam ex parte beati Petri apostolorum principis praecipimus ut eum persuasibiliter et honorifice, sicut decet talem et tam nobilem virum, Deum tamen sibi semper praeponentes, unusquisque vestrum opportuno tempore adeatis, rogetis et increpetis, ne seipsum et totum populum illum perdat, apostatam illum defendendo: sed quantocius a perditione eripiat longius a se expellendo. Vos quoque fratres G . . . . . . , et Ra . . . . . . . et Ro . . . . . . . . . separatim et prae caeteris rogo et praecipio ut vos tres simul, vel semotim, cum litteris nostris, et litterarum portitoribus, praefatum principem adeatis, et litteras ei legatis, et constanter arguatis quia tantopere [Col. 0637C] defendit illum, qui quando Dominum pro se et populo exorat, magis illum offendit, et ad iracundiam provocat. An non de talibus dicit Isaias: Ne offeratis ultra sacrificium frustra: incensum abominatio est mihi, et cum extenderitis manus vestras ad me, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationes, non exaudiam (Isa. I) ; et Malachias: Et nunc ad vos mandatum hoc, o sacerdotes, ait Dominus: Si nolueritis audire, et ponere super cor, ut detis gloriam nomini meo, maledicam benedictionibus vestris. Vos enim recessistis a me, et scandalizastis plurimos in lege, offerentes super altare meum panem pollutum (Malach. II) ; et beatus Gregorius: «Maxima metuenda est in illis locis fore calamitas, ubi tales intercessores ad locum regiminis [Col. 0637D] adducuntur, qui Dei iracundiam magis in se concitant, quam per semetipsos placare debuerant. Cuncti liquido novimus, quia cum is qui Deo displicet ad intercedendum pro populo mittitur, citius irati animus ad deteriora provocatur.» Et alio loco: «Malis subesse pastoribus, quid est aliud nisi ut plebs populanda praedonibus permaneat, et inde sumat interitum, unde protectionis debuit habere subsidium? Sacerdotes enim mali causa sunt ruinae populi.» Item alibi: «Qui improbe ad inanem gloriam locum festinat sanctitatis arripere, eo ipso quo honorem quaerit, indignus est. Sicut enim is qui invitatus renuit, quaesitus refugit, sacris est altaribus admovendus, sic qui ultro ambit, vel importunum se ingerit, [Col. 0638A] procul dubio est repellendus. Nam qui sic nititur ad altiora conscendere, quid agit nisi ut crescendo decrescat, et ascendendo exterius, interius ad profunda descendat?» (S. GREG., hom. 39, in Lucam, et epist. lib. IX, epist. 64.) et paulo post: «Templum Dominus et Salvator noster ingressus, coepit ejicere omnes vendentes et ementes in illo, et cathedras vendentium columbas evertit. Qui sunt isti vendentes et ementes, quorum cathedrae eversae sunt, nisi qui vendunt et emunt sacerdotium et Spiritum sanctum, quorum sacerdotium ante oculos Dei cecidisse cathedrarum eversione patenter signatum est? Et cum liqueat hanc haeresim ante omnes alias radice pestifera in Ecclesia surrepsisse, atque in ipso portu apostolicae maledictionis telo esse [Col. 0638B] damnatam, cur non cavetur, cur non perpenditur quia benedictio illi in maledictionem convertitur qui ad hoc ut fiat haereticus promovetur?» Haec omnia et horum similia sibi, quia virum litteratum eum audivimus, dicite: considerantes diligenter et cum timore quia inobedientes, Samuele propheta testante (II Reg. XV) , scelus incurrunt idololatriae: sine qua videlicet obedientia, sicut beatus Gregorius in ultimo Moralium libro declarat, infidelis quisque convincitur, etiamsi fidelis esse videatur. Plurima sibi in epistolis, sicut et modo vobis dixi, quia et plurimum eum dilexi; nisi enim eum multum dilexissem non tam multa sibi vel de eo dixissem, quia non est consuetudinis nostrae alicui tam prolixam epistolam facere, nisi res magna sit valde. Quod [Col. 0638C] ideo feci, quia desideramus eum ad gremium universalis matris sanctae Romanae Ecclesiae reducere, et sub alis beati Petri, sicut charissimum filium nostrum fovere. Quod si litteras apostolicae sedis infra praescriptum terminum, aliqua fraude aut superbia suscipere vel audire contempserit, non solum sibi non proderit, sed etiam pro majoris inobedientiae culpa divino judicio anathematis vinculis alligatum arctius indubitanter sciatis, et non solum eum, sed et omnes quicunque ei postea scienter in ecclesiasticis officiis communicaverint, vel in militia saeculari servierint. Quapropter rogo vos iterum, et ex parte Dei et B. Petri apostolorum principis praecipio ut vobis ab eo caveatis, et nullum divinum officium intra vestras provincias [Col. 0638D] agatur, ubi vel ipse vel aliquis scienter sibi communicantium adfuerit: quousque per Dei pietatem satisfecerit. Rursum quoque monemus, quod prudentiae vestrae vigilanter observandum esse cognoscimus, ne aliqua dissimulatione praeceptis apostolicis obtemperare negligatis, sed sollicite considerantes, ac jugi memoria beati Gregorii verba super inobedientia in Samuelis sermonibus habita retinentes, procuretis quatenus, obediendo sicut oportet, videamini cum saluti vestrae prospicere tum illius etiam consulendo providere.
Observatio in sequentes epistolas.
Tres sequentes epistolas addendas hic censui, quod pertinere illas cognovi ad res episcopi Lamberti [Col. 0639A] Tervanensis, de quibus superiores epistolae in Regesto contentae agunt. Deduxi vero illas ex t. X Galliae Christianae, pag. 393, in Append.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, R. glorioso Flandrensium comiti salutem et apostolicam benedictionem.
Notum tibi esse non dubitamus quantum nos hactenus nobilitatem tuam dilexerimus, cui industriam inter caeteros Franciae principes satis honesta fama commendabat. Unde, quia bonis studiis tuis congratulamur, cum contraria de te referuntur multum [Col. 0639B] profecto dolemus. Audivimus nuper te cuidam clerico sacrilego Lamberto, qui publice Tarvanensem episcopatum mercatus est, contra voluntatem clericorum illi Ecclesiae imposito, imo ab eis omnino jampridem repudiato assensisse, eique adjutorium et potestatem Ecclesiam invadendi praestitisse, de qualibus ipsa Veritas dicit: Qui non intrat per ostium in ovile ovium sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X, 1) . Et beatus papa Leo: Non habeatur inter episcopos qui non fuerit a clero electus et a populo expetitus. Oportet ergo prudentiam tuam divinae majestatis omnipotentiam et districtionem prae oculis incessanter habere, nulliusque mortalium gratiam vel timorem illi praeferre, cui et vitam et salutem et honorem tuum non ambigis te debere. [Col. 0639C] Ergo quia te audivimus, admonitu fidelitatis quam regi Philippo feceras, ad id periculose esse inductum, ex parte omnipotentis Dei praecipimus ut, si predictus Lambertus tam nefariis modis ad episcopatum prorupit, nullatenus ei sacerdotalem obedientiam vel reverentiam exhibeas, sed a male mercata et invasa sede alienum et extorrem facere praefatis clericis adminiculando procures. Non enim te decet aestimare illa te adjuratione ad tam gravissimum scelus adstringi, quia perniciosius est illum per quem juratur quam cui juratur, et Deum quam hominem offendere, simul ipse satis perpendis quia plus debetur animae quam corpori. Et tunc profecto fidelitas perspicue magis servatur jubenti, quando salus animae ejus corporeis commodis et iniquis [Col. 0639D] praelata jussis magis attenditur. Euge ergo, ut non pro homine supplicium, sed pro Dei timore exspectare debeas praemium, ac sic praedictis clericis, qui promotioni illius libere ex parte Dei contradixerunt, opitulari eosque defendere procures, ut quanto te gratia divina altius sublimavit, tanto magis et bonis fiduciam et pravis terrorem praebeas, caeterisque principibus te imitabilem reddas. Plumbeo sigillo idcirco signari litteras istas noluimus, ne, si forte caperentur ab impiis, eodem sigillo posset falsitatis quidpiam fieri.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero [Col. 0640A] et populo Tarvanensis Ecclesiae, praecipueque nobili comiti R., salutem et apostolicam benedictionem si obedierint.
Sicut aliis litteris misimus, non ignorat solertia tua nos jamdudum te satis diligere, propterea quod te bonis studiis inter caeteros Franciae principes, fama ferente, audivimus eminere; nam potioris erga te dilectionis habendae causa nobis haec exstitit, quia te Christianae religionis amatorem, ecclesiasticaeque disciplinae et honoris suffragatorem ac defensorem in quibusdam cognovimus. Unde, cum a solita probitate contraria forte audivimus, quantum doleamus prudentia tua perpendit. Nuper vero de te quoddam innotuit, quod sicut a priscis moribus tuis alienum, ita quoque penitus credere visum [Col. 0640B] fuerit indignum, videlicet quod, contradicentibus Tarvanensis Ecclesiae clericis renitentibusque, tua protectione auxilioque fretus quidam Lambertus illius Ecclesiae sedem invaserit, qui publice Simoniacus a parte divini muneris emptor, quanto se in tali negotio turpiorem et impudentiorem ostendit, tanto tuum non favorem, sed zelum, non opem, sed expulsionem experiri debuit. Verum quia, obstante rege, sub specie timoris ne pejerares, ad id mali inductus fuisse diceris, idcirco jampridem et nunc litteris te admonere censuimus quatenus, vanum timorem abjiciendo, quod jure metuendum videtur attenderes. Noverit ergo prudentia tua fidelitatem terreno domino tunc non recte servari, cum coelestis Domini et Creatoris gratia per illam probatur offendi; [Col. 0640C] et, si corpori, multo amplius animae; si mortali homini, multo maxime sempiterno Deo fidem et devotionem deberi. Proinde tam nobilitati tuae quam et praefatae Ecclesiae, clero et populo ex parte B. Petri praecipimus ut praedicto Lamberto nullam episcopalem reverentiam exhibeatis, sed ipsum velut furem et latronem existimantes, ab invasa sede propellere, fautoresque ipsius, donec resipuerint, cohibere procuretis. Quod si praedictus invasor ferre praejudicium dixerit, et de re sua ita esse, ut dicitur, se posse probare existimaverit, audientiam legati nostri Diensis, imo Lugdunensis archiepiscopi petat, quatenus per competentem illius discussionem justumque judicium obtinere quod postulat aequitas [Col. 0640D] valeat.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei, R. glorioso Flandrensium comiti dilecto in Christo filio, salutem et apostolicam benedictionem.
Jam saepe excellentiae tuae scripsimus super causa clericorum Tarvanensis Ecclesiae E. praepositi, S. decani, J. diaconi et reliquorum, quos malignorum mortiferis suggestionibus, bonis propriis privatos, in exsilium pro apostolica obedientia detrusisti, ut eos ad integrum sicut justum est, restaurares, et illum haereticum L. depositum et excommunicatum amplius non sustentares, sed magis ecclesiam [Col. 0641A] captivatam de ejus tyrannide et oppressione liberares. Quod quia, sicut illi adhuc lacrymabiliter conqueruntur, nondum pleniter peregisti, crebris querimoniis eorum fatigati adhuc nobilitati tuae mandamus, et ex parte Dei et apostolorum principis praecipimus, ut ecclesiam de praedicto Antichristi membro eripias, clericisque praefatis sua omnia clementer [Col. 0642A] restituas, et gratiam tuam pristinam eis habere permittas, ut Deus omnipotens tibi suam gratiam hic et in futuro saeculo tribuat, et beatus Petrus, ad cujus praesentiam confugium fecerunt, januas coeli post hujus vitae felicem terminum tibi aperiat.
[Col. 0641] In exemplari liber decimus vacat.
[Col. 0641B] Monet ne ulterius Tervannensi excommunicato auxilium ferat, sed eo expulso episcopum canonice electum suscipiat, et auxilium impendat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, Roberto glorioso comiti, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad aures nostras quod Lambertus inimicus Dei, et invasor Tervannensis Ecclesiae, ope et sustentatione tua adhuc sibi iram Dei thesaurizet. Qui cum traditus sit Satanae, non miramur si ejus consiliis ducitur, et in iniquitate perdurat. De te autem non solum miramur, sed ex corde dolemus, quod virum, quem bona fama passim commendaverat, mala nunc intentio ad commune periculum [Col. 0641C] illius patriae retorqueret. Unde, de anima tua multum timentes, monemus ut ab hac praevaricatione ad cor rediens, Dominum in praedicti hominis sustentatione non offendas, sed ab eo sicut a pessimo homine et excommunicato te custodias; qui nimirum audientiam pro amore tuo a nobis sibi concessam declinans, totum se a planta pedis usque ad verticem anathemate maculavit. Pro scelere, aliisque culpis praecedentibus, sancta universalis Ecclesia irrecuperabiliter depositum maledixit et anathematizavit, et extorrem omnino a communione totius Ecclesiae esse judicavit. Quapropter nobilitatem tuam monemus ut non solum adjutorium sibi non impendas, verum etiam Dominici gregis multitudinem foeditate sua commaculans de medio vestrum ut putridum et inutile [Col. 0641D] membrum studio tuo evellatur. Injungimus etiam nobilitati tuae ut G . . . . . Gerardum canonice electum, et Ecclesiam Tervannensem per ostium, id est per Christum ingredientem, honeste et sicut decet suscipiatis, et ei pastoralem exhibentes reverentiam, consilium et auxilium impendatis: ut qui in altero Dominum offendistis, per hunc ipsi Deo et beato Petro justitiam vestram commendetis.
Commemorat mutuam inter se dilectionem. Dolet quod episcopum germanum ejus in carcerem injecerit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, GUILIELMO [Col. 0642A] regi Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0642B] Communis amor et sincera devotio, quam erga beatum Petrum apostolum gerimus, ex longo jam tempore inter nos amicitiam junxit, atque adeo invicem inde magis convaluit, quia et ego te prae caeteris tui ordinis apostolicae sedi devotum animadverti, et tua me claritudo inter aliquos praedecessores tuos circa honorem apostolicae sedis credidit amplius desudasse. Denique cum in malis moribus idem velle et nolle perniciosam saepe factionem conficiat, consequens videtur ut in bonis rebus idem studium animique desiderium, diverso quamlibet spatio terrarum disjunctos in unum dilectionis glutino copulet. Verum, licet quidam regiae potestatis non modicum doleant, et in nos saepissime murmurent se quodammodo contemni: conquerantur se non [Col. 0642C] sic ab apostolica sede diligi, nec ita factis aut sermonibus per nos honorari; minime tamen nos poenitet, nec deinceps, Deo favente, poenitebit. Speramus etenim celsitudinis tuae industriam in eadem sanctae Ecclesiae devotione justitiaeque studio semper mansuram, ac in melius etiam, opitulante Domino, de caetero dilatandam. Unde merito nos oportet in ejusdem dilectionis tenore perseverare, imo per diuturnitatem temporum, crescentibus meritis, magis ac magis excrescere. Tuum tamen interea nos tangit, et tangendo angustat, atque inter regalium tuarum virtutum insignia monumenta laetitiam in amico corde violenter obnubilat, videlicet quod in capiendo germanum tuum episcopum, non sicut decuit, propriae honestati prospiciens, sed saecularem cautelam et rationem [Col. 0642D] divinae legi praeponens, sacerdotalem reverentiam minus vigilanter attendisti. Et quidem non latere tuam prudentiam credimus scriptum esse, quod de sacerdotibus maxime oportet intelligi: Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II) ; et alibi: Nolite tangere christos meos (II Paral. XVI) : et quod Dominus ipse sacerdotibus licet pravis et valde indignis honorem deferre non sit dedignatus. Quam rem piae memoriae Constantinus praecipuus videlicet imperator intelligens, in Nicaena synodo nullam in episcopos ab ipsis etiam episcopis accusationem voluit suscipere, nullumque contra eos judicium praesumpsit inferre, dicens: Vos dii estis a vero Deo constituti: ideo non oportet ut nos homines deos praesumamus [Col. 0643A] judicare (RUFINUS, lib. I, cap. 2, Historiae ecclesiasticae) . Quanta etiam sit sacerdotii dignitas, quantaque sublimitas episcopalis, beatus Ambrosius doctor scilicet eximius vestram doceat magnitudinem, vestramque instruat prudentiam; in Pastorali suo sic ponens: «Honor igitur, fratres, et sublimitas [Col. 0644A] episcopalis nullis poterit comparationibus adaequari. Si regum fulgori compares, et principum diademati, longe erit inferius, quam si plumbi metallum ad auri fulgorem compares (S. AMBROSIUS De dignitate sacerdotii).» Caetera desunt.
Epistolae extra registrum vagantes
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, charissimo fratri in Christo LANFRANCO venerabili Cantuariorum archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Qualiter nobis apostolici regiminis honor et onus impositum sit, et quantis undique stringamur angustiis, praesentium tibi portitor indicabit, cui respectu tuae dilectionis etiam nonnulla nostris adhuc familiaribus occulta aperuimus. De caetero in primis [Col. 0643C] fraternitatem tuam rogamus ut Deum pro nobis jugiter exorare non pigeat, et subditos sibi vel conjunctos fraternis nos suis orationibus apud Deum juvare commoneat. Quanto enim in majori periculo positi sumus, tanto amplius tuis et bonorum omnium suffragiis indigemus. Nos etenim si divinae vindictae judicium effugere volumus, contra multos insurgere, et eos in animam nostram provocare compellimur. Nam dum omnes fere, sicut ait Apostolus, quae sua sunt, non quae Jesu Christi, quaerunt (Philip. II) , regnorum principes, et hujus mundi potentes, ut cupiditates suas expleant, legem Dei et justitiam non jam negligenter deserunt, sed summis conatibus impugnant: ut illud prophetae nunc sub oculis [Col. 0643D] ideamus impletum: Actiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. II) . Episcopi vero, et qui pastores animarum esse deberent, mundi gloriam et delicias carnis insatiabili desiderio prosequentes, non solum in semetipsis quae sancta, quaeque sunt religiosa confundunt, et [sed] subditos suos ad omne nefas operum suorum exemplo pertrabunt. Quibus non contraire quam nobis periculosum, [Col. 0644B] resistere autem et eorum nequitiam refrenare, quam difficile sit, tua prudentia novit. Sed quoniam quos dolores inter has patiamur angustias, ut supra diximus, huic communi filio nostro tibi referendum exeruimus [exaravimus], plura de his dicere supersedemus. Tuam vero fraternitatem, etsi monitore non egeat, impellente tamen nos sollicitudine, admonemus quatenus graviora usquequaque resecare vitia studeat: et, inter omnia et prae omnibus, nefas quod de Scotis audivimus, quod plerique videlicet proprias uxores non solum deserunt, sed etiam vendunt, omnibus modis prohibere contendat. Ad haec enim apostolica auctoritate fultum esse volumus, ut non solum in Scotis hoc scelus, sed etiam in aliis, si quos in Anglorum insula tales esse cognoveris; [Col. 0644C] dura animadversione punias, et radicem tanti mali prudenti sarculo correctionis penitus exstirpare non differas.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clericis, monachis, disciplinam sanctae recordationis Joannis Gualberti abbatis imitantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Licet venerandae memoriae eumdem Joannem patrem [Col. 0644D] vestrum corporeis oculis non viderimus, quia tamen fidei ejus puritas in Tusciae partibus mirabiliter resplenduit, multum eum amore dileximus, ad cujus sanctae conversationis studium, quamvis vos imitatores esse non ambigimus, ut vigor rectitudinis vestrae ad exstirpandam de agro Dominico zizaniam sollicitius invigilet, attentiusque ferveat, paternae vobis exhortationis verba impendimus. Vos itaque, dilectissimi, in quantum humana possibilitas permittit, [Col. 0645A] vitam illius sequentes, et vere filios ejus et haeredes simili vos conversatione probantes, viriliter agite, et confortamini in Domino, et in patientia [potentia] virtutis ejus, documenta sanctarum Scripturarum, quibus haereticorum argumenta destruuntur, et fides sanctae Ecclesiae defenditur contra membra diaboli, quae diversis machinationibus Christianam religionem conantur evertere, mens vestra quotidie meditetur, et ea quae solet libertate in malorum confusione erigatur: eos vero qui in vobis confidunt, et consilium religionis vestrae sequi disponunt, more praedicti Patris vestri suscipite, et de his quae ad salutem eorum pertinere videntur sanctis exhortationibus instruite: ut non solum vestra, sed et vos sequentium circumpositi populi considerantes [Col. 0645B] sancta opera, glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Nos autem ipsum amorem, quem Patri vestro et vobis olim impendimus, donec nostros spiritus rexerit artus, exhibere desideramus, et tanto quidem deinceps majori vos charitate fovebimus, quanto vos in divinis negotiis ferventiores esse probabimus, quibus non solum spirituale, sed et saeculare, si necesse fuerit, auxilium, Deo adjuvante, ministrabimus. Vos igitur omnipotentem Dominum exorate, ut ipse vires et facultates nobis tribuat, quatenus suscepti regiminis importabile pondus possimus tolerare, et sanctam Ecclesiam in statum antiquae religionis reducere. Valete.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri OTTONI Constantiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Instantia nuntiorum tuorum festinanter redire volentium non permisit nos fraternitati tuae quae in Romana synodo constituta sunt seriatim intimare. Haec tamen necessario tibi scribendo fore arbitrati sumus, nos juxta auctoritatem sanctorum Patrum in eadem synodo sententiam dedisse ut hi qui per Simoniacam haeresim, hoc est, interventu pretii, ad aliquem sacrorum ordinum gradum vel officium promoti sunt, nullum in sancta Ecclesia ulterius [Col. 0646A] ministrandi locum habeant. Illi quoque qui Ecclesias datione pecuniae obtinent, omnino eas perdant; nec deinceps vendere vel emere alicui liceat. Sed nec illi qui in crimine fornicationis jacent missas celebrare aut secundum inferiores ordines ministrare altari debeant. Statuimus etiam ut si ipsi contemptores fuerint nostrarum, imo sanctorum Patrum constitutionum, populus nullo modo eorum officia recipiat; ut qui pro amore Dei et officii dignitate non corriguntur, verecundia saeculi et objurgatione populi resipiscant. Studeat igitur fraternitas tua sic se in his nobis cooperatricem exhibere, seu crimina ista de Ecelesiis tuis radicitus evellere, quatenus boni pastoris meritum apud Deum valeas obtinere et Romana Ecclesia de [Col. 0646B] te sicut de bono fratre et studioso cooperatore debeat gaudere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RUSTICO priori et cunctae ejus congregationi de loco qui dicitur Campus Amabilis, in perpetuum.
Nulli fidelium venit in dubium quin sedes apostolica, eo quod princeps et mater omnium Ecclesiarum, [Col. 0646C] omnibus hoc jure et debita sollicitudine Ecclesiis praeesse debeat, ut non solum eas catholicae religionis unitate concludat, sed generaliter ab his quae extrinsecus promoventur, sua auctoritate salvet et muniat. Inter quas tamen complures inveniuntur, quae speciali ac propria commendatione in tutelam ejusdem sedis apostolicae se contulerunt, ut speciali charitate et studio suae matris amplectae securiores et liberiores ab omni infestatione consisterent.
Quas, ut dignum erat, ita in suo sinu Romana suscepit Ecclesia, tantaque protexit undique diligentia, ut omnibus ornamenta praestaret, nonnullis quoque gratiam conferret amplificationis. Cujus rei plurima nobis exempla sanctissimi viri praecessores [Col. 0646D] nostri reliquerunt, qui ante nos in ea, quam diximus, apostolica sede fulgentes pro honore Ecclesiarum Dei et earum exaltatione magis quam pro vita aut salute sua solliciti fuerunt. Novimus enim monasteria plurima et caetera bona ecclesiastica, quae a religiosis viris ad patrocinium et defensionem apostolicae sedis sunt delata, cum summa charitate ab illis suscepta, et privilegio apostolicae defensionis quasi muro munita firmissimo. In qua re quam pie, quam sancte fecerint, et illorum nobis ostendit gloria, et ipsius rei tam fructuosa gratia. Nam cum oratoria in pace et tranquillitate consistunt, et ecclesiastica beneficia pauperes Christi nutriunt, laus Deo digna depromitur, et remedia peccatorum tam vivis quam etiam defunctis pie impenduntur. Unde [Col. 0647A] nos, in eadem apostolica sede non nostris meritis, sed divina locati gratia, oratorium Sancti Salvatoris in Campo Amabili constructum, et cellas ipsi adhaerentes et circum circa adjacentes, sive omnia ad ipsum pertinentia, communi rogatione fratrum in tutelam apostolicae auctoritatis et nostram, successorumque nostrorum, suscepimus defensionem, salva quidem suae matricis Aretinae Ecclesiae debita et canonica reverentia. Volentes ut tam pia collatio fidelium animarum, a quibus idem oratorium fuit incoeptum, et huc usque productum, Deo crescat, et illis eorumque posteris et successoribus ad salutem corporis et animae proficiat. Sic denique ipsum oratorium et praedictum locum cum omnibus cellulis et hospitiis suis, seu universis rebus ad eum pertinentibus [Col. 0647B] in nostram defensionem suscipimus, ut tam illa quae modo habere et tenere videtur, quam quae in antea, Deo largiente, juste acquirere poterit, ubicunque posita fuerint, sub apostolica custodia et tuitione consistant. Primo itaque loco ponimus eremum et oratorium situm in loco qui dicitur Campus Amabilis. Secundo, hospitium ejus, quod dicitur Fons Bonus. Tertio, coenobium quod est constructum in loco qui dicitur Cerritum, qui est infra comitatum Vulternensem, nec non et abbatiam Sanctae Mariae virginis supradicto loco adhaerentem, positam in loco qui dicitur Puliciano. Quarto, in loco qui dicitur Agna. Quinto, in loco qui dicitur Monte et Soci. Sexto, in loco qui dicitur Caliano et Punina. Octavo, in loco qui dicitur in Chio, et ecclesia Sancti Savini. [Col. 0647C] Nono, in loco qui dicitur Fogiano. Sancimus igitur hoc nostro privilegio ut neque rex, imperator dux, comes aut pontifex, aut aliqua persona idem oratorium, aut fratres ibi Deo servientes, ejusque territoria, aut aliqua sibi justo modo aut in antea pertinentia, invadere aut molestare, vel aliquo modo inquietare praesumat, libertatem aut licentiam ecclesiastici juris, quam huc usque habere visisunt, seu quam in antea juste habere poterint, in hac eadem serie confirmamus et perpetuam fore statuimus. Ne quis autem malas consuetudines superinducat, quibus idem oratorium a sua religione turbetur, apostolica auctoritate prohibemus; hoc tamen voluimus et constituimus ut jam dictum oratorium [Col. 0647D] cum cellis suis omni tempore, eo modo atque tenore quo prius inchoatum est, et ad nostra usque tempora perductum, maneat in suo vigore atque stabilitate, scilicet ut semper eremitico tramite, et contemplativae vitae celsitudine perseveret, nec liceat cuiquam aut abbatem ibi ponere, aut coenobium facere, sed semper solitariae vitae locus ipse sit deditus, et firmitate continua dedicatus. Hoc quoque vestra charitate rogante, ut hic apostolicae sedis privilegio adnectimus, et si quando opportunum fuerit aliquem ex vestra congregatione in ecclesiasticos gradus ordinari, et episcopus, ad cujus parochiam pertinet jam dictum oratorium Sancti Salvatoris, seu aliqua ex ecclesiis vel cellis vestris in antea pertinebit, Simoniaca haeresi fuerit depravatus, [Col. 0648A] ut rite et canonice episcopale non possit implere officium, tunc libera facultas ac licentia pateat vobis adire catholicum et bene viventem episcopum ubicunque in vestra vel proxima provincia inveniri poterit, ut ab ipso in ecclesiasticis gradibus et officiis ordinari et consecrari ex vestra congregatione, qui dignus est possit. Sacris enim canonibus et bonis omnino congruit moribus, ut sicut hi qui ordinandi sunt, bonae vitae erectaeque scientiae existere debent, sic, juxta Apostoli sententiam, illi qui manus ordinandis imponunt, irreprehensibiles et absque crimine inveniantur. Si quis autem temerario ausu et in incorrigibili temeritate, quod fieri non credimus, contra hujus nostrae apostolicae auctoritatis et confirmationis seriem agere tentaverit, [Col. 0648B] sciat se auctoritate apostolorum Petri et Pauli districtae animadversionis sententiam subiturum. Qui vero custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam et vitam aeternam a Domino Deo consequi mereatur.
Datum Romae XIII Kal. Aprilis per manus Petri, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis archibibliothecarii, anno primo pontificatus Gregorii VII papae, anno videlicet Dominicae Incarnationis millesimo septuagesimo quarto, indictione tertia decima.
GREGORIUS, servus servorum Dei.
Notum omnibus fieri volumus quod reverendissimus Lambertus civitatis Bononiensis episcopus Romam veniens visitare apostolorum limina, ostendit nobis munimina et investitiones factas ab antecessoribus nostris, id est Agapito, et Pelagio, et Gregorio, Dialogo et Formoso apostolicis de rebus suae Ecclesiae. Proinde inclinati precibus ejus concedimus atque confirmamus suae ecclesiae, salvo in omnibus jure et Romanae ecclesiae privilegio, monasterium S. Michaelis archangeli positum in fundo paterno cum omnibus rebus et pertinentiis suis, atque concedimus curtem de Brento, cum servis et [Col. 0648D] ancillis, et cum omnibus suis pertinentiis. Seu donamus monasterium S. Mariae, situm in Massa quae vocatur monte Pulense, quam Joanninus imperator tradidit Bononiensi Ecclesiae cum curte ibique tenente, quaeque nominatur Aurelia, cum montibus, qui in circuitu praefati monasterii positi sunt, et curtem aliam, quae vocatur Bombiania cum casulibus et pertinentiis suis et montem, qui vocatur Cavallorum, et concedimus portum, qui cognominatur Galliona, cum ripatico, et teloneo, et paludibus, et piscariis, et silvis, et cum omnibus rebus quae ad ipsum pertinere dignoscuntur, et duas curtes, et unam, quae nominatur curtis Major, et aliam, quae dicitur Minor, posita infra plebem, quae dicitur Boida. Insuper et damus monasterium S. Anastasii fundatum [Col. 0649A] in fundo Petriculo cum portu, et teloneo, et ripatico, cum silvis et venationibus, cum paludibus et cum omnibus, quae ad curtem, quae vocatur Petriculo, et ad praefatum monasterium pertinere videntur: nec non et curtem, quae vocatur Cellula juxta flumen, quod vocatur Savena, cum olivetis, vineis, campis, silvis, famulis, colonis, et cum omnibus sibi pertinentibus, et ibique non longe fundum Venetiae integrum, quod sociorum vocatur, pertinentem ad ipsam curtem, atque curtem in Panigale, quae continet in se tres fundos terrarum, et vinearum, quae hoc nomine vocantur Candidatis, Pulosia et Grisintilli, et monasterium S. Prosperi situm in supradicto loco, qui vocatur Panigale, et curtem, quae dicitur Cumo cum omnibus suis pertinentiis; [Col. 0649B] et monasterium S. Martini in Pojo cum curte, et omnibus sibi pertinentibus; et monasterium S. Petri in Strata; et monasterium S. Mariae in Strata cum omnibus suis pertinentiis; et monasterium S. Petri cum curte, quae vocatur Nurisatico, et omnibus suis rebus; et monasterium S. Martini in Casalichio cum omnibus suis pertinentiis. Atque donamus fraternitati tuae portam in civitate Bononiae, quae communi nomine dicitur S. Petri, et stratam quae nominatur Salaria cum stratico, et cum omni redditu, quem antiquitus persolvere solent ipsi homines, qui per praenominatas stratas ire, vel redire soliti sunt. Commonemus quoque ut, statuto tempore, praefatum redditum absque negligentia persolvere studeant et [Col. 0649C] monasterium S. Mariae, quae nominatur Major, cum omnibus suis pertinentiis, cum casa salariata infra civitatem Bononiae, quae est juris ipsius monasterii, et monasterium S. Columbani confessoris cum omnibus suis rebus; et monasterium SS. martyrum Gervasii et Protasii cum omnibus suis rebus; et monasterium S. Thomae apostoli situm ante portam S. Petri cum omnibus suis rebus; et monasterium S. Joannis evangelistae fundatum in monte, qui vocatur Oliveti, cum omnibus suis pertinentiis. Similiter concedimus monasterium S. Stephani, quod vocatur Hierusalem, et quod D. Petronius aedificavit ad usum ejusdem ecclesiae et cum mercato S. Joannis Baptistae ibique tenente. Seu confirmamus, atque stabilimus curtem quae nominatur Milonis, [Col. 0649D] cum portu, et ripatico, et teloneo, et mercato, et silvis, et venationibus, et cum paludibus, et piscationibus, et cum servis, et ancillis, et cum omnibus ad se pertinentibus. Similiter concedimus cuncta praedia, et possessiones monasteria videlicet, et plebes, et ecclesias baptismales, castella, villas, abbates, monachos, presbyteros, diaconos, clericos, litteratos et illitteratos, servos et ancillas Dei, atque diaconissas, famulos utriusque sexus. et homines omnes super terram praedictae Ecclesiae Bonomensis residentes, ut in tua tuorumque successorum sint potestate, et defensione infra terminos, et confinia episcopatus Bononiensis, sicut esca flumine, quod dicitur Gaibana, et rivus qui Sablosolus [Col. 0650A] vocatur, et strata, quae Ungarista dicitur atque ad Stalogalam, et locus, qui vocatur Culce, et fluvius, qui dicitur Leo, et alius, qui vocatur Mazza. Similiter concedimus praefatae Ecclesiae curtem, quae dicitur Maxamaticum cum rebus, et possessionibus, cunctisque pertinentiis. Haec omnia, quae superius leguntur, quae praefata Ecclesia nunc juste tenet, vel deinceps acquisitura est, tam tibi quam cunctis qui in eo, quo es ordine, loco successerint, vel eis, quorum interesse potuerit, in perpetuum reservanda decernimus.
Datum X Kal. Aprilis per manum S. R. E. presbyteri cardin. ac bibliothecarii, an. primo pontificatus D. Gregorii VII papae, anno 1073, indict. XI.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus abbatibus et praelatis tam monachorum quam et canonicorum per Gallias constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Fraternitatem vestram, dilectissimi fratres, latere minime credimus quasdam ecclesiarum vestrarum beato Petro et nobis annuos census persolvere ex praecedentium Patrum institutionibus debere. Sed [Col. 0650C] quia quidam vestrum, partim negligentia, partim vero tenaci induratione haec hactenus minus plene quam oporteret egerunt, hos ut emendari et debita solvere studeant, omnes autem ut apostolico praecepto cui vectigal vectigal, cui tributum tributum obtemperetis commonemus. Unusquisque enim non quod suum est, sed quod alterius est quaerat; quoniam si digne redarguitur qui, prout oportet, propria non largitur, qua sententia dignus est qui nec aliena rapere nec debita metuit retinere, dicente Domino: Quae vultis ut faciant vobis, haec facite et vos illis; et: Quod tibi non vis, alii non feceris? Nunc igitur quia dilectum filium nostrum Hugonem Diensem episcopum ob ecclesiasticae utilitatis diversa negotia in Gallias vices nostras exsecuturum mittimus, [Col. 0650D] et quia nemini potius credere debemus, quem in omnibus a nobis sibi injunctis fideliter egisse comperimus, quae nobis ex ecclesiis vestris specialiter debetis vos illi ad nos perferenda persolvere ac de retentis satisfacere jubemus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Matisconensis Ecclesiae salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta sit erga vos et locum vestrum apostolicae [Col. 0651A] sedis benevolentia, ex amore quem in episcopum ( Landricum ) vestrum habemus cognoscere datur, qui episcopalis officii benedictionem et dignitatem per impositionem manuum nostrarum, auctore Deo, suscepisse dignoscitur. Caeterum, ut ordinationis suae certa demonstrare possit indicia, sicut oportere cognovimus, cum litteris nostris et apostolico sigillo eum ad vos remisimus, admonentes vos et apostolica auctoritate praecipientes, ut eum omni dilectione et gaudio recipientes unanimiter honoretis, et reverentiam quae patri debetur et episcopo, fideli obedientia ac devota subjectione sibi exhibeatis, attendentes Dominica verba: Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit, me spernit (Luc. X. 16) . Tanto enim laetioribus animis hunc suscipere, venerari, timere [Col. 0651B] debetis, ac diligere, quantum eum ab omni Simoniaca ambitione purum et incontaminatum, nec aliunde quam per ostium ad custodiam animarum vestrarum in Ecclesiam introisse, et episcopalis vigilantiae speculam constat ascendisse. Proinde nos multum vobis congaudentes rogamus et admonemus dilectionem vestram, quatenus ad regendam sibi commissam Ecclesiam, ejusque jura conservanda, et ubi opus fuerit recuperanda, quantum valetis, consilium sibi et adjutorium praebeatis, et in omnibus quae ad Christianam religionem pertinent, ejus admonitionibus acquiescatis, scientes sibi ac vobis, et Ecclesiae, cujus in Christo spiritales filii estis, apostolica suffragia, quantum, Deo praestante, possumus, [Col. 0651C] ad libertatem fidei vestrae et nostram, profectumque salutis, ubique prompta atque parata fore.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis canonicis Sancti Hilarii Pictaviensis salutem et apostolicam benedictionem.
Igitur ob reverentiam beati Hilarii confessoris, cujus corpus in eadem ecclesia requiescit, cujusque doctrinae splendor non solum de Gallicanis partibus erroris tenebras expulit, verum etiam universali refulgens lumen contulit Ecclesiae, inclinati vestris [Col. 0651D] precibus, praefatam beati Hilarii ecclesiam a Francorum regibus et Aquitaniae principibus constructam, eorumque praediis ac donis ditatam, in protectione ac tuitione sedis apostolicae specialiter suscipimus, hujus privilegium auctoritatis nostrae decreto indulgentes. Deinde statuimus ut quaecunque bona praefata beati Hilarii ecclesia ex donatione praedictorum regum et principum juste possidet, sive in futurum justis modis poterit adipisci, vobis perenni tempore et sine inquietudine aliqua illibata permaneant, adjicientes ne quisquam deinceps archiepiscopus aut episcopus beati Hilarii ecclesiam, aut ipsius canonicos aut clericos excommunicare aut interdicere praesumat, sed omnis eorum causa gravior [Col. 0652A] ex apostolicae sedis judicio pendeat. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium sive basilicarum, ordinationes canonicorum et clericorum, a quocunque malueritis catholico suscipiatis antistite. Ad hoc adjicimus ut eadem beati Hilarii ecclesia soli Romanae Ecclesiae subdita permaneat, et de tanta semper libertate atque auctoritate gaudeat. Ad indicium autem perceptae hujus a Romana Ecclesia libertatis per annos singulos unam auri unciam Lateranensi palatio persolvat. Si quis autem archiepiscopus, episcopus, aut quaelibet persona hujus nostri privilegii paginam agnoscens, contra eam temere venire praesumpserit, si quae male facta fuerint non emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere [Col. 0652B] de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, et in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem illi loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeterna pacis inveniant.
Datum Laterani X Kal. Maii, per manum Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, primo anno pontificatus domini Gregorii VII papae, indictione XI.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio THEODERICO abbati monasterii Sancti Petri Sanctique Huberti Andaginensis, in Arduenna constituti, suisque successoribus regulariter ibidem canonice intrantibus in perpetuum.
Nulli fidelium est in dubio quin sedes apostolica, eo quod universalis mater et omnium Ecclesiarum princeps est, omnibus his jure ac debita sollicitudine praeesse debeat, ut non eas catholicae religionis unitate concludat, sed generali circumspectione etiam ab his quae extrinsecus promoventur pro sua auctoritate salvet et muniat: inter quas tamen cum plures inveniantur, quae speciali et propria commendatione [Col. 0652D] in tutelam ejusdem sedis apostolicae se contulerunt, ut speciali charitate et studio suae matris amplexae usquequaque securiores et liberiores ab omni infestatione consisterent, quas, ut dignum erat, ita Romana suscepit Ecclesia, tantaque protexit undique diligentia, ut omnibus munimenta praesidii, nonnullis quoque gratiam conferret augendi. Cujus rei plurima nobis exempla sanctissimi viri reliquerunt, qui ante nos in illa, quam diximus, apostolica sede fulgentes, pro honore Ecclesiarum Dei et exaltatione earum magis quam pro vita aut salute sua solliciti fuerunt. Suscipientes monasteria et venerabilia loca in patrocinium apostolicae defensionis, et confirmantes ea propriis privilegiis, quatenus ex quotidiana tranquillitate [Col. 0653A] ardentius in devotione divinae servitutis et in omni bono proficerent. Qua in re quam pie, quam sancte fecerunt, et illorum nobis ostendit gloria, et ipsius rei tam fructuosa gratia. Nam cum oratoria in pace et tranquillitate consistant, et ecclesiastica beneficia pauperes Christi nutriant; cum vero laus Deo digne promitur, et remedia peccatorum tam vivis quam defunctis impenduntur. Unde nos in eadem sede apostolica, non nostris meritis, sed divina locati gratia, suscepti officii debitum considerantes, praefatum monasterium, cui tu, dilecte fili et praenominate abba, praeesse dignosceris, tuo rogatu in tutelam apostolicae sedis et nostram et successorum nostrorum defensionem suscepimus, confirmantesque et corroborantes sibi per praesentis paginam privilegii, [Col. 0653B] ecclesiam Sanctae Mariae super Axonam sitam, et ecclesiam S. Sulpitii super Mosam, caeterasque possessiones tam in villis quam castellis, caeterisque ecclesiis et terris cultis aut incultis, seu in omnibus rebus mobilibus et immobilibus, quas nunc jure possidet, aut in posterum, Deo miserante, acquiret, quatenus omnia ad communem utilitatem fratrum inibi Deo famulantium sub tuo tuorumque successorum regimine et congrua dispensatione semper inconvulsa illibataque permaneant. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscentes, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate [Col. 0653C] cognoscat, et nisi vel ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Dei Domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem justa servantibus eidem loco, pax Domini nostri Jesu Christi, ut hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Subscripsit autem manu propria domnus papa: Miserationes tuae, Domine, super omnia opera tua. Bene valete.
Datum Lateranis in Kalendis Maii, per manus Petri S. R. E. presbyteri cardinalis et bibliothecarii anno primo pontificatus domni Gregorii VII papae, indictione [Col. 0653D] undecima.
GREGORIUS, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam dilecto filio STEPHANO, vicecomiti Tierneo, ejusque fratribus regularem vitam professuris, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam religiosam vitam instituentes apostolico oportet uti judicio et consilio, ne quidam post suum proprium sentire abeuntes. cum temeritate et inexpertis [Col. 0654A] viribus aggrediantur poenitentiae iter, quod non possint perficere, ac deficiant in eo, ita ut a proposito resilire cogantur, ad confusionem et injuriam ordinis ecclesiastici. Nos vero cognito, quod apud venerabilem fratrem nostrum Milonem archiepiscopum Beneventanum cum frequentatione filiorum et fratrum nostrorum Benedictinensium de Calabria virtutis tirocinium sine habitu posueris, et sumpto de solido tui desiderii fervore experimento, per quatuor annos in aula pontificali sanctissimi Patris bonae memoriae Alexandri divina providentia papae hujus nominis secundi praedecessoris nostri, dum coram ipso beatissimo pontifice archidiaconum cardinalem ageremus: cum tuis viribus a natura delicatis diffideremus, non tam cito manus super [Col. 0654B] te imposuimus (I Tim. V, 22) , sicut nos cum Timotheo docuit Apostolus, ad cujus tumbam consistimus. Verum cum indesinenter ac indeficienter a sancta sede, in qua sedemus, licet indigni et inviti, postules potestatem auspiscandi conceptum ordinem monasticum juxta regulam B. Benedicti, quam diu exspertus es inter fratres de Calabria. Nos nolentes exstinguere spiritum, eo promptius ac benignius inclinati nunc tibi concedimus et annuimus, quo majori Spiritus sancti flamma accensi desideramus agrum Dominicum tam sanctis virtutum seminariis ditari. Benedicat ergo tibi Dominus corona justitiae, mons sanctus; asciscat te tuosque futuros bonae vitae sodales in filios aeternus Pater; recipiat vos in fratres aeternus Filius, et porrigat tibi latus apertum, [Col. 0654C] in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae reconditi; accendat in te tuisque aeternus Spiritus sanctus ignem sui amoris et flammam aeternae charitatis; tuque, tuique in ingressu per professionem et in egressu per mortem benedicantur a Deo virtutum ex alto, qui coepit in te opus bonum perficiat, solidetque, confirmet illud et corroboret amodo et usque in sempiternum; concedat tibi sanctum angelum suum de coelis, quorum sanctorum vitam proponis imitari, ipsorum patrociniis confortare. Adducantur tibi socii innumeri, sicut stellae coeli, quae prae multitudine numerari non possunt; sint docibiles Dei in solatium mortalis tuae peregrinationis. De plenitudine itaque potestatis decernimus, [Col. 0654D] ut nulli omnino hominum liceat quae postmodum electurus es loca tuae poenitentiae temere perturbare, seu quibuslibet vexationibus te aut tuos aggravare, sed nec fatigare. Si quae igitur saecularis aut ecclesiastica persona contra hanc nostrae ordinationis praesentis paginam venire tentaverit, sciat se ream pro perpetrata iniquitate (quia nullo medio vos volumus ad sanctam sedem pertinere) ipsoque suo attentatu indigno privari omni honoris sui dignitate, et divino subjacere maledicto. Agri quos colueritis, sint agri primitiarum; beatus Pater Benedictus benedictiones pro te impetret in spiritualibus et temporalibus. Confortare et esto robustus in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Amen
Datum Romae in praesentia charissimae filiae Agnetis [Col. 0655A] Augustae imperatricis, et sex fratrum nostrorum cardinalium, Kalendis Maii, pontificatus nostri anno primo.
Gregorius servus servorum Dei. Ottoni Constantiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.
Perlatum est ad nos de fraternitate tua quod satis invitus et moestus audivi, quodque si vel de extremo Christianae plebis membro ad audientiam nostram deferretur, severiore districtioris disciplinae [Col. 0655B] censura esset procul dubio castigandum. Cum enim apostolica auctoritate et veridicis sanctorum Patrum sententiis incitati, ad eliminandam Simoniacam haeresim et praecipiendam clericorum castitatem, pro nostri officii debito exarsimus; Moguntino venerabili archiepiscopo confratri nostro, cui plures et late dispersi suffraganei sunt, hoc obedientiae munus injunximus ut tam per se quam per coadjutores suos hoc Romanae Ecclesiae decretum universo clero studiosius inculcaret, et inviolabiliter tenendum proponeret; tibi quoque, cui plurimus Constantiensis episcopii clerus et populus amplissime dilatatus, ob eamdem causam speciales litteras cudere, bulla nostra impressas, collibuit, quarum fultus auctoritate tutius animosiusque praeceptis nostris obtemperares, [Col. 0655C] et de sanctuario Domini Simoniacam haeresim et foedam libidinosae contagionis pollutionem expelleres. Apostolica namque B. Pauli praepollet auctoritas, qua fornicatores et adulteros cum caeteteris sceleratis connumerans, diffinitam suae jussionis sententiam subjicit, cum ejusmodi nec cibum capere. Praeterea universus Ecclesiae catholicae coetus, aut virgines sunt, aut continentes, aut conjuges; quicunque ergo extra hos tres ordines reperitur, inter filios Ecclesiae, sive intra Christianae religionis limites non numeratur: unde, et nos, si vel extremum laicum pellicatui adhaerentem liquido cognoverimus, hunc velut praecisum membrum a corpore Dominico, a sacramentis altaris, donec poeniteat, arcemus: quomodo ergo sanctorum sacramenrorum [Col. 0655D] distributor vel minister esse debet, qui nulla ratione potest esse vel particeps? Sed illa beati papae Leonis nos impulit auctoritas, qui subdiaconis ineundi conjugii licentiam prorsus abstulit. Quod decretum S. Leonis posteriores sanctae Romanae Ecclesiae pontifices, maxime doctor eximius Gregorius, ita pro lege sanxerunt, ut deinceps his ordinibus ecclesiasticis, sacerdotibus, levitis et subdiaconis vincula conjugalia omnino sint prohibita. Cum autem haec omnia tibi observanda, pastorali providentia transmitteremus; tu, non sursum cor, sed deorsum in terra ponens, praedictis ordinibus frena libidinis (sicut accepimus) laxasti; ut qui mulierculis se junxerunt, in flagitio persisterent, et [Col. 0656A] qui necdum duxerunt tua interdicta non timerent. O impudentiam! o audaciam singularem! Videlicet episcopum sedis apostolicae decreta contemnere, praecepta sanctorum Patrum convellere, imo vero praeceptis contraria ac fidei Christianae repugnantia de sacratiore loco, et de cathedra pontificali subjectis ingerere. Quapropter tibi apostolica auctoritate praecipimus, ut ad proximam synodum nostram (prima) proximae (quadragesimae) hebdomada te praesentem exhibeas; tam de hac inobedientia et sedis apostolicae contemptu, quam de omnibus quae tibi objiciuntur canonice responsurus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clericis et laicis majoribus et minoribus, in Constantiensi episcopatu consistentibus, Christianam legem diligentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Misimus fratri nostro, episcopo vestro, Ottoni litteras exhortatorias, per quas pro nostri necessitate officii apostolica auctoritate injunximus illi ut Simoniacam haeresim de Ecclesia penitus sua excluderet, et castitatem clericorum studiose praedicandam susciperet, et firmiter tenendam episcopali vigilantia inculcaret. Nam sic eam nobis evangelicae et apostolicae litterae, authenticarum synodorum [Col. 0656C] decreta, et eximiorum doctorum praecepta insinuant, ut eam dissimulare et negligere sine magno animae nostrae et populi Christiani detrimento non possimus. Sed episcopus vester, ut nobis relatum est, quae paterne suaseramus, perficere non curavit: et ut non solum inobedientiae, verum etiam rebellionis offensam contraheret, quemadmodum accepimus, palam clericis suis jussioni nostrae, imo beati Petri, omnino contraria permisit; ita ut qui mulierculas habuerant, retinerent et qui non habebant, illicita temeritate subintroducerent. Quod, ut audivimus, moleste forentes, secundam ei scripsimus epistolam, indignationis ei nostrae motus ostendentes, et idem praeceptum iterato acrius inculcantes: tum etiam ipsum ad synodum Romanam, quae prima proximae [Col. 0656D] Quadragesimae hebdomada futura est, advocavimus ut pro se rationem reddat, et inobedientiae causas, si rationabiles habuerit, in audientiam totius conventus exponat. Hoc ideo, fratres charissimi, vobis innotescimus ut animae vestrae saluti consulamus. Si enim beato Petro et sanctae sedi apostolicae fronte aperta repugnans et contumax esse voluerit, liquido manifestum est quod qui matrem vel patrem inhonorat, nullam a fidelibus patris et matris jure obedientiam exigere aut quaerere debeat. Indignum est enim ut qui magistro detrectat subesse, magister auditoribus postulet praeesse. Quapropter omnibus, sicut praediximus, majoribus atque minoribus Deo et beato Petro adhaerentibus, apostolica [Col. 0657A] auctoritate praecipimus, si in obduratione sua persistere voluerit, nullam ei obedientiae reverentiam exhibeatis, neque id animae vestrae perniciem esse putetis. Nam si, ut toties jam praediximus, praeceptis apostolicis voluerit esse contrarius, ab omni illius subjectionis jugo beati Petri auctoritate absolvimus ita universos, ut cum sacramenti obligatione quilibet ei fuerit obstrictus, quandiu Deo omnipotenti et sedi apostolicae rebellis exstiterit, nulla ei fidelitatis exhibitione fiat obnoxius. Non enim cuilibet personae contra Creatorem suum, qui cunctis praeponendus est, aliquis debet obedire; sed debemus contra Deum superbienti resistere, ut saltem hac necessitate coactus ad viam justitiae addiscat redire. Quanti enim periculi, quantaeque a Christiana [Col. 0657B] lege sit alienationis obedientiam, maxime apostolicae sedi, non exhibere ex dictis beati Samuelis prophetae potestis cognoscere, quae sanctissimus papa Gregorius in ultimo libro Moralium procuravit exponere. Ut ea autem sint vobis in promptu, scripta transmisimus; quatenus indubitanter sciatis, nos vobis novam non dicere, sed antiquam sanctorum Patrum doctrinam propalare. Hinc Samuel ait: Melior est obedientia quam victima, et auscultare magis quam offerre adipem arietum (I Reg. XV, 22) ; quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere; obedientia quippe victimis jure praeponitur, quia per victimas aliena caro, per obedientiam vero propria voluntas mactatur. Tanto igitur quisque Deum citius [Col. 0657C] placat, quanto ante ejus oculos, repressa arbitrii sui superbia, gladio praecepti se immolat. Quo contra ariolandi peccatum inobedientia dicitur, ut quanta sit virtus obedientiae demonstretur. Ex adverso igitur melius ostenditur, quid de ejus laude sentiatur; si enim ariolandi peccatum est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere, sola obedientia est, quae fidei meritum possidet; sine qua quisque convincitur infidelis, etsi fidelis esse videatur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus [Col. 0657D] clericis et laicis in regno Teutonicorum constitutis salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus quod quidam episcoporum apud vos commorantium, aut sacerdotes, et diaconi, et subdiaconi mulieribus commisceantur aut consentiant aut negligant. His praecipimus vos nullo modo obedire, vel illorum praeceptis consentire, sicut ipsi apostolicae sedis praeceptis non obediunt neque auctoritati sanctorum Patrum consentiunt. Testante divina Scriptura facientes et consentientes par poena complectitur (Rom. I, 32) . Sciunt namque archiepiscopi et episcopi terrae vestrae, quod omnibus fidelibus notum esse debet, quoniam in sacris canonibus prohibitum est ut hi qui per Simoniacam haeresim, hoc est interventu pretii, ad aliquem sactorum [Col. 0658A] ordinum gradum vel officium promoti sunt, nullum in sancta Ecclesia ulterius ministrandi locum habeant, nec illi qui in crimine fornicationis jacent missas celebrare, aut secundum inferiorem ordinem ministrare altari debeant. Et infra: Quapropter ad omnes de quorum fide et devotione confidimus nunc convertimur, rogantes vos et apostolica auctoritate commonentes ut quidquid episcopi dehinc loquantur aut taceant, vos officium eorum quos aut Simoniace promotos et ordinatos, aut in crimine fornicationis jacentes cognoveritis, nullatenus recipiatis.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus sanctae Dei Belvacensis Ecclesiae filiis benedictionem apostolicae sedis.
Quoniam audivimus vos perfecte redintegratos cum dilectissimo filio et coepiscopo nostro patre vestro Widone, gaudemus et ne quid scissurae ulterius fiat petimus et interdicimus. Sciatis etiam quoniam quidquid cum Lanzelino gestum est, nostra voluntate gestum est (Vide GREGOR. VII, lib. II, epist. 5) , multum renitente et reclamante domino filio et coepiscopo Widone, etiam aliquid gravius et acerbius in nos obloqui praesumente. Sed Ecclesiae vestrae nobis commissae commodo prospicientes, et excommunicationem a se factam rumpentes, quae inconsultius [Col. 0658C] acta fuerat, eumdem coepiscopum nostrum absolvimus, et militi pro quo vobis et Ecclesiae vestrae et patri vestro minus fidelis erat redonavimus. Unde obnixe petimus et praecipimus ne super hoc minus benevoli coepiscopo nostro Patri vestro fueritis. Veritatem enim loquor vobis, quoniam nec voluit nec consensit. Valete, filii mei.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis sanctae catholicae atque apostolicae Ecclesiae [Col. 0658D] filiis vel maxime tamen in eis Alpinis gentibus, salutem charissimam cum benedictione apostolica.
Quidquid divinis testimoniis roboratur humanis non indiget ut roboretur. Heribertus Coloniensis archiepiscopus sanctissimae vitae meritis inter sanctorum agmina in coelesti numerari aula promeruit. Quod asseruerant, et dum vixit in hoc saeculo, factae per eum virtutes et posteaquam illuc translatus et signa subsecuta. Vitam ejus stylo traditam vidimus in qua magnam ejus sanctitatem didicimus; annuente igitur Domino, auctoritate apostolica nobis divinitus tradita, jubemus illum amodo inter sanctos connumerari, et in confessorum catalogo scribi, atque ab omnibus ut sanctissimum in suo natalitio celebrari. Condignum enim videtur ut quem Deus Pater [Col. 0659A] honoravit in coelis, a nobis ejusdem servis honoretur etiam in terris.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto fratri in Christo Alamno Pataviensi episcopo, [Col. 0659B] et per eum ecclesiae quam in territorio ejusdem civitatis in portu Oeni fluminis construxit, et in honore Sanctae Trinitatis, et passionis Domini nostri Jesu Christi, et sanctorum Andreae apostoli, Pantaleonis martyris et sancti Nicolai confessoris, consecravit in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini religiosis desideriis et petitionibus ea benignitate et pietatis studio condescendere effectumque praebere, ut, dum spiritualis auctoritas officii sui debitum peragit, dum fidelium statuta roborando venerabilibus locis praesidium defensionis impendit, hic affectus supernae retributionis lucretur incrementum, quod in praestando beneficio non minor fuit charitas quam pietas. Hoc enim et bonorum studiis spe proficiendi [Col. 0659C] augmentum tribuit et opus proprium fructu perfectionis Deo acceptabile reddit. Itaque, dilecte frater, charissima sancti Petri filia imperatrice Agnete semper augusta indicante nobis, te in suburbio civitatis tuae juxta portum praedicti fluminis Oeni ad communem et regularem vitam ecclesiam construxisse, et ut eam, juxta propositum tuae devotionis, constitutionis apostolicae privilegiis confirmaremus, tum ipsa pro te sancto Desiderio postulante, tanto promptius utriusque voluntati annuendum esse judicavimus quanto et tua vota justa esse certius intelligimus, et illius desideria divino accensa Spiritu ubique prosperari cupimus. Concedentes igitur tibi et praefatae ecclesiae hujus nostri apostolici decreti [auctoritate], qui vel nunc [Col. 0659D] in eadem ecclesia sunt ordinati, vel aliquo postea in tempore fuerint ordinandi, sub communi semper vita et claustrali conversatione consistant. Ad quorum communem usum confirmamus, et incommutabiliter tenenda determinamus, determinate quidem, et ea quae praenominata imperatrix Augusta remedio animae suae donavit, videlicet nonam partam omnium, quae ad Persenburg ad manus suas culta redduntur et ea quae tu ipse per manum advocati tui Remberti illuc tradidisti, scilicet antesignatum portum praedicti fluminis Oeni, cum omni utilitate sua gratis quidem transponendis, qui causa orationis vadunt. Insuper duas curtes Senftling, et [Col. 0660A] Neunhoven cum omnibus pertinentiis, et unam hofsacham, quam Egeno ad usum episcopi dedit, et unum mansum et dimidium ad Stainfelde, et tres hofsachas in loco qui dicitur Alburch, et decimationem ejus villae cum uno manso, et unam curtem Enzenwis cum Genezeo et omni utilitate, et tres hofsachas de Euchendorf cum omni utilitate. Ad Richestorf unum mansum, et unum molendinum, ecclesiam unam quae dicitur Aitenbach cum omni utilitate quae ad ipsam pertinebat, et unam decimationem in parochia Huttarn, et unam hofsacham ad Ousta cum caeteris bonis illuc pertinentibus, et ad Alnkoven unum mansum cum decimatione ejusdem ecclesiae, ad Rustam decimationem, ad Leuben unam vineam, ad Mautarn unum mansum, [Col. 0660B] ad Wachawe duas vineas, ad Schenenbohel duas, ad Aschach duas et tres sagenas, unam Pataviae, et aliam Sebach, tertiam Mathsee, pro vestitu autem XXIV, lib. X de navibus, VI de Golderbert, IV de Evirding, III de censu Mathsee, I de Aufhoven, et molendinum in eodem loco. Unam hofsacham ad Richerstorf, I Peringen, Aunchirchen et Altheim cum omnibus pertinentiis suis; I Gerichwis, I Heiming, unam decimationem Ruebrechtshoven, duas vineas Liumating, unam ecclesiam cum decimatione Grieschirchen, et I hofsacham, Kaltenpach, decimationem in rure Beugen, item decimationem Gumtis. Haec, inquam, omnia, et quaecunque etiam innominata bona eidem ecclesiae vel nunc juste collata sunt, vel in posterum Deo disponente conferenda [Col. 0660C] eo tenore, et auctoritate ad communem usum fratrum ibidem Deo famulantium decernimus et corroboramus ut communem et regularem vitam ducentes, nihil de bonis ecclesiae propriae et singulariter sibi vindicent. Si quis vero imperatorum, regum, sacerdotum, clericorum, judicum, ac religiosarum personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque dignitate careat reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis [Col. 0660D] autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
Datum Romae per manus Petri presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, IX Kalend. Aprilis, anno II pontificatus domni Gregorii septimi, indictione XIII.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LIPRANDO [Col. 0661A] sacerdoti salutem et apostolicam benedictionem.
Si sanctorum memoriam veneramur, de quorum legimus morte et abscisione membrorum, si patientiam laudamus eorum, quos a Christi fide gladius nec ulla poena divisit, tu quoque, absciso naso et auribus pro Christi nomine, laudabilior es, qui ad eam gratiam pertingere meruisti quae ab omnibus desideranda est, qua a sanctis, si perseveraveris in finem, non discrepas. Integritas quidem corporis tui diminuta est, sed interior homo, qui renovatur de die in diem, magnum sanctitatis suscepit incrementum: forma visibilis turpior, sed imago Dei, quae est forma justitiae, facta est in diminutione jucundior, in turpitudine pulchrior. Unde in Canticis canticorum gloriatur [Col. 0661B] Ecclesia dicens: «Nigra sum, filiae Hierusalem.» Quod si interior species nihil passa est detrimenti, iis abscisionibus non est abscisum a te sacerdotale officium, quod proprium est sanctitatis, et non tantum consideratur in integritate membrorum quam in integritate virtutum. Unde imperator Constantinus Hierosolymitani episcopi cujusdam oculum pro nomine Christi erutum saepe osculabatur, et exemplo Patrum atque documento majorum didicimus non auferri sacrum officium martyribus pro hujusmodi caesura membrorum. Proinde martyr Christi, confortare in Domino, magis credas in te nunc esse presbyteratus officium, quod prius olei unctione, nunc vero tibi est sanguinis tinctione commissum; et quanto minus habes quod possit auferri, [Col. 0661C] tanto minus timeas praedicare quae recta sunt, seminare quae centuplicata reddentur. Scimus quidem te ab inimicis sanctae Ecclesiae semper inimicari atque affligi: sed tu ne eos timeas, neque perterrearis, quia nos tam te quam tua omnia sub nostra et sub apostolicae sedis tutela cum magna charitate tenemus, et si in aliquibus tibi necessarium fuerit, apostolicam sedem appellare concedimus, et si ad nos et ad sedem nostram veneris, cum gaudio et magno honore suscipere parati sumus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio HUGONI abbati monasterii sanctorum apostolorum Petri et Pauli, constructi in loco qui dicitur Cluniacus suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis [Col. 0662A] sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis, quantum Deo donante possumus, subvenire debeamus, praecipue tamen de venerabilium locorum stabilitate pro debito honore summae et apostolicae sedis, cui speciali jure adhaerent, quantum ex divino adjutorio possibilitas datur, nobis pensandum et laborandum esse perpendimus. Proinde juxta petitionem tuam praefato monasterio cui tu praeesse dignosceris, cum capellis circumjacentibus, videlicet Sanctae Mariae, Sancti Maioli et Sancti Odilonis, hujusmodi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes nullum regum vel imperatorum, antistitum, nullum quemcunque [Col. 0662B] dignitate praeditum, vel quemquam alium audere de his quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt vel in futurum, Domino miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre, sive suis usibus applicare, vel aliis, quasi propriis de causis, pro suae avaritiae excusatione concedere. Sed cuncta quae ibi oblata sunt vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine aliqua volumus possideri; eorum quidem usibus pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt modis omnibus profutura. Nominatim etiam confirmantes eidem monasterio Cluniacensi in comitatu Matisconensi cellam in [Col. 0662C] honore sancti Martini, et ecclesiam juxta positam in honore sancti Joannis cum omnibus suis appendiciis Cavinias villam cum ecclesia, et villam Solestriacum cum ecclesia, et Sactiolam cum ecclesia, Galliniacum cum ecclesia, Rufiacum cum ecclesia, Masiliam Bargiserenam villam cum ecclesia, Clarmanum cum ecclesia, Curtirias villam, Paronam cum ecclesia, Arpogiacum cum ecclesia, Darboniacum cum ecclesia, Betorniacum cum ecclesia, et ecclesiam Sanctae Columbae, Verreriam et Berguliensem villas, ecclesiam Sancti Laurentii, Castrum Lordonum Blanuscum, Costam cum ecclesia, Laisiacum cum ecclesia, monasterium Charum Locum cum omnibus ad se pertinentibus, cellam Regniacum cum omnibus sibi pertinentibus, ecclesiam Sancti Victoris [Col. 0662D] cum omnibus sibi pertinentibus, cellam quoque Sancti Victoris in monte Algido cum omni sua pertinentia, ecclesias etiam et terras quae juxta illam sunt pro quibus data est quondam ecclesia Sancti Gengulfi, Equirandam curtem cum ecclesia Sancti Andreae, et cum aliis ecclesiis et appendiciis suis, novam villam in Petrogoico castro cum ecclesia, omnes quoque ecclesias et terras, seu quidquid praefatus locus habet in jam dicto comitatu.
In comitatu vero Cabilonensi cellam de Bellomonte [Col. 0663A] cum ecclesia Sanctae Mariae et omnibus ibi pertinentibus, ecclesiam de Campiloco cum suis appendiciis, curtem vocabulo Juliacum cum ecclesiis et terris eidem loco quondam ab episcopo Manasse collatis. Ecclesiam Sancti Gengulfi cum suis pertinentiis, cellam sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, et monasterium Sancti Marcelli cum omnibus suis pertinentiis; omnes etiam ecclesias et terras et quodcunque supradictus locus comprobatur habere in jam dicto comitatu.
In episcopatu Augustodunensi monasterium in Aurea Valle, quod vocatur Paredum cum omnibus suis pertinentiis; monasterium etiam Marciniacum cum omnibus suis, cellam de Oiadellis cum suis appendiciis, illas etiam terras et ecclesias quas [Col. 0663B] Theodardus clericus contulit jam dicto Cluniacensi monasterio. Confirmamus etiam et corroboramus illam convenientiam nostra apostolica auctoritate quam fecit dominus Walterius Augustodunensis Ecclesiae episcopus de monasterio Magatro ad suam ecclesiam pertinente cum omnibus ad ipsum pertinentiis. Burbonum monasterium cum suis pertinentiis, ecclesiam in villa quae dicitur Melai et ecclesiam in villa quae dicitur Simullai et ecclesiam Sancti Christophori juxta Castrum Caninum; et abbatiam Vizeliacensem, omnes etiam ecclesias et terras, et quodcunque supradictus locus Cluniacus videtur habere in eodem episcopatu. In territorio vero Divionensi curtem Giuracum cum omnibus sibi pertinentibus. In pago Autissiodorensi, monasterium [Col. 0663C] quod dicitur Sanctae Mariae ad Charitatem cum suis pertinentiis, Bonaiacum et monasterium Sanctae Dei genitricis in Donziaco castro cum omnibus quae in ipso episcopatu habere videtur Cluniacus. In comitatu Arvernensi, Silviniacum monasterium, ubi sancti Maiolus et Odilo requiescunt, cum ibidem pertinentibus, cellam quae vocatur Firmitas, cellam quae vocatur Scuriolas, ecclesiam Sancti Sulpitii in villa quae dicitur Langiacus, cellulam quae vocatur ad Boscum. Curtem quem vocant in Fridomonte, monasterium quod dicitur Rivis cum curte Lipsiaco et cum suis appendiciis, ecclesiam quae vocatur ad montes, monasterium Celsinianense cum cellis, ecclesiis, villis, [Col. 0663D] terris et cum monasterio ubi requiescit sanctus Florus quod tradidit supradicto loco Eustorgius clericus cum omnibus sibi pertinentibus, mansiones in Brivatensi vico, monasterium quod dicitur Volta cum suis pertinentiis, Rocam fortem, cellam Reiliacum cum curte et omnibus ad eam pertinentibus, cellam Sanctae Mariae quae vocatur ad Pontem, omnes quoque ecclesias et terras, et quodcunque videtur Cluniacus possidere in jam dicto comitatu. In episcopatu Nivernensi monasterium Sancti Salvatoris quod est intra muros, monasterium Sancti Stephani quod est in suburbio ejusdem civitatis, cellam Sancti Reveriani cum suis pertinentiis, ecclesiam quae dicitur Lupertiacus quae Fraemundus dedit cum suis pertinentiis, locum qui dicitur [Col. 0664A] Baiard; et obedientia quae dicitur Villa. In comitatu Pictaviensi villam quae dicitur Molgon. In episcopatu Sanctonico monasterium de insula quae dicitur Aias, monasterium Sancti Georgii juxta castrum Didonium, monasterium Sanctae Mariae juxta castrum Berbeziacum, abbatiam sancti Joannis quae vocatur Ingeriacus, abbatiam Malliacensem.
In abbatia autem Sancti Cypriani quae est Pictavis, concedimus tibi quod antecessores tui ibi habuerunt. In episcopatu Lemovicensi monasterium Sancti Martialis. In episcopatu Engolismensi monasterium Sancti Mauritii quod est juxta castrum montis Berolti. In episcopatu Parisiensi monasterium de Longoponte. In episcopatu Trecassino monasterium Sanctae Margaritae cum his quae ad [Col. 0664B] illud pertinent. In episcopatu Suessionensi Conciacum villam quam dedit Theotbaldus comes et uxor ejus Cluniacensi coenobio. In episcopatu Petragorico ecclesiam Sanctae Mariae quae dicitur Anessa. In episcopatu Cadurcensi abbatiam Sancti Petri de Moysiaco cum omnibus suis appendiciis; et monasterium quod dicitur Fiacus, et monasterium Caronnacum. Tolosae monasterium Sanctae Mariae de Aurate, et in eodem episcopatu monasterium quod dicitur Lajad; et castrum quod dicitur Lordag, et terras quas Rogerius comes dedit Cluniaco in valle Javartensi. In pago Agisinensi monasterium quod dicitur Lairacum; et alterum quod dicitur Muiracum, et alterum quod dicitur Sancta Genevera, et monasterium quod dicitur Meediziacum. In pago [Col. 0664C] Lecturicensi monasterium Sancti Genu. In territorio Ausciensi monasterium Sancti Orientii et ecclesiam quae vocatur ad altum montem et monasterium quod dicitur Monasterium. Et monasterium Sancti Joannis quod dicitur ad Sanctum Montem cum suis pertinentiis. In territorio Bigorritano monasterium Sancti Licerii. In territorio Laccurrensi, in villa quae vocatur Fureas ecclesiam Sanctae Fidis. Ecclesias etiam villas et terras quascunque Cluniacus in Vasconia possidere comprobatur. In episcopatu Hispalensi monasterium Sancti Isidori martyris cum suis appendiciis. In episcopatu Vivariensi Misoscum, cellam de monte Rompono, cellam ad Fontes, cellam Rionis. In episcopatu Uticenci monasterium Sancti Saturnini cum castro [Col. 0664D] Columcellas et curte Tueleta, et omnibus ad se pertinentibus ex utraque parte Rhodani fluminis. In episcopatu Nemausensi monasterium Sancti-Aegidii. In Tricassinensi civitate monasterium sancti Amandi. In episcopatu Arausico cellam quae dicitur Podiolenus, monasterium Sancti Pentaleonis. In Agapicensi episcopatu cellam Sancti Andreae concessam Cluniaco a Ricaudo clerico; Ganagobiense monasterium; curtem Valentiolam. In Valentinens. episcopatu, villam quae dicitur Ales et Montesium, monasterium Sancti Marcelli quod dicitur Salicetum. In episcopatu Viennensi monasterium Taherniacum; cellam quae dicitur Causella, villam Bracost, villam quae dicitur Insula, cellam in [Col. 0665A] castro Candiaco. In episcopatu Lugdunensi monasterium quod dicitur de Amberta; cellam Talusiacum, cellam Poliacum, cellam Artedunum, cellam Saviniacum, curtem Ambariacum, ecclesiam Sancti Andioli, ecclesiam quae vocatur Ad oratorium, curtem de Romanis, cellam Cavariacum, ecclesiam in castro Gosan. Omnes quoque villas et terras quas Wichardus moriens Cluniaco contulit. In Gratianopolitano episcopatu cellam quae vocatur Borget, monasterium quod vocatur Domena. In episcopatu Vesontiensi cellam quae vocatur Portus. In episcopatu Tullensi cellam quae vocatur Ramengas. In Lausannensi episcopatu monasterium quod dicitur Paterniacas, et quae in Alsatia dederunt imperatores eidem loco; cellam quae dicitur mons Richeri et monasterium [Col. 0665B] quod dicitur Romanum. In episcopatu Genevensi monasterium Sancti Victoris martyris. In Argentino episcopatu monasterium Salsense. In Constantiensi episcopatu cellam quae dicitur Romisino. In episcopatu Papiensi monasterium Sancti Maioli. In episcopatu Lausensi monasterium S. Marci. In Urbe Placentina ecclesiam Sancti Gregorii. Juxta urbem Cremonam monasterium in honore Sancti Gabrielis et sanctorum Barnabae et Lucae. Praeter ea, sicut supra diximus, quaecunque nunc habet aut in posterum, Domino annuente, habere contigerit in quibuslibet rebus mobilibus vel immobilibus.
Item constituimus ut obeunte abbate non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur nisi quem fratres ejusdem coenobii cum communi consensu [Col. 0665C] secundum timorem Dei elegerint. Et ad consecrandum illum ipsi fratres advocent episcopum quemcunque voluerint. Nec quovis modo quisquam episcopus vel archiepiscopus locum ipsum seu capellas supradictas, videlicet Sanctae Mariae, S. Maioli et S. Odilonis, vel presbyteros ab abbate ibi constitutos. Et monachos ipsius monasterii excommunicare, vel judicare audeat, sed semper sub tutela et immunitate Romana, soliusque Romani pontificis judicio consistentes, omnipotenti Domino quieti securique deserviant. A quocunque episcopo voluerint etiam in opus consecrationum in ipso loco agendarum, chrisma, oleum sanctum, oleum infirmorum accipere; necnon et consecrationis altarium et capellarum, seu ordinationes monachorum. Concedimus tibi et ipsi [Col. 0665D] venerabili loco, et confirmamus apostolica auctoritate quandocunque vel quandiu vobis placuerit percussuram proprii numismatis vel monetae quemadmodum privilegiis venerabilium praedecessorum nostrorum comperimus vobis concessum et confirmatum esse, concedimus et confirmamus. Haec igitur omnia quae ejus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint, et eis quorum interesse poteris in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum, ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, venire contra eam tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque [Col. 0666A] se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et nisi ea quae ab illo sunt male oblata restituerit et digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia pacis inveniant.
Datum Lateranis, quinto Idus Decembris, per manus Petri sacrae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, anno quarto pontificacatus domni Gregorii papae septimi, indictione XIV. Bene valete.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio HUGONI abbati monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli constructi in loco qui dicitur Cluniacus.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus, et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis quantum, Deo [Col. 0666C] donante, possumus subvenire debeamus; praecipue tamen de venerabilium locorum stabilitate pro debito honore summae et apostolicae sedis cui speciali jure adhaerent, quantum ex divino adjutorio possibilitas datur, nobis pensandum et laborandum esse perpendimus. Proinde juxta petitionem tuam et filii nostri Willelmi comitis Pictavorum, monasterio quod ipse comes in suburbio ejusdem civitatis, in honore beatorum apostolorum Joannis evangelistae, Simonis et Judae construxit. Nosque ut tibi ac tuis successoribus secundum Dominum perpetuo regendum committeremus exoravit. Hujusmodi privilegium praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus. Statuentes nullum regum et imperatorum, antistitum vel comitum, nullum [Col. 0666D] quacunque dignitate praeditum vel quemquam alium audere de his quae a praefato comite, vel a quibuslibet hominibus eidem venerabili loco de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum Domino donante collata fuerunt sub cujuslibet causa occasionisve specie minuere vel auferre, et sive suis usibus applicare, vel aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere. Sed cuncta quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit, tam a te quam ab iis qui in tuo officio locoque successerint perenni tempore illibata et sine inquietudine aliqua volumus possideri. Eorum quidem usibus, pro quorum sustentatione, gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura.
Item, constituimus ut, obeunte abbate, non alius ibi [Col. 0667A] quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem tu tuique successores secundum timorem Dei elegeritis, et hoc quoque praesenti capitulo subjungimus, ut ipsum monasterium et abbates ejus vel monachi ab omni saecularis servitutis sint infestatione securi, omnique gravamine mundanae oppressionis remoti, in sanctae religionis observatione seduli atque quieti. Nulli alii nisi abbati Cluniacensi aliqua teneantur occasione subjecti. Consecrationis autem abbatum et ecclesiarum et ordinationis monachorum, sive clericorum, saepe fato coenobio pertinentium, ab episcopo in cujus dioecesi sunt accipiant, ita tamen, si episcopus canonice ordinatus fuerit, et ordinationem gratis fecerit. Sin autem aliquid horum obstiterit, habeant licentiam auctoritatis sedis apostolicae ad [Col. 0667B] qualemcunque catholicum episcopum qui eis placuerit, causa consecrationis et ordinationis, tam locorum quam personarum, licenter pergere. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint vel iis quorum interesse potuerit, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reusque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, et digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Dei Domini [Col. 0667C] redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicium praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Lateranis, quinto Idus Decembris, per manus Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, anno quarto pontificatus domni Gregorii septimi, indictione decima quarta.
Bene valete.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, charissimo filio HUGONI Cluniacensi abbati.
Justa sanctaeque religioni profutura poscentibus aurem nos oportet benevolam commodare, quatenus et petentes remedia sperata reperiant, et ecclesiis monasteriisque destitutis debita non desit sollicitudo compassioque pastoris. Proinde Gigniacensis monasterii (quod proprium beati Petri apostolorum principis esse dignoscitur), monachi nostrae miserationis sperantes auxilium, idem monasterium et religionis, quae olim excellentissima ibi habebatur, nunc propter abbatum praepositorumque remissiorem [Col. 0668A] sollicitudinem, penitus amisisse vigorem, et temporalibus etiam omnino destitutum esse subsidiis, lacrymabiliter conquesti sunt. Quibus miseriis propellendis ipsi quoque monachi quae medicina possit adhiberi suggerentes multis supplicationibus nobis institerunt, ut tuae vigilantiae praefatum monasterium debeamus commendare, quo per providentiae tuae studium quae aliorum somnolentia deperiit religio reviviscat, et corporalibus item, Domino auxiliante, suffragiis renovetur et crescat. Igitur, tibi Hugoni charissimo sanctae Romanae Ecclesiae filio, reverendissimo videlicet Cluniacensis coenobii abbati, praedictum Gigniense monasterium committentes, hujus nostrae praeceptionis auctoritate praecipimus, annuimus atque concedimus ut ab hac praesenti [Col. 0668B] die, quandiu vixeris, illud, prout Domino miserante volueris, ordinandi, regendi, corrigendi commutandique cum omnibus suis pertinentiis liberam potestatem habeas. Postquam autem tu desideratam longi laboris mercedem a Christo recepturus, Domino vocante, ab hoc mundo transieris, omnesque successores tuos talem in praefato Gigniensi monasterio potestatem habere volumus et hanc auctoritate roboramus, scilicet ut nullus ibidem abbas eligatur aut ordinetur, nisi vel ipse Cluniacensis abbas adfuerit eumque approbaverit, vel per legatum suum secundum timorem Dei assensum praebuerit. Si quis autem regum, imperatorum, ducum, comitum, seu quaelibet omnino magna vel parva persona, hujus nostri praecepti sanctionem violaverit [Col. 0668C] et infringere ausus fuerit, donec tibi aut tuis successoribus satisfecerit dignamque poenitentiam egerit, eum a sacrosancto corpore Domini, velut sacrilegum, removemus, et apostolica auctoritate prohibemus.
Datum Lateranis, quinto Idus Decembris, per manus Petri, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri, cardinalis ac bibliothecarii, anno quarto pontificatus domni Gregorii papae septimi, indict. decima quarta.
Bene valete.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 0668D] in Christo filio RAYMUNDO abbati monasterii Sancti Petri siti in loco qui dicitur Condomus, suisque successoribus in perpetuum.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus, et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis, quantum Deo donante possumus, subvenire debeamus. Proinde juxta petitionem tuam praefato monasterio, cui tu praeesse dignosceris hujusmodi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus; concedimus atque confirmamus; statuentes nullum regum, vel imperatorum, antistitum, nullum quacunque dignitate praeditum, vel quemcunque alium [Col. 0669A] audere de his quae eidem venerabili loco quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, juste collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre, sive suis usibus applicare, vel aliis piis de causis per suae avaritiae excusationem concedere; sed cuncta quae ibi juste oblata sunt, vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis, qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine volumus possideri, eorum quidem usibus pro quorum sustentatione et gubernatione concessa sunt, modis omnibus profutura.
Et quia Ugo episcopus idem monasterium ex bonis haereditatis suae ditatum Romanae Ecclesiae juri contradidit, ad futuram defensionis suae cautelam [Col. 0669B] constitutum est ut singulis annis pensio quinque solidorum monetae illius terrae apostolicae sedi reddatur. Nominatim igitur confirmamus eidem monasterio illas possessiones, quas praedictus Ugo episcopus ejusdem monasterii fundator, in pago Leumaniae ex jure patrimonii sui praefato loco contulit: videlicet ecclesiam Sancti Petri et locum Condomus, quod interpretatur domus sublimis, cum omnibus suis appendiciis. Item constituimus ut, obeunte abbate, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem fratres ejusdem loci communi consensu secundum timorem Dei elegerint. Hoc quoque praesenti capitulo subjungimus, ut ipsum monasterium et abbates ejus, vel monachi ab omni saecularis servitii sint infestatione securi, omnique [Col. 0669C] gravamine mundanae oppressionis remoti, in sanctae religionis observatione seduli atque quieti, et nulla aliqua habeantur occasione subjecti.
Haec igitur omnia, quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eorum loca successerint, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, possessionis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat. Et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore [Col. 0669D] ac sanguine Domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum boni operis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Lateranis VIII Idus Martii, per manus Petri, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri, cardinalis ac bibliothecarii, anno tertio pontificatus domini Gregorii VII papae, indictione XIV.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, archiepiscopis, [Col. 0670A] episcopis, marchionibus, comitibus, proceribus, valvasoribus omnibusque in Christo credentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum sit vobis omnibus, quod nos ecclesiam sanctae Crucis Fontis Avellanae et omnia quae ipsius eremi sunt, scilicet monasteria, eremos cunctasque illi suppositas ecclesias vel capellas, castella, vicos villasque, praedia cum retinentibus ea, armenta quoque, etc., in nostram suscepisse custodiam solo Dei timore, atque charissimi filii nostri Petri Damiani hujus Romanae Ecclesiae cardinalis amore; unde omnibus hominibus praecipimus, et ex beati Petri auctoritate ac nostra mandamus ut omnia praefatae ecclesiae, ubi fuerint inventa, sine laesione custodiri, nullus a nobis vel ab aliqua potestate, etc.
[Col. 0670B] Datum Laterani X Kalendas Aprilis, per manus Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis bibliothecarii, anno III pontificatus domni Gregorii VII papae.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, fratri, et coepiscopo Tridentino, HEINRICO, salutem et [Col. 0670C] apostolicam benedictionem,
Miramur fraternitatis tuae prudentiam verba nostra neglexisse, ut secundum ea nullum decreveris dare responsum, maxime cum post synodalem sententiam in Heinricum regem prolatam dilectio tua minime differre debuerit; ad cujus nimirum sententiae promulgationem nos justitiae zelo impulsos, et non aliqua promotione injuriae concitatos manum exercuisse, neque solertiam tuam ignorare, neque aliquem sanae mentis hominem putamus posse ambigere. Quod tamen si in dubium cuiquam deveniret, constat ejus rei rationem prius ex nobis fore scrutandam, quam in illum praejudicium factum temere esse credendum. Verum, utcunque sese opinio habeat, factumve interpretetur, illud procul [Col. 0670D] dubio clementia divina sperantes promittimus, festum beati Petri non prius transeundum, quam in cunctorum notitia certissime clareat, illum justissime esse excommunicatum. Et inde fraternitatem tuam volumus, atque monemus, ut certos nos studeat facere utrum Deo an hominibus magis elegerit obedire, utrumve justitiae obtemperando fidem Deo, et sanctae Romanae Ecclesiae observare, quam filiis iniquitatis haerendo [adhaerendo] conculcare censuerit. Rogamus ergo atque invitamus ut ad servitium beati Petri pro posse tuo milites mittere studeas, eosque si decreveris mittere, Mathildae filiae nostrae notificare procures, cujus ope conducti secure possint ad nos, et sine impedimento, favente Domino, pervenire.
GREGORIUS, servus servorum Dei, omnibus episcopis, ducibus, comitibus, caeterisque in regno Teutonicorum Christianam fidem defendentibus salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus inter vos quosdam de excommunicatione, quam in regem fecimus, dubitare, ac quaerere utrum juste sit excommunicatus, et si nostra [Col. 0671B] sententia ex auctoritate legalis censurae, ea, qua debuit, deliberatione egressa sit. Quapropter, qualiter ad excommunicandum illum adducti sumus, prout verius potuerimus, teste conscientia nostra, oculis et intellectibus omnium patefacere curabimus, non tam ut singulas causas, heu! quae nimium notae sunt, quasi nostro clamore projiciamus in publicum, quam ut eorum opinionibus satisfaciamus qui putant nos spiritualem gladium temere, et magis motu animi nostri quam divino metu et justitiae zelo, arripuisse. Cum adhuc in diaconatus officio positi essemus, perlata ad nos de regis actionibus sinistra et multum inhonesta fama: propter imperialem dignitatem, et reverentiam patris et matris ejus, nec non propter spem et desiderium correctionis [Col. 0671C] ejus per litteras saepe admonuimus ut a pravitate sua desisteret, et, memor clarissimi generis ac dignitatis suae, vitam suam moribus quibus regem et futurum, Deo donante, deceret imperatorem, institueret. Postquam autem ad pontificatus apicem, licet indigni, venimus, et illi aetas pariter crescere coepit et iniquitas, intelligentes Deum omnipotentem tanto districtius de manu nostra animam ejus requisiturum, quanto nobis illum ad increpandum prae cunctis libertas data fuisset et auctoritas, multo sollicitius eum modis omnibus arguendo, obsecrando, increpando, ad emendationem vitae suae hortati sumus. Qui cum nobis saepe salutationes et litteras mitteret, excusans se cum ex aetate, quae fluxa esset et fragilis, tum quod ab his in quorum manibus [Col. 0671D] cura ejus erat, multoties sibi male suasum atque consultum sit, monita nostra de die in diem se promptissime suscepturum verbis quidem promisit; caeterum re, et exaggeratione culparum penitus conculcavit. Inter haec quosdam familiares suos, quorum consiliis et machinationibus episcopatus et multa monasteria, inductis per pretium lupis pro pastoribus, Simoniaca haeresi foedavit, ad poenitentiam vocavimus: quatenus et bona ecclesiarum, quae per interventum tam scelerati commercii sacrilega manu susceperant, venerabilibus locis, ad quae pertinebant, cum adhuc locus esset emendandi, redderent, et ipsi de perpetrata iniquitate per lamenta poenitudinis Deo satisfacerent. Quos cum ad haec exsequenda datas inducias spernere, et in consueta [Col. 0672A] nequitia pertinaciter stare agnovimus, sicut dignum erat, sacrilegos administros et membra diaboli a communione et corpore totius Ecclesiae separavimus, et regem ut eos a domo sua, a consiliis, et omni communione sua, sicut excommunicatos expelleret, admonuimus. Interim vero, ingravescente contra regem Saxonum causa, cum vires et praesidia regni ex parte maxima a se deficere velle conspiceret, interim direxit nobis epistolam supplicem, et omni humilitate plenam, in qua omnipotenti Deo, et beato Petro ac nobis valde se culpabilem reddens, preces etiam obtulit, ut, quod ex sua culpa in ecclesiasticis causis contra canonicam justitiam et decreta sanctorum Patrum factum fuisset, nostra apostolica prudentia et auctoritate [Col. 0672B] corrigere studeremus, atque in eo suam nobis obedientiam, consilium, et fidele promisit adjutorium. Hoc idem etiam postea a confratribus et legatis nostris Humberto Praenestino episcopo, et Geraldo Hostiensi episcopo, quos ad illum misimus, ad poenitentiam susceptus in illorum manus per sacras stolas quas in collo tenebant, repromittendo confirmavit. Dein post aliquod tempus commisso cum Saxonibus praelio, rex, pro victoria quam adeptus est, tales Deo grates et victimas obtulit, ut vota quae de emendatione sua fecerat, continuo frangeret, et nihil eorum quae nobis promiserat, attendens, excommunicatos in suam familiaritatem et communionem reciperet, et ecclesias in eam quam consueverant confusionem traheret. Qua de re gravi [Col. 0672C] dolore perculsi, quanquam potius, contempta regis coelestis beneficentia, pene omnis spes correctionis ejus nobis ablata sit adhuc, tamen animum temperandum fore decrevimus magis cupientes eum apostolicam audire mansuetudinem, quam experiri severitatem. Itaque misimus ei epistolas commonitorias, ut meminerit quid, et cui promiserit, ne credat se posse fallere Deum, cujus quanto prolixior est patientia, tanto severior est, cum vindicare coeperit, ira; ne inhonoret Deum honorantem se, nec potentiam suam ad Dei contemptum, et apostolicam tentet extendere contumeliam, sciens quod superbis resistit Deus, humilibus autem dat gratiam. Praeterea misimus ad eum tres religiosos viros, suos utique fideles, per quos eum secreto [Col. 0672D] monuimus ut poenitentiam ageret de suis sceleribus, quae, quam horrenda sunt dicta, pluribus tamen nota, et in multis partibus terrae divulgata. Propter quae non solum excommunicari usque ad dignam satisfactionem, sed etiam ab omni honore regni eum absque omni spe recuperationis debere destitui, divinarum et humanarum legum testatur et jubet auctoritas. Postremo, nisi excommunicatos a sua participatione divideret, nos nihil aliud de eo vindicare aut decernere posse, quam ut, separatus ab Ecclesia, in excommunicatorum consortio foret, cum quibus ipse potius quam cum Christo habere partem elegerit. Sane si nostra monita suscipere, et vitam suam corrigere vellet, Deum testem invocavimus et invocamus, quantum nos de ejus salute gauderemus et [Col. 0673A] bonore, et cum quanta charitate eum in gremio sanctae Ecclesiae amplecteremur, utpote eum qui, princeps populi constitutus, et amplissimi regni gubernaclua tenens, catholicae pacis et justitiae defensor esse deberet. Verum quanti ipse aut scripto, aut per legatos missa nostra verba fecerit, ejus facta declarant; qui indigne ferens se a quoquam reprehendi aut corripi, non solum a perpetratis ad emendationem revocari non potuit, sed ampliori conscientiae furore correptus, non prius cessavit, donec episcopos pene omnes in Italia, in Teutonicis vero partibus quotquot potuit, circa fidem Christi naufragare fecit, dum eos debitam beato Petro et apostolicae sedi obedientiam, et honorem a Domino nostro Jesu Christo concessum, abnegare subegit. Cum igitur [Col. 0673B] iniquitatem ejus ad summum prodiisse vidimus, pro his causis, videlicet, primum, quod ab eorum communione qui pro sacrilego reatu Simoniacae haeresis excommunati sunt, se abstinere noluit, demum quod pro criminosis actionibus vitae suae poenitentiam, non dico suspicere, sed nec promittere voluit, immutata ea, quam in manus legatorum nostrorum promiserat, fide, nec non quod corpus Christi et unitatem sanctae scindere Ecclesiae non expaverit, pro his, inquam, culpis synodali eum judicio excommunicavimus, ut, quem mites non potuimus, vel severi ad viam salutis, Deo adjuvante, revocare valeamus; aut si, quod absit! ne districtionis quidem censuram pertimuerit, nostra saltem anima negligentiae aut timoris discrimini [Col. 0673C] non succumbat. Si quis igitur hanc sententiam injuste vel irrationabiliter prolatam esse putaverit, si talis est, ut sacris regulis intelligentiae sensum praebere velit, nobiscum etiam agat, et non quod nos, sed quid divina auctoritas doceat, quid decernat, quid consona vox sanctorum Patrum indicet, patienter audiat, acquiescat. Nos tamen non aestimamus quemquam fidelium, qui ecclesiastica statuta noverit, hoc errore teneri, ut non hoc, et si publice affirmare non audeat, vel in corde suo rectum factum esse perhibeat. Quanquam si nos, quod Deus avertat! non satis gravi de causa aut minus ordinate eum hujusmodi vinculo ligavimus, sicut sancti Patres nostri asserunt, non idcirco spernenda sententia est; sed absolutio cum omni humilitate [Col. 0673D] quaerenda. Vos autem Domini [ Annalista Saxo legit: dilectissimi] qui justitiam Dei nec pro regia indignatione, nec pro aliquo periculo deserere voluistis, fatuitates, quae de exsecratione et mendacio annuntiabuntur in consummatione parvipendentes, viriliter state et confortamini in Domino, scientes quod illius partem defenditis qui insuperabilis rex est, et magnificus triumphator, judicaturus vivos et mortuos, reddens unicuique secundum opus suum. De cujus multimoda retributione, et vos certi esse poteritis, si usque in finem fideles et inconcussi in ejus veritate perstiteritis. Propter quod et nos incessanter pro vobis rogamus Deum, ut det vobis corroborari per Spiritum sanctum in nomine [Col. 0674A] ejus, et convertat cor regis ad poenitentiam, ut et ipse aliquando cognoscat nos multo verius amare eum, quam illos qui nunc suis iniquitatibus obsequuntur et favent. Quod si, Deo inspirante, voluerit resipiscere, quidquid contra nos moliatur, semper tamen nos ad recipiendum eum in sanctam communionem, prout vestra nobis charitas consuluerit, paratos inveniet.
[Col. 0674B] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Christo fratribus, episcopis, abbatibus, sacerdotibus, ducibus et principibus atque militibus, omnibusque Christianam fidem et beati Petri honorem revera diligentibus in Romano imperio habitantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Postquam fraternitati vestrae epistolam direximus quae ita incipit: «Gratias agimus omnipotenti Deo,» a fidelibus sanctae Ecclesiae accepimus quod rex summopere procuret nos ab invicem sejungere, suaque fraude decipere, modo per spirituales, modo per saeculares personas. Proinde dubitamus ne forte ex nostris fratribus minus cauti pro licentia quam dedimus decipiantur; et ideo ex parte beati Petri [Col. 0674C] apostolorum principis praecipimus ut nullus eum praesumat a vinculo anathematis absolvere, quousque illius satisfactio et poenitentia per idoneos vestros nobis fuerit renuntiata, ut simul decernentes per legatos nostros quod aequum fuerit ac Deo placitum, omni fraude remota, apostolica auctoritate. Vos autem diligenter studete eam promissionem eamque securitatem ab illo accipere ut non videamur pro columbae simplicitate serpentis prudentiam negligere. Quod si inter haec, quod non optamus, morte praeventus fuerit, non dubitet vestra fraternitas quam vera poenitentia veraque satisfactio promeretur absolutionis medicinam impendere.
Data Triburis, IV Kal. Septembris.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, excellentissimo filio W. glorioso regi Anglorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Compertum esse celsitudini tuae non dubitamus quod dictus episcopus Dolensis Ecclesiae, quae Britannicae provinciae principalis est sedes, suae salutis immemor, et sanctorum canonum decreta conculcans, eamdem Ecclesiam per Simoniacam haeresim [Col. 0675A] impudenter invaserit, et prolixo jam tempore oppresserit violenter. Datis namque comiti Alano copiosis muneribus, quae usque hodie ad probamentum prius nequitiae in propatulo exstant, non per ostium in ovile Christi, sed ut fur et latro aliunde irrepsit; qui etiam nec hoc scelere contentus, iniquitatem super iniquitatem apposuit, et quasi Simoniacum esse parum et pro nihilo deputaret, Nicolaita quoque fieri festinavit. Nam in ipso tam perniciose adepto episcopatu nuptiis publice celebratis, scortum potius quam sponsam ducere non erubuit, ex qua et filios procreavit, ut qui jam spiritum suum animarum corruptori per Simoniaca commercia prostituerat, per foedae libidinis incestum corpus suum ita in contumeliam diabolo consecraret, [Col. 0675B] et sic in eo nullus locus superesset Conditori, quem intus exteriusque obligatum totum sibi adversarius non vindicasset. Nec tamen hucusque malitiae conatus substitit, sed atrocissimum facinus turpissimumque flagitium horrendo etiam sacrilegio cumulavit. Nam adultas ex illicito matrimonio filias, praediis ecclesiae et redditibus nomine dotis collatis, atque alienatis scelere immanissimo maritavit. His iniquitatibus coopertus, eamdem tamen ecclesiam dilaceratam dissipatamque si liceat incubare molitur, quibus de causis celsitudo tua noverit illum jam beati Petri apostoli spiculo perfossum, et, nisi sceleris resipuerit, anathemate mortifero esse damnatum. Quapropter paterna charitate te admonere, et causam breviter exponere studuimus, [Col. 0675C] ne fortasse per ignorantiam tam scelesto homini tandiu in tenebris suis jacenti ulterius auxilium praebeas, neve scelerum ejus te participem facias, sed sedi apostolicae, nostrisque monitis modeste parendo illum a te repellas; vel etiam ut tandem aliquando sibi consulat, atque ad remedium poenitentiae confugiat, blande suadendo, si poteris, inducas. Nam tales in malo perseverantes fovere et adjuvare nihil est aliud quam iram Domini contra se provocare. Nos vero supradictae Ecclesiae afflictionem diutius non ferentes, Deo inspirante, virum vitae probabilem et compertae religionis inibi ordinavimus et consecravimus, videlicet S. Melanii abbatem qui, cum ob alias causas quas explicare prolixum [Col. 0675D] est, ad nos venisset, pontificatus onus ex insperato subire compulsus est. De quo confidimus in Domino, quia si, ut desideramus litterisque nostris multipliciter implorare curavimus, principum terrae bonorum virorum gratiam et studia habere meruerit, Domino cooperante, sub B. Petri patrocinio ecclesiam in melius restaurabit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LIEBERTO dilecto in Christo filio, Cameracensis Ecclesiae [Col. 0676A] episcopo, suisque successoribus, salutem et apostolicam benedictionem.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus ut justis precantium votis faveamus et nostro libramine charis omnibus in necessitate positis, quantum Deo donante possumus, subvenire debeamus. Proinde juxta personam tuam ecclesiae beati Autberti, hujusmodi privilegio auctoritatisque nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes nullum successorum tuorum, nullum quoque dignitate praeditum, vel quemque alium, de his quae eidem venerabili monasterio a te vel a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sint, vel in futurum, Deo miserante, [Col. 0676B] allata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie, minuere, vel auferre, ac suis usibus applicare aut aliis concedere. Sed cuncta quae oblata sunt, vel ibi offerri contigerunt, perenni tempore integra a clericis loci illius et sine inquietudine volumus possideri; eorum quidem usibus, pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt modis omnibus profutura. Haec igitur omnia quae hujus praedicti decretique nostri pagina continet tam tibi quam cunctis qui tibi successerint in perpetuum servando decernimus. Si quis vero episcoporum aut clericorum, vel saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens contra venire tentaverit, potestatis honorisque dignitate careat, reumque se divino judicio de perpetrata [Col. 0676C] iniquitate cognoscat, et nisi quae ab illo sunt male ablata restituat, a sanctissimo corpore ac sanguine Dei Domini Redemptoris nostri Jesu Christi, alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, ut hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Lateranis Kalendas Novembris per manus Petri, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, anno IV pontificatus domni Gregorii papae.
GREGORIUS, servus servorum Dei, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus, nec non majoribus et minoribus in regno Teutonicorum constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Nos, et indigni et inutiles principis apostolorum servi statuimus ad vos divina auxiliante clementia venire, et postponentes omnium fidelium nostrorum consilium, ita profectionem nostram maturare ut VI Idus Januarii apud . . . . . . . velimus esse, vestra quidem voluntate et desiderio, ut fiducia probatae fidei quaecunque aspera, et si necessarium [Col. 0677A] fuerit, ipsam effusionem sanguinis pro libertate Ecclesiae sanctae et salute imperii, pura et sincera intentione subire non dubitemus. Vestri ergo studii sit de exceptione et servitio nostro praemonere eos, quos prudentia vestra cognoverit id posse, et nobis debere. Sit etiam studii vestri per partes vestras pacem firmare, ut intentionis nostrae propositum nihil impedire possit. Quot et quantas colluctationes cum nuntiis regiis habuerimus, et quibus rationibus dictis eorum obviaverimus, quidquid deesse videtur litteris, latores earum plenius judicabunt. Quibus, sicut de iis, quae beato Petro et nobis promisistis, indubitanter credimus, ita vos de his, quae ex nostra parte dixerint, nobis certissime volumus credere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ducibus, marchionibus, comitibus, omnibusque Christianam et B. Petri apostolorum, principis fidem, et doctrinam defendentibus, et observantibus in omni regno Teutonicorum, salutem et beatorum apostolorum Petri et Pauli benedictionem et omnium peccatorum absolutionem.
[Col. 0677C] Ego qualiscunque sacerdos apostolorum principis servus, contra voluntatem et consilium Romanorum, confidens de misericordia Dei et vera fide catholica, venio ad vos, paratus propter honorem Dei et salutem animarum vestrarum mortem subire, ut per multas tribulationes tendamus, et perveniamus ad requiem. Vos autem, fratres mei dilectissimi, et desideratissimi, summopere curate ut vos possim, Deo auxiliante, adire, vobisque in omnibus prodesse. Benedicat vos ille ex cujus gratia dictum est mihi ad corpus beati Petri in die ordinationis meae: Quodcunque benedixeris benedictum erit, et quodcunque solveris in terra erit solutum in coelo. Amen.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, MARTINO S. Florentinae Ecclesiae praeposito, aliisque confratribus canonicis, tuisque successoribus in perpetuum.
Si justis servorum Dei petitionibus satisfecerimus, procul dubio apostolica praecepta servamus. Quapropter, interveniente confratre nostro Raynerio episcopo vestro, confirmamus atque corroboramus tibi, tuisque successoribus, quidquid in pagina concessionis, et confirmationis, quam vester fecit vobis [Col. 0678A] Gerardus, tunc episcopus, postea Romanae sedis pontifex, rescriptum esse constat, vel vestrae canonicae. Quam scilicet canonicam tuendam, et defendendam per eamdem paginam ipse vester episcopus, sanctissimi praedecessoris mei Leonis papae, suorumque successorum auctoritati tuendam, et defendendam commisit, atque supposuit, ut quieti, et securi ab omni laesione permanere valeatis. Desiderio itaque, ac petitione tua, ut diximus, inclinati, et praepositum, atque successores canonicam vitam ducturos sub nostrae apostolicae defensionis munimine suscipimus. Et bona omnia, quae vestra et habet, et habitura est, et sibi pertinent canonica, videlicet curtes, terras, et juxta Florentinam urbem pratum regis, campum regis totum cum mansis, et territoriis omnibus, [Col. 0678B] quae in Florentina curte habet et retinet, vel sibi pertinent praedicta vestra canonica, curtem S. Andreae cum omnibus sibi pertinentibus, curtem de Quinto, curtem de Cintoria cum omnibus suis pertinentiis, et illam partem, quam Petrus primicerius contra canonica instituta usurpare visus est, plebem de Exinea cum curte, et mansis, et omnibus territoriis, et decimationibus, quaecunque ad eamdem plebem, vel curtem pertinere videntur. Insuper totum, quod Theuzo filius Lepizi pro salute animae suae in ecclesia S. Joannis contulit, vel in eadem canonica; terram S. Proculi in praedicta plebe, curtem de lacu, quae est infra plebem S. Petri sitam Valiam, cum omnibus adjacentiis et pertinentiis suis, campum nihilominus Randi; similiter ecclesiam S. Petri, [Col. 0678C] quae dicitur Cantuari cum suis pertinentiis, quam Gerardus venerabilis episcopus Florentinae Ecclesiae praelibatae contulit canonicae. Nec non ubicunque aliquid habere, vel tenere, aut sibi pertinere videtur, ipsa vestra canonica: et quidquid Gerardus archipresbyter pro beneficio, et ipsa Florentina Ecclesia tenuit, tam in decimationibus quam quae in mansis, et in praediis, nec non et quaecunque Stephanus abbas ex beneficio tenuit. Similiter et quaecunque primicerii beneficia fuere; atque plebem S. Hippolyti sitam Elsae, itemque campum, et hortum, qui est juxta ecclesiam S. Reparatae, seu etiam curtes et ecclesias atque castellum in territorio plebium S. Joannis Majoris, et S. Laurentii, et S. Cassiani a [Col. 0678D] finibus jugi Alpium Mucellensium usque in fluvium Sevae, quae Jeremias filius Ildeprandi pro sua filiique sui anima per chartulam offersionis praelibatae contulit canonicae, curtes et casas, sortes et domnicata, et ecclesiam S. Martini cum omnibus sibi pertinentibus rebus in villa de Bagnolo, quae scitur esse infra plebem S. Mariae de Pinita, quae dedere homines de Rufina in praedicta canonica. Ecclesiam S. Ambrosii cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Mariae novellae cum rebus suis, castrum de Scharaboni, mansum unum in Conciano, et quidquid in praedicta canonica dedit Imelda in civitate Fesulana intus, et extra curtem de Petramala cum omnibus sibi pertinentibus rebus, et terram, quae dedit Thetberga uxor Rodulphi, et praeterea, sicut supra diximus, quaecunque [Col. 0679A] vestra canonica juste nunc habet, aut in posterum, Domino annuente, habere contigerit in quibuslibet rebus mobilibus, vel immobilibus, sive ab ejusdem civitatis episcopo datis, sive ab aliis hominibus publicis, vel privatis tibi, tuisque successoribus confirmamus et stabilimus in perpetuum. Haec igitur omnia, quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis, qui in eo, quo es ordine, locoque successerint, vel eis quorum interesse potuerit, apostolica auctoritate in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam temerario ausu venire tentaverit, potestatis, honorisque sui dignitate careat, reumque [Col. 0679B] se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat. Et nisi ea, quae ab illo sunt male ablata, restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore, ac sanguine Dei Domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.
Signum Gregorii papae septimi: miserationes tuae, Domine, super omnia opera ejus.
Datum Florentiae V Kal. Januarii per manus Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis, ac bibliothecarii, anno IV pontificatus domini Gregorii [Col. 0679C] VII papae; anno videlicet Dominicae incarnationis millesimo septuagesimo sexto, indict. XIV.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei dilectissimis in Christo fratribus et filiis, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus, caeterisque principibus, cum omni populo regni Teutonicorum christianam fidem et religionem defendentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0679D] Sicut in prioribus litteris et legatorum verbis vobis significavimus, intelligentes quod digne Deo defensores justitiae vos in vera obedientia et apostolici principatus reverentia exhibuistis, in vestra fide et consiliis fiducialiter spem ponentes, contra voluntatem pene omnium fidelium nostrorum, excepta charissima et fidelissima beati Petri filia, videlicet Mathilde, iter ad vos non solum inter multa incommoda, sed et pericula aggressi sumus, et pervenisse quidem potuissemus, si ducatum eo tempore, eo loco quo constitutum erat, ex vestra parte habuissemus. Cum autem ex ipsa suspensione nostrae profectionis regi in Italiam properanti ad nos perveniendi daretur occasio, victi ejus humilitate et multimodae [Col. 0680A] poenitudinis exhibitione ab anathematis vinculo absolutum in gratiam communionis eum recepimus. De caetero nihil secum statuentes, nisi quod ad cautelam et honorem omnium vestrum fore putavimus. Cumque Langobardorum episcopi totius negotii summam ad communem conventum et prudentiae vestrae consultationem reservatam esse cognoscerent, nec de suis culpis ea quam sperabant impunitate absolutionem consequi potuissent, quantam superbiam quantosque malitiae conatus contra nos adorsi sint, ad dicendum quidem triste, ad audiendum est abominabile, cum illi, qui in Ecclesia Dei columnae esse debuerunt, non modo in compage corporis Christi nullum locum teneant, sed pertinaciter impugnatores, et quantum ad se destructores [Col. 0680B] existant. De rege vero, ut in his quae nobis promisit simpliciter aut obedienter ambulaverit, non multum laetari possumus, praesertim cum ex ejus praesentia pessimi quique contra nos et apostolicam sedem plus audaciae quam terroris pro perpetrata iniquitate habeant. Inter haec vestra consilia exspectantes, tandem per filium nostrum Rapotonem, quem ad vos misimus, hoc vos velle et postulare cognovimus, si quomodo ad partes vestras transire possimus, atque id ut, cautius fieri possit, cum regis consilio et adjutorio, agere studeamus. Nos itaque sicut vobis mandavimus, vestrae voluntati atque consiliis in omnibus secundum beneplacitum Dei satisfacere cupientes, id ipsum per nuntios nostros cum rege statuere atque coaptare operam damus. Verum quo [Col. 0680C] animo ipse nobis et vobis in hac causa consentire debeat, ante missionem hujus legationis, quoniam rex a nobis longe distabat, praenoscere non potuimus, sed mox ut cognoverimus, vobis intimare non tardabimus. Scitote igitur quoniam haec est voluntas et desiderium nostrum, ut vel consensu regis, vel si eo nolente fieri possit, ad vos pro communi utilitate et salute omnium vestrum pertranseamus. Quod si, peccatis et pravorum studiis obstantibus, fieri nequiverit, absens tamen omnipotentem Deum obnixis semper orabo precibus, ut corda vestra et fidem in omni gratia et virtute confirmet, et ita in omnibus vestra consilia et facta dirigat, ut libertatem Christianae religionis indefessa virtute defendere, et ea, quae ad statum et gloriam nobilissimi regni vestri [Col. 0680D] Deo dignissima et vobis utilissima sunt, providere possitis et exsequi. Vos autem in proposito defendendae justitiae, quod pro nomine Christi et aeterna retributione incoepistis, ita persistite, ut ad coronam tam sancti, tam Deo placiti certaminis, Deo donante, pertingere valeatis. Plura vobis per scripta misissemus, nisi quod tales ad vos nuntios direximus, quibus indubitanter credere potestis, in quorum ore quidquid in epistola minus continetur, et pro vobis vel ad vos cor nostrum habet, posuimus. Amen.
[Col. 0681A] GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, regibus, principibus, clericis quoque ac laicis in Narbonensi Gallia, Guasconia Hispaniaque regione salutem et apostolicam benedictionem.
Dilectissimi fratres et filii, prudentiae vestrae manifestissime notum est quod Romana Ecclesia hanc consuetudinem habuit ab ipsis suae fundationis primordiis, ut ad omnes partes quae Christianae religionis titulo praenotantur suos legatos mitteret, quatenus ea quae gubernator et rector ejusdem Ecclesiae [Col. 0681B] per suam praesentiam expedire non praevalet, vice sua legatis concessa, monita salutis ac morum honestatem per eos cunctis per orbem terrarum constitutis Ecclesiis nuntiaret, easque apostolica doctrina in omnibus quae sacrae religioni conveniant diligenter instrueret. Proinde horum praesentium portitorem venerabilem confratrem nostrum Amatum episcopum ad partes vestras dirigimus, ut, quae ibi vitia eradicanda sunt a fundamento evulsis, plantaria virtutum, Deo auctore, solerti vigilantia plantare procuret. Quem sicut nostram, imo beati Petri, praesentiam vos suscipere apostolica auctoritate jubemus; ac pro reverentia apostolicae sedis, cujus nuntius est, vos in omnibus sibi obedire atque eum audire mandamus ut propriam faciem nostram seu [Col. 0681C] nostrae vivae vocis oracula. Scriptum est enim: Qui vos audit, me audit (Luc. X, 16) . Agite itaque prudenter ac religiose; et sic vos obedientes Deo et sancto Petro in omnibus exhibete, quatenus, ipso apostolorum principe interveniente, utriusque vitae gloriam et felicitatem consequi mereamini.
Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio LEONI, abbati monasterii S. Michaelis archangeli Pisae constituti, suisque successoribus [Col. 0681D] ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione impertire assensum: ex hoc enim potissimum praemium a conditore omnium Deo procul dubio promerebimur, dum venerabilia loca opportune ordinata, ad meliorem fuerint sine dubio statum perducta. Proinde postulante te, dilecte fili, quatenus monasterium cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, apostolicis privilegiis muniremus ob reverentiam beati Michaelis archangeli, in cujus honorem venerabilis locus ille constitutus est, precibus tuis benevola concessione annuendum esse destinavimus. Suscipientes igitur praefatum locum, et omnia sibi pertinentia, nec non [Col. 0682A] et congregationem fratrum inibi Deo servientium in tutelam et defensionem sanctae Romanae Ecclesiae, apostolicae tuitionis privilegium ex tunc, qua per beatum Petrum, Deo disponente, suscepimus, auctoritate concedimus; confirmantes et corroborantes eidem venerabili monasterio quacunque nunc sunt in terris cultis aut incultis, sive in quibuslibet rebus mobilibus vel immobilibus juste habet, aut in posterum, Deo opitulante, acquirere poterit, quatenus tum ad communem usum fratrum, tam in tua, quam in successorum tuorum providentia et congrua dispensatione, inconvulsa illibataque permaneant. Eadem praesentium auctoritate sancimus ut eos qui, pia devotione et amore coelestis patriae mundo abrenuntiantes, ibidem ad monasticam vitam [Col. 0682B] regulariter se conferre voluerint, sine omni contradictione cujuslibet personae, ab abbate, qui pro tempore fuerit, caeterisque confratribus recipi ac teneri liceat. Praeterea statuimus, et, juxta quod beatus papa Agapito Urbis praescripsit, firma praeceptione censemus ut nemo fideles Christianos in eodem monasterio sepelire cupientes contradicat, vel missam aliquo modo cantare prohibeat, aut eleemosynas, quas vivorum aut defunctorum aliquis ibidem destinavit aut pro amore Dei destinaverit, inde evellere vel aliquo modo subtrahere praesumat. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, [Col. 0682C] reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et, nisi vel ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesus Christi alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, ut hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
Datum Florentiae IV Id. August. per manus Cononis cardinalis presbyteri, anno ab Incarnatione Domini 1077, pontificatus vero D. Greg. VII papae IV, ind. XV.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio AZONI, abbati S. Salvatoris constructi in loco qui dicitur Septimo, suisque successoribus ibi regulariter promovendis in perpetuum.
Memores divinae gratiae circa nos, manifeste cognovimus quam benevola concessione rectis desideriis et justis petitionibus condescendere debeamus, et ita administrationem nobis creditae dispensationis ad multorum utilitatem exhibendo dilatare, sicut desuper erogato lucro ab eo mercedem accipere cupimus cujus talentorum gratuita bonitate sua dona suscipimus. [Col. 0683A] Quapropter, dilectissime fili, sicut tua et fratrum tuorum devotio postulavit, suscipientes, sicut et praedecessores nostri, praefatum monasterium cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, in tutelam et defensionem sanctae Romanae Ecclesiae, per hujus nostri decreti paginam, ad corroborandum Deo auctore statum ejus, apostolicae tuitionis privilegium tibi concedimus. Confirmamus omnia quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, cujuscunque modi possessiones aut bona sunt, tam in rebus mobilibus quam immobilibus, et postremo universa quae nunc legaliter acquisita possidet, et in posterum, Deo opitulante, acquirere potuerit. Proinde apostolica auctoritate censemus [Col. 0683B] atque statuimus ut nullus regum vel imperatorum, ducum, marchionum, comitum, castaldionum, nullus antistitum, vel quacunque dignitate praeditus, aut aliqua persona saecularis vel ecclesiastica, magna vel parva, audeat praefatum monasterium a sui ordinis ac firmitatis stabilitate divellere, aut bona sibi pertinentia, pro sua rapacitate vel violentia aut iniquae dominationis oppressione, invadere, vel diripere, vel inde auferre, sive suis usibus impia temeritate applicando, vel aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedendo: sed cuncta quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata ac sine infestatione aliqua volumus ac decernimus possideri, eorum [Col. 0683C] quidem usibus, pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura. Item constituimus ut, obeunte abbate, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur nisi quem fratres ejusdem coenobii secundum timorem Dei elegerint, maxime de eadem congregatione, si idoneus inventus fuerit. Quod si talis qui huic regimini congruat inter eos inveniri non possit, aliunde sibi Patrem et magistrum expetant; qui non ab alio nisi a Romano pontifice secundum consuetudidinem priorum abbatum consecretur, neque alterius nisi ejusdem Romani pontificis subdatur judicio. Consecrationes autem ecclesiarum, et ordinationes clericorum praefato coenobio pertinentium, ab episcopo [Col. 0683D] in cujus dioecesi est accipiant, ita tamen si ipse episcopus canonice ordinatus, aut a Romana Ecclesia tunc excommunicatus non fuerit, et ordinationem gratis fecerit. Sin autem aliquid horum obstiterit, abbas, ad qualemcunque catholicum episcopum ei placuerit, causa consecrationis et ordinationis tam locorum quam personarum licenter pergat: liceatque episcopo canonice, quod rogatus ab eo fuerit, peragere. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, imperatorum, clericorum, judicum, ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae [Col. 0684A] paginam cognoscens contra eam temerario ausu venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat. Et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Domini nostri Redemptoris Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Laterani IV Idus Januarii per manus Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, anno quinto pontificatus D. Gregorii [Col. 0684B] septimi papae, ab incarnatione vero Domini 1078, indictione prima.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio BENEDICTO, abbati monasterii Sanctae Crucis in Britannia siti, in villa quae dicitur Avantot, suisque successoribus ibidem regulariter viventibus, et monachis in perpetuum
Britannia, sicut nonnulli gentis nostrae testantur, non solum ab imperatoribus, verum etiam ab ipsis habitatoribus, tutelae et defensioni sanctae Romanae [Col. 0684C] Ecclesiae commissa est. Verum antecessores nostri in hac causa, sicut in multis aliis, adeo negligentes fuerunt, ut amor, et promissio apostolicae tutelae, et pristina devotionis nostrae intentio, in injuriam et pene quasi in ablutionem ( sic ) utrinque devenerint. Nos itaque, Deo auctore, haec quae hactenus neglecta sunt ad memoriam satagimus reducere, et tanto sollicitius circa salutem et honorem patriae vestrae procuramus studium impendere quanto, sicut jam diximus, beati Petri patrocinio gentem vestram pro devotione colla submisisse cognoscimus, et licet universaliter quod a nobis requiris, charissime fili, Britanniae debeamus, specialius tamen ad liberationem et tutelam monasterii tui munimen auxiliumque praetendimus. Unde, secundum tenorem postulationis [Col. 0684D] tuae, monasterium cui tu, Deo auctore, praeesse dignosceris, sub tutela et defensione apostolicae sedis cum tota insula quae vocatur Guedel, vel alio nomine Bella Insula; quae, cum aliis possessionibus quae juste sibi pertinere videntur, suscipientes, hujusmodi sibi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes nullum regum, imperatorum, antistitum, nullum quacunque dignitate praeditum, vel quemcunque alium audere de his quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre, et suis usibus applicare, vel [Col. 0685A] aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere; sed cuncta quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine aliqua volumus possideri, eorum quidem usibus, pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus pro futura. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero imperatorum, regum, ducum, marchionum, comitum, sacerdotum, clericorum, judicum, ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam temerario ausu venire tentaverit, [Col. 0685B] admonitus semel et iterum, usque tertio per convenientes inducias, si non resipuerit atque praedicto monasterio non satisfecerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Laterani VIII Kal. April. per manus Petri [Col. 0685C] S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et bibliothecarii, anno V pontif. domini Gregorii VII papae, indict. prima.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili filio GERENTONI, abbati Divionensis monasterii, ejusque successoribus regulariter promovendis in perpetuum.
Supernae miserationis respectu, ad hoc venerabilis [Col. 0685D] Ecclesiae curam suscepimus et apostolici modaraminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis intenta benignitate faveamus. Proinde, dilecte in Domino fili, Gerento abbas, petitionibus tuis grato occurentes assensu, libertati ac quieti monasterii vestri, auctore Domino, duximus providendum. Si quidem ipsum coenobium sub sedis apostolicae protectione suscipimus, et obeunte te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quorumlibet successorum nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, secundum timorem Dei et regulam sancti Benedicti, elegerint, maxime de eadem congregatione, si idoneus inventus fuerit. Quod si talis, qui huic regimini congruat, inter eos inveniri [Col. 0686A] non possit, aliunde sibi Patrem et magistrum expetant, et Lingonensi episcopo consecrandum ordinandumque provideant, si tamen ipse episcopus gratiam apostolicae sedis habuerit, et canonice ipsam ordinationem facere voluerit. Quod si aliquid horum obstiterit, liceat electo ejusdem monasterii, aut ad apostolicam sedem recurrere, aut a quocunque voluerit religioso episcopo consecrationem et clericorum ordinationes atque caetera quae ad episcopum pertinent suscipere. Statuimus etiam ne ab episcopo vel ministris Lingonensis Ecclesiae divina vestro monasterio interdicantur officia, sed continue celebrentur, nisi eisdem causis fratres cessare oporteat quae sedis apostolicae praesulis Benedicti determinatione distinctae sunt. Illam quoque in monachis [Col. 0686B] tuis quietem ac libertatem, quam idem praesul decreto suo firmavit, nos beati Petri et nostra auctoritate intemeratam perpetuo manere sancimus. Quicunque vero clericorum vel laicorum sese in monasterio vestro voluerint conferre, vobis liceat eos sine aliqua contradictione recipere, dummodo proprie excommunicati non fuerint vel nominatim interdicti.
Confirmamus etiam vobis ecclesias vestras, quascunque nunc possidetis, seu quas, largiente Deo, in posterum canonice possidebitis, statuentes ut nullus clericorum sine assensu vestro in eis audeat ministrare; sed quotiescunque in aliqua earum minister fuerit subrogandus, vos idoneum ad hoc eligentes, episcopo praesente, qui episcopus curam ei [Col. 0686C] animarum injungat, et sic vobis de temporalibus, episcopo vero de spiritualibus debeat respondere. Si quis autem contra hanc formam in eisdem ecclesiis ministrare praesumpserit, nos eum ab officii sui exsecutione suspendimus; claustro etiam, in quo monasterium vestrum situm est, eam libertatem et immunitatem concedimus quam illustris rex Robertus noscitur contulisse, ut ab omni invasione et violentia ducis et hominum suorum sit in perpetuum liberum ac securum, ita ut nihil prorsus a torrente, qui castri sanctique causam dividit, aliquis vel auferre praesumat vel accipere. Ecclesiam quoque Beati Germani de Laré, ubi sanctimoniales consistunt, vobis perpetuo confirmamus possidendam, et [Col. 0686D] ut ipsae sanctimoniales nunquam a subjectione Ecclesiae Divionensis se removeant, sub anathemate prohibemus, sed semper per vestram providentiam gubernentur. Decernimus itaque ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, et ablata retinere, minuere, vel temerariis vexationibus fatigare, sed omnino integra conserventur, eorum pro quorum sustentatione ac gubernatione concessa sunt, usibus omnibus profutura. Si qua autem ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam agnoscens, contra eam temere venire tentaverit, et admonita semel et secundo, non congrua satisfactione emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere [Col. 0687A] de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem, praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
Ego Gregorius sanctae catholicae Ecclesiae episcopus.
Data Laterani, per manum Joannis R. Ecclesiae diaconi cardinalis, XIII Kal. Julii, anno ab Incarnatione Domini 1078, indictione I, pontificatus autem domni Gregorii PP. VII, VI.
GREGORIUS, servus servorum Dei, archiepiscopis, episcopis, abbatibus in Gallia constitutis, qui in gremio sanctae Romanae Ecclesiae permanere videntur, salutem et apostolicam benedictionem.
Quantas tribulationum angustias et persecutionum procellas ac pondera periculorum universalis mater sancta Romana Ecclesia perpessa sit temporibus istis, quod credi vix potest, ex majori parte latet scientiam vestram. Ad haec quoque quid consilii, quidve suffragii per vos, filios suos, debitae compassionis [Col. 0687C] perceperit, vos ipsi agnoscitis. Quod itaque sine dolore vix possumus vel reminisci, ita charitas multorum circa eam refrigescit, ut haec ipsa per Evangelium praesignata quodammodo specialiter videantur, ut dicitur: «Quando abundaverit iniquitas, refrigescet cor multorum (Matth. XXIX) .» Unde quid aliud dixerim, nisi quod vos, qui aut segniter neglexistis ac pavide refugistis matri vestrae in tanta pressura solatiari, nomine filiorum indignos et charitatis visceribus alienos vos ostenditis? Quem vero pudorem, vel potius quantum dolorem, quisquis est sanae mentis non sentiat, cum consideret persecutores Christianae religionis tanta factionis conspiratione, sicut omnimodis adnisibus non solum res suas profundendo sed etiam se ipsos [Col. 0687D] morti tradendo, ad explendam animi atrocitatem huc usque desudasse; neminem autem vel vix paucissimos, justitiae fautores, aut corporum laborem subire, aut rerum dispendia pati, aut de bonis suis opem matri suae Ecclesiae ferre curavisse. Verum, utcunque fraternitas vestra sese habuerit, benedictus Deus et Domini nostri Jesu Christi Pater, qui, nos ab adversariorum manibus et persecutorum violentia protegens, hactenus in manu nostra justitiam secundum testimonium conscientiae nostrae defendit; atque, potentiae suae vigore humanae infirmitatis imbecillitatem nostram corroborans, ad iniquitatem converti nullis nos promissionum blanditiis, nullis vexantium terroribus sinit. Ipsi ergo [Col. 0688A] gratias immensas referimus, qui, nos infractos huc usque in pressurae tempestate conservans, ad quamdam spem tranquillitatis sicut liberis incessibus duxit; ut non nos contra principalem justitiae intentionem egisse, aut propria conscientia aut religiosorum, qui noverunt, examinatio reprehendat. De caetero, fratres, ut causa jurgiorum et discordia quae inter regnum et apostolicam sedem jam dudum agitatur, annuente Domino, congruum valeat finem sortiri, vos ad synodum quam in medio Novembri celebrare disponimus, praesentium litterarum vocatione, ex parte beati Petri apostolorum principis praecipientes invitamus. Hoc etiam fraternitatem vestram scire volumus quia, ut secure ad nos venire et in vestram patriam, Deo protegente, possitis [Col. 0688B] redire, fideles nostri a majoribus, qui sunt in curia Henrici dicti regis, juramento securitatem receperunt. Desideramus igitur una vobiscum tractare, divino fulti auxilio, qualiter possimus pacem confirmare, atque ad gremium matris Ecclesiae sanctae schismaticos, Deo auxiliante, revocare.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri DESIDERIO, abbati Montis Cassini, suisque successoribus.
Ea quae ante nos eorum definitionis finem percipiunt, [Col. 0688C] necessarium et utile videtur ut ad memoriam futurorum non solum litteris intimare, verum etiam auctoritate sedis apostolicae munire debeamus. Cum enim Capuae essemus, clerici illius civitatis conquesti sunt, dicentes ecclesiam Sancti Angeli, quae olim fuerat juris Capuanae ecclesiae, in jus monasterii Sancti Benedicti injusto concambio transisse. Quam nimirum querimoniam indiscussam non permittentes, per discretos et veraces viros diligenter inquisivimus utrum concambium quod pro eadem Ecclesia datum fuerat, sufficere videretur. Qui videlicet viri illud quod eis injunximus studiose perquirentes, probaverunt, quod pro concambio donatum fuerat, videlicet ecclesiam Sancti Joannis infra Capuanam civitatem sitam, plus possessionis [Col. 0688D] et ornamenti habuisse. Hoc etiam Erbeus tunc archiepiscopus ejusdem civitatis rem indulbitanter cognovisse testatus est. Unde testimonio competenti promoto, litis omni dubietate sublata, censuimus tam archiepiscopum quam Capuanos clericos in perpetuum ab hac quaestione quiescere, et de jam dicto concambio nullam deinceps litem promovere. Unde, juxta fraternitatis tuae postulationem, praesenti privilegio firmum hoc et in perpetuum stabile judicantes, decernimus ut in praedicto loco Sancti Angeli religio monachorum sub cura et regimine abbatis Montis Cassini omnipotenti Deo deserviat. Cui nimirum ecclesiae hujus modi privilegium indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes [Col. 0689A] nullum imperatorum, regum, principum, antistitum, nullum quacunque dignitate praeditum, vel quemquam alium audere de his quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere, vel auferre, sive suis usibus applicare, vel aliis, quasi piis de causis, pro suae avaritiae excusatione concedere: sed cuncta, quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit a quoquam, ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine aliqua volumus possideri, eorum usibus, pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura. Haec igitur omnia quae hujus [Col. 0689B] praecepti decretique nostri pagina continet in perpetuum reservanda decernimus. Si quis vero imperatorum, regum, principum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam temerario ausu venire tentaverit, admonitus semel et iterum usque tertio per convenientes inducias, si non resipuerit, atque praedictae Ecclesiae non satisfecerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini redemptoris nostri Jesu Christi [Col. 0689C] alienus sit, atque in extremo examine districtiori ultioni subjaceat. Cunctis autem in eidem loco juste observantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Miserationes tuae, Domine, super omnia opera tua (Psal. CXLIV) .
Datum Romae septimo Idus Decembris per manus Petri, Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri, cardinalis et bibliothecarii; anno vero VI pontificatus Domini Gregorii septimi papae, indictione II.
GREGORIUS, servus servorum Dei, omnibus beato Petro fidelibus salutem et apostolicam benedictionem.
Notum vobis omnibus facimus nos anathema fecisse ex auctoritate Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et beatorum apostolorum Petri et Pauli omnibus qui injuriam aliquam facere praesumpserint Berengario, Romanae Ecclesiae filio, vel in persona, vel in omni possessione sua, vel qui eum vocarit haereticum. Quem post multas quas apud nos, quantas voluimus, fecit moras, domum suam remittimus, et cum eo fidelem nostrum, Fulconem nomine.
GREGORIUS, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis in Teutonico atque in Saxonico regno commanentibus, omnibusque principibus, cunctisque majoribus et minoribus, qui non sunt excommunicati et obedire voluerint, salutem et apostolicam benedictionem.
Quomodo ex lite et dissensione vestra maximum in sancta Ecclesia periculum fieri quotidie cognoscimus, visum est nobis, visum est et fratribus nostris in concilio congregatis, summa ope elaborare pro viribus, quatenus idonei nuntii tam religione quam [Col. 0690B] scientia pollentes e latere apostolicae sedis ad partes vestras mitterentur, qui religiosos episcopos, laicos etiam pacis et justitiae amatores, in partibus vestris commorantes, ad hoc opus idoneos congregarent, qui, Domni gratia praeeunte, die et loco ab illis statuto, tam ipsi quam quos ipsis adjungere adhuc debemus, aut pacem componant, aut, veritate praecognita, super illos qui sunt tanti dissidii causa, canonicam censuram exerceant. Verum quomodo nonnullos, diabolico instinctu confectos, iniquitatis suae facibus ignitos, cupiditate inductos, discordiam potius quam pacem fieri et videre desiderantes fore non ignoramus, statuimus in hac synodo, sicut et in praeterita, ut nulla persona alicujus potentiae vel dignitatis, sive parva, sive magna, sive princeps, sive subjectus, [Col. 0690C] aliqua praesumptione audeat legatis nostris obsistere, et, cum ad vos pervenerint, de componenda pace contraire, nec postea contra interdictum illorum, alter in alterum audeat insurgere, sed usque ad diem ab illis statutum firmam pacem omnes sine ulla occasione et fraude observent. Quicunque autem haec vestra statuta ulla praesumptione violare tentaverit, anathematis vinculo eum ligamus, et non solum in spiritu, verum etiam in corpore et in omni prosperitate hujus vitae apostolica auctoritate innodamus et victoriam in armis auferimus, ut sic saltem confundantur et duplici contritione conterantur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULFO regi et omnibus secum Christianam religionem defendentibus salutem et apostolicam benedictionem.
Quod regnum Teutonicorum, hactenus inter omnia mundi regna nobilissimum, jam video incendiis, caedibus et rapinis devastari, confundi et annullari, quam magnus exinde cordi meo dolor insideat, quam continuus in visceribus meis me gemitus afficiat, testis est ille solus, qui omnium hominum corda scrutatur et probat. Deferuntur enim mihi [Col. 0691A] jam saepius legationes Henrici, cum per proprios nuntios, tum per cognatos et aliarum terrarum principes et affines, modo omnem obedientiam promittendo, modo per varia ingenia sollicitando, id a me summo conamine cupientes efficere quo me ad votum suum suis partibus valeant inclinare. Verum quia hinc inde et Romana gravitas et apostolica mansuetudo me per mediam justitiae viam incedere cogunt, omnibus quibus possum modis hoc oportet intendere quomodo veram a falsa justitiam, perfectam a ficta obedientiam judicio sancti Spiritus valeam discernere, et rato ordine ad finem usque perducere. Haec vero et alia, si, propitio Deo, ad vos sani perveniunt legati mei, melius quam hae litterae viva voce testificabuntur et docebunt.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, R. regi omnibusque secum in regno Saxonum commanentibus, tam episcopis quam ducibus, comitibus, nec non majoribus et minoribus peccatorum absolutionem et apostolicam benedictionem.
Cum Veritas ipsa dicat omnium qui propter justitiam persecutionem patiuntur regnum esse coelorum (Matth. V) , et Apostolus clamet neminem nisi qui legitime certaverit, posse coronari (II Tim. II) , nolite, filii mei, in hoc, qui vos jam multo tempore exagitat, bellico furore deficere; nolite per ullius fallentis personae mendacia de nostro fideli adjutorio dubitare; sed magis magisque pro tuenda veritate ecclesiastica, pro defendenda vestrae nobilitatis libertate, labori jam citius finiendo incumbite; et ex adverso ascendendo vos et corpora vestra quasi murum pro domo Dei opponere satagite. Quidquid jam in duobus synodi nostrae conventionibus de rege R. et de H. statutum sit, quidquid ibi de pace et concordia regni et cum juramentis sit diffinitum, per nostras litteras et per nostros legatos, nisi sorte capti sint, apertissime potestis cognoscere; et, si quid adhuc remanserit, per episcopos Metensem et Papiensem et abbatem Augustensem, [Col. 0691D] qui nobiscum finem rei praestolando morantur, cum ad vos ipsi venerint, quasi in promptu habetis audire. Postremo hoc vos ignorare nolumus quod qua omni oportet instantia, cum orationis nostrae assiduitate, tum officii nostri gravitate, et prospiciendo consulere, et consulenda prospicere verae necessitati non dubitamus. Audivimus de vestro archiepiscopatu Magdeburgensi, in disciplinam quorumdam ejusdem Ecclesiae filiorum, pro acquirendo saeculari habitu et honore, obortam fuisse contentionem, quos modis omnibus ex praecepto Dei omnipotentis et sancti Petri, et nostro, ne sibi in locum damnationis culmen arripiant regiminis prohibete, et Deo dignum dispensatorem, prout jus postulat et ordo, [Col. 0692A] cum nostra voluntate, et apostolica benedictione, et communi omnium bonorum tam clericorum quam laicorum electione disponite. Vos tamen ipsi nostis quod, in constituendis episcopis, neglecta sanctorum Patrum instituta hunc qui modo funditur sanguinem genuerunt, et adhuc, nisi provideantur, pejores prioribus errores fovendo parturiunt.
GREGORIUS papa, servus servorum Dei, per totum [Col. 0692B] Italicum regnum et Teutonicorum, debitam sancto Petro obedientiam exhibentibus apostolicam benedictionem.
Si qui sunt presbyteri, vel diaconi, vel subdiaconi, qui jaceant in crimine fornicationis, interdicimus eis, ex parte omnipotentis Dei et auctoritate sancti Petri, introitum ecclesiae usque dum poeniteant et emendent. Si qui vero in peccato suo perseverare maluerint, nullus vestrum officium eorum auscultare praesumat; quia benedictio illius vertitur in maledictionem, et oratio in peccatum, testante Domino per prophetam: Maledicam, inquit, benedictionibus vestris.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis Sancti Benedicti monachis salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus, quod sine gravissimo dolore dicere non possumus, quosdam homines a Jordano principe suggestione diaboli missos, secretarium vestrum intrasse, et quaedam commissa vobis inaudita temeritate detulisse. In quo facto nimiae negligentiae, et acriter ulciscendae timiditatis vos et abbatem vestrum arguere possumus, et gravius adversum vos commoveri deberemus, nisi ea qua vos semper charitate dileximus, detineremur; si quidem tolerabilius nobis videretur villas et castella Sancti Benedicti [Col. 0692D] in praedam et direptionem dari, quam ut sanctus locus, et per totam, ut credimus, christianitatem famosus et venerabilis, tantae ignominiae periculo subjaceret. Quapropter hujus temeritatis noxam inultam esse non ferentes, praesertim eum locum vestrum violatum esse, et exemplo hujus facinoris deteriora posse vobis contingere perpendentes, admonemus ut divinum officium in ecclesia Beati Benedicti non faciatis, sed altaria omnia quae intus sunt detegentes, quantum sit hujusmodi violationis periculum quosque cognoscere faciatis. Si enim in ecclesia Sancti Petri humano sanguine respersa divinum officium non sine diligenti reconciliatione celebratur, multo magis istud quod in ecclesia [Col. 0693A] Beati Benedicti pernicio ( sic ) suis commissum est, competenti indiget expiatione. Vos itaque omnipotentem Dominum instanter deprecemini ut tristitiae mentis nostrae dignetur super hac re nobis consolationem impendere, et ad reparandam in omnibus vestram dignitatem, modis quibus decet, nos instruere.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili [Col. 0693B] congregationi Casinensis coenobii salutem et apostolicam benedictionem.
Nuper, dilectissimi fratres, nos violentia sacrilegii huic reverentissimo loco illata compulsi, vestrae ecclesiae officium ob tantum facimus irrogatum interdiximus. Verum quia ascensionis Domini solemnitas toto venerabilis orbi nunc imminet, nolentes jam propter alicujus scelus in tanto festo tam religi sum locum officio pietatis carere, decrevimus et vos et eumdem locum ab interdicto absolvere. Quapropter, apostolica mansuetudine ducti, reddimus et ecclesiae ministerium et cultum religionis devotioni vestrae licentiam celebrandi.
Volumus etiam atque rogamus charitatem vestram ut, nostri memores, pro nobis preces fundatis [Col. 0693C] ad Dominum, pro statu quoque sanctae Romanae Ecclesiae Rectori rerum quotidie supplicetis, nec non tam pro inimicis quam etiam pro amicis, dilectionis affectu, omnipotentem Dominum deprecari sedulo memineritis et studeatis; nec non et pro illo qui tam sanctissimum locum, toto mundo famosum, violavit preces effundite, ut Deus det illi cor poenitens, et sic eum ad se convertat, ut in hac vita et futura mereatur gratiam Dei obtinere. Et immediate sequuntur haec alia verba in codice: Hoc autem accidit per . . . . . Rosellano episcopo; nam idem episcopus non parvam pecuniam huic commendaverat loco. Jordanus autem princeps missis militibus praecepit ut eamdem sibi deferrent pecuniam. Fratres autem ad [Col. 0693D] haec: Pecuniam, quae S. Benedicto credita est, nos alicui viventium minime damus, sed eam super corpus ejus ponimus; inde qui praesumpserit auferat. Milites autem tollentes thesaurum de altario ad principem deferunt. Quo accepto statim idem princeps, tanti auctor sceleris, lumen amisit, et usque ad mortem ita permansit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus et coepiscopis, PETRO Albanensi [Col. 0694A] et ODELRICO Pataviensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Sunt multi, quibus tamen non credimus, qui de legatione vestra murmurare incipiunt, suspicantes vos aliter velle incedere quam a nobis praeceptum est; et alterum vestrum nimis simpliciter, alterum vero non adeo simpliciter acturum esse causantur. Quapropter diligentissima circumspectione cavendum est vobis, ut utramque suspicionem possitis exstinguere. Quod ita facile cum Dei adjutorio proveniet, si praecepta nostra ante mentis oculos semper teneatis, et nihil aliud praesumatis efficere, nisi quod nos vobis noscimur, non modo nudis verbis, verum etiam litteris inculcando mandasse. Volumus [Col. 0694B] autem ut de causa regum vel regni sive etiam de Trevirensi vel Coloniensi et Augustensi electis, vel de omnibus istis qui investituram per manum laicam acceperunt, nullum praesumatis exercere judicium, summumque vobis studium sit, si rex acquieverit vobis de statuendo colloquio et pace firmanda in regno, et de restituendis episcopis in sedibus suis, et haec eadem cito ad nos aut per vos ipsos aut per certos legatos annuntiare, ut tot et tales personas possimus illuc ad constitutum tempus dirigere, qui ad tantum negotium determinandum valeant una vobiscum, Deo auxiliante, sufficere. Interim vero sic vos utrique parti communes, et ab omni suspicionis naevo, quantum in vobis est, cum divinae gratiae adjutorio exhibete immunes, ut justitiae [Col. 0694C] semper et nullo modo partibus faveatis, sicut habetis formam nostram; qui videlicet, postquam judicium tanti hujus negotii in manu beati Petri commissum est, nihil aliud vobis testibus intendimus, nisi ut per justitiae semitam incedamus. Ad nullam partem sinceritatem apostolicae discretionis infleximus, nullis promissionibus aut terroribus cessimus, nec aliud unquam, Deo protegente, acturos nos esse confidimus. Praeterea specialiter vobis de abbate Augiense injungimus, qui nuper ad apostolorum limina veniens, non solum captus est, sed etiam in loco ejus quidam est tyrannice subrogatus, ut ea bona sua, quibus exspoliatus est, expulso invasore illo, restitui faciatis. Qui tamen postquam de his quae perdidit, fuerit pleniter investitus, si quid [Col. 0694D] contra illum habet aliquis, paratus erit in nostro judicio respondere. Non enim debet ab alio aliquo judicari, qui in apostolica sede scitur a memet consecratus. Et certe gravis fuit praesumptio, manum in eum ponere, qui tanto erat privilegio munitus. Quod si invasor ille contra interdictum nostrum praedicto fratri sua restituere contempserit, confestim in eum velut in rebellem et invasorem ex auctoritate apostolica sententiam excommunicationis intendite. Quidquid autem agitis, vel quidquid vobis contigerit, litteris semper mandare et frequenter ad nos mittere procurate. Omnipotens et misericors Deus, a quo bona cuncta procedunt, meritis beatae Dei genitricis Mariae, dominae nostrae, et beatorum [Col. 0695A] apostolorum suorum Petri et Pauli, ab omni malo vos defendere, et in omnem veritatem inducere dignetur, quatenus quidquid agitis secundum timorem Dei et utilitatem sanctae Ecclesiae feliciter peragatis. Inter omnia studiosissime Wormatiensis episcopi mementote, qui cum esset diu ab Ecclesia sua expulsus, et ob id Romam veniret, ut auxilium apostolicae sedis acquireret, non solum nihil sibi profuit, sed modo etiam pejus incurrit. Interim vos salutamus, et rogamus ut sitis memores nostri, memoris vestri, apud Deum.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri HUGONI, Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Quod divina clementia pacem Ecclesiae tuae restituit, sciat fraternitas tua nos haud aliter quam de nostra, aut sanctae Romanae Ecclesiae tranquillitate et profectu gaudere. Et hoc in mente tua semper maneat fixum, quod omnipotens Deus, cui fideliter famulari toto cordis affectu adniteris, et temporalem tibi pacem competenter conciliabit, et sempiternam meritis tuis bonus remunerator retribuet. De discordia vero quam inter Lugdunensem archiepiscopum [Col. 0695C] et abbatem Cluniacensem significasti, noverit dilectio tua nos non parum gravari, sed, quoniam inter religiosos jurgia sunt, multum profecto dolere. Quippe quorum concordia multis prodesse poterat et debuerat, non dubium est quin de corum dissensione plurimis oriatur et futura sit gravis pernicies. Unde fraternitatem tuam vigilare oportet et curare necesse est religiosos tibi viros adhibere, et ita praefatos ex parte nostra super concordia convenire. Denique quicunque illorum justitiae, secundum consilia vestra, non acquieverit, nulli sit ambiguum quod nos in eum graviter, omnis personae acceptione postposita, commovebimur. Quia vero in partibus praeordinatis concilium celebrare non potuistis utiliter, competens arbitramur [Col. 0695D] ut aptum locum diligentia vestra inveniatis, ubi synodo congregata Remensis archiepiscopi causa diligenter examinetur. Et quidem, si idonei accusatores et testes inventi fuerint, quod objicitur ei canonice comprobantes, quam justitia dictaverit sententiam dare absque haesitatione vos volumus. Alioquin si tales personae fuerint quae recipi rationabiliter nequeant, quoniam turpis de eo fama non solum Galliam, verum etiam fere totam replevit Italiam, sex episcopis, quorum vita non notetur infamia, assumptis sibi, si potest, excuset se, et sic purgatus cum pace in Ecclesia sua et propria dignitate remaneat. Praeterea eum quem per saecularem potestatem, id est regiam investituram, Cabilonensem Ecclesiam intrasse significastis, ab omni regimine [Col. 0696A] et spe ipsius Ecclesiae alienum esse apostolica auctoritate decernimus. Quod si post hujus nostrae interdictionis sententiam ad hujus regiminis dignitatem aspiraverit, quid beati Petri gladius valeat sine dubio experietur, et in perpetuum nulla sibi ecclesiastici regiminis fiducia relinquetur. Ad comprimendum etiam multorum conatus illicitos, qui obstinatis animis non timent Deum postponere et superbiam suam propalare, diabolum imitantes, qui non contentus sibi concessis, dum illicite nititur ad altiora, et quod habebat juste amisit, volumus vos in omnibus conciliis vestris, vice nostra, omnes illos excommunicare quicunque apostolicae sedis decreto super hac re synodaliter constituto obviare praesumpserint, et de manu alicujus Iaici investituram [Col. 0696B] Ecclesiarum susceperint, ut his saltem terroribus a spe ambitionis suae reducti, non aliunde ut fures et latrones ad ovile Dominicum ascendant, sed ex habitatione religiosorum virorum invitati, ut boni et idonei pastores per ostium ingrediantur. Admonemus etiam ut viscera pietatis tuae dolor et calamitas Lingonensis Ecclesiae penetret, et una cum fratre nostro Lugdunensi archiepiscopo, modis quibus valetis, tantis ejus periculis consulatis, illud principaliter perficientes ut in decanum, qui fere omnia illius Ecclesiae officia pessimis studiis arripuit, justam sententiam detis, et officia illa per religiosos et competentes viros pure deinceps administrentur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ANSELMO, venerabili abbati Beccensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam fructuum tuorum bonus odor ad nos usque redoluit, quam dignas grates Deo referimus, et te in Christi dilectione ex corde amplectimur; credentes pro certo tuorum studiorum exemplis Ecclesiam Dei in melius promoveri, et tuis similiumque tui precibus etiam ab instantibus periculis. Christi subveniente misericordia, posse eripi. Nosti [Col. 0696D] frater: si justi apud Deum praevaluit oratio (Jac. V) , quid justorum? praevaluit equidem, imo impetrabit, sine dubio, quod petierit (III Reg. XVII) . Ipsius etiam Veritatis auctoritate cogimur hoc confiteri: Pulsate, inquit, et aperietur vobis, petite et accipietis (Matth. VII, 7) . Pulsate simpliciter, petite simpliciter haec etiam quae sibi placeant. Simplex est ostium, simplex dator vult peti simplicia, et quae sibi conveniant: hoc modo aperietur, hoc modo accipietis, hoc modo justorum exaudietur oratio. Unde volumus tuam tuorumque fraternitatem assidue Deum orare, ut Ecclesiam suam, et nos (qui ei licet indigni praesidemus) ab instantibus haereticorum oppressionibus eripiat, et illos, errore dimisso, ad viam veritatis reducat. Querimoniam apud nos fecit quidem peregrinus de [Col. 0697A] quodam converso tuo: Justus Dominus justitiam dilexit, aequitatem vidit vultus ejus (Psal. X, 8) . Imitare Dominum tuum, imitare magistrum, a quo habes doctrinam vitae. Praecipimus etiam et nos ut ei justitiam facias coram Huberto dilecto filio nostro, et (ut intelleximus) amico tuo.
Pervenit ad nos te, fratrem et coepiscopum nostrum Henricum, Leodicensem episcopum, ad apostolorum limina venientem, ab Arnulpho comite rebus tuis exspoliatum, et ad nequitiae augmentum [Col. 0697B] gladiis jurare compulsum quod ablata nunquam repeteres, et hujus tanti sceleris a nobis sibi veniam impetrares. Cognita itaque contumelia tibi, imo beato Petro, illata, valde doluimus, asserentes fraternitatem tuam nullis juramenti vinculis posse teneri, quae tam nefandissime coacta juraverit. Unde et apostolica te auctoritate absolvimus, ut non tuae vel alicujus conscientiae ab [ob] hoc videaris innexus. Insuper etiam eadem freti potestate, ne hoc in exemplum caeteris improbis audendi pejora sit futurum, fratri nostro Virdunensi episcopo et aliis illius patri [partis] beati Petri fidelibus summopere praecipimus ut eum ut tyrannum et Christianae religionis conculcatorem impugnent, et armis tam carnalibus [Col. 0697C] quam spiritualibus undique et ubique, quantum possunt, nisi digne satisfecerit, insequantur. Volumus itaque ut praefatus episcopus prius quoscunque potest episcopos et reliquos sacerdotes sibi adjungat, et illum Dei inimicum ad dignam satisfactionem convocet. Quod si digne poenitere et ablata restituere noluerit, datis sibi 15 dierum induciis, introitu ecclesiae privetur, et praefato modo injuria beati Petri vindicetur usque ad satisfactionem.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero, [Col. 0697D] vicecomiti AYMERICO nec non universo populo Narbonensi apostolicam benedictionem libenter vobis manderemus, si in apostolicae sedis reatum incurrisse vos non cognosceremus. Verum ubi ab eadem vos resipuisse excommunicatione cognoverimus, et archiepiscopalem patri vestro Dalmatio obedientiam exhibere, benedictionem beati Petri mandabimus.
Sicut novit prudentia vestra, inimicus humani generis Ecclesiam vestram malis et Simoniacis pastoribus invasam quasi jus proprium longo tempore possedit. Sed condolentes necessitati et periculo vestro, bonum et legalem pastorem vobis praeficiendum censuimus non aliunde, sed per ostium, id est [Col. 0698A] per Christum intrantem (Joan. X, 2) . Qui enim aliter, id est sine Christo, ingrediuntur, fures sunt et latrones, ad hoc constituti ut gregem Dominicum mactent et perdant (Ibid., 10) . Hic itaque apostolicae sedis benedictione et auctoritate confirmatus per exemplum laudandae conversationis suae et documentum praedicationis, quidquid culpa et injuria malorum pontificum inter vos commissum est, Domino auxiliante, poterit corrigere, vosque bonus pastor summo Pastori devotissime commendare. Admonemus itaque prudentiam vestram, ut eum quem Romana Ecclesia vobis legaliter constituit, honeste et cum benevolentia recipiatis, et ei sicut spirituali Patri et archiepiscopo obedientiam et reverentiam impendatis, memores Dominici sermonis fideles [Col. 0698B] suos commendantis: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Neque enim vos ignorare volumus quod si quis vestrum, quod non speramus, obedientiam sibi contradixerit, iram Dei et vindictam B. Petri ad periculum suum provocabit et sententiam excommunicationis in Tolosana synodo a legatis nostris promulgatam apostolica auctoritate confirmabimus. Qui vero obediens fuerit, gratia et benedictione ejusdem apostolicae sedis gaudebit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, RODULPHO Turonorum archiepiscopo et EUSEBIO Andegavorum pontifici, salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus, fratres, comitem Andegavensem, quorumdam instinctu, qui filio nostro charissimo Berengario inimicantur, in ejus odium exarsisse. Quapropter fraternitati vestrae mandamus quatenus ipsi comiti, nostra vice, praecipiatis ut non ulterius supradictum virum inquietare praesumat. Nec solum, sed et contra omnes inimicos et perturbatores rerum ipsius, vicem nostram ad ferenda illi auxilia suscipiatis, praecipiendo praecipimus ex auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli. Valete, et nulla [Col. 0698D] ratione quae praecipio contemnite.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio LEONI abbati monasterii S. Zenonis in Pisana urbe, et ejus successoribus.
Supernae miserationis respectu, ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis postulantium votis attenta benignitate faveamus, praecipueque ad [Col. 0699A] venerabilem locorum quietem stabiliendam, nostrae auctoritatis munimen conferre debeamus. Proinde praelibatum monasterium cui tu praeesse dignosceris, juxta petitionem tuam, sub apostolicae sedis defensione recipimus, et praesentis privilegii decreto cuncta quae hactenus jure possidere visum est, vel deinceps Domino largiente juste acquiret, concedimus atque firmamus; insuper etiam, consentiente Pisano episcopo, decimationes omnium terrarum quas ad dominicatum vestrum laborare feceritis annuimus: adjicientes ut fidelium oblationes accipere, et eos qui se devoverint in coemeterio vestro sepeliri, nec non etiam quicunque saeculo renuntiantes ad vestram conversationem venire voluerint, licitum sit vobis sine alicujus contradictione admittere. Quae [Col. 0699B] omnia, sicut scripta sunt, ut memoratum coenobium tuum per succedentium temporum curricula secure ac sine inquietudine firmiter et inconvulse obtineat, apostolica auctoritate corroborantes statuimus nullum regum, vel imperatorum, antistitum nullum quacunque auctoritate praeditum, vel quempiam alium audere de his quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, conferentur, sub cujuslibet ausu occasionisve specie minuere vel auferre, sive suis usibus applicare, vel aliis quamvis piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam temerario [Col. 0699C] ausu venire tentaverit, admonitus semel, et iterum usque tertio per convenientes testes, si non resipuerit, atque praedictae Ecclesiae non satisfecerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat. At nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Laterani IV Non. Martii per manus Petri [Col. 0699D] S. Romanae Ecclesiae presbyteri, cardinalis ac bibliothecarii, anno IX pontificatus D. Greg. VII papae, indict. IV, 1081.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri LANDRICO, Matisconensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Mirari valde compellimur quomodo fraternitas tua persuasione clericorum, sicut audivimus, in confirmatione [Col. 0700A] privilegiorum Cluniensis ecclesiae, episcopo Albanensi legationem nostram ferenti inobediens exstiterit, praesertim cum, etiamsi aliquid, quod non credimus, inconsultius tibi irrogare voluisset, quidquid esset, pro reverentia apostolicae sedis ferre decuisset. Itaque, propter bonam vitam et pastoralem vigilantiam qua circa Ecclesiam tibi commissam desudas, hanc culpam supportantes, praecipimus tibi quatenus vocatis de melioribus monachis Cluniensis ecclesiae, ad communem locum inter Matisconem et Cluniacum venias, ut in praesentia illorum praedictum privilegium confirmes, et sic in episcopali officio restitutus, adjuvante Domino, populum tuum valeas consolari. De caetero fraternitatem tuam paterno affectu, quo eam amplectimur, admonemus ne [Col. 0700B] improbitati vel levitati clericorum tuorum ulterius credulus existas, sed meis, qui te, non tua, diligo, potius quam illorum consiliis acquiescas. Quod si feceris, scias profecto quod nos Ecclesiam tibi commissam praejudicium sustinere nullatenus patiemur. Interim autem sine omni inquietudine et discordia vos et abbas Cluniensis pacifice maneatis, donec coram vicario Diensi episcopo hujusmodi lis religiosarum personarum consilio terminetur; aut, si illud non potuerit fieri, nos, utraque parte vocata et causa diligenter discussa, auxiliante gratia Dei, finem congruum imponere valeamus. Clerici autem qui, spiritu superbiae ducti, contra legatum nostrum Albanensem episcopum turbam fecerunt, et archiepiscopum Viennensem Cluniaco revertentem ablatis rebus [Col. 0700C] suis contumeliose invaserunt, apud Cluniacum nudis pedibus ante altare sancti Petri satisfaciant, et sic emendatis moribus absolvantur. Absque data.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, canonicis Sancti Martini Turonensis.
Quia legatis nostris et archiepiscopo vestro non obedire, sed insuper eum expulisse audivimus, et ab eis vos esse excommunicatos ob culpam vestram didicimus, idcirco salutem et apostolicam benedictionem mittere ausi non fuimus, cujus rei indignos [Col. 0700D] vos existere profecto plus vobis ipsi dolemus. Nam si animarum vestrarum curam gereretis, omnino nec illud praesumere, nec post flagitium tandiu in impoenitudine manere consilium haberetis. Quapropter paterna vos allocutione monentes ex parte B. Petri praecipimus ut de tanto facinore digne satisfacientes, praedictum fratrem nostrum archiepiscopum ad Ecclesiam suam cum honore reducere procuretis; ac deinceps ei paternalem, sicut decet, obedientiam et reverentiam exhibentes, obedire nullatenus detrectetis. Praecipimus etiam vobis ut res tam ipsius archiepiscopi, quam canonicorum Sancti Mauricii in integrum restituatis; atque legatis nostris de caetero debitam obedientiam exhibentes, et [Col. 0701A] ab ipso comite excommunicato Fulcone et ab omnibus excommunicatis vos custodire vigilanter studeatis. Quod si nec his etiam mandatis salubriter obedire volueritis, sententiam anathematis in vos confirmantes, apostolicae ultioni vos subjacere decernimus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, R. venerabili sanctae Romanae Ecclesiae cardinali et abbati Massiliensi salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0701B] Pervenit ad nos quod monachos illos qui ecclesiam Sancti Saturnini non sine licentia proprii abbatis acceperant, ac deinde, compellente eos jussu majoris abbatis Cluniacensis, eamdem dimiserant, tua fraternitas illos, postea quo satisfacientes exierint, excommunicavit. Quod si ita est, non parum de prudentia tua miramur. Unde volumus atque praecipimus ut tam illos ab excommunicationis vinculo solvas quam et de caetero; ne tam leviter in religiosos viros hujusmodi sententiam feras, summopere cavere procures. Quid est enim aliud quam auctoritati derogare indiscrete vel temere in quasque honestas personas auctoritatis licentia uti? Quod ut de futuro vigilanter attendas solliciteque provideas, iterum iterumque monemus.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, U. Diensi episcopo, et R. cardinali et abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Aquensis archidiaconus A. (Arnaldus) queritur quod archiepiscopus W. (Willelmus) et A. (Amatus) legatus noster, nec non episcopus Vasatensis, insurgunt adversus ecclesiam suam, et ecclesias quasdam ejusdem episcopatus sui auferunt et violenter invadunt. Ausciensis quoque archiepiscopus et Amatus episcopus litteris suis nobis significavere ab Aquensibus [Col. 0701D] easdem ecclesias proprietati Olorensis ecclesiae ab antiquo tempore pertinuisse. Unde fraternitati vestrae injungimus ut, si potestis, ambo, sin autem unus in competenti loco eorum negotium audiat, atque, canonicis rationibus diligenter utrinque perscrutatis, Deo placentem et justitiae congruum finem imponat.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, clero, [Col. 0702A] vicecomiti AYMERICO, necnon universo populo Narbonensi.
Apostolicam benedictionem libenter mandaremus si in apostolicae sedis reatum incurrisse vos non cognosceremus; verum ubi ab eadem vos resipuisse excommunicatione cognoverimus et archiepiscopalem Patri vestro Dalmatio obedientiam exhibere, benedictionem beati Petri mandabimus. Sicut novit prudentia vestra, inimicus humani generis Ecclesiam vestram malis et Simoniacis pastoribus invasam, quasi jus proprium longo tempore possedit; sed condolentes necessitati ac periculo vestro, bonum et legalem pastorem vobis praeficiendum censuimus, non aliunde sed per ostium, id est per Christum, intrantem; qui enim aliter, id est, sine [Col. 0702B] Christo ingrediuntur, fures sunt et latrones ad hoc constituti ut gregem Dominicum mactent et perdant. Hic itaque apostolicae sedis benedictione et auctoritate confirmatus, per exemplum laudandae conversationis suae et documentum praedicationis, quidquid culpa et injuria malorum pontificum inter vos commissum est, Deo auxiliante, poterit corrigere, vosque bonus pastor summo Pastori devotissime commendare. Admonemus itaque prudentiam vestram ut eum quem legaliter Ecclesia Romana vobis constituit honesta etiam benevolentia recipiatis, ut ei sicut spirituali Patri et archiepiscopo obedientiam et reverentiam impendatis, memores Dominici sermonis fideles suos commendantis: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. Neque enim [Col. 0702C] vos ignorare voluimus quod si quis vestrum (quod non speramus) obedientiam sibi contradixerit, iram Dei et vindictam beati Petri ad periculum suum provocabit, et sententiam excommunicationis in Tolosana synodo a legatis nostris promulgatam, apostolica auctoritate confirmabimus; qui vero obediens fuerit, gratia et benedictione ejusdem apostolicae sedis gaudebit.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri ALCHERIO, Panormitano archiepiscopo, [Col. 0702D] salutem.
Summae sedis apostolicae, cujus, licet indigni, curam gerimus, contemplatione monemur ut omnibus sacris Ecclesiis, quae defendi seu roborari nostrae auctoritatis privilegiis expetunt, nos, in quantum favet justitia, libenter annuamus; et earum rectoribus honorum suorum insignia, quae antiquitus obtinuisse noscuntur, requirentibus, per nos, largiente Domino, facilius praebeatur assensus. Praecipue tamen oportere arbitramur ut rudibus Ecclesiis, scilicet noviter ad fidem vel venientibus vel redeuntibus, nostri favoris fiduciam, et apostolici muniminis, miserante Domino, perfidiae tenebras [Col. 0703A] ac erroris laqueos evaserunt, eodem juvante in Christianae fidei vigore ac religionis amplitudine per nostrae benignitatis studium, ac tuitionis adjutorium magis ac magis excrescere valeant [Col. 0703D] Videtur aliquid deesse. . Quamobrem, charissime frater Alcheri, Panormitanam Ecclesiam cui tu, Domino auctore, praeesse dignosceris, quae quondam nobilis et famosa, postmodum peccatis exigentibus in Sarracenorum potestatem perfidiamque redacta, nunc revera ad Christianam fidem labore vel instantia filii nostri gloriosi ducis Roberti, Domino innuente, conversa est, te postulante privilegio apostolicae liberalitatis fulciri, nos tam justae petitionis intuitu quam etiam praefati ducis amore, quem id scimus optare, cupere, gratanter concedimus, tribuimus atque largimur. Apostolica [Col. 0703B] igitur auctoritate confirmamus eidem Ecclesiae et per eam tibi, quidquid dignitatis antiquitus tenuisse probatur, id est omnes ejus suffraganeos episcopatus, vel si qui, destructis illis, in eorum loco statuti sunt, vel, opitulante Domino, statuentur, ut in praefatae tuae ecclesiae pristinam redeant potestatem; insuper quidquid possessionis per regalem largitionem et justam concessionem antiquitus habuisse, ac quidquid (quod justitiae non contradicit) antiquis superaddidisse dignoscitur.
Proinde praesentis auctoritatis nostrae decreto, tam praesentium quam et futurorum omnium hominum temeritatem coercentes, interdicendo statuimus nullum regum, vel imperatorum, antistitum, nullum [Col. 0703C] quacunque dignitate praeditum, vel quemcunque alium, audere de iis quae eidem Ecclesiae a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum conferentur, auferre vel diminuere. Praeterea fraternitati tuae pallii usum secundum antiquum Ecclesiae tuae morem concedimus, ut eo inter missarum solemnia his duntaxat festivitatibus utaris, videlicet, Nativitate Domini, festivitate S. Stephani, Epiphania, coena Domini (in die Paschae), Ascensione, Pentecoste, et quatuor festivitatibus S. Mariae, nativitate S. Joannis Baptistae, natalitiis apostolorum, S. Laurentii; in festivitate Omnium Sanctorum, quae celebratur Kal. Novembris; et die tuae ordinationis, et in festivitatibus SS. quorum reliquiis tua decoratur Ecclesia, atque in ordinatione [Col. 0703D] episcoporum, seu caeterorum clericorum, et in consecratione ecclesiae. Hortamur itaque fraternitatem tuam ut honor tantae dignitatis, supplementum utique totius sacerdotalis ordinis, moribus tuis conveniat; et non solum exteriori, sed interiori homini tuo decorem praestet, et gratiam; siquidem ista sunt pallii, ista sunt hujusmodi indumenti signa, ut Dominum ex toto corde, et tota anima, et omni virtute diligas, et proximum tuum sicut teipsum. Nam licet ad usum pallii omnium virtutum ornamenta sint necessaria, inseparabiliter tamen charitas, quae omnes superexcedit, ac pollentem dignitate comitari convenit. Ad imitanda igitur omnium bonorum instrumenta, vita et scientia tua subditis [Col. 0704A] tuis sint forma et regula, ut si quid in eis ex humana fragilitate reprehensibile deprehenditur, intuitu sanctae conversationis tuae ad rectitudinem sinceritatis corrigatur; quibus sic studeas dispensationis jura moderari in corrigendis vitiis, ut zelo rectitudinis ferveas, et modum temperantiae non excedas; et, ut paucis multa explicemus, quidquid in sanctorum Patrum dictis reperis, ad tuam, et eorum, qui tibi subduntur, utendum censeas aedificationem; quatenus, documentis tuis instructi, sedem boni Pastoris tecum valeant pertingere, et perpetuae vitae felicitatem percipere.
Datum Romae, XVI Kal. Maii, per manum Benjamin, fungentis vice Petri sanctae Romanae Ecclesiae presbyt. cardinal. et bibliothecarii, anno Dominicae [Col. 0704B] Incarnationis 1083, pont. vero domini Gregorii VII papae anno X, indict. V.
GREGORIUS dilecto in Christo filio IVONI, praeposito ecclesiae S. Quintini, sitae in episcopatu Belvacensi, suisque successoribus regulariter promovendis.
Supernae miserationis respectu, ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis, quantum, [Col. 0704C] Domino donante, possumus, subvenire debeamus. Proinde, interventu et rogatu confratris nostri Guidonis Belvacensis episcopi, praefatae ecclesiae constructoris, postulationi tuae annuentes, sub tutela et defensione sanctae sedis apostolicae, locum cui praeesse dignosceris, ecclesiam videlicet S. Quintini martyris suscipimus. Cui privilegia ejusmodi praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus: statuentes nullum regum vel imperatorum, antistitum, nullum quacunque dignitate praeditum, vel quemquam alium audere de his quae eidem venerabili loco a praefato episcopo vel a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum Deo miserante collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie, [Col. 0704D] minuere vel auferre, sive suis usibus applicare, vel aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere. Sed cuncta quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit tam a te quam ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata, et sine inquietudine volumus possideri: eorum quidem usibus, pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura. Nominatim, etc., deinde cunctis possessionibus enumeratis.
Datum Laterani VIII Kalendas Decemb. per manus Petri S. R. E. presbyteri, cardinalis ac biblioth., anno XI pont. dom. Gregor. VII papa anno videlicet Dom. Incarnat. 1083, indict. VI.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ARNULPHO venerabili abbati monasterii Sanctae Mariae in Pinarolo constituti, suisque successoribus regulariter intrantibus in perpetuum.
Religiosis desideriis et petitionibus justis benignitatis studio ac benevolentiae munere effectus tribuendus est, ut dum spirituali auctoritate susceptae dispensationis effectum peragit, dum venerabilibus locis praesidium defensionis impendit affectus, inde [Col. 0705B] augeatur divinae retributionis meritum, quod in praestando beneficio non minor fuerit charitas quam potestas. Haec enim et bonorum studiis tempore proficiendi auctoritatem tribuit, et opus proprium, fructum perfectionis, Deo acceptabile reddit. Quapropter aequitatem tuae postulationis attendentes, praefato monasterio S. Mariae cui praeesse videris, charissime fili et praenominate abba, cum omnibus sibi pertinentibus, sub sanctae Romanae et apostolicae sedis tutela susceptum, interpellante charissima S. Petri filia comitissa Adelayda cum filiis suis, quae eumdem venerabilem locum, pro redemptione animae suae suorumque parentum, ex propriis facultatibus fundavit atque constituit, praesenti privilegio apostolicae auctoritatis munimus, et perpetuo roboratum [Col. 0705C] fore sancimus; concedentes et confirmantes eidem monasterio, ac ejus catholicis abbatibus in perpetuum, tam in ecclesiis quam in villis, agris, vineis, cultis et incultis, et in omnibus quae nunc legaliter possidet, vel in posterum, juste quomodolibet [possidebit], quatenus sub apostolica tuitione, in jure ac proprietate praefati monasterii, sub regimine abbatiali, ad communem usum fratrum ibi Deo famulantium, semper illibata permaneant. Statuimus ut nemo ibi mortuum sepelire prohibeat, secundum quod beatus papa Gregorius, Agapito Urbis Veteris episcopo promulgat, salva justa consuetudine sui episcopi, et sanctae matris Ecclesiae.
Item, in hac eadem nostra decretali pagina sancimus atque constituimus ut, defuncto abbate praefati [Col. 0705D] coenobii, abbates monasteriorum videlicet Fructuariensis, Bremensis, S. Salvatoris Taurinensis, S. Michaelis Clusini, et si alii religiosi in illis partibus fuerint, in unum conveniant, in quorum praesentia fratres aliquem de congregatione ejusdem monasterii, si quidem idoneum reperire valeant, communi consensu in abbatem sibi eligant. Quod si ex suis nequiverint fratres huic regimini congruum invenire, aliunde talem, cui sacri canones et monastica regula non contradicat, eligant; quatenus electio si bona fuerit, a praedictis abbatibus probetur, sin vero illorum discreto judicio reprobetur, a fratribus in congruam personam transmittetur. Denique hoc ordine et hac cautela electus [Col. 0706A] abbas, susceptaque, secundum morem, regula et cura regiminis, a saeculari potestate, quae pro tempore ibi fuerit, sine omni contradictione laudetur, nec aliter contradicendi licentia per potentiam alicujus domini protegetur, nisi forte a pluribus et religiosis viris alicujus electio improbetur. De consecratione vero abbatis et cohabitatione fratrum ita decernimus ut, si episcopus, in cujus dioecesi est, ordinatione et vita religiosus fuerit, ordinationem gratis faciat, alioquin Astensem episcopum, sub ejusdem religionis observatione, abbas pro sua suorumque monachorum ordinatione requirat; sin vero et hic talis religionis expers fuerit, Albingaunensem episcopum adeundi licentiam habeat. Quod si, peccatis facientibus, et ille contra religionem [Col. 0706B] constitutus apparuerit, praedictus abbas apostolicam sedem adeundi liberam licentiam habeat, quatenus a Romano pontifice suae ordinationis et suorum fratrum honorem atque mandata suscipiat. Haec omnia quae infra terminos ejusdem parochiae continentur: ecclesia de Adreio; ecclesia S. Saturnini, quae est super Ligerim; ecclesia Sancti Petri de Monte Foleti, et quidquid Robertus de Monte-Contorio Vindocinensi coenobio donavit, et ejus filius Bertrannus concessit; ecclesia Sancti Joannis, quae est super Ligerim: neque etiam subditas praedicto loco ecclesias, ubicunque sint, excommunicare, vel interdicere cuiquam liceat, nisi apertis pro culpis, et quas Vindocinensis abbas et fratres canonice ab ipsis episcopis admoniti emendare contempserint. Si [Col. 0706C] quis vero contra illum beati Petri locum pro aliquibus rebus causari voluerit, non ei abbas vel fratres respondeant, antequam Romanum pontificem consuluerit, quia quidquid sine nostro vel successorum nostrorum judicio definitum fuerit, sive distractum, irritum erit. Praeterea notum esse volumus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, et huic nostrae confirmationi adnectendum, quod Theodericus Carnotensis episcopus, in cujus dioecesi supradictum Vindocinense monasterium situm noscitur, Clementis papae praesentiae suam transmiserit epistolam, rogans eum quatenus monasterium ipsum per illum sic sua corroboretur auctoritate, ut nulli successorum suorum post eum res hujus loci auferre vel minuere, [Col. 0706D] vel excommunicare, seu interdicere, vel potestatem aliquam in ipso loco exercere liceret, seu quolibet modo rectorem loci vel fratres molestare aut inquietare auderet, quod Clemens papa benigne annuit, et nos nostra auctoritate dignum annuere censuimus. Si quis autem violator hujus nostri praecepti exstiterit, nisi resipuerit, et Romanae Ecclesiae satisfecerit, sciat se apostolica auctoritate perpetuo anathemate perculsum, atque a corpore sanctae Ecclesiae divisum, diaboloque cum impiis traditum; qui vero conservator et obediens huic nostrae confirmationi et apostolicae auctoritati fuerit, benedictione et gratia omnipotentis Dei perfruatur, et inter prospera humilis, et inter adversa maneat securus, et divina misericordia munitus valeat per [Col. 0707A] beatum Petrum coelestia regna intrare, et cum Christo in aeternum gaudere.
Scriptum per manus Octaviani, scriniarii et notarii sacri palatii in mense Aprili, indict. XIV.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus in Conchensi et Figiacensi monasterio habitantibus, salutem et apostolicam benedictionem.
In discussione negotii vestri [Col. 0707D] Jurgii causam narrat anonymus qui Historiam Figiacencis monasterii scripsit, a Baluzio editam, t. II Miscellan., p. 298, in cujus fine ait: «Post Lautardum Willermus Fiaco successit, qui in expugnandis inimicis diu victoriosus exstitit. Hic de Simonia accusatus, quae pestis jam per ultimum papam Leonem fuerat declarata, et per Gregorium VII ejus successorem valde insecuta, quamvis invitus abbatiam dimisit, et pastori legitimo introducendo locum vacuum reliquit. Monachi vero Fiacenses abbatem legitimum domnum Hugonem Cluniacensem eligentes, admonuerunt Conchenses ut, abjecto suo Simoniaco, more solito subderentur illorum abbati [Col. 0708D] legitimo. At illi indignati, non solum non sunt emendati, sed multa facientes, plura mendacia invenientes, caput in caudam, caudamque in caput erigere conantes, in tantum sunt pejorati, ut more Judae osculo tradi, et a proprio monasterio Fiacenses ejici fecerint, et Airardum Fiacensem abbatem, cui subditi auctoritate apostolica fuerant, contra totius Christianitatis ritum a se projecerint. diu multumque laborantes, intelleximus Figiacensem locum subesse debere monasterio Conchensi, et cohaerere sibi sicut capiti membrum, secundum dispositionem eorum qui eadem loca construxerunt. Verum quia uterque abbas auctoritate et praecepto apostolicae sedis ordinationem suscepit, paci et concordiae utrinque providentes, adjudicavimus ut ambo loca illa his rite ordinatis regantur abbatibus, eo videlicet pacto ut, si Stephanus abbas Conchensis prius obierit, Ayraldus Figiacensis sibi succedat, et tam ipse quam monachi Figiacenses caput suum Conchense monasterium deinceps recognoscant; et sicut uni abbati subdendi sunt, ita uni professionem monasterio, videlicet Conchensi faciant. Quod si Figiacensis [Col. 0707C] prius decesserit, nihilominus adjudicavimus Figiacensem ecclesiam Conchensi monasterio in perpetuum uniri, atque, sopita omni lite et controversia, uni duntaxat abbati, scilicet Conchensi, per omnia subdi, sitque hoc perpetua stabilitate firmum et inconvulsum ut eo defuncto, videlicet qui nunc est Figiacensis, Conchensis abbas a communi congregatione eligatur, et utrique loco praesit secundum regulam S. Benedicti. Admonemus itaque et apostolica auctoritate interdicimus ut contra hujus definitionis tenorem nullus agat seu in aliquo contraire praesumat; et sicut salubriter et discrete provisum est, permanere permittat [Col. 0708D] In concilio Narbonensi anno 1096 celebrato, haec controversia denuo agitata, ita definita fuit ut uterque locus cardinalem, id est proprium abbatem haberet. Vide inf. Urbani II ea de re litteras. . Si vero aliquis (quod non speramus) definitioni nostrae contraire tentaverit, si abbas, vel episcopus est, proprii ordinis periculo [Col. 0707D] subjacebit; si vero monachus, laicusve fuerit, absque dubio excommunicabitur.
[Col. 0708A] Datum Romae, VII Idus Januarii, anno XI pontificatus domni papae Gregorii VII, anno videlicet Dominicae Incarnat. 1084, indictione VII.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Christo fidelibus apostolicam sedem revera diligentibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit, fratres charissimi, pervenit, ut aestimamus, ad notitiam vestram, quia nostro tempore innovatum est, quod in Psalmista inquirendo dicitur: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus (Psal. IV, 1) . Principes enim gentium, et principes sacerdotum cum magna multitudine convenerunt in unum adversus Christum, omnipotentis Dei Filium, et adversus apostolum ejus Petrum, ut Christianam religionem exstinguerent, et haereticam pravitatem propagarent. Sed, Deo miserante, illos qui confidunt in Domino, nullo terrore nullaque credulitate, vel mundanae gloriae promissione ad suam potuerunt deflectere impietatem. Pro nulla quippe alia qualibet actione contra nos iniqua conspirantes, manus erexerunt, nisi quia periculum sanctae Ecclesiae noluimus silentio praeterire, et his [restitimus] qui [Col. 0708C] eamdem sponsam Dei non erubescunt in servitutem redigere. In omnibus enim terris licet etiam pauperculis mulieribus suae patriae lege suaque voluntate virum accipere legitime; sanctae vero Ecclesiae, quae est sponsa Dei et mater nostra, non licet, secundum impiorum votum et detestabilem consuetudinem, divina lege propriaque voluntate suo sponso legaliter in terris adhaerere. Non enim pati debemus ut filii sanctae Ecclesiae haereticis, adulteris et invasoribus, quasi patribus subjiciantur atque ab eis velut adulterina infamia notentur. Hinc multa, diversa pericula, et inaudita crudelitatis scelera qualiter sint exorta, a nostris legatis luce clarius veraque relatione potestis addiscere, et, si revera doletis et contristamini de ruina Christianae religionis et confusione, [Col. 0708D] eique vultis manum praebere adjutorii, intrinsecus certo tacti dolore, ab eisdem instrui satis [Col. 0709A] potestis. Sunt enim beato Petro fidelissimi, et inter primos domus ejus unusquisque in suo ordine annumerati, qui nullo terrore nullaque temporalium rerum promissione potuerunt in aliquo ab ejus fidelitate et defensione avelli, et a gremio S. matris Ecclesiae separari. Sed quia, sicut novit vestra fraternitas, licet indigno, et peccatori divinitus per prophetam dicitur: Super montem excelsum (Isa. LVII, 7) , et reliqua; et iterum: Clama, ne cesses (Isa. LVIII, 1) , velim, nolim, omni postposita verecundia, timore quoque vel alicujus terreno amore, evangelizo, clamo, clamo et iterum clamo, et annuntio vobis quia Christiana religio et vera fides, quam Filius Dei de coelo veniens per patres nostros nos docuit, in saecularem versa pravam consuetudinem, heu! [Col. 0709B] proh dolor! ad nihilum pene devenit, et immutato antiquo colore cecidit non solum in diaboli, verum etiam in Judaeorum, Saracenorum atque paganorum derisionem. Illi enim leges suas, licet hoc tempore ad nullam animarum salutem utiles, nullisque miraculis, sicut lex nostra aeterni regis frequenti attestatione clarificatas et corroboratas, prout credunt, observant. Nos autem saeculi inebriati amore, et vana decepti ambitione, omni religione et honestate cupiditati atque superbiae postpositis, exleges et quasi fatui videmur; quia praesentis vitae et futurae salutem et honorem sicut patres nostri non habemus, nec etiam sicut oportet speramus. Et si sunt aliqui, licet rarissimi, qui Deum timeant, pro se utcunque, non pro communi fratrum salute decertant prompta [Col. 0709C] voluntate. Qui, vel quoti sunt, qui pro timore, vel amore omnipotentis Dei, in quo vivimus, movemur et sumus (Act. XVII, 28) , tantum desudent, vel usque ad mortem laborent, quantum saeculares milites pro dominis suis, vel etiam pro amicis et subditis? Ecce multa millia hominum saecularium pro dominis suis quotidie currunt in mortem; pro coelesti vero Deo et Redemptore nostro non solum in mortem non currunt, verum etiam quorumdam hominum inimicitias subire contemnunt. Et si sunt aliqui, (imo, Deo miserante, sunt, licet perpaucissimi,) qui in faciem impiis usque ad mortem resistere pro amore Christianae legis contendunt; non solum a fratribus, ut dignum est, non adjuvantur, sed etiam imprudentes [Col. 0709D] et minus discreti ut dementes habentur. Sed quia haec et his similia specialiter imminent nobis, ut vobis indicemus, quatenus, Deo largiente, et vitia possimus a cordibus fratrum avellere, et virtutes in eis plantare: rogamus et obsecramus in Domino Jesu, qui nos sua morte redemit, ut tribulationes et angustias quas patimur ab inimicis Christianae religionis, cur et qualiter patiamur, diligenter investigando intelligatis. Ex quo enim dispositione divina mater Ecclesia in throno apostolico me valde indignum, et Deo teste invitum collocavit, summopere procuravi, ut sancta Ecclesia sponsa Dei Domina, et mater nostra, ad proprium rediens decus, libera, et casta, et catholica permaneret. Sed quia hosti antiquo haec [Col. 0710A] omnino displicent, armavit contra nos membra sua, ut omnia in contrarium verteret. Ideo in nos, imo in apostolicam sedem tanta fecit, quanta facere a tempore Constantini Magni imperatoris nequivit. Nec valde mirum; quia quanto plus tempus appropinquat, tanto amplius Christianam religionem exstinguere decertat. Nunc autem, fratres mei charissimi, diligenter quae vobis dico, audite. Omnes qui in toto orbe Christiano censentur nomine, et Christianam fidem vere cognoscunt, sciunt et credunt beatum Petrum, apostolorum principem, esse omnium Christianorum Patrem, et primum post Christum pastorem, sanctamque Romanam Ecclesiam omnium Ecclesiarum matrem et magistram. Si ergo hoc creditis, et indubitanter tenetis, rogo vos et praecipio [Col. 0710B] ego, qualiscunque frater et indignus magister vester, per omnipotentem Deum adjuvate et succurrite praedicto patri vestro et matri, si per eos absolutionem omnium peccatorum, et benedictionem atque gratiam in hoc saeculo et in futuro habere desideratis. Omnipotens Deus, a quo bona cuncta procedunt, mentem vestram semper illuminet, eamque sua dilectione ac proximi fecundet, ut mereamini praefatum Patrem vestrum et Matrem certa devotione debitores vobis facere, et ad eorum societatem, sine verecundia pervenire. Amen.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Domini, MADELMO dilecto nostro in Christo filio, et abbati venerabilii coenobii almae et coaeternae Dom. Patri Sophiae, intra Beneventum in loco nuncupato Urbe vetere exstructi, suisque successoribus regulariter in eodem coenobio promovendis in perpetuum.
Cum officium sit apostolicum, omnium Ecclesiarum Domini utilitatibus, in quantum possibilitas datur, salubriter providere, cultui tamen venerabilium locorum, atque Domino devote militantium, propensiorem curam piae sollicitudinis indeficienti vigilantia debemus adhibere. Quocirca, excellentissime fili, quia sanctae devotionis affectu petiisti a [Col. 0710D] nobis ut praefatum monasterium tuum sub apostolicae defensionis tutela admitteremus atque susciperemus, et in eadem ecclesia, quidquid moderno tempore juste habere videtur aut in futuro etiam poterit acquirere tempore, per nostri privilegii paginam confirmaremus, petitionibus tuis libenter admodum annuimus, quandoquidem justis postulationibus facilis debetur assensus et piis desideriis promptus pro posse affectus. Unde per hujus nostrae constitutionis decretum et apostolicae liberalitatis edictum, secundum praedecessorum nostrorum privilegia, praenominato monasterio S. Sophiae virginis, tibique praenominato, amande fili, tuisque successoribus regulariter justeque promovendis, concedimus et confirmamus atque in perpetuum [Col. 0711A] corroboramus omnia quae praedicta ecclesia venerab. tui monasterii ad praesens habere, aut deinceps juste divinis humanisque legibus in perpetuum acquisierit, tam in ecclesiis, casis, terris, vineis, hortis, olivetis, pratis, campis, silvis, curtibus vel castellis, quamque in servis et ancillis, et in omnibus rebus et possessionibus suis mobilibus et immobilibus, seseque moventibus, et quae liberalitate, seu collatione sive concessione religiosorum hominum legaliter et laudabili studio acquisivit, aut acquirere poterit, et prorsus quae concessa sunt illi et corroborata piorum imperatorum aut principum praeceptis. Quanquam vero istam in Pantano capellam, quae vocatur Sancti Benedicti, et aliam S. Vitalis cum omnib. pertinentiis suis, et aliam [Col. 0711B] S. Michaelis archangeli, quae dicitur ad Olivolam una cum omnibus suis pertinentiis, et in Paletria capellam unam S. Mariae, eccl. S. Bartholomaei apostoli et martyris, et curtem in collina, et curtem de Muriano, in Petra strumina casas, et silvas, et curtem de Lapillo, haereditatem de Bato, in Curtiano capellam in honore S. Petri apostolorum principis, in Cereto capellam S. Martini episcopi cum omnibus pertinentiis suis, capellam S. Sylvestri confessoris de Corneto in comitatu Capuano, in loco Biniano capellam S. Mariae Virginis Matrisque Domini Dei nostri, in Bibino ecclesiam S. Marciani, in Beletro flumine infra civitatem Ascolensem ecclesiam S. Desiderii, et foris omnem haereditatem, in finibus Cannae ecclesiam S. Juliani, [Col. 0711C] in comitatu Tranensi curtem de Pazano cum omnibus olivetis suis, in comitatu Sipontino piscariam, in comitatu Lesinensi piscariam, Cajazo curtem in molino; Laniensem curtem unam, Sanctum Roseum de Sessa cum curtibus suis omnibus, in finibus Capuae Sanctum Reinerum, et Sanctum Robertum cum territoriis suis, in campo Marini in finibus Tremonensibus Sanctum Adjutorem erga fluvium Vulturnum cum terris suis, in finibus Capuae Sanctum Stephanum de Strada cum territoriis suis, sed etiam in Castello Magno ecclesiam Sancti Magni cum omnibus suis territoriis, et ecclesiam S. Angeli in Altissimo super fluvium Bivernum in finibus campi Morani cum ejusdem ecclesiae haereditate, [Col. 0711D] quae est in longitudine milliarium duo, nec non ecclesiam S. Joannis cum omnibus pertinentiis suis in casa Pollucis, ecclesiam S. Petri in finibus de Loreto una cum omnibus suis pertinentiis, castellum quod vocatur Becclo cum ecclesia S. Marciani, et Nicolai episcopi, et Sanctum Maurum, in Curfiano villam quae nominatur Leo Cubante, in civitate Alife ecclesiam S. Mercurii cum aliis ecclesiis sibi pertinentibus, ripae longe in civitate Arole ecclesiam S. Mercurii, et S. Petrum ad Mortitam cum omnibus pertinentibus suis, S. Stephanum de Lucore, et S. Stephanum de Fromari, et S. Angelum in Plesco, et S. Angelum de Atriano, et Sanctum Angelum in Palumbara, et S. Gregorium de Lescle, et S. Martinum de Ventecano, et S. Petrum, et S. Mariam [Col. 0712A] de Aliperga, et S. Nicolaum de Pazano, S. Marcellum in Tommano, Sanctam Mariam in Calisi, S. Mariam de Regina cum omnibus eorum pertinentiis, in Eliceto S. Effrem cum territoriis suis, Sanctum Marcianum de Parituli, et Sanctam Mariam de Sableta, S. Mariam in casale Geldoni cum omnibus eorum pertinentiis.
Praeterea auctoritate sanctae Romanae et apostolicae sedis concedimus atque confirmamus tibi ac tuis successoribus omnes in integrum oblationes virorum ac defunctorum quae ipsi monasterio per testamentum, aut etiam sine testamento jure accesserint; et perpetuo maneat jam ipsum fatum monasterium sub tutela, ditione, seu jure sanctae Romanae Ecclesiae liberum et immune ab omni subjectione [Col. 0712B] alterius Ecclesiae, et ab omni jure immolestatum. Statuimus etiam ut sint monachi tui ab omni saecularis officii infestatione securi, et omni praegravamine mundanae oppressionis remoti, in sanctae regulae observatione quieti, nulli alii nisi Romanae et apostolicae sedi, cujus juris est, aliqua teneantur occasione esse subjecti; qui de suis sibi qualem voluerint secundum B. Benedicti regulam, abbatem eligant; si vero ex eis idoneus defuerit, ab aliis utilem et religiosum cum consilio Romani pontificis accipiant, ab eodem benedicendum et consecrandum. Consecrationes etiam ecclesiarum, et ordinationes monachor. sive clericorum suprad. coenobio pertinentium, ab episcopis, in quorum dioecesib. sunt, accipiant, si tamen episcopi canonice ordinati fuerint, [Col. 0712C] et ordinationem gratis fecerint; si autem horum aliquid obstiterit, abbas cum licentia et auctoritate Rom. pont. ad qualemcunque catholicum episc. placuerit, causa consecrationis et ordinat. tam locorum quam personarum licenter pergat. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, in omnibus in perpetuum conservanda decrevimus. Si quis vero imperatorum, ducum, marchionum, comitum, principum ac judicum, aut quacunque dignitate praedita, cujuscunque ordinis vel etiam conditionis magna parvaque persona hanc constitutionis nostrae paginam cognoscens, contra eam temerario ausu venire tentaverit, aut tentari consenserit, vel fautor exstiterit, [Col. 0712D] admonitus semel atque iterum et tertio per competentes inducias, nisi ea quae ab illo sunt male ablata ecclesiae humiliter satisfaciens restituerit, potestatis honorisque sui dignitate cadat, reumque se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratiss. corpore ac sanguine Dei ac Dom. nostri Jesu Christi alienus fiat, usque dum resipiscat; cunctis autem quae superius scripta sunt observantibus sit absolutio ac remissio omnium peccatorum suorum, sit gaudium et exsultatio, laetitia et pax in die adventus Domini nostri Jesu Christi, et sic in hoc saeculo fructum bonae actionis suscipiant, quatenus apud districtum Judicem in futuro praemia aeternae pacis inveniant. Bene valeat.
Data Salerni III Id. Decembr. per manum Gregorii [Col. 0713A] S. R. E. diaconi, anno Pontificatus Domini Gregorii VII papae duodecimo, ab Incarnatione vero Domini nostri Jesu Christi 1084, indictione octava, feliciter, feliciter.
Quia te credo sincero corde amare pro Deo sanctae Ecclesiae honorem et libertatem, volo et praecipio ut summopere cum clericis tuis vel laicis qui ad hoc apti videntur procures, ut sponsa Christi non habeatur amplius pro ancilla.
. . . Ut presbyteros in fornicationem lapsos, si vere poenituerint, in pristinum gradum restituat; si negligentes et inutiles, eos penitus abjiciat.
Si quis dator vel acceptor, Dei ecclesias vel ecclesiastica beneficia (quae quidem praebendas vocant) sub pecuniae interventu susceperit, sive dando [Col. 0713C] emerit, sive accipiendo vendiderit, a Simonis non excluditur perditione. Sed si perseverans fuerit, perpetua multetur damnatione. Nam qui sub religionis obtentu Deo famulari voluerit, si quid accipit, et meritum perdit et beneficio accepto frustratur. Rationis ergo vigore cogitur quod injuste receperit restituere, et quidquid turpis lucri gratia receperat non tenere.
Si consuetudinem fortassis opponas, advertendum est quod Dominus dicit: Ego sum veritas et vita. [Col. 0713D] Non dixit, ego sum consuetudo, sed, veritas. Et certe (ut beati Cypriani utamur sententia) quaelibet consuetudo, quantumvis vetusta, quantumvis vulgata, veritati omnino est postponenda; et usus, qui veritati est contrarius, abolendus.
Audivimus, dilectissimi, quod nos audisse oportuit, sed audisse profecto non libuit: quosdam scilicet [Col. 0714A] esse sacrorum ordinum professores, qui sub munerum datione vel acceptione Dei ecclesias vel earum sibi beneficia usurpant. Quod quidem scelus vos non jam dudum acriter correxisse vehementer admiramur. Juste enim uterque corripiendus est et a sanctae liminibus Ecclesiae submovendus, et qui pro Ecclesiae ambitu munera largitur, et qui ut Ecclesiam adeat quidquam praesumit accipere. Iste quippe domum Dei emere, hic autem praesumit vendere. A sacrilegio quoque hoc facinus non dispar dixerim, cum id quod sponte et sacro deliberationis arbitrio gratis fieri debuit, sub pecuniae pactione causatur. Quare, fratres charissimi, quae taliter facta sunt curiose refellite, infecta prohibete, vestrisque jussionibus resistentes, digno anathematis vinculo [Col. 0714B] percutere non dubitate.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio WILLELMO, abbati monasterii S. Aurelii in Hirsaugia in episcopatu Spirensi siti, ejusque successoribus in perpetuum.
Cum omnium Ecclesiae filiorum saluti et securitati sancta sedes apostolica ex generali pastoralis regiminis providentia cavere et consulere debeat, tum vero alacrius et impensius [eam] piae intentionis [Col. 0714C] et religiosae devotionis vota suscipere, ac salutifero effectui mancipari necesse est, ut gratanter bonorum studiorum petitionibus occurrat, et quae ad laudem et gloriam divini nominis sunt instituta auctoritatis suae soliditate firmiter tenenda stabiliat. Unde et nos dilecti filii nostri Adelberti de Calb laudabili desiderio congaudentes, precibus ejus sanctae sedi apostolicae humiliter directis acquiescere decrevimus, et religiose postulata efficaciter concessimus; qui, aeternae retributionis amore succensus, in praedio suo, quod dicitur Hirsaugia, monasterium a progenitoribus suis antiquitus constructum, nuper, amissa restituens, venuste reparavit, et in usus fratrum inibi Deo servientium, pluribus possessionibus et redditibus adjectis, largius ampliavit. Quam suae libertatis [Col. 0714D] [liberalitatis] institutionem ne in posterum ulla perversorum hominum audacia imminuere aut violare praesumat, apostolicae auctoritatis privilegio muniri et sanctae Romanae Ecclesiae tuitione roborari, data annui aurei Bizantii pensione, postulavit; illud profecto considerans quia, dum a sanctae matris Ecclesiae fidelibus beatis apostolis Petro et Paulo honor, metus et obedientia exhibetur, quod eorum decreto et nomine solidatum et roboratum fuerit nullius eversionis illicita praesumptione quatiatur. Quam ob rem idem praefatum monasterium cum omnibus sibi hoc tempore juste pertinentibus, [Col. 0715A] et legaliter collatis, et deinceps quarumcunque personarum authentica traditione conferendis, sub apostolicae sedis tutela et protectione generaliter amplectimur, et sub alis beatorum apostolorum Petri et Pauli, tibi, fili Willelme, tuisque successoribus, eliminata ac prohibita omni infestantium inquietudine, libere et absolute possidenda, et regulariter atque utiliter ordinanda praesentis scripturae testimonio confirmamus. Constitutionis quoque, immunitatis, libertatis modos, quos praefatus comes illustris Adelbertus scripto suae traditionis inseruit et regio sigillo imprimi curavit, ad posteritatis cautelam et arcendos infestantium impetus diligenter observandos statuimus, hos duntaxat, qui canonicis sanctionibus non obsistunt, ut nec de permissis [Col. 0715B] quidlibet negligatur, nec de vetitis quidlibet irrogetur. Haec igitur quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint, in perpetuum servanda decrevimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum et saecularium personarum, hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se de perpetrata iniquitate divino judicio agnoscat. Et nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituat, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco [Col. 0715C] justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae retributionis inveniant. Datum Romae [Col. 0715D] Hucusque auctor Chronici. Diploma vero, in cujus calce antiquitate fortasse corrosos chronologi characteres ille non legit, nos datum putamus anno [Col. 0716D] 1083, ut ex ejusdem monasterii historia potest conjici. .
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio ALMODO, abbati monasterii S. Salvatoris, constructi in loco, qui dicitur Rothonensis, in Britannia constituti, suisque successoribus [Col. 0715D] ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Supernae miserationis respectu, ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis attenta benignitate faveamus, et, libramine aequitatis, omnibus in necessitate positis, quantum, Deo donante, possumus, subvenire debeamus. Praecipue tamen de venerabilium locorum stabilitate, pro debito honore summae et apostolicae sedis, cujus membra sunt, quantum ex divino adjutorio possibilitas datur, nobis pensandum et laborandum [Col. 0716A] esse perpendimus. Proinde, juxta petitionem, tuam praefato monasterio, cui tu praeesse dignosceris, et quod juris S. R. E. esse dignoscitur, unde per singulos annos census trium denariorum aureorum sibi redditur, hujusmodi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus: statuentes nullum regum vel imperatorum, aut antistitum, nullum quoque dignitate praeditum, vel quemcunque alium, de his quae eidem venerabili loco de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre, et sive suis usibus applicare, vel aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere; sed cuncta, quae ibi oblata sunt vel offerri [Col. 0716B] contigerit, tam a te quam ab eis qui in tuo officio successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine volumus possideri, eorum quidem usibus pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura. Item constituimus ut, obeunte abbate, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem fratres ejusdem coenobii, cum communi consensu, secundum timorem Dei elegerint; maxime de eadem congregatione, si idoneus inventus fuerit. Quod si talis, qui huic regimini congruat, inter eos inveniri non possit, cum consilio Romani pontificis, alium sibi Patrem et magistrum expetant. Hoc quoque praesenti capitulo subjungimus, ut ipsum monasterium, et abbates ejus, vel monachi, ab omni saecularis [Col. 0716C] servitii sint infestatione securi, omnique gravamine mundanae oppressionis remoti in sanctae religionis observatione seduli et quieti, nulli alii, nisi Romanae et apostolicae sedi. cujus juris est, aliqua teneantur occasione subjecti. Consecrationes etiam ecclesiarum et ordinationes monachorum sive clericorum saepefato coenobio pertinentium, ab episcopis in quorum dioecesi sunt, accipient; ita tamen si episcopi canonice ordinati fuerint, et ordinationes gratis fecerint. Sin autem aliquid horum obstiterit, abbas cum licentia et auctoritate Romani pontificis ad qualemcunque catholicum episcopum ei placuerit, causa consecrationis et ordinationis tam locorum quam personarum, licenter pergat. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique [Col. 0716D] nostri pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine locoque successerint, vel eis quorum interesse potuerit, in perpetuum reservanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum, hanc constitutionis nostrae paginam cognoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi illa quae sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia [Col. 0717A] illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat, cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae lucis inveniant. Amen.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio . . . . . abbati monasterii S. Petri [Col. 0717B] Juncellensis constituti in loco qui dicitur Lunate, suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis assueta benignitate faveamus, et, libramine aequitatis, omnibus in necessitate positis, quantum, Deo juvante, possumus, subvenire debeamus. Proinde juxta petitionem tuam praefatum monasterium Juncellis, cui tu praeesse dignosceris, in tutela et defensione sanctae Romanae et apostolicae sedis suscipimus, et ab omni saeculari dominatione liberum semper esse decernimus, cui hujusmodi privilegio [Col. 0717C] praesenti, auctoritatisque nostrae decreto indulgemus, concedimus et firmamus, statuentes nullum regum vel imperatorum, antistitem nullum, quacunque dignitate praeditum, vel quemquam alium audere de iis quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie, minuere, vel auferre, et sive suis usibus applicare, vel aliis quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere, sed cuncta quae ibi oblata sunt, vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis qui tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine volumus possideri, eorum quidem usibus pro quorum sustentatione gubernationeque concessa [Col. 0717D] sunt, modis omnibus profutura. Item constituimus ut, obeunte te, non alius ibi cujuscunque obreptionis astutia sive per investituram, sive per saecularem potestatem ordinetur, nisi quem religiosi fratres ejusdem coenobii cum communi consensu secundum timorem Dei elegerint de eadem congregatione, si idoneus inventus fuerit. Quod si talis, qui huic regimini congruat, inter eos inveniri non possit, cum consilio religiosorum virorum aliunde sibi Patrem et magistrum expetant, ordinandum vero ab episcopo in cujus dioecesi monasterium vestrum constitutum est, nisi forte ipsum ab apostolica sede interdictum esse claruerit; qui quandiu in eadem interdictione seu rebellione remanserit. nulla sibi a vobis obedientia [Col. 0718A] exhibeatur. Quod si aliquis episcoporum, seu quaelibet ecclesiastica vel saecularis persona . . . monasterium vestrum, et abbates ejus vel monachi ab omni saecularis servitii sint infestatione securi, omnique gravamine mundanae oppressionis remoti in religionis observatione seduli atque quieti permaneant. Haec igitur omnia quae in hujus praecepti decretive pagina nostri continentur in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, imperatorum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam ignorans contra eam temerario ausu venire tentaverit, admonitus semel, et iterum, usque tertio per convenientes inducias, si non resipuerit atque praedictae Ecclesiae vestrae non satisfecerit, potestatis [Col. 0718B] honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sanctissimo corpore ac sanguine Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat. Cunctis autem eidem loco vestro justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HUGONI, [Col. 0718C] venerabili abbati Cluniacensis monasterii, suisque successoribus in perpetuum.
Suscepti nos officii cura compellit venerabilibus locis, et praecipue his quae proprii juris sunt sanctae Romanae Ecclesiae, talem nostrae dispensationis adhibere diligentiam, ut in illis ea maxime apostolicis privilegiis et memorabili auctoritate firmentur quae ad sacrae eruditionis studium, et ad religiosae vitae propositum et diuturnam spiritalis gratiae aedificationem potissimum valere noscuntur. Quapropter de spiritali gubernatione et statu monasterii Sancti Benedicti, consistentis inter littora Padi et Larionis fluminum, hujusmodi instituta sancire et confirmare dignum duximus, ut nostra, quam semel impendimus, [Col. 0718D] semper cum Dei adjutorio sollicitudo vigilet. Et sicut in illo auctorum, a quibus, constructum et Deo oblatum est, omni tempore devotio, fides vivit et pietas; ita ad commune ipsorum ac nostrae devotionis meritum nostra ibidem providentia, Deo disponente, vivat ac operetur auctoritas. Namque monasterium illud a Thedaldo, illustri viro, patre marchionis Bonifacii constitutum est, traditum vero et in proprium jus collatum beato Petro et ejus apostolicae sedi, sicut et aliqua alia monasteria tempore nostri pontificatus, a Mathilde, filia ejusdem marchionis Bonifacii, quondam decreta et corroborata constitutione, sicut etiam in aliis, quae ad communionem et confirmationem ejusdem loci fecimus habetur privilegiis, [Col. 0719A] ut inde per singulos annos beato Petro et ejus apostolicae sedi, in praesentia Romani pontificis aut ejus archilegati, Romae aut ubi ipse jusserit, octo diebus ante vel post Kal. Maii, id est Romanae, uncia auri impensioni reddatur. Verum quia tu, dilectissime frater et abbas venerande, ad regendum illud idem monasterium de congregatione Cluniacensis monasterii, cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, fratrem Widonem nobis donasti, virum religiosum et prudenter edoctum, qui ibidem sacrae religionis formam atque doctrinam secundum regulam sancti Benedicti et vestrae conversationis consuetudinem edoceret, et, Deo auxiliante, institueret; ne hujus aedificationis vestigia in posterum deleantur, aut tui, frater, spiritualis germinis fructus, per subrogationem [Col. 0719B] alicujus extraneae conversationis et infecundae supplantationis, aliquo deinceps tempore deficiat vel occasione depereat; curam illius loci tibi tuisque successoribus in perpetuum in nostra vice committimus, ut in ejus gubernatione atque custodia nostrae sollicitudinis tu omnesque successores tui et potestatem habeant et studium procurationis impendant. Decernimus etiam ut, obeunte ibi abbate, vestra semper provideat diligentia quatenus idonea et huic officio digna in loco regiminis secundum regulam S. Benedicti persona subrogetur, et quidquid in monasterio ad augmentum et observationem monasticae religionis institui vel emendari oportuerit, vestro semper magisterio et dispensatione administretur, [Col. 0719C] salva quidem in omnibus auctoritate sedis apostolicae, cujus juris locus ille esse dignoscitur, et caeteris quae de consecratione abbatis et fratrum monasterii nec non et aliorum ad id pertinentium, seu de redditione census, postremo de omni statu ejus, in privilegiis pro sua stabilitate et speciali munitione sibi concessis, decreta ac statuta firmavimus.
GREGORIUS . . . . dilecto . . . . . filio ROBERTO Flandrensium [Col. 0719D] comiti . . . . .
Ecclesiae, quam beatus Audomarus, tertius Morinorum episcopus, fundavit in honore beatae Dei genitricis Mariae, et quae usque in hodiernum diem ejusdem episcopi venerabilis habetur corpore, hujusmodi privilegia, . . auctoritatis nostrae decreto . . . . concedimus atque firmamus. Renovamusque etiam illa quae beatus Nicolaus a beato Gregorio quadragesimus secundus eidem ecclesiae fecit privilegia, praesente Balduino quondam tuo progenitore, qui, ad apostolorum limina ad eumdem papam veniens, promeruit pacificari eorum auctoritate cum socero suo Carolo imperatore, cujus filiam sibi copulaverat eo ignorante. Statuentes nullum regum, antistitum, [Col. 0720A] nullum quacunque praeditum dignitate vel quemquam alium, de his quae eidem ecclesiae a beato Audomaro, Adroaldo et caeteris donata sunt minuere vel auferre, sed cuncta quae ibi oblata sunt, perenni tempore illibata et sine inquietudine aliqua volumus possideri, eorum . . . . usibus pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura.
Item, constituimus ut, obeunte praeposito vel decano ejusdem ecclesiae, non alius ibi substituatur quacunque obreptionis astutia, nisi quem consensus canonicorum canonice et secundum Dei timorem providerit ordinandum, vel elegerit constituendum, etc.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus Christi fidelibus, clericis ac laicis salutem et apostolicam benedictionem.
Notum esse volumus omnibus clericis ac laicis, Deum pia catholicaque fide colentibus, nos in apostolicae defensionis tutelam Cavense monasterium suscepisse, quod apud Salernum in sanctae ac individuae Trinitatis honore constructum esse dignoscitur; cui monasterio nos quaedam in Cilentio monte posita monasteria, videlicet monasterium Sanctae [Col. 0720C] Mariae de Gulia, monasterium Sancti Nicolai, Sancti Archangeli, Sancti Magni, Sancti Fabiani, Sancti Georgii, Sancti Matthaei ad duo flumina, et ecclesiam Sancti Angeli de monte Corase, Sancti Blasii de Butrano, Sancti Joannis de Turesino, Sancti Salvatoris de Nuce, sancti Zachariae de Lauris, cum cellis eorum, jure perpetuo possidenda atque regenda, et secundum Deum ordinanda venerabili Petro, abbati ejusdem monasterii, charissimo filio nostro Gisulfo principe concedente, olim donavimus, et nunc eidem abbati ejusque successoribus ad regendum corrigendum et procurandum ipsa committimus et auctoritate apostolica confirmamus. Interdicimus igitur in nomine Domini nostri Jesu Christi, et ex auctoritate beati Petri apostolorum principis, cujus [Col. 0720D] vice sanctae Romanae Ecclesiae praesidemus, et omnino prohibemus ut nullus archiepiscopus aut episcopus, nullus regum, ducum, principum, comitum, nullus clericorum, laicorum aut quaelibet omnino magna vel parva persona, praefato sanctae Trinitatis coenobio in praedictis monasteriis vel ecclesiis, cunctisque ad ea pertinentibus, quocunque modo seu qualibet occasione aliquid minuere, vel dolos vel molestias aut aliquam violentiam inferre, aut Dei servos inquietare punienda temeritate praesumat, quatenus Romanae soli Ecclesiae idem monasterium cum praefatis ecclesiis pleno jure videatur esse subjectum. Tanto enim religiosi monachi, ibidem Deo servientes, sinceriori mente divinum opus exsequi [Col. 0721A] devotissime poterunt, quanto nos eorum quieti nostra, imo beati Petri apostolorum principis, auctoritate per omnia providere studemus. Si quis vero adversus praedictum monasterium justam se putat habere querelam, et apud coenobii abbatem vel monachos litem suam decidere ac diffinire noluerit, volumus atque edicto perpetuo statuimus ut ante nos vel legatos nostros querimonia deferatur, quatenus aequitate judicii sine personarum acceptione sua unicuique justitia, Deo auctore, servetur. Si quis autem contra hanc nostri decreti auctoritatem ire tentaverit, sciat se beati Petri apostoli gratiam amissurum, et apostolicae indignationis ultione feriendum. Obedientes vero, et hujus paginae praecepta servantes, dignam a Deo retributionem [Col. 0721B] accipiant, et apostolicam benedictionem consequantur.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio LAETO, abbati monasterii Sancti Michaelis archangeli in Passiniano, suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Supremae miserationis respectu, ad hoc universalis Ecclesiae curam suscepimus et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium [Col. 0721C] votis attenta benignitate faveamus, et, libramine aequitatis, omnibus in necessitate positis, quantum, Deo donante, possumus, subvenire debeamus. Praecipue tamen de venerabilium locorum stabilitate pro debito honore summae et apostolicae sedis, cujus membra sunt, quantum ex divino adjutorio possibilitas datur nobis, pensandum et laborandum esse perpendimus. Proinde, juxta petitionem tuam, praedicto monasterio vel ecclesiae tuae, cui praeesse dignosceris, hujusmodi privilegia praesenti auctoritatis nostrae decreto, consensu et rogatu fratris nostri Guillelmi Fesulani episcopi, indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes nullum regum vel imperatorum, antistitum nullum, quacunque dignitate [Col. 0721D] praeditum, vel quemquam alium audere de his quae eidem venerabili loco a quibuslibet hominibus de principio jure jam donata sunt, vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre, sive suis usibus applicare, vel quasi piis de causis pro suae avaritiae excusatione concedere. Sed cuncta quae ibi oblata sunt vel offerri contigerit, tam a te quam ab eis qui in tuo officio locoque successerint, perenni tempore illibata et sine inquietudine volumus possideri, eorum quidem usibus pro quorum sustentatione gubernationeque concessa sunt, modis omnibus profutura. Nominatim etiam concedimus eidem ecclesiae vel monasterio decimas suarum possessionum in usum pauperum et advenientium; confirmantes, [Col. 0722A] sicut supra diximus, quaecunque nunc juste habet, aut in postremum, Domino annuente, habere contigerit, in quibuslibet rebus mobilibus vel immobilibus, salva quidem canonica subjectione proprii episcopi. Haec igitur omnia quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, imperatorum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum, hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam temerario ausu venire tentaverit, admonitus semel, et iterum, usque tertio per convenientes inducias, si non resipuerit atque praedictae Ecclesiae non satisfecerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat. Et [Col. 0722B] nisi ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Domini, Redemptoris nostri Jesu Christi, alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Domino sancto, ac beatissimo, magnoque praedicatori, Magistro gentium in fide et veritate, PAULO apostolo, GREGORIUS indignus servus.
Quotiescunque tibi, S. Paule, apostole, Vas electionis, aliquid dare videmur, non nostra concedimus, sed tua potius reddimus vel confirmamus. Nam quid unquam sine te nostrum est? Quapropter ego Gregorius, episcopus servus ejus omniumque servorum Dei, a remedio animae meae cedo, trado et inviolabiliter largior omnes oblationes, quaecunque a fidelibus Christianis super altare tuum oblatae fuerint, sub quo sacrosanctum corpus tuum creditur esse reconditum; nec non et oblationes confessionis et omnium altarium tuae ecclesiae, et substentationes [Col. 0722D] fratrum ibidem servientium Deo in perpetuum, sicuti a sanctis antecessoribus nostris, tibi famulantibus, concessum esse dignoscitur; atque totum Galdum qui vocatur Lapigio in integrum, cum ecclesia S. Proculi, sive quibus aliis nuncupatur vocabulis, cultum, vel incultum, et cum omnibus ad suprascriptum Galdum generaliter et in integrum pertinentibus; et medietatem castelli Ardiae, cum rocca sua, et Turre Majore, cum omnibus suis pertinentiis; et ecclesiam S. Mariae in Cannella, cum suis pertinentiis; et massam Fulanam, cum omnibus suis pertinentiis; et medietatem laci Caprulaci; et castrum Velletrum, cum omnibus suis pertinentiis, sicut a sanctis pontificibus concessum est; et in Albano cellam S. Nicolai et cellam S. Mariae quae vocatur [Col. 0723A] Minor, sitam in palatio, et cum omnibus ad supra dictas cellas pertinentibus; et in palatio ecclesiam S. Trinitatis, cum toto eodem palatio; et massam quae vocatur Floriana, vel quibus aliis vocabulis nuncupetur, cum terris, silvis, campis, pratis, pascuis, vel cum omnibus ad suprascriptam massam Florianam generaliter et in integrum pertinentibus; iterum casale quod vocatur Castellione, cum casale juxta se, quod vocatur Filioli, cum terris, silvis, campis, pratis pascuis, vel cum omnibus ad ipsos pertinentibus; atque casale quod vocatur Ulmetum, cum vineis suis atque silvis simulque pratis; et casale quod vocatur Squezanellum, cum suis pertinentiis, casis, casalibus, vineis; atque cellam vinariam Antonionum, villam Pertusam, Bifurcum, et [Col. 0723B] Priminianum, Cassianum, Silonem, Cornelium, Tesolatam atque Cornelianum, cum omni jure instrumentoque suo, et cum omnibus ad eam generaliter pertinentibus.
Adjicientes etiam huic cessioni hortos duos, positos inter Tiberim et porticum ipsius ecclesiae, euntibus a porta civitatis parte dextra, quos dividit fluvius Almon, inter affines horti monasterii S. Stephani, quod est monasterium ancillarum Dei, positum ad S. Petrum apostolum; et fundum Pisciniani, cum vineis et hortis suis; simulque terrulae quae vocantur Fossae Latronis, positae item juxta eamdem porticum, euntibus similiter a porta parte sinistra, ubi nunc vineae factae sunt, quae terrulae cohaerent ab uno latere possessioni Eugenitis quondam [Col. 0723C] scholastici, et ab alia parte possessioni monasterii S. Eristi; item monasterium S. Cosmati situm in valle Tiberina, cum omnibus suis pertinentiis; et ecclesiam S. Pauli apostoli, sitam infra civitatem Tibertinam; simulque Antedoniam civitatem, cum pertinentiis suis et portu suo; montem qui vocatur Argentarium, cum lacu Catamare, ubi est ecclesia S. Angeli; et medietatem castri Orbitelli cum pertinentiis suis; et castrum quod vocatur Elsa, cum omnibus suis pertinentiis; pari modo lacum prope montem Argentarium, cum piscariis suis, ita ut medietas piscium qui ibi capiuntur reddatur suprascripto monasterio S. Pauli apostoli; insuper et Casamariam, cum terris et familiis suis, sicut in curte regis persolvere solita erat, omnia in integrum, sicuti ab [Col. 0723D] imperatoribus et sanctissimis pontificibus concessa sunt et in perpetuum confirmata; etiam portionem de lacu qui vocatur Dulia, nec non et Cesinam, quae ponitur in Piretu, atque vineas quae ponuntur in Semproniano, insuper et terram juxta Piscariam, seu vineas quae ponuntur in Cerbarola; et alias vineas quae ponuntur in Querquetu; nec non et casale quod vocatur Visilianum, cum oratorio sanctorum Joannis et Pauli, cum casis et vineis, massaritiis et familiis suis, et cum omnibus ad se pertinentibus; pariterque salinas in Urbe Vetere, et alias salinas positas in Abinea, paria duo; item casa, massaritia cum mancipiis suis, et cum omnibus ei in integrum pertinentibus; et alias salinas, paria duo, positas [Col. 0724A] in territorio suprascripto; insuper ecclesiam Sancti Angeli in Semproniano, cum oratorio Sancti Joannis posito in portu Herculis, omnia juris proprietatis ejusdem monasterii; insuper trado tibi quatuor molas in Albano et unam in valle Aricia, cum forma sua, cum omnibus quae tuo jure videntur ibidem haberi; itemque confirmamus tibi, Doctori gentium, monasterium Sancti Sergii, cum omnibus suis pertinentiis, situm in Subura; et monasterium Sanctae Priscae, cum omnibus suis pertinentiis; item et ecclesiam Sancti Focae martyris, quae juris Sancti Anastasii olim fuit; et ecclesiam Sancti Leonis papae, positam juxta monasterium Sancti Andreae ad clivum Scauri; nec non et ecclesiam Sancti Nicolai, sitam juxta formam Claudii; similiter et piscariam in flumine [Col. 0724B] Tiberis in Marmorata; seu omnia quae infra Romana urbe a viris religiosis seu a quibuscunque personis tibi concessa sunt.
Corroboramus insuper curtem Sanctae Caeciliae, quae vocatur de Mega, cum omnibus suis pertinentiis, sitam foris portam S. Laurentii, his finibus terminatam, ab uno latere flumen Tiberis ab alio latere rivus Megae, et per eumdum rivum ascendit usque ad terram S. Luciae de Renati, indeque usque ad publicam viam quae vocatur S. Valentini, et subinde descendit usque in puteum publicum, et ex eo descendit per formellas, usque in supra scriptum flumen Tiberis; fundum vero Paterni, qui similiter situs est foris portam S. Laurentii, cum terris, plantanis, hortis, aquimolis, terris cultis vel [Col. 0724C] incultis, et cum omnibus suis pertinentiis et omnibus terminibus sicut concessum est monasterio tuo a papa Paschasio praedecessore nostro, excepta terra parva quae ibidem detinet S. Sabas; et totam massam Caesanam, cum colonis et colonabus suis, sicut Benedictus Campaninus monasterio tuo dedit, quando effectus est monachus; et totam massam Lulianam cum castello; Julianellum cum colonis et colonabus. Itemque confirmamus tibi Casale de Solone cum castello suo quod vocatur Ponte de Nona; simulque Casale quod vocatur Casa Arsicia. Quin insuper concedimus tibi castellum quod vocatur Longezzae, cum omnibus suis pertinentiis, silvis, campis, pratis, pascuis, arboribus pomiferis, fructiferis vel infructiferis diversi generis, fontibus, [Col. 0724D] rivis aquae perennis, aedificiis, parietinis, cryptis, arenariis, et cum aquimolis suis; simulque medietatem Castelli Novi cum suis pertinentiis; curtem quoque et massam S. Juliani cum pantanis, et silvis, terris cultis et incultis, sicut antiquitus limitata fuit, cum medietate laci Borrani, videlicet a primo latere flumen Tiberis, a secundo latere rivus Osae, per eumdem rivum, usque ad pontem sanctarum Dignae et Meritae; a tertio vero latere, ab eodem ponte per Silicem, usque ad Pilum fractum, et exinde per eamdem Silicem, in rivum Spineti; quarto vero latere terminatur per eumdem rivum Spineti usque in Silicinum rivum, et per eumdem rivum usque in flumen.
[Col. 0725A] Praeterea confirmamus tuo venerabili monasterio, et corroboramus castellum Passarani cum rocca sua et cum omnibus sibi pertinentibus. Simulque concedimus tibi roccam quae vocatur de Guerro, cum omnibus suis pertinentiis, atque medietatem castelli quod vocatur Columna, cum omnibus suis pertinentiis intus vel foris, cum ecclesia tota Sancti Salvatoris, et alia ecclesia Sancta Dei genitricis Mariae posita in Oliveto; atque ecclesia Sancti Laurentii quae vocatur Marmorio, cum omnibus suis pertinentiis; nec non et castellum Sancti Victorini, cum omnibus quae sibi pertinent; et in civitate Tiburtina monasterium Sancti Angeli, qui vocatur Placiule; roccam quoque Sancti Joannis, quae vocatur Camporacii, cum omnibus suis pertinentiis; [Col. 0725B] Poium vero de Numentana cum omnibus suis ecclesiis atque pertinentiis; castrum Rotundum cum ecclesia Sanctae Reparatae, atque silvam quae vocatur de Sancta Reparata; in Albano fundum Tribuni. Quin et donamus tibi, egregio Doctori gentium, castrum Flaiani cum suis pertinentiis intus vel foris, atque castellum Vaccariciae, cum omnibus suis pertinentiis; itemque castrum Morilupo cum omnibus suis pertinentiis; castrum vero Lepronianum cum omnibus suis pertinentiis; tertiam partem civitatis Scapranatae cum omnibus suis pertinentiis; civitatem vero de Collinis cum omnibus suis pertinentiis; castrum quoque Formelli cum omnibus suis pertinentiis; fundum quoque Maceranum, positum juxta ecclesiam Sancti Cornelii; [Col. 0725C] monasterium Sancti Benedicti de Nepe, positum in Pentoma; massam quae vocatur Ulmetum, positam in territorio Nepesino; similiter massam quae vocatur Meiana, positam juxta Nepesinam civitatem; atque lacum qui vocatur Jamela; itemque concedimus tibi, egregio Doctori gentium, ecclesiam Sancti Stephani cum castello et burgo suo, positam juxta civitatem Sutrinum, cum terris seu hortis, atque molendinis, vineis, campis, pratis, pascuis, arboribus pomiferis, fructiferis vel infructiferis. Nec non et confirmamus tibi fundum qui vocatur Lubre, cum vineis et pratis, cum terris sementariciis, cum plantariis et paludibus suis.
Itemque confirmamus haereditatem quae olim fuit de Guido de Sergi, postea empta a monasterio tuo; [Col. 0725D] quartam scilicet partem Castellionis, sex pedicis terrae sementariciis, cum vineis, seu plantariis, atque pratis, atque cum parte quarta rivi Octavi, atque ecclesiam Sancti Joannis, positam in fundo qui vocatur Maliano, cum ipso fundo, sicuti a sanctis pontificibus concessum est tibi; item in civitate Hostiensi, ecclesiam sanctae genitricis Mariae Dominae nostrae, cum suis pertinentiis; et juxta mare, medietatem ecclesiae Sancti Laurentii, sitam in territorio Ardeatino; atque ecclesiam Salvatoris, positam in Decimo; castellum quoque quod vocatur Sanctus Paulus in Jona; terram vero de Canneto, quae est foris portam Sancti Pauli, juxta porticum, quam nunc detinent monachi Sancti Bonifacii; atque [Col. 0726A] portam Urbis quae vocatur Sancti Pauli cum reditu suo; et molas duas in fluvio Almonis subtus pontem, cum ecclesia Sancti Andreae; totumque castellum Sancti Pauli quod vocatur Joannipolim, cum mola juxta se; itemque totum castellum quod vocatur Curcurlum, cum curte Sancti Primi; et castrum quod vocatur Polis; et castellum quod vocatur Fustinianum; et castellum quod vocatur Gallicani, sicuti Theodorus de Rufino olim tibi dedit; civitatem vero Patricam, cum omnibus appendiciis, et cum tota ecclesia Sancti Laurentii, sicuti beatus Marinus papa concessit monasterio tuo; et montem Porculi, atque monasterium Sancti Petri de Massa, situm in territorio Palestrino. Itemque concedimus tibi Sanctam Mariam, quae cognominatur Domine-Quo-Vadis, [Col. 0726B] et totam planitiem ante januas dictae ecclesiae, ubi fullones candificant pannos, cum tribus molendinis quae ibidem sunt; et medietatem circi cum omnibus cryptis, ubi lutea vasa coquuntur; et balneum, quod nunc detinet Gregorius de Tusculana; ecclesiam quoque S. Salvatoris in capite pontis S. Mariae, cum domo ejus; et, infra urbem et porticum S. Petri, quinquaginta mansiones; atque decem et octo filas salinarum in campo de Saline; et casale, quod vocatur Fulconis, totum ex integro, usque ad pontem Melli et usque ad S. Leucium; et totum Fascanorum, et totum Quintum; et totam Galleriam cum colonis et colonabus suis; atque medietatem civitatis Manturanae et totius territorii ejus, cum colonis et colonabus suis, sicuti papa Agapitus [Col. 0726C] dedit monasterio tuo, qui et alteram medietatem retinuit in dominio suo; et medietatem Pontis Veneni; et duas ecclesias in collina, juxta Vaccariciam, cum omnibus villis suis, id est S. Christinam et S. Luciani; et quatuor massas in Nazzano usque ad portam ipsius castelli quod vocatur Nazzanum, et usque ad casam murmuratam, quorum nomina haec sunt: Monumentum, Priscianum, Paramentum, Cascanum, Casaretuli, prope montem Soracti, cum colonis et colonabus suis, quae dedit Farulfus comes tibi, qui sepultus est in monasterio tuo; itemque totum agrum Veranum, ubi ecclesia S. Laurentii martyris sita est, quem Constantinus imperator tibi Doctori gentium dedit, tali tenore ut per singulos annos redderes trecentos quinquaginta [Col. 0726D] solidos; duo quoque castella quae detinet Raynerius comes, filius Veillae, id est mons Pado, et Campum lacum, Grossetum, quae omnia tibi dedit beatae memoriae papa Marinus, cum Elsa Majore, quae vocatur Crassa.
Tandem quia longum est ire per singula, summatim confirmamus et corroboramus tibi tuoque coenobio in perpetuum quidquid confirmatum et corroboratum tibi constat per antecessorum nostrorum privilegia, seu quidquid justum et concessum tibi est et deinceps concedetur per quorumlibet hominum scripta. Ab omni etiam jugo seu ditione cujuscunque personae praefatum monasterium hoc privilegio nostrae auctoritatis absolvimus. Decernimus [Col. 0727A] etiam ut cuncta loca urbana, vel rusticana, id est curtes, massas, casalia, vineas, terras diversaque praedia culta vel inculta, cum colonis et colonabus, servis et ancillis, quae ab aliquibus fidelibus Christianis eidem monasterio concessa sunt, seu et quae a beatae memoriae, octo videlicet praedecessoribus nostris pontificibus Gregorio quondam doctore mellifluo, atque Leone IV, atque Sylvestro et Marino, sive a Leone nono, et Agapito, atque Paschasio et Alexandro, praefato monasterio per praecepti paginas concessa et confirmata sunt, et etiam quae per aliqua munimina vel praecepta antecessorum nostrorum ad eumdem pium locum pertinere videntur, cum magna securitate servitores tui loci possideant in perpetuum, ut nihil omnino de iis quae a nostris [Col. 0727B] praedecessoribus vel ab aliquibus Deum timentibus inibi concessum est, ullo modo, qualibet occasione, vel cupiditatis ingenio, alicujus discretionis titulo, scilicet de haereditatibus ipsius loci omnino imminuatur, interdicentes per sanctae Romanae sedis, quam vos Deo auctore fundastis, auctoritatem. Statuimus insuper ut hoc praefatum monasterium nulli alteri ecclesiae jurisdictionibus nisi Romano pontifici submittatur. Et ideo omnem cujuslibet ecclesiae sacerdotem in praenominato monasterio et in cunctis ecclesiis sibi pertinentibus, qualibet auctoritate, habere ditionem, praeter nostram sedis apostolicae, prohibemus, atque terribiliter sub divini judicii obtestatione, nostraque, videlicet tam Petri coapostoli [Col. 0727C] tui quamque tua potestate, mihi, quamvis indigno, tradita, interdicimus. Et, nisi a rectore ipsius tui praedicti monasterii fuerit invitatus, nec missarum solemnitatem ibidem quis non praesumat celebrare omni modo. Et ubicunque et a quocunque episcopo servitores tui voluerint ordinari ad diversos ecclesiasticos ordines, vel altaria aedificare, sive chrisma suscipere, liberam habeant facultatem. Concedimus etiam tuae sanctae congregationi ut nullus episcopus audeat quemque monachorum vel clericorum, per diversa loca, ecclesias eidem sacratissimo tuo loco subjectas, excommunicare, vel ad synodum sine licentia sui praelati provocare.
Praeterea concedimus eidem congregationi sacratissimi tui loci praedicti, omnibusque inibi spiritualiter [Col. 0727D] secundum regulam, scilicet beati Benedicti, monachis tibi servientibus, potestatem eligendi sibi specialem rectorem, pari modo communique consilio, ad laudem Dei et salutem suarum animarum, ex eadem videlicet congregatione, si inter eos fuerit inventus qui praedictum monasterium secundum Deum regere possit. Quod si in eodem monasterio non fuerit inventus dicti regiminis quisquam specialis idoneus, quod, te cum omnibus sanctis juvante, nunquam eventurum speramus, tum successor noster, una eum specialibus clericis et laicis diversi ordinis, de quocunque loco potuerit, tibi sancte Paule, duci bonorum, fortissimoque praedicatori, [Col. 0728A] summa cum diligentia dignum ministrum ad regendum tibi servientes eligere procuret. Praeterea, secundum hoc privilegium nostrae auctoritatis, et propter ipsius coenobii devotionem, quam specialiter retinemus in te maxime, Praedicator veritatis, et propter utilitatem illius monasterii, quam per omnia comprobavimus et quotidie comprobamus, remittimus et indulgemus tuo monasterio in perpetuum omne servitium vel xenium quod antecessoribus nostris et nobis solebat persolvi ad consuetudinem caeterorum monasteriorum Romanae urbis; ita ut nec vinum, nec verrem, nec vaccam, imo nihil omnino vel intra aut extra Quadragesimam persolvere cogatur, aut facere aliquid in Lateranensi servitium palatio, nisi forte voluntarium. Sitque per hanc nostram [Col. 0728B] decretalem paginam coenobium tuum ab omni conditione, gravamine vel reditu absolutum atque liberrimum, secundum quod ipse, libertatem tuam primis tunc apostolis coaequans, gloriam tuam evacuare cogentibus protestaris, dicens: Non sum liber? non sum apostolus? plus enim omnibus laboravi. Quod si quisquam temerarius, parvipendens Dei tremendum judicium, hoc nostrae auctoritatis ac dilectionis et devotionis erga te privilegium, vel antiquorum nostrorum praedecessorum decreta, minuerit, vel immutare ad damnum coenobii tui praesumpserit, omnibus modis, quod contra egerit, evacuetur, atque anathematis ultione multatus partem cum Juda traditore Christi, nisi resipuerit, in fine extremi examinis habeat; et per auctoritatem, [Col. 0728C] quam Deus beato scilicet Petro, coapostolo tuo, tibique et in coelo et in terra ligandi atque solvendi tribuit, sit a consortio omnium fidelium perenniter exclusus; insuper et nostro palatio et tuo monasterio centum libras pretiosi auri componere cogatur, quatenus honor ab omni Ecclesia tibi debitus, divina juvante gratia, in omnibus exhibeatur, et laus Dei omni tempore in tuo sacratissimo monasterio laudabiliter celebretur.
Scriptum per manus Benjamini, notarii sacri palatii, in mense Martio, die XIII, indictione I [Col. 0727D] Clausula corrupta est. JAFFE. .
Licet hanc sanctam sedem . . . . . Ecclesiam itaque beati Audomari antecessorum nostrorum privilegiis munitam et summe corroboratam, auctoritatis etiam nostrae praesentia et apostolicae dignitatis censura corroboramus, et corroborando statuimus ut ejusdem Ecclesiae fratres et canonici possessionum suarum liberam dominationem obtineant . . . . Statuimus praeterea praesentibus episcopis Gaulfrido Parisiensi, Rabodone Noviomensi, Gerardo Cameracensi, Arnulpho quoque ejusdem Ecclesiae praeposito et Joanne, abbate sancti Bertini, ut nullus clericorum aut laicorum, magna seu parva persona, Ecclesiae memoratae canonicis molestiam aliquam in [Col. 0729A] ferre audeat, aut in eorum monasteriis novam consuetudinem contra voluntatem eorum inducat . . . . .
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 0730A] in Christo fratri Altmanno, Pataviensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex quo a nobis dicessisti, frater charissime, aliquoties legatus ex tuo nomine ad nos venisse neminimus . . .
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, ODERICO religioso, abbati venerabilis monasterii Vindocinensis, cunctisque successoribus ejus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Justis petitionibus et quieti servorum Dei prospicientibus competens et facilis debetur assensus. Quapropter monasterium sanctae et individuae Trinitatis, apud castrum Vindocinum situm, quod a suis fundatoribus, Gaufredo scilicet nobilissimo Andegavorum comite, et Agnete nobilissima comitissa, [Col. 0729C] conjuge ejus, oblatum B. Petro Romanae Ecclesiae in alodium et patrimonium novimus, tam juxta votum fundatorum ipsius loci, quam etiam omnibus hujus loci abbatibus ecclesiam B. Priscae cum dignitate cardinali, sancti Spiritus judicio decernentes, ut nulla deinceps ecclesiastica saecularisve persona praedictam B. Priscae ecclesiam seu ecclesiae dignitatem eis auferre qualibet occasione praesumat. Statuimus etiam ut, defuncto abbate ipsius monasterii, successor ei eligatur de eadem congregatione, si tamen dignus sancto regimine inveniatur. Quod si dignus apud eos non fuerit inventus, quod absit! a Cluniaco, seu a Majori Monasterio, vel undecunque melius poterunt, procurent monachi sibi Patrem secundum Deum [Col. 0729D] eligere, non tamen sine trium abbatum consilio, quos religiosiores de vicinis locis habere poterunt. Electus autem, ne statim Romam venire fatigetur, a quocunque voluerit catholico episcopo consecrationem suscipiat: electio vero vel ordinatio qualiter facta fuerit studeant monachi papae litteris intimare, ut aut emendet, si opus fuerit emendandum, aut si fuerit secundum Deum et nostrum decretum facta electio sive consecratio, bono studio congratuletur et ab ipso confirmetur. Praecipimus etiam ut abbas ipse qui alodiarius Romanae Ecclesiae dignoscitur, ab episcopo vel a quolibet apostolicae sedis vicario ad concilium non vocetur, nec coactus veniat, sed Romanam Ecclesiam per se aut per legatum suum studeat visitare. Censum vero ad memoriam et cognitionem sempiternam duodecim solidorum [Col. 0730B] de moneta ejusdem patriae, sicut statutum est a fundatoribus loci, B. Petro reddi per unumquemque annum volumus. Quod si forte legatus Romanae Ecclesiae supradictum B. Petri locum visitare voluerit, ibi cum charitate suscipiatur, et quae corpori erunt necessaria ei a fratribus diligenter, juxta loci possibilitatem, ministrentur: ipse vero in eodem loco nihil per se corrigere, neque occasione legationis rectorem loci vel fratres molestare praesumat; sed si quid viderit corrigendum, papae litteris intimare licebit. Illud etiam confirmamus, ut locus Sancti Salvatoris, prope muros Andegavis constructus, sub monasterio Vindocinensi semper maneat, nec aliquando ibi ordinetur aliquis rector vel praepositus nisi voluntate abbatis Vindocinensis. Hoc etiam, divina [Col. 0730C] fulti fiducia, apostolica auctoritate prohibemus, ne in Vindocinensi coenobio, seu in praedicta Sancti Salvatoris ecclesia, nulli unquam personae nisi soli papae liceat potestatem aliquam aut dominationem exercere, aut excommunicare seu interdicere, etiamsi Carnotensis vel Andegavensis patria excommunicata fuerit aut interdicta; excommunicatos tamen monachi non suscipiant. Nos autem ea quae ab ipsis fundatoribus vel ab aliis personis usque ad hunc diem eidem loco oblata sunt, nostra auctoritate firmamus et corroboramus in perpetuum juri ejusdem loci sine diminutione vel qualibet detractione persistant. In quibus haec propriis visa sunt exprimenda nominibus: Ecclesia sancti Georgii Oleronis in insula cum magna parte ejusdem insulae, ecclesia Beatae Mariae [Col. 0730D] de Castro Oleronis, ecclesia sancti Nicolai de Olerone, ecclesia Beatae Mariae de Surgeriis, ecclesia Sancti Sepulcri de Balgentiaco, ecclesia parochialis Sancti Clementis de Credone; et omnes ecclesiae quae infra hujus decreti pagina continet, tam tibi quam cunctis qui in eo quo es ordine successerint, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum, aut saecularium personarum, hanc constitutionis paginam agnoscens, contra eam tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata impietate agnoscat; et nisi male ablata restituerit, vel digna poenitentia defleverit illius acta, a sacratissimo corpore et sanguine Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque [Col. 0731A] in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesus Christi, ut hic fructum bonae actionis percipiant, et apud clementem Judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Datum Laterani, per manus Petri, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, WARUMUNDO [Col. 0731B] venerabili fratri, Viennensi archiepiscopo, et per eum ipsius successoribus, et Viennensi ecclesiae, in perpetuum.
Cum ex apostolicae sedis moderamine, cui Deo auctore praesidemus, omnium quae usquam sunt Ecclesiarum curam gerere, et tamen illis nos convenit invigilare, ut et de ipsarum juribus quod modo forte diminutum est in reliquum inviolabiliter custodiatur, omnem nostram sollicitudinem iis exhibere quae principales ac speciales filiae sanctae sedis apostolicae et appellantur et existunt, et aliarum primatum continent Ecclesiarum. Certum quippe est Viennensem Ecclesiam hujus sedis concessione super septem provincias primatum tenere, ipsam Viennensem, Bituricam, Burdegalam, Auxionensem, [Col. 0731C] quae appellatur Novem-Populana, Narbonam, Aquensem et Ebrudunum, in quibus Viennensi archiepiscopo, juxta Nicolai decretum, Romani pontificis vices agere, conventus scilicet synodales indicere, et jura ecclesiastica juste ac regulariter apostolica auctoritate concessum est definire. Hoc utique in privilegiis eidem Ecclesiae a sanctissimis praedecessoribus nostris collatis habetur; hoc quoque in privilegio beatae memoriae Leonis papae continetur. Ex quo liquet privilegio, et aliis quampluribus et his authenticis, supradictas VII provincias ad Viennensis Ecclesiae privilegium, utpote a beatissimis apostolis Petro et Paulo fundatae, juste et rationabiliter pertinere. Et ad potestatem ejusdem ecclesiae, secundum [Col. 0731D] antiquam auctoritatem catalogi X et VIII, pertineant; definitum est ut VII oppida vel civitates, Gratianopolis videlicet, Valentia, et Dia, Alba Vivarium, Tarentasia, Geneva, Maurienna, Viennensi Ecclesiae interim subjectae permaneant, donec quae residuae sunt, certius discussae et plenius ventilatae, sub potestate Viennensis Ecclesiae redigantur. Porro Tarentasiam ita semper sub primatu Viennensis Ecclesiae permanere decernimus, sicut a sanctis Patribus Leone et Nicolao noscitur confirmatum. Praeterea de Salmariacensi archidiaconia unum nobis intimasti. Consecrationes vel ordinationes, et quidquid ad pontificale pertinet officium, sicut tuus praedecessor [Col. 0732A] Leodegarius et alii praedecessores firmius obtinuerunt, ita tibi tuisque successoribus absque ulla inquietatione seu diminutione, obtinere concedimus; sed et abbatiam S. Petri foris portam Viennae sitam, et infra eamdem urbem S. Andreae abbatias, unam monachorum et alteram sanctimonialium; nec non abbatiam sancti Theuderii, quam idem venerabilis confessor aedificavit, juri Viennensis Ecclesiae per omnia subjectas esse non dubium est. In Romanensi quoque Ecclesia, quamvis se fulciat nostrae libertatis, visis tamen imperatorum praeceptis, tam in saecularibus quam in regularibus canonicis, per consilium vicarii nostri Hugonis Diensis episcopi, inibi ordinatis tibi tuisque successoribus, in omnibus omnem potestatem habere apostolica [Col. 0732B] auctoritate decernimus. Quoniam igitur, dilectissime frater, qui divina dispositione ejusdem Ecclesiae regimini praees, tua veneranda religiositas ab apostolica sede humiliter postulavit ut antiqua privilegia a sanctis praedecessoribus nostris sacrae sedi Viennae tradita confirmaremus; quoniam res digna petebatur, tui dilectione cum ejusdem Ecclesiae debita charitate libenter annuimus. Privilegia igitur et praedia, vel bona quae a beato Silvestro, Leone et Nicolao, et ab eorum successoribus, vel a Romanorum imperatoribus, seu Francorum vel Burgundiae regibus, Ecclesiae tuae sunt data vel reddita, confirmamus et apostolica auctoritate praesenti privilegio corroboramus; ex parteque Dei omnipotentis et beati Petri apostolorum principis [Col. 0732C] praecipimus ut futuris temporibus deinceps firma et inconvulsa permaneant et incommutabiliter consistant. Si quis autem hujus privilegii nostri sanctionem violaverit, nisi resipuerit et digna satisfactione emendaverit, sit extorris a regno Dei, et digne excommunicatione damnatus ab Ecclesia Dei efficiatur extraneus, perpetuaeque subjaceat maledictioni.
Data per manum Petri cancellarii, II Nonas Martii, anno Domini Incarnationis 1077, indictione XV, anno pontificatus domni Gregorii VII PP. IV.
GREGORIUS [Col. 0731D] In Historia Viennensis Ecclesiae C. Charvet, p. 29, haec epistola Gallico reddita nomen praefert [Col. 0732D] Alexandri II, at perperam, ut mox ex sinceris monumentis dicemus. episcopus, servus servorum Dei, clero et populo Viennensis Ecclesiae, quibus pro meritis et devotione debetur, salutem et apostolicam benedictionem.
Non solum vobis, sed et omni pene mundo manifestissime notum est quod per multa jam tempora Simoniaca haeresis Ecclesiam Dei suis callidis machinationibus perturbavit, et adeo in eam invaluit violenter, ut quasi fera bellua (quod equidem [Col. 0733A] est), per crudeles suos ministros suis jam morsibus dilaniando prope contriverit. Unde nos qui nutu divinae dispositionis ac providentia divinae clementiae, licet non nostris meritis, in vertice tamen universalis Ecclesiae speculatores existimus ad defendendam libertatem matris nostrae sanctae Ecclesiae, nec debemus nec possumus animum cohibere vel linguam. Scriptum est enim, Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) , hoc est, qui prohibet linguam suam a correptione carnalium. Nos quidem semina, loquendo veritatem, in terris cordium servorum Dei jactare studebimus; ipse autem, qui Veritas est, messem ad fructum maturitatis ut sibi placet enutriat. Vobis quidem, modernis temporibus, adeo maturum ac laudabilem fructum concessit, [Col. 0733B] ut non solum nos, sed universa Ecclesia, pabulo [Col. 0734A] tantae . . . . . (ubertatis) saginata congaudeat. Quis non laetetur canonice et per omnia, juxta normam ecclesiasticae institutionis, in Ecclesia Dei virum religiosum atque prudentem ordinari episcopum? Habetis quidem ex dono divinae propitiationis ordinatum Warmundum [Col. 0733D] Warmundus seu Guarmundus, abbas Dolensis coenobii, anno 1077 ordinatus est in archiepiscopum Viennensem, ex Chronico Dolensi, tomo nostro XII, p. 455; et in Chronico antistitum Viennensium, ibid. p. 346, legitur: «Warmundus circa annum 1071 canonice fuit electus in sedem Viennensem, explosis iis qui eam Simoniace administrare conabantur, et a Gregorio pontifice, qui eum fidelem et prudentem noverat, confirmatus, etc.» bonum et justum episcopum. Studete ergo sic sibi in omnibus obedientiam exhibere et pro timore divini nominis et reverentia apostolicae sedis, cujus auctoritate [Col. 0734D] Exauctorato nimirum Herimanno, de quo in concilio Romano anni 1076, apud Labbeum tom. X Concil. col. 356: «Viennensem episcopum Herimannum, juste depositum, pro Simonia, perjuriis, sacrilegiis, et apostasia, quia Viennensem Ecclesiam infestare non desistit, excommunicamus.» Hinc quantum errant qui Herimanum Warmundumque unam eamdemque personam fingunt! hoc actum est, cuncta quae juris sunt Ecclesiae vestrae, sicut ipsa Ecclesia antiquitus tenuit, tenere, et quae violenter sibi ablata sunt, eum recuperare juvare, nominatim autem abbatiam S. Bernardi, quatenus ipsum Deum possitis exinde habere propitium, et B. Petrum vobis debitorem faciatis, ut in praesenti et futura vita [Col. 0734B] suum vobis auxilium impertiri dignetur.
Epistolae ad Gregorium VII
Domino sanctae Romanae Ecclesiae archidiacono HILDEBRANDO LANFRANCUS suus sanctis principiis sanctum conjungere finem.
Explicare litteris mens mea non potest quanta dilectione vestrae sinceritati connectitur, quantaque dulcedine gratiarum vestrarum, quas mihi tam praesenti quam absenti benignitas vestra semper [Col. 0733C] exhibuit, indesinenter reminiscitur. Propterea si, donante Deo, in quibuslibet rerum generibus aliquid boni facio, salutem vestram tam temporalem quam tempore carentem tradere oblivioni non valeo. Et hoc oro omnipotentem Deum, quatenus vitam vestram ad honorem et firmamentum sanctae Ecclesiae suae prolixam in hoc saeculo faciat, incontaminatam ab omni peccati contagione custodiat, et in futuro centuplicatis operibus vestris vitam vobis permanentem copiosus remunerator retribuat.
Porro calumnia quam Eboracensis Ecclesiae antistes adversum me movit de primatu et subjectione quorumdam episcoporum, secundum praeceptum apostolicae sedis audita et determinata est. Cujus negotii gestionem breviter ex ordine scriptam Domino [Col. 0733D] nostro Papae transmisi, quam volo et rogo a [Col. 0734B] vobis competenti diligentia legi, quatenus charitas vestra certissimum teneat quid mihi Ecclesiaeque meae sedes apostolica confirmando concedere, et concedendo confirmare per privilegium debeat.
LANFRANCO venerabili Cantuariorum archiepiscopo sanctae Romanae Ecclesiae HILDEBRANDUS archidiaconus salutem in Domino.
Verba legatorum vestrorum graviter [ al. gratanter] [Col. 0734C] accepimus, sed quod voluntati vestrae in mittendo absenti personae vestrae privilegio, ut illi petebant, rite non potuimus satisfacere, valde doluimus; neque id aegre ferat vestra prudentia, quoniam si alicui archiepiscoporum vestris temporibus absenti hoc concessum fuisse vidissemus, profecto religioni vestrae promptissima charitate honorem hunc absque vestra fatigatione impenderemus: unde necessarium nobis videtur vos apostolorum limina visitare, quatenus de hoc et caeteris una nobiscum efficacius quod oportuerit consulere valeamus atque statuere. De caetero si legatos nostros ad vos venire contigerit, solita charitate recipite, qui [ al., et quae] vobis in aure dixerint, prout charissimum sanctae Romanae Ecclesiae filium, et religiosum decet sacerdotem, [Col. 0734D] procurare studete.
Reverendo sanctae universalis Ecclesiae summo pastori GREGORIO peccator, et indignus antistes LANFRANCUS servitium cum debita subjectione.
Litteras excellentiae vestrae per Hubertum sacri vestri palatii subdiaconum porrectas, qua decuit humilitate, suscepi: in quarum fere omni contextu paterna me dulcedine reprehendere studuistis, quod in episcopali honore positus sanctam Romanam [Col. 0735B] Ecclesiam vosque ob ejus reverentiam minus diligam quam ante honoris ipsius susceptionem diligere quondam solebam, praesertim cum apostolicae sedis auctoritate ad ipsius apicem honoris me pervenisse non dubitem, nec quemquam dubitare existimem.
Et quidem, venerande Pater, verbis tuis calumniam ingerere nec volo nec debeo; ego tamen, teste conscientia mea, in memetipso intelligere non possum quid vel corporalis absentia, vel locorum tanta intercapedo, aut ipsa qualiscunque honorum sublimitas, in hac parte vindicare sibi quidquam praevaleat, quin mens mea praeceptis vestris in omnibus et per omnia, secundum canonum praecepta, subjaceat; et si, praestante Deo, praesens praesenti [Col. 0735C] loqui quandoque valerem, me amando crevisse, vos vero (quod pace vestra dictum sit) a pristino amore nonnulla ex parte defecisse, non tam verbis quam rebus ipsis ostenderem. Verba legationis vestrae cum praefato legato vestro prout melius potui Domino meo regi suggessi; suasi, sed non persuasi. Cum [ al., cur] autem voluntati vestrae omnifariam non assenserit, ipsemet vobis tam verbis quam litteris innotescit.
SIGEFRIDUS Moguntinus, id quod est. Dei gratia, [Col. 0735D] HILDEBRANDO sanctae apostolicae sedis archidiacono, et archicancellario, salutem et fraternae dilectionis integram veritatem.
Plurimum gratiae vestrae referimus charitati, pro [Col. 0736A] eo quod omnibus et legationibus et rationibus nostris, quas ad sedem apostolicam direximus, semper dexter stetistis, et in omne disceptatione et negotio semper partes nostras sapientiae et bonae voluntatis vestrae scuto defendistis. Proinde multiplices primum vobis grates referimus; deinde ut quandoque occasio subluceat qua vobis vicem dilectionis rependere possimus, vehementer exoptamus. Licet enim, inter multimoda Ecclesiae, quae quotidie portatis, negotia, nihil nisi Dei gratiam requiratis, neque de terrenis rebus quidquam, nisi ad ordinandum potius quam ad possidendum, attingere velitis; tamen, quia hilarem datorem, ut pro Deo multa possit dare, necesse est multa juste habere, mandamus vestrae dilectioni ut, si quid nostrum [Col. 0736B] est quod vestro sedeat beneplacito, si nobis scire detur, statim vestrum fiet ex nostro. Quis enim tantum virum possit non diligere? Quis ei quidquam audeat denegare?
Rogamus autem dulcedinem vestrae charitatis ut per vos legationi nostrae, quam nunc ad sacram sedem apostolicam dirigimus, aditus pateat, et de his quae postulamus vestra ope effectum obtineas, scilicet ut ad synodum quam super rebellibus Thuringis pro decimationibus decrevimus celebrare, domnus apostolicus de latere suo dignetur mittere qui et synodo praesint, et auctoritate ejus determinent ea quacunque determinanda occurrerint. Quod si hoc fieri nequit, saltem scriptis beatitudinis ejus [Col. 0736C] synodus nostra roboretur, et rebellium temeritas tali auctore comprimatur. Adnitatur ergo dilectio vestra ut hoc obtinere valeat petitio nostra.
Reverentissimo Patri, noviter sacerdotio primae sedis apostolicae infidato, S. Moguntinae dispensator Ecclesiae, sedulam benevolentiae servitutem, et debitam obedientiae subjectionem.
Semper quidem desiderio desiderabamus eum apostolicae sedis praesulem esse, qui vita et moribus, verbis, exemplis ad salutem praeesset et prodesset sanctae Dei Ecclesiae. Nunc vero quomodo melliflui [Col. 0736D] facti sunt coeli, solito dulcius distillantes rorem gratiae Dei, divina miseratio votis nostris solito cumulatius satisfecit, et eum, quem maxime optabamus, eidem sanctae Romanae Ecclesiae praefecit, qui nobis [Col. 0737A] semper dexter stetit in omnibus negotiis, nunquam nobis defuit in nostris. Unde totis praecordiorum medullis gratias agimus Deo altissimo, qui cathedram Petri, caput scilicet ecclesiarum, vestro, mi reverende Pater, illustravit et ornavit sacerdotio, humili supplicatu orantes et deprecantes ut qui primitias apostolatus vestri perfudit oleo laetitiae prae participibus vestris, gratiam et pacem multiplicet Ecclesiae suae cunctis diebus vestris. Optamus autem promereri ut peculiarem gratiam apud vos obtineamus, et a vestra paternitate specialem nobis provenire clementiam, non solum ea charitate quam universali debetis Ecclesiae, sed etiam eo gratiae privilegio quod semper sacra sedes vestra Moguntinae impendit Ecclesiae, ut pia mater speciali filiae. Hac ergo freti [Col. 0737B] gratia, in omnibus quae nobis obviant, ad vos recurrimus, et quidquid nobis adversatur, ad vos velut membra ad caput referimus. Unum humiliter intimamus vestrae sanctitati quod sub antecessore vestro piae recordationis papa A. contigit nos, ut salva reverentia dixerimus, injuste praejudicium pati, et inclementer deturbatos esse ab eo jure, quod sacri canones et Patrum scita metropolitanis jubent servari. Denique eidem sanctissimo Patri de fratre et suffraganeo nostro episcopo Pragensi sinistra relatione suggestum est, et, me ignorante, ab inimicis apud eum accusatus est; unum et hactenus insolitum ab eo exiit edictum, ut eumdem fratrem, et coepiscopum nostrum nec inter fratres suos canonice prius auditum, nec canonice ad se vocatum, nec inobedientiae [Col. 0737C] culpa denotatum, non solum ab officio suo suspenderit, sed etiam rebus et reditibus suae Ecclesiae omnino spoliaverit et extruserit, ita ut missis nuntiis publice nuntiari fecerit in clero et populo ut, eum qui excommunicatum habentes, nihil quod episcopi esset vel quaererent vel acciperent ab eo. Quod factum si apostolicam deceat mansuetudinem, si decretorum servet auctoritatem, vestram non praeterit sanctitatem. Debuit namque, juxta decreta canonum, ad nos primum causa deferri, et ad concilium vocatus intra provinciam, inter fratres suos audiri; ego vero et fratres mei deberemus ad apostolicam sedem, velut ad caput nostrum referre, si tanta res esset ut per nos nec posset nec deberet terminari. Nunc autem frater noster et coepiscopus [Col. 0737D] a sede sua vagus et profugus, et, ut diximus, rebus et reditibus Ecclesiae suae injuste spoliatus et extrusus, indignum patitur judicium, et omnibus fratribus et coepiscopis nostris magnum inde provenit scandalum, et episcopale nomen et officium, quod apud Deum et homines sacrum est, intolerabile patitur opprobrium. Porro Ecclesia illa jam multis diebus pastorali caret administratione, et unico pastore vidua episcopali vacat benedictioni, in quo episcopus ille qui expulsionis et perturbationis hujus auctor est, ejus sibi usurpat officium, et, quod omnibus conciliis et decretis maxime cautum est, consecrando et confirmando eumdem circuit episcopatum. Quod maxime ob hoc periculosum est, quod [Col. 0738A] gens illa catholicae fidei novella est plantatio, et nondum radicata et fundata in Christianismo, et facile ad antiquum paganismi revolabit errorem, si inter pastores suos tantam viderit durare dissensionem. Quapropter ego et omnes fratres mei vestigiis vestrae sanctitatis affusi oramus et obsecramus, primum Ecclesiae rationes, necnon maligni hujus temporis inclamare importunitates. Habebam quoque de quibusdam agere vobiscum ipse praesens, quod nec litteris intexere, nec nuntio etiam alicui fidelissimo habeo aperire. Quapropter praesentes fratres cum litteris meae excusationis ad vos dirigo, qui vobis suggerant quod ad vos non veni non esse temeritatis, sed inevitabilis et supremae necessitatis. Noverit autem sancta paternitas vestra quod non est homo [Col. 0738B] in terra me vobis fidelior, et ad omne praeceptum vestrum implendum devotior, nec adventum meum ad vos aliquod negotium posset retardare, si tamen juvarer virium valetudine. Pro inveterata autem Thuringorum obduratione novam vobis facio conquestionem, qui, sicut semper, sic etiam adhuc Spiritui sancto ejusque justissimis resistunt legibus, redituum suorum negando decimationem, usque adeo ut, dum monerem eos ut omnipotenti Deo obedirent, ipsi e contra armata manu promiscuae plebis me et meos obsiderent; nisi Dominus omnipotenti manu liberavisset, forsitan crudelitas eorum usque ad internecionem in nos desaevisset. Unum rogo sacram paternitatem vestram, ut contra tam nefarium tamque insolitum facinus, respectu ecclesiasticae disciplinae, [Col. 0738C] nobis compatiendo succurratis, et contra inimicos Dei gladium arripiatis, quatenus sentiat contumax et rebellis serva Thuringia, quod adhuc in clavigera manu Petri vivit et regnat imperatrix Roma.
Domino venerabili, et Patri in Christo amabili GREGORIO, primae sedis antistiti S. Moguntinus, id, quod est gratia Dei, debitae obedientiae subjectionem, et sedulam obsequii devotionem.
Quid causae intercedat, et quid impedimenti intercipiat quod sacro huic sanctae apostolicae sedis concilio interesse non possum, sicut jam priori legatione significavi, ita et nunc sanctae paternitati [Col. 0738D] vestrae ex ipsa veritate denuntio, videlicet quod eodem paralysis morbo quo tunc laborabam, non quidem remissius, sed in dies auctius acriusque laboro. Non hoc praemitto, aut fastu superbiae, aut contemptu inobedientiae, quem animae morbum divina miseratio longe faciat a me. Non enim cujuslibet negotii quamlibet maximi me retinere posset impedimentum, cum me ad vos non sola ducit voluntas, sed et ardens trahit desiderium. Mea namque intererat, et haec obedientiae ratio et charitatis ordo poscebat, ut huic consortio sanctorum interessem, et de praesentia vel allocutione atque de salutifera collatione divini Patris mei, Gregorii, et Christi sacerdotum hilarescens in melius proficerem. Non [Col. 0739A] poenitendum esset longae viae et magni laboris; quippe inde proveniret fructus magnae salutis. Maximas autem grates cum humili inclinio vestrae refero sanctitati quod legationi nostrae tam clementer aurem inclinastis, ipsosque legatos bene admisistis et melius dimisistis, quodque placuit vestrae sanctitati antiquae dilectionis et germanae affectionis nostrae tam benigne reminisci, nec in summa speculationis arce, et in ipsa omnium Ecclesiarum sollicitudine duxistis praetereundum quod olim, adhuc in ipsa privata conversatione, Christi inter nos fuerat charitate conjunctum. Primum multiplices erga me benignitatis vestrae gratias nulla temporum longinquitate deleri, nulla unquam rerum vel eventuum inaequalitate poterit oblitterari; sed ad hoc remedium [Col. 0739B] nostra sedulo vigilabit industria, ut in hac perseverare vestra dignetur benevolentia. Quod autem in commonitorio vestro posuistis, me vestrae paternitati secretorum, imo salutis meae commisisse consilium; quod alia quaedam et correctionis limam addidistis ad castigationem vitae et morum; hoc semper feci et semper faciam, nec ab hoc opere unquam vita comite desistam; et quod ibi cautum est, cautissime cavebo, et quod ibi praeceptum est, prout vires dederit Deus, pleniter adimplebo. Et si aliter de me alicujus adversantis vobis suggeret relatio, noverit sanctitas vestra quod unitatem scindere et charitatem corrumpere suo mendacio conetur, nisi forte hoc accuset quod aliquando illud, quo me castigo, frenum disciplinae aliquantum laxare consilio [Col. 0739C] fratrum compellor causa medicinae. Porro quod, de examinandis episcopis quos mihi nominastis, et introitum eorum et conversationem diligentissime inquirere, et per nuntios nostros vobis insinuari mandastis, perpendat vigilans ille oculus sapientiae vestrae quod, a reditu legatorum nostrorum usque ad hanc iteratam legationem, non tantum erat temporis interstitium ut vel fratres colligere vel examinationis etiam possem habere judicium, non aliud super hac re adhuc vobis de his intimare valeo, quam quod vel vos scitis vel communis habet opinio. Verum litteras vestras illis quantocius direxi, et ut mandatum vestrum impleant etiam nostris litteris diligenter submonui. De poenitentia autem Strasburgensis episcopi nihil certi possumus vobis respondere, [Col. 0739D] quod nec, si ei injuncta esset, antehac scivi, nec, si eam observet, propter temporis compendium inquirere potui. De castitate vero clericorum et de Simoniaca haeresi, ad summam de omnibus quam mihi mandastis, semper, prout ipse adjuverit, obediam Deo et vobis. Erit autem apostolicae mansuetudinis et paternae dilectionis, si ad fratres mandata dirigere ecclesiastica, ut et temporum opportunitates et singulorum possibilitatem dignemini inspicere, ut et deviantibus et dyscolis adhibeatur disciplina quae debetur, et infirmis, et opus habentibus medico, compassio charitatis non negetur, saepeque examinatis negotiorum causis adhibeatur judicii censura, ut apostolicae discretionis et paternae pietatis modum [Col. 0740A] non excedat justitiae mensura. Sacrum apostolatum vestrum pro nobis orantem Samarites ille custodiat, qui in custodiendo suum Israel non dormit neque dormitat, et divisiones gratiarum, quas in clave Petri adunavit, ipse in vobis unitas integrasque conservet, qui ipsam clavem vobis commisit.
Specialis reverentiae patri GREGORIO, primae sedis antistiti S. Moguntinus id quod est Dei gratia, quod patri filius, quod praelato subjectus.
Adhibito desidiae pastorum et negligentiae sacrae exhortationis et ammonitionis incitamento, vigilantia pastoralis officii vestri, mi reverende Pater, nos [Col. 0740B] quasi de somno excitavit, et ut opus Evangelii, ad quod servi Patrisfamilias deputati sumus, indesinenter curemus implere, quam studiose incitat, tam religiose invitat. Sacra namque est pia sollicitudo providi pastoris, beata et renumerabilis exsecutio hujus divini operis, sed heu! multum reclamat rerum vertigo, et iniquitas temporis. At vero si dies mali sunt, tamen admonita vestra vigilanti cautela tempus redimendum est, ne, si propter aurae intemperiem vineam Domini culturare desistat, de negligentia condemnetur quilibet inutilis operarius, et, si tempestas hodie ingruit quae nos ab opere repellat, cras coelitus reddita serenitate studium nimirum in id ipsum recurrat. Itaque indixit auctoritas vestrae sanctae paternitatis ut statuta die, collectis fratribus ex apostolicae legationis [Col. 0740C] mandato, concilium debeamus celebrare, et quidquid in provincia aut in regno nostro vel per Simoniacam haeresin vel quomodocunque contra regulam ecclesiasticae rectitudinis perperam gestum aut male usurpatum vel temere praesumptum occurrerit, judicio fratrum recidere non differamus falce justitiae. Quod praecipitis mihi, Pater, aequum est et justum, et hoc per provincias bis in anno fieri mandant decreta sacrorum canonum; sed ad quod decretorum auctoritas et vestra paternitas impellit, ab hoc et rerum inaequalitas et hujus maligni temporis importunitas nos longe repellit. Denique auditum credimus vestrae paternitati, quantus in regno nostro motus, quanta sit perturbatio, quam periculose bella grassantur et seditiones, sicut audivimus [Col. 0740D] in evangelico. Auditum, inquam, credimus vobis de bello, quod a Domino nostro rege factum est contra Saxones et Thuringos, et quomodo dextra Domini prostraverit et fugaverit rebelles et impios; et tamen adhuc in eadem obstinatione perdurant etiam victi, et iterum perfidiae caput levant, ac totius regni gladios contra se acuentes iterum recidua bella parant. Unum timemus, quod pro peccato populi de vagina sua eductus sit gladius Domini, et tamen [nisi] per nostram aliorumque sanctorum propitietur intercessionem, forsitan desaeviet usque ad internecionem. Soluto namque pacis vinculo et rupto disciplinae freno, gens insurgit contra gentem de terminis regni. Hostilis gladius exterminavit concordiam et pacem, et ita [Col. 0741A] obmutescentibus Evangelii tubis, nec praeco clamoris vocem, nec populus habet audiendi aurem. Hostili praeda et pervasione magna ex parte disperit res et reditus episcopi nostri, et hoc idem patiuntur plurimi fratres nostri, neque haec rerum angustia eos patitur venire ad concilium. Huc accedit quod plures coepiscopi nostri, qui ad concilium vocati sunt, non sunt in gratia principis, nec usquam audent progredi sine dispendio salutis suae. Et si consideremus eos episcopos qui accusantur, et eos qui adesse non audent, si concilium congregetur, vix inveniantur qui judicent. Accedit hic etiam ad cumulum nostri timoris et exaggerat vim nostri doloris, quod, si de diversis imo adversis regionibus ad concilium convocentur, qui ad invicem inimicantur, dum [Col. 0741B] putamus nos colligere ad concilium fratres, paratas habeamus acies ad bellum: et dum corrigendis erroribus et sopiendis querelis in unam tendimus pacis ecclesiasticae communionem, forsitan, nisi Deus prospiciat, conventus noster turbabitur usque id internecionem. Recordetur autem sanctitas vestra quod propter Wultensem abbatem aliquando contigerit Goslariae, quot boni milites in ipsa vespera Pentecostes gladio perempti sunt intra septa ecclesiae, perfusa sunt altaria sanguine interfectorum, et instigante diabolo totum profanatum est sanctuarium. Et tunc certe omnes convenerant ad curiam sub specie pacis, nisi quod inter eos latebat quaedam simultas, quasi doloso cineri suppositus ignis. Et quid credimus futurum si illi qui aperte inimicantur, congregentur [Col. 0741C] in unum? Pro his et pro hujusmodi fratres nostri, qui sunt sanioris sententiae, dicunt sibi bonum videri ut adhuc concilium differatur, donec videamus si quomodo reddita pace Dominus propitietur. Nos autem omnibus consiliis et conciliis vestram praeferimus sententiam, id quod nobis indicitis nullo modo propter vestram omittemus conscientiam. Unde statim post regiam expeditionem multa cum festinantia nostram vobis dirigemus legationem, nec ad hoc intemperiem consideramus anni, ut advertatis quanti nobis constet auctoritas praecepti vestri. Ergo sapientia vestra, quae in se ipsa cuncta metitur, retractet quis hujus perturbationis provenire posset eventus; et pericula, quae timemus, consilio et oratione praeveniens disponat in melius, [Col. 0741D] et quidquid dictante Spiritu sancto super hujusmodi fieri decernitis, nobis de oraculo sacri pectoris vestri respondere velitis. Quod si probatis, propter pericula, quae timemus, ad praesens indictum concilium differatur, et quidnam vobis placuerit, et opportunitas evenerit, celebretur in id ipsum.
Domino GREGORIO, summo pontifici, Patri et domino suo, MANASSES Dei gratia, Remorum archiepiscopus, [Col. 0742A] fidelem servitutis et obedientiae subjectionem et orationis devotionem.
Vestro, domine, interventu et obsecratione reddidi dominae M. marchisae omnia quae de me suus antecessor tenuit, et ad defendenda eadem consilium meum et auxilium ac receptus meos promitto fideliter et promisi: et de rejiciendo G. et recipiendo comite A. quidquid ipsa quaesierat paratus sum exsequi. Ad quae omnia confirmanda diebus sacris Pentecostes cum fratre nostro, fideli vestro Theoderico Virdunensi episcopo, suae civitati interfui, relictis causa necessitatis suae in sacrosancto tempore meis omnibus necessariis. Sed ego, fidelis vester et per omnia Ecclesiae jura vobis obedire paratus, vestrum de archiepiscopo Viennensi Guarmundo [Col. 0742B] summopere requiro consilium et implere judicium, qui in archiepiscopatu meo presbyteros degradavit, et eosdem iterum regradavit. Legatum se Romanum cum non esset simulavit, marsupium suum, non sub appellatione veritatis, sed imitatus eos qui, ut ait Apostolus, quaestum aestimant pietatem, cum tandem implesset, a dioecesi mea ad suam rediit. Quapropter, ad honorem Dei et Romanae Ecclesiae, hujusmodi praesumptionem et simulationem sicut decet corrigite, ne deinceps quisquam in alieno praesumat aliquid tale. Notum etiam facio vobis quod duo suffraganei mei episcopi, Laudunensis et Suessionensis tertium Ambianensem in archiepiscopatu meo, me nesciente, utpote Romae posito, episcopum consecraverunt. Primum contra decretum [Col. 0742C] vestrum, quo statueratis ne quis saltem archiepiscoporum eum consecraret episcopum qui a laica persona accepisset episcopii donum; maxime cum idem ipsi interfuissent apud Augustodunense concilium, ubi dominus Hugo, Diensis episcopus, promulgavit et statuit coram omnibus hoc vestrum ecclesiasticum decretum. Hoc igitur praeter id quod diximus contra auctoritatem et canones factum, et etiam inauditum, cunctisque qui sanum sapiunt mirabile, et plus quam dici possit stupendum, si placet, deputetur irritum. Quin potius, quia sine metropolitano juste expleri non potest a quibuslibet coepiscopis consecratio pontificis, sicut scitis, oratum et exoratum vos esse volo, ut ad honorem Dei vestrumque ac nostrum tam temerariam ecclesiastici ordinis [Col. 0742D] confusionem zelo justitiae corrigatis, ut sciat unusquisque in gradu suo et modo persistere, non aliena sibi temere arrogare. Obsecro etiam benevolentiam honoris vestri ut dignitatem quam antecessores vestri antecessoribus meis archiepiscopis servaverunt, et privilegiis aliisque scriptis ad posterorum memoriam reliquerunt, mihi reservare dignemini. Ne irritum aut infractum fiat privilegium quod ipse dedistis mihi, scilicet ut vobis ipsis interpellatus et non interpellatus respondeam et legatis vestris Romanis, non ultramontanis, qui conjuncti Romanis quaerunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi, et sub honestis nominibus cupiditati suae consulunt, non Ecclesiae Dei. Unde, propter talium [Col. 0743A] pudendas reprehensiones et vocationes, mihi qui totius Galliae episcopos debeo convocare, liceat confidere de vobis sine legatorum vocatione, donec ad Pascha veniam ad vos, Deo volente. Praeterea volo obnixe supplicare et praenuntiare vobis ut, quoniam in absentia mei, nuper apud vos commorantis, multa prave et inordinate acta sunt in partibus meae dioecesis, ego vero non potero omittere quin ministerio vestro utar in his ecclesiastice corrigendis. Si quid pro hoc de me accusationis perlatum fuerit vobis, ne hoc vel cito credatis vel moleste erga me accipiatis; sed illud in praesentia nostra ante vos dimittatis, quia ego nullatenus volo excedere metas auctoritatis. Quandoquidem enim illis qui legatos vestros se faciunt multo justius ego debeo per vos [Col. 0743B] ea quae sunt providentiae nostrae corrigere, quam quisquam aliena tractare. De comite Oebalo, qui me in praesentia vestra accusare tentabat, et se suamque fidelitatem vobis verbis simulantibus commendabat, satis in promptu habetis cognoscere cujus potius sinceritas fidelitatis erga vos videatur existere: utrum mea, qui Deo et vobis paratus sum per omnia obedire, an illius, qui et apud vos per semetipsum impugnat beati Petri Ecclesiam, et apud nos per Manassem et suos sequaces in suo castro receptos persequitur beatam Mariam. Manasses enim de quo diximus, cui nos jussu vestro quod in nos admiserat, si ad Ecclesiam matrem suam rediret, indulsimus, conscientia sceleris sui depressus nec ad nos vult redire, nec paci Ecclesiae concordare; [Col. 0743C] quin potius cum illis suis sequacibus, quia factis non potest, verbis et maledictis Ecclesiam meque lacerare non desinit. Unde, ut de ipso Oebalo taceam, in quem vos credo justam et apostolicam exercere sententiam, super Manasse instanter deprecor sanctitatem vestram, ut aut jubeatis eum ad sua regredi et ulterius non impugnare Ecclesiam, aut in eum ejusque fautores et cooperatores apostolici vigoris dirigatis animadversionem. Dignemini etiam ad eorum receptores scribere aptam epistolam, ut aut eos contra Ecclesiae jura non retineant, aut pari sententia se multatos agnoscant. Restat mihi hoc vobis dicere quia dominus Hugo Diensis episcopus interdixit episcopum nostrum Drogonem sedis Tarvennicae, [Col. 0743D] qui tantae est senectutis, ut cum ante episcopatum diu permanserit in ordine presbyterii, jam nunc ultra tempus LX annorum gradum tenuerit episcopi, et pene per singula momenta propinquat exitui. Quapropter volumus vos obnixius exorare ut eum jussu vestro dignemini restituere ministerio suo, ne, quod magnopere formidamus, in hac moriatur interdictione. De hac vero quod me interpellastis ut in conductu episcopi Parisiensis, aliquos vobis milites mitterem, notum vobis facio quod ego volebam dirigere; sed comes de Arlonis Fulco rediens ab urbe Roma hoc mihi intimavit ex vestra parte, quia libenter me de ipsa transmissione militum importabatis, ideo ut in regione nostra strenue et intentius exsequerer dominae marchisae M. Pro [Col. 0744A] hoc ergo a vobis veniente missatico remansit a nostra parte praedictae expeditionis transmissio. Valeat sanctitas vestra pater reverendissime.
Reverendissimo patri et domino papae GREGORIO suae sanctitati inutilissimus servus, HUGO, humilis presbyter Diensis, salutem.
Quoniam didicimus R. vestrum Parisiensem rediisse, cui injunxeramus ut fideliter, sicut filius vester, vobis referret gesta Augustodunensis concilii, cui interfuit, qui neque per nos rediit, neque quidquam de statu vestro nobis scripsit; rogamus paternitatem vestram ut sententiam suam nobis dignetur [Col. 0744B] scribere super ordinatione Remensis, Bituricensis et Carnotensis Ecclesiarum. Sciat quoque paternitas vestra quia ille Noviomensis dictus episcopus, sub comminatione publicae examinationis a nobis familiariter exactus, confessus est nobis Simoniam suam praesentibus Laudunensi et Lingonensi episcopis, cum aliis quibusdam. Unde etiam sacramento supra sacra Evangelia nobis firmavit quod, visis litteris vestris vel legatione vestra, Ecclesiam quam male occupaverat bene dimitteret, et pro posse et scire suo ut juxta Deum ordinaretur, adjuvaret. Silvanectensis vero episcopus, accepta investitura de manu regis, ordinatus est ab illo Remensi haeresiarcha, cui litteris vestris interdixistis ne hujusmodi in episcopos acciperet. Antissiodorensis infra annos ordinatus, [Col. 0744C] investituram quidem de manu regis non accepit, quanquam per familiares regis gratiam ejus consecutus sit. De Senonensi autem archiepiscopo, quantam contumeliam quantamve injuriam auctoritati vestrae in nostra legatione intulerit, a praedicto R., ut spero, sufficienter audistis. Neque hoc dicens, Deus testis est, gloriam meam quaero. Burdegalensis quoque, quoniam vocatus praeterito anno ad Arvernense concilium neque venit neque canonice se excusavit, in eodem concilio ab episcopali officio suspensus est. Quod ille vilipendens, interdictum sibi usurpavit officium. Rursus vocatus ad Augustodunense concilium, quoniam nullam causationem nobis misit, etiam a sacerdotio suspendimus [Col. 0744D] eum. De his ergo omnibus quid magnitudo vestra judicaverit, quid inde agere placuerit, parvitati nostrae, rogamus, rescribite. Praeterea summopere poscimus ut per dominum Valentinum episcopum pallium nobis mittatis ad confirmandam ordinationem religiosissimi Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopi, contra oblatrantes haereticos, et de regis indignatione adversus ordinationem Dei carnaliter gloriantes. Ipse enim, postpositis omnibus incommodis et periculis penuriae atque itineris, sanctitatis vestrae conspectui devotissime se praesentaret, si Ecclesia illi commissa, tandiu languida et pastoris solatio destituta, quoquomodo absentiam ejus sine magno detrimento pati potuisset. Valentino episcopo praecipite, et securitatem in manu vestra accipite, [Col. 0745A] quatenus circa festum S. Joannis Baptistae, prout nos cum eo condiximus, Ecclesia sua ad celebrandum officium illum accipiat, quia valde opportunus videtur ad oppugnandam provincialium arrogantiam. Manassem autem amicum nostrum in Christo, qui in Claromontano concilio Remensis Ecclesiae male acquisitam praeposituram in manu nostra dimisit, commendamus gratiae sanctitatis vestrae, sicut catholicae fidei sincerum defensorem et dominum Brunonem Remensis Ecclesiae in omni honestate magistrum [Col. 0745] Eum intelligit qui Carthusianorum fundator postea exstitit. . Digni sunt enim ambo a vobis, et in his quae Dei sunt vestra auctoritate confirmari, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati. Et ideo consultores profuturos causae Dei et cooperatores in partibus Franciae adhibeatis. Remensis [Col. 0745B] haeretici depositionem con . . . . . revelatam iniquitatem sanguis coeli et . . . . . . . clamat, auctoritatis vestrae scripto robora . . . . . . . hos rogamus Remensi Ecclesiae destinate . . . . . . . suam satisfactionem, aut ipse si placit . . . . . . . . aut nobis suscipiendam praecipite. Quia . . . . . . . . . . . excommunicationem vestram, nobis inconsultis, episcopi electionem fecerunt. Tiezo filius vester jam redisset ad vos, nisi ad convocandum concilium XVIII Kalendas Februarii, Pictavis, Deo annuente, celebrandum detineretur; in quo concilio meritorum vestrorum patrocinium adesse nobis suppliciter exoramus. Orate pro nobis, sanctissime Pater.
(Eo spectant, arbitror, quae habet Gregorius pontifex supra epist. 17 libri V, indict. I, septimo Idus Martii.)
Novit sanctitas vestra et omnibus circumquaque notum est quam difficulter quantoque bajulorum discrimine legationes ad vos transmittimus, quia iter, quod omnibus temporibus, populis, tribubus, linguis fuit pervium, nunc clauditur illis maxime qui non minimum pro honore illius laboraverunt, ad cujus corpus eadem via ducit. Et post aliqua: Post longam exspectationem reverso nuntio nostro, nihil aliud nobis consolationis relatum est, nisi ut [Col. 0745D] decretis his quae mandavimus fidem vos non habuisse. Ex qua re, charissime domine, incredibile vobis visum est quod fratres nostri et coepiscopi Wiceburgensis et Pataviensis cum aliis religiosis vobis in veritate nuntiaverunt, quodque se vidisse et audisse testati sunt; certe non in verbis mendacii confidimus liberari, sed credimus quia Veritas liberabit nos; Deus non deseruit sperantes in se; nam rex noster Rodolfus, fortis in eo qui dat salutem regibus, de inimicis Domini potenter triumphavit. Heinricus autem cum suis complicibus, praeter eos qui in gladio ceciderunt, in fugam versus est, comite illo cujus malitiam vos in bono vincere frustra tentastis, [Col. 0746A] Roberto Bambergense, qui horum omnium auctor et incentor est. Et o utinam de sua et sociorum ejus fallacia satis edoctus fuissetis! Nolite, charissime domine, amplius ad irrisionem sancti nominis vestri hujusmodi homines mulcere, et post tam frequentes repulsas iterum ducatum ab eis quaerere. Adventus vester ad nos tantum nobis esset desiderabilis quantum et necessarius, sed vere scimus quia sponte illorum ad nostras partes nunquam venietis, nisi certi sint vos illorum parti favere. Et post pauca: Ergo si non propter nos, tamen propter honorem sedis apostolicae confirmate quod operatus est ejusdem sedis legatus, ita ut sine ambiguitate denuntietis quid in hac Ecclesiae divisione tenendum sit, quid sequendum; quod si jamdudum factum [Col. 0746B] fuisset, forte pars iniqua adeo jam vires perdidisset, ut nec nobis nec vobis nocere praevaleret. Rogamus etiam ne in haec statuta canonica deficere patiamini, ut corpora excommunicatorum, qui in persequendo Ecclesiam occisi sunt in atriis ecclesiarum sepeliri non permittatis; ubi autem sepulta sunt, divina officia celebrari prohibeatis. Multi ex eis in Augusta civitate sepulti sunt: ejusdem loci congregationibus litteras vestras per discurrentes peregrinos satis mittere potestis.
Testis est excellentia vestra et litterae vestrae, quas in testimonium habemus, quia nec pro consilio nostro [Col. 0746C] nec pro causa nostra, sed pro illatis sedi apostolicae injuriis regem nostrum regia dignitate privastis, nobisque terribili interminatione, ne ei sicut regi serviamus, interdixistis, et omnes Christianos a vinculo juramenti quod ei fecerunt vel facient, absolvistis, eumque vinculo anathematis alligastis. In his omnibus paternitati vestrae cum magno periculo nostro, sicut nunc patet, obedivimus, et quia eidem deposito ad depositionem vestram cum caeteris concordare noluimus, tantam in nos crudelitatem exercuit, ut plures ex nostris, amissa omni substantia, animam in hoc certamine ponerent et filios exhaeredes et ex divitibus pauperes reliquerunt: qui autem residui sunt, de vita quotidie solliciti, vitae subsidia [Col. 0746D] pene omnia amiserunt. Sed cum nulla nos persecutione superaret, superatus est ille, ut licet nolens suam nobis praesentiam exhiberet, et ei quem inhonoravit cum suo dedecore honorem impenderet pro quo labore hunc fructum recepimus, quod his qui cum periculo animarum nostrarum vestigia pedum vestrorum adorare coactus est, absque nostro consilio et sine correctione absolutus, ad nocendum nobis libertatem recepit. Et paucis interpositis: Ergo cum jam ultra anni terminum sine rectore essemus, in locum de quo praevaricatus est, ille alius principum nostrorum lectione subrogatus est. Cumque de electo nobis rege, et non de regibus spes ad [Col. 0747A] refocillandum imperium succresceret, ecce ex insperato litterae vestrae duos in uno regno reges pronuntiant, duobus legationem decernunt, quam regii nominis pluralitatem ac regni divisionem divisio quoque populi ac studia partium subsecuta sunt; quippe cum in epistolis vestris praevaricatoris personam semper praeponi cernerent, et ab eo sicut a potente exigi, quatenus ducatum vobis in has partes ad discutiendam causam praeberet. Et post pauca: Hoc quoque infirmitatem nostram movet, quod sicut nobis persuadetur ut in incoepto firmiter perduremus, sic etiam contrariae parti verbis et rebus spes innuitur. Nam familiares praedicti Heinrici, qui ab omni regno infamia notantur, quique illi ut regi serviendo synodalibus praeceptis manifeste inobedientes sunt, [Col. 0747B] et una cum capite suo per legatum apostolicum ab Ecclesia separati, ad hanc sedem venientes benigne suscipiuntur, et non solum impuniti redeunt, sed insuper gloria et honore coronantur, et ad priorem inobedientiam superbiendo revertentes nostrae miseriae insultant. Nobis autem quasi ridiculis ad insipientiam reputatur quod ab illorum consortio abstinemus, qui ab ipso capite nostro tam charitative in communionem recipiuntur. Accedit et hoc ad cumulum infortunii nostri quod praeter illa quae nos ipsi delinquimus, etiam adversariorum culpa in nobis cuditur, dum nostrae negligentiae attribuitur quod idoneos et frequentes legatos huc non mittimus; luce enim clarius patet quod illi hoc fieri prohibent, qui ne prohiberent jurejurando vobis promiserunt. [Col. 0747C] Et nunc de violentia sacri itineris interclusionis et de manifesto illorum perjurio tacetur, et nobis imputatur, quod nuntios non mittimus. Scimus et ex consideratione vestrae pietatis speramus quia haec omnia bona intentione et subtili aliqua deliberatione agitis, sed nos homines imperiti occultam illam dispensationem penetrare non sufficientes, quod manifeste audivimus et vidimus de illa utriusque partis confortatione, et rerum certarum incerta dilatione ortum esse et quotidie oriri vobis exponimus, hoc est bella intestina, homicidia innumerabilia, vastationes et incendia domorum et ecclesiarum sine differentia, oppressiones pauperum, direptiones rerum ecclesiasticarum, quales [Col. 0747D] nunquam audivimus, legum quoque divinarum et saecularium defectus sine spe reparationis; postremo in dimicatione duorum regum, quorum uterque ad obtentum regni spem a vobis accipit, tanta profligatio regalium, ut posthac reges nostrarum partium rapinis sint sustentandi. Haec incommoda aut nulla essent jam, aut multo minora, si neque ad dexteram, nec ad sinistram vestra sententia divertisset. Et quibusdam interpositis: Nam si hoc quod in synodo Romana definitum, et post a legato sedis apostolicae confirmatum est, silentio contegi oportet, quid posthac nobis credendum vel pro rato habendum sit, omnino nescimus.
Excellentissimo sanctae Ecclesiae pastori GREGORIO gloriosus gratia Dei Anglorum rex et dux Northmannorum WILLELMUS salutem cum amicitia.
Hubertus legatus tuus, religiose Pater, ad me veniens ex tua parte, me admonuit quatenus tibi et successoribus tuis fidelitatem facerem et de pecunia, quam antecessores mei ad Romanam Ecclesiam mittere solebant, melius cogitarem: unum admisi, alterum non admisi. Fidelitatem facere nolui, nec volo, quia nec ego promisi, nec antecessores meos [Col. 0748B] antecessoribus tuis id fecisse comperio. Pecunia tribus fere annis, in Galliis me agente, negligenter collecta est; nunc vero divina misericordia me in regnum meum reverso, quod collectum est per praefatum legatum mittitur; et quod reliquum est, per legatos Lanfranci archiepiscopi fidelis nostri, cum opportunum fuerit, transmittetur. Orate pro nobis et pro statu regni nostri, quia antecessores vestros dileximus et vos prae omnibus sincere diligere et obedienter audire desideramus.
Ego Robertus promitto omnipotenti Deo, et B. Petro apostolorum principi, cujus corpus hic requiescit, quod in quocunque tempore legatus apostolicae sedis directus a domino nostro Gregorio, qui nunc est Romanus pontifex, vel ab aliquo successorum suorum item Romanorum pontificum, ad me venerit, infra terminum quem ideo legatus [ f. idem legatus. HARD.] mihi constituerit, Carnotensem episcopatum, omni occasione sublata vel fraude, dimittam, et cum bona fide studebo quatenus Ecclesia illa secundum Deum ordinetur, nihil acturus, me sciente, per me vel per aliquam a me submissam personam, unde eadem Ecclesia, vel clerici ejus [Col. 0748D] meo studio vel malitia laesionem aut detrimentum accipiant. Hoc sacramentum [jubente] domino nostro Gregorio VII papa, ego Cono humilis presbyter tituli Christi martyris et virginis Sanctae Anastasiae scripsi, et in ecclesia Beati Petri in confessione ad corpus ejus ubi factum est interfui. Interfuerunt etiam Joannes Portuensis episcopus, Theodinus archidiaconus, Gregorius, Bernardus, diaconi [diaconus] sanctae Romanae Ecclesiae, et alii duo, videlicet Ingelrannus [Engelramus] decanus Carnotensis Ecclesiae, et Ivo tunc magister scholarum in eadem Ecclesia.
Actum Romae mense Aprilli, indict. XIV.
Decretum
[Col. 0749A] Gregorius papa VII et Urbanus papa II constituerunt ut festivitates Romanorum pontificum celebres habeantur. Martyrum in IX lectionibus, confessorum in tribus saltem lectionibus praeter quorumdam, qui pro sua excellentia celeberrimi haberentur, sicut et S. Silvester, Gregorius et alii. Nam cum quaelibet Ecclesia sui patroni, et si confessor fuerit, festum solemniter observet, quanto magis eorum qui totius Ecclesiae non tam patroni quam Patres exstiterunt, quam et usque ad martyrium [Col. 0750A] verbis et exemplis instituere non destiterunt. De his quidem sanctis martyribus invitatorium, hymnus, responsoria, psalmi et versus, ut de martyribus, decantantur. Nota autem S. Gregorium papam I in graduali libro de his martyribus, sicut et de confess. pontificalia administrantibus instituisse officia, ut de S. Marcello P. et M. Statuit ei Dominus; et de S. Felice P. et M. Sacerdotes. Et hoc utique satis congrue propter excellentiam dignitatis apostolicae.
Acta
[Col. 0749B] Gregorius, praedecessorum suorum vestigiis insistens, per epistolam ad episcopos Longobardiae datam indixit synodum prima hebdomada Quadragesimae celebrandam. Statuto die episcopi qui convocati fuerant magno numero adfuerunt. Ad expurgandam Ecclesiam a concubinariis sacerdotibus principio statuerunt, ut, secundum instituta antiquorum canonum, inquit Lambertus, presbyteri uxores non habeant, habentes aut dimittant aut deponantur. Nec quisquam omnino ad sacerdotium admittatur, qui non in perpetuum continentiam vitamque caelibem profiteatur. Quam constitutionem dum jussu pontificis episcopi in Germania promulgassent, acciderunt quae a Lamberto anno 1074 describuntur his verbis: Adversus hoc decretum [Col. 0749C] protinus vehementer infremuit tota factio clericorum, hominem plane haereticum et vesani dogmatis esse clamitans, qui oblitus sermonis Domini, quo ait: Non omnes capiunt hoc verbum: qui potest capere, capiat (Matth. XIX, 11, 12) ; et Apostolus: Qui se non continet, nubat; melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII, 5) : violenta exactione homines [Col. 0750B] vivere cogeret ritu angelorum, et dum consuetum cursum naturae negaret, fornicationi et immunditici frena laxaret. Quod si pergeret sententiam confirmare, malle se sacerdotium quam conjugium deserere, et tunc visurum eum, cui homines sorderent, unde gubernandis per Ecclesiam Dei plebibus angelos comparaturus esset.
Nihilominus instabat, et assiduis legationibus episcopos omnes socordiae ac desidiae arguebat, et nisi ocius injunctum sibi negotium exsequerentur, apostolica se censura in eos animadversurum comminabatur. Archiepiscopus Moguntinus sciens non parvo constare operam hanc, ut tanto tempore inolitam consuetudinem revelleret, atque ad rudimenta nascentis Ecclesiae senescentem jam mundum reformaret, [Col. 0750C] moderatius agebat cum eis. Et primo eis in dimidium annum inducias et deliberandi copiam dedit, hortans eos ut quod necessario faciendum sit sponte faciant, et tam sibi quam Romano pontifici necessitatem adimant aliquid in eos quod secus sit decernendi. Ad ultimum congregata synodo in Erfordia mense Octobri pressius jam imminebat, [Col. 0751A] ut, relegata omni tergiversatione impraesentiarum aut conjugium abjurarent, aut sacri altaris ministerio se abdicarent. Multas econtra illi rationes afferebant, quibus instantis perurgentisque improbitatem [forte, importunitatem] eludere, sententiamque cassare niterentur. Cumque adversus apostolicae sedis auctoritatem, qua se ille ad hanc exactionem praeter voluntatem propriam compulsum obtendebat, nihil argumenta, nihil supplicationes precesque proficerent, egressi tanquam ad consultandum, consilium ineunt ut in synodum non redeant, sed injussi omnes in domos suas discedant. Nonnulli etiam confusis vocibus clamitabant, melius sibi videri ut in synodum regressi ipsum episcopum, priusquam exsecrabilem adversus eos sententiam promulgaret, cathedra episcopali [Col. 0751B] deturbarent, et merita morte multato insigne monumentum ad posteros transmitterent, ne quis deinceps successorum ejus talem sacerdotali nomini calumniam struere tentaret. Cum ad episcopum relatum esset hoc eos machinari, commonitus a suis ut tumultum qui oriebatur matura moderatione praeverteret, misit ad eos foras, rogavitque ut sedato pectore in synodum regrederentur, se, cum primum opportunitas arrisisset, Romam missurum, et dominum apostolicum, si qua posset ratione, ab hac sententiae austeritate deducturum. Postero die admissis in auditorium communiter laicis et clericis, veterem illam de reddendis decimis querelam replicat, etc.
In hac eadem synodo excommunicatus est Robertus Guiscardus Nortmannorum princeps, de quo in [Col. 0751C] fine libri primi epist. Gregorii supra haec referuntur: Celebravit Romae synodum, in qua, inter caetera quae ibi gesta sunt, excommunicavit atque anathematizavit Robertum Guiscardum ducem Apuliae et Calabriae atque Siciliae, cum omnibus fautoribus suis, quousque resipisceret. Post haec diversorum abbatum et episcoporum causae cognitae sunt et dijudicatae. Pictavensibus canonicis indultum fuit, ut eorum episcopus, decanus, vel alius aliquis praelatus, jus retineat certis diebus cantandi missam in aliena et exempta ecclesia, sicut Romae atque alibi in stationibus observari consueverat. Decreto hujus synodi mandatum est Hispaniarum Ecclesiis, ut Romanum ordinem atque officium recipiant, [Col. 0751D] prout Hispaniarum episcopi qui praesentes erant se facturos promiserant. Insuper lectae fuerunt litterae Geisae Hungariae regis, quibus idem rex suum erga sedem apostolicam incomparabile studium et observantiam indicabat, petens ne adversantium hostium suorum querelis et calumniosis accusationibus ulla fides adhibeatur.
In eadem synodo Guilielmus episcopus Bellovacensis dignum exhibuit specimen Christianae charitatis et episcopalis modestiae, ut qui gravissima a suis tam clericis quam laicis perpessus, pro iisdem ea de causa excommunicatis apud pontificem intercesserit, eosque ab excommunicatione absolvi petierit et impetraverit. Ad hanc eamdem synodum vocati sunt canonici Lucenses, ut causam redderent [Col. 0752A] cur adversus Anselmum episcopum suum Lucensem conspirassent. Qui de conspiratione et insidiis suo episcopo instructis convicti, juxta canones et capitulum sancti martyris et pontificis Fabiani, quo conspiratores et insidiatores suorum episcoporum curiae tradendos esse decernitur, judicio totius sanctae synodi etiam ipsi curiae traditi fuerunt. Haec ex Gregorii epist. 51 et sequentibus decem, Baronius anno 1074, num. 36 et sequentibus.
Vide epistolam Gregorii ad Ottonem Constantiensem episcopum, infra capitulo primo sequentis apologetici, qua eum de rebus in hac synodo gestis summatim ac breviter informat, quaeque in ea salubriter contra Simoniacos et concubinarios decreta sunt per eumdem promulgari praecepit. Apologeticum [Col. 0752B] sermonem pro hac synodo scripsit auctor quidam hujus temporis, qui exstat in antiquissimo manuscripto codice monasterii Weingartensis, quem inde descriptum hic subjungimus.
- I. Decretalis epistola venerabilis papae Gregorii, etc.
- II. De auctoritate quatuor principalium conciliorum oecumenicorum.
- III. De auctoritate apostolicarum constitutionum.
- IV. De auctoritate reliquorum conciliorum.
- V. Brevis enumeratio decretorum superioris epistolae.
- VI. De primo statuto, id est de Simoniacis.
- [Col. 0752C] VII. De secundo statuto, id est de emptoribus ecclesiarum.
- VIII. Quod et sacra Scriptura damnet venditores spiritualium officiorum.
- IX. X. Item quod emptores eorum damnet, et quod mediatores hujus negotii damnet.
- XI. De tertio statuto dictae decretalis epistolae, id est, ut incontinentes altari nullatenus ministrent.
- XII. De anathemate eorum qui defendunt incontinentiam sacerdotum per Sozomeni cap. ex Tripartita historia depromptum.
- XIII. Quod non sacrorum ministris, sed laicis, permissum sit ut unusquisque suam habeat uxorem.
- XIV. Quid Apostolus constituat de sacris ordinibus.
- XV. Utilis consideratio ejusdem institutionis.
- [Col. 0752D] XVI. Expositio beati Hieronymi super eamdem institutionem.
- XVII. De quarto statuto praedictae accretalis epistolae, ne populus officia clericorum recipiat, quos apostolica statuta contemnere videat.
- XVIII. Cur eorum officia populo sint prohibita.
- XIX. Explanatio cujusdam capituli quod praesenti statuto videbatur adversari
- XX. Quid dominum apostolicum compulerit ut haec statuta depromeret.
- XXI. Quod non illis, sed sanctis Patribus, pro hujusmodi statutis esset indignandum.
- XXII. Cur eisdem statutis nullae appositae sint induciae.
- [Col. 0753A] XXIII. Quod domnus apostolicus non solum episcopos sed et subditos eorum damnare possit.
- XXIV. Quod cujuslibet episcopi parochianus domno apostolico etiam plus debeat obedire quam proprio episcopo.
In superioribus epistolis illi nostro, nolit Deus ut deinceps dicam, aemulo, sed amicissimo satisfacere studui, et capitulum statutis nostri apostolici contrarium nullatenus attendendum, ut puta sub anathemate prohibitum evidenter monstravi, adeo [Col. 0753B] videlicet ut ipse amicus noster se jam non ulterius contentioni, sed amicitiae operam daturum mihi rescriberet. Sed plures adhuc restant, qui eisdem statutis obstinato animo nimium periculose, imo perniciose resistunt, qui et alios simpliciores, quippe non multum studiosos ad considerandos canones adeo seducunt, ut et ipsi praedictas authenticas sanctiones contemnant, et suam consuetudinem jucundissimam quidem, sed perniciosissimam, retinere contendant. Quod non plures eorum fecissent, ut mihi videtur, si ipsis compertum bene esset quam parum et potius quam nihil noster apostolicus in praedictis statutis deviet a sanctis Patribus. Quapropter mihi meisque similibus commodum fore censui, si eadem statuta canonicis [Col. 0753C] scripturis conferrem, et mutuam eorum concordiam qualiscunque styli officio breviter ac fideliter commendarem, et hoc ea intentione: ut si quis forsitan ex idiotis hoc inspicere dignetur, tanto vivacius ad obediendum apostolicis institutis resipiscat, quanto evidentius videat haec eadem nullatenus a sacratissimis canonibus deviare, sed cum eisdem ex ipsa sacra Scriptura processisse.
I. In primis igitur decretalem epistolam nostri apostolici describere juvat, ut tanto apertius sequentia elucescere valeant.
«GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri OTTONI Constantiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0753D] «Instantia nuntiorum tuorum,» etc. Exstat supra inter epistolas.
II. Sed priusquam statuta singulatim consideremus, quiddam de ipsorum canonum auctoritate non incommodum aestimo praelibare, ut tanto firmius teneatur quidquid ex eis ad observandum nobis denuntiatur.
Sanctissimus papa Gregorius, quem noster apostolicus nomine et actione nostris repraesentavit temporibus, in sua synodica, id est synodali epistola, sanctissima quatuor concilia confirmat ita: Sicut sancti Evangelii quatuor, sic quatuor concilia suspicere et venerari me fateor: Nicaenum scilicet, in quo perversum Arii dogma destruitur; Constantinopolitanum [Col. 0754A] quoque, quo Eunomii et Macedonii error convincitur; Ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas judicatur; Chalcedonense vero, in quo Eutychetis Dioscorique pravitas reprobatur, tota devotione amplector, intergerrima approbatione custodio; quia in his velut in quadrato lapide sanctae fidei structura consurgit, et cujuslibet vitae atque actionis norma consistit. Quisquis eorum soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse videatur, tamen extra aedificium jacet. Cunctas vero personas quas praefata veneranda concilia respuunt respuo, quas venerantur amplector; quia dum universali consensu sunt constituta, se et non illa destruit, quisquis praesumit aut solvere quos religant, aut ligare quos solvunt. Quisquis ergo aliud [Col. 0754B] sapit, anathema sit. Hucusque Gregorius.
Hanc autem synodalem epistolam idem apostolicus statim post ordinationem suam composuit, et reliquis patriarchis, quippe Constantinopolitano, Alexandrino, Antiocheno, Hierosolymitano transmisit. Consuetudo enim erat eo tempore ut quilibet in aliqua patriarchalium sedium noviter ordinatus, se praedictas quatuor synodos custodire, reliquis sedibus transmissa epistola profiteretur, antequam nomen ejus apud reliquas sedes in diptychis describi mereretur: nomen videlicet praedecessoris ejus, licet defuncti, reliquae sedes computabant inter viventes, donec ipsius noviter inthronizati praesulis synodicam reciperent epistolam: quae quia eumdem episcopum quatuor synodos recepisse denotavit, [Col. 0754C] hoc sibi nomen synodicam ab eisdem synodis non incongrue videtur mutuasse. Hanc autem consuetudinem illius temporis fuisse idem sanctissimus papa testatur in epistola ad Secundinum servum Dei inclusum, quam et usque ad beati papae Adriani tempora, quippe ad Carolum regem, perdurasse Joannes Romanae Ecclesiae diaconus asserit, qui Vitam S. Gregorii ex praecepto Joannis papae fideliter descripsit. Sed utrum adhuc eadem consuetudo perduret ignoro, quam tamen praefatis temporibus fuisse non dubito. Patet ergo evidentissime quam magnae sint auctoritatis illa quatuor concilia, quae sanctus Gregorius, imo per ipsum Spiritus sanctus, non semel, ut praedictum est, sed saepius et Evangeliis [Col. 0754D] comparat, et omnes ab eisdem dissentientes anathematizat, quae et quilibet novitius patriarcha se observaturum per epistolam suam reliquis sedibus profiteri debebat, si se inter catholicos patriarchas in diptychis describi volebat.
III. Decreta vero sanctissimorum Romanorum pontificum, si possemus, etiam studiosius quam illa quatuor concilia venerari et observare deberemus, cum et ipsa concilia omni firmitate carerent, si non apostolicae sedis pontifices eadem per apostolicam auctoritatem congregare et corroborare decrevissent. Unde et beatus papa Marcellus, qui et ante Nicaenum concilium sua decreta martyrio consecravit, ipse, inquam, vir apostolicus in decretis suis capite undecimo testatur ita: Ipsi apostoli eorumque [Col. 0755A] successores, Domino inspirante, constituerunt ut nulla fieret synodus praeter Romanae sedis auctoritatem. Sanctus quoque Athanasius praesul Alexandrinus, qui non minima pars Nicaeni concilii fuit in epistola ad Felicem papam cap. 2, ita dicit: Scimus in Nicaena magna synodo trecentorum decem et octo episcoporum ab omnibus concorditer esse roboratum non debere absque Romani pontificis sententia concilia celebrari. Sed et beatae memoriae Julius papa idipsum cap. 5 profitetur, dicens: Ipsi vero primae sedis Ecclesiae convocandarum generalium synodorum jura et judicia episcoporum singulari privilegio evangelicis et apostolicis atque canonicis concessa sunt institutis. B. quoque Damasus papa in decretis suis cap. 9 hanc intulit sententiam: Nulla [Col. 0755B] unquam concilia rata leguntur quae non sunt fulta apostolica auctoritate. His autem sententiis B. Isidorus, rimator Scripturarum sagacissimus, fideliter astipulatur, dicens: Synodorum vero congregandarum auctoritas apostolicae sedi privata commissa est potestate, nec ullam ratam esse legimus quae ejus non fuerit auctoritate congregata et fulta. Haec canonica testatur auctoritas. Haec ecclesiastica historia roborat. Haec sancti Patres confirmant. Si ergo illa quatuor concilia omni auctoritate carerent, nisi principaliter ex decretis Romanorum pontificum firmitatem obtinerent, quis inficiari poterit quanto decreta per ipsos apostolicos viros promulgata majori veneratione digna merito censeantur quam ipsa concilia, quae non per ipsorum apostolicorum [Col. 0755C] praesentiam, sed tantum per eorum legationem authentica fieri merebantur? Sic enim legati sedis apostolicae eorumdem principalium conciliorum sanctiones primaria subscriptione apostolica vice canonizabant. Nempe sub piissimo imperatore Constantino, magnus Osius Cordubensis episcopus, Victor et Vincentius presbyteri Romanae Ecclesiae ex parte sancti Silvestri papae Nicaeno concilio praefuerunt, et ipsum principali subscriptione firmaverunt. Item temporibus Theodosii junioris Augusti sanctus Cyrillus patriarcha Alexandrinus et Arcadius episcopus ex Italia vice beatissimi papae Coelestini Ephesino concilio praefuerunt, et ipsum apostolica vice corroboraverunt. Item tempore Marciani [Col. 0755D] principis Paschasius et Lucentius episcopi et Bonifacius presbyter vice S. Leonis papae in Chalcedonensi concilio per duodecim dies celebrato primi fuerunt qui et Anatolio patriarchae Constantinopolitano quoddam privilegium in concilio usurpanti liberaliter contradixerunt, et reliquis statutis apostolica vice subscripserunt, ut liber Liberati Carthaginensis diaconi de eodem concilio testatur. Haec autem omnia manifestius ille videbit, quicunque eorumdem conciliorum subscriptiones studiose perspexerit. Ergo reverentiam sive obedientiam, quam sacratissimis IV conciliis juxta S. Gregorium merito exhibemus, decretis apostolicae sedis nullatenus denegare, imo, si possibile est, studiosius impendere debemus, cum sine eorum auctoritate nec ipsa concilia fas esset recipere.
[Col. 0756A] IV. Sed nec reliqua concilia parvipendere debemus, in quibus multa nusquam alibi inventa, ecclesiasticae tamen dispensationi necessaria, reperimus; quae quidem a superioribus authenticis sanctionibus nullo modo discrepant, cum Christianae religioni apertissime conveniant. Hujusmodi, inquam, capitula in quibuslibet conciliis inventa, nullatenus ab aliquo catholico sunt contemnenda, praesertim cum ipsa reliqua concilia ex sacratissimarum auctoritate sanctionum descendisse non dubitentur, quae per singulas provincias bina episcoporum concilia annuatim fieri firmissime decernunt. Hoc, inquam, beatus Anacletus ab ipso principe apostolorum presbyter ordinatus in decretis suis cap. 17 certissime decernit. Congregatio, inquit, summorum per singulos [Col. 0756B] annos fieri solet et debet. Hoc excellentissima synodus Nicaena cap. 5 constituit. Bene, inquit, placuit singulis annis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis congregatis discutiantur hujusmodi quaestiones. Item Constantinopolitanum concilium, enumeratis privilegiis diversarum Ecclesiarum, cap. 2 constituit: Servata regula quae scripta est de gubernationibus, manifestum est quod illa quae sunt per unamquamque provinciam ipsius provinciae synodus dispenset, sicut Nicaeno constat decretum esse concilio. Item Chalcedonense concilium cap. 19 dicit: Decrevit sancta synodus secundum canones Patrum bis in anno episcopos in idipsum in unamquamque provinciam convenire, quo [Col. 0756C] metropolitanus antistes probaverit, et corrigere, si quaedam fortassis emerserint. Patet ergo quod authenticae sanctiones etiam provincialia concilia fieri praecipiunt, quod incassum praeciperent, nisi et nos eorumdem conciliorum probabiles sententias observare decernerent. Unde et in tertio Toletano concilio universali decretum est: Qui concilia orthodoxorum episcoporum consona sanctissimis quatuor conciliis non recipit, anathema sit. Quicunque ergo et horum conciliorum rationabilibus statutis obviare conatur, etiam a superioribus authenticis sanctionibus in periculum suum dissentire probatur. Beatus quoque Isidorus in quadam sua praefatione de canonibus cap. 11 praedictis rationibus astipulatur [Col. 0756D] hoc modo: Nosse etiam oportet, licet caetera non infirmentur, quatuor esse principalia concilia. His autem enumeratis, subinfert in eodem capitulo: Sed et si quae sunt concilia quae sancti Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita vigore. Est ergo dignum, ut et hujusmodi conciliorum statutis obtemperetur: si enim non parvae stultitiae constat, si quis cujuslibet unius hominis sano consilio aquiescere detrectat, quanto magis reprehensibile videtur, si quis impudenter resistat hujusmodi conciliorum statutis, non unius, sed plurimorum sapientium, auctoritate et judicio prolatis atque probatis. Nempe hujusmodi conciliis plures catholici et eximii doctores interfuisse leguntur, ut in Africanis [Col. 0757A] conciliis legati sedis apostolicae, Faustinus, Honoratus, Urbanus, episcopi; sanctus etiam Aurelius Carthaginensis archiepiscopus; item ipse vir omnium virtutum Augustinus Hipporegiensis [Hipponensis] episcopus, quem et Coelestinus vir apostolicus in decretis suis ita nobis commendat: Augustinum, inquit, sanctae recordationis virum, pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec unquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit, quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros etiam a meis praedecessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, utpote qui ubique cunctis et amori fuerit et honori. Huic etiam Augustino, ut liber Liberati testatur, Theodosius imperator per sacram suam [Col. 0757B] mandavit, ut se Ephesino concilio praesentaret: sed heu! tam egregius doctor ante mundo substractus est, quam ad illum invitatoria Romani principis epistola pervenisset. Hi ergo quos praedixi, et alii innumerabiles sancti Patres, Africanis conciliis interfuere, imo praefuere. Sic etiam sanctus Marianus [Marinus] Arelatensi concilio per sanctum Silvestrum papam approbato; sic sanctus Caesarius Agathensi; sic sanctus Hilarius Arausicensi, sanctus Albinus [Col. 0757] Quid sit concilium illud et quis ille albinus nemo hactenus docuit. Aurelianensi, sanctus Bonifacius Moguntiensi concilio. Sic et alii aliis conciliis non soli, sed cum pluribus aliis sanctis Patribus, interfuisse leguntur, qui in Christiana religione et doctrina tam insignes fuisse creduntur, ut vel unius eorum singulari judicio obviare nimium esset temerarium. [Col. 0757C] Ergo multorum sapientium judicio non acquiescere multo magis est intolerabile, in his duntaxat capitulis quae praedictis authenticis statutis non adversantur; sed institutioni Christianae religiosis procul dubio suffragantur. Nam juxta beati Augustini judicium, pro nullius personae reverentia est recipiendum, si quid canonicae veritati in aliquo concilio vel alicubi reperitur adversum. Praeterea sancta et veneranda synodus Chalcedonensis etiam provincialia concilia ante ipsam transacta canonizasse non dubitatur, ita decernens cap. 1: Regulas sanctorum Patrum per singula nunc usque concilia constitutas proprium robur habere decrevimus. Haec autem concilia ante ipsum Chalcedonense leguntur fuisse Ancyranum, Neocaesariense, quae et Nicaeno [Col. 0757D] concilio antiquiora traduntur: item Gangrense, Sardicense, Antiochenum, Laodicense; ergo eadem et in Chalcedonensi synodo non dubitantur esse roborata, quae etiam cum Africanis canonibus beatus Adrianus papa Carolo imperatori ad disponendas Ecclesias in regno suo Romae tradidisse legitur. Quapropter nec provincialium conciliorum statuta a quolibet temere sunt respuenda, quae et apostolica sedes censuit recipienda. Hucusque sufficiat dixisse de sacrorum canonum auctoritate: nunc ad propositum redeamus, et statuta, quae noster apostolicus in superiori epistola Ottoni Constantiensi episcopo cautissime descripta transmisit, per ordinem digeramus.
[Col. 0758A] V. Horum illud erat primum, ut clerici aliquem sacrorum ordinum gradum et officium per pretium adepti nullatenus deinceps in Ecclesia ministrent; secundum, ut Ecclesiam pretio acquisitam nullus retineat, nec alicui deinceps Ecclesiae jura vendere vel emere liceat; tertium, ut a clericali officio cessent quicunque se pro incontinentia reprehensibiles exhibent; quartum, ut populus clericorum officia nullatenus recipiat, quos apostolicas institutiones contemnere videat. Curramus ergo per singula et eadem, quam authentica, quam attendenda, imo quam inevitabilia sint, non ex nostris conjecturis, sed ex sanctorum Patrum statutis compendiose monstremus.
VI. Primum itaque statutum in Chalcedonensi [Col. 0758B] concilio plenissime et evidentissime reperitur, quod unum ex quatuor praedictis conciliis tempore quidem, non dignitate ultimum, sancti Patres Leoni Augusto usque ad sanguinem vindicandum esse mandarunt, ut Liberatus in libro suo testatur: in ipso, inquam, concilio scriptum est capite 2: Si quis episcopus per pecunias fecerit ordinationem, et sub pretio redegerit gratiam quae non potest vendi, ordinaveritque per pecunias episcopum, aut presbyterum, aut diaconum, aut quemlibet ex his qui numerantur in clero, aut promoverit per pecunias dispensatorem, aut defensorem, vel quemque qui subjectus est regulae pro sui turpissimi lucri commodo, is, cui hoc attentanti probatum fuerit, proprii gradus periculo subjacebit: et qui ordinatus [Col. 0758C] est, nihil ex hac ordinatione vel promotione, quae est per negotiationem facta, proficiat, sed sit alienus a dignitate vel sollicitudine quam pecuniis quaesivit. Si quis vero mediator tam turpibus et nefandis datis vel acceptis exstiterit, et ipse, si quidem clericus fuerit, proprio gradu decidat; si vero laicus aut monachus, anathematizetur. Et notandum quam caute istud caput omnes Simoniacorum astutias excludat, cum quolibet modo per pecuniam promotos absque omni spe recuperationis deponat. Solent enim Simoniaci diversis modis, sed uno reatu, sacras dignitates mercari, nempe nunc ipsi, nunc pro ipsis eorum amicis, pretium pro sacra dignitate vel ante ordinationem suam dederunt, et in ipsa dant, [Col. 0758D] et postmodum se daturos promittunt, et hoc nunc electoribus eorum, nunc eorum ordinatoribus, vel demum quibuslibet eorum fautoribus. Quicunque ergo aliquo horum modorum, quemlibet promoverit, vel seipsum ita promotum esse cognoverit, indubitanter a superiori capite degradari jubetur, cum per pecuniam vel alium promovisse, vel ipse promotus esse non dubitetur. Sed nec hoc sine consideratione praetereundum videtur, quod idem caput duo negotiatorum genera damnavit, unum quidem eorum qui ad diaconatum, vel presbyteratum, vel ad aliquem hujusmodi gradum per pecuniam ordinantur, alterum eorum qui ad dispensationis ministerium, [Col. 0759A] vel ad aliquod hujusmodi clericale officium, per pecuniam promoventur, qualis est vicedominatus, praepositura, decania, archipresbyteratus, et his similia. Sic ergo et noster apostolicus duo negotiatorum genera, et omnes negotiantium versutias in primo ejus statuto comprehendit, in quo clericos aliquem sacrorum ordinum gradum et officium quoquo modo per pecuniam adeptos deponit, quod tamen statutum superiori capite mitius liquido probatur, cum spiritualium officiorum venditores, et tam nefariae negotiationis mediatores, debita ultione non damnet, quos tamen praedictum caput cum ipsis emptoribus degradandos et anathematizandos esse decrevit. Et nota si mediator degradari vel anathematizari merito jubetur, quid de illo censes qui per eamdem negotiationem [Col. 0759B] indigne promovetur. Hoc utique quod sanctissimus papa Gregorius, imo per illum Spiritus sanctus, de hujusmodi negotiatoribus indubitanter decrevit, qui in ejusdem apostolici auriculam sub columbina specie quaelibet decernenda dictare consuevit. Nempe scriptum est in decretis suis capite 131: Quicunque ergo ecclesiasticum officium pretii studet datione mercari, dum non officium sed nomen attendit, sacerdos non esse, sed inaniter tantummodo dici concupiscit. Et paulo post in eodem cap. (lib. IX Epistolarum, ep. 34) : Cum liqueat hanc haeresim ante omnes radice pestifera subrepsisse, atque in ipsa sua origine apostolica detestatione esse damnatam, cur non cavetur, cur non perpenditur, quia benedictio illi in maledictionem vertitur, qui ad [Col. 0759C] hoc ut fiat haereticus promovetur? Quid ergo mirum si noster apostolicus eos tantum ab ecclesiasticis ministeriis separavit, quos sanctissimus ejus aequivocus ab Ecclesia separatos esse cum reliquis haereticis deputavit?
VII. Secundum quoque statutum nostri apostolici quod Ecclesias emptoribus earum adimi praecipit, item in praedicto Chalcedonensis concilii capite, licet obscure, comprehensum videtur, quod etiam dispensatori rerum ecclesiasticarum per pecuniam promoto officium dispensandi jubet auferri; quilibet enim presbyter dispensator debet existere, non praedicationis tantum, sed etiam rerum Ecclesiae sibi commissae, quas sancti Patres non solius presbyteri, [Col. 0759D] sed quorumlibet egentium necessitati dispensandas esse censuerunt. Praeterea in eodem capitulo cuilibet clerico omnis ecclesiastica sollicitudo per pretium acquisita jubetur adimi, procurare autem ipsam Ecclesiam cum sacerdotali diligentia, ni fallor, clericalis sollicitudo est et ecclesiastica. Ergo et in eodem capitulo ecclesiae sollicitudo per pecuniam usurpata jubetur auferri. Unde et beatissimus papa Gregorius scribens ad Clementem Bizanzenum [ forte, Byzacenum] de quodam presbytero, decernit ita: Ut si idem presbyter quamdam Ecclesiam obtinuisset per pecuniam, non solum eadem Ecclesia privaretur, sed etiam presbyterii honore spoliaretur. Sic quoque et in antiquis nostrarum provinciarum conciliis, Moguntiacensi videlicet, Remensi, [Col. 0760A] sive Turonensi statutum legitur, ut presbyter Ecclesiam pretio adeptus, et presbyterio et Ecclesia privetur. Item beatus Leo papa ejus nominis nonus, nostro tempori pene contiguus, in prima sua Romana synodo Simoniacam haeresim penitus damnavit, emptiones et venditiones altarium sub anathemate prohibuit; quod anathema illi non evaserunt quicunque deinceps tam nefariam negotiationem exercere praesumpserunt. Libet ergo considerare quam clementer noster apostolicus tantum emptas Ecclesias emptoribus eorum ademerit, quos juxta censuram sanctorum Patrum et Ecclesia et presbyterio, imo Christiano nomine et communione, privandos esse non ignoravit.
VIII. Sed cur in tantum laboramus, ut praedicta [Col. 0760B] nostri apostolici statuta ex synodicis sanctorum Patrum sententiis processisse demonstremus, cum eadem ex ipso sacrae Scripturae armario emanasse nullum dubitare eruditum putemus? Nam in eadem Scriptura omnes personae tam nefarii mercimonii damnatae reperiuntur, scilicet et venditores et spiritualium officiorum emptores, atque hujus negotii mediatores. Ipse enim Dominus pariter ementes et vendentes de templo suo ejecit, et cathedras vendentium columbas jam tunc ipse subvertit (Matth. XXI, 12) ; quod S. Gregorius ille theologus noster in vigesima secunda homilia exponit ita: Cathedra ergo vendentium columbas evertitur, quando hi qui spiritualem gratiam vendunt, et ante humanos oculos, et ante Dei oculos, sacerdotio privantur; et merito, [Col. 0760C] nam ipsa Veritas praecipit in Evangelio: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) : quod cum tales non attendant, etiam a Deo seipsos alienant, qui in eodem Evangelio dicit: Qui est ex Deo, verba Dei audit: ideo vos non auditis, quia ex Deo non estis (Matth. V) . Praeterea princeps apostolorum Petrus, imo per illum ipse Christus omnibus praelatis in Ecclesia praecipit ita: Pascite, qui in vobis est, gregem Dei; providentes non coacte, sed spontanee secundum Dominum; non turpis lucri gratia, sed voluntarie (I Petr. V) . Contra hoc praeceptum illi agunt, quicunque hoc spirituale officium pro saeculari lucro subjectis suis turpiter impendunt, de quibus idem apostolus in sua posteriori epistola testatur: [Col. 0760D] Secuti sunt viam Balaam ex Bosor qui mercedem iniquitatis amavit; correptionem vero habuit suae vesaniae: subjugale mutum animal, hominis voce loquens, prohibuit prophetae insipientiam (II Petr. II) . Quod venerabilis presbyter Beda in tractatu super eamdem epistolam dilucidat ita: Nonnulli catholicorum intantum mercedem amant iniquitatis, ut etiam docti ab indoctis, a laicis clerici merito lacerentur: qui jure comparantur prophetae, qui verbis asinae contra naturam loquentis corripitur, nec tamen a proposito pravi itineris retardatur. Iste videlicet Balaam idem esse asseritur qui et beatum Job in libro superflue et arroganter docuisse legitur, qui et Eliu, id est divinus, ab officio divinandi est cognominatus. Sic enim testatur sanctus Hieronymus [Col. 0761A] in libro De Hebraicis quaestionibus. Hic ergo cum esset propheta a Balaac rege Moabitarum ad maledicendum filiis Israel conductus, illis quidem in verbo Domini pro pretio studuit maledicere, sed pravitatem suam, Domino vetante, ad effectum non perduxit, nec mercedem iniquitatis accepit, qui tamen adeo a Deo reprobabilis denotatur ut asina ejus sapientiam, imo vesaniam ejus et insipientiam corripuisse, et eum a gladio ejus [f., ei] resistentis angeli eripuisse, legatur, quam ipse angelus non morituram fore testatus est, etiamsi ipsum reprobum prophetam debita morte multasset.
Si ergo Balaam tantum amando mercedem iniquitatis adeo legitur reprobabilis, quanto magis ille inter reprobos est computandus, qui cum Balaam [Col. 0761B] de iniquissima venditione spiritualis officii pretium studiosissime requirit, nec cessat donec ambitionem suam ad effectum perducat. Praeterea beatus Hieronymus in tractatu super Matthaeum, illum scribam qui dixit Jesu: Magister, sequar te quocunque iveris (Matth. VIII) , ideo repudiatum a Domino testatur, quia more Simonis Magi eum sequi voluerit, ut ex operum miraculis lucrum assequeretur, unde et sibi a Domino respondetur: Vulpes foveas habent (Ibid.) , etc.; ac si diceret: Cur propter lucra et divitias vis me sequi, cum tantae sim paupertatis ut nec proprium habeam hospitium, cum vulpes etiam et volucres proprias habeant mansiones? Si ergo ille, qui spirituale officium pro lucro tantum exercere voluit, ab ipso Domino jure reprobatur, [Col. 0761C] quanto magis ille qui et hujusmodi officium penitus aliis vendidisse detegitur!
IX. Emptores autem spiritualium officiorum cum ipso principe eorum Simone Mago in Actibus apostolorum damnati leguntur, ubi ille noster Simon princeps apostolorum eumdem alium Simonem principem apostatarum aeterna damnatione multavit, ita decernens: Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam existimasti donum Dei pecunia possideri. Non est tibi pars neque sors in sermone isto. Cor tuum non est rectum coram Deo. Poenitentiam itaque age de hac malitia tua, et roga Dominum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. In felle enim amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse. Respondens autem Simon, dixit: Precamini et vos [Col. 0761D] pro me ad Dominum, ut nihil veniat super me horum quae dixistis (Act. VIII) . Et nota ipsum haeresiarcham Simonem Magum pro sola nefaria cogitatione ab aequivoco suo damnatum, quem videlicet spirituale officium mercari solummodo cogitasse, nullatenus autem tam nefariam negotiationem legimus implesse: videsne quam rationabiliter illi damnentur qui et tam inhianter, ut Simon Magus, spiritualia officia mercari concupiscunt, et insuper desideratam negotiationem perficiunt: et qui et eadem scelerate acquisita sceleratius uti, imo abuti non verentur, unde non parum ipsum Simonem Magum in culpa praecedere videntur. Ille enim emptionem, quam male concupivit, nullatenus ad effectum perduxit, [Col. 0762A] qui pro solo nefario appetitu damnatus, per ipsos apostolos apud Dominum efficere studuit ut damnatorias eorum sententias subterfugeret, non ut officium criminose appetitum criminosius obtineret. Sed cur idem haeresiarcha spirituale officium mercari appetisset, nisi emptum deinde nefandius vendere vellet, non enim frustra de eo scriptum esse videtur, quod stupidius de signis et virtutibus admiretur, quae ut ipse posset facere per pecuniam suam voluit efficere, videlicet, ut, juxta sancti Hieronymi assertionem, temporale lucrum ex miraculis assequeretur. Ergo non solum emptores, sed et venditores spiritualium officiorum, sectatores praefati haeresiarchae denotantur, unde et cum eodem aeternae damnationis vinculo adstricti non dubitantur, attestante beato Gelasio in [Col. 0762B] decretis suis capitulo vigesimo quarto. Quos vero constiterit indignos meritis sacram mercatos esse dignitatem, convictos oportet arceri, non sine periculo tale facinus patrantes, quia dantem pariter et accipientem damnatio Simonis, quam sacra lectio testatur, involvit.
Hanc autem generalem sententiam B. Gelasius papa pertractans de singulorum graduum ordinationibus subintulit, inter quos etiam ostiarios, notarios, sive defensores, numeravit, qui nec per manus impositionem ordinantur, nec ipsi manus alicui imponere permittuntur; unde et illum in decretis sancti Alexandri Simoniacum vocari non dubium est, qui poenitenti ad reconciliationem pro pretio apud episcopum juvat. Ex qua re colligitur, non solum illos [Col. 0762C] reputari inter Simoniacos, qui per pretium ad manus impositionem perveniunt, sed et illos qui et alia clericorum officia per pecuniam acquirunt. Omnia autem in ejusmodi officiis operatur unus atque idem Spiritus (I Cor. XII) , cujus donum non gratis, sed per pretium dare et accipere, non catholicum, sed indubitanter est Simoniacum.
X. Mediatores quoque hujus nefandissimae negotiationis ab ipso vase electionis damnantur, qui eos ita detestatur: Nam digni sunt morte non solum qui nefanda faciunt, sed qui facientibus consentiunt (Rom. I) . Item citharista noster David: Si videbas, inquit, furem, currebas cum eo (Psal. XLIX) . Et illud: Os tuum abundavit malitia; et lingua tua concinnabat dolos (Ibid.) . Deinde in eodem psalmo [Col. 0762D] terribilis sententia de hujusmodi assentatore profertur, videlicet quod a Domino arguendus, nec per aliquem a manu Domini deinceps eripiendus. Nec mireris si spiritualis officii mercator sub nomine furis designetur, cum ab ipsa Veritate in Evangelio ita nominetur: Qui enim aliunde intrat nisi per ostium, non pastor ovium, sed fur et latro nuncupatur a Domino (Joan. X) . Nempe nullus in Ecclesia praelatus per ostium, hoc est per ipsum Dominum, ad pastoralem curam intravit, qui per avaritiam, id est idolorum servitutem, ad hoc officium pervenit. Non est ergo indignum hujusmodi mercatorem sive mercenarium sub nomine furis infamari, cujus furtivam irreptionem non expavit imitari. Hujus [Col. 0763A] autem criminosissimi mercimonii mediatores non negligenter attendant Giezi puerum Elisaei, qui ex parte domini sui, eo quidem nesciente, munera sponte oblata suscepit a Naaman Syro, qui jam a lepra mundatus est ab Elisaeo propheta. Idem quippe Giezi, licet inter Elisaeum et Naaman medius nefarie lucraretur, neutrum tamen secum sceleris fecit ejusdem obnoxium. Nam et ille spontaneam oblationem sortis eleganter respuit, quam iste non quasi ex debito ementis, sed ex benigno affectu mentis, liberaliter obtulit; sed quamvis Giezi neutrum horum in crimine secum attraxerit, sed se solum in hos medium simplici crimine obligaverit, ipse tamen et omnes et posteri pro eadem culpa leguntur severissime puniti; sed et lepram, [Col. 0763B] a qua mundatus est Naaman, quasi haereditariam in sempiternum sortiti. Quapropter mediatores Simoniacae negotiationis attendant quam districte, imo quam districtissime sint damnandi, qui non solum se ipsos, sed et illos quorum mediatores sunt sub aeterna damnatione secum posuerunt. Satis ergo, ut opinor, declaratum est quam summopere praedictas nostri apostolici sanctiones venerari et observare debeamus, quas non solum ex synodicis et authenticis sanctorum Patrum sententiis promanasse, sed etiam ex propheticis, evangelicis et apostolicis scripturis processisse probatum est evidentissime. Ipsa videlicet Veritas eadem, et per seipsam, et per suos fideles indubitanter promulgavit, quae et sub fideli attestatione nobis dicit: Amen, amen [Col. 0763C] dico vobis: Si quis sermonem meum servaverit, non videbit mortem in aeternum (Joan. XVIII) . Item alibi: Si quis diligit me, sermonem meum servabit (Joan. XIV) . Ergo qui mandata ejus non observat, ipsam Veritatem non amat: Qui autem non diligit, attestante sancto Joanne, manet in morte (II Joan. III) ; qui vero divina praecepta contemnit, nullatenus mortem subterfugere valebit.
XI. Tertium autem apostolici nostri statutum, quod incontinentibus clericis ministerium altaris interdicit, nihilominus definitum est a sanctis Patribus, est enim scriptum in Nicaeno concilio, quod maximum est inter quatuor concilia Evangeliis adaequata, capite tertio: Interdicit per omnia magna synodus, non episcopo, non presbytero, non diacono, [Col. 0763D] nec alicui omnino qui in clero est, licere subintroductam habere mulierem, nisi forte matrem, aut sororem, aut amitam, vel eas tantum personas quae suspicionem effugiunt. Ut autem hujus capitis intentio clarius elucescat, apertiorem ejus translationem subnectere non pigeat: Omnimode sancta interdixit synodus, neque episcopo, neque presbytero, neque diacono, neque ulli omnino clericorum, licere habere secum mulierem extraneam, nisi forte mater sit, aut soror, aut amita: in his namque personis, et harum similibus, omnibus suspicio declinatur: qui aliter praeter haec agit, periclitabitur de clero suo.
Videsne ergo, quod penitus clericis conjugale [Col. 0764A] opus interdicatur, qui et pro ipsa cohabitatione feminarum non solum de ministerio altaris, sed de clericatu suo periclitari jure censentur. Nec hoc tantum de sacerdotibus, sed de omnibus sacris ordinibus evidenter decernitur. Item Neocaesareense concilium, quod ante Nicaenum concilium fuisse legitur, capite primo decrevit: Presbyter si uxorem duxerit, ab ordine deponatur; si vero fornicatus fuerit, aut adulterium perpetraverit, amplius pelli debet, et ad poenitentiam redigi.
Chalcedonense etiam concilium, quod ipsas Neocaesareenses et Nicaenas, imo omnium sanctorum Patrum sanctiones ante ipsum transactas, ut praedictum est, confirmat, etiam earumdem sanctionum praevaricatores generaliter ita condemnat capite 10: [Col. 0764B] Eos autem qui ausi fuerint per [ lege post., HARD.] diffinitionem magnae et universalis hujus synodi quaecunque ex his quae sunt prohibita penetrare, decrevit sancta synodus a proprio gradu recedere.
Item beatissimus papa Silvester, qui Nicaenam synodum congregavit et eamdem apostolica auctoritate corroboravit, in suis synodalibus decretis ita decernit capite sexto: Nemo presbyter a die honoris presbyterii sumat conjugium: quod si quis neglecto hoc aliter egerit, duodecim annis eum jubemus privari honore; quod si quis contra hoc chirographum praesens et publice dictum egerit, damnabitur in perpetuum.
Item beatus Siricius papa in decretis suis capite septimo: Quilibet episcopus presbyter atque diaconus, [Col. 0764C] quod non optamus, deinceps, si incontinens fuerit inventus, jam nunc sibi per nos omnem aditum indulgentiae intelligat obseratum. Item in eisdem capite duodecimo: Feminas etiam non alias esse patimur in domibus clericorum, nisi eas tantum, quas propter solas necessitudinum causas habitare cum eisdem synodus Nicaena permisit. Item sanctissimus papa Gregorius scribens ad Romanum defensorem ita decernit capite decimo: Si quis episcoporum, quos commissi tibi patrimonii finis includit, cum mulieribus degunt, hos ut omnino compescas jubemus, et de caetero illic eas inhabitare nullo modo patiaris, exceptis iis quas sacrorum canonum censura permittit, id est matrem, amitam, germanam, et alias hujusmodi, de quibus prava suspicio [Col. 0764D] non possit esse. Melius tamen faciunt, si se etiam a talium cohabitatione contineant. Nam legitur quod beatus Augustinus nec cum sorore habitare consenserit; dicens: Quae cum sorore mea sunt sorores meae non sunt. Docti ergo viri cautela magna nobis debet esse instructio. Et post pauca: Praeterea curae tuae sit eosdem confratres nostros adhortari, ut subjectos sibi in sacris ordinibus constitutos, quod ipsi servant, ad similitudinem suam, modis omnibus servare commoneant. Item Zacharias papa in decretis suis capite primo: Decernimus ut episcopi cum mulieribus omnino non habitent, ne ab antiqui hostis fraude decipiantur. Item in eisdem capite undecimo: Ut presbyteri et diaconi [Col. 0765A] subintroductas mulieres nullo modo secum habere audeant, nisi forsitan commatrem suam, aut proximitatem generationis sibi habentes, quae suspiciones effugiunt; sicut in Nicaeno concilio habetur: Si quis praeter haec statuta praesumpserit agere, sacerdotii sui honore privetur.
Item beatus Hieronymus scribens ad Oceanum, authenticis rationibus probavit non licere clericis conversari cum feminis; et postmodum subintulit: Quod si post nostra monita aliquis clericus agapetas amplius quaesierit amare quam Christum, secundum synodalem regulam conveniatur, et praecepta in Nicaea diffinita ei legantur; jam vero si conventus praedictos fugerit et reliquerit, consecuti sumus maximum lucram. Alioquin talis ab Ecclesia [Col. 0765B] anathematizandus est, germinant enim feminae spinas cum viris habitantes, et arcana mentium acuto mucrone percutiunt.
Sed quid dicam ulterius? deficit enim mihi tempus, ut enarrem viritim sanctos Patres praedictis nostri apostolici statutis subscribentes. Nam omnes Catholici eadem observanda esse censuerunt; qui et a sacratissimis IV conciliis dissentire noluerunt, ex quibus noster apostolicus praefata produxit decreta: quapropter nec idiotas latere aestimo, quam periculose vel potius quam perniciose sibi suisque sectatoribus desipiant, quicunque per Sozomeni caput sacerdotibus incontinentiam ascribere non formidant: quibus licet superiorum epistolarum assertio sufficere debeat, iterum tamen eos praemonere [Col. 0765C] de cavendo anathemate non taedeat.
XII. Vetus Testamentum partim in mysteriis, partim in moralibus praeceptis continetur: sed, adveniente Christo, cessavit in mysteriis et carnalibus observantiis, quia ipse est finis sive completio legis; in moralibus praeceptis adhuc manet, quia semper est observandum: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XII) , et reliqua. Quicunque ergo ex lege aliquam carnalem observantiam novo quidem Testamento adversam adhuc observandam esse dogmatizat, procul dubio cum Galatis, imo cum Ebionitis, judaizat. Conjugale autem opus sacerdotum inter carnalis legis observantiam computatur: quibus unquam [ forte, in quam, HARD.] sacerdotibus [Col. 0765D] hoc tantum in lege successionis causa legitur concessum, quia ex alia tribu nullus eo tempore pervenit ad sacerdotium. Nam nostro tempore ex quolibet genere sacerdotes eligere licet, quibus et merito interdicitur conjugale opus, cum non jam successores habeant necessarios. Quapropter quisquis et hoc tempore illud Judaicum conjugium sacerdotibus licere cum Sozomeno, vel potius cum Ebione, dogmatizat, non negligenter illud inevitabile anathema considerat [ forte, consideret. HARD.], quo ipse Apostolus specialiter Judaicarum observationum praedicatores anathematizat, Galatas judaizantes ita deterrens: Sed licet nos aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quam quod evangelizamus vobis, anathema sit (Galat. I) . Item vero inculcans, [Col. 0766A] subjungit: Nunc iterum dico vobis, si quis evangelizaverit, praeter id quod accepistis, anathema sit (Ibid.) . Idem quoque Paulus ipsum principem apostolorum Antiochiae, licet ejusdem sedis episcopum, liberaliter corripuit, eo quod non quidem praedicando, sed suo exemplo judaizare cogeret, cum se ab eorum convivio pro timore Judaeorum simulando subtraheret. Praeterea ipse haeresiarches Ebion cum omnibus suis sectatoribus inter reliquos haereticos anathematizatus est a sacratissima synodo Constantinopolitana, et a beato Gelasio papa in apostolica sede: quod anathema nullus subterfugere poterit, quicunque ipsum haeresiarcham per Sozomeni caput sectari praesumpserit.
XIII. Quidam etiam videntur sibi nimium scholi [Col. 0766B] [scioli], asserentes incontinentiam sacerdotibus esse concessam in illo Apostoli: Unusquisque suam uxorem habeat (I Cor. VII) ; qui autem non intelligunt quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I) ; aut, si intelligunt, suam ipsorum conscientiam impugnant. Nam, attestante beato Hieronymo, Corinthii inter caetera ab Apostolo quaesierant an nuper renatis in Christo carnalis copula licita esset: quibus ita rescripsit Apostolus: De quibus autem scripsistis mihi, bonum est hominem mulierem non tangere: propter fornicationem aut unusquisque suam uxorem habeat, unaquaeque virum suum. Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habeat, sed vir; [Col. 0766C] similiter et vir sui corporis potestatem non habeat, sed mulier. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi (I Cor. VII, 1) : quod ita exponit beatus Hieronymus in libro contra Jovinianum: Non dixit Apostolus propter fornicationem ducat unusquisque uxorem, alioquin hac excusatione libidini frena laxasset, ut quotiescunque uxor moriatur, toties ducenda sit alia, ne fornicemur; sed unusquisque uxorem suam habeat: suam, inquit, habeat, sua utatur, quam habebat antequam crederet: quam bonum erat non tangere, et post fidem Christi sororem tantum nosse, non conjugem, nisi fornicatio tantum excusabilem faceret. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi. Oro te, quale [Col. 0766D] illud bonum est, quod orare prohibet, quod corpus Christi accipere non permittit, quandiu enim impleo mariti officium, non impleo continentis. Jubet idem Apostolus in alio loco ut semper oremus (I Thess. V) : si semper oramus, nunquam conjugio serviendum est, quandoquidem quotiescunque uxori debitum reddo, orare non possum. Sic et Petrus apostolus docet Christianos ut infirmiori vasculo muliebri honorem tribuant, ab opere conjugali cessantes, ne impediantur eorum orationes. Quis ergo sanae mentis praedictas apostoli sententias de exercendo conjugali opere sacerdotibus ascribat, quorum quotidianum est officium non modo orare, sed et divina sacramenta contrectare, praesertim cum in eodem loco etiam cuilibet Christiano tempore orationis injungatur [Col. 0767A] continentia? Nempe si Apostolus his etiam sacerdotibus carnalem copulam concederet, profecto contrarius sibi esset, qui ad Titum scribens praecipit ut sacerdotes sobrii, justi sint, atque continentes (Tit. VI) . Et non hic sacerdotibus, sed laicis, et his non solidum cibum sed lacteum potum ministrat, utputa neophytis, qui nondum sibi, necdum aliis sufficienter erant instructi . . . . idem Apostolus sacerdotale officium penitus intercludit. Eadem etiam ratione probatur ad laicos, non sacerdotes, spectare quidquid idem Apostolus scribit de exercendo opere conjugali, ut illud: Quod si se non continent, nubant. Melius est nubere quam uri (I Cor. VII) : id est, melius est legitimo marito misceri quam fornicari. Et illud: Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem; [Col. 0767B] si autem acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo, non peccat (Ibid.) . Hoc itaque nullo modo de sacerdotibus vel de aliis continentiae dedicatis dicitur, sed de illis tantum qui legitime conjugari possunt. Unde beatus Hieronymus in libro supradicto: Si, inquit, nupserit virgo, non peccabit, non illa virgo quae semel Dei cultui dedicata: harum enim si qua nupserit, damnationem habebit, quia primam irritam fecit fidem. Si autem hoc de viduis dictum objecerit, quanto magis de virginibus praevalebit, cum etiam his non liceat quibus aliquando licuit: virgines enim quae post consecrationem nupserint non tam adulterae sunt quam incestae. Si ergo praedictae apostoli sententiae hujusmodi continentibus carnalem copulam non concedunt, quanto minus [Col. 0767C] sacerdotibus; maxime cum illae simpliciter ad continentiam sint consecratae, illi autem ipsis continentibus sint praelati, et per venerandam manus impositionem, et per sacrosancti chrismatis unctionem. Praeterea idem Apostolus ipsis quibus conjugale opus exercere concedit, eisdem etiam secundas nuptias inire licenter permittit. Soluto enim ab uxore aliam ducere concedit, et viduae nubendi licentiam attribuit. Nullatenus ergo sacerdotes sub permissoria carnalis copulae sententia comprehendit, quibus in epistola ad Timotheum et Titum bigamiam penitus prohibuit, cum jubeat tantum unius uxoris virum eligi ad sacerdotium: nam nec apud ethnicos bigamia licebat sacerdotibus beato Hieronymo asserente contra [Col. 0767D] Jovinianum. Legant, inquit, nostrates, antequam religio nostra fulgeret in mundo, unicubas semper habuisse inter matronas decus, per illas Fortunae muliebri sacra fieri solita, nullum sacerdotum bigamum, nullum flaminem bimaritum. Hierophantas quoque Atheniensium usque hodie cicutae sorbitione castrari, et postquam in pontificatum electi fuerint, viros esse desinere; quicunque autem praedicti Apostoli verba intantum adulterant ut sub eorum perversa interpretatione, etiam sacerdotibus incontinentiam licere consignent, procul dubio sequuntur Nicolaum haeresiarchen, quem Clemens Alexandrinus in tertio libro Stromatum refert uxorem suam cuilibet etiam volenti prostituisse, et hoc exemplo suo docuisse cunctis promiscua atque communia [Col. 0768A] feminarum consortia licere: et hoc ideo ut a majoribus . . . . . quia scriptum est: Et erant illis omnia communia (Act. II) , inter quae Nicolaus numeravit et conjugia. Sicut ergo ille apostolicum exemplum nimis generaliter et perverse acceptum in haeresim mutasse refertur, sic et isti illud Apostoli: Unusquisque uxorem suam habeat (I Cor. VII) , nimis generaliter et perversissime interpretantes, in errorem vertisse notantur, qui sub eodem exemplo contra eumdem Apostolum sacerdotibus conjugale opus concessum fallaci pertinacia contendunt. Quamvis enim in sacris ordinibus promiscua feminarum consortia magis detestanda sint quam singularia, depravatori tamen apostolicae institutionis ipsi haeresiarchae Nicolao minus imputanda videtur quam [Col. 0768B] istis. Ille enim eo quidem tempore apostolicam doctrinam male interpretatus est, cum vix in primis nomen Christianitatis incoepisset, cum evangelica et apostolica doctrina nondum esset per totum mundum dilatata, nondum tot virtutibus, tot signis, tot sacratissimis sanctorum martyrum triumphis approbata; isti autem eamdem doctrinam jam ubique ignotam, nec rusticis jamdudum [notam nec rusticis jamdudum ignotam], imo jam ab antiquo sanguine sanctorum Patrum consecratam et irrefragabiliter corroboratam, obstinatissima temeritate nituntur depravare. Unde et illam perditionem subterfugere nequibunt quam ipse princeps apostolorum depravatoribus Scripturarum assignat, qui Epistolas coapostoli ejus Pauli ita nobis commendat: In quibus, inquit, [Col. 0768C] Epistolis sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas, ad suam ipsorum perditionem (I Petr. III) . Vos ergo, fratres, praescientes custodite ne insipientium errore traducti excidatis a propria firmitate. Ut autem clarius eniteat Apostolum in superioribus sententiis non sacerdotibus, sed laicis, carnale commercium indulsisse, diligenter inspiciamus quid idem Apostolus ministros sanctorum observare decernat, et quibus sacros ordines concedi vel denegari constituat. Nam in eadem apostolica institutione et defensoribus sacerdotalis incontinentiae perpetuum silentium evidenter imponitur, et praefata nostri apostolici statuta irrefragabiliter corroborantur; [Col. 0768D] quippe quae nulli sacrum officium interdicunt, nisi quem et apostolica praecepta penitus ab ipso sacro ordine secludunt.
XIV. Beatus ergo Paulus apostolus scribens ad Timotheum de sacris ordinibus ita testatur: Fidelis, inquit, sermo: Si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, pudicum, ornatum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, non percussorem, sed modestum; non litigiosum, non cupidum, sed suae domui bene praepositum; filios habentem subditos cum omni castitate. Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? Non neophytum, ne in superbiam elatus in judicium incidat diaboli. [Col. 0769A] Oportet autem et illum testimonium habere bonum ab his qui foris sunt ut non in opprobrium incidat et in laqueum diaboli. Diaconos simililiter pudicos, non bilingues, non multo vino deditos, non turpe lucrum sectantes, habentes mysterium fidei in conscientia pura. Et hi primum probentur, et sic ministrent, nullum crimen habentes. Mulieres similiter pudicas, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus. Diacones sint viri unius uxoris, qui filiis suis bene praesint et domibus suis; qui enim bene ministraverint, gradum sibi bonum acquirent et multam fiduciam in fide quae est in Christo Jesu (I Tim. III) . Item ad Titum: Hujus, inquit, rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros, sicut ego tibi disposui; si [Col. 0769B] quis sine crimine est, unius uxoris vir, filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos. Oportet autem episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem; non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit et exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Sunt multi inobedientes, vaniloqui et seductores, maxime qui de circumcisione sunt; quos oportet redargui, qui universas domos subvertunt, docentes, quae non oportet, turpis lucri gratia. Et post pauca: Increpa illos dure, ut sint sani in fide, non intendentes [Col. 0769C] Judaicis fabulis et mandatis hominum aversantium se a veritate (Tit. I) .
XV. In primo igitur notandum est in his apostolicis institutionibus sub nomine episcopi etiam presbyteros comprehendi; inconvenienter enim Apostolus post descriptionem episcopi statim de diaconibus subinfert, si non et presbyteros sub episcopali descriptione comprehenderet, qui post episcopum proximi, et ipsis diaconibus indubitanter sunt antepositi. Aut enim nusquam de ordinatione presbyterorum dixit, aut sub nomine episcoporum eos descripsit. Sed incongruum esset ut praetermisso magistro ministrum ejus describeret, cum tamen magister ecclesiasticis dispositionibus magis esset necessarius. Praeterea cum Apostolus Tito praecipiat [Col. 0769D] ut per civitates presbyteros ordinet, statim eum de ordinatione eorum informans subinfert: Oportet episcopum sine crimine esse (Tit. I) . Idem Timotheo scribit: Noli negligere gratiam quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyterii (I Tim. IV) ; cui in sequentibus statim dixit: Nemini manum cito imposueris (Ibid.) , quod proprie episcoporum est: ergo eumdem episcopum dicit quem et presbyterum nominavit. Sic beatus Hieronymus et sanctus Ambrosius, praedictas Apostoli sententias fideliter exponentes, testantur apud antiquos idem fuisse episcopum et presbyterum, ut nomen unum esset officii, aliud aetatis. Postea autem, ut Hieronymus asserit, cum unusquisque eos quos baptizaverat suos esse putaret, non Christi, [Col. 0770A] propter auferenda schismata in toto decretum est orbe ut unus de presbyteris praeponeretur caeteris, ad quem omnis cura Ecclesiae pertineret. Post descriptionem autem episcopi et presbyteri caute Apostolus subjungit de diaconibus ita decernens: Diaconos similiter, id est, oportet esse pudicos, etc. (I Tim. III) , ac si diceret. Quod de episcopis et presbyteris decrevi, hoc idem et de diaconibus me sciatis decrevisse. Satis ergo evidenter patet, ut aestimo, Apostolum in superioribus suis diffinitionibus etiam presbyteros cum episcopis et diaconibus comprehendisse: unde et merito quilibet eorum a sacris officiis dimoventur, quicunque ex illis in se apostolicam informationem corrupisse probantur. Nempe Apostolus testatur episcopos, presbyteros et [Col. 0770B] diaconos oportere turpis lucri non esse cupidos. Omnis autem Simoniacus turpissimi et nefandissimi lucri indubitanter est cupidus, ergo inter sacros ordines nullatenus est computandus, scilicet jamdudum per apostolicam sententiam penitus ab eisdem segregatus. Notandum autem, si neophytus inter sacros ordines non recipitur, qui tamen inter laicos posse salvari creditur, quanto magis inde sunt segregandi cupidi, sive avari, qui sunt idolorum servi; qui, juxta Apostolum, nullatenus habent haereditatem in Christo et regno Dei (Ephes. V) . Item Apostolus praecipit in superioribus ut episcopi, presbyteri, diaconi sint pudici et continentes; nec mirum, cum et laicos hortetur ad continentiam, dicens: Volo autem omnes homines esse sicut meipsum, utique continentes [Col. 0770C] (I Cor. VII) . Item: Reliquum est, ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint (Ibid.) . Item: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V) . Unde Hieronymus: Si Christus, inquit, sancte, caste, si absque ulla macula diligit Ecclesiam, viri quoque in castitate uxores suas diligant, et sciat unusquisque vas suum possidere in sanctificatione et honore, non in passione desiderii, sicut et gentes, quae Deum ignorant (I Thess. IV) . Quem honorem ita interpretatur beatus Hieronymus: Si, inquit, abstinemus nos a coitu, honorem muliebri vasculo tribuimus; si non abstinemus, perspicuum est honori contrariam esse contumeliam. Praeterea omnis populus filiorum Israel, ad montem [Col. 0770D] accessurus et Dei eloquium de longinquo tantum auditurus, triduo sanctificari et se continere ab uxoribus jubetur (Exod. XIX) . Jure ergo Apostolus sacrorum ministris incontinentiam interdixit, qui et saecularibus debent praeminere in castitate, qui et ipsius Spiritus sancti locutorium effecti, quotidie Dominum pro populo debent interpellare. Quicunque ergo horum incontinens esse detegitur, ab ipso Apostolo sacris ordinibus interesse prohibetur, cum per incontinentiam apostolicae institutioni scipsum subtraxisse videatur. Nam quod Apostolus dicit: Unius uxoris virum (I Tim. III) , juxta attestationem sanctorum Patrum, ante ordinationem tantum, non post ipsam est intelligendum Unde sanctus Cyprianus, in libro De duodecim abusionibus, dicit quod [Col. 0771A] talis esse debeat episcopus ut ante episcopatum unam tantum uxorem habuerit, non plures. Unde et sanctus Hieronymus in apologetico ad Pammachium: Episcopi, presbyteri, diaconi, aut virgines eligantur aut vidui, vel certe post sacerdotium in aeternum pudici. Item, beatus Zacharias, vir apostolicus, scribens ad sanctum Bonifacium Moguntiacensem archiepiscopum ita decrevit: Cum, inquit, tua fraternitas in concilio Moguntino consederit cum Carolomanno excellentissimo viro, si quos repererit episcopos, presbyteros, aut diaconos, contra canones vel statuta Patrum excessisse, id est in adulterio, vel si plures uxores habuerunt, aut etiam aliis capitulis, quibus canones obviasse reperit, tua sanctitas nulla ratione apostolica auctoritate permittat [Col. 0771B] eos sacerdotio fungi, quia tales a suo proprio ore falsi nominantur sacerdotes, et deteriores saecularibus esse noscuntur qui se neque a fornicationibus neque a nefariis matrimoniis abstinent. Nam quod inde sentiunt, dicente Domino: Sacerdotes mei semel nubant; et Apostolus: Unius uxoris virum; et hoc ante sacerdotium susceptum uti licitum est: nam a die suscepti sacerdotii etiam ab ipso proprio conjugio prohibendi sunt. Unde et Hieronymus ad Vigilantium scribens testatur: Ecclesia Orientis et Aegypti, et apostolica sedes, aut virgines clericos accipiunt aut continentes, aut, si uxores habuerint, mariti esse desistunt; quomodo enim juxta eumdem Apostolum, ut praedictum est, se continerent, si cum conjugibus incontinentiam [Col. 0771C] exercere deberent? Quae quia contraria sunt, nullatenus simul esse possunt. Sed et hoc diligenter inspiciendum quod Apostolus jusserit eligi ad sacerdotium, nam qui jam per incontinentiam filios generaret, sed qui dudum filios adultos et bene nutritos habuisset.
Nota autem Apostolum inobedientes et vaniloquos nullatenus inter sacros ordines computasse, imo peritos sacerdotes constitui praecepisse ad hos utique arguendos qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia; quos etiam dure increpari jubet ne Judaicis fabulis intendant, et mandatis hominum aversantium se a veritate, ut illi qui juxta mandatum Pauli Samosateni, [Col. 0771D] sive Ebionis, Judaicam incontinentiam Christianis sacerdotibus licere dogmatizant. Quid ergo mirum si etiam noster apostolicus hujusmodi inobedientes a sacro officio dimovit, quos et Apostolus dure increpari, non sacris ordinibus annumerari, decrevit. Videsne ergo quam inevitabiliter sint observanda nostri Gregorii statuta, quae a sacratissimo fonte Scripturarum videmus derivata. Sciendum autem Apostolum constituisse ut ordinandi sive ordinati sine crimine essent, non sine peccato. Nam in mundo nullus, juxta Augustinum, exceptis parvulis baptizatis, sine peccato conversatur, attestante ipso dilectissimo Domini Joanne: Si dixerimus, inquit, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. VIII) . Item frater [Col. 0772A] Domini Jacobus: In multis enim offendimus omnes (Jac. II) . Multi autem sine crimine reperiuntur. Unde beatus Augustinus in tractatu quadragesimo primo super Joannis evangelium testatur. Sed plane multi justi dicti sunt sine querela, quod intelligitur sine crimine. Nulla enim querela justa est de his in rebus humanis, qui non habent crimen. Crimen vero est peccatum grave accusatione et damnatione dignissimum; qui ergo tam grave admiserit, juxta Apostolum, peccatum, sacrum ordinem obtinere non debeat.
XVI. Ut autem haec apostolica institutio de sacris ordinibus nobis evidentior fiat, beati Hieronymi expositionem super eamdem considerare non pigeat, qui eam in libro contra Jovinianum ita dilucidat. [Col. 0772B] Sed et ipsa episcopalis electio mecum facit; non enim dicitur: Eligatur episcopus qui unam ducit uxorem, et filios faciat, sed qui unam habuerit uxorem et filios in omni subditos disciplina. Certe confiteris non posse esse episcopum qui in episcopatu filios faciat. Alioquin si deprehensus fuerit, non quasi vir tenebitur, sed quasi adulter damnabitur; aut permitte sacerdotibus exercere opera nuptiarum, ut idem sint virgines quod mariti, aut si sacerdotibus uxores non licet tangere, in eo sancti sunt quia imitantur pudicitiam virginalem. Sed et hoc inferendum: Si laicus et quicunque fidelis orare non potest nisi vacet [careat] ab officio conjugali, sacerdoti, cui semper pro populo offerenda sacrificia, [Col. 0772C] semper est orandum: si semper orandum est, ergo semper carendum matrimonio. Nam et in veteri lege, qui pro populo hostias offerebant, non solum in domibus suis non erant, sed etiam purificabantur [ad tempus] ab uxoribus separati et vinum et siceram non bibebant (Levit. X) , quae solent libidinem provocare. Eliguntur mariti in sacerdotium: non nego, quia non sunt tanti virgines quanti sunt necessarii sacerdotes. Nunquid quia in exercitu fortissimus quisque eligendus est, idcirco non assumentur et infirmiores, cum omnes fortes esse non possunt? si exercitus viribus tantum constaret, et non etiam numero militum, adjicerentur imbecilliores: nunc et secundarum et tertiarum virium gradus assumitur, ut turba et numero exercitus compleatur. Et quomodo, [Col. 0772D] inquies, frequenter in ordinatione sacerdotali sacerdos virgo negligitur, et maritus assumitur? Quia forte et caetera opera virginitati non habet congruentia, aut virgo putatur, et non est, aut est virginitatis [virginitas] infamis, aut certe ipsa virginitas parit ei superbiam, et dum sibi applaudit de sola corporis castitate, virtutes caeteras negligit: non fovet pauperes, aut pecuniae cupidior est. Evenit interdum ut tristior vultus, adductum supercilium, incessus pomparum ferculis [similis] offendat populum, et qui nihil habet quod reprehendat in vita habitum solum oderit et incessum. Multi eliguntur non amore sui, sed alterius odio. In plerisque suffragium meretur sola simplicitas, et alterius prudentiae et calliditati quasi malitia opponitur. [Col. 0773A] Nonnunquam erat vulgi plebisque judicium, et in sacerdotibus comprobandis unusquisque suis moribus favet, ut non tam bonum quam sui similem quaerat praepositum. Evenit aliquoties ut mariti, quae pars major est in populo, maritis quasi sibi applaudant, et in eo se esse arbitrentur non virgines, si mariti virgini praeponantur. Dicam aliquid quod forsan cum offensione multorum dicturus sum, sed boni non mihi irascentur, quia eos peccati conscientia non remordet. Interdum hoc et pontificum vitio accidit quia non meliores, sed argutiores in clerum eligunt, et simplices quosque atque innocentes inhabiles putant. Et affinibus et cognatis quasi terrenae militiae officia largiuntur; sive divitum obediunt jussioni; quodque his pejus, [illis] [Col. 0773B] clericatus donant gradum, quorum obsequiis sint deliniti. Alioqui si juxta sententiam Apostoli, non erunt episcopi, nisi mariti, ipse Apostolus episcopus esse non debet, ut qui docet [qui dixit]: Volo autem omnes esse sicut ego sum (I Cor. VII) . Et Joannes indignus hoc gradu aestimabitur, et omnes virgines [et] continentes, quibus quasi pulcherrimis gemmis Ecclesiae monile decoratur. Episcopus, presbyter, diaconus, non sunt meritorum nomina, sed officiorum, nec dicitur: Si quis episcopatum desiderat, bonum honorem [gradum] desiderat, sed bonum opus desiderat (I Tim. III) , quod in majori ordine constitutus possit, si velit, occasionem exercendarum habere virtutum. Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, ut nulli vitio mancipatus sit; [Col. 0773C] unius uxoris virum, qui unam uxorem habuerit, non habeat; sobrium, sive, ut melius in Graeco dicitur, vigilantem, νηφάλιων, pudicum, hoc enim significat σώφρων [σώφρωνα] ; ornatum et castitate et moribus; hospitalem, ut imitemur Abraham, et cum peregrinis, imo in peregrinis suscipiat Christum; doctorem, nihil enim prodest ei conscientia virtutum perfrui, nisi et creditum sibi populum possit instruere et valeat exhortari in doctrina et eos qui contradicunt redarguere; non vinolentum, quia qui semper in sanctis sanctorum est, et offert hostias, et vinum et siceram non bibit; [qui] sic bibat episcopus ut an biberit ignoretur [quia in vino luxuria est]; non percussorem, id est, qui conscientias [Col. 0773D] singulorum non percutiat; neque enim pugilem describit sermo apostolicus, sed pontificem instituit; quid facere non debeat docet, nunc e regione quid faciat. Sed quid? modestum, non litigiosum, non cupidum, domum suam regentem, filios habentem subditos cum omni castitate (I Tim. III) . Vide quanta pudicitia exigatur in episcopo, ut si filii ejus impudici fuerint, ipse episcopus esse non possit, et eodem officio offendat Dominum quo offendit et Heli pontifex; corripuerat quidem filios, sed quia non abjecerat delinquentes, retrorsum cecidit et mortuus est, lucerna Dei antequam exstingueretur. Mulieres similiter pudicas et reliqua (Ibid.) . In omni gradu et sexu tenet pudicitia primatum. Cernis ergo quod episcopus, presbyter, diaconus non ideo sint beati quia episcopi, [Col. 0774A] presbyteri, aut diaconi sunt, sed si virtutes habuerint nominum suorum et officiorum. Alioquin si diaconus episcopo suo sanctior fuerit, num non ex eo quod in inferiori gradu est, apud Christum deterior erit? Absit ut Stephanus diaconus, qui primus martyrio est coronatus, minor futurus sit in regno coelorum multis episcopis, et Timotheo et Tito, quos ut subjicere non audeo, ita nec anteponere.
Hucusque sanctus Hieronymus, qui quantae auctoritatis fuerit, etiam apud episcopos, apostolicae sedis decreta beati Gelasii papae satis insinuant, quae inter authenticas et canonicas sanctiones opuscula ipsius recipienda esse decernunt: sicut et sancti Cypriani, Ambrosii, Augustini opuscula, sive [Col. 0774B] tractatus reliquorum sanctorum Patrum, qui nec in fide nec in praedicatione a sancta Romana Ecclesia deviarunt, sed in ejus communicatione usque ad finem vitae perdurarunt. Intantum namque beatus Gelasius in praedictis decretis auctoritatem sancti Hieronymi nobis commendat ut et aliorum opuscula, juxta ejus judicium, rapienda vel respuenda esse ibidem decernat. Quicunque ergo debitam obedientiam apostolicae sedi impendere voluerit, nullatenus hujusmodi sanctorum Patrum singularibus sententiis repugnabit. Hucusque sufficiat dixisse quid Apostolus exigat a sacerdotibus, quod quicunque fideliter perspexerit, nequaquam statuta nostri apostolici obliteranda judicabit, quae nec aliquis contemnere poterit, nisi et ipsorum [Col. 0774C] apostolorum sententiis repugnare velit, quibus ipsa Veritas in Evangelio fidelissime promittit: Amen dico vobis: Erit remissius terrae Sodomae in die judicii quam illis qui sermones vestros non receperunt (Matth. XI) .
XVII. Quartum autem nostri apostolici decretum praecipit ut populus clericorum officia non recipiat, quos sacris canonibus, imo evangelicis et apostolicis institutionibus, adversari percipiat: videlicet quos juxta consuram sanctorum Patrum damnatos in propriam eorum perniciem altari ministrare videat. Nempe Antiochenum concilium a sacratissimo Chalcedonensi concilio, ut praediximus, indubitanter roboratum, officia damnatorum clericorum a [Col. 0774D] populis recipi districtissime prohibet, intantum scilicet ut etiam ab ecclesia abjiciendos esse censeat qui illis clericis saltem communicaverint, quos interdictum sibi ministerium usurpare cognoverint. Sic enim quartum ejusdem concilii caput testatur: Si quis episcopus a synodo damnatus, vel presbyter aut diaconus ab episcopo, ausi fuerint aliquid de sacro ministerio contingere, sive episcopus juxta praecedentem consuetudinem, sive presbyter aut diaconus, nullo modo liceat ei et in alia synodo restitutionis spem aut locum habere satisfactionis; sed et communicantes ei omnes abjici de ecclesia, et maxime posteaquam [ forte, qui posteaquam] didicerint adversus memoratos prolatam fuisse sententiam, eis communicare tentaverint. Juxta hujus capitis tenorem [Col. 0775A] sancti Patres, qui in Chalcedone sacratissimos canones promulgaverunt, omnes communicatores cujusdam damnati Timothei Alexandrini praesulis excommunicatos esse censuerunt; qui Leoni imperatori pro eodem Timotheo consulenti hoc modo rescripserunt: Eos etiam qui, cum scirent Timotheum fuisse damnatum, communicare ille sine periculo crediderunt, extraneos esse a Dei Ecclesia judicamus, secundum consequentiam regularem nulla eis venia nec spe restitutionis ullo modo remanente, sicut 83 regula de talibus aperte decernit, cujus initium est: Si quis episcopus a synodo, etc. Quapropter et noster apostolicus merito populis officia hujusmodi clericorum prohibuit, eorum, inquam, quos non tam ipse damnavit quam a sanctis [Col. 0775B] Patribus jamdudum damnatos esse monstravit. Praeterea sanctissimus papa Alexander, a B. Petro quintus, qui potius in camino ignis concremari quam mentiri fortissimus athleta delegit, ipse namque nec loquendum eis esse testatur quibus et episcopus pro sceleribus eorum sentitur adversus, et hoc ex ipsius principis apostolorum auctoritate confirmat, ita dicens, cap. 6: B. Petrus in ordinatione sancti praedecessoris nostri Clementis instruens clerum et populum ait: Si inimicus fuerit Clemens alicui pro actibus suis, nolite vos exspectare, ut ipse vobis dicat: Cum illo nolite amici esse; sed observare prudenter debetis et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum; sed nec loqui his quibus [Col. 0775C] ipse non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est, dum cupit omnium vestrum amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest, et per hoc redeat ad salutem, cum obedire coeperit monitis praesidentis. S. vero quis amicus fuerit his quibus ipse non loquitur, unus est et ipse ex illis qui exterminare Dei Ecclesiam volunt; et cum corpore vobiscum esse videatur, mente et animo contra vos est; et est multo nequior hostis hic quam illi qui foris sunt, et evidenter inimici sunt; hic enim per amicitiarum speciem quae inimica sunt gerit, et Ecclesiam dispergit ac vastat. Ubi ergo ipse princeps apostolorum tam stricte prohibet ne quis eis saltem loquatur qui apostolicis institutis non obsecundare deprehendantur, ibi etiam evidentissime [Col. 0775D] vetat ne populus missas aut reliqua officia hujusmodi ab eis recipiat. Mos enim populi Dei, juxta Augustinum, pro lege tenendus comprobat nobis cum canonibus, ut ( forte, ne) populus cujuscunque sacerdotis missas audiat, ejus etiam singulis salutationibus in missa respondeat. Quapropter populus hujusmodi praevaricatorum missas nullatenus recipiat, si ipsius principis apostolorum sententiam observare volet.
XVIII. Sanctissimus papa Gregorius scribens ad reges Francorum de hujusmodi sacerdotibus canonum contemptoribus, cap. 135, testatur quod regnum ex culpa talium sacerdotum praegravetur; et post pauca subjungit: Major, inquit, metuenda est locis [Col. 0776A] illis calamitas, ubi tales intercessores ad locum regiminis adducuntur, qui Dei magis in se iracundiam promovent quam per semetipsos populis placare debuerant.
Jure ergo nostri temporis Gregorius populum hujusmodi praesumptorum officia recipere prohibuit, quos sanctissimus aequivocus et regnum culpa sua praegravare, et Dei iracundiam in se magis provocare asseruit: scriptum est enim: Qui averterit aurem suam ne audiat legem, exsecrabilis erit ejus oratio (Prov. XXVIII) . Quo crimine omnes obligantur, quicunque canonicis sanctionibus obstinato animo refragantur; unde et eorum officia merito populis interdicuntur quorum orationes omnipotens Deus non dico non recipit, sed exsecratur. Sed jam ad [Col. 0776B] ipsum Vas electionis veniamus, qui et praesenti statuto nostri apostolici consonare non dubitatur: Si is, inquit, qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumite (I Cor. III) , videlicet qui nolunt juxta ecclesiasticas sanctiones emendari, licet certis et publicis criminibus sint obligati. Item ad Thessalonicenses: Renuntiamus autem vobis, fratres, in nomine Domini nostri Jesu Christi, ut subtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis (II Thess. III) . Et paulo post: Si quis non obedit verbo nostro, per epistolam hunc notate, et non commisceamini cum illo, ut confundatur (Ibid.) . Cum quibus igitur Apostolus [Col. 0776C] fideles nec corporalem cibum sumere permittit, et a quorum consortio fideles discedere praecipit, de eisdem apostolicae institutionis contemptoribus populo praecipit noster apostolicus, ut eis saltem ad Dominicam mensam non communicaret, et eorum societati se saltem eo tempore subtraheret, cum illi contra fas et jus sacra mysteria in perniciem suam usurparent; juxta Apostolum enim: quicunque Dominicum panem et calicem sumit indigne, corporis et sanguinis Domini reus erit, et judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) ; quod omnes faciunt, qui fornicationem et avaritiam non solum exercere, sed etiam obstinato animo defendere praesumunt: de quibus Apostolus dicit: Quoniam [Col. 0776D] qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt (Gal. V) : qui etiam pro eisdem criminibus juxta canonicas sanctiones damnati interdictum sibi officium temeraria usurpatione frequentant. Nempe ipsi quos proprie vocamus poenitentes, licet pro hujusmodi criminibus canonicae disciplinae colla submittant, non tamen divinis sacramentis tam temere approximant. Unde, juxta sententiam beati Innocentii papae, nec infirmos poenitentes et reliquos aegrotantes sacro chrismate ungi licet, quibus, inquit, poenitentibus reliqua denegantur sacramenta, ne sibiipsis damnationem potius quam remissionem acquirant, si eadem tam indigni, nondum sane per poenitentiam ad plenum purgati, percipiant. Si ergo poenitentes, etiam canonice pro criminibus suis satisfacientes, [Col. 0777A] divinis sacramentis judicantur indigni, quanto magis illi qui non poenitere, sed culpas suas jamdudum publicatas pertinaciter defendere conantur, qui et obstinato animo resistentes etiam Spiritum sanctum blasphemare probantur? Sic enim beatus Damasus papa in epistola ad sanctum Aurelium Carthaginensem archiepiscopum testatur. Violatores, inquit, canonum voluntarii graviter a sanctis Patribus judicantur, et a Spiritu sancto, cujus instinctu ac dono ditati sunt, damnantur, quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur, qui etiam contra sanctos canones non necessitate compulsi, sed libenter, ut praefixum est, aliquid aut proterve agunt, aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis [Col. 0777B] enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum, quoniam, ut jam praelibatum est, contra eum agit, cujus nisu et gratia iidem sancti canones sunt editi. Itaque illi sacerdotes, qui tam gravissimis criminibus sunt obligati, imo qui pro eisdem secundum canonica instituta jam sunt damnati, nullatenus nisi in perniciem suam sacrificare possunt. Unde et illi non parum deliquerunt [ forte, delinquerent], quicunque ipsis in propriam necem sacrificare usurpantibus per solitas responsiones in missa scienter cooperari praesumerent. Non enim pro parvo crimine haberetur, si quis alicui seipsum crudeliter occidenti scienter cooperaretur. Sapientissime ergo vir apostolicus populum hujusmodi praesumptorum usurpationibus interesse [Col. 0777C] prohibuit, quas non solum ductoribus eorum, sed et receptoribus, perniciosas esse non ignoravit. Sic enim ipse Dominus a Core ejusque sequacibus sacrificandi officium usurpantibus reliquos filios Israel discedere praecepit, ne peccatis eorum involverentur, sicque crudelissima morte cum eisdem damnari mererentur. Nam ipsi haeresiarchae, videlicet Core, Dathan, et Abiron, cum universa eorum substantia vivi ad infernum ex improviso descenderunt; sequaces vero eorum per ignem a Domino penitus comburi meruerunt (Num. XVI) . Horum itaque subitaneam et crudelissimam ultionem illi diligenter attendant, qui contra apostolica praecepta interdictum sibi sacerdotale officium obstinata temeritate [Col. 0777D] usurpant; nec otiose mortem Oseae considerent, qui, cum David arcam Domini de Philistiim in novo plaustro reduceret, a Domino percussus interiit, eo quod arcam, licet jam casuram, manu sustentare praesumpserit. Si enim ille merito periit qui temere quidem, sed benigne, arcam Domini tantum tetigit, quanto magis ille qui contra fas et jus ipsum corpus Domini contrectare sibique incorporare praesumit indignus?
XIX. Quidam tamen satis imperite nostro apostolico objiciunt quartum Gangrensis concilii capitulum: Quicunque discernit a presbytero qui uxorem habuit quod non oporteat eo ministrante de oblatione percipere, anathema sit. Hoc etiam capitulum, juxta Petri apostoli attestationem, in suam ipsorum [Col. 0778A] perniciem depravantes ita pronuntiant: Quicunque recusaverit missam conjugati presbyteri, anathema sit, videlicet ut eos anathematizatos esse demonstrent qui apostolicis institutis obedientes incontinentium sacerdotum missas recipere detrectant. Sed frustra; nam praedictum caput illos tantum anathematizat qui respuunt presbyteri oblationem, non qui modo habet, sed qui quondam habuit uxorem. Eo enim tempore, ut prologus Gangrensis concilii testatur, erant haeretici sectatores cujusdam Eustathii, qui legitimas nuptias quasi mortale crimen condemnabant, asserentes nullum in conjugali gradu positum spem habere apud Dominum; unde et oblationes presbyterorum etiam ante ordinationem legitime conjugatorum respuisse traduntur, quippe [Col. 0778B] legitimum conjugium pro mortali crimine deputantes; quales etiam si quis hoc tempore perpetrasse detegitur, altari ministrare juxta canones non permittitur. Merito ergo anathematizantur iidem haeretici dogmatizantes contra illud Apostoli: Si acceperis uxorem, non peccasti (I Cor. VII) ; et illud: Oportet episcopum unius uxoris esse virum (I Tim. III) . Saepe positum autem nostri apostolici institutum nulli prohibet audire missam illius presbyteri qui, juxta apostolicam permissionem, ante sacrum ordinem unam tantum uxorem habuit, quando et sine crimine uxorem ducere potuit; sed illius presbyteri qui, contra Apostolum, in crimine fornicationis detegitur jacere, quem ipse Apostolus, et reliqui sancti. Patres successorque eorum noster apostolicus [Col. 0778C] a sacratissimo officio segregavere. Igitur quicunque hujusmodi presbyterorum missas respuit, nullatenus tamen superiori Eustathianorum anathemati subjacebit, cum optime Apostolo consentiat qui et sacerdotibus continentiam indicit et fideles praevaricatoribus sermonum ejus admisceri non permittit. Notandum autem quod noster Gregorius, juxta sanctorum Patrum statuta, prius incontinentes presbyteros officio privavit, postmodum populo, ne eorum officia reciperet, interdixit; unde non tam incontinentium quam pro incontinentia damnatorum missas audire prohibuit, ne et populus se juxta Antiochenum concilium sub excommunicatione poneret, si eorum officia recipere [Col. 0778D] praesumeret. Ipse autem Spiritus sanctus per Samuelem prophetam docet populum ut canonicis institutionibus nostri apostolici potius obediat quam hujusmodi praesumptorum sacrificia in periculum suum recipiat. Dicit enim: Melior est obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) . Igitur populus apostolicis institutis obediens inobedientium sacerdotum officia et sacramenta recusat, ne ipse crimen idololatriae per inobedientiam incurrat. Item Dominus alibi protestatur: Misericordiam volo, et non sacrificium (Matth. IX) , quibus scilicet placens Deo, ut per obedientiam potius animae suae misereatur (Eccli. XXX) , [Col. 0779A] cui potissimum est miserendum, quam cum inobedientia, aut per se aut alium Domino offerat sacrificium. Libet autem considerare quam clementer noster apostolicus etiam ipsos contemptores canonum in superioribus statutis tractavit, quos tantum a tali officio removit, quod tamen nullatenus nisi in perniciem suam celebrare possent, si canonicis sanctionibus repugnantes ipsum Spiritum sanctum blasphemare non desisterent. Ipsorum sane diuturnam obstinationem jamdudum acrius plectendam nondum debita severitate punivit. Sed illos, ut saltem adhuc redirent ad cor, paterno affectu exspectavit, ut vel in hoc suam damnationem cognoscere vellent, cum populum a recipiendis eorum officiis justissime prohibitum negare non possent.
[Col. 0779B] XX.—Fortassis autem aliquis dicit: Cur noster Gregorius tam contraria nostrae consuetudini statuta observari praeceperit, cur non potius nostram consuetudinem quasi misericordi dissimulatione tolerarit? Sed ille audiat quid B. Leo papa, qui sacratissimo Chalcedonensi concilio praefuit, decernat; qui Anatolii praesulis Constantinopolitani praesumptionem cohibens ita pronuntiat: quod in reatum Romani pontificis deputetur, si institutio canonum non prohibente, et in hoc quasi connivente alicubi violetur. Item sanctissimus nostri apostolici homonymus scribens Victori episcopo hanc terribilem et generalem sententiam protulit: Quisquis ad hoc facinus, videlicet Simoniacae aut neophytorum haereseos, emendandum officii sui consideratione vehementer [Col. 0779C] non arserit, cum ipso se habere non dubitet portionem a quo prius hoc piaculare flagitium et crimen sumpsit exordium. Igitur et ille nihilominus Ebionis haeresiarchae particeps detegitur, quicunque pro debito officii illius haeresim, id est Judaicam incontinentiam, modernis sacerdotibus prohibere non studuerit. Ipsa quoque sacratissima concilia, ex quibus statuta nostri apostolici profluxerant, adeo amplexati sunt sancti Patres, ut, sicut ipsorum scripta testantur, potius seipsos diversis tormentis affligi, imo se potius crudeliter occidi permitterent quam violatoribus earumdem sanctionum consentire vellent. Ob hanc causam magnus Athanasius patriarcha Alexandrinus post diversas calamitates in exsilium deportatur. Ob hoc etiam Felix papa Romanus ab [Col. 0779D] episcopatu depositus martyrio legitur coronatus, et multi ejus presbyteri, diacones et reliqui ex clero, etiam intra Ecclesiam, ob eamdem causam, heu! crudelissime occisi leguntur, videlicet quia sectatoribus Arii in violationem Nicaeni concilii assentiri nolebant. Haec autem et hujusmodi innumerabilia ex ecclesiasticis historiis affatim colligere poteris. Dicat ergo quivis quomodo noster apostolicus sine suo periculo aut potius exitio negligere posset quin tam inevitabilium sanctionum, non dico violatoribus, sed impugnatoribus, ex debito officii sui obviaret, quibus ipsos sanctos Patres etiam usque ad sanguinem restitisse non ignoraret. Quamvis enim modo quidam non tam aperte cum Ario et reliquis [Col. 0780A] haeresiarchis fidem sanctorum Patrum impugnent, tamen eorum moralibus statutis cum ipsa quidem fide per eosdem sanctos Patres eodem tempore eadem subscriptione roboratis obstinate resistunt, quae et cum eadem fide ex sacratissimo fonte Scripturarum emanaverunt.
Sed in hac eorum nefandissima rebellione etiam ipsam fidem sancti Patres probantur adnullare, cum in authenticis sanctionibus auctoritatem illorum pro nihilo ducunt qui et fidem sua auctoritate confirmaverunt. Nullatenus sane alicui fides sanctorum Patrum proderit qui eorum canonicis atque moralibus praeceptis non obedire, sed pertinaciter resistere studuerit; nam, ut Jacobus frater Domini testatur: Fides sine operibus mortua est (Jac. II) ; qualem et [Col. 0780B] daemones habere fatetur. Non ergo minus est resistendum pertinacibus authenticarum institutionum impugnatoribus quam sacrae fidei violatoribus, cum et daemonibus assimilentur quicunque institutionem sanctorum Patrum in fide tantum et non etiam in conversatione pro viribus assectantur, qui et culpam, quia humanum fuit committere, diabolico instinctu non timent pertinaciter defendere. Amplius ipsum Vas electionis in sua persona omnibus ecclesiasticis pastoribus dicit: Si evangelizavero, non est mihi gloria, necessitas enim mihi incumbit; vae enim est mihi, si non evangelizavero (I Cor. IX) . Quomodo ergo noster apostolicus istud vae subterfugere posset, si gregem sibi commissum juxta ipsius Apostoli praecepta instituere negligeret? Sanctus etiam Spiritus [Col. 0780C] per Ezechielem prophetam cuilibet pastori terribilem proponit conditionem: Si, inquit, non dixeris peccatori, Morte morieris, et ostenderis ut recedat ab iniquitatibus suis, ipse quidem in peccatis suis morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem dixeris, et ille contempserit et non obedierit, ille in sceleribus suis morietur; tu autem animam tuam liberabis (Ezech. XXXIII) . Hac quidem translatione S. Augustinus in sermone de psalmo XLIX utitur, statimque suis auditoribus subjungit: Dico vobis, libero animam meam; in magno enim sum non periculo sed exitio constitutus, si tacuero. Satis ergo patet quam immerito quidam nostro apostolico pro superioribus statutis indignentur qui tam inevitabili necessitate coactus [Col. 0780D] eadem instituisse detegitur, videlicet ne propriae mortis crimen incurreret, si nos ex debito officii sui instituere negligeret.
XXI.—Praeterea si ob hoc nostro apostolico indignari satagunt, cur non potius illis 318 sanctis Patribus in Nicaea congregatis, ut [ forte, aut, HARD.] 630 Patribus in Chalcedone congregatis et coadunatis indignantur, qui, ut praedictum est, contra Simoniacos et incontinentes altaris ministros multo acriores sententias protulerunt quam noster apostolicus. Indignentur sane sanctissimo papae Clementi, qui martyrio sua decreta confirmavit, quem ipse princeps sibi successorem destinavit. Legitur enim in decretis ejus, cap. 46, quod incontinentes penitus [Col. 0781A] ab altaris officio removerit, quod etiam cohabitationem extranearum feminarum clericis prohibuerit, quod violatores hujusmodi institutionis prorsus anathematizaverit. Indignentur etiam beatissimo papae Silvestro, qui in apostolica sede constitutus incontinentiam totius mundi presbyteris, ut praedictum est, prohibuit, et omnes huic decreto repugnantes in perpetuum damnandos esse decrevit. Indignentur etiam beato martyri Damaso papae, cujus auctoritate secunda universalis synodus Constantinopolitana legitur roborata. Item sanctissimo papae Leoni Chalcedonensium canonum auctori, quorum uterque eadem et apostolica auctoritate in decretis suis, ille quidem, cap. 4, hic autem, cap. 5, ita generaliter decrevere: Omnia decretalia [Col. 0781B] cunctorum pontificum praedecessorum nostrorum constituta, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita omnibus episcopis ac cunctis generaliter sacerdotibus custodire debere mandamus ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari. Indignentur etiam sanctissimi nostri apostolici aequivoco qui sub generali anathemate damnavit omnes a sacratissimis quatuor conciliis dissentientes. Sed cum nullus sanae mentis hujusmodi sanctis Patribus [ forte, Patrum, HARD]. sententiis indignetur, patet evidentissime quam irrationabiliter quidam nostri apostolici institutis indignentur, in quorum promulgatione nullatenus a sanctis Patribus discrepavit excepto hoc tantum, quod non tam severe, ut illi, [Col. 0781C] contemptoribus canonum obviavit. Illos enim clericos ab officio tantum privavit, quibus sancti Patres non modo officium, sed et veniam, et ecclesiasticam communionem denegavere. Nil denique novi noster apostolicus nobis observandum injunxit, quod etiam si fecisset, non tamen sine periculo ejus contemni praeceptum posset. Nam apostolica sedes ex divina confessione [ forte, concessione, HARD.] hunc semper obtinuit et obtinebit primatum, ut totius mundi Ecclesias non solum antiquis institutis, sed etiam novis disponat, prout diversorum necessitas temporum postulat. Cogunt enim, ait sanctus Augustinus ad Bonifacium, multas invenire medicinas, multorum experimenta morborum. Hoc utique diversa Romanorum pontificum decreta testantur, in quibus ipsi [Col. 0781D] diversis temporum necessitatibus consuluisse leguntur.
XXII. Incassum autem publici contemptores apostolicae institutionis inducias suae damnationis a nostro apostolico quaerunt, quos, ut praedictum est, sancti Patres absque omnibus induciis damnaverunt. In dubiis enim rebus, licet veris, nondum tamen publicatis, necessario conceduntur induciae, ut juxta sanctiones apostolicorum virorum Felicis, et Julii et reliquorum ipse accusatus possit se contra accusatores pleniter praeparare ad abluenda crimina; unde et beatus Eleutherius a B. Petro duodecimus in decretis suis, cap. 1, testatur: Induciae non modicae ad inquirendum dandae sunt, ne aliquid [Col. 0782A] praepropere agi a quacunque parte videatur. quia per subreptionem multa proveniunt. Jure ergo illi absque induciis damnantur qui culpam suam jamdudum a sanctis Patribus diffinite damnatam non negare, sed publice contra apostolica statuta conantur defensare. Nempe B. Gregorius, ab omni catholico pastore merito imitandus, contemptores sedis apostolicae etiam ante peractam culpam solebat excommunicare: sic enim Maximum per ambitionem Salonitano episcopatui inthronizatum, et omnes ejus ordinatores excommunicavit, quos eadem excommunicatio, nondum peracta culpa pro qua excommunicati sunt, obligavit; nam priusquam Maximus ordinaretur, sub excommunicatione prohibuit sanctus Gregorius ne hoc praesumeretur; quod praeceptum [Col. 0782B] contemnentes episcopi, cum ordinarent eumdem Maximum, ante peractam ordinationem erant excommunicati, juxta attestationem S. Gregorii; scribit enim in epistola ad eumdem Maximum praesumptorem, ita detestans ejus consecrationem: Quam rem, inquit, nos consecrationem dicere nullo modo possumus, quia ab excommunicatis celebrata est. Non enim post ordinationem excommunicandos, sed in ipsa ordinatione dixit excommunicatos. Sic idem apostolicus per subdiaconem suum Natalem Salonitatum episcopum absque induciis, si praecepto ejus non obedisset, pallio et communione censuit privandum esse. Sic, inquam, ipse et reliqui ejusdem sedis episcopi quoslibet et absque induciis damnaverunt, qui aliquam rem sub excommunicatione [Col. 0782C] vel officii suspensione prohibitam temerarie usurpaverunt. Has ergo et hujusmodi rationes moderni praesumptores caute considerent, nec deinceps injuste se absque induciis damnatos esse existiment. Forsitan autem aliquis adeo delirat, ut subditos cujuslibet episcopi per ipsum tantum non per Romanum pontificem damnari posse dicat.
XXIII. Sed illi ipsa Veritas in Evangelio contradicit, quae B. Petro principaliter inter reliquos apostolos hoc privilegium concessit: Quodcunque ligaveris superterram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) ; qui enim generaliter omnes apostolicae potestati subjecit, nullo modo alicujus episcopi subditum excepit. Unde idem Apostolus et a senioribus sui [Col. 0782D] temporis, id est presbyteris, sive episcopis, et ab eorum subditis, obedientiam generaliter exegit, cum tam subditis quam praelatis, tam feminis quam viris, specialia vivendi praecepta in Epistolis suis tradiderit; quod incassum ipse faceret, si non generaliter omnes ejus institutioni obedire deberent. Beatus quoque Anacletus, ab ipso principe apostolorum presbyter ordinatus, in decretis suis, cap. 3, testatur: Sacrosancta Romana et apostolica Ecclesia non ab apostolis, sed ab ipso Domino nostro primatum obtinuit, sicut ipse B. Petro dixit: Tu es Petrus, etc. (Ibid.) . Ergo haec apostolica sedes cardo et caput omnium Ecclesiarum a Domino non ab alio est constituta, et sicut cardine ostium regitur, sic hujus sanctae sedis auctoritate omnes, Ecclesiae [Col. 0783A] Domino disponente reguntur. Item B. Gelasius doctor apostolicus, cap. 11: Cuncta per mundum novit Ecclesia quod sacrosancta Romana Ecclesia de omni Ecclesia fas habeat judicare, nec cuiquam de ejus liceat judicare judicio; siquidem ad illam de qualibet mundi parte appellandum est, ab illa autem nemini appellare licitum est.
Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes, sine ulla synodo praecedente, exsolvendi quos synodus iniqua damnaverat, et damnandi, nulla existente synodo, quos oportuit, habuerit facultatem. Et hoc nimirum pro suo principatu, quem B. Petrus apostolus Domini voce et tenuit, et semper retinebit. His autem sanctissimi Patres Callistus, Fabianus, Sixtus, Silvester, Julius, et reliqui innumerabiles [Col. 0783B] adstipulantur, qui adeo amplexati sunt veritatem, ut potius mori quam mentiri desiderarent. Hujus ergo privilegii auctoritate B. Simplicius papa XLIX Gregorium Mutinensem episcopum Ravennatis archiepiscopi suffraganeum a ditione ejusdem archiepiscopi penitus absolvit, et hoc ideo, quia idem archiepiscopus eum invitum Mutinensi cathedrae inthronizavit. Item, S. Gregorius Honoratum Salonitanae Ecclesiae archidiaconum, qui jam ex archidiaconatu ad presbyterium devenit, invito etiam episcopo ad pristinum gradum reduxit, deposito quidem eo quem idem Salonitanus episcopus in locum ejus ordinavit. Quapropter apertissime desipiunt, seque reos apostolicae auctoritatis efficiunt, quicunque ejus potestati temere praejudicant, cum cujuslibet [Col. 0783C] episcopi subditos non per Romanum pontificem, sed per proprium tantummodo antistitem, ligari vel solvi posse confingant. Praeterea B. Leo papa, qui quartam universalem synodum Chalcedone congregavit, item Vigilius papa, sub quo quinta universalis synodus Constantinopoli convenit, item beatus Pater Gregorius, hi, inquam, singuli eadem auctoritate praecipui, pene eadem voce in decretis suis verissime testantur hoc modo: Sancta Romana Ecclesia vices suas ita aliis impertivit Ecclesiis ut in partem vocatae sint sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. Unde liquido demonstratur quod quilibet episcopus nec super gregem sibi commissum tantam potestatem habeat quantum [ Pro, quantam] [Col. 0783D] praesul apostolicus: qui licet curam suam in singulos episcopos diviserit, nullo modo tamen seipsum sua universali et principali potestate privavit; sicut nec rex suam regalem potentiam diminuit, licet regnum suum in diversos duces, comites sive judices diviserit. Cum igitur dominus apostolicus in omni Ecclesia tam principalem potestatem habeat, ut etiam invito episcopo cujuslibet Ecclesiae quidquam in ea juxta canonicas sanctiones possit disponere, quis denegare poterit quin ubique gentium tam subditos episcoporum quam ipsos episcopos apostolicae institutionis contemptores damnare possit?
XXIV. His autem rationibus et hoc declaratur quod cujusvis episcopi parochianus potius domino [Col. 0784A] apostolico quam proprio episcopo obedire debet, cum auctoritas proprii nullatenus eum ab apostolica damnatione valeat liberare, si apostolicis praeceptis inobediens exstiterit. Et econtra dominus apostolicus, si ei obedierit, eumdem ab omni violentia proprii episcopi facillime poterit defendere, videlicet et ipsum parochianum ejus ditione penitus emancipando et episcopum ab injuria per correptionem et damnationem apostolica auctoritate refrenando. Attendat sane cujusvis episcopi subditus, ne vel proprio episcopo contra apostolica praecepta obediat in aliquo, cum S. Gregorius archidiaconum Salonitanum, in locum Honorati jam depositi subrogatum, deposuerit, eo quod idem proprio episcopo se in locum illius ordinari post apostolicam prohibitionem [Col. 0784B] obedierit. Hinc etiam patet quam apertissime illi desipiant qui dicunt quod subditi cujuslibet episcopi apostolicae sedi nullatenus obedire debeant, si proprio antistiti obediant, cum a S. Gregorio et ille merito degradaretur qui et per obedientiam episcopi sui apostolicae sedi adversus fuisse detegitur. Nempe nullus debitam obedientiam proprio episcopo exhibere poterit, nisi qui apostolicae sedi principaliter obedire studuerit. Omnis enim qui vult esse episcopus, hoc maxime subditis suis inculcat, ut sanctorum Patrum institutis absque omni contradictione obediant; quae, ut praedictum est, apostolicae sedi principaliter ab omnibus obediendum esse denuntiant. Quicunque ergo suo legitimo pastori debitam obedientiam [Col. 0784C] exhibuerit, etiam principaliter domino apostolico obedire studebit. Nam juxta ipsius Veritatis edictum: Discipulus non est honorandus super magistrum (Matth. X) . Si autem Dominus apostolicus proprio et legitimo pastori jure praeponitur, quanto magis illi qui nec nititur esse quod dicitur. Has ergo et hujusmodi rationes quicunque, saltem ex rudibus, fideliter inspicere dignabitur, nullatenus praedicta nostri apostolici statuta proscribere conabitur; praesertim cum videat evidentissime eadem ex sanctorum Patrum sententiis, imo ex divinis Scripturis, emanasse. Praeterea vero quamplures alias rationes superioribus annectere et innumerabilia sanctorum Patrum exempla praefatis statutis assignare, hac consideratione praetermisi, ne gravis [Col. 0784D] essem idiotis, quibus hic specialiter satisfacere proposui: quibus pauca ex multis tam indubitatae veritatis sufficere possunt, si indagandae potius veritati quam infructuosae contentioni operam dare volunt.
De eadem synodo Romano occasione consecrationis Hugonis Diensis episcopi, quemadmodum supra dictum est, haec habet Hugo Flaviniacensis abbas in Chronico Virdunensi p. 196, tom. I Bibliothecae nostrae novae librorum mss.
Cum ergo Romae positi (Anselmus scilicet Lucensis et Hugo Diensis) praestolarentur diem consecrationis suae, venerunt nuntii regis Henrici Romam, rogantes ne contra morem praedecessorum suorum [Col. 0785A] dominus papa eos consecrare vellet qui episcopatus electionem solam, non autem donum per regiam acceperant investituram. At ipse, convocatis cardinalibus, legationem regis aperuit, et quid sibi ad hoc respondendum, quid esset faciendum admonuit. Quibus respondentibus usum Ecclesiae hunc esse, hunc haberi pro lege, cum auctoritas eis nulla ad hoc suffragaretur, in Lucensi tamen electo eis acquievit, ut consecrationem ejus differret, donec investituram episcopatus ex regio dono accepisset. In Diensi vero acquiescere noluit, sed eum prima XL hebdomada, Sabbato in presbyterum, et Dominica consecravit in episcopum. Et quia vidit hoc sanctorum Patrum adversari decretis, ut in canonica electione episcopi praevaleret donum regis, imo multoties [Col. 0785B] ipsam electionem immutaret, vel potius irritam faceret, eodem [Col. 0785] Imo 1075, inquit Pagius, quo primum decretum contra investituras editum in Romano concilio contendit ad an. Chr. 1075, n. 1 et seq. anno in Romana synodo 50 episcoporum, considente presbyterorum et abbatum multitudine, juxta decreta pontificalia et institutiones canonicas ne hoc amplius a quoquam praesumeretur prohibuit sub interminatione anathematis, decretum faciens in haec verba: Si quis deinceps episcopatum vel abbatiam de manu alicujus laicae personae susceperit, nullatenus inter episcopos vel abbates habeatur, nec ulla ei ut episcopo vel abbati audientia concedatur. Insuper ei gratiam B. Petri et introitum ecclesiae interdicimus, quoad usque locum quem sub crimine tam ambitionis quam inobedientiae, quod est scelus idololatriae, cepit, deseruerit. Similiter etiam de inferioribus ecclesiasticis dignitatibus constituimus. [Col. 0785C] Item si quis imperatorum, ducum, marchionum, comitum, vel quilibet saecularium potestatum, aut personarum, investituram episcopatus, vel alicujus ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ejusdem sententiae vinculo se astrictum sciat. Secutus est autem in hoc Patrum exempla, licet jam per multa annorum curricula damnabilis haec consuetudo inolevisset, et in usum conversa esset. Dicitur enim in VII universali synodo a 5 patriarchis et 350 Patribus sub Adriano papa habita, cap. 111: Omnis electio episcopi, presbyteri vel diaconi, a principibus facta, irrita maneat, secundum regulam quae dicit: Si quis episcopus saecularibus potestatibus usus Ecclesiam per ipsos obtinuerit, deponatur [Col. 0785D] et segregetur, omnesque qui illi communicant. [Col. 0786A] Item, in VIII universali synodo habita a 5 patriarchis, sub Nicolao I pontifice, cap . . . . . , promotiones vel consecrationes episcoporum concordans prioribus conciliis haec sancta et universalis synodus electione et decreto episcoporum fieri constituit, et statuit atque promulgavit neminem laicorum principum et potentum semet inserere electioni vel promotioni patriarchae vel metropolitae, aut cujuslibet episcopi, ne inordinata hinc et incongrua fiat confusio vel contentio, praesertim cum nullam in talibus potestatem quemquam potestativorum laicorum habere conveniat, sed potius silere, et attendere sibi usquequo regulariter a collegio Ecclesiae suscipiat finem electio futuri pontificis. Si quis vero laicorum ad concertandum et cooperandum [Col. 0786B] invitatur ab Ecclesia, licet hujusmodi cum reverentia obtemperare asciscentibus. Quisquis autem saecularium principum et potentum, vel alterius dignitatis laicus, adversus communem et consonantem atque canonicam electionem ecclesiastici ordinis agere tentaverit, anathema sit, donec obediat et consentiat. Item ex concilio Nicaeno, cap. 6. Per omnia manifestum est, quia si quis praeter voluntatem et conscientiam metropolitae fuerit ordinatus, hunc sanctum et magnum concilium statuit non debere esse episcopum. Item ex concilio Antiocheno, cap . . . . . Si quis presbyter vel diaconus per saecularem dignitatem Ecclesiam Dei obtinuerit, dejiciatur, et ipse et ordinator ejus a communione modis omnibus abscindantur, et sint [Col. 0786C] sub anathemate sicut Simon Magus a Petro. In electione igitur et consecratione domini Diensis evidenter ostenditur operata divinitas, quia per hanc occasionem sanctae Dei Ecclesiae sub papatu domini Gregorii multis retro annis obnubilata electionis ecclesiasticae splenduit veritas. Viderint igitur viri cordati quid juris imperatoribus, regibus, et principibus, in electione pontificis reservetur. Commisit autem ei vices suas in Gallia, ubi plurimum Simoniae serpebat pestis iniqua, quia perrari illic erant qui non essent aut Simoniaci, aut a Simoniacis ordinati, aut per manum laicam investiti, plurimum illi inculcans potestate data non abuti, quominus depravata corrigeret, damnanda recideret, sancta et [Col. 0786D] honesta doceret et docenda faceret.
[Col. 0785D] Actorum hujus concilii synopsim tantummodo exhibet Labbeus tom. XII pag. 547, Venet. edit. Acta ipsa interciderunt. Eorumdem actuum fragmentum licuit mihi investigare in Gerhoi Reicherspergensis expositionibus in Psal. ad psal. X. pag. 157. Continet autem fragmentum istud ipsos concilii canones tertium, et quartum, ut ex collatione synopsis eorumdem canonum intelligimus.
[Col. 0786D] Gregorius septimus dicit:
Si qui sunt presbyteri, vel diaconi, vel subdiaconi, [Col. 0787A] qui in crimine fornicationis jaceant, interdicimus eis ex Dei parte omnipotentis et sancti Petri auctoritate introitum, usque dum poeniteant et emendent. Si qui vero in peccato suo perseverare maluerint, nullum vestrum eorum audire praesumat officium, quia benedictio eorum vertitur in maledictionem, et oratio in peccatum, Domino testante per prophetam: Maledicam, inquit, benedictionibus [Col. 0788A] vestris. Qui vero huic saluberrimo praecepto obedire noluerint, idololatriae peccatum incurrunt, Samuele teste et beato Gregorio instruente: Peccatum ariolandi est non obedire et scelus idololatriae nolle acquiescere. Peccatum igitur paganitatis incurrit quisquis dum Christianum se asserit, sedi apostolicae obedire contemnit.
[Col. 0787B] Anno ab Incarnatione Domini [Col. 0787D] Non a Natali Domini sed a die Annuntiationis [Col. 0788D] Virginis, et incarnationis Verbi numerans annos, ut dictum est superius. millesimo septuagesimo quarto, pontificatus vero Domini Gregorii papae [Col. 0788D] Tertius autem incipit hoc anno, die 22 Aprilis. secundo, indictione 13, celebravit ipse dominus Gregorius papa Romae synodum a sexto Kalendas Martii usque ad pridie Kalendas (sequentis) praeteriti mensis. Ubi interfuit archiepiscoporum, episcoporum et abbatum multitudo atque diversi ordinis clericorum et laicorum copia. In qua inter caetera decreta quae ibi gesta sunt, quinque de familia regis Teutonicorum, quorum consilio ecclesiae venduntur (vendebantur), a liminibus sanctae Ecclesiae separavit, ita ut si abinde usque ad Kalendas Junii Romam non venirent et satisfacerent, excommunicati haberentur. Philippus rex Francorum, si nuntiis papae ad Gallias ituris [Col. 0787C] de satisfactione sua et emendatione securitatem non fecerit, habeatur excommunicatus. Liemarum Bremensem archiepiscopum pro inobedientia superbiae suae ab episcopali officio suspendit, et a corpore et sanguine Domini interdixit. Guarnerium Strazburgensem ab episcopali et sacerdotali officio suspendit. Henricum Spirensem suspendit. Henrimannum Bambergensem, si ante Pascha non venerit satisfacturus, similiter suspendit. Item in Longobardia Guilielmum Papiensem et Cunibertum Taurinensem suspendit. Dionysium Placentinum deposuit. Robertum ducem Apuliae jam anathematizatum, et Robertum de Loritello invasores bonorum Sancti Petri, excommunicavit.
[Col. 0787D] Concilium. Ad reformandam Ecclesiae disciplinam [Col. 0788B] Gregorius anno 1074 synodum indixit exordio Quadragesimae anni 1075 celebrandam, ad quam vocavit imprimis longius distantes Britannos episcopos et abbates, Tullensemque episcopum de Simonia et cohabitatione cum muliere, quam haberet ut conjugem, diffamatum. Isembertus Pictavensis episcopus, qui per milites irruerat in episcopos causam incestuosi comitis cognoscentes, eorumque quosdam verberibus, quosdam contumeliis affecerat, ab officio suspensus, jussus est Romam venire, sicut etiam Benno Osnaburgensis episcopus et abbas Corbeiensis inter se litigantes. Citavit etiam Liemarum Bremensem archiepiscopum ob causam supra enarratam. Sigefridum Moguntinum archiepiscopum cum omnibus suis suffraganeis episcopis eidem synodo assistere praesentes mandavit. Ab Henrico rege per litteras petiit ut legatos ad synodum mittat, illosque non audiat qui discordias inter se seminant. Cunibertum Taurinensem episcopum, qui de invaso monasterio Sancti Angeli accusabatur, jussit etiam advenire, [Col. 0788C] sicut etiam Guilielmum Papiensem ob causam divortii inter Azonem et Mathildem. Hugonem militem, qui bona Taurinensis Ecclesiae invaserat, ad reddendam rationem citavit. Ea quae supra de Herimanni Bambergensis episcopi suspensione, et Dionysii Placentini episcopi depositione, in Actis synodalibus recensentur, inveniuntur etiam apud Gregorium libri II, epistola 54 et 76, et libri tertii epistola 3. In eadem synodo compositas fuisse discordias inter Pragensem et Moravensem episcopos declarat Gregorii epistola 93 libri II. Constituta synodalia per universum orbem promulgari mandavit, scriptisque ad sanctum Annonem Coloniensem et Sigefridum Moguntinum episcopos epistolis voluit ab iisdem congregatis in sua dioecesi conciliis, ea praecipue quae de continentia clericorum et pravitate Simoniaca corrigenda decreta et constituta fuerant, promulgari. Baronius anno 1075, numero 10 et sequentibus.
[Col. 0789A] Anno ab incarnatione Domini millesimo septuagesimo quinto, indict. XIV, celebravit ipse [Col. 0789D] In cod. Mutin. deest dominus. dominus Gregorius papa Romae synodum in ecclesia Domini Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, ubi interfuit episcoporum et abbatum, atque diversi ordinis clericorum et laicorum copia, in qua, inter caetera decreta quae ibi gesta sunt, excommunicavit Sigefridum Moguntinum archiepiscopum in hunc modum: Sigefridum Moguntinum archiepiscopum, qui conatus est episcopos atque abbates regni Teutonicorum a sancta Romana Ecclesia, videlicet spirituali matre sua, scindere, judicio sancti Spiritus et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli ab omni episcopali officio suspendimus, et a communione corporis et sanguinis Domini separamus, nisi forte [Col. 0789B] mortis periculum superveniat, ita tamen ut poenitentia ductus resipiscat. Caeteros vero qui sua sponte ejus schismati consentiendo subscripserunt, et in ea iniquitate perdurare volunt, similiter ab omni episcopali officio suspendimus. Illos vero qui non sponte consenserunt, usque ad festivitatem sancti Petri sufferimus, eo quidem respectu, ut si infra istum terminum idoneam aut per se aut per nuntios suos satisfactionem praesentiae nostrae non obtulerint, episcopali deinceps officio priventur.
Excommunicatio episcoporum Longobardiae.
Episcopos Longobardiae, qui, spreta canonica et apostolica auctoritate, contra beatum Petrum apostolorum principem sacramentum conspiraverunt, [Col. 0789C] auctoritate ejusdem beati Petri ab omni episcopali officio suspendimus, et a communione sanctae Ecclesiae separamus.
Excommunicatio episcoporum ultramontanorum.
Agathensem episcopum Berengarium, quia (qui) Narbonensi episcopo excommunicato communicavit, et vices episcopales pro illo fecit, excommunicamus. Viennensem episcopum Herimannum juste depositum pro Simonia, perjuriis, sacrilegiis et apostasia, quia Viennensem Ecclesiam infestare non desistit, excommunicamus: et Ecclesiis Romanensi et Sancti Irenaei Lugdunensi, quousque eas occupaverit, divinum interdicimus officium. Desiderium et Romanensis Ecclesiae clericos, qui regulares [Col. 0789D] nostros ab ea expulerunt, et excommunicatis communicaverunt, inde, donec satisfaciant, excommunicamus. Abbatem Sancti Aegidii similiter, et comitem sancti Aegidii, propter consanguineam, et comitem Forensem, et Umbertum de Bellogioco [Col. 0790A] (Imbertum de Bellojoco) propter infestationes Lugdunensis Ecclesiae; Podiensem Simoniacum, homicidam Stephanum, scilicet a legatis nostris excommunicatum, et Pontium Gratianopolitanum, quousque resipiscat, excommunicamus; et ea quae Diensis episcopus in episcopatu Diensi de decimis et primitiis et Ecclesiis fecit, et caetera quae in legatione nostra statuit, nos quoque confirmamus.
Excommunicatio Henrici regis Teutonicorum.
Beate Petre apostolorum princeps, inclina, quaesumus, pias aures tuas nobis, et audi me servum tuum quem ab infantia nutristi, et usque ad hunc diem de manu iniquorum liberasti, qui me pro tua fidelitate oderunt et odiunt. Tu mihi testis es, et domina [Col. 0790B] mea mater Dei, et B. Paulus frater tuus, et omnes sancti, quod tua sancta Romana Ecclesia me invitum ad sua gubernacula traxit, et ego non rapinam arbitratus sum ad sedem tuam ascendere, potiusque volui vitam meam in peregrinatione finire, quam locum tuum pro gloria mundi saeculari ingenio arripere; et ideo ex tua gratia, non ex meis operibus, credo quod tibi placuit et placet, ut populus Christianus tibi specialiter commissus mihi obediat, specialiter pro [ f., vice, sic et in Mutin. ] vita tua mihi commissa, et mihi tua gratia est potestas a Deo data ligandi atque solvendi in coelo et in terra. Hac itaque fiducia fretus pro Ecclesiae tuae honore et defensione, ex parte omnipotentis Dei Patris et [Col. 0790C] Filii et Spiritus sancti, per tuam potestatem et auctoritatem, Henrico regi filio Henrici imperatoris, qui contra tuam Ecclesiam inaudita superbia insurrexit, totius regni Teutonicorum et Italiae gubernacula contradico, et omnes Christianos a vinculo juramenti, quod sibi fecere vel facient, absolvo, et ut nullus ei sicut regi serviat, interdico. Dignum est enim ut qui studet honorem Ecclesiae tuae imminuere, ipse honorem amittat quem videtur habere. Et quia sicut Christianus contempsit obedire, nec ad Dominum rediit quem dimisit, participando excommunicatis, meaque monita, quae pro sua salute sibi misi, te teste, spernendo, seque ab Ecclesia tua, tentans eam scindere, separando, vinculo eum anathematis vice tua alligo, et sic eum ex fiducia tua alligo, [Col. 0790D] ut sciant gentes, et comprobent quia tu es Petrus, et super tuam petram Filius Dei vivi aedificavit Ecclesiam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) .
Concilium. Quae in hac synodo Romae acta fuerint, summatim apud Lambertum recensentur his verbis: «Legati, ut jussum fuerat, summo conatu iter accelerantes, pridie quam a papa Romae synodus indicta celebraretur (erat, ex more, prima hebdomada Quadragesimae), Romam ingressi litteras tradunt. Tunc caeteram legationem, sicut in mandatis habebant, verbo non minus contumelioso quam scripto exsequuntur. Papa, nihil permotus atrocitate nuntii, postera die, cum clerus et populus ad synodum frequens confluxisset, in auribus omnium litteras recitari fecit, et sic cunctis qui convenerant episcopis id fieri decernentibus, regem excommunicat, et cum eo archiepiscopum Moguntinum Sigefridum, episcopum Trajectensem Wilielmum, episcopum Bambergensem Robertum. Caeteris qui conspirationis hujus participes exstiterant diem statuit, qua, nisi Romam praesentati causam dicerent novae [Col. 0791B] hujus et inusitatae contra sedem apostolicam rebellionis, similem caeteris excommunicationis sententiam sortirentur. Porro Ottonem Ratisponensem episcopum, et Ottonem Constantiensem episcopum, et Burchardum Lausannensem episcopum, Eberhardum comitem, Uldalricum, et alios nonnullos, quibus rex potissimum consiliariis utebatur, jampridem excommunicaverat.» In eadem hac synodo, teste Domnizone presbytero in Vita Mathildis, Gregorius papa ad repraesentandum et exprimendum totius tragoediae quam cum rege habebat argumentum, hoc usus est symbolo: «Anguis quidam, inquit, percussus seipsum spiris collegit; qui dum morsu rabido ovum lapideum juxta se positum ad laedendum appeteret, a lapide quem laedere intendebat ipse laesus aufugit.» Quod symbolum ea haud dubie intentione dixit, ut significaret petram, quae est Ecclesia, furore persequentis regis laedi non posse; ipsum vero potius laedi, qui eam persecutione lacerandam [Col. 0791C] attentavit. Verba Domnizonis presbyteri metrice conscripta ita sunt:
Haec eadem de Rolando habent acta ipsius Gregorii, quibus ejusdem pontificis Vita texitur, et reliqua [Col. 0791D] consentientia iis subjiciuntur. Nunc pergit Domnizo.
Eadem habentur in rebus gestis sancti Anselmi Lucensis episcopi his verbis: «Inaudita deinde audacia et admirabili superbia sui facinoris compotes, nec dicendos colligit episcopos in civitatem Wormatiam, habitoque conciliabulo, proscripserunt primae sedis episcopum: quod a saeculis non est auditum. Fecit deinceps legationem in Italiam, eamdem affirmans praesumptionem per schismaticos sibi complices episcopos. Hujus legationis lator fuit quidam (Rolandus) Ebarardus nomine, Teutonicus natione, filius saeculi, hamus diaboli, inventor omnis fere mendacii. Hic circuivit et perambulavit terram ut schismatica omnes inficeret contagione. Multos certe, qui propter interdictum domini papae divino ab officio cessaverant, ipse interdictus et vinculo perditionis ligatus inaudita temeritate ac superbia reconciliavit; et ex parte domini sui regis, ut officium [Col. 0792B] more priori celebrarent, indixit.
«Cum igitur dissimulare amplius tanti facinoris malitiam non posset apostolicus, excommunicavit tam ipsum quam omnes ipsius fautores, atque omnem sibi regiam dignitatem interdixit, et obligatos sibi sacramentis ab omni debito fidelitatis absolvit. Quia (quod verecundum etiam est dicere) praeter haereticam, quam praelibavimus, culpam, aderant in sancto concilio nuntii illius sic audentes latrare: Praecipit dominus noster rex ut sedem apostolicam, papatum utpote suum, dimittas, nec locum hunc sanctum ultra impedias. Proh nefas! O exsecrabilem infelicissimi hominis temeritatem! En suum esse dixit quod solum apostolorum principi Petro Christus Dominus commisit; nec subito quidem commisit, verum tertio antequam committeret interrogavit: Simon, inquiens, amas me? pasce oves meas (Joan. XXI) . Non regem, non imperatorem, aut aliquam Christianae professionis conditionem [Col. 0792C] excepit, praeter eam quae suam se ovem esse negaverit. Igitur quem sui solius judicio Dominus reservavit, hic non solum judicare, verum etiam suum dicere, et, quantum in se est, audet damnare. Quam ob causam omnis illa sancta synodus jure indignata, anathema illi conclamat atque confirmat.» Hactenus de his ibi.
In Vita autem ejusdem pontificis additur, quod sequenti die, post Rolandi illius in synodo habitam invectivam orationem, allatae sunt litterae poenitentium episcoporum. Sunt autem haec ibi scripta: «Die vero altera ab episcopis ultramontanis litterae ad pontificem sunt allatae, in quibus confitebantur se errasse, et nimium deliquisse: qui postulabant quoque veniam, et omnem de caetero sibi obedientiam observaturi firmiter spoponderunt. Vixque sedato tumultu, synodalis tractatus in tranquillitate processit. Sed cum tempus jam instaret absolvendi synodum, pontifex habito cum centum et decem [Col. 0792D] episcopis utiliori consilio, in eumdem regem, qui ecclesiasticam unitatem scindere attentavit, excommunicationis sententiam protulit, et usque ad condignam satisfactionem sententiam ipsam firmiter observari praecepit.» Quod quidem pie, sancte, juste riteque factum praedecessorum exemplis pluribus auctor docet. Gregorius igitur ubi anathematis sententia in synodo perculit Henricum regem, et omnes qui perpetrati sceleris fuissent auctores, ad omnes Christi fideles has litteras dedit, quibus et sententiam excommunicationis in eosdem latam adjunxit: «GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus qui cupiunt se annumerari inter oves quas Christus beato Petro commisit, salutem et apostolicam benedictionem.
«Audistis, fratres, novum et inauditum,» etc. ut supra epist. 6, lib. III.
Ad hanc quoque synodum spectare noscuntur sententiae illae breviores, quae inter epistolas Gregorii [Col. 0793A] lib. II, post epist. 55, habentur hoc titulo inscriptae: Dictatus papae. Quas sine dubio pontifex eo consilio promulgavit, ut rex ex his audaciam schismaticorum episcoporum et principum hoc tempore [Col. 0794A] in Romanam Ecclesiam insurgentium experiretur. Vide Baronium anno 1076, numero 16 et sequentibus.
[Col. 0793A] Scitum est Romani hujus concilii habendi causam praebuisse impudentiam Henrici Germaniae regis, quo agente conciliabulum Wormatiae coactum eo devenerat audaciae, ut Gregorium e pontificali sede dejiceret. Cujus definitionis auctoritate fretus Henricus litteras injuriarum plenas dedit ad Hildebrandum seu Gregorium papam, quas integras inseruit in aliis litteris ea de causa ad Romanum clerum destinatis. Hae vero litterae tum quae ad Henricum cum quae ad Romanos scriptae sunt, per bajulum missae, Gregorii jussu recitatae sunt in plena Romana synodo anni 1076, teste annalista Saxone Eccardi ad ann. 1076, ex quo easdem litteras integras habemus. Cum igitur ad acta synodi haec pariter scripta pertineant, aequi bonique facient lectores ecclesiasticae [Col. 0793B] Historiae studiosi, si huc translatas habeant; quos tamen praemonitos volo ut quae in Gregorium foeda jactantur, haec dicta accipiant ab homine impotenti, qui commoti animi insanias non veritatis consilia sequitur.
HENRICUS Dei gratia rex, universo sanctae Romanae Ecclesiae clero et populo, gratiam, salutem et omne bonum.
Haec fides firma et inconcussa creditur, quae semper et eadem et praesenti et absenti servatur, nec diuturna ejus, cui debetur, absentia, nec longi temporis taedio immutatur, quam talem vos nobis servare scimus, et gratias agimus; et ut eadem perseveret petimus, videlicet, ut, sicut facitis, amicis nostris amici, inimicis inimici jugiter existatis. Inter [Col. 0793C] quos scilicet Hildebrandum monachum notantes, vos in ejus inimicitiam excitamus; qui huic Ecclesiae invasorem et oppressorem, et Romanae reipublicae vel regni nostri insidiatorem deprehendimus, ut in sequenti epistola sibi a nobis directa in promptu est.
«HEINRICUS, Dei gratia rex, HILDEBRANDO.
«Cum hactenus ex te ea quae patris sunt expectarem, tibique in omnibus magna fidelium nostrum indignatione obedirem; percepi a te vicissitudinem, qualem oportebat ab eo qui vitae regnique nostri perniciosissimus esset hostis. Nam cum in primis omnem haereditariam dignitatem, quae mihi ab illa sede debebatur, superbo ausu rapuisses, longius [Col. 0793D] inde progrediens, regnum Italiae pessimis artibus alienare tentasti. Nec hoc contentus, in reverendissimos episcopos, qui nobis velut dulcissima membra uniti sunt, manum mittere non timuisti, eosque superbissimis injuriis acerbissimisque contumeliis contra divina et humana jura, ut ipsi aiunt, exacerbasti. Quae omnia cum ego quadam patientia dissimularem, tu hoc non patientiam, sed ignaviam [Col. 0794A] existimans, in ipsum caput ausus es insurgere, mandans quae nosti, scilicet, ut tuis verbis utar, quod aut tu morieris, aut mihi animam regnumque tolleres. Hanc inauditam contumaciam ego, non verbis, sed re confutandam dijudicans, generalem conventum omnium regni primatuum, ipsis supplicantibus, habui, ubi cum ea quae hactenus metu et reverentia tacebantur in medium deducta fuissent, veris assertionibus illorum, quas ex ipsorum litteris audies, palam factum est te nullatenus in apostolica sede posse persistere. Quorum sententia, quia justa et probabilis coram Deo hominibusque videbatur, ego quoque assentiens, omne tibi papatus jus, quod habere visus es, abrenuntio, atque ut a sede urbis, cujus mihi patriciatus, Deo [Col. 0794B] tribuente et jurato Romanorum assensu, debetur, ut descendas edico.»
Haec series epistolae nostrae ad Hildebrandum monachum, quam idcirco et vobis scripsimus, ut et vobis nostra voluntas, et nobis, imo Deo et nobis vestra satisfaciat charitas. Exsurgite igitur in eum, fidelissimi, et sit primus in fide, primus in ejus damnatione. Non autem ut sanguinem ejus fundatis dicimus, quippe cum major sit ei post depositionem poena vita quam mors; sed ut eum, si nolit descendere, cogatis, et alium communi omnium episcoporum et vestro concilio a nobis electum in apostolicam sedem recipiatis, qui quod iste in Ecclesia vulneravit, curare et velit et possit.
[Col. 0794C] HENRICUS non usurpative, sed pia Dei ordinatione rex, Hildebrando, jam non apostolico, sed falso monacho.
Hanc talem pro confessione tua salutationem promeruisti, qui nullum in Ecclesia ordinem praeteriisti, quem confusionis non honoris, maledictionis non benedictionis, participem non feceris. Ut enim de multis pauca et egregia loquamur; rectores sanctae Ecclesiae, videlicet archiepiscopos, episcopos, presbyteros non modo tangere sicut christos Domini non timuisti, quin sicut servos nescientes quid faciat Dominus eorum sub pedibus tuis calcasti; in quorum conculcatione tibi favorem ab ore vulgi comparasti, quos omnes nil scire, te autem omnia nosse judicasti, qua utique sententia, non ad [Col. 0794D] aedificationem, sed ad destructionem uti studuisti, ut jure hoc B. Gregorium, cujus nomen tibi vindicasti, de te prophetasse credimus sic dicentem: Ex affluentia subjectorum plerumque animus praelati extollitur, et aestimat se plus omnibus nosse, cum se videt plus omnibus posse. Et nos quidem haec omnia sustinuimus, dum apostolicae sedis honorem servare studeremus; sed tu humilitatem nostram timorem [Col. 0795A] fore intellexisti, ideoque et in ipsam regiam potestatem, nobis a Deo concessam, exsurgere non timuisti, quam te nobis auferre ausus es minari; quasi nos a te regnum acceperimus; quasi in tua, et non in Dei manu, sit regnum vel imperium, qui Dominus noster Jesus nos ad regnum, te autem non vocavit ad sacerdotium. Tu enim his gradibus ascendisti, scilicet astutia, quod monachica professio abominatur, pecuniam pecunia, favorem favore, ferrum ferro; sedem pacis adisti, et de sede pacis pacem turbasti, dum subditos in praelatos armasti, dum episcopos nostros a Deo vocatos, tu non vocatus, spernendos docuisti, dum laicis ministerium eorum super sacerdotes usurpasti, ut ipsi deponant vel contemnant, quos ipsi a manu Dei per impositionem manuum episcopalium [Col. 0795B] descendi acceperant. Me quoque, qui licet indignus inter Christos ad regnum sum unctus, tetigisti, quem sanctorum Patrum traditio soli Deo judicandum deponendumque commiserit. Ipse quoque verus papa B. Petrus clamat: Deum timete, regem honorificate (I Petr. II) . Tu autem, quia Deum non times, me constitutum ejus inhonoras. Unde B. Paulus ubi angelo de coelo, si alia praedicaverit, non pepercit, te quoque in terris alia docentem [Col. 0796A] non excepit. Tu ergo hoc anathemate, et omnium episcoporum nostrorum judicio, et nostro damnatus, descende; vindicatam sedem apostolicam relinque; alius in sedem beati Petri ascendat, qui nulla violentiam religione palliet, sed B. Petri sanam doctrinam doceat. Ego Heinricus Dei gratia cum omnibus episcopis nostris tibi dicimus: Descende, descende.
Quae litterae (subdit annalista Saxo Eccardi) cum domno papae in basilica Lateranensi sanctae synodo praesidenti fuissent allatae, et coram synodo palam recitatae, tanta fit in Ecclesia commotio, ut legatus (Henrici) nisi inter apostolici pedes defensionem invenisset, membratim laniatus interiisset. Sequenti die dominus papa coram synodo declaravit qua mansuetudine regem de magnis criminibus corripuisset; [Col. 0796B] utque episcopos a captivitate liberaret, quanta suavitate rogasset et jussisset, quamtamque superbiae amaritudinem recepisset. Deinde, cunctis acclamantibus, ne talis contumelia remaneret inulta, omnium consilio et consensu Henricum synodali judicio damnavit, regisque nomine et honore privavit, atque anathematis gladio percussit. B. Petre, apostolorum princeps, etc. Vide inter epistolas, supra.
[Col. 0795C] [Col. 0795D] Dantur variantes ex cod. Mutin. Anno ab Incarnatione Domini millesimo septuagesimo octavo, pontificatus vero domini Gregorii papae VII anno 5, celebravit ipse dominus Gregorius papa synodum, ubi interfuere archiepiscopi et episcopi diversarum urbium fere numero centum, nec non et abbatum ac diversorum ordinum clericorum et laicorum innumerabilis multitudo. In qua apostolica constituta corroborans, multa quae corrigenda erant correxit, et quae corroboranda firmavit. Inter caetera namque in fine synodalis absolutionis haec annexuit, et perpetuae memoriae pro posteris scribenda mandavit, ita dicendo: Tebaldum (Theobaldum) dictum archiepiscopum Mediolanensem, et Ravennatem Gilbertum, inaudita haeresi et superbia adversus hanc [Col. 0795D] sanctam catholicam Ecclesiam se extollentes, ab episcopali omnino suspendimus et sacerdotali officio, et olim jam factum anathema super ipsos innovamus. Arnulphum Cremonensem publice coram nostra praesentia convictum et confitentem se Simoniacum, ab omni episcopali officio absque spe recuperationis deponimus, et usque ad dignam satisfactionem anathemate percutimus. Rolandum vero Tarvisiensem, qui pro adipiscendo episcopatus honore subdolus factus legatus inter regnum et [Col. 0796C] sacerdotium schisma facere non abhorruit, ut amodo et usque in saeculum episcopali careat dignitate, apostolica censura censemus, et ut nullus successorum nostrorum suae consecrationi aliquo modo consentiat, modis omnibus prohibemus, et perpetuo cum anathemate alligamus, nisi resipuerit, et digne Deo satisfacerit. Hugonem cardinalem tituli Sancti Clementis, tertio ab apostolica sede damnatum, eo quod aspirator et socius factus haeresis Cadaloi Parmensis episcopi, et iterum constitutus legatus apostolicae sedis, haereticis et Simoniacis, et ab apostolica sede damnatis se conjunxit, et tertio factus apostata et haeresiarcha, schismata et divisiones atque scissuras in Ecclesia Dei tentans eam scindere fecit, ab omni sacerdotali [Col. 0796D] officio privamus, et tam ab ingressu et honore praedictae Ecclesiae, quam omnium Ecclesiarum, sub perpetua et irrevocabili sententia submovemus, et usque ad satisfactionem anathemate percutimus. Renovamus etiam excommunicationem a praedecessoribus nostris factam super Gaufredum archiepiscopum Narbonensem, et absque ulla recuperationis spe ab episcopali officio eum submovemus.
[Col. 0797A] De causa regis [deest Henrici et aliorum] Henrici, et aliorum.
Et quoniam lis et perturbatio (litem et perturbationem) regni in maximum sanctae Ecclesiae periculum et detrimentum quotidie redundare cernimus [ lege cernuntur], placet nobis elaborare pro viribus, quatenus idonei tam religione quam etiam scientia pollentes nuntii e latere apostolicae sedis ad partes illas mittantur, qui omnes religiosos et justitiae amatores in Teutonici regni partibus commorantes clericalis et laicalis ordinis viros et ad hoc opus idoneos convocent, cum quibus (Domini gratia praeeunte) aut finem et pacem juste componant, aut veritate praecognita, cui parti magis justitia faveat, [Col. 0797B] ad plenum addiscere valeant; quatenus pars injusta desistat, et apostolica auctoritate munita, justitia vigoris et auctoritatis robur obtineat. Verum quoniam nonnullos diabolico instinctu collectos, tyrannidis suae facibus accensos, turpis lucri avaritiae mancipatos, discordiam potius quam pacem fieri et videre desiderantes, fore non ignoramus; statuimus ut nulla unquam persona alicujus potentiae, sive rex, aut archiepiscopus, episcopus, dux, comes, marchio, sive miles, aliqua praesumptione, temerariove ausu, fraude, dolove, seu aliqua perturbatione, legatis nostris obsistere et contraire, ne justitiam et finem componant, pertentent. Quicunque autem temerario ausu (quod non optamus) hujus nostrae constitutionis [Col. 0797C] violator exstiterit, legatisque nostris ad hanc pacem componendam euntibus praenominatis fraudem opponere tentaverit, vinculo eum anathematis alligamus, et non solum in spiritu, verum etiam et in corpore et omni prosperitate hujus vitae apostolica potestate innodamus, et victoriam ejus in armis auferimus; ut sic saltem confundantur, et duplici confusione et contritione conterantur. Item Rainario vero Ugizzoni (Rainerio vero Vidicionis) filio inducias trium hebdomadarum damus. Quod si in spatio isto coram praesentia nostra aut per se aut per legatos suos justitiam facere noluerit, eo quod fratrem suum manu sua interemit, et multa perjuria ut scelestus incurrere non abhorruit, et cognatam suam et pupillos, liberos utique fratris sui, castra [Col. 0797D] eorum diripiendo et praedia, contra periculum animae suae vexare non desinit. Transacto praenominato termino anathemate eum alligando percutimus. Et filium comitis . . . . datis induciis usque in Palmas, simili excommunicatione innodamus, eo quod Lucensem Ecclesiam quiete manere sua diripiendo minime permittit. Excommunicamus (Leo episcopus Ostiensis, lib. III.) omnes Nortmannos, qui invadere terram Sancti Petri laborant, videlicet marchiam Firmanam, ducatum Spoletanum, et eos qui Beneventum obsident, et qui invadere et depraedari nituntur Campaniam et maritimam, atque Sabinos, nec non et qui tentant urbem Romanam confundere. [Col. 0798A] Episcopos vero qui acceptis epistolis nostris, aut cognitis, neque per se, neque per canonicam excusationem ad praesentem synodum venerunt, ab episcopali suspendimus officio, et quicunque eorum, seu episcopus sive presbyter, praedictis Nortmannis, donec excommunicati fuerint, divinum officium fecerit, a sacerdotali officio perpetuo submovemus. Abbati Farfensi octo similiter dierum inducias concedimus; post quem terminum, nisi ad emendationem venerit, excommunicamus, et ei corpus et sanguinem Domini interdicimus, abbatisque ordine in perpetuum carere eum censemus
Et quoniam Dei judicio nonnullos naufragio perire cognoscimus, et eos quasi legali jam jure diabolico imo instinctu, ab his quibus misericorditer [Col. 0798B] sublevari et consolari deberent depraedari conspicimus, statuimus et sub anathematis vinculo, ut a praedecessoribus nostris statutum est, jubemus ut quicunque naufragum quemlibet, et bona illius invenerit, secure tam eum quam omnia sua (bona sua) dimittat. Ordinationes vero illorum qui ab excommunicatis sunt ordinati, sanctorum Patrum sequentes vestigia, irritas fieri censemus. Iterum sanctorum praedecessorum nostrorum statuta tenentes, eos qui excommunicatis fidelitate aut sacramento constricti sunt, apostolica auctoritate a sacramento absolvimus, et ne sibi fidelitatem observent omnibus modis prohibemus. Item: Et quoniam multos, peccatis nostris exigentibus, pro causa excommunicationis perire quotidie cernimus, partim [Col. 0798C] ignorantia, partim etiam nimia simplicitate, partim timore, partim etiam necessitate, devicti misericordia, anathematis sententiam ad tempus, prout possumus, opportune temperamus. Apostolica namque auctoritate anathematis vinculo hos subtrahimus, videlicet uxores, liberos, servos, ancillas, seu mancipia, nec non rusticos et servientes, et omnes alios qui non adeo curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur, et illos qui ignoranter excommunicatis communicant, seu illos qui communicant cum eis qui communicant excommunicatis. Quicunque autem aut orator, sive peregrinus, aut viator in terram excommunicatorum devenerit, ubi non possit emere, vel non habet unde emat, ab [Col. 0798D] excommunicatis accipiendi licentiam damus. Et si quis excommunicatis pro sustentatione, non superbiae sed humanitatis causa, aliquid dare voluerit, fieri non prohibemus.
Actum Romae in ecclesia Domini Salvatoris quinto Nonas Martii, indictione prima.
Concilium. His actis synodalibus redarguitur Marianus Scotus in Chronico, scribens Gregorium in hac synodo Henricum regem regno privasse, illudque in Rodulphum Sueviae ducem transtulisse. Nam nonnisi post biennium a Saxonibus et principibus imperii electus auctoritate Gregorii confirmatus fuit, ut infra dicemus in concilio Romano VII synodica epistola de rebus in hac synodo gestis extra supra lib. V, epist. 15.
[Col. 0799A] [Col. 0799C] Dantur variantes ex cod. Mutin. Anno ab Incarnatione Domini millesimo septuagesimo octavo, pontificatus vero domini Gregorii septimi papae sexto, tertio (tertio decimo) Kalendas Decembris, indictione secunda, celebrata est synodus Romae in ecclesia Sancti Salvatoris pro restauratione sanctae Ecclesiae. In qua inter alia excommunicatus est Constantinoplitanus imperator, aliique qui subscripti habentur. Juraverunt quoque legati Henrici et Rodulphi, quisque pro domino suo, quod nullis dolis colloquium legatorum sedis apostolicae in Teutonico regno habendum impedient. Constituta etiam sunt illic ad utilitatem sanctae Ecclesiae quaedam capitula quae in sequentibus denotantur: De Teutonicis contradicendis, ne praedia ecclesiastica a regibus data, sive ab invitis episcopis, detineant. Ut iterum excommunicentur illi quorum culpa colloquium remansit. Narbonensis archiepiscopus iterum excommunicetur. Et alii qui ab Amato episcopo sunt excommunicati. Comes sancti Aegidii excommunicetur propter uxorem. Et idem monasterium, si fuerit in potestate comitis. Monasterium Sancti Benedicti montis Cassini defendatur ab omnibus Nortmannis. Ut contradicatur ne aliquis accipiat investituram Ecclesiarum de manibus laicorum. Et ne praebendae vel officia ecclesiastica vendantur. De consanguinitate. De Simoniacis. De castitate clericorum. De falsis ordinationibus. De falsis poenitentiis. Qualiter vera poenitentia detur De decimis a laicis injuste detentis. De patriarcha Aquileiensi. De patriarcha Gradensi. De imperatore Constantinopolitano. De festivitatibus pontificum Romanorum celebrandis. De abstinentia Sabbati. De Judaeis non praeponendis Christianis. De sancti Petri haereditate occultata Ut nullus poenitens suscipiatur sine litteris episcopi sui, nisi forte fuerit episcopus mortuus vel excommunicatus. Ut nullus abbas decimas et primitias sine auctoritate Romani pontificis seu episcopi consensu, in cujus dioecesi habitat, detineat. Ut nullus episcopus gravamen, seu servile servitium, ex usu abbatibus imponat. Ut sacerdotes sine licentia sui episcopi, et monachi de notis monasteriis sine licentia suorum abbatum, non recipiantur. Ut episcopi qui consenserint fornicationem vel incestum in suis parochiis a suo officio suspendantur. Ut omnes episcopi firmamentum faciant, ne praedia ecclesiastica vendant. Ut nulli episcopi praedia Ecclesiae in beneficium tribuant sine consensu papae, si de sua sunt consecratione. Caeteri autem sine consensu archiepiscopi sui et fratrum suorum hoc idem non praesumant; si autem praesumpserint, ab officio suo suspendantur, et quod venditum est vel datum beneficium Ecclesiae reddatur, omnino evacuata omni venditione, vel in beneficium traditione. Ut omnes episcopi artes litterarum in suis Ecclesiis doceri faciant, et ornamenta Ecclesiae sine certa utilitate, aut gravi necessitate, nullo modo nulloque ingenio Ecclesiis subtrahant, ne periculum sacrilegii, quod absit, incurrant. Ut annuntietur laicis cum quanto periculo animae suae decimas detinent, et Ecclesias possident. Ut qui certam partem in solemni missa volunt habere, aliquid procurent offerre. Decreta quaedam in hac synodo facta: multa enim desiderantur, quorum tantum tituli habentur.
I. Quicunque militum, vel cujuscunque ordinis vel professionis persona, praedia ecclesiastica a quocunque rege, seu saeculari principe, vel ab episcopis invitis seu abbatibus, aut ab aliquibus ecclesiarum rectoribus susceperit, vel suscepit, vel invasit, vel etiam de rectorum depravato seu vitioso eorum consensu tenuerit, nisi eadem praedia Ecclesiis restituerit, excommunicationi subjaceat.
Si quis Nortmannorum [Col. 0799C] Haec desunt in chronico Virdunensi Hugonis Flav. , vel quorumlibet hominum, praedia monasterii Sancti Benedicti montis Cassini invaserit, vel quascunque res ejusdem monasterii [Col. 0800C] injuste abstulerit, et bis vel ter admonitus non emendaverit, excommunicationi subjaceat, donec resipiscat, et Ecclesiae satisfaciat.
II. Quoniam investituras Ecclesiarum contra statuta sanctorum Patrum a laicis personis in multis partibus cognovimus fieri, et ex eo plurimas perturbationes in Ecclesia oriri [Col. 0799C] In Ecclesia imo ruinam sanctae religionis [Col. 0800C] oriri. , ex quibus Christiana religio conculcatur; decernimus ut nullus clericorum investituram episcopatus, vel abbatiae, vel ecclesiae, de manu imperatoris, vel regis, vel alicujus laicae personae, viri vel feminae, suscipiat.
Quod [Col. 0800C] Haec quoque desiderantur in eodem Chronico. si praesumpserit, recognoscat investituram illam apostolica auctoritate irritam esse, et se usque ad condignam satisfactionem excommunicationi subjacere.
[Col. 0801A] III. Si quis praebendas, archidiaconatus, praeposituras vel aliqua officia ecclesiastica vendiderit, vel aliter quam statuta sanctorum Patrum praecipiunt ordinaverit, ab officio suspendatur: dignum est enim, ut sicut gratis episcopatum accepit, ita membra ejusdem episcopatus gratis distribuant.
IV. Ordinationes quae interveniente pretio, vel precibus, vel obsequio alicujus personae (alicui personae) ea intentione impenso, vel quae non communi consensu cleri et populi secundum canonicas sanctiones fiunt, et ab his ad quos consecratio pertinet non comprobantur, infirmas et irritas esse dijudicamus; quoniam qui taliter ordinantur, non per ostium, id est per Christum, intrant, sed, ut ipsa Veritas testatur, fures sunt et latrones (Joan. X) .
[Col. 0801B] V. Falsas poenitentias dicimus, quae non secundum auctoritatem sanctorum Patrum pro qualitate criminum imponuntur. Ideoque quicunque miles, vel negotiator, vel alicui officio debitus quod sine peccato exerceri non possit, si culpis gravioribus irretitus ad poenitentiam venerit, vel qui bona alterius injuste detinet, vel qui odium in corde gerit, et recognoscat se veram poenitentiam non posse peragere, per quam ad aeternam vitam valeat pervenire, nisi arma deponat, ulteriusque non ferat, nisi consilio religiosorum episcoporum pro defendenda justitia, vel negotium derelinquat, vel officium deserat, et odium ex corde dimittat, bonaque quae injuste abstulit restituat. Ne tamen desperet; interim quidquid boni facere poterit hortamur ut faciat, [Col. 0801C] ut omnipotens Deus cor illius illustret ad poenitentiam.
VI. Decimas, quas in usum pietatis concessas esse canonica auctoritas demonstrat, a laicis possideri apostolica auctoritate prohibemus: sive enim ab episcopis, vel regibus, vel quibuslibet personis, eas acceperint, nisi Ecclesiae reddiderint, sciant se sacrilegii crimen committere (incurrere), et aeternae damnationis periculum incurrere (poenam subire).
VII. Quia dies Sabbati apud sanctos Patres nostros in abstinentia celebris est habitus, nos eorumdem auctoritatem sequentes, salubriter admonemus, ut quicunque se Christianae religionis participem esse desiderat, ab esu carnium eadem die, nisi majori festivitate interveniente, vel infirmitate impediente, [Col. 0801D] abstineat.
VIII. Ut nullus abbas decimas et primitias, et reliqua quae secundum statuta canonum ad episcopos pertinent, sine auctoritate Romani pontificis, seu episcopi consensu in cujus dioecesi habitat, detineat, apostolica sanctione firmamus (auctoritate sancimus).
IX. Nullus episcopus gravamen, seu servile servitium, ex usu contra ecclesiasticam normam abbatibus seu clericis suis imponat. Interditum ( vel interdictum) sacerdotale officium pretio interveniente restituat. Quod si fecerit, officii sui periculum subeat.
[Col. 0802A] X. Si quis praedia B. Petri apostolorum principis ubicunque posita in proprietatem suam usurpaverit, vel sciens occultata non propalaverit (vel [Col. 0801D] Desunt in Chron. Virdunensi. debitum servitium exinde beato Petro non exhibuerit), recognoscat se iram Dei et sanctorum apostolorum velut sacrilegum incurrere. Quicunque autem in hoc crimine deprehensus fuerit, eamdem haereditatem beati Petri legitime restituat, et poenam quadrupli de propriis bonis persolvat.
XI. Si quis episcopus fornicationem presbyterorum, diaconorum, seu subdiaconorum, vel crimen incestus in sua parochia, precibus vel pretio interveniente, consenserit, vel commissum sibique compertum auctoritate sui officii non impugnaverit, ab officio suspendatur.
[Col. 0802B] XII. Ut omnis Christianus procuret ad missarum solemnia aliquid Deo offerre, et ducat (et duci) ad memoriam, quod Deus per Moysen dixit: Non apparebis in conspectu meo vacuus (Exod. XXIII) . Etenim in collectis sanctorum Patrum liquido apparet quod omnes Christiani offerre aliquid Deo ex usu sanctorum Patrum debent.
Hujus Romani concilii canonibus haec praemittit Hugo Flaviniacensis abbas jam saepe laudatus: Consecratus, etc., alibi jam excusa.
Concilium. In hac synodo, post ea quae in actis supra recensitis continentur, nefandissimum Gilbertum Ravennatem archiepiscopum ad synodum frequenter [Col. 0802C] citatum, apostolicae sedis patientia et benignitate abutentem, ob immensa scelera perpetrata depositum esse, indicat epistola Gregorii decima libri sexti, quam ad omnes Ravennates de Gilberti sceleribus et depositione perscripsit.
Excommunicatus est Constantinopolitanus imperator. Nicephorus nimirum, cognomento Botoniates, qui imperium sibi tyrannice vindicans, Michaelem cum Maria Augusta conjuge, filioque Constantino Porphyrogeneto in Blachernis captos in monasterium relegavit. Coronatus est autem ipse Nicephorus a Cosma patriarcha, qui eodem anno, Joanne Xiphylino defuncto, a Michaele imperatore in locum ejus fuerat subrogatus. Venerat iste Hierosolymis, et magnae existimationis erat apud imperatorem. Joannes Curopalates.
Si quis Nortmannorum. Hujus canonis sanciendi occasionem Leo Ostiensis episcopus qui aderat lib. 3, cap. 45 et 46, sic enarrat: «Eodem tempore Rosellanae [Col. 0802D] Ecclesiae pontifex ad hoc coenobium veniens, non parvam pecuniae summam in hoc loco deposuit. Quod ubi Jordani principi Capuae relatum est, missis militibus, eam de secretario ecclesiae abstrahi, et ad se praecepit afferri. Ad haec fratres: Pecuniam, inquiunt, quae Patri Benedicto credita est, nos nulli omnino viventium damus; verum in secretario conditam qui praesumpserit tollat. Milites diabolico furore ebriati pecuniam de secretario abstrahunt, ac abstractam ad principem deferunt. Tantum vero et tam immane inauditumque facinus Gregorii papae dum pervenisset ad aures, hujus temeritatis noxam inultam esse non ferens, et verens ne hoc rursus exemplo ecclesia nostra violaretur, divinum officium in ecclesia Patris Benedicti interdixit, altariaque omnia nudari fecit, asserens in tanto scelere nimiae negligentiae damnandaeque formidinis Desiderium [Col. 0803A] abbatem hac fratres argui merito posse: seque adversus congregationem nostram severius commovendum, nisi ea qua semper locum istum dilexerat charitate teneretur. Siquidem tolerabilius esse villas et castella juris nostri in praedam et direptionem dari, quam sanctum locum, ubique terrarum famosissimum, tantae ignominiae subjacere. Sed non diu divina ultio dilata est. Nam princeps tanti auctor sceleris, postquam pecuniam tulit ecclesiae, lumen amisit. Inde vero Gregorius in concilio praesidens constituit, ut si quis Nortmannorum vel quorumlibet hominum, praedia, monasteria, villas, possessionesque nostri monasterii Cassinensis invaserit, et secundo ac tertio admonitus non emendaverit, excommunicationi subjaceat, quousque satisfaciat.»
Quoniam investituras ecclesiarum. De hoc canone Leo Ostiensis, cap. 41, ita scribit: «Per idem tempus, supradicto papa Gregorio synodum habente, Leo hujus monasterii bibliothecarius, qui postea [Col. 0803B] Ostiensis episcopus fuit, proposuit litem de monasterio Sanctae Sophiae de Benevento, quod nuper Beneventani a ditione nostri coenobii violenter abstraxerant. Cumque res ad judicium deducta esset, audientibus omnibus, recitata sunt omnia privilegia nostra, quibus principes Romanique pontifices, imperatores, reges, duces, praedictam cellam huic monasterio donasse probatum est, decretumque a summo pontifice cellam illam nihil ad Beneventanos pertinere, sed juris nostri perpetuo esse debere. In eadem item synodo institutum est, ut qui a laico investituram Ecclesiae acciperet, anathemate uterque plecteretur, et qui scilicet daret, et qui acciperet.» Haec Leo.
De Gregorii VII zelo adversus Simoniacos, concubinarios, etc., haec habet idem Hugo Flaviniacensis, pag. 207 Chronici Virdunensis.
[Col. 0803C] Consecratus igitur in justitia et sanctitate miro modo assiduis votis pro se et grege sibi commisso excubans, urgente pastoralis officii necessitate, distorta perversorum corda ad rectitudinis lineam summa vi corrigere nitens, veritatem Dei absque personae acceptione omnibus patefecit, nactus omnium bonorum dilectionem ob zeli Dei fervorem, et justitiae exsecutionem. Sed quia nulla est societas luci ad tenebras, perditorum hominum odium et detractionem, imo persecutionem acerrimam incurrit; regiam tamen viam, quam semel intraverat, inconcussus, immotus, per arma justitiae a dextris et a sinistris fortiter incessit. Ac primo quidem apostolica auctoritate, veridicis sanctorum Patrum animatus sententiis, ad eliminandam Simoniacam haeresim, [Col. 0803D] et praecipiendam clericorum castitatem commissi sibi officii debito vehementer exarsit. Audiant igitur qui audire volunt, ut muniantur, qui audire nolunt, ut confundantur, quam libera, quamque catholica voce contra insanos impiorum latratus, impiaque molimina, aususque nefandos intonuerit hic propugnator Ecclesiae. Cum enim omnes fere sua quaererent, non quae Jesu Christi, et adhaerere mallent discipulatui Simonis, quam pauperiem Christi servare in unitate fidei; ministri quoque divini sanctuarii foedam libidinosae contagionis pollutionem contra jus fasque usurpatam, et subintroductam nollent abjicere, investiturae etiam Ecclesiarum a laicis indebite usurparentur: ipse pro communi [Col. 0804A] Ecclesiae utilitate et necessitate in Lateranensi palatio aggregata synodo, circumsedentibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus et religiosis Deumque timentibus clericis et monachis, de suprascriptis et aliis Ecclesiae commodis tractans, haec decretalia promulgavit capitula.
I. Quicunque militum, etc.
Haec sunt beatissimi papae synodalia decreta (pag. 208 ejusdem Chron.) moribus corrigendis idonea, sanctorum Patrum decretis consona, coelo rorante stillata, universis fidelibus inculcanda, amplectenda atque tenenda, justitia dictante prolata, fortitudine roborata, prudentia promulgata, temperantiae virtute praedita. Sed perversi dum in eorum norma vitae [Col. 0804B] suae perversitate offendunt, haec gravia, haec difficilia, haec, quia corrigi nolunt, emendari refugiunt, omnimodis appellant impossibilia. O mentem amentem! o spurcam nequitiam! et nequissimam spurcitiam! Nunquid si perditorum mores hominum corrigi refugientes desipiunt, justitia silebitur, pietas conculcabitur, et ecclesiasticae animadversionis gladius a sanguine prohibebitur? Vae rectori quem denotaverit sententia hujusce maledictionis! maledictus est qui prohibet gladium suum a sanguine. Gladium a sanguine prohibere est praedicationis verbum a carnalis vitae interfectione retinere. Ob hanc igitur causam, quia scilicet sanctam Dei Ecclesiam castam esse volebat, liberam, atque catholicam; quia de sanctuario Dei Simoniacam et neophytorum [Col. 0804C] haeresim, et foedam libidinosae contagionis pollutionem volebat expellere, membra diaboli coeperunt in eum insurgere, et usque ad sanguinem praesumpserunt in eum manus injicere, et ut eum morte vel exsilio confunderent, multis eum modis conati sunt dejicere. Sic surrexit inter regnum et sacerdotium contentio, accrevit solito gravior sanctae Dei Ecclesiae tribulatio. Henricus enim Henrici imperatoris filius adversus Deum et matrem omnium catholicorum Romanam Ecclesiam superbe tumidus, quia vita ejus prava sanctorum Patrum decretis et canonicis adversabatur institutis, adversus Deum et adversus Christum ejus (Act. IV) insurrexit, ecclesiasticis sanctionibus impie factus rebellis: [Col. 0804D] membra diaboli contra eum incitando, et omnes quos potuit minis, blanditiis, terroribus, muneribus contra eum armando, facta cum multis episcopis Lothariensibus et Transrhenensibus compositione. Posito enim adhuc in diaconatus officio eodem papa sanctissimo, cum de eo sinistra et inhonesta ubique ferretur fama, propter imperialem dignitatem et patris matrisque reverentiam, necnon propter spem correctionis ejus, saepe ab eo litteris et nuntiis est admonitus, ut memor clarissimi generis, memor imperialis dignitatis, vitam suam moribus imperio congruentibus institueret, ut regem se et imperatorem moribus ostenderet, operibus exhiberet. Sed quia cum aetate illius quoque pariter crevit iniquitas, sublimatus in ordine pontificatus, [Col. 0805A] auctoritate officii sibi commissi multo sollicitius ad vitae meliorationem eum in dies hortabatur, cum ille excusatione aetatis fluxae et fragilis de die in diem monita ejus se suscepturum verbis quidem promitteret, caeterum re et exaggeratione culparum, malo eorum, in quorum manus curia erat, consilio penitus conculcaret. Hinc jam proclivior factus ad scelera praeceps praecipiti usus consilio ferebatur per devia. Visum est papae beatissimo ut familiares ejus, quorum machinationibus per episcopatus et monasteria inductis Simoniace lupis pro pastoribus, Ecclesiae innocentiam haeresi nefanda foedaverat, ad poenitentiam vocaret, venientes susciperet, respuentes a communione corporis Christi et consortio fidelium separaret, ut vel sic eum ab eorum subreptione [Col. 0805B] et maligno consilio segregaret, admonens eum ut eos excommunicatos a domo, ab convivio, ab omni etiam familiaritate et communione sua expelleret. Interim vero invalescente contra eum Saxonum causa, cum vires regni et praesidia a se videret deficere velle, epistolam ei direxit supplicem et humilitate plenam, poenitentiam de perpetratis agens, emendationem pollicens, et suam ei obedientiam et fidele adjutorium contra rebellantes promittens. Et hoc postmodum legatis ejus Humberto Praenestino et Giraldo Ostiensi episcopis, in illorum manus per sacratas eorum stolas, quas collo gestabant, jurejurando confirmans. Textus autem epistolae iste est:
« Heinrici imperatoris epistola ad papam.
[Col. 0805C] «Vigilantissimo et desiderantissimo domino papae Gregorio apostolica dignitate coelitus insignito, Heinricus Dei gratia Romanorum rex debiti famulatus fidelissimam exhibitionem.
«Cum regnum et sacerdotium, ut in Christo rite administrata subsistant, vicaria sui ope semper indigeant, oportet nimirum, domine mi et Pater amantissime, quatenus ab invicem minime dissentiant, verum potius Christi glutino conjunctissimo indissolubiliter sibi cohaereant. Namque sic et non aliter conservatur in vinculo perfectae charitatis et pacis, et Christianae concordia unitatis et ecclesiasticae simul status religionis. Sed nos, qui, Deo annuente, regni jam sortimur ministerium, sacerdotio, [Col. 0805D] ut oportuit, per omnia jus et honorem non exhibuimus legitimum. Quippe datae nobis a Deo potestatis vindicem gladium non sine causa portavimus, nec tamen in reos, ut justum fuit, judiciaria illum censura evaginavimus. Nunc autem divina miseratione aliquantulum compuncti et in nos reversi, peccata nostra priores vestrae indulgentissimae paternitati nos accusando confitemur, sperantes de vobis in Domino ut apostolica vestra auctoritate absoluti justificari mereamur. Heu, criminosi nos et infelices! partim pueritiae blandientis instinctione, partim auctoritatis nostrae imperiosa libertate, partim etiam eorum quorum seductilia nimium secuti sumus consilia, seductoria deceptione peccavimus in coelum et coram vobis, et jam digni non sumus vocatione [Col. 0806A] vestrae filiationis. Non solum enim nos res ecclesiasticas invasimus, verum quoque indignis quibuslibet, et Simoniaco felle amaricatis, et non per ostium, sed aliunde ingredientibus, ecclesias ipsas vendidimus, et non eas ut oportuit defendimus. At nunc, quia soli absque vestra auctoritate Ecclesias corrigere non possumus, super his, ut etiam de nostris omnibus, vestrum una consilium et auxilium obnixe quaerimus, vestrum praeceptum studiosissime servabitur in omnibus. Et nunc imprimis de Ecclesia Mediolanensi, quae nostra culpa in errore est, rogans ut vestra apostolica districti ne canonice corrigatur, et exinde ad Ecclesias corrigendas auctoritatis vestrae sententia progrediatur. Nos ergo vobis Deo volente in omnibus non deerimus, [Col. 0806B] rogantes idipsum suppliciter paternitatem vestram ut nobis alacris adsit clementer in omnibus. Litteras nostras non post longum tempus cum fidelissimis nostris habitis, ex quibus nostra quae dicenda adhuc restant, Deo dante, plenius audietis.»
Verum, commisso praelio et victoria obtenta, ad vomitum cito rediit, vota fregit, excommunicatos in communionem et gratiam suscepit, Ecclesiarum confusionem non abhorruit. Pius autem papa adhuc animum ejus tentandum credens, litteras ei direxit commonitorias, ut recordaretur Domini Dei sui, recordaretur promissi, nec inhonoraret honorantem se, nec crederet se fallere posse Deum, adjiciens Deum superbis resistere, humilibus autem dare gratiam (I Petr. V) , parcensque ei et moderaminis [Col. 0806C] apostolici erga eum censuram conservans, quem potuisset pro hoc solo scelere juste punire.
Ad concilium Romanum V, ex chronico Virdunensi, pag. 214, tom. I. Bibliothecae novae ms. librorum.
Anno ab Incarnatione Domini 1078, indictione I, pontificatus ejus anno V, mense Martio, Gregorius papa VII Romanae synodo episcoporum centum praesidens, dixit post aliqua:
Ordinationes illorum qui ab excommunicatis sunt ordinati, sanctorum Patrum sequentes vestigia, irritas fieri censuimus. Sanctorum praedecessorum nostrorum statuta tenentes, eos qui excommunicatis juraverunt fidelitate aut sacramento absolvimus, [Col. 0806D] et ne sibi fidelitatem observent modis omnibus prohibemus. Et quoniam multos, peccatis nostris exigentibus, pro causa excommunicationis quotidie perire cernimus, partim ignorantia, partim etiam nimia simplicitate, partim timore, partim etiam nimia necessitate, devicti misericordia, anathematis sententiam, prout possumus, ad tempus opportune temperamus. Apostolica itaque auctoritate ab anathematis vinculo subtrahimus, videlicet uxores, liberos, servos, ancillas, seu mancipia, necnon rusticos et servientes, et omnes alios qui non adeo curiales sunt ut eorum consilio scelera perpetrentur, et illos qui ignoranter excommunicatis communicant, seu illos qui communicant cum eis qui communicant excommunicatis. Quicunque [Col. 0807A] autem orator, sive peregrinus, aut viator in terra excommunicatorum venerit, ubi non possit emere, aut non habet unde emat, ab excommunicatis accipiendi licentiam damus. Et si quis excommunicatis non sustentatione superbiae [lege pro sustentatione, non superbiae, etc., ut supra in concil. Rom. IV, HARD.] sed humanitatis causa aliquid dare voluerit non prohibemus. Actum in ecclesia Domini Salvatoris quae appellatur Constantiana [ forte, Constantinianae, HARD.], v. Nonas Martii.
Subdit de V synodo Romana Bertoldus in Chronico: «In synodo ista Berengarius Andegavensis canonicus, ut ab haeresi sua resipisceret, synodaliter [Col. 0807B] convenitur, eique induciae usque ad proximam futuram synodum dantur.» Huc referendum quod anonymus Chiffletianus in opusculo de Berengarii haeresiarchae damnatione multiplici scribit: «Reverendissimus papa Gregorius VII, successor Alexandri, iterum eidem Berengario audientiam in duabus synodis generalibus Romae concessit. Sed cum ipse sectam suam catholicae fidei contrariam denegare non posset, iterum sub juramento eamdem abdicare et fidem catholicam profiteri delegit, sicut in superioribus conciliis fecit. Tot igitur conciliis Berengarianam haeresim damnatam percipimus, tum ex fidelium relatione virorum qui eisdem conciliis interfuerunt, tum ex regestis Romanorum pontificum, tum ex [Col. 0807C] scriptis religiosorum virorum qui de his fidelissime scripserunt. Nam eadem concilia nostris temporibus infra 40 annos celebrata reperiuntur; quot anni ab exordio pontificatus S. Leonis Papae usque in praesentem annum computantur, qui est ab Incarnatione Domini 1088 (quo auctor [Col. 0808A] opusculum suum scripsit.) Unde et adhuc multi vivunt, qui eisdem conciliis interfuerunt; qui et nobis de iisdem conciliis fidelissime testificati sunt.»
Berengarius, qui primam fidei professionem, anno 1059, coram Nicolao papa fecerat, secundam in ista synodo edit, quam hactenus ineditam ex veteri codice Ms. Mabillonius, tom. II. Analect. in Observat. de multiplici Berengarii damnatione in hunc modum exhibet: «Profiteor panem altaris post consecrationem esse verum corpus Christi, quod natum est de Virgine, quod passum est in cruce, quod sedet ad dexteram Patris: et vinum altaris postquam consecratum est, esse verum sanguinem, qui manavit de latere Christi. Et sicut ore [Col. 0808B] pronuntio, ita me in corde habere confirmo. Sic me adjuvet Deus, et haec sacra.» Verisimile est, inquit Mabillonius, Berengario, postea quam priorem confessionem quasi proprium Humberti cardinalis fetum tam atrociter, scripto suo a Lanfranco confutato, lacerasset, ut vel sic omnis causandi ac tergiversandi aditus ei praecluderetur, datam fuisse potestatem suis verbis explicandi propriam de eucharistia mentem, quod ipse praestiterit, edita hac confessione secunda, in qua subdolis veri corporis et veri sanguinis verbis catholicam fidem profiteri videbatur; tametsi sub ejusmodi speciosis larvis haeresim suam occultabat. Inde factum ut haec confessio permultis istius synodi episcopis non fecerit satis, ideoque remissa ac dilata sit amplior hujus rei [Col. 0808C] discussio in synodum anni subsequentis, cujus gratia frequentior episcoporum numerus Romam convenire debebat; ac interim Berengarius ad id tempus Romae residere jussus. Quae viri doctissimi conjectura valde mihi probatur.
[Col. 0807C] Cum in concilio isto Romano res Cassinensis monasterii contra Normannorum invasiones assertae fuerint, non dubito quominus ad idem Romanum concilium pertineat sententia illa adversus eosdem Normannos lata, qua eosdem castigat pro simili invasione rerum monasterii Casauriensis vel Piscariae, quae insula est maris Adriatici in Aprutio ulteriori. [Col. 0807D] Hanc igitur damus ex Chronico ejusdem monasterii exhibito Rer. Italic. tom. II, par. II, pag. 365. Insuper de investituris dignitatum ecclesiasticarum a laicis non recipiendis, decreta duo integra cum non legantur in synopsi actorum hujus concilii, quam solam hic pro actis deperditis exhibet Labbeus, supplemus ex opusculo S. Anselmi Lucensis contra Wibertum antipapam, lib. II, pag. 384, edit. Canisianae Basnagii; sed antequam haec proferantur, disquirere aliquid juvat de haeretico Berengario, cujus causa non in concilio tantummodo Romano sequentis anni tractata est, quod et Labbeum non latuit; sed et quod ipse ignoravit, in [Col. 0808C] praesenti pariter jussus est fidei suae confessionem exhibere, quam, siquidem vera ille narraverit in scripto quodam suo vulgato in Anecdotis Martene, tom. IV, pag. 103, concilii illius Patres tunc quidam catholicam agnoverunt; sed alii latere in illa veneni aliquid haeretici suspicati persuaserunt pontifici ut Romae ad concilium usque sequentis anni [Col. 0808D] illum detineret. Ibi clariorem fidei suae confessionem exprimere coactus est. Porro ex ea Berengarii de rebus suis narratione intelligimus concilium istud Romanum in festivitate Omnium Sanctorum coepisse, idque vero toto illo mense perseverasse demonstrat inscriptio ejusdem concilii in editis Labbeanis, quae diem III Kal. Decembris signat. Nunc tandem confessionem fidei ejusdem Berengarii ex eodem opusculo promamus.
Juramentum Berengarii Turonici.
Profiteor panem altaris post consecrationem esse verum corpus Christi, quod natum est de Virgine, quod passum est in cruce, quod sedet ad dexteram [Col. 0809A] Patris, et vinum altaris postquam consecratum est, esse verum sanguinem, qui manavit de latere Christi. Et sicut ore pronuntio, ita me corde habere confirmo, sic me adjuvet Deus, et haec sacra.
[Col. 0809D] Haec narrat Berengarius in scripto a Martene vulgato. Scriptum istud, cum Romae apud papam moram facerem in conventu episcoporum, quem habuit in festivitate Omnium Sanctorum, vociferatione multa omnibus pronuntiari fecit, dicens sufficere debere fidei, sufficere debere his quibus lac potus dandus esset non cibus, secundum quod scribit B. Augustinus de sacrificio Ecclesiae dicens: Quod videtis in altari panis est et vinum, quod etiam oculi vestri vobis renuntiant; quod autem fides instruenda postulat, panis est corpus Christi vinumque [Col. 0809B] sanguis. Inclamans populo me non haereticum esse, ita me de Scripturis, non de corde meo habere, omnibus testificans in audientia sua Petrum Damiani, non inferiorem lima eruditionis, non inferiorem Lanfranno dignitate Christianae religionis, Romae non consensisse de sacrificio Ecclesiae dictis Lanfranni, pro eo se dare sententiam, negligenda esse ea quae diceret Lanfrannus, potius quam ea quae diceret Petrus Damiani Romanae Ecclesiae filius, S. Rufinae, si satis memini, episcopus, non inferior, ut dicta repetam, Lanfranno lima eruditionis, dignitate Christianae religionis; multo Lanfranno operosior in studio divinae lectionis, secundum quod praecepit ipse Dominus: Scrutamini Scripturas (Joan. V) . Ita papa ille, cum quo moras pene per annum feceram, compescitam putare visus est et compositam [Col. 0809C] vecordiam turbae turbatae; ut ait B. Augustinus, coeni commoti, quo me haereticum quantum potuit insimulaverat: maxime quia papa undecunque libros comportari fecerat episcopis et abbatibus, clericis et monachis, unde sacrificia Christi inpervertibilia, sensa et scripta Augustini, Hieronymi, Ambrosii, aliorumque legenda proposuerat, mecum sentientibus, in eis qui cum papa erant, episcopo Portuensi, episcopo Sucirensi ( lege Sutrinensi), episcopo Terracinensi, cardinalibus Attone Mediolanensi, monacho Tudensi Romanae Ecclesiae cardinali nomine Deusdedit, Petro cancellario, benigni atque humilis cordis fratre Fulcone transmontano, clerico ipsius domini papae convictore nihilominus Tethbaldo, [Col. 0809D] qui litterarior diligentia peculiari apud S. Petrum eo tempore habebatur clericus, et fratre quodam qui cognomine Bona-dies appellabatur, [Col. 0810A] aliisque compluribus, quorum nomina dignitatesque non teneo. Cum tamen urgerent papam illum quam maxime pestilentes et Scripturarum perversores, ut exigeret a me moras adhuc Romae facere usque ad conventum qui futurus erat apud eum in Quadragesima, episcoporum, etc.
Gregorius VII, Romana synodo quinquaginta episcoporum, considente presbyterorum et abbatum multitudine, statuit dicens:
I. Si quis deinceps episcopatum vel abbatiam de manu alicujus laicae personae susceperit, nullatenus inter episcopos habeatur, nec ulla ei ut episcopo aut abbati audientia concedatur, insuper ei gratiam B. Petri et introitum ecclesiae interdicimus, quo usque locum, quem sub crimine tam ambitionis quam inobedientiae, quod est scelus idololatriae, cepit, resipiscendo [Col. 0810B] non deserit [Col. 0809D] Ex opusculo S. Anselmi Lucensis contra [Col. 0810D] Wibertum lib. II Canif. Veter. Lecti., t. III, p. 384, edit. Basnag. . Similiter etiam de inferioribus et ecclesiasticis dignitatibus constituimus.
II. Si quis imperatorum, regum, ducum, marchionum, vel quilibet saecularium potestatum aut personarum investituram episcopatuum vel alicujus ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ejusdem sententiae vinculo se astrictum esse sciat.
Sententia a Gregorio papa VII promulgata contra pervasores possessionum monasterii S. Clementis.
[Col. 0810D] Rer. Ital. tom. II, part. II, col. 865. Si quis Nortmannorum vel quorumlibet hominum praedia monasterii B. Clementis invaserit, vel quascunque res ejusdem monasterii injuste abstulerit, si bis vel ter admonitus non emendaverit, excommunicationi subjaceat, donec resipiscat et Ecclesiae satisfaciat. Si quis praedia B. Clementis ubicunque [Col. 0810C] posita in proprietatem suam usurpaverit, vel sciens occultata non propalaverit, vel debitum servitium exinde B. Clementi non exhibuerit, recognoscat se iram Dei, et S. Clementis velut sacrilegum incurrere. Quicunque autem in hoc crimine deprehensus fuerit, eamdem haereditatem B. Clementi restituat, et poenam quadruplum de propriis bonis persolvat. Quicunque militum, vel cujuscunque ordinis vel professionis persona, praedia ecclesiastica, a quocunque rege seu saeculari principe vel ab episcopis aliquibus [donata], invitis abbatibus aut Ecclesiarum rectoribus suscepit, vel susceperit, vel invasit, vel etiam eorumdem rectorum depravato sententioso consensu tenuerit, nisi eadem praedia Ecclesiis [Col. 0810D] restituerit, excommunicationi subjaceat. Romae in universali synodo, praesidente B. Gregorio papa, ab eodem promulgata, ab universali concilio comprobata.
[Col. 0809D] [Col. 0809D] Ex Thoma Valdensi tom. II cap. 43, qui [Col. 0810D] Acta formata hujus concilii dicit a se reperta fuisse [Col. 0811D] in annoso libro decretorum pontificum sub decreto Gregorii papae. HARDUINUS. —Dantur variantes e cod. Mutin. Anno ab Incarnatione sempiterni Principis [Col. 0810D] [Principii] millesimo septuagesimo nono, mense [Col. 0811A] Februarii, indictione XI, pontificatus vero domni Gregorii [Col. 0811D] Vald. papae septimi. HARD. universalis pontificis VII anno VI ad honorem Dei et aedificationem sanctae Ecclesiae, salutem quoque tam corporum quam animarum ex praecepto sedis apostolicae convenerunt finitimi et diversarum regionum et provinciarum archiepiscopi, episcopi, religiosaeque personae, ut sanctam synodum celebrarent. Omnibus igitur in [Col. 0811D] Eadem habentur pag. 214 tom. I, bibliothecae novae ms. librorum in Chronico Virdunensi Hugonis abbatis Flaviniacensis ecclesia Salvatoris congregatis habitus est sermo de corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, multis haec, nonnullis illa prius sentientibus [Col. 0812D] Vald. alia sentientibus. HARD. . Maxima siquidem pars panem et vinum [per] sacrae orationis verba et sacerdotis consecrationem, Spiritu sancto invisibiliter operante, converti substantialiter in corpus Dominicum de Virgine natum, quod et in [Col. 0811B] cruce pependit, et in sanguinem qui de ejus latere militis effusus est lancea, asserebat, atque auctoritaribus [rationibus] orthodoxorum sanctorum Patrum, tam Graecorum quam Latinorum, modis omnibus defendebat. Quidam vero caecitate nimia et longa perculsi, figuram tantum substantiale illud corpus in dextera Patris sedens esse, seque et alios decipientes [figurate tantum se quam alios decipientes] quibusdam cavillationibus conabantur astruere. Verum ubi coepit res agi, prius etiam quam tertia die ventum fuerit in synodo, defecit contra veritatem niti pars altera, nempe sancti Spiritus ignis [Col. 0812D] Vald. emolimenta. HARD. emolumenta palearum consumens, et fulgore suo falsam lucem diverberando obtenebrans, noctis caliginem vertit in lucem. Denique [Col. 0811C] Berengarius hujus erroris magister, post longo tempore dogmatizatam impietatem, errasse se coram concilio frequenti confessus, veniamque postulans et orans ex apostolica clementia meruit, juravitque [Col. 0812D] Vald. sicut nunc in. HARD. sicut in consequentibus continetur.
(Jusjurandum Berengarii Turonensis presbyteri). [Col. 0812D] Uncis inclusa desunt.
Ego Berengarius corde credo, et ore confiteor panem et vinum quae ponuntur in altari per mysterium sacrae orationis et verba nostri Redemptoris substantialiter converti in veram et propriam ac vivificatricem carnem et sanguinem Jesu Christi Domini nostri, et post consecrationem esse verum Christi corpus, quod natum est de Virgine, et quod [Col. 0811D] pro salute mundi oblatum in cruce, pependit, et quod sedet ad dexteram Patris, et verum sanguinem Christi, qui de latere ejus effusus est, non tantum per signum et virtutem sacramenti, sed in proprietate naturae et veritate substantiae, sicut in hoc brevi continetur, et ego legi, et vos intelligitis. Sic credo, nec contra hanc fidem ulterius docebo. Sic me Deus adjuvet, et haec sancta Dei Evangelia. Tunc domnus papa praecepit Berengario ex auctoritate Dei omnipotentis [Col. 0812A] et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, ut de corpore et sanguine Domini nunquam ulterius cum aliquo disputare vel aliquem docere praesumeret excepta causa reducendi ad fidem hanc eos qui per ejus doctrinam ab ea recesserant [recesserunt].
His itaque pie et feliciter actis, inter multas proclamationes conquesti sunt legati regis Rodulphi super Henrico, quod, nulli loco nullique personae parcens religionem Transalpinam contereret et conculcaret: neminem debitus honor vel reverentia vel dignitas tueretur, et ceu vilia mancipia non modo sacerdotes, sed etiam episcopi archiepiscopique caperentur, vinculisque manciparentur, partimque trucidarentur. Decreverunt ergo quamplures concilii in illius tyrannidem gladium apostolicum debere [Col. 0812B] evaginari; sed distulit apostolica mansuetudo. Juraverunt igitur legati Henrici regis illud quod in sequentibus scriptum reperitur.
Sacramentum nuntiorum Henrici regis.
Legati domini mei regis ad vos venient infra terminum Ascensionis Domini, exceptis legitimis soniis [Col. 0812D] Sive exoniis, hoc est legitimis excusationibus quae causae sonticae dicuntur. Cod Mutin. fert, causis mortis vel gravis infirmitatis vel captionis. id est morte, vel gravi infirmitate, vel captione absque dolo, qui legatos Romanae sedis secure ducent et reducent, et dominus rex obediens erit illis in omnibus secundum justitiam et judicium illorum: et haec omnia observabit absque dolo, nisi quantum ex jussione vestra remanserit, et haec juro ex praecepto domini mei regis Henrici.
[Col. 0812C] Jusjurandum nuntiorum Rodulphi regis, itidemque Rodulphi, quod sequitur.
Si colloquium ex vestro praecepto constitutum fuerit in partibus Teutonicis, loco et tempore a vobis definito, ante praesentiam vestram vel legatorum vestrorum dominus noster rex Rodulphus vel ipse veniet, vel episcopos et fideles suos mittet, paratusque erit judicium quod sancta Romana Ecclesia decreverit de causa regni subire, nulloque malo ingenio conventum a vobis sive legatis vestris constitutum impediet, et, postquam certum inde vestrum nuntium videbit de pace in regno constituenda et confirmanda, studebit ut legatio vestra provenire ad pacem regni et concordiam possit. Haec omnia observabuntur, nisi quantum ex vestra certa licentia remanserit, vel ex impedimento legitimo, scilicet [Col. 0812D] morte, vel gravi infirmitate, vel captione, sine dolo.
Sacramentum archiepiscopi Aquileiensis.
Juravit idem eodem tempore archiepiscopus Aquileiensis Henricus secundum haec verba: Ab hac hora et inantea fidelis ero beato Petro et papae Gregorio, suisque successoribus, qui per meliores cardinales intraverint: Non ergo [ forte, Non ero, HARD., sic et in Mutin. ] in consilio, neque in facto, [Col. 0813A] ut vitam aut membra aut papatum perdant, aut capti sint mala captione. Ad synodum ad quam me vocabunt vel per se, vel per suos nuntios, vel per suas litteras, veniam, et canonice obediam; aut, si non potero, legatos meos mittam. Papatum Romanum et regalia sancti Petri adjutor ero ad retinendum et defendendum, salvo meo ordine. Consilium vero quod mihi crediderint per se, aut per nuntios suos, sive per litteras, nulli pandam, me sciente, ad eorum damnum. Legatum Romanum eundo et redeundo honorifice tractabo, et in necessitatibus suis adjuvabo. His quos nominatim excommunicaverint scienter non communicabo. Romanam Ecclesiam per saecularem militiam fideliter adjuvabo, cum invitatus fuero. Haec omnia observabo, nisi quantum [Col. 0813B] sua certa licentia remanserit [ forte remiseris, HARD.]
Excommunicati sunt in eadem synodo sine spe recuperationis archiepiscopus Narbonensis, Tedaldus [Thebaldus] dictus archiepiscopus Mediolanensis, Sigefridus dictus episcopus Bononiensis, Rolandus Tarvisiensis, item episcopi Firmanus et Camerinus. Hi omnes cum sequacibus suis tam clericis quam etiam laicis.
Sacramentum Regiensis episcopi.
Ego Gandulphus Regiensem episcopatum contra interdictum vestrum, aut vestri legati, octo diebus non tenebo, neque aliquo inveniam studio, quo vestrae legationi resistatur. Sic me Deus adjuvet, et haec sancta Dei Evangelia.
Concilium. Cum in hac synodo Berengarii haeresis damnata fuerit, quis non videt calumniam esse mendacissimam, qua Gregorius in conciliabulo Moguntino propterea damnatus fuisse asseritur, quod antiquus discipulus Berengarii exstiterit? Inter alias Gregorii epistolas exstat unica primo anno sui pontificatus ad Mathildem scripta, qua evidenter profitetur, sub speciebus panis et vini vere ipsum corpus et sanguinem Domini contineri; quae unica epistola, si nullum aliud monumentum existeret, sufficiens esset ad integerrimam fidem Gregorii papae demonstrandam, et ad schismaticorum calumniantium os impudens obstruendum.
In hoc concilio S. Brunonem, qui paulo post Signiae episcopus creatus est, adversus Berengarium disputasse, acta Vitae illius attestantur. Petrus Igneus Albanensis episcopus missus est legatus in Germaniam, estque illi adjunctus Udalricus Patavinus episcopus, [Col. 0814B] ut tradit Bertholdus in Chronico hoc anno. Praeter haec alia quaedam in ista synodo agitata fuisse indicant epistolae 18 et 19, lib. VI, quas ex hac synodo ad Parmensem et Bambergensem Ecclesiam scripsit.
Eodem anno Gregorii papae VII sexto habitum fuit die IV Nonas Maii Romanum aliud concilium: Utrum, scilicet, bona Ecclesiarum possint poni in pignore pro pecunia colligenda ad resistendum Guiberto, archiepiscopo Ravennati Romanam sedem invadere conanti. Interfuisse episcopos quatuor cum pluribus cardinalibus, abbatibus et archipresbyteris fidem faciunt duo pervetusti codices mss. quos possidebat illustrissimus dominus Petrus de Marca archiepiscopus Tolosanus, ut monuimus pag. 379 historiae nostrae synopseos.
[Col. 0813C] Anno ab Incarnatione Domini millesimo octuagesimo, pontificatus vero domini Gregorii VII papae anno VII, indictione III, celebravit ipse dominus papa synodum Romae, ubi interfuerunt archiepiscopi, episcopi [et episcopi] diversarum urbium, nec non et abbatum ac diversorum ordinum clericorum et laicorum innumerabilis multitudo. In qua, apostolica [auctoritate] constituta corroborans, multa quae corrigenda erant correxit, et quae corroboranda firmavit. Inter caetera namque in fine synodalis absolutionis haec annexuit, et perpetuae memoriae pro posteris scribenda mandavit, ita dicendo:
I. Sequentes statuta sanctorum Patrum, sicut in prioribus conciliis, quae, Deo miserante, celebravimus, [Col. 0813D] de ordinatione ecclesiasticarum dignitatum statuimus; ita et nunc apostolica auctoritate decernimus ac confirmamus ut, si quis deinceps episcopatum vel abbatiam de manu alicujus laicae personae susceperit, nullatenus inter episcopos vel [Col. 0814C] abbates habeatur, nec ulla ei ut episcopo seu abbati audientia concedatur. Insuper etiam ei gratiam S. Petri et introitum ecclesiae interdicimus, quousque locum, quem sub crimine tam ambitionis quam inobedientiae (I Reg. XV) (quod est scelus idololatriae) cepit, resipiscendo non deserit. Similiter etiam de inferioribus ecclesiasticis dignitatibus constituimus.
II. Item si quis imperatorum, regum, ducum, marchionum, comitum, vel quilibet saecularium potestatum aut personarum, investituram episcopatuum vel alicujus ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ejusdem sententiae vinculo se obstrictum esse sciat. Insuper etiam, nisi resipiscat, et Ecclesiae propriam libertatem dimittat, divinae animadversionis [Col. 0814D] ultionem in hac praesenti vita tam in corpore suo quam caeteris rebus suis sentiat, ut in adventu Domini (I Cor. XV) spiritus salvus fiat.
III. Item sententiam depositionis et excommunicationis, jam plerumque datam in Tedaldum [Col. 0815A] [Tebaldum] Mediolanensem dictum archiepiscopum, et Guibertum [Gibertum] Ravennatum, et Rolandum Tarvisiensem, confirmamus et corroboramus. Et Petrum olim Rothonensem [Ruthenensem, cod. Mutin. Redonensem] episcopum, nunc autem Narbonensis Ecclesiae invasorem, pari sententia damnamus.
IV. Item si quis Nortmannorum terras Sancti Petri, videlicet illam partem Firmanae marchiae, quae nondum pervasa est, et ducatum Spoletanum, et Campaniam, nec non Maritimas atque Sabinum, et comitatum Tiburtinum, nec non monasterium Sancti Benedicti montis Cassini, et terras sibi pertinentes; insuper etiam Beneventum invadere vel depraedari praesumpserit, gratiam [Col. 0815B] sancti Petri et introitum ecclesiae ei usque ad satisfactionem interdicimus. Verumtamen si quis illorum adversus habitatores harum terrarum aliquam justam causam habuerit, prius a nobis, vel a rectoribus seu ministris inibi constitutis justitiam requirat; quae si ei denegata fuerit, concedimus ut pro recuperatione suarum rerum de terra illa accipiat, non tamen ultra modum, nec more praedonum, sed, ut decet Christianum, et eum qui sua magis quaerit recipere quam aliena diripere, et qui timet gratiam Dei amittere et maledictionem beati Petri incurrere.
V. Praeterea admonemus omnes qui aeternae damnationis poenas evadere, et verae beatitudinis gloriam cupiunt intrare, ut a falsis sibi caveant poenitentiis. [Col. 0815C] Sicut enim falsum baptisma non lavat originale peccatum, ita post baptismum falsa poenitentia non delet nefas commissum. Ideoque valde necessarium est ut qui se aliquod grave crimen commisisse cognoscit, animam suam prudentibus et religiosis viris committat, ut per veram poenitentiam certam peccatorum suorum consequatur veniam. Haec est enim vera poenitentia, ut post commissum [commissionem] alicujus gravioris criminis, utpote meditati homicidii et sponte commissi, seu perjurii pro cupiditate honoris aut pecuniae facti, vel aliorum his similium, ita se unusquisque ad Dominum convertat, ut, relictis omnibus iniquitatibus suis, deinde in fructibus bonae operationis permaneat. Sic enim Dominus per prophetam docet: Si conversus fuerit [Col. 0815D] impius ab omnibus iniquitatibus suis et custodierit universa mandata mea, vita vivet, et non morietur (Ezech. XVIII) . In quibus verbis manifeste datur intelligi quoniam qui aliena bona diripuit, et ea, cum possit, reddere vel emendare noluerit, vel qui arma contra justitiam portavit [portaverit], aut odium in corde retinet, vel qui hujusmodi negotiationibus aut officiis implicitus fuerit quae sine fraude, sine falsitate, sine invidia, sine deceptione fratrum exercere non possit, nec ad Dominum conversus, nec de perpetratis facinoribus veram poenitentiam facere credendus est. Unde inter omnia vos hortamur atque monemus ut, in accipiendis poenitentiis, non ad illos curratis in quibus nec religiosa vita, nec est consulendi [Col. 0816A] scientia, qui animas hominum magis ad interitum quam ad salutem ducunt, teste Veritate quae ait: Si caecus caecum ducat, ambo in foveam cadunt (Matth. XV) ; sed ad eos qui, religione et Scripturarum doctrina instructi, viam veritatis et salutis vobis ostendere valeant.
VI. De electione pontificum.
Quoties, defuncto pastore alicujus Ecclesiae, alius est ei canonice subrogandus, instantia visitatoris episcopi, qui ei ab apostolica vel metropolitana sede directus est, clerus et populus, remota omni saeculari ambitione, timore atque gratia, apostolicae sedis vel metropolitani sui consensu pastorem sibi secundum Deum eligat. Quod si corruptus aliquo vitio aliter agere praesumpserit, electionis perperam [Col. 0816B] factae omni fructu carebit, et de caetero nullam electionis potestatem habebit. Electionis vero potestas omnis in deliberatione sedis apostolicae sive metropolitani sui consistat. Si enim is ad quem consecratio pertinet, non rite consecrando, teste beato Leone, gratiam benedictionis amittit, consequenter is qui ad pravam electionem declinaverit, eligendi potestate privatur.
VII. Excommunicatio regis Henrici.
Beate Petre, princeps apostolorum, et tu, beate Paule, Doctor gentium, dignamini, quaeso, aures vestras ad me inclinare, meque clementer exaudire. Quia veritatis estis discipuli et amatores, adjuvate ut [et] veritatem vobis dicam, omni remota falsitate quam omnino detestamini, ut fratres mei melius [Col. 0816C] mihi acquiescant, et sciant et intelligant quia ex vestra fiducia post Dominum et matrem ejus semper virginem Mariam pravis et iniquis resisto; vestris autem fidelibus auxilium praesto. Vos enim scitis quia non libenter ad sacrum ordinem accessi, et invitus ultra montes cum domino papa Gregorio abii, sed magis invitus cum domino meo papa Leone ad vestram specialem ecclesiam redii, in qua utcunque vobis deservivi. Deinde valde invitus, cum multo dolore et gemitu ac planctu, in throno vestro valde indignus sum collocatus. Nec ideo dico [ forte verius, haec ideo dico, HARD., sic et in Mutin. ] quia non ego vos, sed vos elegistis me, et gravissimum pondus vestrae Ecclesiae supra me posuistis; et quia [Col. 0816D] super montem excelsum me jussistis ascendere, et clamare atque annuntiare populo Dei scelera eorum, et filiis Ecclesiae peccata eorum (Isai. LVIII) , membra diaboli contra me coeperunt insurgere, et usque ad sanguinem praesumpserunt in me manus suas injicere. Astiterunt enim reges terrae et principes saeculares et ecclesiastici, aulici et vulgares convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus vos christos ejus, dicentes: Dirumpamus vincula eorum; et projiciamus a nobis jugum ipsorum (Psal. II) , et ut me omnino morte vel exsilio confunderent, multis modis conati sunt in me insurgere.
Inter quos specialiter Henricus, quem dicunt regem, Henrici imperatoris filium, contra vestram [Col. 0817A] calcaneum erexit Ecclesiam, facta cum multis episcopis ultramontanis et Italicis conspiratione, adnitens me dejiciendo eam sibi subjugare; cujus superbiae vestra resistit [ forte, restitit, HARD.] auctoritas, eamque nostra destruxit potestas; qui confusus et humiliatus ad me in Longobardiam veniens, absolutionem ab excommunicatione quaesivit. Quem ego videns humiliatum, multis ab eo promissionibus acceptis de suae vitae emendatione, solam ei communionem reddidi, non tamen in regno, a quo eum in Romana synodo deposueram, instauravi, nec fidelitatem omnium qui sibi juraverant, vel erant juraturi, a quo omnes absolvi in eadem synodo, ut sibi servaretur, praecepi.
Et haec ideo detinui, ut inter eum et episcopos [Col. 0817B] vel principes ultramontanos, qui ei causa jussionis vestrae Ecclesiae restiterant, justitiam facerem, vel pacem componerem, sicut ipse Henricus juramento per duos episcopos mihi promisit.
Praedicti autem episcopi et principes ultramontani, audientes illum non servare mihi quod promiserat, quasi desperati de eo, sine meo consilio, vobis testibus, elegerunt sibi Rodulphum ducem in regem. Qui rex Rodulphus festinanter, ad me misso nuntio, indicavit se coactum regni gubernacula suscepisse; tamen sese paratum mihi omnibus modis obedire: et, ut hoc verius credatur, semper ex eo tempore eumdem mihi semper [ dele semper] misit sermonem, adjiciens etiam filio suo obside et fidelis sui ducis Bertholdi filio quod promittebat [Col. 0817C] firmare.
Interea Henricus coepit me precari ut illum contra praedictum Rodulphum adjuvarem, cui respondi me libenter facere, audita utriusque partis ratione, ut scirem cui justitia magis faveret. Ille vero putans suis viribus eum posse devincere, meam contempsit responsionem. Postquam autem persensit se non posse (sicut speravit) agere, duo episcopi, Virdunensis videlicet et Osenburgensis [ forte, Osnebrugensis, HARD., cod. Mut. Osneburgensis], de consentaneis suis Romam venerunt, et in synodo ex parte Henrici me ut ei justitiam facerem rogaverunt; quod et nuntii Rodulphi fieri laudaverunt. Tandem, aspirante Deo, sicut credo, statui in eadem synodo [Col. 0817D] in partibus ultramontanis fieri colloquium, ut illic aut pax statueretur, aut cui amplius justitia faveret, cognosceretur. Ego enim, sicut vos mihi testes estis, Patres et domini, usque hodie nullam partem disposui adjuvare, nisi eam cui plus justitia faveret. Et, quia putabam quod injustior pars colloquium nollet fieri ubi justitia suum locum servaret, excommunicavi et anathemate alligavi omnes personas sive regis, sive ducis, aut episcopi, seu alicujus hominis, qui colloquium aliquo ingenio impediret ut non fieret. Praedictus autem Henricus cum suis fautoribus non timens periculum inobedientiae, quod est scelus idololatriae (I Reg. XV) , colloquium impediendo excommunicationem incurrit, et seipsum anathematis vinculo alligavit, magnamque multitudinem [Col. 0818A] Christianorum morti tradi, et Ecclesias fecit dissipari, et totum pene Teutonicorum regnum desolationi [desolatum] dedit. Quapropter, confidens de judicio et misericordia Dei ejusque piissimae matris semper virginis Mariae, fultus vestra auctoritate, saepe nominatum Henricum, quem regem dicunt, omnesque fautores ejus excommunicationi subjicio et anathematis vinculis alligo; et iterum regnum Teutonicorum et Italiae ex parte omnipotentis Dei et vestra interdicens ei, omnem potestatem et dignitatem illi regiam tollo, et ut nullus Christianorum ei sicut regi obediat interdico, omnesque qui ei juraverunt vel jurabunt de regni dominatione a juramenti promissione absolvo. Ipse autem Henricus cum suis fautoribus in omni congressione belli nullas [Col. 0818B] vires nullamque in vita sua victoriam obtineat. Ut autem Rodulphus regnum Teutonicorum regat et defendat, quem Teutonici elegerunt sibi in regem, ad vestram fidelitatem ex parte vestra dono, largior et concedo: omnibus sibi fideliter adhaerentibus absolutionem omnium peccatorum, vestramque benedictionem in hac vita et in futura, vestra fretus fiducia, largior. Sicut enim Henricus pro sua superbia, inobedientia et falsitate a regni dignitate juste abjicitur, ita Rodulpho pro sua humilitate, obedientia et veritate potestas et dignitas regni conceditur.
Agite nunc, quaeso, Patres et principes sanctissimi, ut omnis mundus intelligat et cognoscat quia, si potestis in coelo ligare et solvere, potestis in terra imperia, regna, principatus, ducatus, marchias, comitatus [Col. 0818C] et omnium hominum possessiones pro meritis tollere unicuique et concedere. Vos enim patriarchatus, primatus, archiepiscopatus, episcopatus frequenter tulistis pravis et indignis, et religiosis viris [religiosis vero] dedistis. Si enim spiritualia judicatis, quid de saecularibus vos posse credendum est? et, si angelos dominantes omnibus superbis principibus judicabitis, quid de illorum servis facere potestis? Addiscant nunc reges et omnes saeculi principes quanti vos estis, quid potestis; et timeant parvipendere jussionem Ecclesiae vestrae, et in praedicto Henrico tam cito judicium vestrum exercete, ut omnes sciant quia non fortuito, sed vestra potestate, cadet. Confundatur utinam ad poenitentiam, [Col. 0818D] ut spiritus sit salvus in die Domini.
Acta Romae Nonis Martii [Maii], indictione tertia.
Rodulphi regis Romanorum, et principum imperii, propositio in synodo Romana contra Henricum IV imperatorem.
1. Nos ex legatione domini nostri regis Rudolph et principum ejus conquerimur Deo, et sancto Petro, vestraeque paternitati, et cuncto huic sanctissimo concilio quod ille Henricus, quem vos apostolica auctoritate deposuistis a regno idipsum regnum contra vestrum interdictum tyrannice invasit, omnia circumquaque ferro, praeda, incendio devastavit; archiepiscopos, episcopos, de episcopatibus suis impia crudelitate expulit, et eorum episcopatur suis fautoribus in beneficia distribuit; per cujus [Col. 0819A] tyrannidem piae memoriae Werinharius Magdeburgensis archiepiscopus occisus est; Adelbertus Wormatiensis episcopus adhuc ab eo, contra sedis apostolicae praeceptum, in captione cruciatur; multa hominum millia ejus factione sunt occisa; quamplures ecclesiae abbatis reliquiis ( sic ) incensae ac penitus destructae.
2. Innumerabilia quidem facinora sunt quae idem Henricus in principes nostros perpetravit, eo quod sibi, contra sedis apostolicae decretum, ut regi obedire noluerunt: et colloquium quod vos pro inquirenda justitia et pace componenda fieri decrevistis, ex culpa Henrici et fautorum ejus (irritum) remansit.
3. Quapropter vestram humiliter imploramus clementiam, ut nobis, imo sanctae Dei Ecclesiae decretam [Col. 0819B] sacrilego pervasori Ecclesiarum justitiam faciatis.
[Col. 0820A] Actum Romae anno ab Incarnatione Domini 1080, pontificatus vero domini Gregorii papae septimi anno VII indictione III.
Concilium Coronae, quam ex hoc concilio Gregorius papa ad Rodulphum misit, iste versus inscriptus fuit.
In hac synodo ventilatam quoque esse antiquam illam controversiam inter Turonensem et Dolensem Britanniae Ecclesiam ejusdem Gregorii papae litterae ad episcopos Britanniae datae significant. Nihil certi in ea definitum, sed de mittenda legatione in Britanniam ad causam cognoscendam deliberatum; deque juribus Lemovicensis Ecclesiae super monasteria a Dolensibus monachis usurpata, atque aliis a Remensi archiepiscopo occupatis in eadem actum [Col. 0820B] esse, eaedem epistolae testantur. Baronius, anno 1080, numero decimo sexto.
[Col. 0819C] Ex hac synodo scriptas testatur Annalista Saxo Eccardi litteras, quas ex illo acceptas hic repeto. Forte tamen hae litterae praecesserunt sententiam in Henricum regem in concilio pronuntiatam. Hanc vero sententiam anno 1080 tunc arbitror dictam, cum Henricus victoria de Saxonibus relata inflatus omnem in apostolicam sedem observantiam abjecit. Praelium vero illud die VI Kal. Februarii Annalista Saxo consignat. Ex quo fieret concilium hoc Januario mense convenisse. Quibus constitutis, hoc Romanum ab eo in quo sententia exauctorationis in Henricum dicta est, consignaturque Martio mense, plane distinguitur.
In ipso anno domnus apostolicus in Teutonicas partes a synodo subjectam misit epistol.
«GREGORIUS, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis [Col. 0819D] et episcopis in Teutonico, atque in Saxonico regno commanentibus, omnibusque principibus, cunctisque majoribus et minoribus, qui non sunt excommunicati, et obedire voluerunt, salutem et apostolicam benedictionem.»
Quomodo ex lite et dissensione vestra maximum in sancta Ecclesia periculum fieri quotidie cognoscimus, visum est nobis, visum est et fratribus nostris in concilio congregatis summa ope elaborare pro viribus, quatenus idonei nuntii, tam religione quam scientia pollentes, e latere apostolicae sedis ad partes vestras mitterentur, qui religiosos episcopos, laicos [Col. 0820C] etiam pacis et justitiae amatores, in partibus vestris commorantes, ad hoc opus idoneos congregarent; qui domni gratia praeeunte, die et loco ab illis statuto, tam ipsi quam quos ipsis adjungere adhuc debemus, aut pacem componant, aut, veritate praecognita, super illos qui sunt sancti, dissidii causa canonicam censuram exerceant. Verum quomodo nonnullos diabolico instinctu confectos, iniquitatis suae facibus ignitos, cupiditate inductos, discordiam potius quam pacem fieri et videre desiderantes fore non ignoramus; statuimus in hac synodo, sicut et in praeterita, ut nulla persona alicujus potentiae vel dignitatis sive parva sive magna, sive princeps sive subjectus aliqua praesumptione audeat legatis nostris obsistere, et cum ad vos pervenerint de componenda [Col. 0820D] pace contraire, nec postea contra interdictum illorum alter in alterum audeat insurgere, sed usque ad diem ab illis statutum firmam pacem omnes sine ulla occasione et fraude observent. Quicunque autem haec vestra instituta ulla praesumptione violare tentaverit, anathematis vinculo eum ligamus, et non solum in spiritu, verum etiam in corpore et in omni prosperitate hujus vitae apostolica auctoritate innodamus, et victoriam in armis auferimus, ut sic saltem confundantur et duplici contritione conterantur.
[Col. 0819D] Anno ab Incarnatione Domini millesimo octuagesimo primo, pontificatus vero Gregorii septimi anno [Col. 0820D] octavo nondum exacto, praesidente eodem apostolico celebrata est synodus Romae in basilica ejusdem Salvatoris [Col. 0821A] et Redemptoris nostri Jesu Christi, in qua inter caetera sententiam depositionis archiepiscoporum Arelatensis et Narbonensis atque excommunicationis per legatos apostolicae sedis promulgatam, dominus papa, his qui aderant collaudantibus, firmavit.
Henricum quoque dictum regem, et omnes fautores ejus, qui in praeterita excommunicatione animum induraverunt, iterum excommunicavit.
Anathematizavit item Ildimundum et Landum Campaninos tyrannos, omnesque adjutores eorum.
Praeterea suspendit ab officio quosdam episcopos, qui, ad concilium invitati, neque ipsi neque nuntii eorum pro ipsis venerunt.
[Col. 0821B] Anno Gregorii VII papae nono, IV Nonas Maii, convenientibus simul episcopis, cardinalibus, abbatibus, archipresbyteris ut discerent utrum bona Ecclesiarum possent poni in pignore pro pecunia colligenda ad resistendum Guiberto, archiepiscopo Ravennati Romanam sedem invadere conanti, quaesitis auctoritatibus exemplisque sanctorum, unanimiter [Col. 0822A] laudaverunt sacras res Ecclesiarum nullatenus in militia saeculari exponendas, nisi in alimonia pauperum, in sancto usu rerum divinarum, et in redemptione captivorum. Ita quippe sub procuratione Joseph fuerant immunia a tributo praedia sacerdotum, nec exponebatur aut mittebatur in corbonam pretium sanguinis (Matth. XXVII) , nec Heliodorus raptor sacrarum rerum sub Onia pontifice fuit impunitus (II Mac. III) . Quibus actis interfuerunt Joannes episcopus Portunensis, Joannes episcopus Tusculanensis, Umbertus episcopus Praenestinus, Brunus episcopus Signinus, Beno cardinalis Sancti Martini, Ber . . . . . cardinalis Chrysogoni, Benedictus cardinalis Sanctae Pudentianae, Cono cardinalis Sanctae Anastasiae, Azo cardinalis Sancti [Col. 0822B] Marci, Romanus cardinalis Sanctae Susannae, Bonus senior cardinalis Sanctae Mariae, Maurus abbas Sancti Sabbae, Laurentius cantor, Petrus archipresbyter de porta Latina, Joannes archipresbyter de Sancto Sebastiano, Joannes archipresbyter de Sancta Caecilia, . . . . . . archipresbyter Salvatoris, et alii plures.
[Col. 0821C] [Col. 0821D] Dantur variantes ex cod. Mutin. Anno ab Incarnatione Domini millesimo [Col. 0821D] Legendum 1083, ut annus XI Pontificatus Gregorii hoc anno inchoatus certo demonstrat. Praeterquam [Col. 0822D] an. 1084, m. Novembri Gregorius VII Romae non erat. PAGIUS ad an. 1083, n. 5. octuagesimo quarto, pontificatus vero domini Gregorii papae septimi anno undecimo, duodecimo [XIV] Kalendas Decembris, praesidente eodem apostolico, celebrata est tribus diebus in Lateranensi basilica synodus, in qua fuerunt archiepiscopi, episcopi, et [ deest et] abbates Campani, et de principatibus atque Apulia, pauci quoque Gallicani; nam plurimos Henrici tyranni perfidia iter retro vertere compulit, qui Ostiensem episcopum de apostolica legatione redeuntem contra fas et juramenti fidem capi jussit sive permisit. Tres autem synodos quadragesimales ejusdem Henrici persecutio impedivit [praepedivit]. Qui semel beatum Paulum, bis beatum Petrum aggressus, demum post multum fusi sanguinis, [Col. 0821D] non tam suorum fortitudine quam negligentia civium, porticu [porticae] muros subripuit. Romanum siquidem vulgus, pars videlicet copiosior civitatis, [Col. 0822C] biennii bello fatigatum, acri inedia laborabat: cum nec ipsis ad vicina oppida vel castra exire liceret, nec illi jurati Henrici in Urbem vellent negotiatum venire; multi quoque fame abacti Urbem reliquerant. Proinde caeteri bello remissius attenti rem ex animo minus gerebant, et a custodiis, prout cuique licebat, sine timore negligentius aberant. Haec super Henrici tyrannide, quia se occasio praebuit, praestrinxisse sufficiat.
Caeterum dominus apostolicus in eadem synodo de fidei forma et Christianae religionis conversatione, sed et robore animique constantia ad praesentem pressuram necessaria, ore non humano sed angelico patenter edisserens, die tertia totum fere conventum in gemitus et lacrymas compulit, sicque concilium [Col. 0822D] apostolica benedictione laetificatum in pace dimisit.
[Col. 0821D] De hoc concilio ista Bertholdus; dominus autem papa, collecta synodo, iterum sententiam anathematis [Col. 0822D] in Guibertum haeresiarcham, et Henricum, et omnes eorum fautores, promulgavit; quod et in festo [Col. 0823A] sancti Joannis Baptistae praeterito jamdudum Romae fecit, cum Henricus adhuc ibi moraretur. Hanc sententiam legati sedis apostolicae, videlicet Petrus Albanensis episcopus in Francia, Otto Ostiensis episcopus in terra Teutonicorum usquequaque divulgarunt. Haec Bertholdus.
Ad hunc quoque annum referenda quae scribit Hugo Flaviniencis in Chronico anno 1084: Henricus Romam veniens urbem cepit, muros evertit, Gregorium papam in turre Crescentis muro clausit, suumque papam in ecclesia S. Petri sedere constituit, ut impleretur quod scriptum est: «Cum videretis idolum abominationis stans ubi non debet, qui legit intelligat [Col. 0824A] (Matth. XXIV) ,» etc. Nec mutabat pardus varietates suas (Jer. XIII) , Henricus scilicet nequitias suas; quinimo Romae positos quotquot poterat minis, terroribus, blandimentis, promissis sibi conciliabat, bella, caedes, homicidia per se suosque faciens, et totis quibus poterat viribus iniquitati favens, veritati resistens et insuper suis litteras mittens, quibus se Romam obtinuisse, papam dejecisse et omnibus omnino praevaluisse mendaciter confingebat. At vero Mathildis, etc. Gregorius igitur in turre Crescentis muro clausus legatos misit ad Robertum, Apuliae ducem, ut veniret et obsidionem solveret, etc.
Commentarius in VII psalmos poenitentiales
(Vide in S. Gregorio I papa, Operum ejus tomo V, col. 549, Patrologiae tom. LXXIX.)
Fragmentum expositionis in Matthaeum
Expositionem in VII psalmos poenitentiales, quam supra inter Gregorii I scripta retuli, parum certa conjectura Hildebrando aliqui tribuunt, sicut etiam Commentarium uberiorem in Matthaeum, ex quo ms. in bibliotheca Lambethana Petrus Allixius in praefat. ad Determinationem Joannis, Parisiensis praedicatoris, de modo existendi corpus Christi in sacramento altaris, Lond. 1686, 8, protulit hoc fragmentum.
Cum autem panis et vinum, inquit, dicantur a cunctis sanctis, et a fidelibus creditur transire in substantiam corporis et sanguinis Christi; qui fit illa conversio, an formalis, an substantialis, quaeri solet. Quod autem formalis non sit, manifestum est; quod forma panis et vini remanent. Utrum vero sit substantialis, perspicuum non est. Quidam autem dicunt hic substantiam transire et converti, ut haec fiat illa, nec tamen illa augeatur, nec concedunt quod hanc esse illam vere dici possit. Alii autem sic dicunt, hanc in illam transire et converti, quod sub illis accidentibus sub quibus prius erat substantia panis et vini, post consecrationem est substantia corporis et sanguinis, quibus tamen non efficitur. Nos autem, incerta relinquentes, quod ex auctoritatibus certum est profitemur, scilicet substantiam corporis et sanguinis Christi converti, modum vero conversionis ignorare non erubescimus fateri.
Subjungit post hoc clarissimus Allixius: «Hildebrandi, qui deinde Gregorius VII, esse hoc opus, verba quibus illud clauditur, demonstrant: EXPLICIT EXPOSITIO HILDEBRANDI, SERVI JESU CHRISTI, SUPER MATTHAEUM, PER VERBA ET SENSUM HORUM EXPOSITORUM ET SUBTILITATEM GLOSSARUM VENERANDORUM MAGISTRORUM. ADJURO TE UT LIBRUM HUNC PER PRAESENS EXEMPLAR CORRIGAS.» Sed omnino audiendus Henricus Warthonus, qui, eodem ms. codice Lambethano usus, Commentarium hunc in auctario ad Historiam dogmaticam Jac. Usserii, p. 405, non Gregorio VII, sed juniori cuidam Hildebrando circa annum 1150 tribuit. Ascribam ejus [Col. 0825] verba, quo rectius lectori de commentario illo adhuc inedito possit constare. « Hildebrandus junior expositione in Evangelicum S. Matthaei ms. in bibliotheca Lambethana, S. Scripturae ubertatem atque plenitudinem, omnibus ex aequo Christianis paratam, saepius depraedicat. Hinc illam comparat cum fermento, cujus admistione integra farinae massa animatur; cum margarita, pro cujus acquisitione omnia sunt vendenda; cum vinea, in quam Dominus omnes confertim servos ad operandum immisit; cum talento, quod dominus peregre profecturus universis servis negotiandum concredidit; denique cum prandio, ad quod Dominus omnia hominum genera invitari voluit. Sic enim scribit lib. VIII, homil. 64, in illud Matthaei cap. 22: Dicite invitatis quod prandium meum paravi: Prandium est doctrina justitiae, et verba coelestium mysteriorum de Dei Filio. Ex omni igitur lege, et ex omnibus prophetis et Scripturis, mensam S. Scripturae ordinavit: in qua mensa, doctrina omnis justitiae et diversorum mysteriorum: quia diversi cibi sunt. Magnitudo igitur et abundantia divinorum mysteriorum, quinimo cibi animarum, in mensa sanctae Scripturae inveniuntur. Expositionem istam Hildebrando cardinali, qui postea Gregorius VII fuit, deberi credidit vir doctissimus P. Allixius, qui ex ea descriptum de Eucharistia fragmentum edidit in Praefat. ad Joannem Parisiens. Verum longe a Gregorii VII genio ac sententia abludit istius libri auctor. Ille haereticos et Ecclesiae Romanae adversarios ferro flummaque exscindendos clamavit, et exemplo praeivit; clavium potestatem Petro a Christo datam super omne fas nefasque extulit; Ecclesiam super Petrum fundatam esse constanter docuit; et ordinem monasticum, cui impense favit, summo sibi studio addictum habuit. Iste e contra haereticos morte nequaquam mulctandos esse contendit; de clavium potestate haud minus sobrie sensit quam Protestantium quivis, omnibusque ex aequo apostolis datam fuisse docet; Ecclesiam non super Petrum, sed super ipsum solummodo Christum aedificatam esse asserit: et monachorum ordinem Pharisaeis semel atque iterum comparans, eorum tonsuram, vestes religiosas et vigilias vellicat (lib. VI, homil. 42 et 50; lib. VI, homil. 69) . His adde, Gregorium VII preces lingua populo ignota factas maxime comprobasse. Noster autem Hildebrandus ejusmodi orationem non obscure improbat, ad illud Matth. XXIII: Excolantes culicem, camelum autem glutientes: Vae nobis, ad quos vitia Pharisaeorum pervenerunt! Quia in tonsura, et veste religionis, et oratione labiorum, et jejuniis et vigiliis quibusdam nos quasi bonos ostendimus. Et cur talia facimus, quid aliud quam vilia olera decimamus; et relinquimus dilectionem Dei et proximi, justitiam, et fidem, et simplicitatem, et humanitatem, puram in Spiritu sancto orationem, et alia virtutum germina? Demum, quod rem extra omne dubium ponit, noster Bernardum citavit, Gregorio VII inferiorem. Ecclesiasticorum enim vitia insectatus, ista subinfert: Lege librum domini Bernardi Claraevallensis abbatis. De consideratione, valde bonum, quem scripsit Eugenio papae, ibi plenius invenies descriptos errores malorum praelatorum. Hildebrandus itaque junior quidam hujus expositionis auctor fuit. Istum circa saeculi duodecimi medium collocavimus, tum quod certior calculus desit; tum quod et codicis ms. aetas, et loquendi de Bernardo modus, illi aetati optime conveniant.» Haec V. C. Henricus Warthonus.
Notitia historica
[Col. 0825A] Clemens tertius, Parmensis, Guibertus de Corrigia antea vocatus, archiepiscopus Ravennas ab Alexandro II factus, olim imperatoris Henrici IV cancellarius, et, eo auctore, in schismate Romanus antipapa creatus, contra Gregorium VII et ejus successores Victorem III, Urbanum II, et Paschalem II, eo imp., sedit annos 21, menses et dies aliquot. Creatus Brixini in Noricis a triginta episcopis schismaticis, auctore Henrico IV imp., VII Kal. Julii, feria II, indictione III; coronatus Romae [Col. 0826A] ad S. Petrum X Kal. Aprilis Dominica Palmarum anno 1084. Cardinales fecit viginti novem, episcopos quatuor, presbyteros decem, et diaconos quatuor. Obiit Romae in arce S. Angeli post Kal. Septembr. anno 1101; sepultus Ravennae in cathedrali ecclesia, et non longe post corpus ejus, exhumatum jussu Paschalis II, combustum est.
Schisma in Romana Ecclesia pessimum vicesimum tertium.
Notitia diplomatica
[Col. 0825B] In Wiberti bullis has sententias reperimus: DOMINI EST TERRA ET PLENITUDO EJUS;—CONFIRMA HOC, DEUS, QUOD OPERATUS ES IN NOBIS (7); et: [Col. 0826B] VERBO DOMINI COELI FIRMATI SUNT, CONFIRMA HOC, DEUS, etc. (8).
[Col. 0827A] Datae sunt p. m.
- Roberti card. presb. (1).
- Bernerii vice cancellarii (7)
- Bernerii vice Petri cancellarii (8)
- Roberti Sanentini [l. Faventini] episcopi [Col. 0828A] vice cancellarii Petri (9)
- Tiderici Albanensis episcopi (11).
In bulla 2 legitur: Per manum Joannis scriniarii et notarii nostri palatii, qui scripsisse eam videtur.
Epistolae et privilegia
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis in Christo filiis PAULO archipresbytero, et TOTONI archidiacono, et TOTONI praeposito, omnibusque canonicis S. Veronensis Ecclesiae, tam praesentibus quam et futuris, perpetuam in Domino salutem.
Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione incurrere, et petentium desideriis congruum impertire suffragium. Quapropter ex parte omnipotentis Dei Patris, et [Col. 0827C] Filii, et Spiritus sancti, et beatae Mariae semper virginis, BB. apostolorum Petri et Pauli, caeterorumque sanctorum quorum nomina in libro vitae ascripta sunt, necnon ex auctoritate sanctorum canonum omnibus patriarchis, archiepiscopis, episcopis, ducibus, marchionibus, comitibus, seu cunctis magnis parvisque personis, praecipimus ut vestras personas, seu praedia ac beneficia, omnemque vestram justam possessionem et investituram beneficiorum praedictae canonicae quam usque nunc tenuistis, nulli liceat laedere, disvestire, inquietare, abstrahere. Similiter praecipimus ut nullus vestrum aliquo ingenio ab episcopo vestro beneficia, quae soliti estis investire, requirat, vel investituram ex illius manibus accipiat. Similiter praecipimus [Col. 0827D] de omnibus rebus vestrae canonicae, tam de curtis, quam de castellis, seu villis, xenodochiis, factitiis, incensitis, libellariis, decimis, servis et ancillis, terris, vineis, pratis, salictis, montibus, planitiis, tam infra civitatem quam extra civitatem, quae a fidelibus vobis sunt collata vel fuerint, ut nulla magna parvaque persona se intromittat; sed liceat vobis quieto eas tenere ordine, sicut per mercedem meorum antecessorum pontificum, seu imperatorum et regum hactenus tenuistis, eo videlicet ordine qui in vestrarum chartularum paginibus continetur: et de nulla alia ecclesia super vos archipresbyter vel archidiaconus praeferatur. Quod ob hoc dico quia spero [Col. 0828B] vestram ecclesiam nunquam carituram clericis qui ad hos honores sint utiles. Si vero archipresbyter et archidiaconus uno tempore mortui fuerint, liceat praeposito frui officio illorum de investituris donec archipresbyter vel archidiaconus ordinatus fuerit. Si enim ab aliquo aliquid inventionis scriptum repertum fuerit ad destruendam rectitudinem ordinum, aut haereditatem vestram, vel ea quae supra diximus, praecipimus ut omni modo destruatur, et nunquam compareat, si vero (quod absit!) aliquis contra hoc nostrae auctoritatis scriptum agere tentaverit, vel vos in his quae supra diximus offenderit, et infra annum non emendaverit, illius irritus fiat conatus, et illum vivum terra deglutiat, sicut Dathan et Abiron in seditione Core; lepra Naaman [Col. 0828C] Syri super eum veniat, et maledictio quae fuit data in monte Nebal, et anathema maranatha, et omnes illae plagae et maledictiones quibus Deus Pharaonem et Aegyptum percussit, quae sunt scriptae in quinque libris Moysi; et Judae traditori sociatus cum Anania et Saphira poenam luat aeternam, et nostro, sed nostrorum successorum subjaceat judicio: haec omnia juxta privilegium sanctissimi Leonis Noni papae ita firmari ac corroborari decrevimus.
Actum Ravennae, anno Dominicae Incarnationis 1084, indict. VII. Datum per manum Roberti card. presb., anno III Ordinat. D. Clementis III PP., VI Non. Mart. feliciter.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, omnibus sanctae Ecclesiae filiis perpetuam in Christo salutem.
Quod propulsis de apostolica sede iis qui in ovile sanctissimo apostolorum principi Petro a Christo Domino commendatum non ingressi fuere per ostium, sed aliunde subrepere, utpote fures et latrones, prospicientes suis commodis potius quam gregis utilitati, non est nostris meritis ascribendum sed divinae benignitati, qui elegit ea quae non sunt [Col. 0829A] tanquam sint, ut ea quae sunt evacuentur. De multis autem quae in ipso nostri pontificatus primordio acta sunt in synodo, quam pro communi utilitate maturavimus, eam circa Nonas Januarii celebrantes, unum, propitiante Domino, nobis concessum est, illud determinare, quod, multoties ventilatum a retro pontificibus praedecessoribus nostris, aut vix aut nullo fine sopitum est: istud videlicet in synodo sedenti jurgium quod emerserat inter Ravennatem et Mediolanensem archiepiscopos, unde etiam in ipsa nostra synodo Aquilegiensis patriarcha mussitabat; quisque enim juxta nos dextri lateris locum vindicabat, et cui jure deberetur, nobis incertum erat. Contigit autem primo die synodi non interesse Mediolanensem archiepiscopum a primordio, sed jam [Col. 0829B] die inclinata cum patriarcha a dextris nostris sederet, interposita tamen sella charissimi filii nostri imperatoris Henrici, qui jam advenire putabatur, quia eo loci erat elatus, quasi Ravennatis Ecclesiae a sinistris nostris assideret. Quo Mediolanense archiepiscopo in medium veniente, dextrumque locum petente, hunc acclamatum est ab electo Ravennate sibi deberi. Illinc simili modo a patriarcha Aquilegiense; et ita unius rei altercatio inter tres exorta est. Placuit autem universae synodo trium partium dissensionem coram deferri. Statimque prolatus est quidam catalogus nominum eorum archiepiscoporum, et ipsorum qui interfuerunt synodo Symmachi papae, ubi praescriptus erat Mediolanensis archiepiscopus. Quo contra ostensum est privilegium Ravennatis [Col. 0829C] Ecclesiae, continens qua habet illa in scriptis nominum, non aliquo jure, non aliqua rectitudine, sed potius causa humilitatis evenerit quod scilicet archiepiscopus Ravennas permiserit praescribi sibi illo termino casu archiepiscopum Mediolanensem, et ne pro . . . . . . quivis esset imposterum gigneretur, placuisse papae Joanni, successori illius Symmachi, ipsum privilegium fieri. Hoc autem proposito, ut quis eorum videretur esse major, quamvis vero dextra papae Romani semper jure deberetur archiepiscopo Ravennati, addendum tamen ei soli imperatori, si praesens adesset, ut sic ad sinistram eum transmigrare debere. Quibus duorum altercatorum ostensis, tertii vero altercatorum, [Col. 0829D] id est patriarchae, ostensum est privilegium a Joanne nono decimo papa factum similiter de sessione ad dexteram partem. His auditis universa synodus interrogata est a nobis: primo autem omnium Romani episcopi clerusque Romanus, quibus et auctoritas est major, et ipsa res erat notior; deinde caeteri omnes. Cumque ex ordine Joannes episcopus Portuensis, et Petrus diaconus nostrae apostolicae sedis cancellarius, privilegium Ravennatis Ecclesiae vice sua universae partes laudarent, Poppo quoque Brisegensis episcopus hoc idem fecit, ejusque vocem tota synodus consecuta est. Quo igitur in unum placitum vox omnium convenerat, noster quoque assensus pari ratione accommodatus [Col. 0830A] est. Ut vero quod actum est omnibus innotescat, placuit nostris litteris apostolicis adnotari, et tam praesentibus quam futuris intimari, ut tanto firmius valeant credi, quanto constat de nostro ore audiri. Verum ne posthac iterum vel archiepiscopo Mediolanensi, vel patriarchae Aquilegiensi de sessione dextri lateris nostri liceat exerere quamlibet controversiam, interdicimus nostra apostolica auctoritate hoc eis de caetero licere. Quod si forte fuerit perruptum per temerationem interdictum nostrum, non modo sancti Petri nostraeque sedis indignationem, verum nostrae quoque excommunicationis et anathematis laqueos incurrat. Sedem enim Ravennatis archiepiscopi jubemus semper esse a dextris nostris nostrorumque successorum secundum antiquae [Col. 0830B] constitutionis auctoritatem, nisi forte imperator adfuerit; et tunc etiam ipsum sinistram nostram tenere per hanc nostrae auctoritatis firmitatem huic nostrae narrationi subjectam per manum Joannis scriniarii et notarii sacri nostri palatii. Bene valete.
Ego Ubaldus Ravennas tabellio, et notarius sanctae Ravennatis Ecclesiae, ut in authentico vidi et legi, ita scripsi.
Ego Artufinus, et Bartelinus, et Canulius de Artusinis, vidimus authenticum privilegium bullarum cum bulla domini Clementis papae.
Et ego Paulus Scordili de Candia, doctor decretorum, praepositus et canonicus cardinalis sanctae Ravennatis Ecclesiae, illud privilegium in authentico [Col. 0830C] vidi, et legi bullatum bulla plumbea apostolica, sed non more aliarum apostolicarum bullarum, anno Domini N. J. C. 1413, indictione VI, die primo Maii. Amen.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, sanctae Ravennati Ecclesiae, omnibusque futuris in illa archiepiscopis per eam in perpetuum.
Cum ad nos Ecclesiarum cura respiciat, et de singulis cogitare conveniat, et ex debito suscepti regiminis [Col. 0830D] omnibus nos providere oporteat: specialiter tamen et maxime Ravennati prospicere debemus Ecclesiae, cui praesumus, Deo propitio, ut sponsae et filiae. Hujus igitur miserias nimis aegre ferentes, et, quantum in nobis est, amputare volentes, hoc remedii genere, hoc concilii antidoto tandem subvenire curavimus, ut, consideratis privilegiis decessorum nostrorum Romanorum pontificum et praeceptis imperatorum quae in archivo nostrae Ravennatis Ecclesiae continentur, quaecunque in illis leguntur, privilegii nostri astipulatione firmentur, ut, sublatis de caetero seminariis litium, nec Romana Ecclesia Ravennati Ecclesiae, mater filiae suae, injuriam faciat, nec matri filia contradicat, sed dignitatem suam utraque possideat. Et deinde quid melius, quid Deo [Col. 0831A] jucundius, quam scandala tollere, lites reprimere, pacem componere, Ecclesiarum concordiam videre? Iis Deus laetatur et gaudet, et talibus super omne sacrificium placatur muneribus. Consentientibus igitur et collaudantibus primo cardinalibus nostris, Ruberto Sancti Marci, et Anastasio Sanctae Anastasiae, confratribus et coepiscopis nostris, Rolando Tarvisino, Milone Paduano, Hecelino Vicentino, Fulcone Forosemproniense, Thebaldo Castellano, aliisque quampluribus, qui fuere praesentes: hujus nostri privilegii auctoritate firmamus quaecunque in privilegiis Romanorum pontificum leguntur, Pauli, Sergii, Anastasii, Leonis, Adriani, Eugenii, Theodosii, Valentiniani, Ludovici, Caroli, Othonis, Chunradi, Henrici, et aliorum: omnes donationes [Col. 0831B] et concessiones illorum, quas Ravennati fecisse perhibentur Ecclesiae, tam in episcopatibus quam in abbatiis, comitatibus, exarchatu caeterisque similibus, quae in privilegiis et praeceptis plenius habentur, hujus scripturae nostrae assertione munimus. Decernentes, et auctoritate apostolica statuentes ut, si quis contra hoc nostrum privilegium venire tentaverit, si quis contradictor exstiterit, sit anathema maranatha, sitque pars ejus cum Pilato, et Herode, et Juda traditore. Quod ut certius credatur, et ab omnibus diligentius observetur, sigillo nostro praesentes litteras statuimus roborari.
Acta sunt haec Ravennae, in plenaria synodo, in matrice ecclesia, quae dicitur Agiae Anastaseos, anno [Col. 0831C] Dominicae Incarnationis millesimo octuagesimo sexto, imperante Henrico tertio Romanorum Augusto, anno imperii ejus secundo, indic. nona, tertio Kal. Mart.
C. episcopus, servus servorum Dei, W. glorioso principi Boemiorum, ac dilectissimo filio, salutem et apostolicam benedictionem.
Tuam, dilectissime fili, prudentiam credimus nosse [Col. 0831D] quantis dolis, quantis fraudibus adversarius noster diabolus humanum genus exagitet, quantis versutiis eam, quam inter angelos, et inter Deum, et primum hominem seminavit, discordiam quotidie inter Christianos seminare laboret. Ut enim tibi veritatem fateamur, plurima jam saepius nobis de te sunt re lata, quae adversum dilectionem tuam animum nostrum, quod Deus avertat! incitarent. Sed ipse cordium inspector . . . est testis, nolle nos super tua dignitate aliud quam deceat, vel credere, vel audire, et quod in omnibus te et desideravimus et desideramus prosperari. Tuus tantum animus, unde dolemus, unde ingemiscimus, non ea se erga nos charitate, ea qua deceret devotione habere videtur; cum, nescimus quo nostro peccato, qua nostra erga tuam dilectionem [Col. 0832A] offensione, debitam beati Petri, contra omnium praedecessorum nostrorum religiosissimam institutionem, et exhibitionem tanto tempore detinueritis, et, multoties inde a nobis paterna affectione admonitus vel nos, vel nostra mandata parvi pendens prorsus neglexeris. Sed talia tibi forsan sunt relata. Est enim hodie terra perversis delatoribus plena, quae tuae menti sinistram, ut videtur, de nobis injecere suspicionem, et, falsitati credulus, tam illicite retinendi illicita qualemcunque adeptus es occasionem. Sed Deus novit, qualitercunque te erga nos habueris, nos semper te corde puro dilexisse, et tuam modis omnibus prosperitatem exoptasse. Aufer itaque, dilectissime fili, omnem de animo tuo, si qua est, contrarietatis rubiginem, et eam, quam nos erga te, tu [Col. 0832B] quoque erga nos, habeas dilectionis sinceritatem. Quia vero de sanctae Romanae Ecclesiae injuria cum salute animae nostrae silere non possumus, adhuc te paterne admonemus, rogamus etiam et obsecramus, charitative quoque consulimus, ne beati Petri debitam oblationem ulterius retineas, ne videlicet ipsam retinendo ejus iram in te exasperes, sine quo aperiente nemo regnum valet intrare coelorum. Sed, sicut decet, debita eam reverentia dirige, ut ipsum tibi pacatum valeas invenire.
Praeterea non credimus a tua excidisse memoria, quod dilectionem tuam et per litteras et per nuntium tuum plurimum postulavimus. Obnixe rogavimus super quodam dilectissimo filio nostro [Felice], [Col. 0832C] tibi equidem fidelissimo et satis noto, celsitudinem tuam interpellantes, ut in illa re quam postulabamus nostrae voluntati assensum praeberes. Sed nihil nobis de hac ipsa re postea, unde plurimum miramur, remandasti. Et ipse quidam jam magnifice, sicut dignus est, foret locatus, nisi hac fuisset exspectatione detentus; quo, Deus novit, fideliorem tibi non poteris invenire. Hoc autem tuae sit notum dignitati, quod cum Domino imperatore, charissimo filio nostro, de re ista nondum quidquam egimus, quoniam tuae certitudinem voluntatis hactenus exspectavimus. De hoc vero certissimus existas, quod si hoc unum nostri causa, nostro rogatu feceris, quidquid a nobis deinceps me et te dignum petieris, impetrabis. Quidquid igitur de hac re sedet tuo animo, utrum [Col. 0832D] videlicet nostris tam dignis, quod non diffidimus, assentiaris petitionibus, nos quantocius effice certos. Nolumus enim tantum virum, tam utilem ecclesiastico regimini, tali amodo suspendio detineri. Novo quoque sigillo, utpote evidentiori, has litteras idcirco insigniri praecipimus, ut tua etiam dignitas evidentissimum tuae concessionis signum, aliquod videlicet admirationis novum in novo, quem petimus, episcopo [Misnensi] eligendo et constituendo mittere dignetur.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, omnibus [Col. 0833A] orthodoxis fratribus, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, atque universis sanctae Ecclesiae ordinibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Quantae et quam pestiferae schismaticorum adinventiones nostris temporibus sanctam Ecclesiam perturbaverint, et quantos populos, peccatis nostris exigentibus, erroribus suis infecerint; fraternitatem vestram credimus non latere. Venenum siquidem eorum, a capite sanctae Ecclesiae usque ad ultima membra passim diffusum, vobis et subditis vestris constat non modicum certamen generasse, et usque ad medullas corporis vestri dolorem tantae praesumptionis intrasse. Hac itaque necessitate compulsi, ne B. Petri navicula tot perturbationum fluctibus et pene ad naufragii discrimen inflexa praeceps laberetur, [Col. 0833B] ad arma quibus Patres in defensionem Christianae fidei usi sunt, nos convertimus, atque episcopos et abbates et quamplures honestos viros ad synodum in ecclesia B. Petri celebrandam ex diversis partibus convocavimus. Quibus Spiritus sancti inspiratione congregatis, inter caetera quae synodalis conventus tractanda susceperat, quaestionum impia dogmata ad perniciem multorum noviter orta, a nonnullis communi audientiae inferuntur; quae fraternitati vestrae dignum duximus notificare, quatenus ad ea devitanda, imo Deo auxiliante destruenda, promptiores vos et vigilantiores redderemus. Ibi namque de perjuriis quae ipsi ad periculum imperialis dignitatis fieri hortantur, non parvus clamor exoritur. Et quia negotium illud radix et origo caeterorum [Col. 0833C] flagitiorum videbatur, placuit de eo primum tractari debere, et quam pessima et periculosa sit hujusmodi adhortatio ostendi. Unde in imperatorem excommunicationem promulgatam necessariis documentis improbavimus, quia illius ex occasione perjuriorum et omnium assertionum suarum vires contraxisse videbantur. Ad convincendam itaque eorum temeritatem, cum plurima tam ex sacris canonibus quam etiam ex mundanis legibus exempla occurrerent, illa tamen ad auxilium nostrum sufficere documenta visa sunt, scilicet quod in eos qui non sunt legitime vocati, et rationabiliter convicti, quique bonis suis exspoliati, sententia damnationis non sit proferenda, Nicaeno concilio approbante: «Incerta [Col. 0833D] nemo pontificum judicare praesumat, quia, quamvis vera sint, non tamen credenda sunt nisi quae manifestiis indiciis comprobantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judicatorio ordine publicantur.» In eodem: «Caveant judices Ecclesiae ne absente eo cujus causa ventilatur sententiam proferant, quod irrita erit.» In eodem [Col. 0833D] Hoc pariter testimonio, tanquam ex Gelasio et synodis Nicaena ac Sardicensi petito, usi sunt Patres [Col. 0834D] synodi Perestadensis anni 1085, quam legas in Collect. Concil. : «Non est privilegium quo spoliari possit jam nudatus.» Item B. August. plenius in lib. poenitent. tractans, ita inter caetera dicens: «Nos a communione quemquam prohibere non possumus, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo sive saeculari sive ecclesiastico judicio nominatum atque convictum.» [Col. 0834A] Et ut manifestissime omnibus pateret eos ipsos ejusdem excommunicationis sententiam subiisse, utile visum fuit haec ex dictis B. Augustini recitare (AUG. serm. 351, de Poenit. to. V, pag. 948 nov. edit. Antuerp.) : «Quidam intuentes praecepta severitatis, quibus jubemur non dare sanctum canibus, ut ethnichum habere ecclesiae contemptorem, a compage corporis membrum, quod scandalizat, evellere; ita perturbant ecclesiae pacem, ut conentur ante tempus zizania eruere, atque hoc tempore caecati ipsi potius a Christi unitate separantur.» His itaque ad medium recitatis, adjudicante universa synodo, constituimus ut nullus deinceps ad injuriam Domini imperatoris praesumat de hac quaestione disputare, et ei subditos [Col. 0834B] a servitio et communione ipsius subtrahere: Ad hoc etiam quod genus ultionis mereantur subire qui, hortatu schismaticorum, juramenta regi et principibus facta non timent violare; sicuti Augustini auctoritatem induximus: «Si quis laicum juramentum violando profanat, quod regi et domino suo jurat, et postmodum perverse ejus regnum et dolose tractaverit, et in mortem ipsius aliquo machinamento insidiatur, quia sacrilegium peragit, manum suam in Christum Domini mittens, anathema sit, nisi per dignam poenitentiae satisfactionem emendaverit, sicut constitutum est a sancta synodo, et saeculum relinquat, arma deponat, in monasterium eat, et poeniteat omnibus diebus vitae suae; verumtamen communionem cum eucharistia [Col. 0834C] in exitu suo accipiat, episcopus vero, presbyter, diaconus, si hoc crimen perpetravit, degradetur.» His vero diligenter expositis, summa nos necessitas compulit ad ea quae de sacramentis ecclesiasticis inimici christianae religionis adversus catholicam fidem oblatrant, discretas auctoritates opponere; et quae dicere et audiri nefas est, probabilibus argumentis confutare. Dicunt attamen sacramentum corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, consecrationes chrismatis, imo quaecunque ad episcopale et sacerdotale officium pertinent, ab his qui sectae eorum non communicant celebrata, nulla prorsus esse sacramenta, et nihil aliud suscipientibus nisi damnationem conferre. Nam panem illum [Col. 0834D] qui de coelo descendit, in quo tota salus et vita nostra consistit, impio blasphemantes ore, pollui potius quam consecrari astruunt; aquam quoque baptismatis, per sacerdotum preces ac benedictiones et chrismatum admistiones nihil sanctificationum suscipientem, his qui regenerandi sunt potius sordiditatis maculas quam spiritales munditias aiunt praestare. Sic etiam pessime sentiunt de reiterandis ecclesiasticis ordinibus, de reconsecrandis ecclesiis, et pueris reconsignandis; postremo de omnibus idem testantur, quae per sacerdotale officium christianis conferuntur. De his itaque diutius laborantibus ( sic ), singulis eorum erroribus opponenda censuimus, quibus [Col. 0835A] manifeste declaratur, non solum apud nos Dei gratia catholicos, verum etiam apud schismaticos, et haereticos, haec omnia esse rata nec ulla unquam ratione iteranda. Augustinus super Joannem: «Sive aut baptizet servus bonus, sive servus malus, non sciat se ille baptizari qui baptizatur, nisi ab eo qui sibi tenuit baptizandi potestatem.» Et paulo post: «Non exhorreat columba ministerium malorum, respiciat Domini potestatem. Quid tibi faciat malus minister, ubi est bonus dominus? et te non decipiant seductores. Agnosce quod docuit columba: Hic est qui baptizat in Spiritu sancto;» et in sequentibus dicit: «Seductor, non habes baptismum, malus tibi dedit, traditor nescio quis dedit. De officiali non disputo, judicem attendo, ego a Christo [Col. 0835B] ipso baptizatus sum. Non, inquit, sed ille episcopus te baptizavit, et ille episcopus illis communicavit. A Christo ipso sum baptizatus, ego novi. Docuit me columba quam vidit Joannes. O milve, non me dilanias, male. Justos, inquiunt, oportet esse tanti judicis ministros. Sint ministri justi, si velint; si autem superbus fuerit minister, cum Diabolo computatur; sed per illum donum Christi non contaminatur. Quod per illum fluit, purum est; quod per illum transit, liquidum est. Puta quod ipse lapideus est, quod ex aqua fructum ferre non potest, et in canali lapideo aqua nihil generat, sed hortis fructum afferet. Spiritualis vero virtus sacramenti ita est ut lux, quae et ab illuminandis pura excipitur, et si per [Col. 0835C] immundos transeat non inquinatur. Quos baptizat ebriosus, quos baptizat homicida, quos baptizat adulter, Christus ipse baptizat.» Idem ad Vincentiam Donatistam: «Non sacramenta Christiana faciunt te haereticum, sed prava dissensio. Non propter malum quod processit a te, negandum est bonum quod remansit in te; quod malo tuo habes, si ibi non habes unde est bonum quod habes. Ex catholica itaque Ecclesia sint omnia sacramenta Dominica, quae sicut habetis et datis, quomodo habebantur et dabantur etiam priusquam inde exiretis. Non tamen ideo non habetis, quia non estis ibi unde sint quae habetis. Non in nobis mutamus, in quibus estis nobiscum. Nam et de talibus dictum est quoniam in multis erant mecum. Sed ea corrigimus, in [Col. 0835D] quibus non estis nobiscum, et ea vos hic accipere volumus, quae non habetis illic ubi estis. Nobiscum autem estis in baptismo, in symbolo, in caeteris Dominicis sacramentis. In spiritu autem unitatis, et in vinculo pacis, in ipsa denique catholica Ecclesia nobiscum non estis.» Item in quarto libro contra Donatistas: «Sicut urgeri videor, cum mihi dicitur: Ergo haereticus dimittit peccata, cum juxta te baptizat; sic et ego cum dico: Ergo avarus religionis simulator peccata dimittit? Si per vim sacramenti, sicut ille, ita et ille: si per meritum suum, nec ille, nec ille. Illud igitur sacramentum, et in malis hominibus, Christi esse cognoscitur.» Item in quinto libro contra Donatistas: «Quomodo aquam mundat et sanctificat homicida? quomodo benedicunt [Col. 0836A] Deum tenebrae? si autem Deus adest sacramentis et verbis suis, per qualeslibet administrentur, et sacramenta Dei ubique recta sint, et mali homines, quibus nihil prosunt, ubique subversi.» Item in eodem: «Quomodo exaudiet Deus homicidam deprecantem vel super aquam baptismi, vel super oleum, vel super eucharistiam, vel super capita eorum quibus manus imponitur? Quae tamen omnia et fiunt et valent, etiam per homicidas, id est qui oderunt fratres etiam in ipsa intus ecclesia.» In eodem: «Sicut ficti veraciter conversi recipiuntur, nec tamen eorum baptisma reprobatur; sic et illa quam schismatici vel haeretici aliter habent, nec aliter agunt, quam vera ecclesia, cum ad nos veniunt, non emendamus, sed potius approbamus. [Col. 0836B] Ita ergo nec foris, sicut nec intus quisquam, qui ex parte diaboli est, potest vel in se, vel in quoquam maculare sacramentum, quod Christi est.» Hieronymus ad Luciferianum: «Sicut hic est qui baptizat, id est Christus, ita hic est qui sanctificat.» Idem: «Oro, inquit, te ut aut sacrificandi licentiam ei tribuas cujus baptisma probas; aut reprobes ejus baptisma quem non putas sacerdotem. Neque igitur fieri potest ut qui in baptisterio sanctus est, sit apud altare peccator.» Papa quoque Anastasius, scribens ad Anastasium imperatorem, asserit omnes quos ordinavit Acacius, licet a B. Felice papa excommunicatus et haeretica pravitate infectus, debere in suis ordinibus absque omni reordinatione permanere, [Col. 0836C] sic inter caetera dicens: «Acacius bonum male administrando sibi tamen nocuit, nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est aliis, perfectionem suae virtutis obtinuit.» His et aliis pluribus diversorum patrum sententiis recitatis illam synagogam Satanae ad reddendam impietatis suae rationem litteris et nuntiis nostris ad synodum vocavimus, non tamen ut ipsi audientiam, in praeteritis conciliis jam prorsus eis exclusam, mererentur; sed ut pacem sanctae Ecclesiae, quae per ipsos omnino divisa est, in unitatem componeremus. Litterarum autem hic tenor fuit.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, O., olim dicto Ostiensi episcopo, et sequacibus suis quae merentur.
Licet synodali audientia vos indignos fecissetis, quia ad synodum sanctae Romanae Ecclesiae multoties vocati venire recusastis, et hac de causa excommunicati estis, tamen ut murmur populi erroribus infecti vestris auferatur, apostolica auctoritate praecipimus ut ad synodum quam in ecclesia beati Petri Deo auxiliante celebramus securi penitus veniatis, ut de eo quo sanctam Ecclesiam perturbastis, sicut decet, rationem reddatis. Verum ipsi nec Deum [Col. 0837A] timentes, nec hominem reverentes, legatos et litteras nostras nec audire nec videre voluerunt. Unde in erroribus suis perdurantes ex latebris quas serpentino more incolunt, ad decipiendos incautos, vel simplices dira sibila emittunt, acuentes linguas suas sicut serpentes venenum aspidum sub labiis eorum, etc. Quantae igitur humani sanguinis effusiones in Italico et Teutonico regno occasione praedicationis eorum factae sint, quantae ecclesiarum destructiones, quanti viduarum et orphanorum gemitus; postremo quantae universi Romani regni depopulationes, lucidius ex eorum gemitibus, qui opprimuntur, quam nostra relatione comprobatur. Praeterea placuit sancto conventui, ut in Simoniacos, qui Ecclesiam Dei latronum speluncam fecerunt, [Col. 0837B] debita animadversione inevheremus, et redivivum caput illius haereseos toties a sanctis Patribus abscissum gladio beati Petri amputaremus. Unde eorumdem Patrum sanctorum documenta sectantes apostolica auctoritate praecipimus ut nullus deinceps alicui manum praesumat imponere potius quam pessimi commercii conventione. Si vero, quod absit, hoc crimen in aliquo deinceps repertum fuerit, et ordinator propria in perpetuum careat dignitate, et ordinatus ex ea quae per commercium facta est, perficiat ordinatione. Praeterea, quod silentio praetermittendum non fuit, quia murmur populi adversus incontinentiam clericorum passim crescit ac dilatatur, utile visum fuit, ut ea qua debetis diligentia, ministros altaris secundum statuta [Col. 0837C] canonum vivere, atque munditiam castitatis, sine qua, teste Apostolo, placere Deo non possunt, irreprehensibiliter custodire commoneatis, quatenus de correctione eorum ab his qui foris sunt, bonum testimonium habentis, et murmurantis populi insolentiam quiescere faciatis Hi vero qui missas peccatorum sacerdotum respuunt, et qui eis ante judicii nostri censuram opinionis suae praejudicium inferunt, communione sanctae Ecclesiae usque ad emendationem priventur. Conjunctiones autem consanguineorum fieri prohibete, quoniam has, et divinae et saeculi prohibent leges. Consideret vero, fratres dilectissimi, vestra excellens prudentia, quam bonum sit persistere in dispensatione vobis credita, et in fide recta, atque haereticis, et aemulis Christi repugnare, [Col. 0837D] et nunquam a veritatis tramite declinare, quam Dominus et Salvator omnium, cujus fidem tenemus, qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos sanguine redemit, fidem B. Petri non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit, quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter semper fecisse, cunctis est cognitum, quorum et pusillanimitas mea, licet impar et minima pro suscepto, tamen divina dignatione ministerium pedissequa cupit existere. Vae igitur erit nobis, qui hujus ministerii onus suscepimus, si veritatem fidei ad hujus destructionem erroris praedicare neglexerimus. Vae erit nobis si veritatem silentio oppresserimus, quam erogare [Col. 0838A] nummulariis jubemur. Idcirco, fratres, hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut qua debetis et potestis, sollicitudine vigiletis, ad investigandos haereticos, et inimicos sanctae Dei Ecclesiae, et a sanis mentibus ne pestis haec latius divulgetur, severitate qua potestis pro viribus exstirpetis, quoniam sicut habebit a Deo dignae remunerationis praemium, qui diligentius quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit exsecutus; ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicunque plebem suam contra tam sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimae in Christo filiae THEOPHILAE, monasterii Beati Petri in Paduana civitate siti abbatissae, et Dei ancillis inibi famulantibus, cunctisque inibi regulariter succedentibus in perpetuum.
Ex consideratione pastoralis curae, quam administratione sedis apostolicae gerimus, cui nullis propriis meritis sed divinae providentiae dispensatione praesidemus, omnium quae usquequaque sunt Ecclesiarum provectui nos convenit invigilare, ac justis fidelium postulationibus aequitatis assensum praebere, bonisque ac religiosis incoeptis, ut de die in diem augmententur, et ad perfectionem usque [Col. 0838C] perducantur, nostri favoris nostraeque auctoritatis suffragium impertiri, quatenus personae Deo dicatae et divino cultu perpetuo jure mancipatae, ab omni saecularium inquietudine remotae et cunctis mundialibus impedimentis expeditae, pura et intenta mente Creatoris sui laudibus insistere teneantur. Unde, reverenda filia Theophila, quoniam sanctissima devotio tua, religiosis moribus suffragata, humiliter petiit ut praedictum Beati Petri monasterium nostri privilegii auctoritate firmaremus, quatenus omnibus futuris temporibus monasterium ancillarum Dei existeret, ut videlicet sanctimoniales, nullorum absque omni contradictione, sub regimine abbatissae degerent; devotas petitiones [Col. 0838D] tuas per interventum honorandorum confratrum nostrorum Milonis, scilicet ejusdem civitatis episcopi, et Roberti Faventini episcopi, necnon dilectissimi filii nostri Petri Paduani archidiaconi, gratanter suscipimus, et tuis religiosis votis libenter annuimus. Quapropter apostolica auctoritate, et hujus nostri privilegii constitutione, concedimus et confirmamus ut omnibus deinceps futuris temporibus monasterium illud praedictum sanctimonialium monasterium habeatur, nec ulla sit deinceps magna parvaque persona quae hoc ullatenus audeat immutare. Confirmamus quoque eidem monasterio, tibique et omnibus tibi regulariter succedentibus ad usum sanctimonialium inibi Deo servientium omnia quae habentur in charta donationis [Col. 0839A] quam episcopus Milo vobis fecit, et omnia quae nunc habetis, vel acquisistis, et quae deinceps, tam vos quam succedentes vobis, juste acquisiturae estis. Praecipimus insuper et apostolica auctoritate interdicimus ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, nullaque magna parvaque persona sive ecclesiastica, sive saecularis, praedictum monasterium Beati Petri, vel Dei famulas ibi servientes, de his quae hujus nostri privilegii auctoritate confirmamus, audeat deinceps ulla inquietudine molestare. Si quis autem hujus nostri privilegii sanctionem violaverit, nisi resipuerit, et digna satisfactione emendaverit, sit extorris a regno Dei, utpote apostolicae auctoritatis sacrilegus contemptor, et, digna excommunicatione damnatus, ab Ecclesia Dei prorsus [Col. 0839B] extraneus efficiatur, perpetuaeque subjaceat maledictioni. At vero qui pius observator exstiterit, perpetuae benedictionis abundantia repleatur, constituimus.
Anno Dominicae Incarnationis 1091, indictione XIV, anno autem pontificatus domni Clementis III papae VII, XIV Kal. Februarii.
Datum per manum Bernerii vice cancellarii in urbe Paduana, actum feliciter.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, canonicis Regiensis ecclesiae, ipsorumque successoribus in perpetuum.
Oportet nos in specula sanctae sedis apostolicae constitutos ad defensionem et firmitudinem ecclesiarum Dei vigilanter insistere, quatenus de bono in melius Deo adjuvante proficiant, ut, remota omnium pravorum hominum inquietudine, ministrantes divinis officiis promptius intenti quiete ministrare queant, et nos boni pastoris mereamur percipere praemia. Ac per hoc per praesentem scripturam apostolica auctoritate in perpetuum manendum confirmamus canonicis sanctae Regiensis ecclesiae, ut ad canonicam suam inviolabiliter teneant curtem [Col. 0839D] unam quae dicitur Villa, et mansos tres in Gova, mansum unum in Noniano, in Campilia curtem unam, et mansos duos, et unum quem dedit Sigefridus, qui dicitur Galliulo, curtem quae dicitur Massa, cum suis appendiciis, Prenniano cum suis, et terram quae est in Castro Holeriano in Mucleto mansum unum, in Dinazano unum, in Valle Birli unum, in monte Babuli unum, in Casalicio unum, in Braciano tres in Veterivola unum, in monte Todioni unum. Et quidquid pertinet ad praedictam Sanctae Mariae et Sancti Michaelis canonicam in Tabiano, Caterniano, Mellocio, et Grazano, et Verniano, cum suis appendiciis, et in civitate Nova, et in Curlo, et res illas cum silva in Bajarola, et plebem unam [Col. 0840A] in Rivalta cum castro et suis pertinentiis, et mansum in Corniano et in Runcho, Folliano et Alliano, et res in Gavassa cum decimis, et sylva, et in Corrigia, seu in Butrio, in Rio, Fazano, Campogalliani, in Fontana, in Prato, Canule, Mandrie, in Gurgo. Et sortes duas quae sunt prope Curtemnovam, et mansos duos in Cetlole, et plebem de Nuvalare cum omnibus suis pertinentiis, et mansos tres in Canole, Corviatico, Mandriole, in Fabrica mansum unum, et in Seso, Rodano, Silvarano, Carbognano, Caldariola, Campaniola, Bedullo; vico Martini, Querciola, Monte Gamoni. Et capellam Sancti Viti in Offiano, et Capellam Sancti Abundi cum suis pertinentiis, Pratum de Boceto, Ariole, Gaziata, Motelena, Campigene, Marmoriolo, et res quae rejacent [Col. 0840B] juxta ponticellum Rodani, silva de Groseto, Purciliole, Runcise, et in Casale Fossedunde, et Razolum cum piscariis, et omnibus suis pertinentiis ad Sanctum Stephanum, ad Sanctum Possidonium, in pago Mutinensi Buyda, in monte Passarario, in Puliagnello, Serra, Appollina ad Sanctam Mariam cum oliveto. Et decimam in civitate quae vocatur Regium, cum omni integritate, et in Marsia. Et omnes res quae sunt in circuitu civitatis quae vocatur Emilia. Et curtem unam in Tertonensibus, quae dicitur Nova, et omnes res quae sunt in Aqueductio, et curtem Sancti Stephani cum plebe quae infra castrum sita est, cum omnibus suis pertinentiis, sicuti a bonae memoriae Sigefrido episcopo vel ab aliis episcopis, pro suis suorumque successorum animabus, [Col. 0840C] eidem canonicae per scriptum vel investituram bene providendo integre collata sunt. Atque omnes res quas de donis episcoporum vel voto fidelium praedictae canonicae vel canonicis oblatas esse dignoscitur, sanctorum canonum auctoritate nostraque apostolica immunitate huic nostro inscripsimus privilegio, cum omnibus suis adjacentiis et pertinentiis in perpetuum inviolabiliter conservandas, absque omni contradictione alicujus magnae parvaeque personae. Si quis autem temerario ausu contra hoc nostrum apostolicum privilegium agere, vel ordinare aliter res canonicae, vel alium in eis usum ponere praesumpserit quam eum quem constituit Teuzo episcopus, Sigefridus, Adhelberius, Wolmarus, [Col. 0840D] Gandulfus, sciat se omnipotentis Dei potestate, ac beati Petri apostoli, sanctorumque omnium, nostra etiam auctoritate, anathematis vinculo innodatum, et a regno Dei alienatum, et cum omnibus impiis aeterno incendio concremandum. At vero qui observator exstiterit, gratiam et misericordiam vitamque aeternam a misericordissimo Domino nostro consequi mereatur.
Datum apud Cesenam per manum Bernerii vice Petri cancellarii, anno Dominicae Incarnationis 1092, indictione XV, anno autem pontificatus domni Clementis tertii papae IX, Idibus Junii.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, R. confratri et coepiscopo Moguntino salutem et apostolicam benedictionem.
Nuperrime per confratrem nostrum episcopum Faventinum fraternitati tuae ut ad synodum, quam pro totius Ecclesiae necessariis causis in jam dicto loco et tempore celebraturi sumus, omni postposita occasione advenires, mandavimus et per summam obedientiam praecepimus. Et primum quidem bene promisisti, verum postea, voluntate tua in aliqua parte peracta, cum praedictus nuntius rediens [Col. 0841B] veram tibi ut caeteris obedientiam injungeret, dixisti te a nobis per tuum nuntium esse relaxatum. Quod ut audivimus, quam graviter tulerimus nequit efferri. Hoc enim dictum magna perturbatio synodi videbatur, cum omnes pene suffraganei tui ad te respiciant, cum omnium vox sit: quod magister meus fecerit, hoc faciam. Quapropter eidem N., qui tam nefandum, tam exsecrabile, tam nocivum sanctae et universali Ecclesiae mendacium protulit, omne divinum officium apostolica auctoritate interdicimus, donec ad nos veniens de tanta tam detestandi mendacii iniquitate satisfaciat. Quod nisi usque ad festum scilicet Michaelis ad nos de hac re satisfacturus venerit, ampliori quam forsitan aestimet excommunicationi subjacebit. [Col. 0841C] Tibi vero apostolica auctoritate et per veram obedientiam iterum atque iterum praecipimus ut ad synodum in festo sancti Dionysii Vercellis celebrandam venias, et omnes suffraganeos tuos per eamdem obedientiam admoneas.
CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, R. confratri et coepiscopo Babenbergensi, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0841D] Quod contra Ecclesiae demolitores et nostros aemulos [Col. 0842A] juste disputando fortiter stabas, audivimus et gavisi sumus, ideoque tibi gratias referimus. Quod autem quae de Ecclesia tua Romanae debes Ecclesiae te diu injuste detinuisse patienter exspectavimus, non propter ignorantiam fecimus, sed gratuitam obedientiae tuae praestolati sumus benevolentiam. In hoc quam parum profecimus, monemus te, et firmiter praecipimus ut quod debes solvas, ablatumque temere restituere non differas. Si hoc non feceris, etiam advocato nostro imperatori, et omnibus fratribus nostris publice et per legatos nostros querimoniam faciemus. Moguntino episcopo, quem nobis pessimis criminibus accusando detulistis, ad respondendum nobis inducias dedimus ad festum sancti Michaelis. Huic rei te cum caeteris fratribus [Col. 0842B] nostris volumus interesse, ut, sicut eum accusasti absentem, ita illum veris testimoniis sub nostra auctoritate convincatis praesentem. Relatum est nobis a quibusdam quod Judaeis baptizatis, nescio qua ratione, permissum sit apostatare, ritumque Judaismi excolere. Quod quia inauditum est et prorsus nefarium, te et omnes fratres nostros verbo Dei constringimus, quatinus id, secundum canonicam sanctionem et juxta Patrum exempla, corrigere festinetis, ne sacramentum baptismi, et salutifera invocatio nominis Domini videatur annullari.
[Col. 0842D]
Carmen
Epistola nuncupatoria
Reverendissimo et illustrissimo praesuli ac domino domino Melchiori KLESL, episcopo Viennensi nominato, episcopatus Neostadiani administratori confirmato, cathedralis ecclesiae Viennensis praeposito, et archigymnasii ibidem celeberrimi cancellario, sacrae caesareae et regiae majestati a consiliis, Domino suo clementissimo, etc.
Quantopere οἱ ἐξ ἐναντίας, illustrissime et reverendissime praesul, apertis machinis, telisque, atque cuniculis pugnent, ut sacrosanctam illam pontificum Romanorum majestatem et auctoritatem violent, labefactent, ac denique funditus excisum eant, testatum facit, luce meridiana clarius, eorumdem indefatigabile studium, quo obsoletas schismaticorum affanias, apinas, et purgamenta, horridis jam diu merito damnata tenebris, ceu nare canina, investigant, eruunt, et dias in luminis oras confertim protrudunt: ac si quid in venerandum illud sacrae hierarchiae caput, quod Indi, Aethiopes, Arabes, Persae, Tartari, etiam religionis nostrae non consecranei, ut sileam Europaeos, supremam inter Christianos auctoritatem obtinere agnoscunt, si quid, inquam, petulans aliquod ingenium amori, odio, vel lucro obnoxium chartis male sanis illeverit, id ἀκανθολόγοι isti et καλαμοσφάκται, veluti coelo demissum et ἕρμαιον aliquid arripiunt, cudunt, recudunt, ac tantum non cedro et immortalitate dignum censent, atque hinc sinuosi illi Centuriarum et memorabilium reconditarumque lectionum, aliique ejusdem notae male suti centones, tanquam vomicae et carcinomata sincerae veritatis, prodierunt, licet illi ipsi, quos adeo amant, vulgant prostituuntque auctores, magnam partem ab horum profanis dogmatis sectisque varie dissectis dissideant, atque ita asciam, quam nobis infligere magno conatu laborant, suis illidant cruribus.
[Col. 0845] Horum itaque exsuscitatus studio et industria, ut et ego, quem in Ecclesia tenet (B. Augustini dictum usurpo [epist. 165] ) ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas commisit Christus, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum; tenuem symbolam aliquam in augustum hoc et iisdem cum sole limitibus circumscriptum catholicae Ecclesiae amphitheatrum conferrem, membranacea quaedam opuscula, caeteroquin situ squaloreque peritura, et tineis blattisque excussi, exscripsi, et pancratiastae nostrarum partium eximio, reverendo P. Jacobo Gretsero societatis Jesu, una cum suis typis exprimenda dedi, quae, cujus commatis sint, ut laciniosa oratione explicem, supersedeo, ne illud e trivio Lucilianum audiam.
Illud interim elogii vice sit, quod μακαρίτης ille annalium ecclesiasticorum promus condus illust. cardinalis Baronius, haec nostra videre, et commentariis suis inserere summis votis discupiit, quae indeptus haud poenitendum auctarium XI et XII tomo junxisset, et calumniarum illas nebulas, quas veluti e plaustro in Gregorium VII, Alexandrum III et Adrianum IV, κηκάδι σὺν γλώσση (ut Callimachi verbis utar) profundunt, illustri hoc veritatis sole clarius dispulisset. Sit itaque haec nostra opella, veluti tenue spicum post magnam Baronianam segetem, relictum.
Quam tuo illustri nomine, illustrissime praesul, ceu Palladis aegide, contra rupiconum et vitilitigatorum incondita rostra, tectam, publici juris nunc facio, et tibi, ut eamdem laborum et periculorum aleam cum pontificibus nostris, quos scriptio tuetur, saepenumero subeunti, jure optimo L. M. dedico. Tu enim, magne et invicte athleta, manu conserta cum adversariis crebro congressus, eorum strophas, sutelas, varieque contextas technas, veluti araneae telam, unico ictu discidisti, usque adeo ut grandiloquentia tua, quasi Mercuriali quadam catena, devincti, perculsi et prostrati, veritati manus darent, et ejeratis, quibus hactenus imbuti fuerant, profanis mysteriis, in fidei nostrae orthodoxae numeros transcripti, pro eadem velle uri, vinciri, virgis ferroque necari, sese sacramentis alacres promptique obligarent. In quorum animis porro firmandis dum strenue adlaboras, caput hoc tuum, religioni propagandae devotum, praesentaneo saepe pro Christo et Ecclesia ejus objecisti periculo, et, contemptis inimicorum hinc inde imminentium insidiis, contempta vitae praesentis cura, aeternae vitae viam regiam, totius venerandae antiquitatis vestigiis tritam, erronum diverticulis et praecipitiis flexuosis insuper habitis, neophytos tuos ingredi, gratia duce, comite fide, constanter solideque docuisti.
Usque adeo ut religio catholica, quae collabascere hic paulatim ac retro in pejus ferri tum temporis visa erat, omnem sui cultum, ornatum ac incrementum, quo nunc splendet et efflorescit, tibi uni, ut incomparabili propugnatori, qui se murum ac vallum aheneum pro domo Domini confertis hostium telis vel millies objecit, gratissimo se debere animo profiteatur, quae licet nunc iterum temporum injuria nonnihil hic delibari et adversaria cervicem erigere, pedemque nostrum premere videatur, spes est tamen confore ut nova et ignobilis haec Titanum soboles, coelum coelitesque nefarie oppugnans, supremi Moderatoris ductu auspiciisque, cujus decreta figit et refigit, ex alto dejecta, sua aggestorum montium mole obruta oppressaque demum jaceat. Conferant itaque pedem, irruant et impugnent andabatarum in morem, terribilem hanc, et ut castrorum aciem bene ordinatam, Romanam vere statu felicem Ecclesiam (ut Tertullianus Afer ait [de Praescript. c. 36] ), cui totam doctrinam apostoli cum suo sanguine profuderunt, ubi Petrus passioni Dominicae adaequatur, ubi Paulus Joannis exitu coronatur, ubi apostolus Joannes, postquam in oleum igneum demersus nihil passus est, in insulam relegatur. Stabit nihilominus illa, ut ἀδαμαντοπέδιλος κίων, ut columna et firmamentum veritatis, adversus quam ne inferorum quidem portae praevalebunt.
Quo in omine abjungo, et ut tenue hoc chartaceum munusculum, meritorum in me tuorum mnemosynon, lubenti manu et serena fronte, illustrissime Maecenas, excipias, et editorem suum, cum prope solus
Dat. Viennae Austriorum, ex Museo Regio, XIII die D. Hippolyto Austriae tutelari sacra. Anno salutis a Christo restitutae 1611.
SEBASTIANUS TENGNAGEL JC u s et Caes. Reg. Biblioth.
Index auctorum
- I. Epistola S. Gebhardi archiepiscopi Salisburgensis ad Herimannum episcopum Metensem.
- II. Vita S. Altmanni episcopi Passaviensis.
- III. Vita B. Tiemonis archiepiscopi Salisburgensis.
- IV. Vita S. Anselmi episcopi Lucensis.
- [Col. 0847] V. Domnizonis presbyteri de vita et rebus gestis Mathildis comitissae libri duo. (Editionem Muratorii sequimur. EDIT. PATROLOG.)
- VI. Bernaldi Constantiensis presbyteri opusculum de vitanda excommunicatorum communione, etc. (Apud nos accedunt opuscula Bernaldi jam eodem Gretseri Operum tomo VI edita. ID.)
- VII. Synodus Moguntina cum Sigefridi archiepiscopi Moguntini aliorumque epistolis.
- VIII. Epistola Stephani episcopi Halberstatensis.
- IX. Epistola S. Anselmi archiepiscopi Cantuariensis.
- X. Hessonis Scholastici commentariolus de rebus gestis inter Callistum papam et Henricum V regem ac imp. (Damus infra in CALLISTO H, ad an. 1124, ID.)
- XI. Variae hactenus ineditae epistolae.
Ad lectorem
Amice lector, si nosse cupis quis quantusque epistolae hujus auctor fuerit, lege Vitam ejus editam a G. V. D. Henrico Canisio, tom. II antiquae Lectionis, et tom. VI, ubi res ab eo gestas longe copiosius explicatas invenies. Adi etiam Brunonem a Frehero editum tom. I Scriptorum Germanicorum; ad calcem Commentarii De bello Saxonico, ubi memorat, Gebhardo nostro in conventu quodam utriusque partis episcoporum et principum, partes perorandi demandatas esse. «Nostri, inquit Bruno, rumpentes silentium, ut omnium faceret verbum, Gebehardum petierunt Salzburgensem archiepiscopum. Qui surgens, ut erat vir per omnia prudens, et honestus, et honori quem gerebat non minimum conferens honoris, vultu modesto, voce mediocri, sensum profudit sapientis et pii pectoris.
Quia vero oratio S. Gebhardi ad calamitates illorum temporum melius perspiciendas, et ad hujus epistolae, quam publicamus, clariorem intelligentiam plurimum facit, haud gravabor eam lectoribus hoc loco repraesentare; cum Brunonis De bello Saxonico historia paucis sit nota. Ita ergo S. Gebhardus ad episcopos et principes, qui a schismaticorum partibus stabant.
«Episcopi venerabiles, caeterique.» . . . Reliqua habes Patrologiae tom. CXLVII. col. 489, in BRUNONE.
Haec S. Gebhardus anno 1081, cui Bertoldus Constantiensis suo in Chronico ejusmodi monumentum posuit, anno 1088. Gebehardus venerandae memoriae Juvaviensis archiepiscopus, in causa S. Petri praecipuus, qui schismaticos publice dictis et scriptis confutare consuerit de hac luce subtractus XVII Kalend. . . . . magnum moerorem Catholicis reliquit. In Vita tom. VI, antiquae Lectionis obiisse dicitur XVI Kalend. Julii, in castro suo, quod Werven dicitur.
Porro Hermannus episcopus Metensis, ad quem S. Gebhardus hanc epistolam dedit, hoc elogio ab eodem Bertoldo cohonestatur, anno 1090: Heremannus piae memoriae Metensis episcopus, et Bertoldus dux Alemanniae, filius Rudolphi regis, in fidelitate S. Petri, Maia mense, diem extremum clausere, magnumque moerorem Catholicis, et exsultationem schismaticis reliquere.
Sed jam ipsum S. Gebhardum loquentem audiamus, in quem schismaticus apologista, in apologia pro Henrico IV, quam haeretici nostri non semel excuderunt, acriter dentes stringit; quod tanti viri auctoritate et auspiciis plurimi a schismaticorum castris abstinerentur et revocarentur. At citius anonymus iste dentes suos fregit; quam S. Gebhardi famam et existimationem infringere potuerit. Crescet extento Gebehardus aevo, illum aget penna metuente solvi fama superstes.
Epistola ad Hermannum Metensem
[Col. 0847A] Venerando in Christo Patri et Domino, HERIMANNO sanctae Metensis Ecclesiae episcopo GEBHARDUS frater et coepiscopus, quidquid potest in Christo melius.
[Col. 0848A] Mandavit jam secundo, charitas tua mihi meisque in persecutione sociis, indicare tuae paternitati quid in hac Ecclesiae dissensione tenendum sentiendumque censeamus, ut respondere valeas his qui [Col. 0849A] contraria sentiunt et loquuntur. Nos autem, moduli nostri non ignari, ad instruendam prudentiam tuam nequaquam prorumpimus, quod non minus ridiculum foret quam si quis solem facibus adjuvare vellet. Huc accedit quod, sicut facultas hoc non ministrat, sic nec voluntas suggerit. Taediosum namque et supervacaneum videtur, illos praeparandis responsionibus operam dare, quos nemo dignatur audire. Rarum infortunii genus est quod patimur, qui et in multis accusamur, et tamen nullum excusandi locum habere possumus. Seniores namque nostri, scilicet contrariae partis episcopi, eam cum suis sacerdotibus humanitatem in agendis causis exhibere dedignantur quam nec propriis mancipiis quemquam oportet denegare, non utentes in nobis exemplo [Col. 0849B] beati Job dicentis: Si contempsi subire judicium cum servo et ancilla mea (Job XXXI) .
Ex quo enim haec inter nos dissensionum scandala oriri coeperunt, nunquid illos, licet frequenter et devote orando, exorare potuimus quatenus, ad reformandum Ecclesiae formam, et nos illos audire et audiri ab illis concederent, promittentes, si parti illorum justitiam favere constaret, nos sine dubio sententiam illorum secuturos
Sed fortasse ignorantibus incredibile videtur quod dicimus, tantae dignitatis et reverentiae viros afflictis fratribus non solum compassionem non exhibere, sed et justitiam denegare. Ad faciendam verbis nostris fidem, propter legationes quibusdam illorum privatim directas, ipsas personas exprimimus [Col. 0849C] cum quibus in publico colloquio vivis vocibus haec tractata sunt; scilicet archiepiscopum Coloniensem, episcopos Babinbergensem, Spirensem, electos (electum) Treverensem, electos (electum) Trajectensem. Istis pene omnibus Saxoniae et Thuringiae majores, ubi condictum est, obviam venerunt, et, in ea quam praediximus sententia concordantes, ultro se discutiendos obtulerunt, ea conditione ut, si causam suam juxta leges et consuetudines ecclesiasticas defendere non possent, sanioribus illorum consiliis acquiescerent, non confusionem hoc reputantes, si, meliora et viciniora saluti ab illis discentes, errorem suum relinquerent.
Haec in auribus omnium qui aderant non contentiose, [Col. 0849D] sed humiliter proponentes nihil profecimus. Et nunc super haec omnia, fratres et domini nostri, nihil fraternis calumniis et supplicationibus moti, ea qua coeperunt erga nos induratione perdurant, nobis quidem audientiam denegantes; aliis, quibus valent et quantum valent, sinistra de nobis insinuant; nos seductos et seductores, nos perfidos, nos imminentium malorum caput et causam esse testantur. Quod sicut incessanter, ita nec efficaciter docent. Adjuvat enim sacerdotalem doctrinam regalis munificentia, quae uno eodemque incitamenti genere et doctores facundos et auditores dociles reddit et capaces. Tantum persuadendi studium tanta plurimorum credulitas subsecuta est, ut etiam oves nostrae vocem nostram non audiant, sed alienos [Col. 0850A] sequantur. In locis siquidem de quibus nostrae partis pontifices expulsi sunt, doctrinae sibi locum vindicant, ibique, in Ecclesiis non suis, oves ad se non pertinentes usurpatae praedicationis pabulo ad hoc usque informaverunt, ut pastores pios non solum despicere, sed etiam persequi dignum arbitrentur.
Ergo si eousque prodit iniquitas nostra ut nullum de aberratione nostra dubietas locum habeat, et magis plectendi simus quam audiendi, oportuit tamen viros qui ejusdem nobiscum sunt nominis et officii convertendis fratribus potius quam perdendis studere, errantibus viam veritatis ostendere, et salutaribus monitis divisa membra ad unitatem lucrari. Hoc bonum esset et acceptum coram Salvatore [Col. 0850B] nostro, ut qui de plenitudine ejus abundantius acceperunt, acceptam prae aliis gratiam in alterutrum administrarent (I Pet. IV) , sicut scriptum est: Qui audit, dicat: Veni. Bonum quidem esset, et fraternitatis amatoribus competens, in tali, ut aiunt, praecipitio positos, etiam nolentes retinere, quanto magis eos qui summo id desiderio expetunt, et rectiora docentibus obedire in promptu habent. Non grave aut inhonestum arbitrantes sic ab aliis vinci, ut et ipsi suum errorem vincerent.
Postremo, si tantae obstinationis essemus ut veritatis sermo in nobis non caperet (Joan. VIII) , ipsi tamen impiis iniquitatem suam annuntiando animas suas liberarent. Nobis autem, quorum calamitatis adeo cupidi sunt, carbones ignis congererent; [Col. 0850C] quia tunc nobis major confusionis cumulus accresceret, quando, agnita veritate, ab eis de ignorantia excusationem non haberemus.
Age nunc, charissime Pater et domine, quandoquidem nos indigni judicamur quos verbum veritatis erudiat, cum domus exasperans (Ezech. II) simus; tu tamen, cui, pro commorandi vicinitate, colloquendi cum eis facilior aditus patet; quem etiam, tam pro vitae quam dignitatis honestate, repulsam pati non oportet: tu, inquam, pro nobis verbum fac; tu tibi inter nos mediatoris vicem assume. Audi ab eis quod audiamus; ex te disce quod doceas; inquire quibus ecclesiasticis sanctionibus causam suam probent, nostram vero improbent; [Col. 0850D] quatenus per te illos audiamus, quos per se ipsos audire non contingit, et quod proprii oris officio impetrare non potuimus, per allegantis reverentiam consequamur.
Quod si, tuae charitati acquiescentes, hanc a te vicissitudinem exigunt ut, sicut suam nobis, ita nostram illis sententiam insinues, dic quod nosti, dic quod nihil novum, nihil inusitatum cudimus, nihil a nobis quasi ex nobis, sed quod audivimus et vidimus, quod patres nostri narra verunt nobis (Psal. LXXVII) , nihil de nobis praesumentes, sed potius contenti stare et tenere traditiones quas didicimus (II Thess. II) , nihil per contentionem, nihil per argumentationum versutiam, quae inimica est fidei. Quod nec propositi [Col. 0851A] nostri est, nec aetatis; quin potius ea quae hujusmodi sunt aetati decentius lascivae relinquimus, his quidem qui ad hoc exercitatos sensus habent, non, juxta Apostolum, ad discretionem boni et mali (Hebr. V) , sed ut ingenii sui subtilitate et linguae volubilitate id quod justum est, quasi recte pervertant. Nostri autem nec officii est, nec studii esse debet, ut dicamus bonum malum, et malum, bonum; sed ut Domini nostri aemulatores, quantum ipse concesserit, studeamus reprobare malum, et eligere bonum (Isa. VII)
Hac itaque puritate contenti, eo, quod in praesenti versatur negotio, hoc solum tenemus quod Ecclesia catholica semper tenuit, quod ab initio coeptae Christianitatis usque ad monstruosa haec tempora, [Col. 0851B] stabile et inconvulsum perstitit, scilicet quod excommunicatis non est communicandum. Haec namque dissensionum causa est et seditionum, quod illi ab excommunicatis non abstinent, et non abstinendum docent. Nos vero et abstinemus, et abstinendum persuademus, praecipue ab illis qui a praecipua et prima sede excommunicantur. Quae diversitas contraria docentium sacerdotum vere facta est ruina populi, vere multorum radix malorum. Ex qua tot male fecundi rami pullulantes in universa Ecclesia varios fructus protulerunt, et quotidie proferunt. Quorum fructuum amaritudo amarissima non tam ramis quam radici ascribenda est. Quidquid enim studia partium delirant, quidquid in hac rerum turbulentia a subditis perverse [Col. 0851C] agitur, juste in capita perversa docentium [ videtur deesse vocula recidit, relabitur, vel similis]. Vere nunc impletur quod scriptum est: Egressa est iniquitas a senioribus judicibus, qui videbantur regere populum (Dan. XIII) . Hi namque qui veritatis praecones dicuntur, quibus credita sunt eloquia Dei ad evangelizandum populo Dei, si id ipsum dicerent omnes, et non essent schismata in eis; si more speculatorum providerent quatenus contentio inter eos aut non oriretur, aut orta, collatis ex more fraternitatis tractatibus, sedaretur; dubium non est quin illorum in assertione veri unitatem unitas etiam populi sequeretur, et adhuc in suo statu permanens antiquam pacem obtineret Ecclesia, quae nunc, inimicorum suorum pedibus exposita, inaudita [Col. 0851D] contritione conteritur, et incomparabili tam corporum quam animarum strage cruentatur. Cujus sanguis non incongrue de manibus illorum requiritur qui, eam in sui procuratione suscipientes, contra eam dogmatizando transgredi fecerunt populum Dei.
Nos igitur et qui nostrae partis sunt, quibus etiam Ecclesiae disciplina commissa est, ipsi Ecclesiae in hoc satisfacimus, quia nihil docuimus vel docemus praeter id quod didicimus. Si inquirimur unde, a quibus didicerimus, certe multos et nequaquam obscuri nominis doctrinae nostrae astipulatores habemus. Apostoli nos docuerunt, apostolorum successores, apostolicae sedis pontifices; praeter illos, [Col. 0852A] imo secundum illos, aliorum Patrum copiosa multitudo, qui notae sanctitatis et auctoritatis sunt, quorum doctrina fulget Ecclesia, et qui cum Domino regnant in coelis, et in terris miraculis coruscant; quorum sanctionibus non ignorantia vel negligentia, sed studio reluctari, quid aliud est quam spiritum, qui per eos locutus est, blasphemare? Istis sine dubio, et non nobis adversantur quicunque ab excommunicatis ante canonicam examinationem non abstinent, et non abstinendum docent. Talia enim praedictos Patres concordi et assidua prohibitione vetasse non solum hi sciunt qui ex scriptis illorum acceperunt, verum etiam rudes et illitterati, qui, etsi legem ignorent, tamen ea quae legis sunt (Rom. II) ex inveterata et nunquam [Col. 0852B] mutata consuetudine didicerunt. Haec itaque, quae legislatorum talium unanimitate statuta, usu antiquissimo huc usque stabilita sunt, quandoquidem apertis oppositisque impulsionibus quassari nequeunt, quasi ex latere machinationes parantur ad decipiendas illorum opiniones [ forte, animas] qui minoris intelligentiae aestimantur.
Et quia apud tales etiam non leviter agitur, ut in adeo triti lateque patentis itineris ductu exorbitent, juxta iter scandalum ponitur (Psal. CXXXIX) , dum quaedam vitia veritati ad subversionem veritatis illis proponuntur. Audivimus enim quosdam contrariae partis clericos, de sua scientia gloriantes, id studii habere ut de sacris undique codicibus [Col. 0852C] illas sententias colligant quas sancti Patres ad cohibendam illorum sacerdotum intemperantiam condiderunt, qui in proferendis sententiis praecipites sunt indiscrete ligando vel solvendo. Vere in his, ut in omnibus, laudabiles atque amplectendae illorum sententiae, qui omnium sic curam gerebant, ut et praelatos a praecipitatione compescerent, et subjectorum innocentiae defensionem necessariam providerent.
Verum illi qui, ad hoc quod persuadendum susceperunt, ista introducunt, bono, at non bene utuntur. Nam quod sancti doctores ad communem profectum tam eorum qui praesunt quam qui subjacent constituerunt, hoc isti procul dubio ad contemptum episcopalis ministerii, et ad suscitandam [Col. 0852D] inter pastores et oves discordiam assumunt. Quod in hoc profecto patet, quia illas solummodo sententias quas suae persuasioni commodas existimant auditoribus suis inculcant, aliis prorsus silentio oppressis, quas nihilominus Patres catholici de eadem re statuerunt, quaeque ad hanc litem dirimendam ita necessariae sunt ut nullo modo sine illis juste diffiniri valeat. Quae vero illae sint, nequaquam a nobis docendi sunt. Ipsi enim melius nobis sciunt multos Ecclesiae doctores multimodis [multis modis] et verbis hoc instituisse, ut, si quando de sententia excommunicationis contradictio oboriretur, canonicis discussionibus utriusque partis diligens examinatio fieret, et sic excommunicatoris [Col. 0853A] sententia aut probaretur aut emendaretur.
Haec et his similia praedicti fratres, quasi incognita nec aliquid ad rem pertinentia, dissimulantes, ad hos suos sequaces instruunt ut, temere et absque omni probatione legitima prolatam in se sententiam contemnentes, jugum disciplinae penitus excutiant. Cumque ignorent minime hoc etiam antiquitus scitum esse, quod pastoris sententia, sive justa sive injusta, timenda tamen sit; illi homines sub anathemate positos securos, et de timenda illa a nostra diversione [nobis diversa] nihil sollicitos reddunt: illa Scripturarum testimonia frequenter replicando, in quibus hoc astruitur, quod qui innocentem maledicit, sibi plus nocet quam cui nocere [Col. 0853B] appetit, aliaque in hunc modum. A quibus sanctorum verbis nequaquam nos dissentimus, quin potius cum amore et reverentia recipimus, studentes, quantum divina largiente gratia possumus de illa pastoralis officii abusione et nobis cavere, et aliis ut caveant persuadere. Illis autem qui haec ad suae partis adjumentum plus aequo intorquent, cum tali moderamine assensum praebemus, ut nequaquam ultra terminos constitutos illorum vestigia prosequamur: non adjicientes ut hoc ex illorum documentis subintelligamus, quod jam suos auditores subaudire fecerunt; hoc scilicet ut, si quis excommunicatus injuste se excommunicatum nudis tantum verbis asserit, excommunicatoris sententia protinus irrita judicetur. Si stabit haec [Col. 0853C] consequentia, jam a nullo excommunicato abstinet; quia nullus eorum se juste judicatum esse fatetur: sed non est aequa partitio ut subjecti ita audiantur quatenus praelati inauditi praejudicium patiantur, sicut dicitur: Non esse justum mediatorem, qui sic unam partem audit, ut nihil alteri reservet.
Quod si haec noviter emergens doctrina in Ecclesia fructificare coeperit, antiqui Patres in vanum laboraverunt (Psal. CXXVI) , qui id modis omnibus satagebant, id conati sunt, quatenus in uno Christi corpore, quod est Ecclesia, nec ab excellentioribus membris minora gravarentur, nec inferiora superioribus resultarent. Multae illorum constitutiones, causae quae inter nos ventilatur congruentes, hoc [Col. 0853D] novo dogmate frustrantur et in irritum cadunt. Quorum synodicas et decretales sententias si hic inserimus, fortasse fastidium legentibus ingerent, eo quod tritae sunt et tam usu quam auctoritate notissimae. Quandoquidem autem illi qui contraria agunt tam serenae luci caliginem inferre conantur, necessarium ducimus, contra ingruentes novitatis hujus obscuritates, antiquam et notam Ecclesiae lucernam super candelabrum ponere (Luc. XI) , ut quod illi tanto conatu oblivioni tradere conantur, nos ad memoriam revocemus, satis aestimantes ad defensionem nostram nota replicare quam ut nova introduxisse videamur.
Sancti Patres in Nicaea congregati, cum juxta institutionem apostolorum, et eorum apostolicorum [Col. 0854A] qui ante synodum Nicaenam fuerunt, decernerent de his qui communione privantur, seu ex clero seu ex laico ordine, ab episcopis, ut hi qui abjiciunt et qui abjiciuntur [ videtur deesse vocula innotescerent, vel similis], ita subjunxerunt: Requiratur autem ne pusillanimitate, aut contentione, vel alio quolibet episcopi vitio videatur a congregatione seclusus (Nicaen. concil. cap. 5) . Qualiter autem quibusve modis inquirendum sit, nihilominus addiderunt his verbis: Ut ergo decentius inquiratur, bene placuit annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrare (Nic. conc., loc. cit.); et caetera quae sequuntur.
Igitur qui ad decentem rei hujus inquisitionem concilia celebranda esse decreverunt, nequaquam, [Col. 0854B] ut nunc moris est, arbitrati sunt ad probandam eorum qui abjecti sunt innocentiam hoc posse sufficere, si passim vageque in suos excommunicatores absentes convitia et obtrectationes eructent. Ergo qui contra sacros canones Nicaenos, nulla condicta synodo, nulla praecedente inquisitione, canonica communione privatos in communionem recipiunt, audiant si ejusdem concilii statuta tam leviter violanda sint et contemnenda; audiant quid sanctus Gregorius de auctoritate quatuor conciliorum principalium, quorum istud praecipuum est, sentiat. Siquidem in epistola Alexandrino, Antiocheno, Hierosolymitano patriarchis directa, sic ait (lib. I, epist. 24) : Sicut sancti Evangelii quatuor libros, sic quatuor concilia suscipere et venerari me [Col. 0854C] fateor, quia in his, velut in quadrato lapide, sanctae fidei structura consurgit, et cujuslibet vitae atque actionis norma consistit. Quisquis eorum soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse videatur, tamen extra aedificium jacet.
Item, post pauca, de iisdem conciliis: Quia, dum universali sunt consensu constituta, se et non illa destruit quisquis praesumit aut solvere quos ligant, aut ligare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit.
Audiant etiam qui tanto adnisu sancti ac magni concilii Nicaeni statuta annullare satagunt, specialem de illo beati Leonis sententiam (epist. 53) : Leo episcopus Anatholio episcopo. Non trecentis, inquit, [Col. 0854D] decem atque octo episcopis, quantumlibet copiosior sit numerus sacerdotum, vel comparare se audeat vel praeferre; cum tanto divinitus privilegio Nicaena synodus sit consecrata, ut sive per pauciores sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum.
Item de eadem re: Sancti et venerabiles Patres in urbe Nicaena, sacrilego Ario cum sua impietate damnato, mansuras usque in finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, et apud nos, in toto orbe terrarum, in suis constitutionibus vivunt, et si quid usquam aliter quam illi statuerunt praesumitur, sine cunctatione cassatur: Ecce nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) , in quorum [Col. 0855A] temporibus illae penitus leges destruuntur, quas sancti doctores usque in finem mundi mansuras praedixerunt.
Quandoquidem igitur synodo cujus hic testimonia inserta sunt, omnes synodi quae authenticae sunt, quasque Ecclesia recipit, principatum concedunt, singulas aliarum sententias annectere non tam necessarium est quam prolixum. Unum tamen e pluribus de Sardicensi concilio excerpere, non abs re ducimus. In hujus namque concilii praefatione, cum de diversis diversorum conciliorum regulis tractaretur, ita tandem subjunctum est: Sed in his omnibus illa sequi debemus quaecunque a Nicaeno concilio et a sancta atque apostolica Romana [Ecclesia] non discrepare videmus.
[Col. 0855B] Quod autem in ejusdem concilii capitulo 17 invenitur, illos velimus attendere qui tam facile etiam quorumlibet episcoporum, nedum Romani pontificis sententiam sine legali examinatione rescindunt; quasi discussione non indigeat quidquid illorum verbis sive justum sive injustum asseritur. Continetur autem sic in praefinito capitulo: Si episcopus quis forte iracundus, quod esse non debet, cito et aspere commoveatur adversus presbyterum sive diaconum suum, et exterminare eum de Ecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem. Et, paucis intermissis, sic demum concluditur: Tamen, priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum [Col. 0855C] qui fuerat a communione separatus, ante cognitionem nullus debet praesumere ut eum communioni societ.
Ecce in hoc loco specialiter de illo excommunicationis genere agitur, quod, iracundia grassante, committitur, quod propero et aspero motu acceleratur; et tamen summopere cavetur ne vel sic excommunicatum ante diligentem examinationem aliquis recipiat.
Haec et his similia in conciliis et in Romanorum praesulum decretis quasi usque ad fastidium inculcantur. Nec hoc quidem intermittitur, qualis utrosque vindicta sequatur: istos, si excommunicatis scienter et ante utriusque partis justam examinationem communicant, latebrasque defensionum, [Col. 0855D] quominus ad satisfactionem perducantur, praetendunt; excommunicatos autem, si ante audientiam communicare praesumpserint, si causae suae adesse neglexerint, si infra constitutum terminum coram suis excommunicatoribus causam suam non peregerint, si interdictum sibi ministerium usurpaverint; quae quia nulli incognita sunt, latius hic enumerare nec necessitas exigit, nec brevitas epistolaris admittit.
Sed quia adversus ista excusatio locum non habet, fortasse ex ipsis quiddam nobis objicitur, quod in praedicto capitulo statutum est; quod nos quidem, sicut alia quaedam, compendii causa reticuimus, [Col. 0856A] illud videlicet ubi dicitur: Quia oportet ei qui abjectus est non negare audientiam roganti; et ille episcopus qui eum juste vel injuste abjecit, patienter accipiat ut negotium discutiatur. Hinc, ut putamus, ad excusandas excusationes (Psal. CXL) , occasiones sumunt, quasi propter hoc, examinatio, sicut debuit, fieri non debuisset [Col. 0855] Videtur locus corruptus et leg. Sicut debuit fieri, facta non fuisset. , quod excommunicator ad probandam vel improbandam sententiam eis patientiam non exhibuerit.
Ad quod refutandum non Scripturarum testimonia, non canonum auctoritas, sed ipse rerum gestarum ordo respondeat. Notum enim omnibus circumquaque est, anathema illud de quo agitur in synodo Romana quae (1080) prima Quadragesimae hebdomade ex more celebrata est prolatum fuisse. [Col. 0856B] Quod cum in partes Teutonicas insonuisset, in proximo Pascha, episcopi qui in civitate Babinperga festum illud celebrarunt, in die sancto, inter missarum solemnia multa et inhonesta in dominum papam (Gregor. VII) vitia jaculantes, omnibus qui congregati sunt denuntiaverunt ex tunc in reliquum nequaquam pro apostolico habendum esse; ibique incipientes, pertransierunt per universum regnum eadem praedicando, adjunctis sibi et aliis ejusdem verbi ministris. Quod si talia se ea necessitate aggressos esse obtendunt quod audientia eis denegata fuisset, judicent omnes qui sanum sapiunt si in tali temporis intervallo hoc ullo modo fieri potuerit quatenus, post agnitionem prolatae in [Col. 0856C] se sententiae, sedem apostolicam pro discutienda causa interpellassent, eaque hoc denegante in praedicto loco et tempore hanc seditionem commovissent. Liquet profecto quod, etsi voluntas hoc illis suggereret, sicut nec fecit, tamen temporis angustia non pateretur. Unde totum illud pariter comprobatur, quod nec discussio facta est, nec ut fieret quaesitum est vel denegatum. Constat ergo temeritatis potius impulsu quam necessitatis id actum esse ut excommunicati ante probationem legitimam in communionem reciperentur. Quod quemadmodum praefatis conciliis et decretis invenitur adversum, ita etiam non nostro, sed virorum apostolicorum Gregorii atque Leonis [judicio] omni auctoritate vacuum et sine cunctatione cassandum. Et quia non minus [Col. 0856D] ecclesiasticis consuetudinibus quam legibus refragatur, praedictis duobus testibus, tertium, beatum Augustinum conjungendo, triplicem funiculum faciamus. Qui, ad Casulanum presbyterum scribens, inter alia sic ait: Sicut praevaricatores legum divinarum, ita et contemptores consuetudinum ecclesiasticarum coercendi sunt. Item ad Januarium. Omnia talia, quae nec sanctarum Scripturarum auctoritatibus continentur, nec episcoporum conciliis statuta reperiuntur, nec consuetudine universalis Ecclesiae roborata sunt, resecanda existimo.
Verum de militibus Dominicis interim tacendo, ad ipsius Domini illorum verba veniamus, dicentis [Col. 0857A] in Evangelio: Non est discipulus super magistrum (Matth. X) . Vere evangelicam et apostolicam doctrinam ante tempus judicaverint qui tam inordinate non solum sententiam summi pontificis, sed et ipsum condemnantes judicaverunt, sententia indiscussa, auctorem sententiae, inauditum, inconvictum nec confessum, sed neque conventum vel commonitum! sententiam quidem, quae tali tempore a synodo Romana promulgata est, quando nulla de praesidente contradictio fuit; ipsum praesidentem, cui tunc temporis non solum ea quae in istis partibus est Ecclesia, sed illa quae in toto orbe diffusa est debitam subjectionem exhibuit; illum, inquam, suo et non synodali judicio refutaverunt, et alium, qui paulo ante a sede apostolica damnatus est, eidem [Col. 0857B] sedi quae illum damnaverat, pontificem-designaverunt, Romana Ecclesia nec conscia nec consentiente. Quid igitur canonum testimoniis ad improbanda haec judicia indigemus, quae nec similitudinem sensatorum judiciorum tenent, sed quasi prima fronte plena blasphemiae apparent? Nam, ut verum fateamur, nihil in sanctorum Patrum scriptis contra hujusmodi praesumptiones specialiter edictum nos invenisse meminimus, quia insaniae non erat lex ponenda. Ex abundanti autem ab antiquis doctoribus statutum est contra illas imperitorum episcoporum infestationes, quae, etsi ab adversantium insidiis procedant, nonnullam tamen aequitatis imaginem praetendunt, scilicet induciis, evocationibus, [Col. 0857C] discussionibus, aliisque juxta tenorem judiciorum. Ad istorum cautionem distinguendam si auctoritas a nobis requiritur, non Scripturarum excerpta sed volumina opponimus, sicut est liber decretorum pontificalium, qui pene totus in talium discussione cuditur. Sed ne nihil horum ad praesens induxisse videamur, illud saltem beati Gregorii inseramus, quod ad Joannem Defensorem euntem in Hispanias scribit de Stephano episcopo, qui injuste esse se depositum conquestus est. Primum, inquit, diligenter quaerendum est si judicium ordinabiliter est habitum, si alii accusatores, alii testes fuerunt; deinde causarum qualitas, si, accusato praesente, sub jurejurando contra eum testimonium dictum est, si respondendi locum habuit, si examinatio personarum accusantium [Col. 0857D] ac testificantium regulariter facta est; quod si forte haec solemniter acta non sunt, in Ecclesia sua omnibus modis revocetur. Hi vero qui eum contra Dei timorem et statuta canonum condemnaverunt, ad agendam poenitentiam mittendi sunt sex mensibus, ita sane ut, si alicui eorum mortis contigerit imminere discrimen, viatici benedictio non negetur.
Videant ergo praedictorum judiciorum mediatores, si in Romani praesulis refutatione vel unum de illis sancti viri praeceptis observaverint, quae ille in unius cujuslibet episcopi discussione observanda esse decrevit.
Huc accedit quod multis sanctorum statutis diffinitum [Col. 0858A] est ut nullus episcopus, nisi in legitima synodo et suo tempore, apostolica auctoritate convocata, judicari aut damnari possit; et quod sine primae sedis auctoritate concilia rata esse non possint. Haec qui quaerit, invenire poterit in scriptis apostolicorum Julii, Damasi, Marcelli, Gelasii aliorumque, beato Isidoro idipsum attestante.
Mirandum igitur est viros prudentes adeo nota oblivioni tradidisse, qui, nulla existente synodo, illum episcopum judicantes reprobaverunt sine cujus auctoritate nec episcopum aliquem damnare, nec generale concilium licet congregare. Ecce novus ordo judiciarius, ecce matura Domini sacerdotum judicia! Isti judices si eo quo judicaverunt judicarentur [judicio], ita ut a subditis suis eamdem [Col. 0858B] praedamnationis vicem reciperent quam praelato suo impenderunt; nequaquam hoc ecclesiasticum judicium, sed vere furorem tyrannicum nominarent. Nec id mirum; nam, ut de episcopis taceamus, certe nulli hominum, cujuscunque professionis vel conditionis sit, tale judicium jure competit, quale in ullum processit qui a nullo homine judicandus est. Sicut ille, apostolicae doctrinae adhuc nescius, canonum ignarus, Nicodemus dixit: Nunquid lex nostra judicat quemquam, nisi audierit ab ipso prius et cognoverit quid faciat? (Joan. VII.)
De illo autem (Guiberto) quid dicamus, qui, ad supplendum hujus depositi locum, tam provide deligentium dispositione erectus est? Vere de illo hoc [Col. 0858C] dicimus verisque testibus approbamus, quod, etsi jam pro suis erratibus nec damnatus esset nec damnandus, sed et sedem illam vacantem invenisset, cui nunc superstite pontifice adulterinus invasor deputatus est, tamen, teste beato Leone, nulla ratio sineret ut inter episcopos haberetur, quem nec clerus elegit nec populus expetivit. Cumque ejusdem Leonis atque Coelestini sententiis diffinitum sit ut nullis invitis episcopus detur, quanto minus illi Ecclesiae nolenti episcopus aliunde superponendus erat, quae sui incolumitate pontificis et concordia potita est.
Ergo quia cum hujusmodi portionem ponere non acquievimus, maledicimur et persecutionem patimur (Joan. III) , et velut tantae discordiae auctores [Col. 0858D] traditi sumus nos et nostra in direptionem omnibus qui in circuitu nostro sunt. Vere, ut aiunt, ab illis qui haec faciunt, discordamus, sed non amore discordiae, imo timore perpetuae damnationis, certi quod anathema nobis esset sine fine, si in talibus nos contingeret vitam finire.
Ecce ut jussisti, o dilectissime praesul, quid in hac re mediocritati nostrae videatur, charitati tuae expositum est. Si autem a prudentioribus potiora audiemus, obaudire parati sumus, ea tamen inter nos et eos qui a nobis diversa sentiunt vicissitudine servata, ut non per ambages vel extrinsecus detortas verisimilitudines res agatur. Nec bonae quidem aestimationis est, ibi exquisitis circumquaque argumentis inniti, ubi de ipsa re tot speciales atque [Col. 0859A] diffinitivae sententiae, quae nulla possunt ratione convelli, a sanctis Patribus promulgatae sunt, ita ut nullum dubietatis scrupulum reliquerint. Ecce, omni tergiversatione remota, causae a nobis expositae sunt de hoc quod excommunicatis, quibus illi communicant, non communicamus; quod apostolicae sedis pontifici, et beati Petri vicario abrenuntiare non praesumimus; quod, eodem vivente et cum Romana Ecclesia concorditer agente, alium ad eamdem sedem eligere aut eligentibus consentire non acquiescimus. Ergo si illi qui contraria gerunt, verioribus et praepollentioribus documentis ea licere approbant quae nos illicita esse demonstravimus, aequum est ut rectiora docentibus et auditum et assensum accommodemus.
[Col. 0859B] Sed his quae ad rem pertinent omissis, vitia [convicia] et vituperationes, ut dicitur, in Dominum apostolicum dictitant; quid hoc nostra interest? Si de vita illius agitur, nos non pro vitae suae consideratione illi obedimus, sed pro ministerio collatae in illum dignitatis. Nam meritorum suorum qualitas sacerdotali officio non praejudicat. Quapropter quantumlibet docte, quantumlibet artificiose in reprehensiones illius invehantur, tamen convicia pro accusatione recipienda non sunt. Ipsi enim, ut sapientes, norunt probe hunc vere confusum et praeposterum ordinem esse, si illum, quem sine accusatione vel discussione praedamnaverunt, nunc tandem post factum judicium accusent et discutiant.
Sed et in hoc, ut audimus, studium exhibent, quatenus [Col. 0859C] ex multis Scripturarum collectionibus suis sequacibus ostendant quanti sit reatus perjurium incurrere, et nomen Domini in vanum assumere (Exod. XX) . Et de episcopis, sicut paulo ante praediximus quia insontes damnando sibi plus nocent quam quibus nocere cupiunt, quae quidem sunt rationem veritatis habentia, si quando suo vel loco vel tempore proferuntur, quiddam enim aliud quam quod sonant, suggerere putantur, ad percutiendam simpliciorum fratrum infirmam conscientiam, quatenus eis sub specie pietatis laqueum injiciant, et quasi vera dicendo fallant; diligentius autem intuentibus, ad nostrae controversiam causae nihil pertinere videntur. Quomodo enim ad litem inter nos agitatam hoc pertineat, in quo prorsus nihil discordamus, [Col. 0859D] sed ex utraque parte unum idemque fatemur? Nam quis sanae mentis perjurium grave peccatum esse dubitet? Similiter, quod de illa praecipiti sententiarum prolatione dicunt, dicimus, sed ad quod dicendo tendunt, non prosequimur. Verba illorum aliud sonant, aliud sapiunt. Quod contra inordinatas episcoporum promulgationes ab antiquis Patribus generaliter disputatur, ita laudamus ut nullatenus, sicut modum [modo] nolunt, speciatim alicujus episcopi sententiam temere et absque probatione refutemus. Item de perjurio id ipsum quod et illi, imo quod omnes dicunt, dicimus; quia ingens animae periculum [Col. 0860A] est et modis omnibus cavendum. Illa autem divinae legis praecepta quibus innituntur, licet omni veneratione dignissima sint, non tamen ut illi intelligi volunt intelligimus: videlicet ut quidquid quisque juret, indifferenter et sine retractatione servandum sit; quin potius hoc, quod scriptum est: Non pollues nomen Dei tui in vanum (Levit. XVIII) ; Non perjurabis in meo nomine (Levit. XIX) , cautione [caute] omnibus observandum esse credimus, ut aut nihil jurent quae juranda non sunt, et quae jurata servari nec debent nec possunt, vel servata in aliud majus aut aeque magnum periculum inducunt. Si qui doctores subditos suos aut omnino non jurare, aut aliis juramentis, si qua necessitate fiunt, diligentiam adhibere non docent, sed, quolibet modo fiant [Col. 0860B] vel facta sint, exsolvenda praedicant; talis doctrina nullo unquam tempore sana exstitit; minime autem in isto, in quo pene omne quod loquitur populus, conjuratio est.
Quorsum autem haec praedicamenta tendant, omissis ambagibus, quasi ad vivum tangendo edisseramus. Hoc sine dubio suis machinationibus moliuntur, ad hoc sequaces suos perducere satagunt, quatenus quod summum nefas est fas esse putent, ita quidem ut qui propriis gravantur, alienis communicare non timeant peccatis, communicando excommunicatis, ut, nulla suadente ratione, sed pro libitu saecularis potentiae, illius potestatis a se jugum projiciant in qua Dominus et Salvator noster totius Ecclesiae posuit principatum, ut in sedem adeo specialiter [Col. 0860C] constitutam violenter irruentibus consensum et auxilium praebeant.
Ad persuadendas autem tales blasphemias quia convenientia testimonia non inveniunt, ratione et auctoritate deficientes, ad juramenta confugium faciunt, quasi, jurationum suarum necessitate, necessario illa perpetranda sint quae propheticis, evangelicis et apostolicis institutis aperta fronte refragantur. Propheticis quidem, sicut in Deuteronomio legislatorem et prophetam dixisse novimus: Qui superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio qui eo tempore ministrat Deo tuo, ex decreto judicis morietur homo ille, et auferes malum de Israel (Deut. XVII) ; evangelica autem tuba intonat: Non est discipulus [Col. 0860D] super magistrum (Matth. X) ; apostolorum autem et apostolicorum [Col. 0859D] Videtur hic aliquid deesse. , et quantae in illos animadversiones procedant, qui contra sedem beati Petri ejusque successores se erigant, per singula evolvere, supersedimus; quia tritum et prolixum est. Illud tamen sancti Gregorii quarti [Col. 0859] Greg. IV in epist. ad univers. episc., tom. III Concil., fol. 539. , quo expresse sacerdotes sedi apostolicae adversantes denotantur, non reticendum putamus: Sit, inquit, ruinae suae dolore prostratus, quicunque apostolicis voluerit contraire decretis, nec locum deinceps inter sacerdotes habeat; sed extorris a sancto fiat ministerio.
Et post pauca: Quia majoris excommunicationis [Col. 0861A] dejectione est exigendus cui sanctae Ecclesiae commissa fuerit disciplina, qui non solum praefatae sanctae Ecclesiae jussionibus parere debuit, sed etiam aliis ne praeterirent insinuare. Communiter autem omnibus timendum est quod ipse primus apostolorum de primo suo successore loquitur: Si quis, ait, nunc contristaverit Christum, qui ei cathedram credidit, non recipiet; et ideo nec ipse recipietur in regnum coelorum. Dicant ergo qui verba legis ad destruendam legem assumunt, si propter aliqua juramenta in illas praevaricationes recidendum sit quae in Veteri Testamento morte mulctantur, in Novo autem, sicut Discipulus veritatis docet, a Christo et a regno coelorum separant. Quicunque in istis se transgressuros jurejurando spoponderunt, nunc sero [Col. 0861B] de juramenti cautela provident. Certissime enim constat quia ipsa hora qua jurabant quod non jurandum esse ignorabant, polluerunt nomen Dei sui, et assumpserunt nomen Dei sui in vanum (Exod. XX) .
Igitur cum apostolis a Domino dictum sit: Nolite omnino jurare (Matth. V) , nonne contra Dominum fuit ut episcopi, apostolorum vicem tenentes, illum episcopum qui principis apostolorum vicem tenet, abjurarent et proscriberent? Audire ergo velimus e duobus contrariis, quorum alterutrum infirmari necesse sit, utrum tamen Ecclesiae magis eligendum sit: an quod prophetae, quod apostoli, quod ipse denique prophetarum et apostolorum magister instituit; seu quod contra haec omnia moderni pontifices, imo ex pontificibus palatini conjuratores effecti, [Col. 0861C] noviter conflaverunt? Sed, ut de sublimioribus Ecclesiae documentis taceamus, utrum major reverentia debetur illis 318 qui in urbe Nicaea in nomine Domini congregati sunt, an istis qui [Col. 0861] Scripta est ergo haec epistola a S. Gebhardo anno 1081, quia pseudosynodus Brixinensis habita est anno 1080; vide Baron., hoc anno, tom. XI. praetererito anno Brixinae convenerunt adversus Dominum et adversus christum ejus? (Psal. II.) Nam quod illi Spiritu sancto, ut credendum est, dictante in sancta illa et nominatissima synodo condiderunt, hoc ipsi absque synodali conventu in curiae tribunalibus abjuraverunt. Siquidem Nicaeni canones communione privatos nullatenus absque legitima examinatione recipiendos docent; isti autem a sancta et apostolica sede excommunicatos non solum sine discussione receperunt, verum et, ad ignominiam [Col. 0861D] et confusionem totius ecclesiasticae regionis, ex ipsis anathematizatis apostolicum sibi elegerunt, vel, ut verius fateamur, apostolicum illum nominantes apostatae angelo configuraverunt; quem etiam eidem sedi, a qua damnatus est, esse imposituros jurejurando polliciti sunt; et nunc quidem, ut quod inique promiserunt, crudeliter adimpleant, in ore gladii, in sanguinis effusione non modica, in sacrilega bonorum beati Petri vastatione grassantur.
Sed nec regni profligationibus, nec ecclesiarum destructionibus parcitur, dum illorum conjuratio effectu non careat. Illi vero quorum ad haec perpetranda [Col. 0862A] flagitia cruento ministerio utuntur, homines quidem litterarum expertes, ideoque ad seductionem suam creduli, ita novis illis de cavendo perjurio dogmatibus infecti sunt, ut levius atque venialius putent quorumlibet scelerum mensuram implere, quam stultae ac praevaricatoriae promissionis suae vota infringere; non attendentes quod et illa juramenta quae ex more fiunt et legitima dicuntur, interdum, propter varios rerum intercidentium eventus, gravioris reatus timore rescinduntur; sicut saepe milites a suis saepe famulis, sive satellitium sibi professis, juramenta more usitato exigunt et accipiunt. Qui si versa vice promissores fidei ad exercenda latrocinia invitantur, vel ad tractandam principis aut virorum ecclesiasticorum necem, seu ad [Col. 0862B] infringendas ac spoliandas ecclesias, seu ad raptum sacratarum Deo virginum; nunquid non jam stultum esset eos qui invitantur ad utrorumque perniciem expetitam opem ferre, et, sub nomine fidelitatis, perfidiae et crudelitatis opera implere? Sic etiam episcopis, ducibus, aliisque in sublimitate positis ab Ecclesia vel fisci hominibus sacramenta exhiberi solent. Qui si juxta legum constitutiones, ut aliquando fit, a suis honoribus destituuntur, juratores sui, cum alios sortiuntur dominos, ab anteriorum jurata fide et subjectione se subtrahunt. Isti, quandoquidem non voluntarie, sed compulsi juratoriam promissionem irritam faciunt, quid mirum si ab aliquibus ligandi atque solvendi potestate praeditis [Col. 0862C] illius culpae indulgentiam consequantur, quam ex inopinata necessitate magis quam mala voluntate inciderunt? Sed novi dogmatistae, longe aliter judicantes, talium absolutionum ministros, subversores atque perjuriorum persuasores nominant, ideoque eos super cathedram Moysi jam non sedere astruunt; quia Moyses dixit: Non perjurabis (Lev. XIX) . Quod si haec litterae vetustas absque nova spiritus discretione immutabiliter tenenda est, possunt quidem dicere et ipsum Moysen Moysi cathedra descendisse. Ipse enim qui dixit: Non perjurabis, dixit etiam: Non occides (Exod. XX) ; et tamen post frequenter intulit: Qui hoc vel illud fecerit, occidatur.
Propter quas sententiarum varietates, neque praedictarum culparum remissores Moysi, nec Moyses [Col. 0862D] ipse sibi contrarius est; sed dispensatoria sacrarum institutionum edicta, ad aliud et aliud relata, utrobique tamen veritati et justitiae consona sunt, et causarum ordini congrua. Ecce legislator propter hoc legalem sententiam immutat, ut a legis transgressione coerceat. E contrario novi legislatores propter hoc legum transgressores facti sunt, ut conjurationis suae sententia non immutetur. Sunt autem ex ipsis episcopis qui non se cum aliis juramento obligatos fatentur, et tamen in eamdem sententiam votum vovisse non negant; cui illorum facto non aliud quam conspirationis culpam parvi faciunt [Col. 0863A] novimus [Col. 0863D] Locus mendosus; sensus est: Quos suo facto non aliud quam conspirationis culpam parvi facere novimus. . Si qui autem conspirationis culpam parvifaciunt, Chalcedonensis concilii statuta relegant (can. 18) , ubi, inter juratores et conspiratores nullo discrimine habito, utrique pari censura plectuntur.
Quandoquidem igitur hanc promissionem suam, cujuscunque vocabuli sit, tanta cautela custodiunt, eum pace illorum inquirimus quo ordine, qua ratione novum illud votum antiquiori praeferant, quod in die ordinationis suae voverunt, cum ad summum sacerdotium promovendi de fide et obedientia interrogarentur. Credimus enim memoriae illorum non excidisse quod in sacro illo episcoporum et cleri conventu [Col. 0864D] In conciliabulo Brixinensi, anno 1080. , ad promerendam promotionem suam beato Petro suisque vicariis et successoribus fidem et subjectionem se servaturos promiserunt; qui [Col. 0863B] tamen nuper ad injuriam ejusdem principis apostolorum successori ejus promissam fidem et subjectionem publica professione abnegaverunt. Illud ex antiquorum sanctorum Patrum auctoritate edocti fecerunt; in isto autem solam mundanae potestatis voluntatem exsecuti sunt. Quomodo ergo hoc pluris faciunt, quod in cubiculo sive in aula regis inter palatinos strepitus conspiraverunt, quam illud, quod coram sacro altari sanctisque sanctorum reliquiis sub testimonio Christi et Ecclesiae professi sunt?
At fortasse, ad suam defensionem nostram vero exprobrationem, illius juramenti quod nobiscum commune habent necessitatem praetendent, dicentes se juratam fidelitatem infringere veritos nisi regiae voluntati morem gererent. Ad quod respondendo, [Col. 0863C] de illis inhonestum aliquid eloqui non praesumimus. De nobis autem, quotquot principi fidem juravimus, hoc vere et irrefragabiliter attestamur quod, si, nostro consilio animatus nostraque ope fretus, illud agressus esset unde tantum animae periculum, tantum regni et regii honoris defectum incidisset, sine dubio et sacramenti violatores et fidei existeremus, et non tantum ecclesiasticae regionis, sed et reipublicae publici hostes adjudicaremur. Quamvis enim senior dignitate, aetate tamen juvenis fuit cui haec fidelis sponsio facta est. Quapropter id potius fidei erat, quatenus provectiorum aetas juvenilis animi irrationabiles motiones magis mitigaret quam noxia assentatione incitaret. Hoc, inquam, fidei esset et [Col. 0863D] officii; sed, sub fidei specie, nocitura persolvere, contra fidem et officium est, sicut sanctus Ambrosius testatur in libro III De officiis (cap. 12) , ubi de Herodiani sacramenti nefanda adimpletione tractat. Quod aestimatum est, inquit, fidei esse, amentiae fuit. Item in eodem libro (cap. 50) , de exhibendi officii discretione: Officium est, ait, depositum servare et reddere. Sed interdum commutatio fit aut tempore aut necessitate, ut non sit officium reddere quod acceperis, velut si quis, contra patriam opem ferens barbaris, pecuniam apertus hostis reposcat, vel insanienti gladium depositum non neges, quo ipse se [Col. 0864A] interimat, nonne solvisse contra officium est? Item (cap. 12) : Est etenim nonnunquam contra officium promissum solvere, sacramenta custodire, ut Herodes, qui juravit, et necem Joannis praestitit, ne promissum negaret.
Item post aliqua: Unusquisque simplicem sermonem proferat, nec fratrem cirumscriptione verborum inducat, nihil promittat inhonestum. Ac si promiserit, tolerabilius est promissum non facere, quam facere quod turpe est. Saepe, inquit, plerique se constringunt jurisjurandi sacramento, et cum ipsi cognoverint promittendum non fuisse, sacramenti tamen contemplatione faciunt quod spoponderunt. Et paulo post: Melius est votum non solvere, quod sibi is cui promittitur nolit exsolvi. Non semper promissa solvenda [Col. 0864B] sunt omnia. Denique ipse Dominus, sicut Scriptura indicat, frequenter suam mutat sententiam.
Sanctus Isidorus in libro Sententiarum: Non est, inquit, servandum sacramentum quod male et incaute promittitur, veluti si quispiam adulterae cum ea permanendi fidem polliceatur; tolerabilius enim est non implere sacramentum, quam permanere in stupri flagitio. Similiter in libro Soliloquiorum: In malis promissis rescinde fidem, in turpi voto muta decretum. Quod incaute vovisti, ne facias; insipiens est promissio quae scelere adimpletur. Sed et Venerabilis Beda in Explanatione evangelica, quae publice quotannis in Ecclesia pronuntiatur in decollatione sancti Joannis Baptistae: Si forte, inquit, aliquid nos [Col. 0864C] incaute jurasse contigerit, quod observatum pejorem vergat in exitum, consilio illud salubriore mutandum noverimus. Et paulo post: Non solum in jurando, sed in omni quod agimus haec est moderatio solertius observanda, ut si talem forte in lapsum versuti hostis insidiis incidimus, ex quo sine contagio surgere non possimus, illum potius evadendi aditum petamus, in quo minimum periculi nos perpessuros esse cernimus [Col. 0864D] Exstat haec homilia tom. VII Operum Venerab. Bedae. .
Mirandum igitur non est seniores Scripturarum peritos, cum de juramentis verbum facerent, nihil de praedicta jurandi cautione attigisse, sed hoc solummodo ad probandum suscepisse, de quo nunquam quaestio mota fuit. Nullus enim negat, sed omnes aeque fatentur perjurium malum esse. Ergo si malum est, imo quia malum est, caveant prudentes [Col. 0864D] ne sic jurent quatenus pejerare compellantur, hoc pro certo scientes quia se ipsos male et incaute jurando destruere possunt; legem autem Domini et legem Patrum nostrorum jurando destruere, Deo propitio, non possunt. Ecce in praelibatis catholicorum Patrum sententiis satis demonstratum est quod juramenta injuste promissa et in majus periculum vergentia [mutare] cogimur, qui anihil iniquum juravimus.
Sed dicitur nobis: Fideli principi jurastis, cui si fideles esse vultis, fidem domino apostolico et obedientiam abnegate, et abnegationem illam juramento vel scripto firmate, et ab excommunicatis a [Col. 0865A] sede apostolica non abstinete, et non abstinendum docete; quod si non feceritis, velut infideles, regiae sententiae subjacebitis. Dura propositio, et antiquae illi quodam modo conformis, qua dicitur: Si vis amicus esse Caesaris, sacrifica diis; quod si non feceris, punieris. Si eam quam jubemur fidelitatem regi impendimus, non tantum coram isto rege sed coram omnium regum Rege perfidiae reatum incurrimus, nam omnes divinarum legum sponte violatores, sicut Scriptura docet, apostatae efficiuntur. Quomodo ergo ad apostasiam et perfidiam quasi pro jurisjurandi religione constringimur, qui nihil nisi fidem jurasse dicimur? Mira res! fidem juravimus, et nisi perfidiam faciamus, perjuri dicimur et infideles; nihil unquam juravimus, nisi quod salvo ordine [Col. 0865B] nostro fieri posset.
Videamus igitur si sacerdotalis vel ordinis vel officii sit ad hoc consilium vel opem ministrare ut Christianus princeps a Christiana lege homines cogat discedere, et discedere nolentes publica animadversione persequatur; ut, fugatis sacerdotibus, Sanctuaria Dei, quasi haereditate possideat (Psal. LXXXII) ; ut oblationes fidelium et patrimonia pauperum, suis suorumque usibus incomparabiliter [irrecuperabiliter] usurpet; ut, Neronis exemplo, Petrum et Paulum iterum in membris suis pati faciat; ut Simonem Magum rursus contra Simonem Petrum excitet; ut intret in sanctificationem cum superbia, ubi usque modo fideles, in corde contrito et humiliato, pro remissione peccatorum suorum nudis pedibus in [Col. 0865C] ecclesiam [introire] consueverunt; ut loca sanctorum sanguine consecrata famulorum sancti Petri cruenta strage polluat. Nunquid pastoralis officii est talibus actu vel consilio participare? Nunquid fidelitati competit regibus persuadere ut, Christi tunicam et sacerdotum ejus vestimenta scindentes, scindi a se regnum mereantur?
Sed haec omnia novi doctores fidelitati attribuunt, dicentes se quidem beato Petro atque sedi apostolicae devotos existere; sedenti autem super sedem illam insolitas injurias merito irrogari, qui in homines immeritos, regem scilicet et episcopos, tam insolitam damnationis sententiam promulgavit. Quibus respondendum est quod, etsi in illis synodalibus judiciis districtio mansuetudinem excessisset, ita ut [Col. 0865D] domnus apostolicus plus solito et non pro materia super eos manum congravarit, decuerat tamen orthodoxos episcopos, catholico principi [suadere] quatenus sic injuriam suam ulcisceretur ne divinam ultionem in se provocaret, ne Ecclesiae regulas penitus confunderet, ne caedibus, incendiis, vastationibus id ageret quod ecclesiasticis discussionibus agendum erat.
Aliud, quod attendendum est, velimus attendere tam illos, quam qui ab illis edocti sunt ut credant haec omnia licite et impune committenda propter [Col. 0866A] urgentem praecedentis injuriae necessitatem, omnemque hujus discidii culpam ad inchoationis primordia referri. Audiant, inquam, quod, etiamsi Christianae vel ecclesiasticae religionis esset talibus injuriis tales vicissitudines rependere, certe nec hoc modo inexcusabiles fieri possent: nam apostolicae animadversionis, qua se injuriatos causantur, ipsi potius causa exstiterunt, et unde se accensos conqueruntur, hoc ipsi prius incenderant; ideoque injurias non tam retulerunt quam intulerunt. Cum enim primum ad initiandam hanc rem [Col. 0865D] Habitum est hoc conciliabulum anno 1076. Vide Baron. tom. XI. Wormatiae confluxissent, ubi omnis quam patimur calamitas exordium sumpsit, nullam adhuc dominus papa excommunicationis vel anathematis sententiam destinavit, sed ipsi (primitiae discordiarum), ipso ignorante et nihil minus [Col. 0866B] putante, praelationi suae superba et repentina temeritate abrenuntiaverunt. Initia dolorum haec (Marc. XIII) primum. Hoc fermentum totam Ecclesiae massam corrupit (I Cor. V) . Quod si quis negat, facile probari potest, si gestae rei et temporis series recenseatur. Conventus enim ille, de quo dicimus, inter Nativitatem Dominicam et sequentem Quadragesimam constitutus est, ita distantibus spatiis ut quaecunque gererentur Romam synodi tempore differri possent. Sed ante eamdem Nativitatis Dominicae festivitatem, cum rex natalitium diem Andreae apostoli Bapinberg celebrasset, tanta adhuc inter regnum et summum sacerdotium concordia viguit, ut omne quod [Col. 0865D] Loquitur de Hermanno episcopo Bambergensi [Col. 0866D] ob Simoniam deposito, et in locum ejus Ruperto substituto. ibi in destituto ejusdem loci episcopo alioque substituto actum est, totum jussioni et obedientiae Romani [Col. 0866C] imputaretur pontificis. Et ipse quidem princeps hoc verbis, hoc litteris a sede apostolica charitative directis injunctum sibi fuisse testatus est. Ecce manifesta indicia huc usque permanentis concordiae. Quid ergo tam cito intercidere potuit, ut ille, qui in proximo ante Nativitatem Domini tantae in Ecclesia magnificentiae fuit ut ad nutum illius digni tatum mutationes fierent; idem paucis post Nativitatem diebus, inconventus, inauditus, totius etiam ignarus dissensionis, proscriberetur? Ab illa enim die, qui tanti habitus est ab eis, imo ab omnibus, nullam eorum legationem accepit, usque dum illa veniret qua dictum est: Descende, descende, interdicimus tibi omne jus papatus; aliaque hujusmodi.
[Col. 0866D] Dicant ergo hujus legationis compositores, qui conventui Wormatiae habito intererant, ubi gratis a se jugum disciplinae projecerunt, ubi sanctae obedientiae libellum repudii conscripserunt, ubi novam hanc mundo legem condiderunt ut servus principis summo pontifici cathedram episcopalem interdicendi jus habeat: dicant ergo, dicant; et si non nobis, tamen Ecclesiae juste adversus eos proclamanti respondeant quibus praecedentibus causis talia ex debito recompensarint. Si autem competentem rationem reddere non possunt, imo quia non possunt, fateantur necesse est [Col. 0866D] Hic, ut orationi major insit vis, perspicultas [Col. 0867B] et, quam dicunt, συμμετρία, verborum ordinem aliquantulum immutavimus, ut scilicet τὸ imo quia non possunt τῷ fateantur necesse est praeposuerimus. Quod [Col. 0868B] caeterum ita, ut nos scribimus, ab ipso auctore scriptum, librariorum autem incuria serius depravatum esse arbitramur. EDIT. PATROL. novae se confusionis auctores, [Col. 0867A] antiquae pacis autem et quietis perturbatores, legum divinarum et humanarum destructores. Sed utinam fateri mallent, quam tueri quod perperam admissum est, et fatendo potius corrigere, quam defendendo multiplicare! Haec faciat Deus, et haec addat ut, quandoquidem coeptis suis omnia confusa respondere conspiciunt, tandem ad cor redeuntes, non adjiciant ut similem principio finem faciant!
Finis epistolae S. Gebhardi.
Schismatici olim, praesertim Guibertini, sub Henrico IV valde insultabant orthodoxis, quasi perjuris, quod se ab Henrici regis per sedem apostolicam non tantum excommunicati, sed etiam a regno omnique regia potestate depositi, obedientia subtraherent ac sejungerent; ut videre est cum apud alios schismaticos scriptores, tum in decreto quodam Guiberti [Col. 0867B] pseudopapae ad universam schismaticorum colluviem misso, ex conciliabulo quodam Romae in ecclesia S. Petri abominabiliter coacto (cum Guibertus Romana in urbe omnia sacrilegiis suis profanaret et incestaret); ubi terque quaterque perjurus Guibertus [Col. 0868A] ita scribit, prout in codice calamo exarato reperimus: Ibi namque de perjuriis, quae ipsi ad periculum imperialis dignitatis fieri hortantur, non parvus clamor exoritur. Et quia negotium illud radix et origo caeterorum flagitiorum videbatur, placuit de eo primum tractari debere, et quam pessima et periculosa sit hujusmodi adhortatio, ostendi. Unde in imperatorem excommunicationem promulgatam necessariis documentis improbavimus, quia illius ex occasione perjuriorum et omnium assertionum suarum vires contraxisse videbantur. Haec et plura hujus farinae exsecrandus Guibertus in illo suo decreto.
Quam criminationem S. Gebhardus sua in epistola eo fusius et accuratius confutat et profligat, quo a schismaticis frequentius ingerebatur et inculcabatur. Quae et hodie in recentium Guibertinorum, hoc est Lutheristarum et Calvinistarum animis renovata est; qui receptissimam in Ecclesia catholica doctrinam de potestate summi pontificis in perniciosos [Col. 0868B] reges ac principes omnium perjuriorum originem appellitant, homines foedifragis perjuriis (quod praecipue de Calvinicolis dictum sit) a planta pedis usque ad verticem capitis immersi. Quos proinde Gebhardus aeque ac priscos illos perjuros Guibertinos refellit.
Vita et res gesta S. Altmanni
Epistolae S. Gebhardi visum est subjungere Vitam S. Altmanni episcopi Passaviensis, tum ut quos viventes in terris pietatis amor ab ineunte aetate, et defensio sedis apostolicae arctissimo nexu copulaverat, scriptorum monumenta non disjungerent; tum quia Gregorii VII pontif. honorifica mentio in hac Historia exstat, sub cujus vexillo maluit Altmannus militare, quam in schismaticorum castris stipendia facere: cui Bertoldus Constantiensis in Chronico anno 1091 hunc panegyricum dixit: «Altmannus, sanctae recordationis Pataviensis episcopus, in causa S. Petri, et in ecclesiastica religione studiosissimus, post multa pericula, tribulationes et exsilia, quae pro Christo sustinuit, in senectute bona migravit ad Dominum VI Idus Augusti. Hic in episcopatu suo tria coenobia clericorum, juxta regulam S. Augustini communiter viventium instituit, et tertium in Frigensi episcopatu, in allodio Welphonis ducis, per clericos suos aedificavit, et regularibus disciplinis instituit. Hic fuit tantae sanctitatis, continentiae et religionis, ut reverendissimo papae Gregorio, sanctoque Lucensi episcopo (Anselmo), imo omnibus religiosis reverendus esset et amabilis, schismaticis vero et sceleratis odiosus et formidabilis. Unde in obitu suo bonis magnum moerorem, malis vero magnam reliquit exsultationem.»
Nomen auctoris qui hanc Vitam conscripsit non exprimitur. Aetatem ejus colligere licet ex hisce ejus verbis: «Sanctus vero praesul, annuente pio principe marchione Luipoldo, hujus Luipoldi, qui hodie principatur, avo,» etc. Prior est Luipoldus seu Leopoldus hoc nomine quartus, qui obiit anno 1096, vel, ut habet Bertholdus, 1095. Luipoldus autem alter, sub quo auctor vixit, est Luipoldus sextus (filius S. Luipoldi quinti et nepos quarti,) qui marchionatum iniit anno 1136, ut est in Chronica Australi, quam Freherus publicavit. Aliter tamen Lazius.
[Col. 0867C] Conditor ac gubernator rerum universarum, de quo Scriptura testatur quod praecipit soli, et non [Col. 0868C] oritur, et claudit stellas quasi sub signaculo, ipse, ad temperandam hujus noctis caliginem quae nostris [Col. 0869A] temporibus profundior inhorruit, ea luminaria quae posuit in firmamento ut luceant super terram, nonnunquam clarius effulgere, et quae dudum sibi tantum interluxerunt cum jucunditate, etiam hominibus clementer facit innotescere.
Inter quae ego non immerito numerarim B. Altmannum Pataviensis Ecclesiae venerandum antistitem, qui post occasum hujus mortalis vitae inter sidera coeli collocatus, tam crebro nobis desuper novo micat splendore, videlicet in virtutibus et signis, quae per eum operatur mirabilis in sanctis suis Deus, ut non incongrue ad eum B. Job dixisse judicem: Cum te consumptum putaveris, orieris ut lucifer (Job XI) . Ad ejus enim merita declaranda fugiunt daemones, paralytici curantur, illuminantur [Col. 0869B] caeci, contracti restituuntur, et variarum pelluntur damna incommoditatum. Erisne ergo praesens aetas adeo caeca, ut tanti luminis claritas, quo Deus illustrat et mirificat sanctum suum, ingratos oculos tuos non perstringat? non conterreat? Dixerit hucusque: O generatio prava et exasperans! (Psal. LXXVII) signa nostra non vidimus, jam non est Propheta (Psal. LXXIII) . En, qui facit nobiscum signum in bonum (Psal. LXXXV) , et consolatur nos per merita famuli sui, innovat signa, et immutat mirabilia usque ad diem hanc (Eccli. XXXVI) . Ergone dubitabis de viro hoc, o incredule, quod ipse non introierit in potentias Domini (Psal. LXX) , qui tam potenter adesse non tardat supplicibus suis? Non quidem audis vocem, umbram non vides; manum non sentis, [Col. 0869C] ut quondam in apostolis aegri audiebant, videbant et sentiebant; et tamen sentis beneficia, et ad invocationem ejus pristina gaudes incolumitate.
Crede igitur apud Deum vivere, et apud eum plurimum [Col. 0870A] posse quem tibi tua sanitas probat etiam invisibiliter adfuisse. Proinde crede sanctum, praedica probatum, qui jam non se, sed quem Deus commendat (II Cor. X) ; qui jam non de se ipso testimonium dicit (Joan. VIII) , sed cui dant testimonium tres, qui sunt in coelo, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus (I Joan. V) . Itaque si leprosi, qui habitabant in porta Samariae, semetipsos arguunt, si diem boni nuntii tacent civitati (IV Reg. VII) , multo magis nos arguendi, et incredulitatis atque ingratitudinis peccato erimus notandi, si Ecclesiae Dei tantas Dei laudes, tanta hujus sancti praeconia, tantum apud nos repositum thesaurum invideamus vel abscondamus.
Conabor quamobrem, vestris victus et adjutus [Col. 0870B] precibus, reverendi domini et fratres, scribere aliquid de vita et miraculis tanti pontificis, non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis (I Cor. II) , quae mihi nulla est, et quam ego cum Apostolo stultitiam novi fore apud Deum; sed sermone simplici et pio proponam lectori quidquid ex antiquioribus quibusdam scriptis recentique memoria vos, filii veritatis, indicaveritis et astruxeritis. Scribere autem quae ad rem non pertinent, et amplificandi causa a narratione longius digredi, nec vos petitis, nec ego spondeo. Spondeo vero, si quid in his scriptis corrigendum, mutandum, aut tollendum aestimaveritis, id aequum mihi non turbare animum, quippe qui nec amicis, quorum oculi non sunt columbarum, sed aquilarum, haec carpenda nego; pro quibus nullam [Col. 0870C] quaero gloriam, sed tantum vobis debitam exhibere obedientiam, et ejus, de quo scribimus, apud Deum intercessionem et misericordiam.
Explicit prologus.
[Col. 0869D] Beatus igitur Altmannus de gente Saxonum oriundus; nihil tamen ferum aut saxeum ab illa didicerat natione, sed, tanquam gemma pretiosissima quae ex auro fulgentior nitet, sic ille claris parentibus in omni bonitate et honestate clarior effulsit. Qui liberalibus traditus studiis, eo intus aspirante et docente qui docet hominem scientiam (Psal. XCIII) , tam divinis quam philosophicis elegantissime institutus est disciplinis. Et licet nonnullos scientia haec inflet (I Cor. VIII) , hunc tamen virum illa non inflabat, sed ornabat, sed commendabat. Longe fuit et alter ab bis qui plus sapiunt quam oportet sapere (Rom. XII) , fastu scientiae suae spernunt simplices, et conculcant humiles. Alioquin, nisi humilibus assensisset, et nequaquam alta sapuisset (Ibid.) , quomodo intrasset in eum Spiritus sanctus? ille, qui sacrarum scientiarum Dominus est; cum non requiescat nisi super humilem et quietum, et trementem verba sua? [Col. 0870D] (Isa. LXVI.) Unde etiam, secundum ejus sententiam qui dixit quod humilem spiritum sequitur (forte suscipiet) gloria, dignus habitus est exaltari, qui tam prudenter apud se didicerat humiliari.
In Ecclesia quae dicitur Paderbrunne, non solum canonicus, verum etiam ad regimen scholarum delectus et multis annis astrictus est. Crescente vero tanti viri fama, consequenter crevit et gloria. Quare in illa nobili Ecclesia Aquisgrani, quae longe jam antiquitate, sede Teutonici decoratur regni, canonicorum praepositus meruit sublimari. Eo quoque in tempore in palatio Heinrici tertii imperatoris in rebus agendis fidelis et prudens inventus est. Puto quod tunc experiebatur Deus in famulo suo an dignus futurus esset cui quod majus erat crederetur, si, in eo quod minimum est, fidelem comprobasset. Defuncto itaque imperatore, in ipso tamen probata fidelitas defuncta non est, quam infatigabiliter [Col. 0871A] servavit Agneti imperatrici inter turbines casuum diversorum, quibus tunc miserabiliter confundebatur regnum et sacerdotium.
Ea tempestate nonnulli nobilium, amore ac desiderio Hierusalem coelestis quae sursum est et quae libera est (Gal. IV) et est mater nostra, hanc terrenam Hierusalem in qua Redemptor humani generis opus salutis nostrae, quod dedit ei Pater ut faceret (Joan. IV) , misericorditer consummavit (Matth. XXVIII) , aggressi sunt invisere [Col. 0871D] Instituta est haec peregrinatio anno 1064, duce Sigefrido archiepisc. Moguntino. , et, exemplo sanctarum mulierum quae quondam venerunt cum aromatibus, etiam ipsi cum odoramentis votorum ac precum suarum, locum adire et videre in quo positus erat Dominus (Luc. XXIV) . Quis opinari audeat diversarum civitatum pontifices, viros prudentia [Col. 0871B] ac nobilitate insignes, summos honores, patriam, cognatos, divitiasque contempsisse pro quadam vulgari opinione, quasi dies extremi instaret judicii; eo quod Pascha illo in anno celebrandum occurrisset VI Kal. April., quo videlicet inscribitur resurrectio Christi? Ego magis putaverim pia devotione permotos, aut crebrescentibus undique malis conturbatos laborem hujus peregrinationis arripuisse, et quod decebat sapientes et religiosos, dies malos potius insumere voluisse in reddendis votis Domino Deo suo, quam sine fructu omni in talium temporum periculo conversari. Fuerunt in hac multitudine viri praecipui: Sifridus Moguntiensis archiepiscopus, et Guntherus Babenbergensis episcopus, et cum eis viri nominati tam clerici quam laici [Col. 0871D] Vide Baron. tom. XI, anno 1064. . His quoque [Col. 0871C] S. Altmannus cum pluribus honoratis de palatio comes adjunctus est.
Igitur ingressi iter propositum inciderunt in latrones. Inimici namque crucis Christi, eorum cooperatores et socii, de quibus David conqueritur: In via hac, qua ambulabam, absconderunt superbi laqueum mihi (Psal. CXXXIX) , insidiis eos circumvenientes complures eorum despoliaverunt, vulneraverunt et peremerunt [Col. 0872D] Ex 7 millibus vix duo millia redisse dicuntur. . Docemur certe hic non modo descendentes ab Hierusalem in Jericho pericula pati latronum, verum nihilominus ascendentes ab Jericho (Luc. X) , id est ab hoc mundo in Hierusalem, non solum invisibilium sed etiam visibilium insidias sustinere inimicorum. Utrorumque insidias [Col. 0871D] et laqueos considerans, sanctus confitetur et dicit: Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos (Psal. XXIV) . Et iterum de Domino dicit: Ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero (Psal. XC) . At viri virtutis, quorum erat in timore Domini fiducia fortitudinis, rebus adversis fortiores, per damna et ludibria, atque verbera, quibus eos crudeliter et multipliciter affecit saeva barbaries, tandem Hierosolymam pervenerunt; ubi, reddentes Deo vota quae distinxerant labia sua (Psal. LXV) , et visitatis debita veneratione locis in quibus Dominus et Salvator noster [Col. 0872A] in terra visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch: III) , et praecipue loco passionis ejus et resurrectionis, atque in coelos ascensionis, quia non habebant ibi manentem civitatem, sed futuram, inquirebant patriam (Hebr. XIII) quam liquerant revisere, et exinde ad patriam coelestem transmigrare communibus votis optaverunt. In Pannoniam vero pervenientes, cum in castro quod nostra lingua Wizzeburch appellatur (Albaregalis) demorarentur, Guntherus venerabilis episcopus de hoc saeculo migravit ad Dominum; auditurus, ut speramus, illud: Euge, serve bone (Luc. XIX) , qui pro apportato et multiplicato talento vocatur intus in gaudium Domini sui (Ibid.) . Defungitur eodem tempore etiam Egelbertus Pataviensis episcopus, illis admistus in [Col. 0872B] coelis quorum dignitate adornatus est in terris.
Post cujus excessum, collato invicem consilio, favente Agnete imperatrice, nec minus regni optimatibus, omnium pari conniventia beatus Altmannus in locum defuncti in Pataviensi sede episcopus denominatus est. Applaudit clerus, populus congaudet, et, nemine dissentiente, hunc pontificalibus infulis dignissimum approbant, quem decus generis, vitae sanctitas, sanitas doctrinae, et testimonium commendaret famae inviolatae. Mittuntur proinde in obviam viri honorati, qui virgam pastoralem et annulum pontificalem electo in Pannoniam deferant, ac talibus insignibus quid de eo superna ordinaverit dispositio fideliter attestentur.
[Col. 0872C] Vocatus ergo a Deo tanquam Aaron, non ipse sibi sumens honorem (Hebr. V) , nec instar multorum fugientem insequens, aut reclamantem obsequiis deliniens, ab ovibus sibi commendatis cum maximo tripudio exceptus; et post modicum a reverendo archiepiscopo Gebehardo [Salisburgensi] debita benedictione consecratus, a Spiritu, testimonium reddente spiritui nostro quia filii Dei sumus (Rom. VIII) , testimonium accepit quod vere sit ipse Filius cui S. Pater efficaciter imprecatus est, dicens: Qui maledixerit tibi, sit ille maledictus; et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur (Gen. XXVII) . Directus est in eo ab illo die et deinceps Spiritus Domini. Jam exhinc totus succenditur in amorem Dei; et, illius refectus visione, minus de reliquo respexit [Col. 0872D] in vanitates et insanias falsas (Psal. XXXIX) ; constans in jejuniis, in vigiliis perseverans; creber in orationibus laborabat, per singulas noctes in gemitu suo et lacrymis stratum suum rigabat (Psal. VI) . Abscondebat eleemosynas in sinu pauperum, ut ipsi orarent pro eo, cum ille orare minus potuisset. Et haec quidem agebat in abscondito, ut Pater suus, qui videt in abscondito, redderet ei (Matth. V) .
Sed quoniam acceperat ab Apostolo providere se debere bona non solum coram Deo, verum etiam coram omnibus hominibus (Rom. XII) ; quod a primaeva aetate decretum sibi fuerat, optimis foris ornabatur [Col. 0873A] moribus, quales idem docere videtur Apostolus, cum sive Timotheum sive Titum instruit dicens: Oportet autem episcopum irreprehensibilem esse, sobrium, prudentem, pudicum, hospitalem, benignum, modestum, et amplectentem eum, qui secundum sanam doctrinam est, fidelem sermonem (I Tim. III; Tit. I) . Et tamen in omnibus his ad exemplum B. Job, non vidit solem cum fulgeret desuper, nec lunam incedentem clare (Job XXXI) ; quia, ut B. Gregorii verbis utar, cum opus suum etiam aliis exemplorum lucem tribueret, ad praesumptionis gloriam vir sanctus illud non attendit; sed, dum pro eo extolli timuit, ab intuendo eo oculos mentis avertit. Nam, sicut luna illustrationem a radio solis accipit, ita fama a bono opere vires et favoris gratiam, quasi [Col. 0873B] claritatem luminis aspergit. Sanctus ergo vir, quem nec opus manifestum nec fama laudabilis extulit, nec solem fulgentem desuper vel lunam incedentem clare vidit.
Porro cum nemo accendat lucernam et ponat eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt (Matth. V) , placuit invisibili et soli Deo, qui lucem habitat inaccessibilem, lucernam hanc quam ipse Pater luminum accenderat, ut luceret coram hominibus, et viderent opera ejus bona, et glorificarent Deum (Ibid.) suo testimonio his qui tantum vident in facie et cor intueri nequeunt, amplius quam innotuerat innotescere et manifestare; manifestare autem sic:
Erat in civitate Pataviensi femina quaedam, cujus [Col. 0873C] filia unica plaga leprae percussa est. Cui saepius oranti et salutem filiae a Domino suppliciter postulanti revelatum est in somnis, si de ablutione manuum B. Altmanni post sacramenta missarum filiam perungeret, pristinae sanitari redderetur. Quod dum illa fideliter fecisset, sanata est filia ejus ex illa hora. Quid minus habere videtur sanctus iste ab illo magno propheta Eliseo, qui lepram Naaman Syri curandam docuit in Jordane? (IV Reg. V.) Ille septies sanandum jussit lavari; haec semel lota, secundo lavari non eguit, quia sanitatem illico sensit quam optavit.
Nec hoc solo miraculo Dominus declaravit cujus apud eum meriti dilectus famulus suus fuerit; quin etiam per antecedentes prophetias jam dudum praesignaverat, [Col. 0873D] quid post plures annos futurus erat. In annis enim adolescentiae constituto, cum simul essent ipse et Gebhardus, cujus supra meminimus, et [Col. 0873] Vide Vitam S. Gebhardi, tom. II et VI Antiq. Lect. Albero [Adelbero] postmodum Wirzeburgensis episcopus, accidit ut super marginem fontis alicujus panem comesturi consedissent. Inter mutua colloquia, quibus pauperem mensam condiebant, meliora de se sperare, et quodam occulto ac praesago spiritu praedicere adorti sunt. Aitque Gebhardus: Ego in Salzpurgensi Ecclesia episcopus futurus sum. Albero vero: Et ego, inquit, in Wirzpurgensi cathedra praesidebo. At Altmannus: Et ego [Col. 0874A] Pataviensem sedem episcopus gubernabo. Vaticinium hoc rerum probavit eventus; singuli namque in Ecclesiis, quas sibi delegerant, sublimati, ne infructuosae arbores ab ipso qui plantaverat eos in domo sua invenirentur, reddiderunt fructum temporibus suis; singula quippe monasteria in suis constituerunt episcopiis, et sepultura sua illustraverunt. Gebhardus namque in Admontensi, Albero vero in Lambacensi, Altmannus in Kotwicensi monasterio requiescit in Domino. Corpora quidem illorum illic in pace sepulta sunt, sed vivent nomina eorum in aeternum. (Eccli. XLIV.) Quomodo non viverent, quae in libro vitae ascripta tenentur; cum vere ex illis fuerint quibus Dominus repromittit: Et non delebo, inquiens, nomina eorum de libro [Col. 0874B] vitae? (Apoc. III.) Sunt, qui vocant nomina sua in terris suis (Psal. XLVIII) , nec tamen cognoscuntur ex nomine (Exod. XXXIII) ; quia deleti sunt de libro viventium, et cum justis nequaquam conscribuntur. Unde et districtus Judex dicturus est eis in illa tremenda separatione bonorum et malorum: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) , quia non novi vos. Horum secundum sanctum David perit memoria cum sonitu (Psal. IX) ; aut, si qua est, haec non in benedictione, sed in maledictione est. Nunquid enim parum erat illis, molestos esse hominibus; quia molesti erant et Deo, sicut de similibus eorum testatus est Isaias? (Isa. VII.) Et ideo longe est ab eis quod de dilecto Deo et hominibus dicitur, cujus memoria in benedictione [Col. 0874C] est (Eccli. XLV) .
Attendite, quaeso, pontifices saeculi nostri, quae vobis memoria succedat; non de constructione ecclesiarum, sed castellorum, quae vos in excelsis et praeruptis montibus pauperum sudore et viduarum minutis instauratis. Ad quid autem, nisi ut abinde pellantur homines; non daemones inibi vincti gemant in ergastulis, deficiant in suppliciis, ut ibi peccatores non convertantur, sed puniantur; puniantur non ad peccatorum veniam, sed ad vestrae injuriae vindictam. Vos sancti Domini, ministri Dei nostri, de quibus nobis sermo est, saniore consilio instruxistis monasteria de oblationibus fidelium et rebus ecclesiarum, unde abiguntur daemones, et ubi [Col. 0874D] recipiuntur pauperes, convertuntur peccatores, et sanctae simplicitatis ac beatae paupertatis religio conservatur. Ubi die ac nocte non tacebunt laudare nomen Domini, quos a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari, ex omnibus populis et linguis, ex omni aetate et conditione, sexu et natione congregavit ad glorificandum se; qui de servientibus sibi omnibus facit cor unum et animam unam (Act. IV) . Et vos licet somno vestro requiescatis, ut semper optastis, et requiescatis a laboribus vestris (Apoc. XIV) , haud tamen crediderim spiritus vestros deesse locis quae viventes tanta devotione construxistis et dilexistis. Credo vos adesse cunctis illic degentibus, [Col. 0875A] astare videlicet orantibus, succurrere laborantibus, lapsos allevare, et vota singulorum in conspectu divinae majestatis promovere. Putaverim vos cum Domino de coelo prospicere, ut videatis si est intelligens aut requirens Deum (Psal. LII) ; et si quem inveneritis segnius agentem, et mentiri Deo in votis suis, et claudicare a semitis Domini; reor vos illico cum angelis pacis amare flere, et querelam gemitus coram facie Domini pro eo, vel contra eum, qui ejusmodi est, medullitus deponere.
Attendendum quapropter est, fratres et domini, qua disciplina reverentiave vobis conversandum sit, inter quos, cum sanctis angelis isti Patres et patroni vestri adsunt, discurrunt et vestrae saluti indesinenter invigilant, ne quid irreligiosum, vel indecens, [Col. 0875B] vel incorrectum reperiatur quod eos contristet aut elonget.
Sed redeundum jam ad narrationem est. Non enim doctoris apud vos vicem gero, sed narratoris, earum tantum rerum quas vos scriptis docueratis aut voce viva.
Itaque beatus Dei famulus, quotidie cum Propheta adjiciens ad laudem Domini opera Dei, non suis meritis, sed divinae attribuit misericordiae, dicens cum Psalmista: Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Et cum Apostolo: Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. XV) . Ut autem non fallaciter subsequeretur, et gratia ejus in me vacua non fuit, aedificavit vir sanctus, in suburbio Pataviensi, in honore S. Nicolai [Col. 0875C] ecclesiam super littus Oeni fluminis, pluribus eam ditans rebus et possessionibus. Praefecit autem illic Hartmannum praepositum, virum sapientia et facundia commendabilem, qui Rudolpho regi charissimus, etiam Urbano papae suisque successoribus notissimus fuit. Hic, ut religiosus erat, ipse sic religiosos clericos et laicos undecunque colligens, communem eos vitam ducere sub regula S. Augustini verbis et exemplis diligenter instituit.
His ita peractis indefessus Christi minister manum suam misit ad fortiora, vere fortiora; quia longe plus affert difficultatis ac laboris radicatas et inveteratas evellere pravitates quam bonas a primordio inserere disciplinas. Ergo, quia nomen ipsum [Col. 0875D] episcopi Ecclesiae Dei eum superintendere admonebat, consideravit agrum et vineam, quam sibi locaverat Dominus; et ecce totum repleverant urticae, et operuerant superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Prov. XXIV) . Sed quas putas quidem ego dicam urticas et spinas? Utique, in corde negligentium prurientia terrena desideria et punctiones vitiorum. Et quam maceriam? certe disciplinam Patrum, quae in corde pravorum lapsa jacebat. Unde totum hoc? Quia dormiebant homines, et venit inimicus homo, et superseminavit zizania in agro (Matth. XIII) , quem Paterfamilias optimus optimo severat semine. Homines praelatos ecclesiarum accipe, quorum torpor et somnolentia inimico homini, id est diabolo, fiduciam praestat, et [Col. 0876A] locum seminandi in agro Domini semen suum. Ager autem universalis est mundus. Sed ad eum non nobis est sermo. Agrum, vel vineam quodlibet intelligo monasterium; agros plures vel vineas, plura monasteria. In his vitia invalescentia laetam tunc temporis strangulabant frugem, sanctam dieo religionem. In his vitis vera conversa fuerat in amaritudinem, Ego sum, ait Christus, vitis vera (Joan. XV) . Iste dulcis et rectus Dominus nonne convertitur in amaritudinem ei qui horret quae sunt recta, quae sancta, quae pudica, quae bonae famae, quae virtutis, quae districtionis? (Philip. IV.) Nonne amarum judicat Christum qui renuit gustare et videre quam suavis sit ille? (Psal. XXXIII.)
Sic se habente agro vel vinea Domini, non credes [Col. 0876B] virum Domini ab imo pectore ingemuisse ad Dominum et dixisse: Ut quid operatur agricola? destruxisti maceriam ejus, et vindemiant eam omnes qui praetergrediuntur viam? Exterminavit eam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam. Deus virtutum convertere; respice de coelo, et veni, et visita vineam istam (Psal. LXXIX) . Dicit vero inimicus tuus: Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV) ; en quanta subcreverunt quae tu non plantasti, o Pater? Num, quia constituisti me, ut evellam, et destruam, et dissipem, et disperdam? (Jer. I.) Aggrediar spinas istas se invicem complectentes. Una enim adhaeret uni, ut ne spiraculum transeat per eas (Job XLI) . An quia tu dicis nobis servis tuis, ut sinamus utraque crescere [Col. 0876C] usque ad messem (Matth. XIII) : rem tam arduam tamque difficilem dissimulabo? Siquidem non ignoro, Ecclesiaste docente, quod qui transfert lapides, graves scilicet ac duros pravorum mores, affligetur in eis; et: Qui scindit ligna, id est, pertinacium corda, vulnerabitur ab eis (Eccle. X) . Ergo, si concedis, crescant utraque. Sed quid agemus, qui spinas crescere cernimus et tricicum suffocari? Sollicitus quidem es, ne forte colligentes zizania, eradicemus simul et triticum (Matth. XIII) . Sed non est labor in discernendo triticum sit, an zizania; manifesta sunt scandala haec. Non egent accusatore; etiam sine teste constant. Publica fama; imo, infamia clamat. Nonne hic clamor jam ascendit ad te? [Col. 0876D] Ego tuus qualiscunque vicarius descendi ad eos, et video quod sic cuncta opere compleverunt. Non invenio illic saltem Decalogum praeceptorum tuorum, cujus respectu parcere debeam, qui parcere mallem. Tuo igitur fretus auxilio, et Apostoli tui consilio, auferam malum de domibus tuis, quas decet sanctitudo (I Cor. V, Psal. XCIII) . Et si quid ex hoc tristius occurrerit, verbis doctoris tui consolabor, qui ait: Infidelis si discedit, discedat (I Cor. VII) .
Igitur pestilentes quosque et corruptos et abominabiles factos in studiis suis (Psal. XIII) , de sanctis locis undique proturbat; providens vice illorum religiosos tam praelatos, quam discipulos. Inde, jam reflorere religio; inde suave redolens redire sanctitatis opinio; inde reverentia exhiberi servis Christi. [Col. 0877A] Hoc tam felici ausu solliciti cultoris, innovata sunt novalia coenobiorum, et seges fecundior surrexit, quoniam infructuosum fuisset serere super spinas. Hinc jam domus sancti Floriani martyris fructificavit suavitatem odoris, et flores ejus fructus honoris et honestatis (Eccli. XXIV) . Sic coenobium Sancti Hippolyti scholarum studiis usque nunc insigne; sic monasterium Sancti Agapiti martyris in Chremismunster; quia Dominus dedit benignitatem, dederunt et ipsa fructum suum (Psal. LXXXIV) .
Quemadmodum vero de Abraham scriptum est quod erat vadens, et ultra progrediens ad meridiem (Gen. XII) : sic et in sancto hoc viro videre fuit, eo quod et ipse filius esset Abrahae. Non suffecit novum coenobium instituisse, instituta correxisse, adhuc [Col. 0877B] progreditur ad opus excelsum, in monte excelso construere, videlicet basilicam magnificam sanctae Dei Genitrici ac semper Virgini Mariae. Nam cum quadam die in villa quae Moutarn dicitur, resideret, attendit eminus montem vicinis montibus non contiguum, quem vulgus Kotwich appellabat. Visus est mons ille amoenus et ad habitandum satis idoneus. Cujus qualitatem cum ab incolis didicisset, mulam suam repente sterni jubet, et multa turba comitatus, stricto quodam et praerupto calle montem ascendit, suo instruens ascensu, quod tantum per arduas et angustas semitas mandatorum Dei de terris itur ad astra. Lustrato itaque monte toto, dum cerneret spatiosum et ad construendum monasterium aptissimum, fixo statim tentorio, silvam quae condensa [Col. 0877C] illic succreverat succidi, et oratorium praecepit inchoari. Cumque adhuc ambiguus penderet cui sanctorum potissimum attitularetur, pro diversis votis et affectu diversis diversa consulentibus, contigit supervenire nuntium a ducibus Boemiorum transmissum. Ferebat iste tabulam quamdam episcopo, quae pro munere digne offerretur tanto viro; in qua cernebatur imago beatae Virginis Mariae, Graeco opere mirabiliter expressa, merito in eadem ecclesia adhuc conservata et perpetuo conservanda. Hanc Deo amabilis pontifex pia veneratione deosculans, quasi divino commonitus oraculo, locum protinus assignavit eidem gloriosissimae Dei genitrici Mariae. Cumque opus basilicae prospere consummasset atque celebriter [Col. 0877D] dedicasset, providit larga benevolentia possessiones inibi habitaturis. Providit quoque ornamenta divinis congrua ministeriis. Quibus rite peractis, collectis in unum viris religiosis, et praeposito eis viro prudente Outone, sub regula B. Augustini vitam eos ducere jussit spiritalem.
Subit nunc animum quod cantatur in psalmo: Peccator videbit et irascetur, dentibus suis fremet et tabescet (Psal. CXI) . Quid viderat peccator hic, ut irasceretur, fremeret et tabesceret? Haud dubium quod dispergentis res suas in pauperes, justitia ejus manet in saeculum saeculi; et quod cornu ejus exaltabitur in gloria (Ibid.) . Sic nimirum in hoc Dei famulo malignus hostis vidit quod invidit. Vidit ejus apud Deum cumulari merita, vidit ejus occupata [Col. 0878A] otia multorum proficere saluti et conversationi. Struit ergo insidias et opponit impedimenta, quibus irretitum ab istis oporteat desistere quae tantorum profectui dolet prodesse. Consuetis itaque utitur instrumentis, et per membra sua efficiendum non dubitat quod per se efficere minus sperat. Quo vero ordine, explicandum superest.
Fuit eo tempore per universum fere regnum Teutonicum grave scandalum et communis querela de incontinentia sacerdotum. Neque enim occulta latebat; sed frons meretricis facta erat eis, et erubescere nolebant (Jer. III) . Delata est res ad aures Romani pontificis; visumque, ut decretalibus epistolis tantam enormitatem argueret et prohiberet. Annuunt et congratulantur episcopi et, pro posse, salutaribus [Col. 0878B] mandatis cooperantur. Quamobrem B. Altmannus, collecto fratrum concilio in Pataviensi sede, litteras super hac re ad se directas recitari jubet, obsecrans et exhortans ne gravis judicetur pudicitia quae speciali apud Deum remuneratur corona. Quae, cum omnis fidelis animae insignis sit ornatus, eos tamen permaxime debet adornare qui sanctam et immaculatam hostiam corporis et sanguinis Christi pro universis nobis divinae offerre debent majestati. Quid plura? Pluribus verbis bonus Pater et prudens doctor tantae virtutis et tam amplectendae puritatis suadet amorem; sed non persuadet. Tuentur se illi antiquitate temporum et auctoritate antecessorum suorum, quorum neminem in hujusmodi severum tulerunt et violentum. Respondet servus Christi se [Col. 0878C] quoque ab his velle quiescere, si mandatum domini papae indulgeat; nunc autem timere se sibi, timere illis pro eo quod scriptum sit non solum eos, qui faciunt, sed et qui consentiunt facientibus, dignos esse morte (Rom. I) . Nihil ergo proficiens, solvit consessum.
Sapientioribus autem communicans consilium et secretum commendans, adveniente festo sancti Stephani protomartyris, quem illa Ecclesia patron um veneratur, cum plurimi de magnatibus ad diem solemnem convenissent, quia justus ut leo confidit (Prov. XXVIII) , coram omni frequentia cleri et populi ambonem conscendit, et quod apostolicae indicant litterae imperterritus enarrat. Deinde addit interminationem [Col. 0878D] auctoritatis, ut, qui obsecrationibus noluerunt flecti, frangantur districtione. Illico clamor et furor ab omni parte perstrepit. Et forte in praesentiarum famulum Dei furibundis manibus discerpsissent, si non divina virtus, et optimatum praesentium probitas furentibus obstitisset.
Regnabat his diebus Heinricus IV filius imperatoris Heinrici, qui cognominatus est Pius, admodum puer, et absque frenis disciplinae in voluptatibus enutritus. Completum est in eo dictum sapientis, quo vaticinatur dicens: Vae terrae [tibi terra], cujus rex puer est (Eccli. IV) . Quid ejus tempore passa sit Ecclesia, quid regnum, quanti pastores ab ovibus suis sint abacti, humanus sanguis quantus sit effusus, quae patratae luxuriae, incendia, rapinae, orbem [Col. 0879A] non latet, et scriptores temporum non tacuerunt.
Ad hunc religionis hostem castimoniaeque oppugnatorem, ob suam tyrannidem a papa GREGORIO IV excommunicatum confugiunt quibus exhorruit castitas. Apud talem judicem tales accusatores et tales testes merentur audientiam, et viro Dei crimina detestanti, affigunt [ forte affingunt] crimina, quibus eum pontificali honore credunt devestire.
Poterat vir iste, si coram astitisset, abbreviato verbo respondisse pro se, quo etiam magister suus Christus respondit pro se: Opera, quae ego facio, testimonium perhibent de me (Joan. X) . Sed, in humilitate judicium ejus sublatum est (Act. VIII) ; affirmantibus adversariis, ut quondam de Salvatore Judaeis: Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus [Col. 0879B] eum (Joan. XVIII) . Et, si respondisset quod Christus respondit suis lapidatoribus: Multa bona opera operatus ostendi vobis ex Patre meo, propter quod eorum opus me lapidatis? (Joan. X.) Verum quidem, et apertum dedisset responsum; sed apud tales, non satis fuisset.
Flexus ergo Heinricus, Pataviam hostiliter ingreditur, et, Herodis vice, confundens fasque nefasque, pro libito cuncta peragens, criminosos quosque ab episcopio pulsos, rebus et dignitatibus suis restituit. Quo recedente, cum facta crudelia fratres de S. Nicolao, qui in suburbio civitatis constituti religiosam vitam agebant, pariter detestarentur, a fautoribus Heinrici de monasterio violenter extracti, publice caesi et de finibus illis sunt ejecti; substantia eorum [Col. 0879C] raptoribus cedit.
Praevalente itaque iniquitate, B. Altmannus de sede sua propter justitiam ejectus, in Saxoniam patriam suam revertitur. Post haec, adiit limina apostolorum, et causam viae, et ordinem injuriae Gregorio papae seriatim exponit. Et quia sancti quique verentur omnia opera sua, episcopatum domno papae resignavit; hoc offensus scrupulo, quod ejus investituram a manu laica recepisset. Cumque aliquantisper papa lassus requiesceret, die quadam, oe in Ecclesia posito, et de S. Altmanni restitutione cum cardinalibus conferente, illo vero honorem tanti oneris humiliter recusante, columba quaedam cuncta basilicae loca oberrans, tandem ad pauperculum [Col. 0879D] et humilem spiritu venit Altmannum, et quasi diceret: Haec requies mea in saeculum saeculi, hic habitabo, quoniam elegi eam (Psal. CXXXI) ; et quod sequitur: Viduam ejus, id est Pataviensem Ecclesiam legitimo sponso viduatam, benedicens benedicam, et pauperes ejus saturabo panibus (Ibid.) , capiti antistitis insedit. Cunctis videntibus et intelligentibus signum, papa nil cunctatus, mitram de capite suo tollens, ejus capiti imposuit, episcopumque ac Romanae sedis legatum constituens, auctumque benedictione remisit in propria, quasi diceret abeunti: Ecce ego mitto vos sicut oves inter lupos (Matth. X) ; manete in dilectione mea (Joan. XV) .
[Col. 0880A] Interea fautores Heinrici IV Moguntiae contrahunt concilium [Col. 0879D] Anno 1080 vide Baron. hoc anno n. 17. . Quo praesidente, ipsi viderint. Ibi schismatici et ab Ecclesia praecisi, papam Gregorium virum catholicum et Patrem universalem, Patrem negant ejusque sequaces ipsi damnati damnant. Deliberat in his pastor Ecclesiae urbi et armis cedere, puto rememorans Salvatoris licentiam qua dixit discipulis suis: Si persecuti vos fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. V) .
Quo facto, Wichpertus quidam (Guibertus, pseudopapa), cujus laus non est in pontificum Catalogo, apostolicae sedi intruditur. Quid dico, intruditur? Propria ambitione invadit, anhelat et praeripit. Abhinc veri pastores ubique terrarum sedibus suis proturbantur; subrogantur vero schismatici vel [Col. 0880B] Simoniaci. Horum etiam factione Altmannus a grege suo fugatur et Hermannus quidam frater ducis Luipoldi substituitur. In hoc maledictio in Judam prolata, id est, episcopatum ejus accipiat alter (Psal. CVIII) , citius completa est. Vix enim biennio oves alienas totondit et mulsit, et pastoris nomen, quod falso gerebat, cum vita finivit. Dicitur tamen in extremis poenituisse et episcopalia quaeque Altmanno episcopo reddidisse, et absolutionem anathematis ab eo suppliciter requisisse. Succedit huic, pecunia tamen impetrante, Timo canonicus Wirzpurgensis, et episcopatum usque ad Anesim [Anasum] [Col. 0879] Vide Hundii metrop. in Catalogo episcop. Passaviensium. fluvium praedo violentus oppressit. Sanctus vero praesul, adnitente prio principe marchione Luipoldo, hujus Luipoldi, qui hodie principatur, [Col. 0880C] avo, cujus nobilitas, pietas et fidelitas ditissima usque nunc constat haereditate, in orientali provincia clerum et populum strenue gubernavit, et inchoato operi in monte Kotwikcensi [Gotwicensi], a quo eum fraus inimici per supradicta impedimenta praepedire tentaverat, devotus invigilavit.
In quo loco, dum aliquando missarum solemnia celebraret, et quidam diaconus adventitius et sinistrae famae Evangelium lecturus benedictionem peteret, episcopus diutius intuens benedicendum, stolam de collo ejus abstulit et alii legere praecepit. Unde patet quod aliquid de illo revelatione didicerat quod caeteri nesciebant. Confusus miser confusione quae adducit peccatum, non confusione, quae gloriam adducit, [Col. 0880D] ad Heinricum pravorum refugium fidens confugit; et volens criminari episcopum et fratres, cum audientia judicaretur indignus, Deo ulciscente, pessima peccatorum morte multatus est.
Et quia tempora instabant periculosa, et schisma grave increverat, quod prima capita imperii genuerant et ad incrementum quotidie fovebant, placuit Deo, qui consulere non cessat universis, ad confirmandam vacillantium fidem, decenti signo famulum honorare, et catholicum ministrum suum fidelibus quibusque commendare. Praeceperat quippe pincernae suo propter arctiorem et secretiorem abstinentiam aquam sibi in mensa apponere et, nesciri [Col. 0881A] posset, spuma cerevisiae operire. Fecit ille quod sibi imperatum fuerat. Quam cum vir sanctus ori admovisset, sensit vinum et optimum illud vinum. Putans autem pincernam sibi illusisse, transgressorem valde indignans increpat. Verum ille horrendis juramentis quod sibi jussum fuerat apposuisse confirmat. Episcopus quidem rem celare cupit, sed pincerna sublatum de mensa poculum quid episcopus biberet gustu certius explorat. Et hic postmodum in Kotwikcensi [Gotwicensi] monasterio monachus factus rem ordine refert, ut ille benedicatur in omnibus qui ad gloriam sanctorum suorum et ad confirmationem et consolationem pusillanimorum facit mirabilia magna solus (Psal. LXXI) .
Adhuc ad laudem Dei de famulo Dei aliquid non [Col. 0881B] fastidientes accipite. Quis enim fastidiat signa tam insignia quae invisibilium adstruunt fidem et probant Dei non defecisse virtutem? Recede, o insipiens, qui dicis in corde tuo, Non est Deus (Psal. XIII) , et qui tanta perfidia insultas dicens: Ubi est Deus tuus? (Psal. CXIII.) Ecce in sancto habitat laus Israel (Psal. XXI) . In sancto suo quae vides operatur Deus. Si ille non adsit, quid faciet homo? Quid aget pulvis, qui dictum sibi novit a Domino: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Scito ergo esse, et adesse Deum qui operatur quae operari non potest homo. Quod si putas quod hoc operetur homo, vade, et tu fac similiter; impera daemonibus, et illorum experire obedientiam. Quid si restiterint? illum venerare illumque devotus amplectere in quo Deus, [Col. 0881C] et per quem operatur talia. Quare Judaeis es deterior? Illi aiebant de Christo. Si non esset hic homo a Deo, non poterat facere quidquam (Joan. IX) . Sed tamen audi, et a tua incredulitate convertere. Quandoque astabat sancto altari episcopus venerandus missas celebraturus. Audit post se daemoniosum horribiliter in ecclesia vociferantem. Interrogat quidnam hoc sit. Indicant astantes hominem ibi atroci daemone vexari, et vix ligatum a multis teneri. Jubet praesul ad hospitium pauperum vere adduci pauperem, et cibum ei in nomine Domini apponi. A quo spiritus nequam confestim recessit, et homo sanus ad propria remeavit.
Volo adhuc, o incredule, aliquid, quod convincat [Col. 0881D] famulo Dei nec prophetiae spiritum defuisse, licet ingratum tibi, enarrare. Clericus quidam, daemone plenus, ad eum est adductus. Ille, continuata oratione acrius instans, daemonem fugavit, ac peccatum, cujus causa huic immundo spiritui permissus fuerat, interdixit. Praedixit, si peccatum iteret, quod iteretur in eum continuo peccati supplicium, praecipiens ut in claustro cum fratribus vitae se tradat meliori. Petunt post haec fratres episcopum ut eum promoveat in presbyterum. Ait praesul hoc illi non expedire. Victus tamen pietate fratrum, rogata indulget, sed sub contestatione quod terribile Dei non evaderet judicium, si non caveret interdictum sibi peccatum. Aliquot igitur annis devitat peccatum, et acceptum honeste complet officium. Negligens tandem episcopi [Col. 0882A] comminationem, revertitur miser ad vomitum suum et eodem momento etiam daemonem patitur acerrimum. Rursus vir sanctus miserans miserum, hostem consuetis armis aggreditur atque triumphat et ab officio altaris liberatum removet, iterum et iterum de nefando opere sanatum commonens et promovens. Qui perterritus pro recenti flagello, aliquanto tempore abstinet a peccato. Sed, proh dolor! longa rursus victus consuetudine, post excessum episcopi, relabitur in peccatum. Ergo, secundum vocem Domini, malignus spiritus assumens alios septem spiritus nequiores se (Matth. XII) , intrant ad peccantem et crudeliter nocte ac die vexantes, quaeque turpia et nefaria ab eo gesta ore suo captivum fateri compellunt. Stringitur ejulans ille vinculis [Col. 0882B] durioribus, conjectus in custodiam hominum, qui custodiam demeruerat angelorum. Tandem in annuntiatione Dominica, precibus fratrum a maligno spiritu vix ereptus, et post triduum oleo sacro inunctus et corpore Christi munitus, terribiliter flagellatus defungitur. Credimus quod traditi Satanae in interitum carnis, spiritus salvus fiat in die Domini (I Cor. V) .
Alter etiam quidam clericus pessimo daemoni traditus, ita ut vix aliquis sanus insani manus evaderet, ab episcopo benedictus, et a daemone liberatus et pristinae sanitati est restitutus.
Unus ex fratribus, prolixioribus orationibus et plurimis genuflexionibus instanter deditus, usque ad [Col. 0882C] desperationem fluxum sanguinis incurrit. Hic missus ad episcopum, ejus meruit benedictionem, et cum benedictione continuo sospitatem.
Alius item frater etiam precibus et genuflexionibus supra vires intentus, vitalium incidit rupturam. Quid similiter benedictione episcopi curatus, ad suos cum gaudio reversus est.
Quantum periculum sit mentiri Spiritui sancto, primus pastor Ecclesiae satis declaravit, cum in Anania et Saphira peccatum hoc repentina morte castigavit (Act. V) . Quia ergo sanctus iste, verum se Spiritus sancti praebuerat habitaculum, merito in mentientes sibi Dominus ulciscitur, cui etiam Propheta dicit: Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Comes quidam partis Heinrici [Col. 0882D] regis venit ad episcopum cum juramento promittens fidelitatem et famulatum. Conspexit ille forte agmen cornicum precatusque est sibi dicens, ut, quot cornices cerneret, tot daemones ejus animam possiderent, si fidem promissam non servaret. Sed non multo post poenitens promissi, ad Heinricum hostem Ecclesiae redit ipse hostis. Quem episcopus anathemate cauterizans, probro perfidiae suae insignitum, divinae permittit ultioni. Nec mora. Et illa ferit reum. Siquidem inopinate ab hostibus circumfusus, multisque sauciatus vulneribus, et truncatus pene femore, quia claudicaverat a promissione, in signum transgressionis suae ab eo die ac deinceps claudicavit pede. Miratur quis an illa in eo completa sit imprecatio, quam miser ille imprecatus est sibi. [Col. 0883A] Ego plane non negaverim qui non ignoro in plerisque multo tempore daemonia latuisse muta, multosque deterius a daemonibus vexari intus quam si discerperentur foris.
Quanta vero constantia strenuus pastor lupos hujus saeculi a direptione rerum ecclesiasticarum represserit, cum nullo parentum juvaretur auxilio, vel consilio, subjecto exemplo cognoscitur. Nec tamen erat solus, cui semper aderat Deus. Unde et vere dicebat: Qui me misit, mecum est, et non reliquit me solum; quia quae placita sunt ei facio semper (Joan. VIII) . Et illud in psalmo: Bonum est sperare in Domino quam sperare in principibus (Psal. CXVII) . Erat quidam praedives et nobilis vir, qui defuncti fratris sui beneficium, quod ab episcopo receperat, [Col. 0883B] quasi haereditario jure, usurpavit; episcopus jure Provinciae contradicit. At ille cum injuria tentat tollere quod cum justitia non poterat. Sustinet servus Dei ad tempus hominem vesanum dans et optans ei locum poenitentiae. Illo in malitia perseverante, jaculo anathematis vindicavit. Cujus communionem, cum quique religiosi declinarent et qui primi erant orientalis provinciae, verecundia et cunctorum exprobratione cogente, in villa S. Hippolyti episcopum adiit, et in profunda nive ante pedes ejus prostratus et supplex diutissime, satisfecit. Nec tamen meruit reconciliationem, donec villam, quae Ratoldesdorf dicitur, tradidit in jus episcopii, et sic demum multorum nobilium precibus vix intervenientibus, a vinculo excommunicationis absolutus est. Acceptam [Col. 0883C] autem episcopus villam delegavit super altare B. Mariae in Kotwigcensi [Gotwicensi] coenobio.
Inter haec marchio Luipoldus, coadunatus primoribus suis in villa, quae Tulna dicitur, abhorrens tyrannidem Heinrici regis et schisma, cujus auctor factus fuerat, dominium ejus jurejurando abnegat, omnes fautores ejus de Provincia pellit, apostolicae vero sedi et ejus legato Altmannno obedientes totis viribus fovet et protegit. Quapropter rex ira succensus, marchiam ejusdem Luipoldi contradidit Duci Boemiorum. Nil ille distulit, sed collecto tam de sua quam de vicinis provinciis permaximo exercitu, ad fines marchionis advenit. Nec ille segnior cum omni populo suo in loco, qui Meurberch dicitur, hostibus occurrit. Sed proh dolor! [Col. 0883D] ab adversariis inspirate circumventus, cum, turbato exercitu, in aciem se colligere nequaquam possent, fuso prius utrinque multo sanguine hostis praevaluit. Haec sunt judicia tua, Domine. Sic tu, Domine, taces, impio conculcante justiorem se. Nunquid victrix causa tibi placuit? Si placuit, non ad vincentium placuit salutem, sed ad damnationem. Sic enim perditorum perfici sinis perditionem, sic eos ruere facis in tuam severissimam districtionem. Victi autem causa haud dubium tibi placuit, quia meliore devotione circa Ecclesiam tuam et Romanum pontificem tam gravem hostem exacerbare non timuerunt. Et quia putabant, obsequium se praestare tibi, si hostes tuos repressissent, non pepercerunt [Col. 0884A] animabus suis, sed in castris tuis victoribus fide fortiores devoti occubuerunt.
Secuta est autem stragem istam fames maxima, ut fideles suos Dominus experiretur in operibus misericordiae, quos satis comprobaverat in fortitudine constantiae. Nihil sibi in hac necessitate Pater Altmannus retinuit, usque ad ipsum linteamen cunctam episcopii suppellectilem vendidit, et indigentibus distribuit. Unde quoque Pater pauperum dictus est. Praecipue tamen in monte Kotwigcensi plurima millia pauperum a famis periculo conservavit.
Quam vero negotiosus fuerit in causa Ecclesiae, quae tempore suo tanto turbine confundebatur, indicant epistolae tam crebro ad eum a domino papa directae. In quibus inter alia etiam hoc consulere et [Col. 0884B] significare papa videtur, ut quae in tam gravissima sanctae Ecclesiae perturbatione dissimulari ac tolerari aliquatenus possent, non sublata penitus, sed temperata districtione quiescant: cum autem, miserante Deo, victoria et pax Ecclesiae reddita fuerit, de redintegratione justitiae, quantum ipso auxiliante possibile fuerit, sollicite cogitare et totis viribus elaborare. Hinc capitulum illud de incontinentia sacerdotum a tam invicto propugnatore castitatis dissimulatum, non approbatum remansit.
Porro quantum Ecclesia Pataviensis ejus praesulatus tempore in constructionibus et correctionibus monasteriorum et structuris et ornamentis ecclesiarum, et honestate ministrorum profecerit dicerem, si non contradiceret ex magna parte status, imo casus [Col. 0884C] rerum praesentium. Et tamen ego vermiculus neminem in hac parte judico. Quis enim sum qui judicem alienum servum? suo Domino stat, aut cadit (Rom. XIV) . Ipse enim sanctus episcopus tempore Reginari, qui tertius post ipsum successit, permutationem melioris status in eumdem antistitem citius vindicandam, cuidam religioso fratri revelare dignatus est. Videbatur illi quod Romae esset in concilio, et B. Altmannum eximio cultu cum episcopis pluribus infulatum illic assidere. Qui consurgens, stansque in medio a domino papa petit advocatum causae suae. Quo accepto, querelam proponit de Reginaro episcopo, asserens eum Pataviensem episcopatum in coenobiis ac parochiis optime dispositum invenisse, [Col. 0884D] ejus vero negligentia cunctam pene religionem in eo deperiisse. Stabat autem Reginarus retro a longe perterritus. Quaerit apostolicus super hac re ab episcopis sententiam, nec aliam quam damnationis accepit ab omnibus. Eodem ergo anno idem Reginarus infirmitatem incidit, in qua etiam usque ad mortem perduravit.
Nunc ergo quem finem vitae, verius autem quod principium vitae sortitus sit beatus vir, explicemus. Sicut enim scriptum est: Cum consummaverit homo tunc incipit (Eccle. XVIII) . Transactis igitur in episcopatu XXVI annis, post multos labores et adversus bestias Ephesi pugnas, cum jam placeret Domino emeriti militis sudores remunerare, in villa, quae Zarzimuor dicitur, febre correptus est. Qua invalescente, [Col. 0885A] intellexit nuntium mortis. Ad quem, etiamsi pro fragilitate humana inhorruit, pro conscientia tamen bona gavisus est, sciens quod hac porta intraret in gaudium Domini sui. Itaque, quia non dixerat sibi, pax et securitas (II Thess. V) , non repentinus ei supervenit interitus. Rememoraverat ille semper novissima sua, et ea jugiter desideraverat dicens quotidie in corde suo: Quando veniam, et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI.)
Quapropter sentiens imminere sibi dissolutionem corporis sui, in quo jam diu peregrinabatur a Domino, laetus orabat dicens: Educ de custodia animam meam ad confitendum nomini tuo (Psal. CXLI) . Et quia noverat et persaepe docuerat quod ad quantumlibet justorum emigrationem adversarii colliguntur [Col. 0885B] spiritus, etiam contra hos pugnabat dicens: Salva me ex ore leonis, et a cornibus unicornium humilitatem meam (Psal. XXI) . Et cum ad illud districtum examen superni Judicis sollicitus intenderet, gemitu, quo poterat, et intimis suspiriis adorans et supplicans ait: Non intres in judicium cum servo tuo, Domine, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII) . Advocans etiam sanctorum quemque quem amaverat, quem veneratus fuerat, et illam ante omnes beatam et gloriosam Dei genitricem Mariam, cui tam decorum constituerat habitaculum, ut ipsa eum in praeparatum sibi a Deo pia deduceret tabernaculum; nec non et illum Dei sanctissimum confessorem et pontificem Nicolaum, cujus quoque Ecclesiam summa devotione instituerat; [Col. 0885C] illis se totum commendat; illos viae suae comites et duces praeparat. Illis nihilominus administratoriis spiritibus, quorum virtus et potestas contrarias arcet potestates, se totum circumvallat, ut merito inimici daemones dicere cogantur: En lectulum hujus antistitis ambiunt fortes ex fortissimis Israel: Omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi (Cant. III) . Quid hic astamus? Superant nos isti virtute et multitudine. Nonne ipse est, qui a corporibus aliorum tanta nos fugavit potestate? Praesertim cum plures sint cum illo quam nobiscum.
Igitur non in castris, non in armis non in famulantium decore tunc temporis sanctus praesul spem repositam habuit, sed in Domino Deo suo, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I) ; unde et [Col. 0885D] ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est; ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) . Hac nostra aetate hoc idem vir nobilis et praedives Otto de Lengenbach sensit et confessus est. Qui cum in extremis ageret, raptus; sed quomodo, nescio, Deus scit, multaque, rediens ad se, narrans ostensa et intellecta; quorum relatu tunc plurimi mirati et compuncti sunt. Tandem singula, quae multa sibi fuerant, denominans castra: Quid nunc, inquit, opis ferunt castra mea, praepotentes domini mei, charissimi amici mei? Ex his de omnium desperans auxilio, religiosis quibusque multa se commendabat contritione. Intellexit namque tunc vere quam difficile dives intrat in regnum coelorum (Matth. XIX) . [Col. 0886A] Unde ingemiscens clamabat: Heu miserum, quod plus unquam possedi divitiarum quam simplicem victum et vestitum!
Agente itaque in extremis hujus mortalis vitae venerando antistite, non opus erat ut de providendo exitu suo quis eum commoneret. Ipse enim sibi providerat toto tempore vitae suae, et, quia bene vixerat, feliciter moriebatur. Alioquin si tunc primo commoneri eum necesse fuisset, recte respondisset quod venerabilis Chuono Ratisponensis Ecclesiae episcopus, ante vero Sigbergensis abbas, astantibus et tunc demum morituro consulentibus, fertur respondisse. Ait enim: Bene quidem me monetis, o filii, ut in hora hac metuenda meae prospiciam saluti. Nunquid hoc salutis proponebatis consilium, quando placuit [Col. 0886B] vobis ut munera libenter acciperem, ut spiritualia Simoniace venderem, ut judicia perverterem, ut peccata subditorum dissimularem? Sero providerem modo, si hucusque minime providissem. Sic beatus Dei famulus mature sibi prospexerat, et ideo expeditius transmigrabat.
Igitur a religiosis viris oleo sacro inunctus, et Dominicis sacramentis refectus, benedicens filiis suis, et eos coelesti Patri obnixius commendans, viam universae carnis laetus ingreditur anno ab Incarnatione Domini 1091, VI Idus Augusti, flentibus cunctis, et planctu miserabili lugentibus se tanto Patre orbatos, se tanto pontifice destitutos. Non quidem invidebant ejus gloriae, sed suae magnae dolebant miseriae. Illum gaudebant ab angelis suscipi, et in [Col. 0886C] beatas mansiones electorum adduci. Pro se gemebant in hac lacrymarum valle sine consolatore misere conservari, et in hoc mari magno sine gubernatore conquassari. Ubinam enim his diebus, qui in filios suos patris gerant affectum, et patris exsequantur officium? More struthionum indurantur in filios, quasi non sint sui, et consuetudine mercenariorum, pro lucris temporalibus astant in prosperitate a quibus ipsi primi fugam petunt in adversitate. Longe fuit hoc ab hoc sancto Patre, in quo superabundabat et patris dilectio et pastoris sollicitudo, et vigilantia in prosperis et constantia in adversis.
Confluit interea ab omni parte populus innumerabilis ad exsequias pontificis. Luget tota provincia, sublimium dignitas, aetas omnis, sexus uterque. Vix [Col. 0886D] tandem a Christi sacerdotibus sustollitur corpus venerandum, ac multa nobilium turba comitante, cum infinita populi multitudine, magna quidem Dei gloria, sed gravi bajulantium moestitia in montem Kotwitgcensem [Gotwicensem] affertur. Quis jam enarret mugitum et ululatum fratrum illic habitantium quod mons totus increpuit? lugentibus cunctis Patrem charissimum, Patrem piissimum, Patrem sanctissimum. Advolat populus quotidie multus, divitum et pauperum, illum Deo, et se illi suppliciter commendare. Inter quos reverendae memoriae archiepiscopus Salzpurgensis Tiemo ab episcopo Altmanno, utpote a suffraganeo suo consecratus, qui etiam postea Hierosolymam petens, a paganis est [Col. 0887A] illustri martyrio coronatus, anhelus occurrit. Et cum lacrymis uberrimis defunctum infudisset, obtulit pro eo sacrificium salutare, et corpus venerandum cum debito honore in ecclesia Sanctae Dei Genitricis commendat sepulturae, ubi, ad probanda tanti viri merita, crebro fiunt signa virtutum variarum in laudem Dei Patris omnipotentis, qui cum unigenito Filio suo et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula saeculorum. Amen.
Quidam clericus saevo daemone correptus, vix multis ligantibus atque trahentibus ad ejus tumulum est perductus. Hic omnia horribili clamore ac diro fetore replebat. Pro quo cum fratres instantius orarent, repente corruit, et videntibus cunctis, nigerrimum scarabeum evomuit, qui etiam protinus nusquam [Col. 0887B] comparuit. Laudabant universi Deum. Isque qui advenerat ligatus et insanus, sanus recessit et solutus a nexibus mentis et corporis.
Item puella quaedam immundo spiritu pervasa, a parentibus est ad sepulcrum viri Dei adducta, et sine mora liberata, atque sanata.
Alia itidem puella per plures annos lumine orbata, per merita ejusdem famuli Dei, lumen, quod amiserat, invenit.
Mulier quaedam habens filium parvulum a nativitate mutum et claudum, ad sepulcrum episcopi miserandum deposuit; ipsaque miseranda cum fietu magno ab ecclesia exivit. Post modicum puer loquela et gressu restituto, matrem insecutus est ambulans et loquens recte.
[Col. 0887C] Quidem miles per sex annos mente captus, et sepulcrum ejus sine mente accessit, et mente recepta sanus recessit.
Alter quidam homo totus contractus, et scabellulis quibusdam innixus, venit ad corpus S. episcopi rependo; sed incolumis factus exsiliit, et ambulabat, et laudabat Dominum.
Item quidam toto corpore languidus, vix sustentante baculo, tumbam antistitis adiit; sed infirmitate per beatum virum pulsa, baculo jam non eguit; quia laetum et sanum se persensit.
Quodam tempore, cum subita et saeva tempestas montes contereret, et tecta domorum et ecclesiarum ac turrium dirueret. Frater quidam mente captus, in oratorium S. Michaelis, quod admodum in alto [Col. 0887D] situm est, conscendit, cunctis ignorantibus et interim nocturnales laudes psallentibus. Hic ab alto in pavimentum delapsus, vivus tamen sublatus est, licet non longe supervicturus. Eadem quippe die, post sacri olei unctionem, et vivifici corporis Christi communionem carne solutus est. Nemo dubitet hoc meritis beati viri ascribendum, cujus intercessio cadentem excepit, ne sanguine illius basilica respergeretur quam ipse regalem aulam Deo ac beatae semper Virgini Mariae devotus consecravit.
His et aliis plurimis miraculorum signis, quae ad nostram non credimus pervenisse notitiam, magnificavit Dominus sacerdotem suum, qui in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus (Eccli. XLIV) . [Col. 0888A] Quanquam etsi ille signum fecisset nullum, nihil tamen ex hoc ejus derogaretur sanctitati, vel apud Deum, vel apud homines. Signa quippe sanctitatem non efficiunt, sed ostendunt. Siquidem de Joanne Baptista, quo inter natos mulierum, nemo major surrexit (Matth. XI) , Evangelium attestatur quod signum fecerit nullum. De ipso quoque Domino Salvatore scriptum est, quod non fecerit signa multa, propter incredulitatem quorumdam (Marc. VI) . Quid ergo mirum, si sanctus iste, obstante sibi praesentium temporum incredulitate, nihil operatus fuisset virtutum, nihil sanitatum? Verum gratia divina quae repromittit, quod ipsa glorificantes se glorificet, hunc dilectum suum, ut dilectus fieret nihilominus hominibus, et ut memoria ejus in benedictione constaret, etiam [Col. 0888B] magnitudine signorum similem illum fecit in gloria sanctorum (Eccli. XLIV) .
Mihi tamen hunc virum, vel quemlibet aliorum hujusmodi mira facientem diligentius intuenti, longe mirabilior videtur ipse qui facit, quam ea quae facit. Etenim si in rebus insensibilibus plus admirationis habet interius consideranti causalis ratio quae efficit, quam id quod efficitur, multo dignius atque religiosius admiranda est illa sanctitas, quae in conspectu divinae majestatis sic placet et acceptatur, ut ejus intuitu et interventu hominum pellantur incommoda, et optatae tam animarum quam corporum restituantur sospitates; multo, inquam, amplius admiranda est ipsa intus, quam quaecunque miranda facit foris. Mirentur ergo alii videre caecos, claudos [Col. 0888C] ambulare; mirentur salutem paralyticorum, daemonum fugam; ego potius admirabor tanti antistitis merita, quae talia tam potenter operantur quam ipsa. Tu itaque praedica in laudem Dei, quae sanctus Dei meritis suis et fide supplicum operatur in aliis. Ego semper admirabor mirabilia quae fecit in vita sua. Mirabor humilitatem, castitatem, pietatem, charitatem, devotionem, sollicitudinem in agendis, prudentiam in disponendis, discretionem in imponendis, in tolerandis longanimitatem, et in adversis fortitudinem. Haec mirabilia vitae suae ego miranda judico, maxime quod nostris temporibus haec cernimus rariora, quam illa signa, quae tamen credentes omnes secutura Dominus pollicetur dicens: Signa eos, qui crediderint, haec sequentur: In nomine meo [Col. 0888D] daemonia ejicient (Matth. XXVIII) , etc.
An adhuc forte non assentis plus mirari vitam sancti viri quam signa? quae, occulta Dei permissione, nonnunquam faciunt etiam viri non sancti. Nosti quippe, quod quidam reprobi et reprobati dicturi sunt Domino: Nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et signa multa fecimus? (Matth. VII.) Sed esto, tuo te permitto judicio. Mihi tamen semper mirabilius constabit pepulisse a corde avaritiam, superbiam, luxuriam; quam ab aliorum oculis, caecitatem, a membris aegritudinem, a corpore daemonem. Verum, quia non semper constat nobis, qui in facie videmus et non in corde, qui sit internus status sanctorum, [Col. 0889A] quae virtus, quae libertas? secundum magnam misericordiam suam agit Dominus, ut per exteriora miracula agnoscatur, quam admirandi intus sint, per quos ipse foris tam mira operatur.
Pensemus ergo, fratres charissimi, qua veneratione amplectendus sit hic famulus Dei, cujus merita probare, et commendare per tanta miracula dignatus est Dominus. Sit nostrae diffidentiae, si qua tamen est (absit autem ut ulla sit) invincibile argumentum, quod ille animarum nostrarum morbos et languores promptus et potens est curare, qui tam crebro, tamque pie infirmitates corporum non tardat allevare. Nec enim dubitari debet, plus illum prodesse velle animabus quam corporibus; quoniam quidem illarum salus aeterna est; illorum vero cum [Col. 0889B] ipsis pariter post modicum defectura.
Hucusque ex scriptis piorum S. Altmanni gesta narravimus. Quis hominum putet illos aliquid incertum, vel, quod sacrilegum esset, aliquid falsum ad posteros transmisisse, cum optime noverint Deum nullius egere mendacio? Sed et ea, quae quotidie sub oculis praesentium fiunt mirabilia, prioribus attestantur, priora confirmant et augent. Ad quae describenda, priusquam accedamus, explicabimus forsan non inutiliter quae causa, quo ordine monasterium Kotwigcense (Gotwicense), quod illum fundasse, et sacris ossibus suis illustrasse supra retulimus, a prima sua institutione canonicorum videlicet regularium in monachicam professionem, [Col. 0889C] ut impraesentiarum cernere licet, demutatum sit.
Tempore venerandi antistitis venit in montem Kotwich presbyter quidam natione Scotus, professione monachus, conversatione religiosus. Congruebat ei nomen quod habebat; dicebatur enim Joannes, quod sonat, gratia Dei. Dilexit hanc gratiam in illo antistes Altmannus; et, ut liberius ille secum habitaret, quodam arcto habitaculo, juxta ecclesiam beatae Mariae pro desiderio et petitione sua eum conclusit. Videbant homines opera illius bona, et glorificabant Patrem suum, qui in coelis est (Matth. V) . Verba quoque illius libenter audiebant; quoniam et ipsa gratiam sapiebant et aedificationem. Post obitum vero beati Altmanni, in cujus diebus agni illius monasterii pascebantur in ordine suo, nonnulli sub [Col. 0889D] specie agnorum corda gerentes lupina (Matth. VII) , ex diversis locis pulsi et profugi illo confluxerunt. Qui post modicum vere lupi apparentes, atque in rabiem versi, et lupinis dentibus aliorum simplicitati venena suae malitiae infundentes, innocentiam et bonam famam, quae inibi sanctissime floruerat, et bonum odorem suum longe lateque diffuderat, corrumpere et inficere non timuerunt. Unde factum est ut locus ipse fieret contemptui, horrori et detestationi.
Beatus igitur Altmannus, cujus oculos credimus esse super locum ipsum die ac nocte, per visum praedicto apparuit Joanni commonens, ut de coeno montem ipsum purgaret, et fetorem stercoris abstergeret. [Col. 0890A] Intellexit vir Dei visionem, eamque praeposito fratrum referens, consuluit: turpes quosque exinde projici, et seductos ab eis poenitentia emundari. Quod tamen, cum infamiam cujus fetor longius processerat minus reprimeret, prolixiori taedio victi, loco cedere omnes decreverunt.
Rursus ergo ante fatus Joannes divino inspiratus consilio consulit, ut professionem pariter mutarent et habitum, asserens et promittens, si mutarent et augerent votum, quod tunc prioris infamiae totum exuerent opprobrium. Placet consilium; placet etiam ut eligatur religio monachorum. Proinde consultum videtur ut res ipsa ad domnum papam referatur. Placet et illi mutatio dexterae excelsi (Psal. LXXVI) . Igitur Chuonradus praepositus, qui Outoni secundus [Col. 0890B] successerat, et se hujus mutationis pium fautorem et auctorem praebuerat, consensum Romani pontificis Oudalrico Pataviensi episcopo, qui beato Altmanno successerat, citius indicat, et in hoc tanto negotio, suae quoque auctoritatis et discretionis postulat consilium. Itaque Oudalrico episcopo consulente et adnitente, Hartmannus, qui prioris officio fungebatur in monasterio S. Blasii, abbas eligitur. Et merito. Erat enim vir religiosus, in sacris litteris optime instructus, suavis sermone, et ad cunctorum hominum qualitatem informandam, seu fovendam, convenienter dispositus. Huic, ut ipse post fratribus narravit, S. Altmannus in somnis apparuit, cum adhuc in praedicto monasterio Sancti Blasii foret [Col. 0890C] constitutus, virgamque pastoralem ei tradidit, et coenobium Kotwigcense regendum commendavit.
Assumptis ergo viris religiosis electus abbas, cunctis flentibus, qui ejus pridem laetificabantur contubernio, proficiscitur, atque ad oves a Deo sibi commendatas perveniens, favorabiliter excipitur, et communibus omnium votis ab episcopo Pataviensi debita cum benedictione confirmatur. Exhinc inhabitantes ibi, sine mora et refragatione priorem mutant habitum; mutant et animum, mutant et studium. Exsultabat super hoc terra, magis autem coelum; ubi gaudium celebratur super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , quanto amplius super tantorum salute et correctione? Ex tunc multi nobiles de saeculo ad Deum converti, et tanti viri se [Col. 0890D] disciplinae tradere, suaque omnia in usum monasterii conferre coeperunt. Crevit per eum abinde fama et reverentia loci; surrexerunt aedificia, librorum copia crevit, et omnis ornatus mysteriorum divinorum.
At nihil hoc fuerat, si scilicet profecissent parietes, et sub ruina mores mansissent. His potius instruendis vir sagax invigilavit; sciens quod non in manufactis habitat Deus (Act. XVII) , sed in rationabilibus sanctarum animarum templis, quae piis votis eriguntur, proficiunt religione, et consummantur perseverantia. Et quia gloria, ut quidam sapiens ait, etiam invitum sequitur, coepit vir iste magnus haberi ab his quibus erat nomen magnum, juxta [Col. 0891A] nomen magnorum, qui sunt in terra: et ideo passim offerebantur ei dignitatum insulae et multorum regimen monasteriorum. Factumque est ut rex Heinricus V cum Campedonensi praeficeret abbatiae, nec minus episcopus civitatis Augustae eum monasterio S. Oudalrici praeponeret; duxque Carinthiae coenobium S. Lamberti ei gubernandum commendaret.
Hujus diebus, quoniam gratus et acceptus erat curiae Romanae, privilegia impetrata sunt quibus locus ipse munitus et corroboratus est. Eo autem de hac luce submoto, successerunt ei viri prudentes, et religionis amatores; quorum industria et vigilantia monasterium eo usque profecit ut cunctis viventibus, indubitanter liqueat quod vere Dominus est in loco illo; nec est ibi aliud nisi domus Dei et [Col. 0891B] porta coeli (Gen. XXVIII) . Benedictus in omnibus, qui omnia quaecunque voluerit facit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psal. CXXXIV) : ipsi honor, laus et gloria, et gratiarum actio in saecula saeculorum. Amen.
His ita explicitis, redeundum arbitror ad ea miracula memoriae hominum commendanda, quibus usque in hodiernum diem sub oculis nostris merita famuli sui Dominus attestatur, atque ad ejus conversationem imitandam praesules nostrorum dierum suscitat et invitat. Nam si fallax hujus mundi gloria ipsos delectat, longe plus illa eis petenda foret quam Dominus gloriae eorum aviditati communicaret, non cum umbra hujus mortalis vitae finiendam, sed, tam hic quam futurae beatitudinis in regno sine fine [Col. 0891C] beata et inconcussa soliditate permansuram.
Quodam tempore, in festo dedicationis ecclesiae puella quaedam, saevissimo correpta daemone, in conspectu fratrum divinas laudes psallentium ad tumbam S. Altmanni astans, miserabiliter torquebatur. Et ecce repente horrendis vocibus exclamans ut adjuvaretur postulabat. Sed quis hominum tanto horrori accedere praesumeret? Affuit tamen invisibiliter beatus antistes, et miseram illam in praesentia cunctorum a tormento salvam fecit atque daemonio. Illa, in se reversa, sacram Dominici corporis communionem sibi dari petiit, per quam a maligno spiritu ultra se tutandam non dubitavit.
Unus ex famulis monasterii multo tempore lumine orbatus oculorum, cum loca sancta peragrasset, [Col. 0891D] ubi meritis sanctorum sanitatis gratiam sperabat, nec invenisset, ad monasterium rediit, et in suis tenebris, ut prius, tristis mansit. Incidit aliquando menti ejus ut suum potissimum patronum prece indefessa pro restituendo sibi lumine imploraret. Cumque crebrius atque devotius oraret die quadam, cum ad valvas basilicae, puero regente gressus ejus, egressurus pervenisset, subito ait puero: Sine me, quatenus per me gradiar; video quippe. Et ab ea hora exivit ad opus suum, videns et gaudens, et laudans Deum.
Puer quidam, cujus pes enormiter intumuerat adeo ut vix discerneretur an membrum illud pes fuerit, ad sepulcrum beati viri adductus cum parentes [Col. 0892A] ejus pro eo fideliter oravissent, domi relatus, et illico noxio humore erumpente, sanitati restitutus est.
Erat quidam de conventu fratrum ejusdem monasterii, qui diu gravissima infirmitate depressus, desperatione recuperandae incolumitatis non parum moestificabatur. Revelatur cuidam sorori ejusdem loci, eum pristinae sanitati restituendum, si ad memoriam beati Altmanni oblationes pro illo offerantur, et missa una pro fidelibus defunctis illic, aegroto praesente, celebretur. Advehitur ille in gestatorio quatuor portantibus, duobus aliis hinc inde nutabundum sustentantibus. Inter sacra mysteria viribus sensim accrescentibus, alieno sustentaculo se non egere astruebat. Missa vero completa ad domum [Col. 0892B] infirmorum regreditur, suis jam utens pedibus, uno tantum fratre eum adjuvante. Integra vero sanitate post paucos dies recepta, impiger ad officia sua surgebat, egrediens et regrediens ad imperium abbatis sui.
Puella quaedam de vicina villa, quae Murlingen appellatur, filia cujusdam honesti et noti militis, cui nomen erat Wolckerus, repentina paralysi a media parte corporis correpta est. Vocabatur autem illa, Pertha. Affuit illi medicorum ars, profuit vero nihil. Consulit medicus ipse, per merita S. Altmanni divinum potius implorandum auxilium. Adducitur illa ad sepulcrum viri Dei. Oravit. Oraverunt et parentes ejus; exauditaque est oratio fideliter supplicantium, [Col. 0892C] et sanitas restituta exauditionis facta est signum. Mansit tamen, ad excitandam majorem sabatae devotionem, et evidentiorem divinae gratiae manifestationem aliquid infirmitatis in manu puellae. At illa in anniversaria depositionis die S. antistitis, ad pium et expertum recurrit medicum et inter orandum, quod petebat optatum accepit remedium.
Mulier quaedam de villa, quae Hunteheim dicitur, diuturna et gravi aegritudine ad mortem usque fere adducta, et viribus omnibus destituta, gravi portantium labore ad tumulum famuli Dei adducta, pristinae sanitati est restituta.
Item puella parvula, de villa, cui vocabulum est Panse, diu lumine privata, inibi est illuminata.
Puer etiam quidam de villa alia dicta Marquartesdorff, [Col. 0892D] utroque debilis et claudus pede, vespere illo advectus, et ab innumeris quid mali pateretur visus, cum pervigilem cum eo qui eum adduxerat duxisset noctem, primo mane reddita sibi incolumitate, curatus est.
Ex eadem villa mulier quaedam caeca visum recepit.
Matrona quaedam nobilis atque devota, de castro suo, quod Hosstein appellatur, adveniens, et puellam quamdam caecam secum afferens, cum ad sepulcrum sancti viri instantius orarent, quo diu caruerat, recuperato lumine, puella illa gavisa est. Ob cujus signi tripudium et testimonium, eadem matrona, praedictam puellam, ac filiam propriam [Col. 0893A] assumpsit, et jugiter secum retinuit. Erat autem nomen puellae Truta.
Eodem tempore alia mulier quaedam, de villa, quae dicta est Beheimkirchen, cum fuisset caeca, interveniente S. Altmanno vidit, et gavisa est.
Altera item mulier de villa vocabulo Indernich, nomen habens Heilka, cum novem hebdomadibus, sicut juramento confirmabat, non vidisset lumen, ad tumulum S. viri Dei lumini restituta est.
Heinricus quidam nomine, et ipse civis forensis villae quae dicitur Heinvelde, homo maturus et qui veritatis ab omnibus habet testimonium, cum oculum ramusculo quodam percussum irremediabiliter doleret ejusque visu penitus careret, cum ad sacra ossa hujus antistitis fideliter, et supplex oraret, [Col. 0893B] pulso dolore, sanitatem et visum recepit.
Quaedam mulier paupercula de partibus Bavariae, cum prole nuper genita venerat, et necessariorum causa in servitium cujusdam matronae in Chremesensi civitate se contulerat. In cujus servitio per aliquod tempus morata, dolore oculorum accedente, defectum visus passa fuit. Et heu quantis accidentibus misera subjacet! Jam quo putas dolore non cruciabatur, quam et caecitas urgebat, et grave onus paupertatis premebat! Nec enim sibimet, nec proli nuper genitae, pro qua magis sollicitabatur, prodesse poterat. Cumque a servitio praedictae matronae defectus visus illam cessare cogeret, et matrona ab administratione victualium cessavit. Haec nocte quadam, pro tanto suo defectu in lacrymas resoluta, [Col. 0893C] divini luminis gratiam per merita B. praesulis medullitus implorabat. Et, qui desiderium pauperum exaudit, et hujus orationes audivit, et lacrymas vidit. Nam cum mane surrexisset ad omnium membrorum officia, visu regente, expedita fuit. Sed omnes singillatim eventus eorum, qui ad memoriam S. antistitis beneficia luminis meruerunt, propter fastidium lectoris describere omitto. Nam praeter eos qui infausta pertulerunt, rarus fuit oculos dolens qui remedium non consequeretur.
Erat mulier quaedam daemonium habens tantae importunitatis et tanti furoris ut vix aliquis quiret [Col. 0894A] habitare cum illa. Clamor et furor, ubicunque fuisset. Omnia enim membra spiritu furoris agitabantur. Interdum etiam idem daemon, quia sciens interpretatur, organum hominis obsessi ad proferendam litteraturam vovebat; quasi eadem mulier litteraturae scientiam, et modum urbanae pronuntiationis ab ipsis studiis consecuta fuisset. Et certe, quod quibusdam mirum videbatur, Symbolum per omnia ut fides catholica habet, pronuntiabat. Neque tamen id mirum, cum auctoritas [Scripturae] dicat daemones habere fidem, sed non opera. Haec, cum solemni processione plebis plebesanae parochiae, quae Tuln vocatur, ad memoriam beati viri ducta venisset, meritis sancti praesulis invasorem pessimum propellentibus, liberata fuit. Et videntes turbae manifesta [Col. 0894B] ejus liberationis signa, eo magis Deum et praeconia dilecti sui Altmanni glorificaverunt, quia ipsam ad diversa sanctorum limina, sine effectu ullius virtutis adduxerant.
Sed quia alternis uti est delectabile, aliud miraculum testimonio astantis Ecclesiae solemniter celebratum accipias; ut, quanta sit hujus sancti praesulis meritorum praerogativa plenius agnoscas. Quidam debilis eam corporis pertulit molestiam ut attenuato vitali sanguine venarum contractu erectus ire nequiret; sed, pro officio pedum, manibus reptando, se traheret. Is in longinquo positus in villa quae Lo dicitur, cum hujus gratiae mira opera comperisset, spe sanitatis tumbam salutarem beati viri oraculo quodam divino elegit expetendam. Ubi cum [Col. 0894C] votis et precibus pro defectu corporis et molestia, ut puta potioribus medullitus insisteret; ecce, mirum dictu, nervi diu contracti, cum fragore se coeperunt extendere, et aridi meatus venarum vitali sanguine infundi. Itaque, accepto robore, contractus ille super pedes constitit, et curatori suo magnis vocibus benedixit. Gloria tibi Christe, qui per merita sanctorum tuorum usque modo operaris, et sic elisos erigis ut eorum qui tibi placuerunt mortalibus claritatem innotescas.
Finis Vitae S. Altmanni episcopi Pataviensis.
Vita Tiemonis
Vitam Tiemonis evulgavit tomo quarto antiquae Lectionis D. HENRICUS CANISIUS. Verum quia in alio quodam membranaceo, eoque pervetusto codice, paulo aliter conscriptam reperimus, eam huic volumini inserere operae pretium duximus; nam Gebhardus, Altmannus et Tiemo conjunctissimi, et tam in prosperis [Col. 0895] quam in adversis individui comites, et pontificum Romanorum adversus schismaticorum factiones invicti propugnatores fuere. Eosdem ergo jungat charta, quos olim arctissime copulavit charitas et concordia sancta. De Tiemone Bertholdus in Chronico anno 1091: «In Bojoariam venit Salzburgensis episcopus Dimo, qui Pataviensi Ecclesiae jam dudum viduatae, ordinavit episcopum nomine Udalricum,» etc.
Nodos quosdam circa hanc historiam occurrentes, illum praesertim de idolis et idololatris dissolvit D. Henricus Canisius in praeambulis ad Vitam et martyrium Tiemonis tom. I Antiq. Lect.
[Col. 0895A] Insignem egregii pontificis ac praeclari martyris Tyemonis triumphum, ejus meritis suffragantibus, litterarum memoriae tradimus, ut incompertum antea passionis modum noverit omnis successio Catholicorum; sciatque singularem hujus athletae praecipui victoriam, si condigne recolatur, apud Deum uberiorem praestare posse gratiam. Revera magnum, perspicuumque lumen in novissimis diebus accendit in illo misericordia Domini periculosae temporum (II Tim. III) caligini: de quo, tanquam ex viva et perlucida sui imagine, lux vera clarius queat enitescere. Ne ergo tanti lucerna fulgoris sub modio (Luc. XI) tegatur oblivionis, cudatur ei, licet vilis et aenei candelabrum eloquii; quatenus, in domo Domini valeat publice visenda proponi. Cernatur ejus [Col. 0895B] in lumine formosa, tametsi nigra (Cant. I) , facies Ecclesiae; qui ambulat in medio septem candelabrorum aureorum, podere vestitus, circa mamillas zona aurea praecinctus videatur (Apoc. I) : atque, sicut est pollicitus, cum suis Christus, eorumque rectoribus, innocentia candidis, sapientia splendidis, usque in finem saeculi manere sentiatur.
Complevit, et in aeternum complere non desinit huic beatus Redemptor noster jucundae illius sponsionis elogium: Qui vicerit, faciam illum columnam in templo meo (Apoc. III) . Vicit enim serpentis antiqui suggestiones in se ipso: et ideo fortis columna effectus est in periclitante Dei domus aedificio. Vicit terrores, et persecutorum impetus, ac proinde spectaculum condidit omnibus exemplum magnanimitatis [Col. 0895C] et perseverantiae decus. Ferculum veri pacifici tanquam argentea columna suffulsit veritatis sonora confessione, et constantiae robore immobili, reclinatorium aureum in se fidenter innitenti fuit Ecclesiae. Cui purpureum deinde praebuit ascensum, proprio sanguine rubricatam sternens viam ad coelum. Memoriam possedit aeternam in compositione odoris optimi factam coelestis opere pigmentarii (Eccli. XLIX) . Nam gubernavit cor suum ad Deum, et in diebus peccatorum corroboravit pietatem.
Hic itaque electione Dei dignissimus, alto genere Bavariorum exstitit oriundus. Qui a primaeva aetate in monasterio, quod dicitur Altaha monasticae vitae diligens jucunditatem, ibique diatim ( dietim ) proficiens ascendit de virtute in virtutem. In Juvavensi [Col. 0895D] ergo episcopatu cujusdam monasterii Pater adeo invalidus exstitit, ut nequaquam juxta Apostoli verba, [Col. 0896A] ad arguendum, obsecrandum, increpandum cum patientia et doctrina (II Tim. IV) , esset idoneus. Qui audiens episcopum inibi ordinatum, scilicet venerabilem virum sanctae recordationis Gebhardum, suae imbecillitatis pandens modum, ut absolveretur ab hujusmodi pondere, coepit obnixe obnixiusque deprecari. Quod et promeruit. Nam ut est canonice ac misericorditer absolutus, in ejus locum electus est venerabilis Tiemo jam dicti monasterii alumnus, moribus durus, vita austerus, omni tamen monastica disciplina instructus. Qui statim digna emendatione corrigebat cum omni imperio, delinquentes arguebat, mites vero et obedientes, ut in melius proficerent, obsecrando pie admonebat, vineam Domini inibi ditissima fertilitate sationis [Col. 0896B] evangelicae affatim excolere non cessabat.
Ea igitur tempestate, coepit undecunque navis Ecclesiae mediis persecutionum fluctibus aliquandiu fatigari. Ac fidelissimus, praepotens archiater Dominici gregis provisor Gebehardus a fautoribus Heinrici jam non semel ab apostolico excommunicati, expellitur [Col. 0895] Bertoldus. Vide metropolim Hundii in catalogo episc. Salisburg. tit. 3. , aliusque vere Simonis discipulus rege jam dicto intromittitur, ordinatur, consecratur, imo exsecratur, et quantocius inthronizatur. Tunc venerabilis abbas Tiemo novum invasorem atque haereticum fugiens, vere illud apostolicum sequi cupiens: Haereticum hominem post primam et secundam correptionem devita; quia, qui ejusmodi est, subversus est, et proprio judicio condemnatus; adiit spiritualia gymnasia monachorum Schafhusensium [Col. 0896C] ac Hirsaugiensium: quorum utrumque tunc temporis perfectis pollebat coenobitis, quasi pratum odoriferum, plenum undique areolis aromatum: ac cuncti advenientes theoreticam vitam diligentes jugum Domini suave, et onus ejus leve (Luc. XI) portare cupientes, utroque loco invenerunt inexpugnabile asylum.
Tunc evangelicis documentis instructus omnia relinquens, in Hirsaugiensi claustro optimam partem eligens, ad pedes Domini cum Maria sedens verbum illius audiens (Luc. X) , ad amplexus Rachel quandoque pervenire cupiens (Gen. XXIX) , cum illis, quibus erat cor unum, et anima una (Act. III) ; qui nihil habebant, et omnia possidebant, communem vitam aliquot annos transegit: sicque demum in [Col. 0896D] spirituali disciplina adauctus, honorifice repatriavit. Quem invasor Ecclesiae Juvavensis suscepit [Col. 0897A] benignissime, sperans eum abbatiam suam velle recipere, ac suum errorem in omnibus adjuvare. Sed vir Dei non immemor consilii Petri apostoli: Melius esse viam veritatis non cognoscere, quam post agnitionem retrorsum converti (II Petr. II) ; sciens etiam cum hujusmodi nec cibum sumere, noluit jugum ducere cum haereticis; sed maluit abjectus esse in domo Domini, quam habitare in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII) ; et secessit ad servos Dei, pauperes Christi, vicinam in eremum. Ubi susceptus est inibi a fratribus degentibus cum omni charitate. Et cum Joanne apostolo coeperunt singuli haec verba dicere: Nos debemus hujusmodi suscipere (Joan. III) , ut cooperatores simus Domini nostri Jesu Christi. Ipse vero saepissime coepit Christo [Col. 0897B] psallere Psalmographi voce: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV) .
Non multo post tempore venerabilis archiater Gebehardus, Pater Christi ovium dignissimus, huic vitae finem dedit, et in gaudium Domini sui, talento bene duplicato (Matth. XXV) , XVII Kalendas Julii, ut credimus, honorifice intravit, oves suas non pastori, sed mercenario superposito, heu! dimisit lacerandas. Quod Catholici videntes, non mediocriter doluere mortem pii doctoris et magistri. Consilio autem inito, satagebant dignum doctorem, dignum pastorem Christi sponsae associare, ne lupus gregem Domini tam potestative et tam luctuose ulterius posset dispergere vel perturbare. Convenientes vero boni et justi non in dubium, sed in unum, alii autem [Col. 0897C] non in unum, sed in dubium. Spiritales spiritalia sectantes, elegerunt spiritalem virum, videlicet dominum Tyemonem; cui merito tunc in tempore erat comparandum illud oraculum quod priscis temporibus Deus solebat loqui ad quemdam suum amicum; Novi te ex nomine (Exod. XXXIII) . Saeculares, quae sunt hujus mundi tractantes, laudaverunt quemdam non spiritualem, sed genere et saeculi dignitate admodum clarum et potentem; cui merito illud Psalmistae coaptatur quod de reprobis dicitur: Dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII) . Quorum pactioni, quasi majori potestati assensum praebebant cuncti non corde, sed voce.
Caeterum dispositor cunctorum Deus ostendit [Col. 0897D] cunctis inspicientibus talem electionem suis non placere conspectibus. Cum igitur ad colloquii locum Pataviensis episcopus Altmannus apostolicae sedis legatus, clerus, dux Welfo, comites, utriusque sexus multus convenisset populus, illo naviculae ductu, alveum transire cupiente, qui non Domini, non spiritalium personarum, sed paucorum saeculari dignitate pollentium, electus erat judicio, partium utrarumque suspensa fuit exspectatio. Quid plura? Cognitor occultorum provisorque futurorum Deus, qui alienum ignem offerentes non mirabili, sed miserabili morte interire voluit (Num. III) , hanc infructuosam arborem (Jud., XII) , palmitem non ferentem fructum abscidit (Joan. XV) ; ac cunctis inspicientibus cunctisque admirantibus, [Col. 0898A] medio amne cum Pharaone immergit; talique Dei judicio illorum electio finem sortitur. Quod videntes universi, concitati sunt in laudem veri pastoris Christi, dicendo illud Psalmographi: Deus judex justus (Psal. VII) ; et illud Apostoli: Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus (Rom. XI) . Statimque Dei, ut cunctis claruit, electus, ad cathedram episcopalem non solum est evectus, sed etiam maximo cum honore a Catholicis est susceptus. Ab omnibus laudatur et honoratur. Postea vero opportuno tempore Dei sacerdos secundum ordinem Melchisedech electus (Psal. CIX) , unguento, quod descendit in barbam, barbam Aaron (Psal. CXXXII) , et oleo laetitiae unctus (Psal. XLIV) consecratur, ad archisterium hymnidicis odis inthronizatur.
[Col. 0898B] Exin verus Christi miles ex sexaginta fortissimis Israelitis lectum veri Salomonis ambientibus (Cant. III) , electum gladium tenens sancti Spiritus, die noctuque pace belloque armatus, justitiae indutus lorica, fidei galea, salutis armatura, nequissimi tela ignea (Ephes. VI) in corpore exstinxit; gregemque sibi commissum de inimici faucibus quotidianis documentis eripere studuit. Sed antiquus hostis, qui genus humanum de paradisi amoenitate per semetipsum expulerat in primo parente; hunc Dei symmysten per membra sua de sede episcopali, imo de finibus illis nititur proturbare. At vero vir Dei edoctus evangelicis dictis: Cum persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam (Matth. X) ; inde declinare tentans, venit in Alamanniam, ibique cum venerabili [Col. 0898C] viro Gebehardo Constantiensi episcopo aliquandiu degebat, et circa, venerabilia loca humillime et charitative visitabat.
Illo igitur in tempore multi sunt conati Hierosolymam pergere, sancta loca a gentium dominio cum Dei adminiculo eruere. Et sicut olim per regiam viam Israeliticus populus bellicose ad terram repromissionis ingressus est (Num. XXI) , ita et isti, illius exemplo confortati, bellum pro pace elegerunt. Ac multi in sanguine Agni rubricati, animas pro Christo perdiderunt, ut in aeterna vita custodirent illas, et ethnico bello occubuerunt. Pauci tandem liberati, ad desiderata loca pervenerunt. Venerabilis vero, de quo nobis sermo est, Metropolitanae Juvavensis [Col. 0898D] hierarcha, cupiens evangelicam sequi perfectionem, volens dicere cum Petro: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te (Matth. XVI) ; jam dudum expulsus, cum Welfone duce iter ingressus est peregrinationis Hierosolymitanae. Sed omnes, qui volunt pie vivere in Christo Jesu, persecutiones patiuntur (II Tim. III) . Persecutiones etenim nonnullas vir Dei fortiter ac patienter sustinuit; et voce Psalmographi jucundanter in die illa cecinit: Circumdederunt me dolores mortis, pericula inferni invenerunt me. Tribulationem et dolorem inveni, et nomen Domini invocavi (Psal. CXIV) . Et illud apostolicum: Si Deus pro nobis, quis contra nos? Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio, an fames, an nuditas, an periculum, et caetera usque qui dilexit nos (Rom. VIII) .
[Col. 0899A] In civitate etenim Corozain, a Domino maledicta, ubi sedes est Satanae, quae illis in partibus est gentium famosissima, habitabant tres potentissimi germani. Qui contra peregrinos Christianos, collecta multitudine innumerabili, partim occisos, partim vulneratos obtriverunt. Et sicut olim Israeliticus populus in Babyloniam ductus est captivus, ita et Christianus iste populus maxima ex parte captivus ductus est ab his regibus. Israeliticus autem populus in Babylonica captivitate super flumina Babylonis, dum recordatus est Sion, sedebat et flebat dicens: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena (Psal. CXXXVI) ; hic vero, psallebat corde et ore dignum canticum Domino in haec verba: Te decet hymnus Deus in Sion, et tibi reddatur votum [Col. 0899B] in Hierusalem (Psal. LXIV) . Et alibi: Dedisti nos tanquam oves escarum, et in gentibus dispersisti nos, quoniam propter te mortificamur tota die: aestimati sumus sicut oves occisionis (Psal. XLIII; Rom. VIII) . Igitur electus de tanta multitudine, quem Deus noverat ex nomine, scilicet venerandus heros, cui stylus noster famulatur, capitur, trahitur, ac Deo tandem per martyrium singulariter sibi reservatum digna hostia efficitur.
Cum ergo inter se dividerent spolia rerum et hominum, venerabilem archipraesulem suae parti potentissimus trium regum susceperat adunatum. Quem, victimarum more ad vendendum cum aliis, quasi servum tradidit emptitium; cupiens de pretio illo adaugere suum aerarium. Cumque omnes damnati [Col. 0899C] Christiani, illum, ut Patrem, specialiter, prae cunctis, pio affectu venerarentur, unde esset, vel quis in terra sua fuisset ab ethnicis studiose perquiritur. Qui comperientes eum episcopum fuisse, regi suo non differunt nuntiare. Rex autem celeriter beatum virum suis obtutibus fecit astare. Qui interrogatus quis esset, vel, quam artem sciret, illud poeticum animo tractans vir Dei:
Non interrogo te, inquit rex, de structura talis fundamenti, sed a te quaero artem aurariam, vel aliam nostrae utilitati necessariam. Praesul venerandus ad haec: Si artificem me, inquit, cupis scire, optime vetusta scio renovare. Iratus autem rex non intelligens verba Dei paranymphi, usus est talibus verbis Horatii:
Tum rex furibundus advenit, plenus ira et amaritudine, juxta illud poeticum:
Nolo ait, nolo eum tali, et tam levi morte finiri; sed flagellatum, vinctum catenis, interim studiosissime custodite. Athleta vero Dei deductus ad carcerem, psallebat Davidicum illud dicens: Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera me. De viris sanguinum salva me, quia ecce ceperunt animam meam, irruerunt in me fortes (Psal. LVIII) . Rex autem, ut vidit Deum suum omnino jam [Col. 0900D] dissolutum, ad aliud vicinum misit idolum; super hac re quaerens consilium, quid sibi esset faciendum. Sed ut Scriptura dicit: Non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. XXI) .
Quomodo, vel quali martyrio summus arbiter electum suum civibus aetheriis voluisset adunare, non poterat etiam spiritus malus silentio tegere: imo, ut credimus, jussu divino, malus angelus, malis hominibus ad perficiendum Deo placitum hujus rei exitum incitandis, sua debuit responsa ministrare. Daemon etenim ex illo fano, cum magno tremore dedit responsa ministris regis: Heu me! quid agam? collegam perdidi, timore perterritus vix vires [Col. 0901A] recepi loquendi. Ite citius, domino vestro verba mea renuntiate, et absque mora consilium meum opere studeat implere. Destructorem dei vestri in magnum campum deducite, spectaculum Christianis, incolis et peregrinis facite, ac ibidem cunctis inspicientibus, diversis et atrocissimis poenis illum interficite, si nolit deos vestros maximos adorare. Ad hoc ergo spectaculum omnes Christianos, sive captivos, sive incolas adducite, ut aperte discant deos immortales honorare, dominis suis in omnibus obedire. Rex vero de consilio, imo de praecepto diaboli, efficitur laetus; ac cuncta per ordinem complevit, ut subsequens relatio probat.
Adducitur venerabilis episcopus in medium campum ferro ligatus; talique affamine Deum suum est [Col. 0901B] allocutus: O Christe, Deus de Deo, lumen de lumine, Rex regum, et Dominus dominantium; qui pro totius mundi salute es passus et crucifixus; te laudo, te adoro teque glorifico; qui peccatum non fecisti, nec inventus est dolus in ore tuo (I Petr. II) , conforta me tua protectione, ut te libera voce possim laudare, sequendo vestigia tua, offerens tibi peccata mea. Cumque ad locum certaminis Christi agonotheta pervenisset, nefandissimus ac Deo abominabilis rex jussit omnes Christianos captivos vinctos huic spectaculo interesse, quos in modum circuli virum Dei fecit circumstare, ut perfectius potuissent illum crudeliter cruciandum inspicere, ut visu et auditu didicissent deos honorare, dominis suis obedire et servire; sin autem, simili se scirent poena [Col. 0901C] finiendos fore.
Paratur regi tribunal in medio totius multitudinis, quae convenerat ad spectaculum de civitate illa, et de proximis castellis. Et sedens pro tribunali, jussit Dei famulum ante conspectum suum adduci. Ut vidit verum Christi militem audacter et sine ullo tremore accedentem: Tune es, inquit, ille profanus qui deum meum confregisti, qui nec deos immortales adorare, nec regis custodire decreta voluisti? Respondit episcopus: Quomodo potest Deus dici qui nec subvenire potuit sibi ipsi? Decreta autem regis mei custodire, ipso adjuvante, cupio. Et ideo veridicum illud Psalmographi quotidie decantabo: Paratus sum et non sum turbatus, [Col. 0901D] ut custodiam mandata tua. Funes peccatorum circumplexi sunt me, et legem tuam non sum oblitus (Psal. CXVIII) . Iniquissimus rex dixit: Unde tibi audacia ista maxima? Invitus Christi miles respondit: De conscientia bona et fide non ficta (I Tim. I) . Audacia opus est. Audacia enim pro muro habetur. Nam his in praelio est maximum periculum, qui maxime timent. Nolite, inquit Dominus, timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) . Nefandissimus rex dixit: Depone jam audaciam tuam, et adora deos potentissimos, deumque meum quem confregisti restaura; quia Dominus tuus, quem colis, non valet te liberare de tormentis, quae tibi sunt praeparata. [Col. 0902A] Christi vero martyr non dedit ei responsum, revolvens secum illud evangelicum: Nolite margaritas vestras ante porcos projicere (Matth. VII) .
Tunc rex jussit militibus: Abscidite, inquiens, illi membratim summitates digitorum utriusque manus; qui statim jussa implentes absciderunt illi singulorum digitorum summitates. Iniquus autem rex ad Christi militem sic locutus est:
Tantummodo sacrifica diis, qui nobis semper ostendunt suam divinitatem. At ille: Unusquisque, ait,
Haec ubi dixit, rex iniquus membratim pedes et crura, ut prius manus et brachia, fecit abscindi. Quis furor, o cives, quae tanta unquam dementia ferri potuit? Quis potuit claris luminibus in homine tam maximum facinus inspicere? quid [Col. 0902D] dirum relatu? quid horribile auditu? quis siccis oculis intueri potuit, audire potuerit tam funestum opus, tam crudele scelus? Sed Christi miles imperterritus adhuc majora, ac sibi soli praedestinata, et a Domino reservata exspectabat tormenta, quae iste nequissimus excogitabat post omnes Romanorum caeterarumque provinciarum persecutores. Jussit enim detruncato martyri umbilicum incidi, et intestina paulatim detracta circa lignum ad hoc factum congregari. Quae, cum diu extraherentur, verus Christi miles oculos ad coelum erexit, Deo gratias egit, eique Spiritum suum, ultimumque flatum his verbis commendavit: In manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) .
Post haec verba mox de ergastulo carnis solutus, [Col. 0903A] inter angelorum manus visibiliter, ut testati sunt qui aderant, exceptus, condignis laudibus a sanctis martyribus in coelo est susceptus. Igitur invictus Christi martyr, aliquantulum mutata facie, IV Kalend. Octob. debitum solvit mortis amarae, victurus in aeternum haeres quidem Dei, cohaeres autem Christi (Rom. VIII) , talentum sibi creditum cum lucro passionis digne reportavit. Igitur dignus hac melliflua, et jucundula veridicaque vocatione fuit, quia in te complacuit animae meae, ingredere locum exsultationis et laetitiae, ut videas bona Hierusalem omnibus diebus vitae tuae (Psal. CXXVII) . Quis unquam valeat digne prosequi stylo tam mirificum opus martyrii, in tali martyre Christi? Revera paradisi gaudia jucundanter absque publico intrasset [Col. 0903B] martyrio, quia implere studuit in se ipso, quae audivit ab Apostolo: Mortificate membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, etc. (Ephes. V.) Nam evangelicum consilium contemnendi saeculum, illi acceptabile erat et jucundum, quia non solum, quae habuit, sed etiam, quod maximum et charissimum Deo fuit, semetipsum Deo obtulit, et fortissima arma obedientiae arripuit; quibus in monasterio diu perfecte et honorifice militavit. Fuit quippe sanctus iste pontifex, ut Joiada; qui in vita sua corroboravit templum, et quasi flos in diebus vernis demonstratus, rubore passionis in fine perornatur (Eccli. L) . Cujus labia custodiebant scientiam, et multi requirebant legem ex ore ejus; quia angelus Domini exercituum erat (Mal. II) , annuntians [Col. 0903C] verbum vitae, per angustam portam studens oves sibi creditas quotidianis documentis introducere. Fuit etiam animal ante et retro oculatum (Ezech. I) , circumquaque prospiciens insidias nequissimi hostis, ethicam virtutibus omnibus plenam capere nitens, aratrum Dominicum fortiter tenens, non tortuosum sulcum faciebat; sed caste vivendo exemplum bonum subditis praebendo, scalam Jacob (Gen. XXVIII) de diversis profectuum gradibus consertam tripudianter ascendebat.
Quid ultra moramur? Conditor orbis, cui digne militavit iste beatus, aperte monstravit suis, scilicet Christianis, nec non et inimicis reprobis paganis, qua gloria, qua laude spiritus ejus martyribus sanctis adjunctus, in coelesti sede sit [Col. 0903D] collocatus. Nam membra Christi martyris detruncata gentiles disposuerunt sordidissimo loco, equorum inculcari pedibus, juxta illud: Memoria illius pereat de terra (Job XVIII) ; ne Christiani eum sibi martyrem possint habere. Sed, Dominus omnium, cui nihil est impossibile, subjecit illi omnes hostes, ut conderet ecclesiam in ejus nomine; in qua fieret ipse hostia viva in sacrificium laudis perpetuae.
Ut autem conati sunt sancti martyris membra levare de terra, Deus ponderavit illa quasi maxima montium fundamenta; et nec minimum digitorum membrum ullo poterat artificio levare gentilis turma. [Col. 0904A] Nec mirum, si Deus adhuc viventem per manus illorum diversis cruciatibus permisit purgari, corpus occidi, post mortem vero in animo et corpore ipse Dominus dominantium voluit dominari. Dicit enim ipse in Evangelio: Nolite timere eos qui occidunt corpus post haec non habent amplius quid faciant (Matth. X, Luc. XII) . Et alibi promisit suis fidelibus: Et capillus de capite vestro non peribit (Luc. XXI.)
Ut autem rex audivit hoc factum miraculum, perterritus est cum suis quod tam inauditum perpetrasset homicidium. Et concilio inito, misit iterum ad suum consiliarium, nefandissimum idolum, Machmit nominatum. Quae gesta sunt, nuntiavit; quae adhuc facienda essent, inquisivit. Cui statim [Col. 0904B] idolum tale fertur dedisse responsum: Magnus et potens est Deus Christianorum. Nam suis testibus post mortem dat vivere in regno coelorum. Ecce manifestum est, quem occidistis, suum esse familiarissimum, et ideo potestatem habere non potestis in illis membris. Ergo, quia vos non potestis, date licentiam Christianis, quatenus illum honorifice, ut maximum Patrem, studeant sepelire, et quem episcopum meruere viventem, post mortem, dignum patronum se habere gaudeant. Et reversi nuntii quae audierant regi suo detulere responsa.
Qui statim sub celeritate fecit Christianos in unum convenire locum, ut digna praepararent obsequia, cum summa veneratione, suo archimandritae. Quale gaudium? qualis laetitia Christianorum tunc [Col. 0904C] possederat corda? Quis stylo posset exarare? quis hominum valeret proferre lingua? Insonuit terra horum gaudio; alta coelorum responsa potuerunt dare horum tripudio. Quantae lacrymae laetitia plenae genas suffuderunt Christianorum? quae copia posset enarrare verborum? Post mare Rubrum siccis pedibus transvadatum, post immersionem inimicorum, Hebraeorum populus canebat Domino laudes cum magna laetitia, eorumque filii post captivitatem Babylonicam, visa Hierusalem, magno exsultantes tripudio. Sed vix aequiparari potest horum gaudio canentium et psallentium Domino, in sancti martyris Christi patronique sui obsequio. Quae laus, vel quae jubilatio potuit antiquo populo major esse quam [Col. 0904D] moderno huic fuit in tali martyre? Forte videres alterum Jacob a filiis sepeliri, conditum aromatibus (Gen. L) , pariter ab omnibus, quasi ipsum Christum a Joseph et Nicodemo tumulari (Joan. XIV) .
Igitur cum convenisset populus Christianus, cum maxima veneratione levantes membra martyris Christi Tiemonis, portantes in ecclesiam, tribus diebus et tribus noctibus vigilias celebrantes, ac demum digno honore sepelierunt cum hymnis et laudibus. Ipso depositionis die et deinceps ad sepulcrum illius fiebant crebra miracula non solum in Christianis, sed etiam in paganis ipsis, qui eum ex tunc venerantur quotidie [Col. 0903] Iniit Tiemo peregrinationem anno 1100, teste Othone Frising., lib. VII. Anno sequenti captum [Col. 0905] et occisum esse, testatur Chronicon Reicherspergense nuper a G. V. D. Christophoro Gewoldo, consiliario Bavarico publicatum. . Passus est autem [Col. 0905A] beatus martyr Christi Tiemo IV Kal Octob., regnante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et [Col. 0906A] Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0905] Finis Vitae B. Tiemonis.
Vita S. Anselmi Lucensis
Hujus scriptor Historiae, S. Anselmi rerum gestarum spectator et testis fuit, doctrina et pietate non modica refertus exstitit, ut saepe fatetur, S. Anselmi presbyter in poenitentia, et filius, ac ab eodem Dei viro multis cum lacrymis ad eumdem ordinem promotus. Ejus vero nomen a littera B. incipere, notum. Habemus ex ms. Pergameno antiquo codice nostri Musaei, et ex altero coenobii S. Benedicti de Padelirone, ut refert dominus Arnoldus monachus Cassinas, Ligni Vitae lib. III. Quod nomen autem littera B exprimat, vel Benedicti, vel Bernardi, vel Bartholomaei, vel cujuslibet alterius, necdum scire potuimus.
Praefatus auctor, praeter Vitae historiam, novem et viginti miracula de sancto viro notavit. Sequentia vero triginta diversi, sicut ipsi viderunt, vel audiverunt, descripsere. Sic habet codex Benedictinus. At noster, praeter haec, quamplura ipsius sancti pontificis habet miracula, licet in fine alia nonnulla desiderari videantur; quem defectum nec Ecclesia Mantuana, sive Lucensis corrigere valuit.
Haec adnotatio doctissimi et de antiquitate merendi bene cupidissimi D. Constantini Cajetani habebatur ad finem apographi, quod Roma ad Jacobum Gretserum venit beneficio admodum reverendi in Christo Patris ac domini, dn. Petri Consolini, congregationis Oratorii praepositi dignissimi. Ex hac Vita non pauca descripsit Annali undecimo illustrissimus cardinalis Baronius: quam nunc evulgamus, ut dispiciant, qui Gregorium VII tot calumniis onerant, et maledictis incessunt, num quem pro schismaticis proferre queant, qui Anselmo, Altmanno, Gebhardo, et id genus aliis vitae sanctimonia, et miraculorum effectione similis fuerit. Caeterum Anselmo hoc aere perennius encomium posuit Bertholdus Constantiensis in suo Chronico anno 1086:
«Beatus Anselmus, quondam Lucensis episcopus, ipso eodem suae depositionis anno, innumerabilibus coepit miraculis coruscare, qui, post obitum venerabilis papae Gregorii VII, fideles S. Petri contra tyrannidem Heinrici, adhuc in carne vivens, multum incitavit, sed multo plus, post obitum suum miraculis coruscans, eosdem contra eumdem persistere confortavit: unde et pars Heinrici de die in diem coepit deficere; Catholici autem in fidelitate S. Petri non cessaverunt proficere.
Vide D. Henricum Canisium tom. VI antiquae Lectionis, in praefatiuncula ad duos libros S. Anselmi contra Guibertum antipapam, quos ipse praedicto tomo suo sexto antea ineditos inseruit.
Scripsit quoque Vitam et miracula S. Anselmi Lucensis, sed oratione ligata, Rangerius, tertius a S. Anselmo Lucensis episcopus, ut testatur Domnizo lib. II de Vita Mathildis comitissae cap. 3, his rhythmis.
Addit Domnizo, eumdem Rangerium egregium librum scripsisse de controversia investiturarum.
Sed haec monumenta aut perierunt, aut alicubi cum pulvere ac situ blattisque et tineis adhuc luctantur. Principium libri primi inseruit operi suo Domnizo.
[Col. 0907A] Devotis quorumdam precibus instanter cogimur, ut Vitam sanctissimi Patris nostri Lucensis episcopi, domini Anselmi, quam praesentes vidimus et a pariter commorantibus fideliter accepimus, compendioso explicemus labore; quae tot certe ac tantis praeclara fulsit virtutibus, ut minime nos ad injunctum tale negotium sufficiamus. Atqui, dum venerabile desiderium illorum perpendimus, tametsi non sufficimus, utcunque tamen, quod expetunt, incipimus. Quoniam fidelibus cunctis fidei praestat firmamentum et cornu salutis; excommunicatis autem confusionem, verecundiam, detrimentum et perniciem.
A pueritia qualiter vixerit, tum quia pleniter non novimus, tum quia reticere impraesentiarum satius [Col. 0907B] aestimamus, praetermittimus. Studiosum tamen jam tunc in scholasticis etiam legendis libris fuisse, ipso saepius referente, cognovimus; quod et rei evidenter probavit effectus; quia in arte grammatica et dialectica exstitit peritus [Col. 0907C] Recitat haec Baron. tom. XI, anno 1073, n. 2. . Dum autem videretur jam idoneus, nempe meritis, moribus ac scientia dignus, ut in honorem sublimaretur episcopatus, mittitur a reverendissimo papa Alexandro [Col. 0907C] Alexander II, pontif., qui et ipse antea episcopus Lucensis fuerat, et Anselmi nomen habuerat. ad regem, dato sibi comite, religioso episcopo S. Ruffinae, nomine Meginardo. Sed quia jam perfecte coeperat odisse, ut sacri ordines ecclesiastici a saecularibus darentur potestatibus, quacunque vel occasione vel ratione potuit, absque dignitatis investitura discessit; quanquam ea intentione domnus papa illum direxerit. Nec mirum. Qui enim operatus [Col. 0907C] est postea per eum multa Deus, catholicae illum electioni reservavit. Rex autem quasi despectum se doluit, et regalis imperii tanquam magnum detrimentum deploravit.
Defuncto itaque praedicto papa Alexandro [Col. 0907D] Recitat haec Bar., tom. X, anno 1073, num. 60, 61. , dum sanctissimus Gregorius VII in Romanum pontificem Spiritus sancti instigatione, ac voto communi clericorum et laicorum, diu renitens, esset electus, ut sequeretur eum iste in omnibus, in Lucanam Ecclesiam est et ipse electus episcopus, atque ab [Col. 0908A] illo postmodum religiose consecratus. Igitur, dum aliquanto tempore, non semel aut bis, sed saepius cum eodem religiosissimo ordinatore suo moraretur, vitam ejus consideravit ineffabiliter mirabilem, ac mirabiliter ineffabilem. Quia, cum de omnibus et singulis finibus saeculi fieret ad eum concursus, rite omnibus satisfecit. Veritas vero et justitia nunquam ori ejus defuit: imo, quod magis est mirandum, in ipsis saecularibus negotiis saepius excessit mente, exhilarato spiritu suo coelesti contemplatione; qui, si privatus interdum exstiterit, revelationibus etiam divinis jucundatus est et confortatus. Hujus, inquam, vestigia dum exsequi ferventer desiderat, incipit oblivisci mundum, ac totis viribus mentis et corporis, die ac nocte suspirare in Deum, committens [Col. 0908B] se non solum assiduae lectioni, verum etiam continuae afflictioni [Col. 0907D] Post haec sequuntur ista apud Baron. «Nam saeculi blandimenta et corporis delicias, quibus gaudebant homines, ipse sibi jam tunc convertit in torinentum, abominando quaeque tanquam [Col. 0908C] venena mortis amarissima. Cibos quoque delicatissimos quoniam habebat exosos, dum a circumsedendentibus sumere cogeretur, infirmitatem, aut votum, aut aliam quamlibet occasionem honeste finxit, ut desideratam observaret castimoniam, et convivantibus [Col. 0908D] non afferret tristitiam.» Haec tamen omnia in apographo nostro infra comparent. .
Et perscrutatis diversarum auctoritatum libris, incipit vitam suam perditissimae damnationis aestimare, atque accepti ministerii dignitatem, grave oneris periculum, non honoris gaudium cogitare. Illud vero ante omnia metuens, quod post catholicam electionem de manu regis annulum suscepit, et pastoralem baculum. Nam irritum prorsus aestimavit quidquid operatus est, quasi auctoritate illius abominabilis investiturae; sed et domnus papa id solum aliquando vituperavit in illo.
Disposuit ergo orationis causa, sanctorum aliqua visitare limina, et nescientibus qui cum ipso erant parentibus ac fidelibus, fit subito monachus regulae [Col. 0908C] S. Benedicti [Col. 0908D] Bar., et Cluniacensium consuetudini subjectus. subjectus. Qui non post multa, a beatissimo papa Gregorio invitus revocatur: in cujus etiam manum, quidquid a rege acceperat, reddit et refutat, omnisque datio regalis in illo evacuatur. Ipse vero in plenitudinem dignitatis, vix relicto sibi habitu [Col. 0908D] Bar. mutato tantum habitu; sed rectius exemplar nostrum. monastico, restauratur. Nam et illum subtrahere sibi domnus papa minabatur. Quantae igitur abinceps religionis fuerit, nec lingua potest referre, nec manus scribendo valet exprimere. Monachi pariter et canonici vitam et ordinem conabatur [Col. 0909A] explere. Conatur etiam modis omnibus, ut sit servus prudens et fidelis (Matth. XXV) , ut in messe Domini non inveniatur otiosus, nec abscondat pecuniam Domini sui; verum, ut possit revertenti Domino fiducialiter occurrere, dicens: Domine, ecce mna tua decem mnas acquisivit (Luc. XIX) .
Fit ergo verbi Dei praedicator egregius, instructor religionis praecipuus; amat clerum reverenter, docetque sapienter, cunctumque populum instruit decenter. Utque breviter concludam, omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret (I Cor. IX) . Dioecesim suam diligenter circuit, vitam omnium, praesertim clericorum dignoscere gliscit; et, ut omnis clericus sui nominis compos existat, pate ne monet, multumque desiderat. Sic enim eruditissimus doctor [Col. 0909B] Hieronymus vitam describens clericorum, ait, quod a sorte Dei clericus dicitur: scilicet ut, abjecto mundi hujus impedimento, nihil praeter Deum sortiatur.
Primo igitur canonicos ecclesiae majoris in civitate Lucana, quae est in honore sanctissimi episcopi et confessoris Martini dedicata, mitissime aggreditur, monet, blanditur et suadet ut opere exerceant, quod nomine dicuntur. Canonicus enim quasi regularis dicitur: utque regularem agant vitam, studiose praedicat et precatur. Cumque diutius illis instaret, idemque frequenter instigaret, indignati tandem sunt, ac temere nimis responderunt. At ille, sicut Pater pius et mansuetus, benigne omnia suscipit, nec tamen vinci a malo vellet, sed in bono vincere [Col. 0909C] malum studet (Rom. XII) . Promittit denique, tanquam alter factus religiosissimus episcopus Augustinus, ut vitam cum illis peragat communem. Nihil praeter illos proprium, verum omnia simul vult cum ipsis habere communia; vult effici pauper, ut divites illos faciat in Christo (I Cor. I) , omni omnino conamine, tum spiritualiter, tum saeculariter nititur eos allicere.
Invitat tandem sui studii adjutricem marchionissam D. Mathildam moribus ac genere nobilissimam, quae spiritualis et religiosissima in occulto saecularem aut, ut verius dicam, militarem agebat vitam in manifesto; sic tamen spiritualem habebat ac saecularem, ut et illam in Christo, et istam faceret pro [Col. 0909D] Christo. Quae vero saecularis, haec majoris illi fuit angustiae ac laboris; sed et multo pluris, spero, retributionis. Illa etenim voluntatis fuit propriae; ista quidem obedientiae. Si quid ergo habet ipsa ingenii, si quid sapientiae vel consilii, id effudit hoc in negotio hilariter. Igitur praedictos alloquitur canonicos, tum communiter, tum singulariter; incitat, instigat eos, confortat atque spondet Ecclesiae augmentum et honorem; ipsis quoque commodum, tam in futuro quam impraesentiarum. Promittit etiam parentibus ipsorum divitias et honores; quatenus vel sic attrahere possit voluntates illorum. At illi saeculo nequam excaecati, respuunt omnia: eligunt magis [Col. 0910A] aquam angustiae in damnationem, quam vinum laetitiae in salvationem. Optant pauperes potius esse diaboli quam divites Christi.
Praedictus autem praesul et pastor diligentissimus, nolens oves sibi commissas perire, tum minis, tum blandimentis eos aggreditur. Cui dum resisterent illi, et, quantum potuerunt, contradicerent, jam tunc, credo, nimium sed inaniter fatigatus cessasset, nisi quod beatus papa Leo IX, sub decreto anathematis statuerat ut ejusdem ecclesiae canonici vitam agerent communem, et viverent regulariter. Cujus decreti quoties vidit aut recordatus est praeceptum, expavit, nec tacere ausus fuit.
Accidit igitur [Col. 0909D] Recitat haec Bar., anno 1074, num. 46, 47. ut eamdem ad civitatem sanctissimus papa Gregorius VII veniret, perlatumque [Col. 0910B] est ad ipsum idem illud negotium: qui mox incipit paterno illos primum affectu admonere, ac dicere: Quoniam Romani pontificis decreta praeterire non licet, rogat eos et suadet benigne, quatenus saluberrimis obediant decretis, et reverendissimi Patris exsequantur voluntatem; nec semel aut bis, sed saepe ac multum, aliquando cum eodem sancto episcopo, interdum sine ipso alloquitur illos, tum dure, tum blande, proferens eis Scripturas sanctas, et auctoritates authenticas; illi vero, etsi humiliter se beata quandoque monita finxerunt audire, omnia tamen absentes depravarunt.
Vocantur denique ad sedem apostolicam, ibique conspiratores in proprium episcopum et insidiatores [Col. 0910C] detecti sunt. Prolatis ergo canonibus, et lecto capitulo sancti martyris et episcopi Fabiani, qui conspiratores et insidiatores suorum episcoporum curiae tradendos instituit, judicio totius sanctae synodi etiam ipsi curiae traduntur. Tunc fidelis et prudens marchionissa Mathilda servos illos appellans, in servitutem curiae vocavit eos. Quam ob causam tristes, praeterquam credi potest, etiam adversus ipsam, quotquot potuerunt, conspirare fecerunt [Col. 0910D] Recitat haec Baron., loc. cit., num. 48. . Convenerunt ergo quamplures iterum episcopi apud S. Genesium, quod ( Bar., Castrum) a civitate Lucana non multum distat; inter quos reverendissimus Albanensis episcopus, nomine Petrus (Igneus cognomento ), vicem D. papae agebat. Qui cum eodem Lucensi episcopo S. Anselmo, et cum [Col. 0910D] reliquis omnibus conspiratores illos excommunicavit. Unde, insolabiliter illi dolentes et indignati, totam civitatem malitiose commoverunt, freti auxilio perditissimi hominis quondam dicti regis Henrici, religiosissimum episcopum a civitate repulerunt, sed et praedictae dominae rebelles penitus facti sunt. Hujus utique conspirationis praefatae caput et princeps fuit quidam nomine Petrus, falsa professione canonicus, ordine damnationis suae subdiaconus, mente superbus, incontinens moribus, verbis procax, corpore incompositus, vir sanguinum et fomes omnium spurcitiarum. Qui propter immensitatem malitiae suae factus est subito contumax praeco [Col. 0911A] Heinricianae tyrannidis. Et post aliqua fit etiam familiaris curiae iniquitatis: quam justa quidem interpretatione a cruore dico curiam, vel potius universae turpitudinis sentinam.
Hic denique post tempora non plurima, veniente in Tusciam Heinrico cum haeresiarcha Wiberto, de quo latius postmodum tractabimus, quoniam instanti videbatur opportunus insanire, eo quod nec in Deum timorem nec reverentiam habebat in hominem, imponitur episcopus erroris ejusdem Lucanae civitatis; qui, adjunctis sibi totius terrae nequissimis, videlicet perjuris, latronibus, fornicariis et adulteris, terram Ecclesiae invadit, castella et homines, vi aut fraude, vel pretio sibi asciscit. Unum solummodo castrum venerabili remansit episcopo, [Col. 0911B] quod etiam tyrannus ille, eo quod civitati erat proximum, quasi quotidie incurrens, devastavit praedis, incendiis atque homicidiis. Ille autem mansuetissimus omnium omnia gaudens sustinuit, paupertatem pro Christo optavit; qui et duobus capellanis contentus, ac paucis servientibus, cum reverendissima, quam praediximus, matrona, humilis permansit.
Atqui, ut universae maledictionis tunicam adversarius ille indueret, demum ab haeresiarcha Wiberto, non dico consecratur, sed exsecratur; quatenus similis similem in omnibus imitaretur. Nam sicut ille Romanam invadendo Ecclesiam commaculavit, superstite adhuc sanctissimo papa Gregorio VII; ita iste Lucanam, vivente religiosissimo suo [Col. 0911C] episcopo. Itaque, ut beatissimi martyris Cypriani verbis utar: Nullus vel iste, vel ille; quia nec successor, nec antecessor cujusquam aut ille, aut iste: ambo parricidae, ambo sceleratissimi violatores suae matris Ecclesiae.
[Col. 0911] Recitat haec Baron., tom. II, anno 1074, n. 14, qui legit, cum enim penitus. Dum ergo expulsus ille, cum Maria securus desideraret sedere, facti sunt episcopi et principes pene omnes non solum, dico, inobedientes, verum omnino rebelles sanctae sedi Romanae; et inventa est sola atque unica, dux et marchionissa Mathilda in fide permanens, zelum Dei habens, domino papae Gregorio obediens, quia, ut sanctissimam ejus vitam et religionis cognovit ardorem, totam se suae tradidit dispositioni, sperans ab oneribus mundi hujus [Col. 0911D] tali obedientia explicari; cui econtrario in remissionem datur, ut, quasi altera Debbora (Jud. IV) , populum judicet, militiam peragat, haereticis ac schismaticis resistat. Atque ne tanquam sola deficiat, custodienda commendatur praescripto Lucensi episcopo S. Anselmo; commendatur, inquam, omni diligentia, et affectu charitatis commendatur a beatissimo magistro fidelissimo discipulo, sicut in cruce Christus matrem Virginem virgini discipulo commendavit, Mater, inquiens, Ecce filius tuus; ad discipulum autem, ecce mater tua (Joan. XIX) . Ita ergo, dum uterque mundi voragines evadere, et contemplationi [Col. 0912A] vacare conatur, majoribus mundi negotiis implicatur.
Sanctissimus igitur talis ille discipulus custodiae illius [BAR, Sanctissimus itaque dominus noster et Pater Anselmus custodiae illius] et studet satagere et omni studio sanctitatis magis ac magis de die in diem exardescere. Possumus certissime de illo affirmare quod replevit eum Dominus spiritu sapientiae et intellectus (Eccli. XV) . Et erat magni consilii angelus. Nam cum multa haberet saecularia judicia suprascripta D. Mathilda, devota D. Petri ancilla [BAR., domina Mathildis, unica B. Petri filia], ipse suis eam consiliis ita peragere fecit omnia, ut et evangelica praecepta, et canonum instituta, legumque jura servaret; quod in humanis mentibus et [Col. 0912B] ingeniis raro, vel nunquam invenitur. Verum ipse suo a magistro beatissimo papa Gregorio sic didicerat; Spiritus vero sanctus utrumque repleverat.
Tunc ergo incredibili jam modo Romanus orbis in se ipsum fremuit et insanivit. Nam Heinricus, filius imperatoris Heinrici tertii, magnas in omnes Catholicos inimicitias exercebat; qui dum ab ipsa infantia, defuncto jam patre, suscepisset regni gubernacula, impletum est quod per Salomonem dictum est: Vae terrae, cujus rex puer est (Eccle. X) . Nam puerilibus se consiliis committens, omnium genera spurcitiarum edoctus, cunctam mox religionem et jura omnia confundere non erubuit, ac suae libidini in omnibus turpitudinibus instuduit [ Sic quidem ms., forte studuit leg. ]. Illo siquidem in [Col. 0912C] tempore non quisquam episcopus, aut abbas, sive praepositus esse potuit, nisi qui majorem pecuniam habuit, vel ipsius spurcitiarum compos exstitit et fautor assensit. De nullius certe vita vel conversatione agebatur bona, imo abominabilis religio omnis, et veritas atque justitia habebatur. Ille sacerdos laudabilior, cujus vestis comptior, cujus mensa copiosior, cujus concubina splendidior. Nec miles dicebatur gloriosus, nisi ter fuerit aut quater perjurus; quod dum beatissimus papa Gregorius dolens ac tristis consideraret, cupiens sanctam Ecclesiam usui ecclesiastico et legibus restituere canonicis, misit ad eum frequenter benignas legationes, tum paterne admonens, tum asperius etiam redarguens.
[Col. 0912D] Atqui dum hoc quoque modo minime se percepit proficere, tandem direxit ad eum matrem ipsius religiosissimam imperatricem Agnetem, et cum ea reverendissimos duos episcopos, Praenestinum et Cumanum, quibus utique praesentibus, audito diligenter eorum consilio, poenitentiam simulavit, obedientiam devovit, emendationem de omnibus promisit Redeuntibus autem illis, in seipsum est ille reversus, deterior quam olim effectus. Nam inaudita deinde audacia et admirabili superbia sui facinoris compotes, nec dicendos collegit episcopos in civitatem Wormatiam, habitoque conciliabulo proscripserunt [Col. 0913A] primae sedis episcopum, quod a saeculis non est auditum. Fecit deinceps legationem in Italiam, eamdem affirmans praesumptionem per schismaticos sibi complices episcopos. Hujus legationis lator fuit quidam [Col. 0913D] Comes, de quo Baron., anno 1076, num. 16. Eberhardus nomine, Teutonicus natione, filius saeculi, hamus diaboli, inventor omnis fere mendacii. Hic circuivit et perambulavit terram, ut schismatica omnes interficeret [inficeret] contagione; multos certe, qui propter interdictum domini papae, divino ab officio cessaverant, ipse interdictus et vinculo perditionis ligatus, inaudita temeritate ac superbia reconciliavit, et ex parte domini sui regis ut officium more priori celebrarent, indixit.
Cum igitur dissimulare amplius tanti facinoris [Col. 0913B] malitiam non posset apostolicus, excommunicavit tam ipsum quam omnes ipsius fautores, atque omnem sibi regiam dignitatem interdixit, et obligatos sibi sacramentis ab omni debito fidelitatis absolvit, quia, quod verecundum etiam est dicere, praeter haereticam quam praelibavimus culpam, aderant in sancto concilio nuntii illius sic audentes latrare: Praecipit dominus noster rex ut sedem apostolicam, papatum, utpote suum, dimittas, nec locum hunc sanctum ultra impedias. Proh nefas! et o exsecrabilem infelicissimi hominis temeritatem! en ecce suum esse dicit, quod soli apostolorum principi Petro Christus Dominus commisit. Nec subito quidem commisit, verum tertio, antequam committeret, interrogavit: Simon, inquiens, amas me? (Joan. XXI.) [Col. 0913C] Non tanquam ipse ignoraret, sed ut futuris temporibus providentiam praesignaret, ne cito et praecipitanter cuilibet cura committeretur animarum. Illi ergo post tertiam tandem sui amoris certam sponsionem, Pasce, inquit, oves meas (Ibid.) . Non regem, non imperatorem, aut aliquam Christianae professionis conditionem excepit, praeter eum qui suam, se, ovem abnegaverit. Igitur quem sui solius judicio Dominus reservavit, hic non solum judicare, verum etiam suum dicere et, quantum in ipso est, audet damnare. Quam ob causam omnis illa sancta synodus, jure indignata, anathema illi conclamat atque confirmat.
Igitur non post multa, idem reverendissimus papa, [Col. 0913D] per quem restaurari coeperunt omnia jura canonica, usque ad ipsum prorsus pene abolita, rogatur a quampluribus regni principibus, praesertim a comitissa Mathilda confortatus, quae tunc maximam partem regebat Italiae, quatenus in partes Teutonicas, ob communem matris Ecclesiae necessitatem, descendere dignaretur. Illi etenim propter insolentiam suam et anathema, Heinricum regem et dominum abrogaverunt; qui etiam pariter convenientes coegerunt eum, ut, repudiatis consiliariis iniquitatis, privatim ipse quodam in castello maneret, ne multos lepra sui anathematis contaminaret. Decreverant enim apud se ut, accersito humiliter sancto [Col. 0914A] papa Gregorio in civitatem Augustam, etiam ipsum in commune totius regni consilium ante judicem universae christianitatis adorarent; desiderantes, ut auctoritate apostolica, aut emendatum eumdem et absolutum recuperarent, aut, ipso juste reprobato, alium in Christo eligerent. At ille, accusante se conscientia sua, sanctum conventum non exspectavit; sed venit obviam domno papae in oppido Canusio, humiliatus usque ad pedes ejus, et facta securitate domno papae per sacramenta, prout ipse dignatus est praecipere, praesentibus episcopis et abbatibus, atque comitissa Mathilda, et Adeletia [Adelaia, seu Adelheida, quae comitissa erat], aliisque pluribus; tertia demum die est absolutus; verumtamen in regnum non est restitutus.
[Col. 0914B] Itaque ad priora iterum regreditur consilia, ad excommunicatorum perversa conventicula, et quod jurejurando promiserat, brevi tempore observabat. Nam infra quindecim, ut opinor, dies, cum B. episcopus Anselmus legationem domini papae una cum religiosissimo Hostiensi episcopo Gerardo Mediolanum deferret, impediti sunt a militibus illius, et captus est Hostiensis episcopus; sanctum vero Anselmum nequaquam ausi sunt tangere, quoniam indigena fuit, et nobilis prosapiae. Ipse autem ultro se capiendum ingerebat, dicens quod a socio legationis non discederet, aut illum, inquiens, dimitterent, aut se captum cum ipso tenerent. At illis hoc non praesumentibus, tristis abscessit, volens, si posset, [Col. 0914C] pro fratre suam ipsius animam ponere. Haec est enim perfectio charitatis, haec summa dilectionis ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) ; solent alii, tanta in necessitate, simulare multa ac dissimulare; mentiri quidam, et perjurare plurimi: hic autem nec uno verbo simulationis quemquam [quidquam] simulare voluit; quod bene quidem potuit, sicut ab ipsis, qui capti sunt, postmodum audivimus. His utique ac similibus multis irrita facta sunt dicti olim regis Heinrici sacramenta.
Eligitur interim in partibus Teutonicis dux Rodulphus in regem ad defendendam catholicae Ecclesiae unitatem; propter quod magis magisque indignatus Heinricus, spreto consilio et auxilio domni papae, in omnes Catholicos debacchatur inique. [Col. 0914D] Mortuo autem in fide catholica rege Rodulpho, audet ille, quod potentissimi olim imperatores, sive illi haeretici, aut apostatae, vel etiam pagani essent, nunquam praesumpserunt; audet, inquam, convocatis aliquot haereticis episcopis, vivente papa Gregorio, cui obediens factus est etiam jurejurando, nullo habito universali concilio, absque judicio, audet certe in papam eligere Wibertum, Ravennatem quondam episcopum, tunc autem multis jam annis excommunicatum, cujus superius aliquam, sed breviter, commemorationem fecimus.
Sed quis ad haec tam idoneus quam hic, qui, ab ipsis cunabulis spiritu superbiae repletus, nihil meditabatur [Col. 0915A] praeter elationem et superbiam. Hic namque, nobis cernentibus, omnem obedientiam et subjectionem domno nostro papae Gregorio exhibuit; sed et ipse cum honore illum ac dilectione in sacro Lateranensi palatio recepit hospitio, et proximum illum a dexteris suis in sancto habuit concilio, e primum in omnibus, quibus digne oportuit; sperans verum esse quod perditissimus simulavit. Ille autem non post multa per superbiam incidit in inobedientiam, factus pariter perjurus, sed et parricida tandem iniquus, quia Patrem sanctum ad mortem usque est persecutus. Talem, inquam, tam justum, tam sanctum, cum suis fautoribus in papam elevat Heinricus. Roma non quaeritur, nec Romanus aut clerus aut populus. Unus quidem affuit, Hugo nomine, [Col. 0915B] Candidus nomine, nigerrimus mente, cardinalis olim, sed dudum jam pro suis sceleribus juste excommunicatus et abjectus. Hic damnatus damnatum, perjurus perjurum, parricida laudat parricidam. In loco siquidem horrido et asperrimo, in mediis nivalibus Alpibus, ubi fames assidua et frigus pene semper continuum; locus ipse vicus est, pro civitate, qui Brixanerium vocatur, altissimis circumdatus scopulis, ubi etiam vix nomen obtinetur christianitatis. Hic, principalis ecclesiae privilegia; hic, summi sacerdotis jura; hic, sanctorum Patrum instituta; hic, omnia evacuantur canonica decreta, nimirum, si qui rogarent ut alium coelis imponeret Deum, quantum in ipso erat, aestimo, faceret atque confirmaret. Nam nec omnino novum est aucupium, [Col. 0915C] quod agit; a pueritia quippe sua sic didicit.
Enimvero dum venerabilis papa Alexander canonice fuisset olim electus, ipse Cadolum [Cadaloum] Parmensem episcopum in Teutonicis partibus suum papam elegit, Romamque direxit; qui diuturnam discordiam, bellaque multa commisit. Huic nefariae praesumptioni mater ipsius Agnes imperatrix interfuit; quae, sancti Spiritus illustratione compuncta, apud ipsum papam Alexandrum confessionem postmodum fecit, poenitentiam accepit. Cui id prae caeteris injunctum est, quatenus Romae moraretur, ibique sancto Petro vigiliis, orationibus et jejuniis satisfaceret, ac prodesset Ecclesiae consiliis et auxiliis, prout valeret. Ille autem in sua permanens detestabili [Col. 0915D] pertinacia, Wiberticum adorans daemonium, admonetur rursus ab apostolico affectu paterno missis ad eum episcopis Albanensi et Paduano. Atqui, dum non emendatur, rursum periculosissime excommunicatur.
Ille ergo quasi novo tyrannidis aucupto, tunc incepit universarum ecclesiarum tam praedia quam omnes pene thesauros earum militibus dispertiri; quos, et omnes parti suae agglutinat, praeter admodum paucos, quos reservavit sibi Dominus, ut non curvarent genua coram Baal.
Collecto igitur exercitu Romam tendit, atque primo mox ingressu omnem furorem suum in supradictam dominam Mathildam convertit; villas incendit, castella diruit: quae tamen, divina se protegente misericordia, [Col. 0916A] non nimium detrimenti sustinuit. Tunc, inquam, hominis ingenium et sapientiam, utpote sancti episcopi Anselmi laudare posses. Nam etsi navis fortis et bene composita est, nautaeque prudentes, facile tamen periclitatur, nisi sapiens et validus fuerit gubernator. Illa pro pietate matris sollicitabatur; ille gubernandi artem meditabatur. Illa potestatem exercebat; ille regebat. Illa, praeceptum; et ille dedit consilium. Excellebat tamen ille in omnibus; quia obedierunt sanctitati suae tam ipsa, quam sui omnes; plus tamen ipsa. Nec mirum. Adeo enim singulis per singula provide ac sapienter consiliatus est, ut et dicto quondam regi, cunctisque majoribus ac minoribus, pene totius Italiae sola domus illa resisteret, injuriam Dei suamque [Col. 0916B] vindicaret, honorem obtineret, et gratiam Dei non amitteret. Nimirum suis id meritis impetratum est, ut laudabilis illa et gloriosa per exteras etiam terras praedicaretur. Quidni? Illa enim nobiliter et magnifice, insolito mulierum more, plus dico, quam viriliter agebat; nullum fere periculum metuebat. Quisnam potentum unquam suum, ut illa, deduxit exercitum? Recesserunt tamen ab illa plurimi suorum, et abierunt retrorsum. Separati sunt, inquam, a nobis; quia non erant ex nobis. Nam et angeli quidam de coelo deciderunt, aliis sic corroboratis, ut cadere amplius non valerent. Corroborati sunt et hi, qui permanserunt, tum ex dulcedine pastoralis sapientiae, tum ex benevolentia et hilaritate tam desiderabilis matronae.
[Col. 0916C] Nam egregius ille pastor et doctor die noctuque adfuit illis, spiritualibus doctrinis et admonitionibus; illud maxime inter caetera replicans, ut ab excommunicatis se observarent, quoniam si quis cum excommunicatis participasset, nisi, accepta poenitentia, primum absolveretur, nullam cum reliquis communionem habere potuit. Perfecto utique odio oderat excommunicatos; unde et sollicitos multos sua doctrina reddidit; plurimos a tyrannide tanta prohibuit, quosdam etiam penitus convertit. Ipsi denique quondam dicto regi commonitorium dictavit; et haeresiarcham ipsum, sanctae sedis Romanae invasorem, Wibertum scriptis salutaribus commonuit.
Quid tandem? Romam sicut incoepit, tyrannus [Col. 0916D] ille invadit, tribus illam annis impugnat: quamvis demum perjurus, et pecunia plus quam viribus aut sapientia expugnat. Fitque beati Petri sancta Ecclesia impiorum latronum spelunca (Matth. XXI) . Sed necdum totam quidem Romam devicit Quoniam in castello, quod Crescentii dicitur, reverendissimus papa Gregorius permansit. Permanserunt quoque nec corrupti nec decepti, aut devicti nobiliores quidam Romani, magis obedire Deo quam homini (Act. V) cupientes haeretico.
Igitur accrescente tam impia haereticorum persecutione, invitatus ab apostolico viro dux Apuliae et Calabriae Robertus, Romam festinavit; ante cujus adventum Heinricus, Urbe relicta, fugit; quam una die manu armata dux fidenter expugnavit, dominumque [Col. 0917A] papam de angustia turris in latitudinem sacri palatii Lateranensis cum magno triumpho et gloria reduxit. Itaque, peractis ibi aliquot diebus, Salernum pariter perrexerunt, ubi et sanctissimus papa emigravit ad Christum. Nam miracula, quae per eum operatus est Dominus, alia quidem vidimus, alia ab idoneis testibus audivimus, quorum non est modo dicendi locus. Fugato ergo ab Urbe Heinrico in Teutonicas partes statim ipse revertit, concitatis primum omnibus pene Longobardis adversum praefatam dominam, et adversus sanctum provisorem ejus, sed et adversus omnem catholicam unitatem.
Nec multo post ecce coadunati sunt episcopi et marchiones cum aliis multis, qui magno impetu et furore subito terram invaserunt ejusdem comitissae, [Col. 0917B] putantes totam illico suae ditioni subjugare. Tunc ergo congregati sunt et nostri siquidem pauci; quoniam una vix die praescii facti sunt; verumtamen nimis confortati sunt; quia dominus noster sanctus Anselmus episcopus suam eis benedictionem per nostram direxit parvitatem: hoc in mandatis praecipue commendans nobis ut si qui cum excommunicatis communicassent, primitus illos absolveremus, et tunc pariter omnes auctoritate apostolica et sua benediceremus, instruentes eos, quo pacto quave intentione deberent pugnare, sicque in remissionem omnium peccatorum eorum instantis belli committeremus periculum.
Facto itaque congressu citissime dorsa hostes dederunt; [Col. 0917C] et captus est mox Parmensis episcopus, et nobiles multi, minores vero absque numero; sed et mortuorum non est inventus numerus. De nostris autem tres mortui sunt, et vulnerati pauci; qua in re gloriam Dei, et virtutem benedictionis reverendissimi praesulis fideles omnes agnoscere potestis. Abhinc enim confusa sunt haereticorum conciliabula, et declinata est nimis elata eorum insolentia. Gavisi autem et confortati sunt omnes Catholici, praesertim domus illa, quam S. Pater noster Anselmus episcopus inexsuperatam postea custodivit, ac in fide catholica permanentem reservavit. Et factus est ille unius olim civitatis episcopus, innocenter quidem expulsus, multarum civitatum praesul magnificus. Nam potestatem ei et vicem suam domnus papa [Col. 0917D] commisit per omnem Longobardiam, ubi Catholici non haberentur episcopi, qui tunc inveniebantur certe rarissimi.
Concurrunt itaque ad ipsum ab omnibus partibus Longobardiae quotquot zelum habent fidei catholicae. Ibi benedictionem Catholici, absolutionem excommunicati, sed conversi, accipiunt: ibi chrisma, ibi sacros ordines exquirunt; illic desolati solatium, inconsulti consilium, consulti gaudium inveniunt. Apud ipsum quidquid usquam dubii est, sapienter diffinitur. Ejusdem semper gravitatis et reverentiae reperitur, nec pretio aut precibus corrumpitur. Multi saepe ad illum modo nobiles, modo ignobiles, [Col. 0918A] pauperes venerunt ac divites; qui, dum a praedicta comitissa vellent aliquid aut acquirere, aut acquisitum securius obtinere, munera sibi interdum grandia, interdum promiserunt alii majora; quibus ille, quamvis pauper ipse, atque egentes sui essent omnes, iratus respondit, dona respuit, adjutorium contradixit: quod si gratis postulassent, citius certe impetrassent. Ait enim: «Si est injustum quod expetunt, ero particeps, imo auctor eorum injustitiae; sin autem justum est, reus ero, si justitiam vendidero.» Quod si mente aliqui perversa divinitus forsan excaecati, aut avaritia saeculi perniciose implicati, catholicae et apostolicae restiterunt sententiae, dum secum ratiocinari coeperunt, subito satis obmutuerunt; quia sapientiae illius resistere non potuerunt, [Col. 0918B] imo eloquentiam hominis tantam tamque rationabilem mirati sunt. Omnem enim sacram Scripturam fere memoriter novit (ita ut); quid singuli, quid omnes de quavis causa sancti expositores sentirent, mox, ut interrogares, responderet. Multa sibi sacris ex Scripturis divinitus exposita cognovimus, quorum aliqua ab ipso habemus scripta, aliqua retinemus in memoria. Multos libellos propriis manibus conscripsit [Col. 0917] Edidit hunc librum apologeticum D. Henricus Canisius tom. VI Antiq. Lect. . Apologeticum unum diversis ex sanctorum Patrum voluminibus compilavit, quibus domni papae sententiam, et universa ejus facta atque praecepta canonicis defenderet rationibus et approbaret orthodoxis auctoritatibus. In Lamentationes Jeremiae dilucidissimam fecit expositionem. Psalterium [Col. 0918C] quoque rogatu benedictissimae Dei ancillae Mathildae exposuit luculentissime, breviter quidem, sed utiliter usque illum in locum, ubi ait: Benediximus vobis in nomine Domini (Psal CXXVIII) . Ibi siquidem vitam et expositionem finivit, nobisque omnibus alter patriarcha Jacob benedixit; cujus, ut omnibus notum est, universam in Italiam benedictio descendit. In ipsum etenim et per ipsum haeretici ac schismatici alii convertuntur, alii confunduntur, quorum mox dentes confringuntur ipsorum, dum ipsius Domini verbis respondetur eis: Caeci vident, claudi ambulant, surdi audiunt, muti loquuntur (Matth. XI) .
De abstinentia vero illius quid dicam? Omnes fere cibos habuit tanquam exosos, etiam delicatissimos: [Col. 0918D] quae praedicta ipsius in Christo filia saepe sibi exquisivit, non dico, non manducavit, sed vix gustavit. Cuncta saeculi blandimenta et corporis delicias, quibus gaudent homines, ipse sibi convertit in tormentum, abominando singula, tanquam quaelibet venena. Cibos quoque appositos, dum a circumsedentibus interdum sumere cogeretur, infirmitatem, aut votum, vel quamlibet occasionem honeste finxit; ut, et desideratam observaret castimoniam, et convivantibus non inferret tristitiam. Vinum, sicut beatus ait Hieronymus, fere ut venenum fugit. Vidi, inquam, quod et tacitus notavi, ut in ore sumptam buccellam, nollet dentibus, sicut est communis [Col. 0919A] hominum consuetudo, masticare, ne aliquam dulcedinem caperet, sed molliter tactam et breviter involutam consumpsit.
Per totam saepe mensam non bibit; verum, si ardentius quandoque sitis incubuit, circa vesperas fortasse modicum aquae privatim hausit. Nam et in ipsa aqua, prout mecum saepe locutus est, gulae gastrimargiam aestimavit, laqueum timuit, ideoque parcius delibavit. Quod si naturae necessitas non cogeret, insomnis, ut opinor, omni tempore permaneret. Nocte tota aut legit, aut scripsit, aut oravit; et, si fortius insisteret somnus, stans dormitavit; quod si delicatius interdum, in genua usque provolutus dormivit. In lecto quidem rarissime, nisi summa cogente verecundia vel necessitate; nec [Col. 0919B] idem horis productis, sed quasi momentis. Paulominus jam ipsam devicerat naturam ut non jam videretur corpus, sed quasi spiritus totus. Vere potuimus in illo Evangelium hoc, ac [ pro velut] si corporaliter agnoscere, quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. IV) . Nam, dum omnem sibi fere victum subtraheret, plus tamen omnibus laboravit. Venias de nocte, aut si privatim posuit, in die fecit permultas. Ad tertiam usque stabat frequentissime. In consecrandis vero ecclesiis vel altariis, quasi plenus spiritu, infremuit totus: quia ferventi semper devotionis amore, quidquid erat ecclesiasticum peregit. Mirabamur omnes subtilitatis ejus inexsuperabiles vires, quia nobis penitus penitusque lassis, solus laborabat.
[Col. 0919C] Ut autem missarum ad solemnia ventum est, confestim totus lacrymis manabat. Librum ubivis [ubicunque] reperit, statim perscrutari diligentissime studuit; ut quidquid diebus tanquam percurrendo carperet, id noctibus pleniter ruminaret. Si quando in expeditione, sicut saepius, aut in itinere fuit, licet multum fatigatus, non tamen aut cibum idcirco lautius sumpsit, aut in lecto quievit. Summae ejus deliciae, aut fructus fuerunt aut herbae. Omnem vitam et conversationem suam, quantum potuit, abscondit; sive fuit cum hoste in campo, sive privatim in domo, lectum suum modica circumdabat cortina, ibique [ut ibi] solus vel legeret, vel scriberet. A media semper nocte, sicut ait Propheta (Psal. CXVIII) , ad officium surgebat matutinale, nisi [Col. 0919D] raro parceret debilitati filiae sibi commissae, scilicet gloriosae dominae Mathildae; nam mater omnium virtutum discretio regnabat in ipso. O felicem illam, cui talis, tam providus semper assidebat paedagogus, non tanquam homo providus, sed ut providi consilii angelus! Nunquam, ut arbitror, astante illo, aut defraudata est aut decepta.
Mire mirandum, dum totam quandoque staret diem cum saecularibus in consiliis plurimis et diversis, non est mente abalienatus, sed divinum semper aliquid intus agitabat et contemplabatur coelestia. Milites domus illius, tametsi nimium saeculares, in illum tamen respexerunt omnes; plus ipsum quam naturalem dominam metuentes. In expeditionibus [Col. 0920A] et in cameris, inter quaeque colloquia vel consilia, aut praedicavit aut quaelibet bona verba protulit. Quod suum fideliter secuti sunt consilium, sicut eis praedixit, sic et saepius illis evenit. Si non omnes prorsus convertit, fideliores tamen plures Deo ac dominae ipsorum reservavit. Omnes vero a multis saepe sceleribus coercuit, contra haereticos stare fecit, praeter filios tenebrarum perpaucos.
Religiosos omnes venerabatur ut Patres, increpavit delinquentes; et haereticum hominem secundo aut tertio correptum, sed non correctum, devitavit. Per singulas Ecclesias in omni supra dictae saepius dominae terra regularem clericorum vel monachorum composuit vitam; qui et malle se inquit ut in Ecclesia nullus esset vel clericus vel monachus, [Col. 0920B] quam irregularis, ut ita dicam, et irreligiosus. In divinis siquidem officiis quo affectu quave contritione fuerit, non sufficio deponere [exponere].
Nihil in ecclesia legere permisit, praeter orthodoxorum Patrum scripturas, sicut sancta praecipit auctoritas. Ordinem et concordiam, tam in cantu quam in lectionibus, prout sancti Patres statuere, conatus est observare. Apocrypha omnia, sicut beatissimus papa Leo constituit, in Ecclesiae non recepit officio; pro lectione tamen privatim in mensa vel collatione non respuit omnino.
Psalmos quidem ut caute ac meditatim cantaremus praecepit, alioquin aspere increpavit. Novit Deus quoniam videbar mihimet aliquando tanquam [Col. 0920C] plenus spiritu ex ipsius aspectu, et, quasi mei oblitus, videbatur ille mihi velut angelus. Inter divina mysteria nunquam vel raro sedebat. Missarum solemnia nunquam, prout percipere potuimus, sine lacrymis explevit. Ante omnia vero id studii semper habuit quatenus primum magistrum suum papam Gregorium imitaretur in omnibus, adeo ut discrepare ab illo prorsus nollet etiam in aliquo. Illius semper meritis attribuit quidquid in ipso fuit.
Dum vitam rememoravit monasticam et solitariam, quam se crebro deflevit amisisse, consolatus in eodem magistro est quia obediens sibi usque ad id factus est. Ille fons erat; hic quasi rivus bonus ab illo fluebat, et aridam irrigabat. Ille caput, totum corpus gubernabat; iste, quasi manus studiosa, [Col. 0920D] quod injunctum est, peragebat. Ille sicut sol illuminavit omnia; iste velut splendor declaravit singula. Ille moriens mitram capitis sui transmisit isti tanquam potestatem suam ligandi et solvendi, sed et miracula, credo, faciendi.
Nam non multo post, cognoscentibus nobis omnibus, per ipsius consilium et fidem magnam praeclara quaedam fecit Deus per eamdem mitram mirabilia. Inter alia enim reverendissimus dominus Ubaldus, Mantuanus scilicet episcopus, multis jam annis gravissime spleneticus, toto corpore ulceratus, praesertim in cruribus, sic ut vix quomodolibet stare posset, vix etiam jacere vel sedere, qui et multa in medicos erogaverat nihilque profecerat apposita [Col. 0921A] eadem mitra, ubi major ingruerat dolor, pristinae redditus est sanitati.
Beatissimus itaque talis ac tantus magister miracula fecit multa vivus et mortuus. Fecit siquidem et bonus discipulus. Magister, inquam, in Deo; discipulus in Deo; et in beatissimo magistro facit, ut dicitur, plura discipulus. Nec mirum. Plura enim Petrus fecit, quam Christus; non equidem propria virtute, sed quia abnegans semetipsum secutus est Christum, sicut et hic Pater noster venerabilis; quia pium imitatus est in omnibus magistrum, multas operatur virtutes. Multi enim sunt quorum vitam novimus sanctissimam; qui et requiem vere obtinent sempiternam, sed miraculorum non ostenderunt virtutem. Hic autem non tantum quia vitam [Col. 0921B] fecit religiosam, imo quia fidelem peregit obedientiam, perfecto quoque odio partem odiens excommunicatorum et unitatem diligens atque defendens Catholicorum, miraculis approbat quod sermone docebat. Omnes ergo qui in unitate catholica praeceptis domni papae Gregorii hactenus obedistis, gaudete et exsultate, atque his, qui retrorsum abierunt et vestigia veritatis dereliquerunt, ut factis modo credant dicite, quod verbis olim noluere.
I. Vidimus praesentes in vita ipsius subdiaconum ejus, nomine Tentonem, qui infirmos semper habebat oculos; qui, etsi praeter solitum quid vigilavit interdum, aut bibit forte vinum, diu postridie vix quidquam potuit videre, legere vero prorsus aliquandiu non potuit. Aquam itaque, qua manus suas [Col. 0921C] domnus episcopus post sacrificium abluit, accepit, oculos lavit et sanos abinceps habuit. Vigilare ac legere non minus nobis aliis potuit.
II. Similiter et presbyter ejus Wido, febres patiens, aquam ablutionis manuum ejus accepit, bibit et evasit.
III. Item Joannes diaconus suus, dum apud Mediolanum infirmaretur, festinavit sibi mandare, hoc addens in legatione quod mox audita ipsius passione, vellet in se virtutem benedictionis suae sentire; factumque est, ut credidit, statim enim sensit; pauloque post pleniter evasit, quem et presbyterum postea idem dominus episcopus ordinavit.
IV. Supra dictam quoque sibi commissam filiam, [Col. 0921D] scilicet nobilissimam dominam Mathildam, diversis saepe ab infirmitatibus sanavit sola benedictione, et, ut ipsa nobis consueverat referre, virtutem frequenter ab illo sensit exire, ita ut ad tactum illius fugeret omnis tunc incumbens morbus.
V. Cogitationes hominum evidenter cognovit interdum, ipsisque cogitantibus: «Sic et sic, inquit, tali hora, talique in loco cogitastis.»
VI. Testis mihi Deus est quod non mentior, quia, dum semel cum illo de meis peccatis, sicut saepe solitus eram, conferrem, quamdam tentationem, qua tunc ferventius me spiritus nequam conabatur impugnare, confessus dixi; et ipse: «Verum, inquit, dicis, quia in ipso etiam ministerio altaris interdum [Col. 0922A] occurrit tibi.» Quod ut audivi, mox expavi, et ab omni deinceps prava cogitatione, praesertim illo praesente, studebam me coercere. Inter missarum quidem sanctas celebrationes, talia maxime consuevit videre; qui etiam id semper studii habuit ut quotidie missas celebraret. At, si die aliqua non celebravit, quod rarissime tamen aliquo accidit impedimento, tota die illa tristior erat et quasi gravis pernimium; sicut et illam quoque noctem, dum nimiis ex vigiliis coactus dormivit aliquantulum, gravem et inquietam deploravit.
VII. Revelationes quoque digne memorandas vidit saepissime; quarum aliquas libet breviter perstringere. Quodam enim tempore, dum in ecclesia S. Pauli in territorio Mantuano, juxta episcopium, [Col. 0922B] consecraret quoddam altare ad honorem S. Mariae, vidit ipsam corporeis oculis in eodem altari inter ipsa solemnia consecrationis.
VIII. Alio quoque tempore in Purificatione ejusdem gloriosae Virginis Mariae, dum tardior ad ecclesiam veniret, cantantibus jam clericis invitatorium, ubi ait, occurrens Deo suo, vidit intranti sibi Christum venire in occursum.
IX. Altera vero vice quadam, dum in magna compunctione cordis et lacrymarum decantaret psalmum LXXXI, utpote, Inclina, Domine, aurem tuam, sensit Dominum ad se inclinatum, et tanquam aurem adhibere ad auscultandum. Multa quippe et alia fecit atque vidit, quibus festinantes modo supersedemus.
[Col. 0922C] Postremo, quam felicem fecerit finem, multi episcopi, et clerici nobilioresque laici praesentes viderunt. Testamentum non fecit, quia, unde faceret, non habuit, imitatus etiam in hoc magistrum, quem pauperem et in exsilio novimus defunctum. Qui etiam in extremis suis, sicut ab ipsius capellanis didicimus, religionis [religiosis] Post omnia, inquit, dilexi justitiam et odio habui iniquitatem, idcirco morior in exsilio. Equidem, quod in vita sua magister ac discipulus docuerunt, hoc et in more quasi testamento confirmaverunt. Ille, quos obedientes sibi vivens adhuc benedixit, moriens quoque Domino precibus commendavit; Heinricianos vero penitus penitusque, nisi post magnam demum conversionem et poenitentiam, reprobavit. Hic praesentibus [Col. 0922D] nobis in verbo Domini praecepit ut in fide ac doctrina beatissimi papae Gregorii permaneamus. Quod et cum benedictione nobis indidit et in remissionem peccatorum nostrorum commendavit.
X. Adfuit huic benedictioni quaedam matrona nomine Berta, nobilis genere, nobilior mentis indole, animique devotione, uxor clarissimi comitis Bernardi, quae insolitam in capite patiebatur infirmitatem. Nam tanta in vertice capitis fatigabatur frigiditate, ut quasi glaciem superpositam aestimare interdum posset; quam calefactis ad ignem pellibus aut pulvinaribus saepe conabatur depellere; sed et medicis exquisitis plurimis, nullam consecuta est sanitatem. Quod si frigus eam aut ventus ibidem [Col. 0923A] aliquando tetigit, dum fortasse improvida dormivit, non cooperto diligenter capite vehementi vexabatur dolore, ut quasi vertentes vel exsilientes oculos timeret, et tanquam contractis colli nervis caput flectere non posset. Haec, inquam, venerat illo quadragesimali tempore ad civitatem Mantuam ad comitissam Mathildam, ut tam venerabilis episcopi sanctum et quotidianum audiret officium. Unde accidit ut in extremis ejus ad benedictionem, quam praediximus, citius multis aliis occurreret. Quae, dum benedictionem ab ipso devotissima expeteret, manum ille capiti ejus imposuit, et expulso mox insanabili frigore, calorem illa saluberrimum recepit, et exeunte sudore atque aliquantula sanie per auriculas ejus, usque ad octavas Paschae sublata est omnis [Col. 0923B] occasio infirmitatis. Quanta deinceps signa clarissima Deus per ipsum sit operatus, quid mea refert dicere, dum constet perplurimos praesentialiter omnia vidisse?
XI. Rogavit itaque, quoad vixit, quatenus in capitulo monasterii S. Benedicti, quod est in ripa fluminis Eridani, sub obedientia sacri Cluniacensis coenobii, unde frater ipse ac monachus fuit, sepulturae commendaretur [Col. 0923D] Sequentia recitat Bar., anno 1086, n. 10. ; et cum, concedentibus episcopo atque comitissa caeterisque omnibus, jam deferretur ad monasterium corpus, adfuit subito Sutriensis episcopus nomine Bonizo [BAR., Sabinensis episcopus dominus Domnizo], quem et Spiritus sanctus suscitavit, ut clamaret dignum esse, ut in episcopio episcopus sepeliretur. «Tanta, inquit, lucerna, [Col. 0923C] non decet, ut abscondatur. Ipse adhuc vivens tanquam indignum se humiliavit, nos autem, ut vere dignum exaltare oportet hominem, quem fuisse scimus sanctissimum.» Acclamatum est idem statim ab universis, rapiturque a monachorum obsequiis; in episcopium defertur, ibique venerabiliter sepelitur. Mirabamur hoc quasi magnum primo miraculum, nescientibus, quod abinceps satis mirabilius erat futurum.
Nam et id quoque tunc notavimus, quod et multi episcopi et cardinales, magna etiam multitudo militum, die obitus sui eamdem in civitatem venerant. Aderat siquidem Magalonensis episcopus, nomine Godefridus, et Benedictus Mutinensis episcopus, [Col. 0923D] atque Aribertus Regiensis episcopus, et ejusdem civitatis episcopus, scilicet Mantuanus, Ubaldus vocitatus; sed et Damianus, cardinalis Romanae Ecclesiae, qui et abbas Nonantulensis coenobii.
Hi omnes ad audiendam ejus sapientiam, ad capiendum ipsius consilium, sicut saepe ipsi ac caeteri Catholici consueverant, advenerunt. Sutriensis quoque pridie tantum recesserat; sed mox post transmigrationem ipsius, eodem die adfuit opportunus. Isti, inquam, et alii perplurimi, majores ac minores interfuere, qui et ipsius transitum viderunt, et clara miracula post obitum ejus praesentes cognoverunt.
[Col. 0924A] [Col. 0923D] Recitet haec Bar., anno 1806, n. 9. Igitur anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi 1086, episcopatus vero sui anno XIII, indictione nona, finitis jam annis septem excommunicationis Heinrici quondam regis; post transitum autem felicissimi papae Gregorii VII, menses novem, dies viginti tres, obdormivit in Domino venerabilis dominus et Pater noster Anselmus, Lucensis episcopus, XI Kalend. Aprilis, in civitate Mantua, praesidente reverendissimo episcopo Ubaldo, atque dominante ibidem nobilissima duce ac marchionissa Mathilda.
XII. Tertia itaque nocte post sanctissimi Patris venerandam dormitionem, quaedam contracta, quae una semper manu, et posterioribus per terram serpebat potius quam gradiebatur [Col. 0924D] Recitat haec Bar., anno 1086, n. 11. ; quae etiam in domo [Col. 0924B] nepotis episcopi annum unum et duos menses, ac dimidium manserat apud praedicti Patris tumbam, meritis ipsius sana erecta est in prima noctis vigilia.
XIII. Sequenti vero die, circa tertiam, ut visum est, horam, fertur quod quaedam a nativitate caeca ibidem fuerit illuminata, quam Brixiensis comitatus incolam tunc audivimus.
XIV. Eodem quippe die quasi hora sexta, pauper quidam in hospitio pauperum praedicti praesulis Mantuani, aliquanto tempore eleemosynis sustentatus, a renibus usque curvus, ad ejusdem sancti Patris sepulcrum orans, subito se sanum erexit.
XV. Divulgatis itaque longe lateque talibus miraculis, ecce mulier quaedam de castello, quod Capitellum [Col. 0924C] dicitur, quae visum penitus amiserat, coepit virum suum flagitare ut ad sancti viri corpus eam perduceret. Illo vero negante, frater ejus misericordia motus, junctisque bobus plaustro, coepit eam deferre Dum autem duobus milliariis perrexisset, incoepit arbores et plaustrum, et boves, caeteraque jam omnia videre; quae gratias Deo, ejusque sancto confessori agens, votum de paupertate sua faciens, domum reversa est.
XVI. Die nona erat in eodem castro alia quaedam cruribus ac renibus contracta, quae nulla ex necessitate, lectum suum per se potuit exire. Haec apud civem quemdam Mantuanum, qui venerat illo, precibus impetravit, quod impositam plaustro suo ad [Col. 0924D] urbem detulit, et ad tumulum sancti praesulis humeris suis portavit: quae, facta aliquanta oratione, paulo post sana surrexit.
XVII. Die undecima, quaedam etiam de castello, quod Goudium dicitur, mensibus tunc viginti privata luminibus, biduo jejuna juxta corpus sanctum demorans, pristinam luminum claritatem recepit.
XVIII. Die quinta decima, altera quaedam de castello, ut dicitur, Lazese, manu et pede contracta ore contorto, morbo caduco gravissime vexata, ibidem aliquandiu patiens, plenam recuperavit sanitatem.
XIX. Die sexta decima deinde astantibus nobis [Col. 0925A] pariter cum gloriosissima domina Mathilda, et psallentibus in die sancto Parasceve, adveniens quaedam de loco, qui Coloniole, quae visum perdiderat, flens et ejulans, devotissime faciens venias, et post aliqua surgens, oculos ad tapetum sepulcri tersit, visumque recepit.
XX. Die decima octava, mulier etiam una ejusdem civitatis non ignota, dentium dolore ac viscerum torquebatur: quae confugiens ad praedicti confessoris sepulcrum, sana mox facta est.
XXI. Altera quaevis de oppido, quod Castellucule appellatur, adeo infirmata est ut a lecto surgere non posset ullo modo. Haec, auditis tot miraculis, votum fecit, pauloque post evasit, atque octava die pedibus suis ad sancti viri tumbam veniens, votum [Col. 0925B] ipsamet persolvit.
XXII. Die vigesima prima, erat insuper civis Mantuanus, qui, superveniente albugine, unius oculi visum amiserat. Multa itaque in medicos expendens nihilque proficiens, ad verum medicum salutis, per merita supradicti praesulis sanctissimi confugit, visumque recuperavit.
XXIII. Die vigesima tertia, post haec puer unus de villa Vadumferratum appellata, quem arthetica [artritica, opinor ] officio brachiorum privaverat, ad idem oratorium delatus, sanitatem recepit.
XXIV. Die vigesima quarta, alius etiam puer de Burbassic, lumine privatus oculorum, et quasi hydropisim perpessus, admonitus saepe in somnis tandem ad sanctissimi Patris patrocinia confugit et [Col. 0925C] evasit.
XXV. Die trigesima prima, fuit presbyter de episcopatu Brixiensi de castro nomine Gorelengo, cui malum id, quod per antiphrasin homines bonum appellant, unius oculi lumen abstulerat, qui, audita tantorum signorum fama, ad sanctum sepulcrum properavit, facta vero ibidem oratione reversus est, et quavis prurigine, dum erat in via incitatus, oculum digito fricavit, apertisque mox palpebris clare vidit. Regressus ergo ad civitatem, gratias coram omnibus tam pio retulit patrocinio.
XXVI. Nocte sequenti trigesimum primum diem, quaedam autem de castello nomine Maratica, juxta portum Lignacum in comitatu Veronensi, habens sinistram manum clausam, sed et totam partem [Col. 0925D] illam gutta paralytica perditam. Haec, trigesimo die obitus ejusdem S. praesulis, ipsius ad tumbam orans, sana surrexit.
XXVII. De comitatu quoque Mediolanensi, de plebe Rosade quidam claudus advenerat, qui et multa jam sanctorum limina sic contractus sanitatem expetens circuibat. Hic ad sanctum tumulum proruens, orationem faciens, sanus continuo factus est.
XXVIII. Die trigesimo nono, accidit deinde quod in multorum oculis jucundum fuit et mirabile. Nam in litaniis, quae Gregorianae appellantur, dum innumerabilis hominum multitudo ad supra dictam civitatem [Col. 0926A] Mantuam concurreret, quidam de villa nomine Fornicata, et alia, quae Blittolo dicitur, cum vexillis et sanctuariis reliquiis], sicut est consuetudo, venientes, et secus viam conspicientes cervam unam magnam, admoniti a quodam ipsorum presbytero, coeperunt omnipotentiam Dei invocare, quatenus meritis sanctissimi sui sacerdotis, ad quem devote pergebant, illaesamque eis ipsam concederet, quod et sic factum est. Nam, quasi fixa loco, stetit quieta. At illi, misso in collum ejus quodam funiculo, ad usque sepulcrum venerandi confessoris mansuetissime perduxerunt. Factus est itaque inaestimabilis turbae concursus. Alii pilos ipsius, tanquam veritatis indicium, rapuerunt. Alii tantum videre cupierunt; omnes autem aequanimiter mirati [Col. 0926B] sunt. Sed, quia erat gravida, tantam sustinere pressuram non potuit, ad sepulcrum tamen pervenit, ibique succubuit; et paulo post, dum vivere non posset, occisa est; cujus caro in benedictionem diversas per partes divisa est, quae multis certe infirmis pristinam reddidit sanitatem. Sed non minus laudabile ac gloriosum est, quod sequitur:
Revertentibus enim eisdem post completam orationem, quamdam ad aquam venerunt, quam, nisi navigio, transire non potuerunt. Ut autem manifestarentur opera Dei, navis alteram in partem traducta est. Diu ergo exspectantes et aliquantulum tristes, eo quod jejuni erant ac fatigati, recordantes prioris miraculi, iterum invocaverunt Deum ut per merita sui sancti confessoris Anselmi transeundi [Col. 0926C] daret consilium. Vix precibus completis et ecce navis dissoluta absque omni remige venit ad eos. Gratias itaque referentes Deo ejusque confessori sanctissimo, omnes transierunt incolumes, cujus ex navis ligno diversis de doloribus perplurimi sanati sunt.
XXIX. Nosse etiam volumus sanctum desiderium vestrum, quod non aliunde didicimus, verum ipsi vidimus et fecimus. Erat in obsidione cujusdam castelli veneranda, quam praediximus, comitissa, ubi Teutonicus quidam ictu petrae vulneratus est in capite; qui triduo post deductus est nostrum in hospitium, quatenus ibi meliorem quam apud laicos haberet tranquillitatem. Hunc deinde gutta, quam paralysin [Col. 0926D] medici vocant, tam crudeliter invasit quod amens penitus factus est, adeo ut nihil sane sentiret, neminem cognosceret. Vocati sumus denique et nos, quatenus injuncta ei poenitentia communionem daremus. Sed neque poenitentia quid esset potuimus ei innotescere. Postremo, nec quid Deus esset potuimus cum facere agnoscere, aut Deum vel aliquem sanctorum invocare. Aestimabamus certissime daemonium illum habere. Vociferabatur enim, ut assolent insani, clamore valido inconvenientia multa; et nisi teneretur violenter, non solum vestimenta, verum etiam discerpsisset membra. Auditur undique clamor, accurrunt plurimi, alii plangentes, alii admirantes. Audivimus quoque nos in camera ipsius [Col. 0927A] dominae, lamentabilem illius vocem, quae divino compuncta instinctu, ait ad me ut annulum, qui S. Anselmi fuerat, quem etiam beatus papa Gregorius aliquandiu habebat, in aqua lavarem, quam bibendam, sibi [aegro nimirum] porrigerem, sperans quod meritis ipsorum liberaretur. Surgens ergo, et accepto annulo, perrexi ad eum, quem inveni miro modo vociferantem, ac seipsum discerpentem.
Nam licet eum quinque viri fortes tenerent, duo per crura, duoque per brachia, et unus in capite, luctabatur tamen pectore ac ventre magis quam crederem, nisi praesens vidissem. Accepta itaque aqua, annulum intus in nomine Domini posuimus, et aperto ejus ore in magna violentia cum cocleario parumper eum vix primo potavimus; qui non multo post vocavit [Col. 0927B] me ex nomine, atque incoepit vocem meam agnoscere, et admonitus continuo invocavit S. Anselmum; et, ut breviter dicam, post unam, ut aestimo, horam meritis sanctorum confessorum qui eodem annulo in divino utebantur officio, requievit mansuetissime et loquebatur recte. Huic nempe miraculo multi intererant, qui praesentes viderunt et audierunt, atque misericordiam Dei in suis sanctis confessoribus glorificaverunt.
Haec de beatissimo Patre ac patrono nostro sancto Anselmo Lucensi episcopo perpauca quidem, quantum ad ipsius merita, sed vestris, spero, piis desideriis proficientia, ego B. pecca or presbyter suus in poenitentia, non dico filius, sed servus, ab [Col. 0927C] ipso multis cum lacrymis ad eumdem ordinem promotus, venerabiliter vobis expetentibus explicavi devotus. Precor vos, orate pro me.
Quae sequuntur a recentioribus conscripta sunt, sicut ipsi aut viderunt, aut a fidelibus intellexerunt.
XXX. Quadragesimo nono die a sancti viri transitu, sole jam occidente, per famulum suum dignatus est Dominus ostendere et hoc miraculum. Venit ad tumulum sanctissimi Patris nostri quaedam de episcopatu Cremonensi, de ora illa quae dicitur Cancer, cui albulum unius oculi lumen penitus abstulerat; alteri vero vix in die videndi facultas erat. Quae orationibus aliquandiu insistens, meritis sancti praesulis caecati oculi claritatem recepit. Alteri autem, cui [Col. 0927D] meridies ad videndum antea vix suffecit, nunc crepusculum noctis obedit.
XXXI. Convenerat ad urbem Mantuanam pro veneratione sancti viri multitudo magna, de civitate et episcopatu Brixiae. Inter quos erant quidam sub obtentu religionis, imo causa simulationis. Ad quorum incredulitatem confutandam, et ad credentium qui ibi aderant fidem corroborandam, Dominus omnipotens suam ostendit misericordiam; quidam enim senex de familia Manifredi, de loco qui dicitur Pigognata, ob incisionem unius genu, accedente quoque alteri gutta [apoplexia], occasione hujus incisionis, officio pedum tribus mensibus caruerat; qui [Col. 0928A] meritis beatissimi Anselmi pristinae restitutus est sanitati die quinquagesimo ipsius obitus.
XXXII. Dominae Mathildae, Ubaldus Mantuanus episcopus, gaudium et laetitiam [Col. 0927D] Recitat hanc epist. BAR., anno 1086, num. 12.
Immenso desiderio vestro desideratam scribimus laetitiam. Fuit quaedam de Capriana, quae, velut animal, manibus et pedibus incedebat, quam Deus omnipotens per merita sanctissimi Patris nostri erexit, et ad iter tantum officio pedum, sicut hominis natura expetit, frui concessit.
XXXIII. Simile etiam remedium cuidam de insula Parmensi, quae est juxta caput Parmulae, similiter incurvato conferre dignatus est.
XXXIV. Praeterea puer quidam de Monte Claro manum et pedem contractum habebat, cui Deus [Col. 0928B] utrumque precibus beatissimi praesulis ad certum usum restituit.
XXXV. Nec non muneri cuidam de loco, qui dicitur Insula Ogeru [BAR., Egeni], quae manum aridam habebat, per ejusdem patroni nostri intercessionem optata salus advenit.
XXXVI. Cuidam quoque puero de Ripalta [BAR., Rivalta] visum reddidit.
XXXVII. Quaedam similiter de episcopatu Veronensi, cum jam civitati nostrae appropinquaret, oculorum claritatem recepit.
XXXVIII. Quidam etiam de Plevazano [BAR., Plovizano], cujus calcanei natibus indissolubiliter adhaerebant, pristinae restitutus est sanitati, quem domino [Col. 0928C] et religioso viro Lugdunensi archiepiscopo ostendimus, et locum denotavimus ubi calcanei juncti fuerant. Quae multi ex episcopatu Brixiae et Veronae, diversisque aliis partibus, qui convenerant pro veneratione viri in vigilia Ascensionis Domini videntes fieri, conversi sunt ad Dominum, abrenuntiantes diabolo et sequacibus, et promittentes seprius ad effusionem sanguinis per venturos, si ad id periculi devenirent quam ab hac fide deficerent. Haec omnia in vigilia Ascensionis Domini, et in sequenti nocte facta sunt; et multa alia, quae prae multitudine invenire non potuimus; quae, si invenerimus, vobis scribemus [Col. 0928D] Hucusque epistola Ubaldi. .
XXXIX. Erat praeterea quaedam de castello, cui [Col. 0928D] nomen est Gudiciole, quae pede ex contractione genu terram attingere non valens, incedendo curva vix duobus baculis infirmos sustentabat artus. Haec aliquot diebus sancti pontificis postulans misericordiam, consecuta est suae infirmitatis salubrem medelam
XL. Fuit pariter vir quidam nobilis genere, Adecherius nomine, cui biduo sanguine e naribus erumpente, velut de vena ferro percussa, de sola mortis exspectatione jam cogitabat. Sed cum jam nulla medicorum adhibita cura perrumpentem sanguinem alebat restringere, interpellans sanctum pontificem, atque ad ipsius corpus se venturum devotans, [Col. 0929A] instantis mortis evasit pericuum meritis et precibus sanctissimi viri.
XLI. [Col. 0929D] Epistola altera, Ubaldi episcopi Mantuani, ad eamdem illustriss. dominam Mathildam. Miraculorum quaedam vel oblivioni tradita vel antea incognita, nunc vero comperta, notitiae vestrae praesentare cupio. Remeantes cum gaudio Brixienses, de quibus nuper scripsi vobis, cum jam perventum esset ad vadum quod paululum est supra Godium, non reperta ulla navi, nullam in corde suo tulerunt molestiam, omnem in Deo et S. Anselmo ponentes fiduciam. Moram itaque facientibus, quodam equo ex alia parte fluminis viso qui moriens et exhalans absque cibo et potu per triduum ibi jacuerat, quidam ex eis indubitanter rogavit Deum et S. Anselmum ut surgeret et omnes transveheret. Qui mox surrexit, et ad transferendum [Col. 0929B] eos se obtulit.
Ecce, quam magnifica Patris nostri merita! Ecce, quam imperiosa potentia! Mortis lex frangitur, sua jura mutari queritur, obnoxius morti eripitur, vitae conceditur, vitae reparatur, ut servis Dei obsequatur; et qui se ferre non poterat, ad ferendum onus praeparavit, et tam famulanter ad parendum se offert quasi ratione non careret. Velle dicere videtur: Si natura pateretur, cur me non ascenditis? Cur me ad servitium vestrum non exercetis? Non sum ob aliud vitae concessus mortisque faucibus ereptus. Interea quidam nautae videntes illos apud ripam manentes, navigio ad transvebendum illos advenere, sperantes se ab eis pretium habere posse. Quam [Col. 0929C] navem intraverunt, et feliciter transierunt. Ecce quantum equus laborabat, ut se obedientem exhibeat, et quantum nititur, ut obsequendi voluntas manifestetur! Sed quod ore non loquitur, hoc gestu corporis profitetur. Transgrediente quippe navi transgreditur, revertente quoque illa, revertitur. Postremum transvectis omnibus, ad locum unde venerat perrexit, ibique paulo post vitam finivit.
XLII. Fuit puer quidam Cremonensis a compluribus vicinis suis ad tumbam sancti viri allatus, qui manum aridam habebat. Ejus salutem reverenter et confidenter et prae magna confidentia, quasi minitanter, postulabant, dicentes: «Piissime praesul, sancte Anselme, confessor Dei, exaudi nos pro famulo tuo orantes; si quid in vita a te meruimus, si praedicationem [Col. 0929D] tuam fideliter accepimus, si fidem incorruptam servavimus, si contradicentibus tibi constanter restitimus, exaudi nos, adjuva eum et libera; multos sanasti infidelibus, unum saltem concede fidelibus, ne forte insultent nobis inimici objicientes: Nunc apparet, quam grati, quam fidi ei in vita exstitistis. Si vos in vita dilexisset, in morte quoque vos honorificasset; sed quam vos indignos, abominabiles, contemptibiles esse judicavit, a tanta gratia alienos vos fecit. Repelle a nobis, piissime Pater, hoc opprobrium, et cito profer nostrum gaudium. Monstra te nobis propitium, in quem semper respeximus unicum, quem nobis inspiciendum proponimus [Col. 0930A] speculum, a quo postulamus auxilium.» Illis ergo tam devote orantibus, quam rogabant salutem eorum precibus est consecutus. Quam quidam Hermannus de Scorzariolo, qui manum similiter contractam habebat, est adeptus.
[Col. 0930D] Post haec nulli amplius numeri in apographo nostro signantur. Praeterea mulier quaedam, quae humum cernua semper spectabat, quae nisi fuste sustentata ire non valebat, apud tumulum memorati Patris, multis videntibus est erecta. Cujus locum non notavi, quia prae multitudine inveniri non potuit.
Tertia vero die Ascensionem Domini antecedente, duo facta sunt mirabilia. Quaedam enim de episcopatu Cremonae, de loco qui dicitur Casa Anserii, quod per octo annos amiserat, intercedente sanctissimo patrono, lumen recepit.
[Col. 0930B] Ipsa quoque die, mulier quaedam de abbatia Leonensi, dexteram habens aridam, quam contractis nervis brachii, fere juxta humerum semper tenebat, contractoque genu ejusdem lateris humum digitis pedis summo tenus vix tangebat, apud tumulum sancti Patris nostri utriusque mali sospitatem invenit.
Inter illa quae in ascensione Filii sui Deus per famulum suum magnifice operatus est, mirabiliter admirandam ejus virtutem postea mihi declaratam ab eodem cui salutis nostrae Auctor suam contulit medicinam desiderio vestro desideranter notifico. Quidam enim fuit de villa vestra quae est prope Rosinam, nomine Ciliano, qui non tam renum [genuum] rectitudinem dolebat sibi fuisse negatam quam manuum virtutem omnino ereptam. Adeo [Col. 0930C] enim, gutta immaniter perurgente, tremebant, quod nihil agere nihilque tenere valebat. Huic itaque per visionem Dominus revelavit quod si ad tumulum sanctissimi Anselmi se venturum reverenter voveret, utriusque infirmitatis salutem illico se adeptum gauderet. Hic ergo evigilans, visionem secum cogitans, nescius quid ageret, ambiguus quid crederet, revelationis incredulus, salutis tamen cupidus, quosdam bonos homines suae viciniae ad se acciri fecit, narrataque visione, vovendi se ab eis consilium recepit, factoque voto, statim convaluit.
Item mulier quaedam de Fossa Capraria, renibus [genibus] incurvata, pedum servitio privata, eorumque [Col. 0930D] loco fustium auxilio diu potita, cum jam accessisset ad tumulum Patris nostri, sole jam decedente, tam gravis et variae infirmitatis subito sospitatem recepit.
Quod mihi quaedam matrona mulier honesta, mater Joannis de Persico, retulit, vobis quoque referendum putavi. Haec fide plena, Dei amore perfecta, sanctissimi Anselmi disciplinis instituta, suorum presbyterorum officium propter excommunicationem spernens, quadam die dum a circumstantibus quaereret unde aliquem dignum et ad celebrandam missam idoneum habere posset, quidam de Casalo Majore astans dixit: «Cur vestrorum presbyterorum [Col. 0931A] ministerium contemnitis?—Propter amorem, inquit, et praedicationem S. Anselmi, pro cujus meritis Dominus omnipotens quotidie facit mirabilia.» Qui dixit: «Nunc vos deprecor, in toto corde rogetis eum ut, si aliquem erexit, sicut creditis, me contrahat; aut, si quem illuminavit, mihi lumen auferat.» Vix finita prece, ultionem Dei sensit adesse, et continuo flectens se in latus, multum claudicare coepit. Haec autem videns hoc, coepit intentius rogare Deum, ut adhuc augeret supplicium super incredulitatis filium, et confestim dolor tantum crevit quod vix ad hospitium perrexit, et quasi mortuus est relictus. Huic ergo matronae venienti, ut gratias Deo et S. Anselmo referret, quidam de monticulis Guiberti, bene notus, ei obvians, jam ab urbe regrediens, magnum [Col. 0931B] sibi quod contigerat narravit miraculum. Quadam nocte cum ivisset ad flumen Oleum, ut hauriret aquam, porrecto uncino, quoniam ripa fuerat alta, decursus aquae sibi situlam abstulit, ablataque face, quoniam nox obscura erat, cum videret a fluminis vertigine abduci, rogavit S. Anselmum ut eam sibi redderet. Facta autem prece, cum deposuisset uncinum, et vix duo brachia appropinquaret aquae, continuo ansa situlae se elevavit et uncino se applicavit.
Per merita ejusdem sanctissimi Patris nostri quaedam monacha de ultramontanis partibus de villa, quae dicitur Gamudium, juxta castrum Cisne sita, unius oculi lumen recepit, et de altero, [Col. 0931C] gratia Dei, nunc clarius videt, unde paululum videbat
Quaedam igitur mulier de episcopatu Cremonensi, de castro, nomine Benengo, quod est situm juxta Jovisaltam, habebat puerum duodecim annorum qui nondum a diebus nativitatis suae, nervis contractis, noverat gressum. Hujus ergo salutis mater cupida, devotione plena, fide perfecta, eum se laturam ad venerandum vovit, deferensque, jam fessa propter onus, cum accederet ad marcham regiam, deposuit; cujus fide et devotione, qua semper caruerat, salutem mox invenit.
Praeterea quaedam mulier de Wartalda in somnis praemonita, revelationi credula, venit ad implorandum S. Patris nostri salutare suffragium. Haec adeo [Col. 0931D] hydropico morbo laborabat quod se ferre non valebat. Ejus namque corpus tantum intumuerat quod se, quin creparet, vix continere poterat. Nec jam dicendum corpus, sed potius truncus; nec ulla hominis in ea videbatur species, sed tota deformis, et quaedam mortis facies. Articuli enim manuum et pedum in solidum abierant. Nam si forma et oculorum orbitas perierant, mors potius quam vita instabat, et de salute non desperabat. Dignum ergo fuit ut sanctissimus Anselmus huic salutis tribueret gratiam, a quo tantam exspectabat medelam, quam sequente nocte laetatur se esse adeptam.
Sicut a comite Guifredo et a Sigefredo de Beredo [Col. 0932A] ejus milite modo didici vobis scribo. Vobis et abbatissa S. Pauli de Parma Mantuae manentibus, ejus milites, auditis multis signis de S. viro, ad cujus venerandum tumulum ire volentes orationis causa, rogaverunt quemdam, nomine Albericum, filium Alberici de Palmia, ut secum iret pro delictorum suorum petenda venia: «Sicut, inquit, ore stulto et livore pleno irem ad asinum, ita vadam ad eum, nisi fortasse derisionis causa, ad ejus impetrandum auxilium.» At illi redarguentes et contumeliam inferentes, tandem ut secum veniret eum compulerunt. Extremo autem die, quidam contractus fuerat, quem ad tumbam prostratum videre cupientes, accesserunt, et reverenter orantes tumulique lapidem osculati, laetantes redierunt. Ille autem, ut videret [Col. 0932B] (eum) qui liberatus fuerat, pariter volens accedere, a sepulcro, tanquam indignus et blasphemus, duobus fere passibus prohibetur, pedibus graviter et pigriter haerentibus. Hic vero, credens crura sua fasciolis stricta, exivit; et comperiens id sibi non obfuisse, iterum intravit, ultra eumdem terminum non valens pergere. Ipse autem, dolens sese toties esse repulsum, egressus est cum pudore, admirans et stupens quamobrem id sibi contigerit. Interea caecus quidam illuminatus est. Cognovit ergo suam stultitiam, et maledicti poenitens flevit amare. Denique cum canonicis pro ferendis laudibus a S. Andrea rediens, multis ante januam S. Petri profusis lacrymis, ad tumulum Patris nostri, sicut caeteri, [Col. 0932C] meruit accedere Quod ne socii ad contumeliam sibi objicerent, tacuit; sed nunc, ad gloriam Dei et ad sanctissimi Anselmi, ubique praedicat quod sibi contigit
Cum venissent aliquot Brixienses ad venerandum tumulum Patris nostri, obviaverunt cuidam pauperi similiter venienti pro salute petenda de episcopatu Cumano, de Valtelina, qui cernuus, nisi fustibus sustentatus, incedere non valebat; quem secum duxerunt, et pro charitate sanctissimi Anselmi commeatum ei dederunt. Ad quorum fidem confirmandam et devotionem augendam, Dominus per intercessionem praedicti Patris, X Kal. Junii, nocte jam appropinquante, hunc erexit, et absque baculorum sustentatione ire concessit.
[Col. 0932D] Praeterea cuidam puero a diebus nativitatis suae surdo et muto, paulo post migrationem sanctissimi Anselmi ejus meritis, nobis nescientibus, reddidit auditum. Huic vero secundo die intrantis mensis Junii, circa nonam, ejus lingulae solvit vinculum, juxta illud quod in Evangelio legitur: Bene omnia fecit; surdos fecit audire et mutos loqui (Marc. VII.) .
[Col. 0931] Ex epist. cujusdam Ugonis ad Mantuanum episcopum. Aliud quoque miraculum, quod confratre Vitali Brixiensis Ecclesiae presbytero, religiosae vitae viro, aliisque pluribus referentibus didici, paternitati vestrae, venerande Pater, Mantuane pontifex, me Ugonem scribere, ut jussisti, non piguit. In [Col. 0933A] Villa, cui nomen est Murana, quae a civitate Brixiae septem milliariis distat, mulier erat quaedam, filiam habens, linguae officio et pedum ita privatam quod, nisi alio deferente, aliquo modo nullatenus surgere valebat; quae, cum ex more portaret extra domum contractam filiam, taedio quotidiani laboris suspirans, inquit: «Piissime Deus, per merita sanctissimi confessoris tui Anselmi, misertus meae tribulationis, aut miseram hanc praemortuam sanitati restitue, aut eam de praesenti vita auferendo me a tanto labore erue, alioquin hic eam tibi relinquo. Fac quod placet, quia nullum pro ea laborem patiar abinceps.» Quo dicto, mox abiit, filia destituta, ut dixit. Modico autem facto temporis intervallo, domum remeans, quam sanctissimo Anselmo reliquerat [Col. 0933B] invenit sanam. Et eam quae paulo ante linguae ligatae fuerat audivit expedite exprimere verba; quod factum mulier admirans et gaudens, Domino sanctoque praesuli reddidit laudes pro filiae recepta sanitate.
Presbytero quoque Ottone laudabilis vitae viro narrante, quibus et Cremonensibus civibus contestantibus, aliud cognovi miraculum quod silentio minime est praetereundum. Quadam die equitantibus extra civitatem aliquot Cremonensium, coeperunt vario sermone inter se referre quaedam miraculorum quae Dominus operatur meritis sanctissimi confessoris Anselmi. Cumque ad invicem haec revolverent, quidam eorum, ut mentis erat perfidae, exprobrando [Col. 0933C] eis interrogabat an hujusmodi vanitates crederent, vel quod Deus per eum miracula ostenderet; quibus respondentibus procul dubio hunc famulum Dei esse sanctum et multis miraculorum signis clarificatum, inquit ille perfidus: «Si est, ut dicitis, sanctus vel si alicui reddidit gressum, nunc contrahat in quo sedeo equum.» Sicque factum est. Nam paululum progressus, mox contractus stetit cui insidebat equus, atque praedictus homo infirmitate praeventus diu laboravit, donec ad sanctum corpus suppliciter ire destinavit.
Quod etiam matre mea de se narrante cognovi non est tradendum oblivioni. Die quadam subito superveniens gutta, ita unius oculi lumen sanguine [Col. 0933D] cooperuit quod recto visu terram etiam spectare non valuit. Urgente itaque eam oculi dolore, confugit ad S. confessoris tumulum, suppliciter his verbis postulans suo dolori subsidium: «Sanctissime confessor, salubrem mihi confer medicinam. Nam nullum, nisi te, quaeram medicum. Tu enim meae infirmitati salubre vales conferre subsidium.» Confricato itaque oculo ad lapidem, quo tegitur sancti corporis arca, cum remearet domum, huic ego sum testis, mox noxia gutta recessit.
Relatione confratris Vitalis Laudensis Ecclesiae presbyteri, in multorum audientia sicut et caetera, rem dignam memoria cognovi, qui huic facto praesens interfuit. Hujus fides et vita, jamdudum in Dei [Col. 0934A] rebus probata, fidem ejus testimonio adhibendam indubitanter demonstrat.
Arialdus sanctissimi confessoris Anselmi frater quamdam habebat quinque annorum filiam, quam febrium vis fatigabat; et insuper ex ipsius auriculae foramine gutta, quam dicunt, fistulam generante, putredo quaedam assidue guttatim stillabat; quae etiam approximantibus sibi fastidium generabat. Praedictae puellae parentes particula quam habebant de ligno navis lota (cujus miraculum superius est praenotatum), aquam ablutionis suae filiae dederunt bibere, invocantes sanctissimum confessorem nepti suae subvenire, qua hausta, praefata puella utraque infirmitate mox est liberata.
Rem, quam impraesentiarum enarro, sub D. Mathildae [Col. 0934B] comitissae narratione didici et testimonio. Cujus attestationi indubitanter credendum cognovimus ex ipsius probata fide et religiosis moribus; quod etiam mihi pariter innotuit, asserente eadem puella cui hoc contigit: Nocte quadam repente dolor, ut saepe, puellam, Athelasiam nomine, Azonis marchionis filiam existentem in praedictae dominae camera, in parte ventris acriter torquens magnos cogebat dare clamores. Interrogante autem praedicta domina quid ageret, responsum est eam S. Anselmum frequenter sibi in auxilium invocare. Cumque, ex praecepto ipsius dominae, pulvinar in quo S. praesul vivus solitus erat sedere illi parti corporis, in qua dolor imminebat, fuisset impositum, mox clamavit [Col. 0934C] puella omni dolore se liberatam.
Viro quodam, Constantio nomine, asserente, rem cognovi praeterea memoriae commendandam. Superveniens infirmitas uni puero, cujusdam militis scutario in tantum vocem suffocaverat quod ab aliquantulum a se remotis vix audiri poterat: et quia dominum suum clamore interclusae vocis vocare non poterat, habebat cornu, cujus sonitu, in quo esset loco, sibi innuebat. Hic itaque cum praenominato Constantio ad S. confessoris tumulum, suffocatae vocis devote poscens remedium, ita sospitatem adeptus est vocis quod nunc valet audiri a multum etiam remotis. Praedictus Constantius, completa devote oratione, pulverem de lapide sepulcri sancti confessoris cum devotionis reverentia rasum, et a [Col. 0934D] custode reverenter susceptum secum detulit, quem aquae mistum, cuidam mulieri vi febrium nimium laboranti, invocato auxilio sanctissimi praesulis, ad potandum tribuit. Ut autem mulier aquae potum hausit, fugata omni passione febris mox evasit.
Vir quidam Mantuanae civitatis civis, Oddo Martini Canevarii dictus, tanti doloris cogebatur angustia, quod frequenter prae dolore totum corpus cooperiebatur sudoris aqua. Et quia nimii doloris torquebatur instantia, dicebat se hac sola posse sanari medicina, si vestibus conscissis permitteretur cultro findere et pectus. Cum autem jam de sola mortis exspectatione cogitaret, aliatum est pulvinar in quo sanctus praesul in carne marens sedebat Quod ubi [Col. 0935A] ipsius pectori fuit superpositum, sancti praesulis invocato nomine, statim discessit omnis dolor.
Relatione Guidonis et Vitalis Lucensis episcopatus honestae vitae presbyteri, atque pariter sub testimonio Allucionis Lucanae civitatis nobilis viri, rem, quam narro, cognovi, qui praesentes interfuerunt huic miraculo. Vir quidam manum juxta brachium contractam habebat, cui praedicti Allucionis frater ex pietate in domo sua necessaria longo tempore ministravit. Praefati vero presbyteri, atque pariter jam nominatus Allucio confidentes maxime de misericordia sanctissimi praesulis, hominem manu contractum, ad quamdam deduxerunt ecclesiam, in qua praedictus Guido presbyter quaedam sancti praesulis pro reverentia ac honore condiderat vestimenta. [Col. 0935B] Orantibus itaque illis unanimiter atque postulantibus devotione multa, ut Deus, ad confutandam et superandam Petri haeretici et invasoris Lucanae Ecclesiae nequitiam, in hoc homine declararet sanctissimi pontificis admirabilem gloriam, sanatus est homo cujus manus erat contracta. Praedicti itaque sacerdotes spectantes tam praeclari facti laetitiam, ne Domini occultarentur magnalia, ex praecepto obedientiae sanato homini jusserunt elevata cruce properare in Lucanam civitatem, ut populorum turbae, spectantes hunc Domini misericordia mirabiliter sanum, quem paulo ante noverant contractum, vel sic poeniterent quia sanctum praesulem sanctitatis vitam praedicantem sine causa sede propria expulerunt, ut, [Col. 0935C] qui verbis ipsius noluerunt credere, vel tam evidentibus operibus crederent. Sed Petrus haereticus, qui etiam mittens manum in christum Domini, non timuit praesumere sanctum pontificem de propria expellere sede, et sibi eam nefande eripere, indurato corde visis signis et prodigiis, adhuc perseverat in incredulitate suae nequitiae. Considerans denique ille nefandus hoc ad confusionem et detrimentum sui evenisse, tentavit sanatum hominem in custodia retrudere, volens hujus rei signum tali perfidia occultare. Sed, quia verbum Dei nunquam est alligatum (II Tim. II) , timens populum in se hac de causa concitatum, confusus permisit abire quem habebat reclusum.
Sub testimonio eorumdem virorum pariter, et [Col. 0935D] aliud cognovi miraculum mirifice mirandum. Hominibus loci, cui nomen est Castellonium, diu alteque puteum fodientibus, venam aquae nulla arte, nullo ingenio reperire poterant. Cumque jam longo labore fatigati, de aquae inventione desperantes, inani opere vellent deficere, coeperunt se adhortari dicentes ad invicem: «Instantia orationum et eleemosynarum largitione deprecemur unanimiter Dominum, ut meritis sanctissimi praesulis Anselmi nobis concedat aquam reperire, pro qua invenienda diu frustra insudavimus.» Facientibus itaque illis eleemosynarum charitatem pauperibus, subito advenit puer nuntians in puteo abundantiam aquae repertam.
In litteris archidiaconi Tarvisinae Ecclesiae D. Mathildae directis, et nuntii relatione qui eas detulit, [Col. 0936A] haec res mihi pariter et multis aliis innotuit. Erat vir quidam, Lanzo Judex nomine, Mediolanensis genere, Tarvisinus habitatione, quem [qui] ficus aegritudine vehementer virente et guttae morbo graviter eum in pedibus ferente, et gressu fuerat privatus, et requies somni penitus sibi nulla dabatur. Et quia, viribus jam deficientibus, in lecto vix se resolvere valebat, funiculus supra lectum fuerat ligatus, cujus adjutorio se mutabat in quodlibet latus. Die igitur quadam, tractis suspiriis et profusis lacrymis, coepit orare his verbis: «Deus, meritis S. Anselmi, cujus audio admirabilem gloriam, ostende in me etiam tuae virtutis clementiam. Sancte confessor, memento familiaritatis quae nos in scholis socios junxerat; prosint mihi, piissime praesul, quae persaepe miscui tecum [Col. 0936B] amicitiae verba; ad venerandum tuum tumulum veniam, si praestas sanitatis laetitiam.» Tota itaque proxima nocte, sopore somni arreptus, quievit usque in crastinum. Facto autem mane, sentiens se jam convalescere, mox incoepit confidenter ire, sicque sancti praesulis misericordia liberatus, nunc gaudet se optime sospitatum.
Praeterea adolescens quidam auditus et linguae officio a nativitate privatus fuerat, qui plus mensibus duobus nobiscum demorans suae infirmitatis certam nobis et multis aliis dederat notitiam. Hic quater in somnis vidit sibi roganti sanctum pontificem, et aures juxta sanctum tumulum sibi aperiri, et vinculum linguae pariter dissolvi. Veniens igitur, [Col. 0936C] ut fuerat praemonitus, ad sanctum corpus, mugiens et pectus tundens, pro viribus, sanctissimi praesulis devote poscebat praesidium. Aliquot itaque diebus insistens orationibus, et auditus consecutus est laetitiam et distincte loquendi plenam efficaciam; quod praesentes vidimus et fere cunctus populus nostrae urbis.
Praeterea mulier quaedam fuit longo tempore luce privata, quam, accedente gutta, ad tempus tantus dolor capitis vexabat, ut furiosa prae angustia propria roderet membra. Haec utique hortatu et adjutorio Opizonis de Gonzaga ad sancti confessoris deducta tumulum, et guttae liberatur angustia, et lucis pariter consecuta est laetitiam. Cujus praeteritae infirmitatis praedictus Opizo adest testis, qui corporis [Col. 0936D] alimenta ex pietate diu sibi praebuit in domo sua.
In praedio Canonicorum beati Petri, in loco, cui nomen est villa Sancti Laurentii, mulier fuerat quaedam, cui nasus horribiliter intumuerat, et calor intrinsecus urens saniem emittebat. Haec devote sanctum deposcens praesulem, consecuta est desideratam salutem.
Item, quidam puer de Sacciula gaudio lucis privatus fuerat, qui rediens a Cremona ad sancti praesulis festinabat tumbam, a qua paucis diebus discesserat. Properans itaque sitienter ad sancti remeare corpus, ad lapillos saepissime allidebat pedes, utpote homo, qui sibi adversa nullatenus prospicere valebat. Dolens ergo et gemens sanctum confessorem poscebat [Col. 0937A] suppliciter ut calamitatem tantam dignaretur aspicere. Taliter igitur oranti in via, dum veniebat, occurrit desideratae lucis medela.
Pariter quidam de episcopatu Tarvisino, lumina ad proprium usum laxare nequibat. Hic quoque veniens ad venerandum tumulum, recepit optatae lucis gaudium.
Puella quaedam pariter fuerat in villa, cui vulgaris usus indidit nomen Mairana, a civitate Brixia non multum remota. Huic et linguae usus interclusus fuerat, et aliquot membrorum, praeter manum dextram, suo officio fungi nequibat. Hanc miserabilis mater, seminecem spectans, devota devovit se eam delaturam ad sanctissimi confessoris misericordiam, quasi altera Chananaea (Matth. XV) pro filia [Col. 0937B] rogatura. Juxta igitur sui voti promissionem, parentibus eam deferentibus, puella in via et linguae recepit officium, et omnium membrorum usum; quam juxta sanctum sepulcrum gratias referre Deo vidimus, et ipsius patrem hujus rei dantem testimonium.
Convenientibus multis ad sanctum corpus pro impetranda suae infirmitatis medela, quidam quoque de loco Carpum nomine, ultra Athesim posito, portui de Lignano proximo adveniebat. Qui, manum habens contractam et brachium ariditate invalidum, in ipso itinere recepit salutis beneficium.
Item cognovimus rem memoria dignam, narrante de se ipsa D. Mathilda venerabili comitissa, cujus testimonio fidem facit et fides ejus probatissima, et [Col. 0937C] vita pariter religione plena. Praescripta domina multis diebus febribus pernimium laboraverat, et capitis dolor vehemens ipsam fatigaverat. Cum vero die quadam ex more missarum solemniis adesset, enitens, dum legebatur Evangelium, erecta esse in pedibus, fatigata infirmitate, mox decidit. Aderat vero, juxta se, ob reverentiam in capella episcopi lignea tabula posita, in qua, exhalato spiritu sanctum corpus ad funeris exsequias lotum fuerat. Suppliciter igitur deposcens sancti viri praesidium, ac per tabulam praedictam deducens frontem, illico liberata est capitis dolore.
Non multis post diebus transactis, non modicae scabiei fracturae ipsius dominae manus et corpus totum fere immaniter repleverant. Cum autem prae [Col. 0937D] manibus haberet episcopalem annulum, quo Dei pontifex utebatur in missarum celebrationibus, coepit secum conferre quod merita tanti praesulis possent sibi subvenire, ad tactum etiam annuli cum quo ipse quamplura sacrificia Deo obtulit, sicque ipsum annulum fracturis superponens, ab ea die sanata est ipsa in valetudine.
Paucis post diebus praeteritis praefatae Christianissimae dominae acies visus adeo interturbata fuerat, quod de nocte lectioni ex more operam dare formidabat. Inter missarum vero solemnia, tenente ea prae manibus unam orationem quam sanctus pontifex eidem dominae propria manu scripserat, in usu orationis sibi habendam chartam, qua continetur [Col. 0938A] praedicta oratio scripta, oculis superposuit et abstersit; et deinceps recepta lucis claritate, ut prius, nocte et die non expavit lectioni insistere. Everardus quidam, Francigena genere, ordine presbyter, nobiscum superaderat: cui ambos minores digitos unius manus gutta subito superveniens rigidos reddiderat, et partem palmi pariter, et juncturam qua manus brachio nodatur adeo arripuerat quod ad nullius officii usum eam inflectere valebat. Et quia totius brachii vires etiam defecerant, corrigia in collo ligata suspensum brachium sustentabat. Prandente eo cum ipsius consociis, advenit quaedam paupercula, ex charitate S. Anselmi petens sibi dari eleemosynam: qui fractum panem manu sua porrigens mox sanatus est a praedicta infirmitate.
[Col. 0938B] Quod impraesentiarum narrare contendo, nullus perversa mente fictitium vel fabulosum contendere praesumat. Testis adest hujus rei idem ipse, qui, confractis non modicis catenis, praesidio sanctissimi confessoris Anselmi mirabiliter est liberatus de angustia carceris. Contestantur pariter catenae confractae praesentibus episcopis; audientibus populis praedicavit et praedicat suae captionis miserabilem aerumnam et liberationis praedicandam laetitiam.
Crescente, sicut ubique terrarum notum est, validae persecutionis tempestate adversus sanctum Gregorium VII, dignum Romanae Ecclesiae apostolicum, pro veritatis et justitiae praedicatione, atque pariter contra totius Romani imperii catholicos Christianissima comitissa domina Mathilda pro Ecclesiae [Col. 0938C] defensione totis insudavit viribus. Ubertus Arditionis filius, et praedictae dominae capitaneus unus, ut in hac perturbatione de ejus fidelitate et servitio indubitanter ipsa domina confideret, inter multas alias fidelitatis promissionnes, omnes, quibus suarum arcium custodiam commiserat, jurare compulit fortitudines arcium, quas custodiebant, supra nominatae dominae potestati liberae tradituros, ac deinceps in ejusdem fidelitate permansuros, si idem Ubertus aliquid infideliter adversus eam dominam faceret, vel quidpiam malitiose tractaret.
Post, capto Uberto ob suae infidelitatis nequitiam, homines illius contra juramenti sponsiones non timuerunt quidquid injuriose poterant agere adversus eamdem dominam.
[Col. 0938D] Ex quorum numero quidam Lanfrancus, de Piola nomine, officio miles, quia ipsorum perversitatibus inhaerere renuebat, insidiis et traditionibus ab eisdem captus, et a tempore Augusti usque ad octav. Kal. April. duro carcere est affectus et non modicis catenis astrictus. Iidem quoque malitiosi cogitabant quomodo possent ei vitam eripere, nec tamen volebant cognosci eorum ingenio hoc factum fuisse. Cumque tot angustiis astrictus solam mortem exspectaret, in vigilia sancti pontificis Anselmi arrepto somno visum sibi est sanctissimum praesulem ante se deambulare habitu quo adhuc in carne solebat incedere.
Ad quem mox exclamans inquit: Sancte Anselme, [Col. 0939A] quam apte, quam utiliter servivi multoties, se vitium meum te bene remuneraturum promisisti mihi persaepe. Ecce aerumnas meas respice, et, quia vales, subsidium affer. Et quoniam nequaquam deceptus es, promissiones tuas nunc adimple. Nunquam convenientius mihi quam nunc potuisti rependere mei servitii munus; saltem ecclesiae me restitue, quam intrare me prohibent. Ad quem piissimus Dei pontifex, inquit: Ne timeas; ecclesiae te ego restituam. Mox visum est sibi in ecclesiam quamdam se ab eo deduci, et signari et benedici. Cui mox: Ecce ecclesiae restitutus es, dixit. Ad quem homo ille: Me redditum, inquit, ecclesiae satis gaudeo; sed adhuc auxilium tuum, domine, imploro. Quem sanctus pontifex pie consolans, ait: [Col. 0939B] Ab hodie octavo die et cultrum meum tibi mittam et necessarium auxilium impendam. Itaque die octavo occurrente, venit ad eum quidam Reginae civitatis ante incognitus, acutissimam limam deferens secum. Qua data, videntibus cunctis nec contradicentibus qui aderant custodibus, compedes et catenas rescidit velociter. Dubitante vero eo pro custodibus exire, subito sanctissimus confessor advenit, atque visa est D. Mathilda advenisse, multitudine hominum subsequente; cui cum diceret: Quid exspectas exire? ne differas; surge confidenter; surrexit, videntibus custodibus, et exivit illaesus.
Praesentis narrationis miraculum est nobis notificatum sub multorum audientia, narrante et contestante [Col. 0939C] eadem cui hoc contigit femina. Aestatis tempore nuper praeteritae, quaedam femina de Ripalta ad laborem mendicarum in campos ex more exierat, suam secum ducens filiolam; eo vero tempore luporum pestis adeo increverat quod etiam a conspectu parentum pueros rapere non formidabant. Cumque, ut dixi, in campis existeret, lupus repente filiam sibi subripuit. Ut autem misera mater dilaniatam a fera deportari vidit filiam, quibus valebat vocibus sanctissimum interpellabat Anselmum, [Col. 0940A] ut sibi et miserae filiae ferret subsidium; mox, piissimi praesulis invocato nomine, rabida illa fera ab ore projecit puellam, non audens tangere et a longe prospiciens eam. Mater vero anxia, confisa tamen de sanctissimi confessoris subsidio, festinavit ad adjuvandam filiam. Quam cum deduceret, lupus sequebatur utramque. Sancti itaque praesulis clamitans saepe subsidium, tandem ferae illius fames est refrenata, et utraque femina ab illius morsibus liberata.
Quod praesentes vidimus, nequaquam silentio praetereundum duximus. Mulier quaedam cruribus sub se retortis contracta, manibus et natibus totum corpus gestabat. Haec diu sancti pontificis postulans praesidium, erecta est ad venerandum tumulum; [Col. 0940B] quam ante eleemosynis sustentatam novimus, et complures ex nostris civibus.
Praesens adhuc est nobiscum filius archipresbyter, de Colurnio Ubaldus nomine, qui retulit, et saepe interrogatus itidem refert hujus rei narrationem. Hic cum in nostra civitate artis grammaticae vacabat studio, nullam devotionem, nullam reverentiam sancto confessori exhibens, illius sanctis detrahebat virtutibus. Die vero quadam vehementi capitis dolore arreptus, ac credens se pro dolore jam morti proximum, invocabat sancti pontificis auxilium, promittens se liberatum deinde fore credulum et ejus virtutum praedicaturum gloriam, sicut de eo ante perverse locutus fuerat. Fatigatus itaque nocte [Col. 0940C] tota, circa matutini temporis horas, leni sopore correptus, in sommis vidit sanctum Dei famulum capiti manum imponere, et se benedicere sanctae crucis signaculo. Qua visione praeterita, evigilans cognovit se liberatum illius doloris molestia.
In die Ascensionis nuper praeteritae, quaedam femina, de Godi Richilda nomine, compluribus nota, per integrum annum et eo amplius, quantum est ab Epiphania . . . . caetera in ms. codice desiderantur.
Finis Vitae S. Anselmi episcopi Lucensis.
Ad lectorem
Illustrissimus cardinalis Baronius tom. XI et XII Annalium suorum saepe citat et recitat versus Domnizonis presbyteri ex Vita Mathildis comitissae. Cujus auctoris desiderio nanciscendi et publicandi flagrans Jacobus Gretserus Romam scripsit ad R. P. Ferdinandum Alberum societatis Jesu assistentem, qui pro sua singulari humanitate, et de ecclesiastica historia bene merendi prompta voluntate, mox ex codice Vaticano exemplum describendum, et ad Gretserum in Germaniam perferendum curavit. Quo nomine omnes catholicae unitatis amatores et schismatum osores multas gratias optimo Patri debent.
[Col. 0941] Quod si cui versus Domnizonis horridiores ac incultiores videntur, is meminerit hic non verba, sed rem seu materiam quaeri. Illud etiam in mentem revocet, ne uno quidem pilo elegantiores esse versus anonymi auctoris De vita Caroli Magni, quem Reineccius evulgavit, neque versus Roswitae De gestis Oddonum, neque versus innominati versificatoris De bello Henrici IV contra Saxones; quos tamen Justus Reuberus indignos non censuit quibus inter historicos abs se editos stationem assignaret. Quin et Calvinistae Guldinasto posterior esse satis politus visus est, quem cum caeteris schismaticis auctoribus in sua Farragine Gregorio VII ejusque propugnatoribus objiceret. Praetereo alios ab ipsis novatoribus in lucem extractos, in quorum conspectu non est quod erubescat noster Domnizo, ut taceam libros Abbonis De obsidione urbis Parisiensis, et libros Philippidos a Guillermo de Nangis conscriptos, quos clarissimus Petrus Pithoeus ex bibliothecarum latebris eruit: quos sectarii legunt sine fastidio. Ad Domnizonem statim nauseabunt, non ob indolata carmina, sed quia pro Gregorio VII, Urbano II et Paschali II pontificibus maximis adversus schismaticos stetit; quorum dolos, imposturas et improbitatem vivis sane coloribus in hoc suo opere depingit, ut proinde mirum non sit si haeretico et schismatico palato displiceat. Verum nunc reddamus fideliter omnia quae in apographo Romano reperimus.
( Muratorium [Script. Ital., V] , ut jam monuimus, sequimur. EDITOR PATROLOGIAE.)
Praefatio in poema de vita Mathildis
[Col. 0941A] Anno Christo 1046, ex Bonifacio duce et marchione Tusciae, atque ex Beatrice Lotharingica, nata est inclyta princeps comitissa Mathildis; anno autem 1115 e vivis sublata; femina cum animi virtutibus, tum rebus gestis ac amplitudine ditionum celeberrima, atque Italiae ac aevi sui nobilissimum decus. Ejus vitam ex professo litteris consignarunt Benedictus Luchinus, Dominicus Mellinus, Felix Contelorius, et Julius de Puteo. At praecipue hanc historiae partem exornarunt viri duo, non minus eruditione quam judicio subacto clarissimi, nempe Franciscus Maria Florentinius, in Monumentis comitissae Mathildis italice scriptis, et Benedictus Bacchinius Sancti Petri Mutinensis abbas ordinis Cassinensis, in Historia Italica monasterii Padolironensis. [Col. 0941B] Singulis tamen hisce scriptoribus facem praetulit, imo pleraque ex gestis comitissae Mathildis suppeditavit unus Donizo, qui et praesens vidit, et versibus expressit praeclara fortissimae illius mulieris acta. Certe nisi tempus, uti tot alios, hunc etiam nobis scriptorem eripuisset, mutilam minus ac non levibus tenebris obsitam haberemus Mathildis, ejusque progenitorum Historiam; progenitorum, inquam, nam et ab his suam ille narrationem exorditur, et de iis multa habet, quae alibi frustra conquirerentur. Rudi sane atque incomposito stylo, et poesi omni poetico colore destituta rem ille suam peregit, ut procul dubio barbarum scriptorem ac ferreum continuo clames. Verum quod illi inelegantia styli defuit, veritatis amor et quaedam sinceritatis imago satis supplevit. [Col. 0941C] Accedit quod eorum quae refert Mathildis aetate peracta, et testis ipse fuit. Nam, ut mittam vulgo credi ipsum capellani munere apud eamdem comitissam functum (quod quibus tabulis affirmetur, non video, imo etiam falsum arbitror), certe is ipsa vivente [Col. 0942A] haec scripsit, et rerum gnarus esse potuit, quippe proximus et charus Mathildi. Canusium vero, sive Canosam, nempe fortissimum ac celeberrimum illud Regiensis agri castrum, quod charum prae reliquis cum ipsa comitissa tum illius majores habuerunt, Donizo noster ubique memorat, ubique laudat, imo et loquens nobis exhibet; ibi enim Donizo jam per quinque lustra habitarat, cum haec contexenda sumpsit.
Poema autem suum, vivente ipsa Mathilde, contexuerat Donizo, eique dicare statuerat; cum ecce mors piissimam principem e vivis aufert. Hinc additum a poeta postremum caput Operi suo de insigni obitu memorandae comitissae Mathildis, postquam librum ipsum concluserat capite praecedenti, cujus [Col. 0942B] est titulus: Quod erga Dei cultum, etc. In hoc igitur penultimo capite (quod pauci fortasse huc usque animadverterunt) expressit Donizo per acrostichum, hoc est litteris initialibus versuum nomen ac officium suum, his etiam verbis lectorem de hoc ipso monens:
Officium dictant nostrum metra nomen et ista.
Ita se habet acrostichus ille:
Presbyter hunc librum fincit, monachusque Donizo.
Ubi fincit idem est ac finxit, cum nomen Christi per abbreviationem XPI scripsisset. Simul autem ex his intelligas quare Donizonem ego appellare malim, quam Domnizonem, ut reliqui faciunt. Alterum [Col. 0942C] quoque acrostichum nobis reliquit hic scriptor in prologo, ex cujus initialibus litteris conficiuntur hi duo versus:
Ipsius hi versus dant nomen, dantque parentum.
Sed ut redeam ad acrostichum priorem, per ipsum edocemur Donizonem non solum sacerdotem, fuisse sed et monachum. In Canusino monasterio procul dubio is vixit, quod ex ejus epistola dedicatoria satis elucet. Et quidem eo teste lib. I, cap. 17 novimus Fraxinorense monasterium in montibus Mutinensibus ab ipsa Mathilde ejusque matre Beatrice fuisse aedificatum, ac praeterea Canusinum, data nempe monachis ecclesia, quam antea unus praepositus cum XII clericis sive canonicis administrabat:
Doniz nis liber primum editus fuit a Sebastiano Tegnagelio bibliothecario Caesareo, sive a Jacobo Gretserio, soc. Jesu, Ingolstadii, ann. Christi 1612, inter Vetera monumenta contra schismaticos ab ipso collecta. Ad eam editionem usus est Tengnagelius apographo ad se Roma misso. Tum clarissimus vir Godefridus Guilielmus Leibnitius in insigni Opere Scriptor. Brunsvic. illustrant., tom. I, pag. 629, alteram ejusdem poematis editionem, anno 1707, nobis dedit, praecedenti sane accuratiorem; nam et antiquissimus codex Romanus olim Sirleti cardinalis cum edito collatus subsidium eidem tulit, et Vaticanae bibliothecae custos Zaccagnius nova collatione [Col. 0943D] ipsum juvit. Prodibit nunc iterum, opera quoque mea, illud idem Donizonis poema; atque, ut elimatius et comptius prodeat, ego etiam curam omnem attuli; nec inutili fortasse studio atque labore. Nam et doctissimus P. Bacchinius, magna litterarum jactura, anno 1721, nobis a morte ereptus, Donizonis apographum e Padolironensis bibliothecae antiquo codice ms. desumptum mihi commodavit; et, quod plus est, alterum pervetustum codicem ms. summa comitate mihi utendum dedit marchio Cajetanus de Canosa, vir nobilitate generis in civitate Regiensi inter primos conspicuus, utpote cujus majores Canosam ipsam ab imperatoribus, paucis post comitissae Mathildis mortem annis, in feudum receperunt, et per aliquot saecula retinuerunt, ut certa [Col. 0944A] adhuc monumenta testantur. Utrumque codicem cum editis contuli; et nunc quid in Regiensi potissimum observatione dignum compererim, monendi sunt lectores.
Ex characterum forma mihi visus est codex ille scriptus ante quadringentos annos. Occurrebant primo figurae Mathildis et Donizonis, eidem offerentis librum cum hoc versu:
Editioni autem suae Leibnitius subdidit ex Lucensi codice olim clarissimi viri Francisci Mariae Florentinii alteram Mathildis Vitam prosa contextam, quam et mihi retinere placuit in hac nostra, quippe quae non inutilis visa est ad facilius capiendam aliquo in loco Donizonis mentem. Neque enim aliud haec Vita est, quam ipsum Donizonis poema compendiose prosa oratione expressum. Non dissimilem Vitam, ab alio tamen scriptore, diversisque verbis, ejusdem Donizonis poemate similiter breviato, compositam, habet laudatus codex Regiensis. Hanc mihi descripsi, sed in publicum efferre animus non fuit, [Col. 0945B] ne superflua merce chartam onerarem, atque lectores. Caeterum Vita haec ms. me docuit, altercationem inter Canosam et Mantuam, quam nunc pluribus versibus auctam, ut supra innui, typis dabo, non esse collocandam lib. I, cap. 7 aut 8, ut in editis, sed quidem ante cap. 17 ejusdem libri; quod et ipsa rerum series indicabat, cum ibi de Bonifacio duce jam mortuo agatur. Et fortasse excidit eo in loco aliquis Donizonis versus e mss., quippe in eadem Vita haec leguntur: «Qui (Bonifacius) dum ire vellet ultra mare, et parasset naves juxta praeceptum dicti domni abbatis, mortuus, et sepultus fuit in civitate Mantuae inter Sanctum Petrum, et Paulum, et ecclesia ibi aedificata fuit in honorem ejusdem, ut [Col. 0945C] sacra mysteria pro eo fierent. Et maxima altercatio inter Mantuam et Canosam orta est. Nam Canosa dicebat quod debebat habere corpus dicti Bonifacii, cum haberet majores; Mantua vero se defendebat, quia major erat.» In Donizonis poemate nihil nunc de ecclesia illa, ubi sepultus fuit Mathildis pater dux Bonifacius. Altercationem ergo illam suo loco in praesenti editione restituam.
In fine vero hujus Vitae habetur narratio mortis Bonifacii ejusdem, cujus initium est: «Ad veram autem Historiam dicitur de morte Bonifacii patris comitissae, quod dum ipse offendisset quemdam de Campitello, nomine Scarpetam de Canevariis, ipse Scarpeta accepit arcum et sagittas toxicatas, et dum ipse marchio Bonifacius ivisset venatum in [Col. 0945D] quodam nemore ultra Olium in partibus Sancti Martini de Arzino, episcopatus Cremonae, a dicto Scarpeta post quamdam quercum, sive roborem, quae adhuc dicitur ibi tunc fuisse, cum ipse quasi per quemdam monticulum ascenderet, cum sagitta et arcu post dictam quercum percussit dominum marchionem, stans cum uno genu flexo in terra, et faciens plures passus; et ibidem adhuc apparent vestigia et pedicae in loco praedicto, ab eo quod dicitur quod nunquam ibi nascatur herba; et, si destruantur dictae pedicae sive vestigia, dicitur quod altera die adhuc apparent sicut prius apparebant. Nec in praedicto loco ex postea aliquod cultum fuit; sed adhuc ista quercus stat, et postea stetit.» Monumentum hoc causam Pignae et Sigonio dedit scribendi principem [Col. 0946A] illum, dum venationi operam daret in partibus Sancti Martini de Arzino episcopatus Cremonae, a quodam Scarpeta de Canevariis proditorie occisum fuisse. Ejusmodi narrationem tanquam fabellam explodit clarissimus Bacchinius in Hist. monast. Padoliron., pag. 48. Ego vero, Hermanni Contracti et Arnulphi Mediolanensis testimonio fretus, non omnino negandam fidem ejusmodi narrationi reor; constat enim Bonifacium ex insidiis a proditoribus in silva interemptum. Alterum quoque monumentum, de fundatione ecclesiae et monasterii Sancti Andreae in civitate Mantuana, subditur in eadem Vita ms., quod uti minime contemnendum huc inferre statui, lectorumque judicio dimittere. Ita vero se habet: «De Beatrice ad veram historiam dicitur quod habuit [Col. 0946B] Damicellum, nomine Adelbertum; qui Damicellus, sicut Domino placuit, factus est caecus, et amisit visum, et vitam condignam faciebat jejunando, et vigilando, et poenitentiam magnam faciendo. Et ubi est modo ecclesia S. Andreae in civitate Mantuae, erat hospitale novum et parvum, ad nomen B. Andreae apostoli factum. Cui Adelberto tempore dictae Beatricis apparuit de nocte in somnis S. Andreas, dicens: O Adelberte, vade ad comitissam, et dic ei quod ego dixi tibi ut faceret fodi in tali loco, qui erat prope ecclesiam, ubi erat corpus B. Longini martyris, qui lancea percusserat latus Domini, et inde exhauserat sanguinem et aquam, et ibi in duobus vasis recondita sunt praedicta, scilicet sanguis et aqua quae fluxerunt de corpore Jesu Christi; [Col. 0946C] quod et fecit. Dicta vero ducatrix sive comitissa dixit: Adelberte, si hoc verum non erit, faciam te flagellis caedi; et flagellatus fuit dictus Adelbertus. Iterum secundo apparuit B. Andreas dicto Adelberto, dicens ei ut praedixerat. Qui Adelbertus dixit hoc comitissae, et non inventum est, et flagellatus est. Iterum tertio apparuit beatus Andreas, confortans eum quod adhuc suaderet comitissae quod fodi faceret, quod et fecit conditione praedicta. Tandem praesentibus pluribus episcopis inventus fuit sanguis et aqua quae fluxerant de corpore Christi, et corpus B. Longini, quod corpus reconditum fuit in arca pulchra in dicta ecclesia. Sanguis vero et aqua cum vasculis recondita fuerunt in confessione dictae ecclesiae, [Col. 0946D] et adhuc sunt. Propter quod dicta ecclesia, quae prius fuerat hospitale parvum, facta est monasterium magnum et nobile, et ibidem abbas cum monachis cantantes divinas nocturnasque laudes stant; et dicta ecclesia facta fuit, sicut modo est, magna, et pulchra, et lata, et dotata fuit per dictam Beatricem, et per Mathildim ejus filiam, quasi de omnibus quae habet inter Padum et Lacum, et de tota curia Fornicatae. Ob quorum reverentiam infinitae nationes, tam Ultramontanorum quam Alamannorum, etiam Lombardorum et Tuscorum, et diversarum nationum solebant venire propter dictam devotionem ad civitatem Mantuae, tempore Ascensionis Domini, et ibi multa donaria faciebant; et in civitate Mantuae jejunabatur dicta hebdomada [Col. 0947A] usque ad diem Jovis, licet per Romanam Ecclesiam nulla vigilia sive jejunium fiat inter utrumque Pascha.
«Haec est recordatio marchionis Theodaldi; quando obiit, currebat 1017, indict. V.
«Item Bonifacius marchio vixit post mortem Theodaldi patris ejus 45 annis; et quando obiit, currebat 1052, indict. V.
«Item comitissa Mathildis vixit post mortem Bonifacii marchionis patris ejus 63 annis. Quando obiit, currebat 1115, indict. XIII.»
Praeter haec in duobus codicibus ms. bibliothecae Estensis duae aliae Mathildis Vitae habentur, eaeque itidem ex Donizone breviato deductae. Prima inscribitur: Historia omnium nobilium et antecessorum, de [Col. 0947B] quorum prosapia fuit comitissa Mathildis, etc. Capitis primi tale est exordium: Comes Sigefredus venit de comitatu Lucensium in episcopatu Regino cum tribus filiis, etc. In altero codice legitur: Incipit Historia sanctae memoriae ducatricis et comitissae Mathildis, et omnium suorum praedecessorum. Tum minio conscripta haec nota habetur: Nota quod istam legendam scripsit quidam monachus de Canosa metrice; unde consideravi versus, et seriem ejus Historiae accepi breviter, resecatis multis superfluis. In prologo suo sic procedit. Primo dicit, quod acta, et gesta Indianorum, etc. Ibi vero in fine leguntur duae orationes, quas composuit venerabilis antistes sanctus Anselmus ad consolationem dominae comitissae Mathildis. Neque praetereundum videtur, jam ante duo [Col. 0947C] saecula Historiam de rebus gestis comitissae Mathildis ejusque majorum Latino stylo, eoque eleganti, contextam fuisse a Baptista Panetio Ferrariensi carmelita, qui circiter annum Christi 1490 floruit, et Ferrariensem quoque Historiam posteris pollicebatur. E ms. codice, quem Patres soc. Jesu collegii Mutinensis servant, Vitam hanc descripseram ego, atque edere meditabar. Abstinui tamen, timore ductus, ne post Mathildis Historiam a recentioribus accuratiori sane studio elucubratam, haec aut superflua aut manca videretur. Caeterum Panetius, qui in fronte libri elimatissimus historicus, et scriptor luculentus appellatur, sub oculis habuit et ipse Donizonis poema, [Col. 0948A] illudque integrum in suum librum derivavit, sed tacito nomine scriptoris, per quem tantum profecerat. Quod silentium nemo, ut arbitror, laudabit aut feret, uti neque illorum qui, vetusti alicujus scriptoris scriniis expilatis, sperarunt, eo deperdito, imo et per summam improbitatem e medio sublato, sua in posterum unice legenda et conquirenda.
Et haec quidem habui quae de Donizone ejusque poemate commentarer. An alia ille nobis ex ingenio suo reliquerit, percontabitur lector. Ego unum indicabo. In laudato codice ms. Regiensi habetur etiam Enarratio Genesis hexametris et pentametris versibus ab ipso Donizone composita, cujus rei testis est versus iste in fronte positus:
[Col. 0948B] Ita vero exorditur:
Completur totum Opus versibus 368, quos describere animus non fuit, nihil enim exhibebant, quod oculos lectorum allicere unquam possit. In calce Enarrationis leguntur hi versus:
In margine autem codicis, ubi narratur mors [Col. 0948C] Beatricis ducissae haec adnotantur de ejus sepulcro:
Tu vide Florentinium, lib. II, pag. 161 Vitae Mathildis.
Ex subjectis Leibnitii notulis, quas retinui, facem interdum accipiet lector inter tenebras a poeta offusas. In eum finem meas et ego addidi breves notas. Qui vero plura optet, memoratas Mathildis Vitas, atque ecclesiasticam Historiam consulat, ubi multa fusius enarrata inveniet, quae hic minime repetenda censui.
Monitum
[Col. 0947D] Mathildis, filia Bonifacii ducis et marchionis Tusciae, et Beatricis Friderico Lotheringiae Mossellanicae duce natae, magnarum in Italia ditionum haeres, cum matre pontifici Romano Gregorio VII contra imperatorem Henricum IV favit. Et quoniam Guelfus noster, Azonis filius Bavariae dux, ab imperatore recesserat, ei foedere juncta, etiam filio ejus primogenito Guelfo nupsit; a quo tamen postremo rursus divertit. In tabulis pacti matrimonialis dotalibus lex scripta erat ut, si superstes maritus esset, ditiones conjugis haberet. Eo ex capite postea Guelfi ducis posteri, Henricus et Guelfus, sub Lothario Saxone Augusto, vindicavere sibi, et auctoritate Caesaris [Col. 0948D] crevere haereditatem, quam antea Henricus V Lotharii antecessor sibi usurparat. Guelfus, qui se ducem Spoleti ac Tusciae, ac dominum domus Mathildis appellabat in diplomatibus, has regiones in senectutem usque tenuit, et tandem, neglecto Henrico Leone fratris filio, imperatori Friderico I ejus hosti, accepta pecunia, cessit, qui Philippo filio, duci Sueviae, postea regi Romanorum dedit. Hoc occiso, cum pontifex Innocentius III Ottonem IV coronasset, terras Mathildis ex ejus testamento Romanae Ecclesiae vindicabat; Otto et imperii et majorum jura opponebat, negabatque Mathildem testamento suo auferre his quidquam potuisse. Inde pontificem hostem [Col. 0949A] magno suo malo sensit, qui aemulum ipsi opposuit Fridericum II, Neapolis et Siciliae regem, Henrici IV imperatoris filium adolescentem. Ex eo Mathildis haereditas pro bona parte in Romanae Ecclesiae potestate fuit.
Ipsa magnis in ecclesias largitionibus, non minus quam rebus viriliter gestis famam et scriptores, promeruit. Domnizo, vel Donizo ejus capellanus, arcis Canusinae ecclesiastes, vitam adhuc viventis carmine scripsit quale tempora ferebant, et constituerat dicare principi suae. Itaque in antiquo Vaticano codice pinguntur, ipse habitu offerentis, Mathilda in throno specie accipientis. Sed antequam opus ad umbilicum perduceretur, obiit inclyta princeps. Ex recentioribus Vitam ejus scripsit dominus Mellinus, mox curatius quaedam notavit Felix Contelorius, Romae sub Urbano Octavo scriniis praefectus. Sed omnium diligentiam, et studium vicit vir egregius Franciscus Maria Florentinius, apud [Col. 0949B] Lucenses medicus, qui patriae suae asserens hujus principis originem, res ejus majorumque tradidit ex fide diplomatum, auctorumque temporibus vicinorum. Hunc secutus non spernendus ingenio et eloquentia, sed inferior historicae narrationis firmitate Julius de Puteo. Novissime vir multiplicis doctrinae ex Benedictina familia Benedictus Bacchinus, in libro de celeberrimo monasterio Sancti Benedicti ad Padolironem, quod a majoribus Mathildis fundatum, ab ipsa ditatum est, res Mathildis novis auxiliis ex tabulis illustravit. Cum in eo monasterio ipsa sepulta fuisset, multis post seculis corpus Urbani VIII jussu clam sublatum Romamque translatum est, ubi insigne tumuli monumentum in basilica Vaticana accepit, duce Mantuano, qui violatum territorium querebatur, quantumvis indignante.
Porro Domnizonis presbyteri Vitam Mathildae ex [Col. 0950A] apographo Roma misso primus edidit Sebastianus Tengnagelius bibliothecarius Caesareus, vel qui succenturiatam huic in ea re operam navavit Jacobus Gretserus, Ingolstadii 1612, in Opere quod inscriptum est: Vetera monumenta contra schismaticos, jam olim pro Gregorio VII, aliisque nonnullis pontificibus Romanis conscripta; quod Goldasto potissimum oppositum erat. Sed cum postea Romae inquisiissem, deprehendi apographum illum sumptum ex recentiore codice, non ex antiquissimo, qui tunc nondum erat in Vaticana, sed cardinalis Sirleti bibliotheca. Hunc ergo contuli cum edito, ejusque ope multa restitui. Nova etiam collatione me nuper juvit vir clarissimus Laurentius de Zaccagnis, bibliothecae Vaticanae custos primus. Nonnulla ex rebus ipsis emendavi, ut jam vix amplius quidquam in semibarbaro et impeditissimo scriptore fugiat legentem, cum antea multa nullum sensum haberent. Figuras ex eodem codice a pictore ad normam [Col. 0950B] prototypi reddi curavi. Sed hic non adjeci; quae alio loco non intempestive exhibebuntur. Notulas subinde aspersi sensus declarandi causa. Adjeci et chartulam comitissae Mathildis super concessione bonorum suorum, facta Romanae Ecclesiae, quae in eodem codice ascripta reperitur, neque scio an ejus authenticum exemplar alibi habeatur, etc. Caeterum, ut, quod Guilielmo Apulo dedimus, etiam Domnizoni praestaremus, id est ut argumentum operis exhiberemus, eo minus opus fuit quod vicem ejus praestabit subjecta eidem Vita Mathildis prosa scripta ab auctore anonymo, non recentissimo tamen; quem, a Francisco Maria Florentinio aliquoties ex manuscripto laudatum, suppeditavit nobis filius ejus Maria Florentinius, vir doctissimus et officiosissimus, paternarumque laudum haeres; nam haec Vita fere ex Donnizone desumpta est.
Vita et carmina Mathildis
[Col. 0949C] Munificentissimae atque Dei gratia invictissimae inter orthodoxarum [Col. 0949C] Non legitur haec epistola in codicibus mss., quibus sum usus. Hic restituerem mulierum orthodoxarum, aut quid simile. MURATORIUS. choro associandae Mathildi, infimus omnium presbyterorum Donizo, piis meritis quidquid valet humanitus, et quidquid est sibi divinitus.
Cum ad clarorum principum mausoleum [Col. 0949C] Ad Canossam scilicet, ubi in templo sancti Apollonii reposita erant corpora avorum comitissae Mathildis. Atque hic animadverte Donizonem jam [Col. 0950C] per quinque lustra militasse in monasterio Canusino, cum haec scribenda suscepit, anno 1114 aut etiam antea. MUR. [Col. 0950C] jam per quinque lustra resideret humilitas [Col. 0950C] Scribe: mea resideret humilitas. MUR. nullamque ex eis videret memoriam, quod apicum commendaret perpetuitas, accidit quando nuper vestri honoris sublimitas [Col. 0950C] Canusium. LEIBNITIUS. Canosam deduci arcas jussit marmoreas ad tumulandum dignius eorum corpora, ut ea, quae ex eis a senibus et veracioribus [Col. 0951A] nostris temporibus [Col. 0951C] Scribe: nostrorum temporum. Librarii, plerumque rudes et indocti, minime assequuntur compendia verborum in mss. codicibus. Hinc ejusmodi errores interdum in editis. MUR. viris nostra audierat parvitas, ferventi zelo, carmine heroico nostra tentaverit [Col. 0951C] Charaxare (a graeco χαράσσω ), exarare, conscribere [Col. 0952C] (in antiquo cod. Vaticano est caracare ). LEIB. caraxare imperitia; ne tantorum heroum laterent acta fortia et illustrissima; quod ad effectum perduximus, Christi adminiculante benevolentia.
Et quia, largiente superno opifice, vos eis imparem in nulla esse gratia ad totius regni pervenit notitiam, quamvis rex sapiens dicat, ne laudes quemquam in vita sua, tamen quia nullo deteriorari inde arbitramur vestram auream dignitatem seu scientiam, reperiamusque a praecipuis poetis antiquis potestatibus exhibita carmina laude dignissima, ut poeta Horatius Octaviano Augusto scribit:
- I. Narrat Canossa qui fuerint qui eam aedificaverint, et a quibus regibus obsessa fuerit, et qualiter cum grandi victoria evaserit.
- II. Refert Canossa amorem Actonis erga se, et quomodo acquisivit idem Acto corpora Victoris et Coronae, et S. Apollonium episcopum et confessorem.
- III. Quae et qualis fuit uxor Actonis, et quot filios habuit, et quod filius ejus Teudaldus princeps exstitit post ipsum, et quod idem Teudaldus aedificavit monasterium illud quod est inter Padum et Larionem.
- IV. De tribus filiis Teudaldi, et uxore ejus.
- V. De episcopo Aretinae urbis, qui fuit frater Bonifacii.
- VI. Quod nonnulli marchiones Longobardiae studuerunt separare Chonradum a Bonifacio, et quod Bonifacius duxit uxorem comitissam Richildam, et de magno bello quod tota Longobardia fecit cum Bonifacio et Chonrado apud Curaliolum [Col. 0952C] Cod. recentior Vaticanus Curtiliolum, antiquus habet Cuviliolum, quod rectius, quia et inferius summa capitis ita habet. LEIB. , qui est prope Reginam urbem.
- VII. Quod marchiones sepulti sunt apud Canossam.
- VIII. Cujus staturae et cujus qualitatis exstitit Bonifacius, et quid de ipso sibylla prophetizavit.
- IX. Cum quanta gloria et honore duxit dux et marchio Bonifacius illustrem ducatricem Beatricem.
- X. Quod rex Chonradus Parmam vicit adjutus a Bonifacio, et quod idem rex idemque marchio juramento foederati sunt.
- XI. Quid egit Bonifacius in Burgundiam eundo et redeundo.
- XII. De aceto quod marchio Bonifacius transmisit Henrico regi secundo, et de grandi dono quod quidam servus ejus dedit eidem regi.
- XIII. Quod aliquando in consilio suo, aliquando occasione vigiliae noctis Henricus secundus rex tentavit capere Bonifacium.
- XIV. Quod Bonifacius studiosus fuit in divinis rebus.
- XV. Quod a regibus Teutonicis venit mos venundandi ecclesias, et quod Bonifacius acceptavit inde poenitentiam a sancto Guidone abbate.
- XVI. Urbana altercatio, inter Canossam et Mantuam de corpore ducis et marchionis Bonifacii.
- XVII. Quot annis vixit Beatrix post Bonifacium, et quam prudenter omnia rexit.
- XVIII. Quod secundus Henricus tempore Beatricis mortuus est, et quod tertius Henricus cum papa Alexandro II nimie discordatus est.
- XIX. Quod post Alexandrum Gregorius septimus papa factus est, cum quo praelibatus rex tam diu discordatus est, quod ab eo damnatus est.
- XX. De obitu dominae Beatricis, et quomodo Canossa dolet ex ea, et de corpore ejus.
Expliciunt Cap. primi libri.
- I. De primo adventu tertii Henrici regis, et VII papae Gregorii in Longobardiam, et qualiter a ducatrice Mathildi apud Canossam suscepti sunt, et quod eumdem regem subvertit Guibertus archiepiscopus, et alia vice venit cum eo Romam contra papam.
- II. Qualiter contra regem et Guibertum exarserit domina Mathildis, et quod cunctis catholicis subvenerit.
- III De obitu papae Gregorii, et de electione Desiderii et Urbani papae, et quod cunctis catholicis subvenerit, [Col. 0953] et quod domina Mathildis pro Romana Ecclesia pugnavit, et de obitu S. Anselmi Lucensis episcopi.
- IV De tertio adventu regis Henrici in Italiam, et de obsidione Mantuanae urbis.
- V. Objurgatio ac detestatio seu digna exhortatio contra Mantuam.
- VI. Item de eodem rege et domina eadem, et de bello militum comitissae cum rege apud tres comitatus.
- VII. De obsidione Montis Belli, et de vexillo regis apud Canossam capto.
- VIII. De separatione Praxedis reginae ab Henrico rege, et de adventu papae Urbani in Longobardiam.
- IX. De obsidione Nogarae.
- X. Quid in Galliis papa Urbanus lucratus est, et de reversione sua ad Italiam.
- XI. De recessu Chonradi ab Henrico patre suo, et de morte papae Urbani.
- XII. De electione Paschalis papae, et de prava Guiberti morte.
- XIII. De obitu Chonradi regis, et de obsidione Ferrariae.
- XIV. Quod papa Paschalis ob piam tutelam dominae Mathildis direxit in Longobardiam venerabilem cardinalem Bernardum.
- XV. De obitu regis Henrici tertii.
- XVI. Congrua exhortatio Paschalis papae.
- XVII. De adventu Paschalis papae in Longobardiam et in Gallias
- XVIII. De legatis et de primo adventu quarti Henrici regis in Italiam.
- XIX. Quo timore Mantuani ad fidelitatem dominae Mathildis redierint.
- XX, Quod erga Dei cultum domina Mathildis intentissima fuit.
![[Poem]](../assets/FIGURES/1480953A.bmp)
[Poem]
EXPLICIT PROLOGUS.
Atto princeps, nempe comes, nam illis temporibus, et multo adhuc post, etiam comites sub principum nomine comprehendebantur; natus ex Sigefredo principe, idest dynasta potente, qui allodium, seu territorium proprium habebat, etsi nullum forte feudum regale teneret, aut certae dignitatis nomen gereret, quod nonnulli etiam tanquam nobilitati sive libertati derogans dedignabantur, ut ex Guelforum historia patet. LEIB.
Comitibus quidem olim inter principes locus fuit; eoque titulo spectatum fuisse Attonem sive Azzonem, Sigefredi filium, constat. Sigefredus autem cur et ipse princeps appelletur non facile ostendas; neque enim allodiorum copia iis temporibus, uti neque nostris, principem constituere solebant. Mihi oborta dubitatio num forte verbis illis Lucensi de comitatu [Col. 0957D] significare voluerit Donizo, Sigefredum Lucensis urbis comitem fuisse. At de hoc erit mihi sermo alio in loco. Interea si princeps hic pro potente duntaxat sumendus est, minus proprie hac voce usus fuerit Donizo. MUR.
Lucensi de comitatu,Cod. ant., circumdar, id est circumdarunt. LEIB.
In cod. Padoliron.: Me circumdarunt, quod opus sibi venit amarum. Hoc est: quae obsidio in magnam eorum perniciem conversa est; quippe deturbati e solio nunquam amplius illud recuperarunt. MUR.
, quod opus sibi fecit amarum.Fabulosum et Romanisca historia dignum. Ottonem M. clam ad Adelheidem liberandam venisse. LEIB.
In cod. Padolir., contulit. Agit hic Donizo de nuptiis Adelaidis cum Ottone Magno Germaniae rege peractis, inscio Berengario II, Italiae rege; iisque peractis, subdit recessisse Ottonem ad propriam terram. At chronographus Saxo a Leibnitio editus, continuator Reginonis, aliique egregii historici tradunt anno 952 ab Ottone dejectum Berengarium, captamque ab eo regiam urbem Ticinum, ubi etiam nuptiae regali munificentia celebratae. Hic ergo discedendum a Donizone, qui rei quidem substantiam tradit, sed aliquot circumstantias ignoravit. Unus [Col. 0962C] tantum Ditmarus lib. II Chron. aliquid habet quod ab hac narratione non multum abludit. MUR.
Atto,Cum Lotharius rex Adelheidae maritus anno 950, Novembri mense obierit, et Otto M. ann. 951, vel 952 in Italiam cum exercitu veniens Adelheidem in Canusiana arce obsessam liberaverit, ejusque conjugio sit petitus, tribus annis cum dimidio obsidio Canusina durare non potuit. Etsi Chronicon quoque Novaliciense reginam tribus pene annis in castro fuisse scribat. LEIB.
Ut ut Leo Ostiensis et auctor chronici Novaliciensis scribant Adelaidem reginam, mox Augustam ac mulierem sanctam, tribus annis Canossae obsessam fuisse, non id certe tradit Donizo. Sed post liberationem et nuptias Adelaidis refert obsidionem [Col. 0963C] Canosae, quam nihil impedit quo minus credamus protractam ultra annos tres. MUR.
,
Auctor ejus Guido monachus Benedictinus. Vossius, De scient. mathem., cap. 22, pag. 95 non unum errat errorem, Trithemium nempe secutus, cum eum floruisse scribat anno 1070. Praeterea monachum facit coenobii sancti Leufredi apud Ebroicenses, tum S. R. E. cardinalem, et non alium a Guitmundo, qui adversus Berengarium haeresiarcham scripsit. Vivebat autem Guido iste monachus revera, [Col. 0969D] at litteris musicam artem mandabat anno 1022, patria Aretinus, et in Pomposiano monasterio enutritus. Ejus autem liber ante quadringentos, ut mihi videbatur, annos manu exaratus, asservatur adhuc in celebri bibliotheca Ambrosiana cum hocce titulo: Micrologus id est brevis sermo de musica. Praecedunt hi versus:
[Col. 0970C] Acrostichon vide in litteris initialibus horum versuum, et quidem, duplicem, nempe Guido, Guido. Incipit autem prologus libri: Ut me et naturalis conditio, et honoris imitatio, communis utilitatis diligentem faceret, coepi inter alia musicam pueris tradere, etc. Alios rei musicae scriptores complectitur idem codex. MUR.
sibi dictat Guido peritus
Cod. ant.: Nam nimium. LEIB.
[Col. 0970D] In codice quoque Regiensi habetur: Nam nimium. MUR.
curant cum sollicitudine multaCod. ant., ex., id est exit LEIB.
Codex Padoliron. et ipse aperte habet, exit. Jam cap. 8, pag. 55 Antiquit. Esten. ostendi, Richildem hanc comitissam non Giselberti comitis Lucemburgensis, sed quidem Giselberti in Italia comitis Palatii filiam fuisse, et ex natione Langobardica originem traxisse. MUR.
Maii. LEIB.
In Epitome msta. legitur: Tertio Idus Jan. MUR.
, fleo, condo Tedaldum.Eadem Epitome msta.: Et comitissa Guilia penultimo die (antepenultimo scribendum erat) die Augusti, cum pueris et puellis jacent in uno monumento. Est adhuc in Mutinensis agri montibus castellum Guilliae, cui fortassis illustris haec femina nomen dedit.
In editis hucusque, atque apud ipsum Leibnitium, quanquam is Vaticani codicis ope fuerit usus, luxata hic fuerunt ossa carmini Donizonis. Nam post hunc versum consequebatur:
[Col. 0972C] Verum hi versus nullum cum antecedentibus sensum reddentes transferendi erant infra ad cap. 16. Tum hic deerant alii, quos nunc suppleo ex duobus mstis Regiensi ac Padolironensi. Dialogus ergo inter [Col. 0972D] Canossam et Mantuam, utpote non pertinens ad hunc locum, infra post narratam Bonifacii marchionis mortem legetur. MUR.
tecta.
Cum Hieronymus Albertutius in libro De urbibus Italiae, vetustam inscriptionem sibi visam dixisset, in qua Parma dici videretur: Julia civitas Chrysopolis, Leander Albertus negavit apud veteres nomen Juliae, aut Chrysopoleos de Parma reperiri; inscriptionem autem supposititiam esse. Si Domnizonem nostrum legisset, aequius judicasset. Et rem hodie extra controversiam collocat anonymus Ravennas geographus nuper editus, apud quem, lib. IV, habetur: Julia Chrysopolis, quae est Parma; quod probe notavit Porcheronus editor. Anonymum illum adjuvat Donizo, et ab eo adjuvatur. LEIB.
Gruterus pag. 492, num. V, inscriptionem affert, ubi legitur: Colonia Julia Augusta Parmensis. At nullum ibi Chrysopolis nomen. Vide tamen, quae Leibnitius adnotat. In Actis quoque pervetustis sancti [Col. 0975B] Domnini martyris apud Surium ad diem 9 Octobris, cum venisset beatus Domninus quinto decimo milliario a Julia Chrysopoli civitate, id est Parma, a qua burgum Sancti Domnini XV millia passuum [Col. 0975C] distat. Fortasse loco nomen hoc inditum, cum Graeci Augusti universae dominarentur Italiae. Supra memoratus epitomator mstus. ideo Auream nuncupatam ait, quia ibi lectae septem Artes studiose fuerunt. Ergo pro quae grammatica legisse ille videtur, quia grammatica. MUR.
dudum Graecorum dicitur usu,Marchiam igitur rex Bonifacio dedit feudi jure. LEIB.
Sed quaenam haec? Profecto non Tuscia, ut in tomo diplomatico, Deo dante, ostendam. Ergo alia marchia Bonifacio, ejusque patri subjecta. Fortassis hanc constituebant Mantua, Parma, Regium, Mutina aliaque oppida in hisce regionibus. Sed facile caecutimus, ubi veterum monumenta nos deficiunt. MUR.
serviet ipsi,Regem vicissim Bonifacio jurasse parum credibile, neque ex illorum temporum usu. LEIB.
Id quidem minime credibile visum est Leibnitio. Non ita mihi; nam ea reapse de causa hoc Donizo refert tanquam rem mirabilem, quia in usu non erat ut suis vassallis jurarent Augusti. Sed hinc aestimanda est Bonifacii marchionis potentia. In charta scriptum fuisse jusjurandum illud, auctor est [Col. 0976B] ipse Donizo; imo ipsi fuisse compertam ac visam ejusmodi chartam, non injuria conjicere possumus. Denique nihil Chonradus jurasse dicitur, quod ejus dignitatem dedeceret. Vide pag. 275 Antiquit. Esten. [Col. 0976C] Fulconem marchionem Estensem anno 1097. Privilegio donatum, ut nullus Bannum regius exactor a marchione exigat. Majora Bonifacius longe potentior impetrare potuit, et potissimum quod circiter annum 1037 marchia Tusciae auctus fuit. MUR.
sibi vitam
In Burgundia. Equidem negat clariss. Florentinus compertum sibi aliquid de expeditione Henrici in Burgundos. Sed eam tamen memorat Hermannus Contractus Canisianus ad an. 1042. Castrum Murat in Burgundia (narrante Wippone) jam Conradus expugnaverat; itaque, si vera refert Donizo, id denuo defecisse oportet. Situm est non procul a Novo Castro, vulgo Neuf-Chastel. LEIB.
Cod. Regien. habet Muroaltam, quod rectius convenit cum Castro Murat. Verum, uti jam in Antiquit. Esten., pag. 262 adnotavi, deceptus est hic Donizo. Non Henricus Germaniae rex III, et inter Caesares secundus, Burgundiae regnum invasit. Factum id sub Chonrado I Augusto ejus patre, ut [Col. 0976D] Wippo in ejus Vita, ac Heppidanus in Chronico fidem faciunt. Meminit et ejusdem expeditionis Arnulphus Mediolanensis historicus, tom. IV, Rer. Italic., quo teste praesul Heribertus, et egregius marchio Bonifacius, duo lumina regni, Chonrado opem tulerunt. MUR.
Quando rex cum suis militibus, sive vassallis recedit. LEIB.
Ex cod. Regiensi haec ita corrige: Hujus castrenses. Qui in hoc versu clientes appellantur, sunt armigeri, sive milites; eoque vocabulo prae caeteris usi sunt antiqui Annalium Genuensium auctores in hoc opere evulgandi. MUR.
cum rex fert inde clientes,
Ex cod. antiq. legitur: Reserarunt aeditui quam, id est janitores postquam primam portam reserarant, statim intromisso Bonifacio claudunt. Sed ab ejus asseclis rursus effringitur. LEIB.
Msti. quoque, quibus utor, habent reserarunt MUR.
aeditui, quam
Forte, Deus aevi; Dominus saeculorum. LEIB.
In codicibus mstis. quibus utor, Deus aevi. Neque codicibus opus erat. MUR.
Codex ant., Fraxinorense monasterium fuit illud. LEIB.
Scribendum Fraxinorense, nunc Frassinoro, qui pagus super montes agri Mutinensis euntibus Saxolo ad Carphinianam ac Tusciam invisendum se praebet. Vide in bullar. Casin. constitutionem CVII, ubi donatio a Beatrice facta eidem coenobio. Habeo diploma Frederici I datum anno 1164, quo monasterium Sancti Claudii de Fraxinorio, et venerabilem ejus abbatem Willelmum sub protectione sua recipit, ejusque jura confirmat. Inquirenti mihi olim vestigia veteris coenobii, si templum excipias ex vetustate commendandum, vix aliud quidquam visu [Col. 0988D] dignum occurrit. Loci autem reditus, qui olim complures erant, Romano Maronitarum collegio attributi fuere. MUR.
monasterium primum fuit illud;
Sequentes 19 versus citat Baron., tom. XI, 1074. LEIB.
Agnes Augusta, quae anno 1074 pro Gregorio VII stabat, et vulnera Ecclesiae illata a filio sanare nitebantur. MUR.
Regis erat mater tunc Romae subdita papae,Cod. ant., flagranter. LEIB.
In nostris quoque codicibus legitur flagranter. MUR.
semper amabant,Cod. ant., offuit, id est obfuit. LEIB.
Habent et nostri codices offuit. De Hugone candido, sive albo, aut blanco, quem Italice appellatum puto Ugo Bianco, multa habet historia illorum temporum. Vide potissimum tomo III Rer. Ital. Vitam Gregorii VII. MUR.
Officit hic multis; Romanae presbyter [Col. 0992D] Presbyter cardinalis, quem ait Lambertus propter ineptiam et mores inconditos fuisse depositum. MUR. urbisCod. ant., Papiam, ubi synodus scilicet habita contra Gregorium. LEIB.
Codices quoque nostri habent, Papiam. MUR.
denique raptim
[Col. 0995] Explicit liber primus.
Cod. antiq.: Multo florebunt vehementius, ac renitebunt. LEIB.
Audi codices nostros mstos., florebunt vehementius, ac renitebunt. MUR.
[Col. 0995] Explicit prologus.
Cod. ant., Normannum. LEIB.
Nostri quoque codices Normannum habent. Error in omnium oculos incurrebat. Sed heus bone Donizo! quemdam Robertum Normannum memoras, quasi triobolarem procerem, tibique ignotum? MUR.
quemdam, qui regem depulit extra
Pellitur Mathildis urbibus ad Padum. LEIB.
In Estensi codice, ubi epitome Donizonis msta, haec leguntur: Et ipsa domina transivit Paudi stratam, et ibat urbibus, unde fit alta. Quare ex his alium vides emergere sensum. MUR.
,
Quaerunt. LEIB.
Habent iidem codices quaerunt. MUR.
ducere belli
Dictantis. LEIB.
Nostri quoque codices exhibent dictantis. MUR.
adesto,
Cod. ant., nunc. LEIB.
Habent et nostri codices nunc; nempe quia sublatus e vivis. MUR.
corpora laedit,
Cod. antiq., civis. LEIB.
Nostri quoque codices civis avarus. Tum cod. Regien., et foris asportat. Antiquus breviator Bibliothecae Estensis: Unde unus de civibus evarus injecit [Col. 1021C] manum super dictum cardinalem, et foris de dicta ecclesia eum asportavit. MUR.
avarus
Romam. LEIB.
Nostri codices, nunc Roma. Et nihil aliud immutandum, sensu absoluto ac aperto. Nempe: Nunc tota Roma sub te est, regnique coronam nemini gestare, sibive imponere licet, nisi tu tribuas. Ubi vides Romani pontificis praerogativam in electione et confirmatione Augustorum. MUR.
sub te, regnique coronamStudebunt. LEIB.
Habet idem codex studerunt. MUR.
.Cod. antiq.: Ejus et agnosces quia, (quod) Petri non amat hostes. LEIB.
Consonant cum Vaticano codices etiam nostri, in quies lego: Ejus, et agnosces, quod, etc. MUR.
, quia Petri non amat hostes.
Cod. antiq., nunc. LEIB.
Legitur quoque in nostris codicibus ut nunc. MUR.
quoque sacret.
Cod. ant., promsit. LEIB.
Legitur et in nostris codicibus promsit, id est fassus est. Ex his autem quae habet Donizo testis oculatus, corruunt quae scribit Ordericus Vitalis, lib. X. pag. 763, Eccles. Hist., nempe eo tempore ab Henrico V vastatam fuisse Mathildis potentis herae spatiosam regionem, quae Ticinum, Placentiam, et magnam partem Italiae, quae nunc Lombardia dicitur, possidebat. Neque veritate nititur Mathildis dominatio Ticini. MUR.
similem se rex nunquam reperire,
![[Poem]](../assets/FIGURES/1481030A.bmp)
[Poem] Palma velut florens Mathildis pollet honore,Cod. antiq., relinquet. Nam scripsit haec auctor ipsa adhuc viva, etsi librum absolverit ipsa exstincta. LEIB.
Legitur quoque in nostris codicibus relinquet. Nempe usum, nam antea apostolicae sedi sua omnia dono dederat. MUR.
reliquit.Cod. ant., cui. LEIB.
Legitur in nostris quoque codicibus, cui. MUR.
terras, libros, et pallia, gemmas,Cod. ant., Quis confessa fuit. LEIB.
Nostri quoque codices confessa. MUR.
lacrymis sua debita puris,Codex antiq., sit. LEIB.
In iisdem habetur tamen sit; atque ita revera scribendum. MUR.
, qui non postulet alte,
Explicit carmen mortis comitissae Mathildis.
Chartula
[Col. 1035C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1102, quinto decimo die Kal. Decembris, indictione decima. Tempore domni Gregorii septimi papae in Lateranensi palatio, in capella Sanctae Crucis, in praesentia Cencii Frangipane, Gratiani, Cencii Franculini et Alberici de Petro Leone, et Benincasa, fratris ejus Uberti de Tuscia, et aliorum plurium. Ego Mathildis, Dei gratia, comitissa, pro remedio animae meae et parentum meorum dedi et obtuli ecclesiae Sancti Petri per interventum domni Gregorii papae VII omnia bona mea, jure proprietario tam quae tunc habueram, quam ea quae in antea acquisitura eram, sive jure successionis, sive alio quocunque jure ad me pertinent, et tam ea, quae ex hac parte montium habebam, [Col. 1035D] quam illa quae in ultramontanis partibus ad me pertinere videbantur, omnia sicut dictum est, per manum domini Gregorii VII papae Romanae Ecclesiae dedi et tradidi, et chartulam inde fieri rogavi. [Col. 1036C] Sed quia chartula nusquam apparet, et timeo ne donatio et oblatio mea in dubium revocetur; ideo ego, quae supra, comitissa Mathilda, iterum a praesenti die dono et offero eidem Romanae Ecclesiae per manum Bernardi cardinalis et legati ejusdem Romanae Ecclesiae, sicut in illo tempore dedi, per manum domini Gregorii, omnia bona mea, tam quae nunc habeo, quam quae in posterum, Deo propitio, acquisitura sum, et tam ea quae ex hac parte montium, quam in ultramontanis partibus habeo, quam quae in posterum, Deo propitio, acquisitura sum alio quocunque jure, pro mercede et remedio animae meae et parentum meorum. Quae autem ista mea bona juris mei superius dicta, una cum accessionibus, seu cum superioribus et inferioribus suarum, [Col. 1036D] qualiter supra legavi [Col. 1036D] Vulgaris eorum temporum formula est qualiter supra legitur; atque ita hic scribendum. MUR. , in integrum, ab ea die, in eadem ecclesia dono, et offero, et per praesentem chartulam offertionis ibidem habendam [Col. 1036D] In ejusmodi chartis habendum usitata est notariorum formula. MUR. confirmo. Insuper per cultellum, festucam nodatam, [Col. 1037A] gantonem [Col. 1037C] Guantonem, id est chirothecam. LEIB. et vascionem [Col. 1037C] Gwascionem lego, gwasionem, id est cespitem. LEIB. terrae, atque ramum arboris [Col. 1037C] Supple: tradidi, vel tale aliquid. LEIB. , et me exinde foras expuli, garpivi [Col. 1037D] Guarpivi, id est ejeci. LEIB. , et absentem me feci, et a parte ipsius Ecclesiae habendam [Col. 1037D] Habenda. LEIB. reliqui, faciendum [Col. 1037D] Ad faciendum exinde pars ipsius Ecclesiae, barbarum est, pro: ut faciat exinde pars ipsius Ecclesiae quidquid voluerit. Vox dederit videtur redundare. LEIB. exinde pars ipsius Ecclesiae dederit a praesenti die quidquid voluerit, sine omni mea et haeredum ac prohaeredum meorum contradictione. Si quid vero (quod futurum esse non credo) sive ego comitissa Mathilda, quod absit! aut ullus de haeredibus ac prohaeredibus meis, seu quaelibet opposita persona contra hanc chartulam quandoque offertionis ire, agere tentaverimus, aut tam [Col. 1037D] Etiam. LEIB. [Col. 1037D] Scribe aut eam; ita enim in aliis ejusmodi chartis. MUR. per quodvis ingenium infringere quaesierimus, tunc inferamus ad illam partem, contra quam exinde litem intulerimus multam, quod est poena auri optimi [Col. 1038A] libras mille; argenti pondera quatuor millia, et quo [Col. 1037D] Quod. LEIB. repetierimus, vindicare non valeamus; sed praesens haec chartula offertionis omnibus temporibus firma permaneat atque persistat et pergamena cum atramentario de terra levavi paginae Guidonis notarii [Col. 1038C] Paginam Guidoni notario. LEIB. , tradidi, et scribere rogavi. qua subter confirmans testibus obtuli roborandam Actum Canusiae feliciter, Mathilda, Dei gratia, i quid est, in hac charta a me facta, etc.
† Ego Ardericus, judex interfui, etc.
† Ego Ubaldus, judex interfui, etc.
Signum manu Attonis de monte Barranzonis et Bonvicini de Canusia, rogati testes.
Ego Guido, notarius palatii, scriptor hujus chartulae offertionis post traditam complevi, et dedi, etc.
De thesauro Canusinae ecclesiae transmisso Romam
[Col. 1037B] Anno Domini 1082, comitissa Mathildis cum episcopo Anselmo, qui et vicarius erat papae Gregorii VII in illis diebus in Longobardia, thesaurum Ecclesiae Canusinae postulavit abbati Gerardo, qui tunc praeerat praefatae Ecclesiae, ad dirigendum papae pro defensione Romanae Ecclesiae, quae illo tempore persecutionem grandem habebat a Guiberto haeresiarcha.
Itaque praenominatus abbas una cum congregatione fratrum, fidelem amorem et dilectionem habens in B. Petro et Romana Ecclesia, vicario ejus et comitissae petitioni alacriter thesaurum obtulit, qui XX et IV coronae [Col. 1038C] Forte, coronarum. LEIB. erat, et una illarum aurea cum crucicula una itidem aurea, et duae tabulae altarium argenteae, et coopertura argenti arcae altaris Sancti [Col. 1037C] Apollonii, et thuribulum grande argenteum. Quod decoctum Canusii septingentae librae argenti fuit et novem librae auri.
Tandem transmisso thesauro Romam per assensum et voluntatem papae, qui chartam offertionis [Col. 1038C] Forte, oblationis. LEIB. de omnibus praediis praedictae comitissae ab ea receperat, supra nominatus vicarius, qui et hunc episcopatum tunc, jussione papae, regebat, rogante domina comitissa pro aliquantula restauratione ablati thesauri, alias duas capellas in Filma [Col. 1038C] Cod. Regien., in Filina. MUR. et unam in casula supposuit Ecclesiae Canusinae. Postea [Col. 1038B] episcopus Heribertus catholice Romanam diligens Ecclesiam factum episcopi Anselmi laudavit, et laudans firmavit, Ecclesiamque Canusinam consecravit; quaeque habebat Ecclesia ex suo jure sua dote annuit sibi, et postulante eadem domina comitissa alias duas capellas, unam in villa Placiolae, et aliam in Jano [Col. 1038D] Idem cod., in Fano. MUR. sitam eidem supposuit Ecclesiae, nec non et capellam in Gurgo sitam per voluntatem ac nutus [Col. 1038D] Idem cod., ac nutu. MUR. istius episcopi a patronis ejusdem Ecclesiae. Canusina tunc acquisivit Ecclesia [Col. 1038D] Idem cod., acquisivit Ecclesia. Tum sequitur: anno 1090 hujus episcopi, etc. anno 1090). Hujus episcopi temporibus purgavimus interius et exterius ecclesiam illam de Gurgo ex spinis et vepribus. Post haec idem episcopus Heribertus pergere volens in Siciliam per proficuum et honorem reginae Ecclesiae, quia pura amicitia Canusinam [Col. 1038C] diligebat Ecclesiam, mutuo accepit [Col. 1038D] Idem cod., mutuo ab ea accepit. MUR. pretiosam planetam de purpura sanguinea et pulchro aurifrisio [Col. 1038D] Aurifrigio. LEIB. cum decenti lineo indumento, quam cum indumento dixit valere XXX libras, et cuncta quae ex suo jure Canusina habebat Ecclesia iterum suis pontificalibus verbis valde confirmans, et spondens vera fide et certa promissione, si a Sicilia vivus reverteretur, quod de melioribus capellis sui episcopatus subjugaret Canusinae Ecclesiae, et si contingeret eum non reverti, aut si perderet planetam et indumentum, ipse ordinaret unum de bonis [Col. 1038D] Idem cod. Regien., unde de bonis reginae Ecclesiae restaurationem haberet Canusina Ecclesia de mutuato sibi indumento. Deinde vero, etc. MUR. [Col. 1039A] reginae Ecclesiae, ut restaurationem haberet Canusina Ecclesia de mutuato sibi indumento. Demum vero post concordiam papae Paschalis cum imperatore, et post mortem comitissae M. mandavit Canusina Ecclesia papae censum quinque annorum, petens firmitatem Ecclesiarum [Col. 1039C] Idem cod., firmitatem omnium Ecclesiarum. MUR. suarum, et illam libertatem quam a tempore primi Ottonis imperatoris Romana Ecclesia sibi conscripserat, ita videlicet ut nemo episcoporum unquam in aliquo sibi dominaretur, et ut Gregorius VII qui tam [Col. 1039C] Idem cod., qui eam in proprietatem. MUR. proprietatem [Col. 1040A] Sancti Petri a comitissa susceperat, omni anno reddendo censum XX solidorum, sic suo apostolicali privilegio eam corroboraret atque muniret. Quod et fecit sanctissimus papa, perpetuo anathemate subdens, et alienans a corpore et sanguine Christi, quicunque vi illud scienter, quod juris S. Apollonii est, abstulerit, vel qui confractor ejus privilegii inventus fuerit. Hujus autem rei testes fuerunt domnus Petrus, Vincentius, Pert. Joannes, [Col. 1040C] Idem cod., Petrus, Joannes, et Donatus hujus, etc. et Donatus ejus monasterii clerici, etc.
Vita Mathildis
HISTORIA ILLUSTRISSIMAE COMITISSAE MATHILDIS, ET DE GESTIS POTENTISSIMORUM PROGENITORUM SUORUM, CUJUS CORPUS REQUIESCIT IN DIGNISSIMO COENOBIO S. BENEDICTI DE PADOLIRONE, DIOECESIS ET DISTRICTUS MANTUANI. OBIIT AUTEM ANNO HUMANATAE DIVINITATIS MILLESIMO CENTESIMO QUINTO, DECIMO NONO KALEND. AUGUSTI.
[Col. 1039B] Mathildis inclyta comitissa, et militaris admodum mulier, Henrico IV imperante suis praeclarissimis actibus in muliebri sexu inter viros praecellentibus virtutibus habetur insignis. Hujus historia, tam progenitorum ipsius quam suam originem et acta summatim continens, ex diversis collecta chronicis, sequitur in hunc modum.
Sigifredus, princeps quidam illustris de Tusciae partibus comitatu Lucensi ortus, studens sui nominis gloriam ampliare, Longobardorum fines ingressus cum filiis ejus Sigifredo, Attone et Gerardo, [Col. 1039C] multas civitates, gentes et oppida conquisivit, et sibi subegit. Defuncto tandem eo, filiis ejus praefatis paterna condivisa substantia: duo ex eis, scilicet Sigifredus et Gerardus Parmensem civitatem incoluerunt. Atto vero qui longe fratres viribus et rebus transcenderat, Canossam castrum sibi domicilium accepit, quod turribus munivit et moenibus decoravit. Erat enim loci natura circumquaque munitum, inexpugnabile revera praesidium, situm in dioecesi Reginensi. Ad cujus castri obsidionem dum venisset Beringarius rex Italiae, cum filio et Longobardorum exercitu, ut sibi Attonem cum castro subjiceret, rex et filius sunt exstincti. Longobardi vero Ugonem virum inclytum statuerunt sibi regem [Col. 1040B] natione Burgundium. Post cujus mortem Lotharius ejus filius vir prudens regnavit, habens conjugem Adeleidam nomine, splendidam reginam. Ex hac subtractus luce Lotharius, quidam Berengarius Longobardus hujus nominis quartus, absque nutu Adeleidae relictae reginae, eaque renitente pro viribus, rex creatur Italiae. Qui contra eam ob hanc causam saevitia et ira pariter in tantum incanduit, ut ipsam suae sublimationis impugnatricem super arcem Gardam retro turrim carceri incluserit, sola sibi concessa ancillula. Regina, cum diu mansisset inclusa, capellani sui tandem solertia de carcere evasit. Hic enim Martinus nomine vir fidelis et sagax, murum turris confregit occulte, et dominam cum ancillula clam inde ducens, datis sibi indumentis [Col. 1040C] virilibus, usque ad Mantuae lacum perduxit, qui piscatorem cum navicula reperientes, transvehi petierunt. Eo vero navigationis pretium exposcente, inquit ad eum capellanus reginae: Si scires qui sumus, nos laetus et absque pretio veheres. Qui respondit: Ergo mihi aperite qui estis? Dumque sacramentum ab eo peterent quod nemini revelaret arcanum, ipse, duobus acceptis baculis in effigiem crucis in terram positis, se rem celaturum juravit. Tunc capellanus ei aperuit, indicans esse reginam. Piscator itaque laetus effectus, palmas ad coelum tendens, statim eos in navicula assumptos ad aliam lacus ripam devexit, prope silvam usque lacui contiguam. Reginae quoque piscem obtulit rogans ut, [Col. 1041A] si quando prospera sibi arrideret fortuna, reminisceretur pauperrimi piscatoris. Pervenientes igitur ad ipsam insulam una ibi hebdomada trepidi latuerunt. Capellanus enim secreto loca silvae contiguae circumiens, victum procurabat reginae. Transacta hebdomada suspirans et ingemiscens regina suae miseriae statum: Heu! inquit capellano, captivam me semper esse conspicio, quidnam mihi hic esse prodest? Vade, quaeso, igitur ad Reginum episcopum Adalardum, qui cum mihi consueverit esse fidelis, spero quod, si sibi quantus sit meus fletus indicaveris, forsitan miserebitur nostri. Haec dicens statim capellanus ad episcopum properavit, et secreto sibi reginae miseriam patefaciens, ejus sibi praesidium conferri supplicavit. Condolens his [Col. 1041B] episcopus, laetus tamen quod regina viveret efficitur, capellano respondit nullum se possidere oppidum in quo secure posset regina morari. Militem tamen se habere dixit Attonem nomine, quem supra diximus, filium Sigifredi, amicissimum sibi, cujus erat castrum Canossa nomine ante dictum pro regina tutissimum revera praesidium. Confestim igitur capellanum ad Attonem direxit. Qui eum videns, et de regina interrogans, eam de industria sua respondit in carcere fore defunctam. Tunc Atto, qui reginam fideliter adamabat, nimium inde dolens lacrymas fudit amaras. Quod cernens reginae capellanus, rem ei statim aperuit. Atto igitur equo velociter ascenso, cum capellano et famulis ad reginam perrexit, quam in silva reperiens cum [Col. 1041C] ancillula, ad Canossam eam perduxit. Post haec Romam ad papam Joannem nomine duodecimum nuntium hujus rei direxit, supplicans sibi super hac re dignum impendi consilium. Deliberavit enim Atto reginam ipsam imperatori Ottoni, tunc Alemaniae regi, in conjugium copulare. Papa vero commendans quod gesserat Atto, mandavit ei ut quod de regina proposuerat, salubriter adimpleret. Atto igitur, pontificis cognita voluntate, reginam eidem Ottoni Veronam venienti dedit in conjugem. Otto vero rex Attoni maxima per haec promisit beneficia.
Haec ita dum se haberent, omnia prorsus latebant Berengarium regem. Cognoverat sane evasisse reginam, sed quo aufugisset, quidve egisset, erat ignarus. Audito autem Ottonis regis adventu Veronae, et quaecunque de regina cum eo egerat Atto, iratus et frendens coadunato exercitu venit Canossam, eamque obsidione vallavit. Sed Atto prudens et strenuus, oppidum, etiam loci natura fortissimum, necessariis quibusque munierat. Suos igitur ad defensionem solum cohortabatur intrepide. Cumque rex Berengarius castrum obsessum multis telis et machinis impeteret, excelsa tamen ejus moenia contingi non poterant. Inter haec consueverat interdum Atto de turri excelsa descendere, et [Col. 1042A] praestantiores ibi viros alloqui. Quod rex intelligens illum comprehendere machinatus est. Quidam vero Attoni amicus, haec praesciens, eum secreto de turri vocatum, ut, emisso per fenestellam turris capite, ejus audiret verba rogavit; quod cum fecisset Atto, hanc ei fabellam narravit: Ursus, inquit, ventre famelico, suspensus ad escas existens, se cervi cujusdam amicitia languere confinxit, misit ut se visitatum concito gressu veniret. Cervus igitur cum venisset, ursus ejus adhaesit auriculae, eamque discerpens, ipsam etiam unguibus laniavit. Cervus tandem evasit. Post haec rursum pro cervo mandavit, promittens ei magna munera si veniret. Cervus inscius et offensionis oblitus, iterato revertitur, qui urso propius accedens, residua eum [Col. 1042B] privavit auricula, sicque delusus cervus rediit deturpatus. Tertio tandem urso pro cervo mandante, dicebat enim se magna cum eo loqui velle, incautus cervus advenit. Cui ursus arridens, dente eum repente et ungue discerpit, vitaque privatum vulpi assandum dedit. Quem dum assum urso vulpis praesentasset, cor illius a vulpe sibi dare expetit. Cui vulpis cervum cor non habuisse respondit. Ursus vero dum prorsus cervum cor habuisse contenderet, et illud statim sibi dari vellet, vulpis ait: Dum tuis tertio petitionibus sic annuisset improvidus, corde eum caruisse protinus comprobatur. Hac narrata fabella, et cur eam dixerat Atto intelligens, turrim, obsidione durante, amplius non descendit, utile sibi exemplum reservans. Dum vero tribus [Col. 1042C] annis et mensibus sex apud Canossam perdurasset obsidio crudelis, Atto taedio affectus, imperatori scripsit Ottoni ut promissionis olim sibi factae, dum illi Adeleidam copulavit reginam non immemor, ei accurrere auxilio non differret. Otto igitur collecto armatorum exercitu in agrum Veronensem advenit, Padumque transiens, cum Berengario aperto marte parat confligere. Quod audiens Berengarius statim ab obsidione decessit. Cui in Prato Fontano imperator obvius factus grandi subito exorto clamore, inter Berengarium et Ottonem initur praelium. Pugnatur acriter utrinque: multi tamen caesi sunt, multique mortui. Berengarii exercitus terga vertit; dumque fugientes Longobardos Alemanni insequerentur, [Col. 1042D] Berengarius capitur, et Ottoni praesentatur; quem vinctum compedibus, quoad vixit, captivum retinuit.
Post haec Adalbertus Berengarii filius a Longobardis sublimatur in regem. Hic armis strenuus pacem cum Ottone nunquam voluit. Atto vero sagax ingenio, et animo fidens, Canossam oppidum necessariis munivit. Adalbertus quoque rex oppidum ipsum obsedit. Dumque mensibus triginta in obsidione mansisset, Atto Adalberti regis animum adversus se videns pertinacem, rursum misi Ottoni, ut ejus sperato sibi subsidio non deficiens, [Col. 1043A] ipse, vel filius Lithulphus, sibi adesset obsesso. Otto itaque filium suum Lithulphum cum mille armatis sibi misit auxilio, qui in Italiam veniens Veronam intravit. Quod audiens Adalbertus rex obsidionere licta Bafigium perrexit. Lithulphus vero Verona exiens, vespertina hora Battonis pratum advenit, ubi aderat Atto; a quo susceptus hilariter, male, inquit Atto, gatonem cum mure in arcto sacculo simul esse fertur. Ad quem Lithulphus, ut hoc sibi enuclearet enigma, respondit: Non decet, inquit Atto, duos comitatus in uno homine esse simul. Capiamus igitur, inquit Lithulphus, consilium quid sumus acturi. Atto respondit: Bonum est nocte hac in agro isto quiescere; et, corporis curae insistentes, qui Adalberti exercitum exploret mittamus. [Col. 1043B] Quod et factum est. Reversus igitur nuntius, Attone primo invento: Tanti sunt, inquit, hostes, [ut] si nostri pecudes essent, ab eis comedi possent. Tunc Atto, silentium nuntio imponens, ad Lithulphum accedit, et retorta sententia nuntii verba mutavit. Adeo, inquit, pauci sunt hostes, ut si bidentes assati essent, eorum non sufficerent nobis carnes. Hortatur itaque Lithulphum ut armis assumptis irruat in Adalberti exercitum. Lithulphus igitur, prorumpente aurora, cum suis armatis etiam ad Adalberti exercitum propinquat. Senserunt illum excubiae, et statim Adalberto nuntiarunt. Ipse vero propterea stupefactus jussit rimari qualia essent, suosque signo vocari. Interea, audita missa, nuntiatur [Col. 1043C] ei mille numero hostes esse. Adalbertus igitur rex cum paucis armatis exivit ad praelium; quem dum conserta pugna horribili Lithulphus ferro impeteret, Adalbertus in eum hastam vibravit, et thoracem perforans, ac per pectus educens, illum vita privavit: Alemanni suo destituti duce moerentes tremore concussi sunt pariter et timore. Sed Atto, vir singularis magnanimitatis, statim advenit, et eos cohortans ad bellum viribus resumptis et animis, eo duce, durissime praeliatur. Tandem, licet cum magna suorum caede, Atto cum suis victor existit, et fugatum Adalbertum regno privavit. Qui regni amissi confusionem non sustinens, pertransivit Oceanum, seu mare Adriaticum, amplius minime reversurus. Ab eo quoque Longobardi, [Col. 1043D] nullum sibi regem ulterius statuerunt. Haec autem acta sunt anno octingentesimo quinto decimo incarnati Verbi Dei. Corpus Lithulphi Atto habens, educta ex eo viscera, in ecclesia S. Prosperi sepelivit. Corpus tandem digne condiens aromatibus, patri transmisit Ottoni, eumque per solemnes internuntios hortatur ne pro nece filii, qui fortiter pugnando corruerat, moerens, ad Italiam tardius festinaret, regnum penetraturus rege privatum. Otto quanquam nimium de filii morte turbatus, honorabiliter tamen eo sepulturae tradito, in manu potenti Italiam venit, qui a cunctis pacifice receptus, regnoque sibi tradito cum civitatibus cunctis et [Col. 1044A] oppidis, Romam perrexit, et a papa hujus nominis Joanne duodecimo imperii diadema suscepit; Attonem post haec magnis ditavit muneribus, et comitatus decoravit honore. Qui tandem decedens, de proba muliere Ildegarda nomine, duos reliquit filios, Gothofredum Brixiensem episcopum, et Thedaldum.
Thedaldus igitur post Attonis ejus patris mortem omnem paternum servans honorem, et virtutes imitatus, terras et oppida propria amplificans, principibus exstitit notus et charus. Cui Joannes pontifex [Col. 1044B] multa sibi dilectione conjunctus civitatem concessit feriarum [Col. 1043D] Ferrariam. . Canusium castrum multa diligentia custodivit. Juxta etiam Padi fluenta, longe a Mantua milliaribus decem, idem dignum construxit coenobium quod sanctus Benedictus de Padolirone nuncupatur, in quo monachos sub Benedicti regula degentes instituit. Conjugem habuit Voiliam [Col. 1044D] Guilliam. nomine, sua omnibus pietate placentem, de qua tres procreavit filios: Thedaldum videlicet, qui fuit Aretinae urbis episcopus, et Bonifacium militem strenuum, Conradumque prudentem virum. Moriente igitur eorum patre Thedaldo, Bonifacium instituit primatus honore gaudere: cui nummorum duodenos saccos refertos contulit, quos in sua camera conservabat. [Col. 1044C] Voluit etiam ut, eo praesente filio, suo Bonifacio subditi sui fidelitatis juramenta praestarent. Thedaldus autem ipsius Bonifacii frater, Aretinus episcopus, religionis sanctae maximus cultor, commissum episcopatum sibi fideliter gubernavit; de quo fertur non omittendum exemplum. Hic enim, dum in tempore, gravi quadam laboraret aegritudine corporali, et de sanitate illius medici desperantes omnino nisi adulterium committeret, et amici ejus ad illud patrandum scelus inducerent, pro muliere miserunt; quae dum advenisset, statim ante lectum suum ignem jussit accendi, qui lecto appropinquans, et jam flammarum incendium sentiens, subito lacrymatus exclamavit: Vae, vae mihi! dum hanc modo tenuem flammiculam sufferre non possum, quomodo [Col. 1044D] si me perire contingat, potero barathri incendia superare? Scelus quippe istud ad illum me puteum conducet, in quo funditus sub tetro igne patiar cruciatus. Absit itaque ut, pro temporali sanitate, aeterna me contingat salute privari! Tali igitur exemplo prudens antistes subditum sibi gregem monuit, et, Deo annuente, meruit sanitatem. Mirum etiam in modum detestatus est Simoniacam pravitatem. Defuncto itaque Thedaldo, Bonifacius et Conradus ejus filii inter se fraterna vixerunt concordia, quam licet plures aemuli scindere niterentur, semper nihilominus inter eos majoris dilectionis crescebat affectus Bonifacius Richildam comitissam Gisberti principis [Col. 1045A] filiam duxit uxorem, quae Nogarae sine liberis defuncta jacet. Cumque hi fratres divitiis florerent et viribus, in tantum ut hostibus metum incuterent, multi et regno vicini in Caviliolo adunati, eos aggredi et debellare contendunt. Quod audientes Bonifacius et Conradus, viriliter sumptis armis illos invadunt, et, mirabili confecta pugna, tandem hostes caesi fugantur, et campus horribili strage cruoreque multo repletur: sicque fratres ipsi victores permanserunt. Conradus tamen in eo praelio vulneratur, qui post aliquot annos, mala vulneris habita diligentia, ultimum vitae suae clausit diem. Cujus corpus Thedaldus Aretinus episcopus, frater ejus supra nominatus, in Canusium oppidum detulit, et eum magnis exsequiis sepelivit, anno humanatae divinitatis [Col. 1045B] millesimo trigesimo. Ibi quoque ambo praenominati pontifices Gothfredus Brixiensis episcopus, et Thedaldus Aretinus, Ildegarda Attonis conjux, Rodulphus et Conradus Bonifacii filii, et Voilia, Thedaldi filii Attonis uxor sub uno sunt pariter saxo contenti.
Bonifacius autem, Conrado fratre defuncto, magnis exstitit clarus virtutibus. Hic enim in puerili adhuc aetate, ingenio multo viguit, et sensu mirifico polluit. Fuit quoque forma procerus, corpore decorus, actu providus, viribus acer, dapsilis cunctis, de quo Erythraea sibylla praeclare vaticinata est: [Col. 1045C] Igitur enim futurum ducem cujus nominis principium erit B., qui dictis et actibus limpidus, rerum locuples, opere pacificus, et in praeliis victor existet. Habuit idem Bonifacius et aliam conjugem illustrem, scilicet Beatricem ex Gallia, scilicet regali stirpe progenitam, multo formae decore et sapientiae nitore dotatam, cujus pater Federicus, et mater Mathildis exstiterunt. Ad quam desponsandam cum Bonifacius in Galliam properaret, quanto honore polleret, et quam ingenti quoque gloria emineret, patenter ostendit. Nam comitatus solemnissimo principum et nobilium coetu, inter caetera suae insignia magnificentiae equorum pedibus jussit argenteas soleas apponi. Quae si casu aliquo resilirent, nemo suorum [Col. 1045D] reassumere dignabatur, sed passim per agros et semitas, a transeuntibus tollebantur. Haec sibi oppida et villas, servos et ancillas in Galliae partibus donavit in dotem. Quam dum reversus a Gallia in Lombardiam duceret, magno a cunctis applausu et honore suscipitur. Tribus mensibus nuptiarum convivia, impensis profusioribus grandique omnium laetitia perdurarunt. In quibus quidquid vasorum erat argento rutilabat, et auro splendebat. Ex hac Beatrice liberos genuit, Federicum scilicet, et Mathildam nobilem comitissam, de qua praesens habetur historia. Sed Federico et Beatrice ab hac luce subtractis, Mathildis superstes unica patri Bonifacio [Col. 1046A] filia remansit et haeres. Est tamen aliquorum opinio Henricum hujus nominis quartum imperatorem genitorem fuisse matris hujus comitissae Mathildis, hoc modo videlicet: Dicunt matrem Mathildis, dum virgo esset, in juvenem nobilem exarsisse, genere Lucensem, in imperatoris aula ministrantem; qui tandem, hac imperatoris filia cognita, commissa timens, cum ea abiit et diu latitans vitam duxit. Tandem cum in civitatem quamdam imperator venisset, in cujus episcopatu juvenis ille cum imperatoris filia latitabat; juvenis ille rem aperuit episcopo civitatis; ille autem imperatori narravit. Cujus precibus venia promissa, utrumque recepit ad gratiam. Huic juveni nomen erat Bonifacius, qui ex imperatoris filia hanc genuit comitissam, quos imperator [Col. 1046B] auxit ex imperii viribus, eis multa concedens.
Conradus imperator hujus nominis secundus, dum Parmam obsideret rebellem, hunc Bonifacium ad suum subsidium evocavit. Cujus fultus praesidio, utpote viri viribus strenui et armis edocti, civitatem ipsam obtinuit; quem sibi postmodum ipse imperator astrinxit foedere juramenti, et multo illum honore provexit. Posthaec Henrico tertio imperante, dum ad bella contra Burgundos idem processisset imperator, praefatus Bonifacius in imperatoris auxilium memoranda pariter et magnifica egit in hostes. Inter quae istud silentio praetereundum minime duxi. Dum [Col. 1046C] enim in cujusdam castri obsidione multos Bonifacius ex Burgundionibus ferro cepisset, minatus est eorum nasos et auriculas mutilare. Adfuit ibi matrona quaedam nobilis et dives, quae tantum argenti pro filii redemptione se daturam est pollicita, quantum in trutina positum moles corporis ponderaret. Cui Bonifacius, caput quatiens: Absit hoc, inquit, ut hostes ferro capti redimantur argento! volo ut hujusmodi poena posteritati vestrae sit opprobrium sempiternum. Incisis igitur naribus et sectis auribus, tres jussit onustari clypeos. Hunc imperator Henricus idem Bonifacium, sola stimulante invidia, cum videret eum magnificis actibus strenuum, saepius tentavit dolo occidere. Sed, Deo custodiente et eo [Col. 1046D] semper insidias dissimulante, imperator suo conamine frustratus est. Fuit quoque saepe diebus Bonifacius in divinis sollicitus, savos [Col. 1045] Id est sapientes. An potius legendum sanctos? Scribe. Sacros. MUR. etiam honoravit pontifices, clerumque valde dilexit, et praecipue monachos. Pro divino autem amore, et munificentiae suae eis dexteram aperuit; delictaque propria illis confidens, condignam sumpsit poenitentiam. Tandem cum votum vovisset Christi visitare sepulcrum, et pro sua expedienda peregrinatione omnia complevisset, illo vocante in cujus manu sunt hominum vitae, universae carnis viam ingressus est, anno Dominicae Incarnationis millesimo quinquagesimo secundo, qui fuit annus duodecimus Henrici tertii, et [Col. 1047A] Mantuae sepultus est. Post quem conjux ejus illustris comitissa Beatrix annis quindecim supervixit, universam marchiam rite gubernans, filiamque Mathildam diligenter nutriens, bonis eam moribus et virtutibus informavit. Duo fundavit monasteria, Fraxinorense scilicet et Canusinum, illisque praedia magna donavit. Demum, infirmitate correpta, decima octava Aprilis die, anno gratiae millesimo septuagesimo sexto, Henrico quarto imperante, feliciter ab hac luce migravit, corpus ejus Pisis conditum est.
Mathildis igitur comitissa, defunctis patre Bonifacio [Col. 1047B] et matre Beatrice, tum morum probitate, tum progenitorum praeclara prosapia multis in regnis nota efficitur et famosa. Hanc enim Graecorum principes, Alemannorum, Russonum, Saxonum, Frisonum, Arvernorum, Vasconum, Francorum, Lotheringorum et Britanniorum multis extollebant laudibus, et multa sibi dona transmittebant. Inter quos Alexius Graecorum, et Alemannorum reges ejus conjugium petierunt, et alii quoque multi praeclari duces et principes, quibus placide, non tamen efficaciter respondebat; haec enim semper erat facie hilaris, mente quieta, corporeque decora; Teutonicam, Francigenam et Lombardicam optime novit linguam. Inter caeterasque nationes fovit amore praecipuo [Col. 1047C] Lombardos. De viro autem hujus comitissae Mathildis exstat in dubio. Per haec enim verba videtur hujus historiae scriptor innuere comitissam hanc non habuisse maritum, cum in sequentibus etiam quod habuerit, vel filios genuerit, nullam facit mentionem. Scribitur tamen in libro qui dicitur Copia Landulphi de S. Paulo, quod ad secessum residens dux quidam nomine Gothfridus, Gothfridi filius, gladio confossus interiit, conjuge relicta Mathilda, Bonifacii ac Beatricis admodum clarissima filia; per quod nascitur quod haec comitissa alicui viro nupserit, huic scilicet Gothfrido. Est et aliquorum opinio quod iste Gothfridus dux fuerit Spoletanus, quanquam in eadem Copia ejus non nominetur ducatus. Scribit enim Martinus Polonus in Chronica sua, [Col. 1047D] quod Gothfridus Spoletanus dux et comitissa Mathildis devota filia sancti Petri, Nortmannos expulerint: qui in praejudicium Ecclesiae, Alexandro papa secundo praesidente natione Mediolanense, regnum Apuliae invaserunt, et fines Campaniae devastabant. Ponit quoque Jacobus de Varagine, ord. Fratrum Praedicator., archiepiscopus Januensis, in Chronica sua, quod haec Mathilda tradita nuptui, cum de viro suo filium genuisset, propter dolores quos in partu senserat, noluit postea viro suo conjungi; sicque filio mortuo, eaque superstite, sine liberis tandem ultima defecit. Fertur etiam quod, per ipsius partus dolores animata in maritum, ipsum fuerit insecuta, et forte (ut aliqui autumant), per modum qui dictus est, in eum necem a filio inferri procurasse ( sic ). Et [Col. 1048A] propterea divina occulta ultione postmodum viduata marito, filioque ea superstite privata, multis prius bellorum conflictibus et adversitatum stimulis lacessita, ut patebit in sequentibus, et suorum ultimam decessisse, et pro suae remedio animae quae possidebat apostolorum clavigero reliquisse. Scribitur autem in libro qui Darius appellatur, quod haec comitissa Mathildis cum jam duobus fratribus emortuis, quos Henrici imperatoris calliditate occisos fore credebat, seque solam videns superstitem, serpente qui olim protoplastos in paradiso Dei decepit callidior, ipsumque quaerens imperatorem a regno privare dolis acutissimis, non armis laborans, septimo adhaesit Gregorio, qui prius Ildeprandus dictus est. Quae cum adhuc virgo Gigonem virum prudentissimum [Col. 1048B] Northimandiae ducem duxisset in maritum, per annos paucos secum morata, super se jam poenitens alicujus habere dominium, consilio inito cum vernula sibi fidelissima, ipsumque ad cloacam super lacum sedentem per secessum immisso ense fecit interimi. Cum autem robur a Tuscia usque Romam comitatus sui fere sola exerceret, pactoque secretissimo habito cum eodem Ildeprando, Ecclesiae Romanae tunc diacono, nec non cum quamplurimis religiosis a finibus Albini et Ruffini sparsis, quatenus sine consensu imperatoris in pontificem Romanum eligerent, ut consecraretur operam dedit. Sed ne sermo praesens videatur mortuos accusare, ad subsequentia procedatur.
Post mortem itaque matris comitissae Mathildis discurrente fama per orbem regem Henricum hujus nominis IV, Ildebrando consentiente, qui et Gregorius VII, cum suis fautoribus, anno ejusdem Henrici vigesimo primo, qui fuit an. Dom. 1077, a matris Ecclesiae sanctae gremio segregatum, et Alemanni duces, scilicet Bertholdus, Rodulphus et Unelpho cum multis comitibus et episcopis ab ejus se traxere consortio, cum multa infamia denotantes; quod imperator agnoscens, ad consobrinam suam Mathildam comitissam illustrem nuntios direxit, ut ipsa consilium exquireret propter quod papa Lombardiam properaret, promittens satisfacere de commissis. Procurante [Col. 1048D] igitur eadem comitissa honorifice suscepit, ubi etiam imperator Henricus adfuit. In praesentia igitur episcoporum et principum, inter quos erat venerabilis Ugo Cluniacensis abbas, imperatoris Henrici in lavacro pater, de pace tractabatur. Cumque tribus jam super his decursis diebus, nullum pacis tractatus sortiretur effectum, imperator abbatem Ugonem humiliter deprecatus est ut sibi pro pace fidejussor existat; quod ille sibi non licere respondens, astans comitissa pro imperatore preces ingeminat. Cui et abbas ipse respondit. Tu sola potes hoc exsequi: tunc supplex imperator consanguineam rogans ut, ea intercedente, a Romano pontifice benedictionem suscipere mereatur; quod se acturam promittens statim ad summum pontificem abiit, cumque [Col. 1049A] suppliciter allocuta, tandem annuit. Credidit verbis ejus, petiitque ut sibi et Ecclesiae Romanae ab ipso imperatore fidelitatis juramentum praestetur. Imperator itaque ad praesentiam papae nudis pedibus super nivem et glaciem incedens venit, et in modum crucis se in terram ante pedes pontificis jactans: Parce, inquit, beatissime Pater, parce. Cujus papa praesentia miseratione motus, benedixit, et ad pacis osculum admisit, missaque solemniter decantata, corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi in pacis et concordiae signum eum fecit communione participem, et in arcem Canusinam eum deduxit mirabiliter collaetantes. Sicque Mathildae magna prudentia consolidata sunt inter imperatorem et papam pacis foedera, invitis tamen quibusdam episcopis, et [Col. 1049B] in lite manentibus, prout subsequentia declarabunt.
Post haec imperator, papa dimisso in oppido Canusino, Regium perrexit, quam civitatem quidam depopulabantur episcopi, videlicet Mutinensis, Cremonensis et Bononiensis, de pace inter papam et imperatorem plurimum metuentes. His erat auctor Guibertus archiepiscopus Ravennensis, natione Parmensis, vir nobilis et astutus; hic autem imperatoris mentem adeo pervertit a papa, ut de pacis compositione poenitens papam conceperit captivare. Die [Col. 1049C] igitur 6 ex quo discesserat a papa Bibianellum remeavit, ad quem papa, nec non et comitissa [Col. 1049D] Forte omissum veniunt, vel properant. : petit imperator cum eis colloquium ultra Padum, quod annuentes, dum transisset imperator, etiam ipsi transire contendunt, conceptae fraudis ignari. Cumque transissent, venit ad comitissam insinuans quae latebant. Patefactis itaque insidiis papa cum comitissa ad oppidum rediit, imperatorem minime revisurus. Haec audientes episcopi supradicti laeti sunt effecti, et maxime Guibertus, qui, hujus seditionis auctor, sedem apostolicam contra Gregorium invadere satagebat. Quem tandem imperator laudavit in papam. Seditiosi namque memorati episcopi apud Brixiam convenientes, ipsum Guibertum in papam elegerunt, Clementem eum vocantes. Quem postmodum [Col. 1049D] imperator secum ducens Romam, fecit in papam benedici, et ab ipso in die sancto Paschae imperii diadema suscepit. Mathildis autem comitissa, haec et hujusmodi acta abhorrens, papae semper adhaesit Gregorio, per tres menses retinens honorifice in oppido Canusino, qui Canusinam etiam dedicavit Ecclesiam, et libertatis privilegio dotatam eam fecit immunem anno Filii Dei humanati millesimo septuagesimo septimo. Monitis tamen salutaribus comitissam imbuens et divinis praeceptis informans, valedixit ei, et Romam perrexit: cui plebs Romana cum grandi exsultatione obviam ivit, eum in pastorem suscepit. Ipse vero omnes imperatori adversantes [Col. 1050A] absolvit ab infidelitate et perjurio. Quod imperator agnoscens cum valido exercitu intravit Italiam, eamque pervagatus, castella fregit et oppida; sola tamen ei restitit comitissa Mathildis. Contra quam imperator magna exardescens in ira, excitat adversus eam praelia, terroresque immittit, et obsidiones minatur; sed cum eidem comitissae innumerabilia essent praesidia, ab imperatoris oppressionibus semper strenue se defendit: quod imperator advertens, mox properavit ad Urbem, quam, cum sibi non obtemperaret ad votum, obsidione vallavit, eamque depopulatus est, et moenia multa dirupit; postea, Urbe obtenta, statuit in ea, ut dictum est, Guibertum antipapam Clementem appellatum. Gregorius vero papa his graviter offensus, Robertum Guiscardi Apuliae [Col. 1050B] dominum in suum auxilium evocavit. Quem cum de Apulia venientem imperator audisset, ab Urbe discessit. Sed Guibertus antipapa, praemiis et donis imperatorem alliciens, invasam sedis apostolicae cathedram detinebat; qui pravitatis haereticae limes effectus, multos in Urbe et orbe pariter vitiavit. Ipse enim, divina mandata seponens, leges sacras praevaricabat, Dei Ecclesias destruebat. Gregorium quoque papam severiter persecutus, multos episcopos et viros catholicos flagris afflixit, et carcerum squalore maceravit, imperiali favore suffultus.
[Col. 1050C] Inter haec comitissa Mathildis, pio corde flagrans adversus imperatorem et Guibertum antipapam, acta eorum abhorrens, praelia multa gessit, et quoscunque ei adversantes pro posse confovit. Ipsa enim episcopis, clericis, monachis cunctisque erat fida tutela catholicis. Nam quos in hac procella dissidiorum imperator damnabat, spoliabat et exsilio redigebat, ad eam recurrentes, benigno eos solamine, et salubri auxilio refovebat. Inter quos ille venerabilis vir Anselmus episcopus, qui, natione Mediolanensis, postea papa fuit, vocatus Alexander hujus nominis secundus; cui idem Gregorius VII paterno commendavit affectu ut ipsam suis salubribus monitis et benignis dogmatizaret exemplis. Ipsa enim comitissa cum eodem Anselmo episcopo, qui tunc in [Col. 1050D] Lombardiae partibus Gregorii papae erat vicarius, thesaurum Ecclesiae Canusinae postulavit abbati Gerardo ejusdem Ecclesiae, ut eidem papae dirigeretur pro defensione Romanae Ecclesiae propter persecutionem, ut dictum est, ejusdem Guiberti haeretici. Cui petitioni idem abbas cum grege sibi commisso pro apostolicae sedis reverentia libenter annuit, et thesaurum alacriter obtulit, videlicet coronas 24, et una illarum erat aurea, cum crucicula una itidem aurea, et duae tabulae altaris argenteae, et coopertura argenti arcae altaris S. Apollonii, et grande thuribulum argenteum; quo ad totum thesaurum Canusinum septingentae fuerunt librae argenti, et novem auri. [Col. 1051A] Quo Romam transmisso rogante comitissa, idem Anselmus episcopus papae vicarius, pro aliquantula restauratione ablati thesauri, duas capellas in . . . . . et unam in casula Ecclesiae Canusinae supposuit. Acta sunt haec anno Domini millesimo octogesimo quinto. Post haec anno Christi millesimo octogesimo sexto, idem Gregorius papa quartadecima die Maii migravit a saeculo, cujus transitus multis fuit moeroris maximi occasio. Quo defuncto, quidam Desiderius montis Cassini abbas in papam eligitur, dictus praeterea Victor, qui pauco tempore vixit. Cui successit Odo monachus Cluniacensis, episcopus Ostiensis, dictus Urbanus hujus nominis secundus. Hic omnia acta imperatoris, et Guiberti damnavit, et ad comitissam B. Petri filiam suas exhortatorias litteras dirigens, [Col. 1051B] suorum veniam sibi contulit delictorum.
Cum autem nuntii papae et comitissae hinc inde crebro discurrerent, regnum fere contra se eadem comitissa commovit Italicum. Unde multa sunt praelia subsecuta. Ex quibus pars comitissae multis victoriis claruit. Eo etiam tempore multi ex Italiae civitatibus, duce quodam Oberto, arreptis armis, ad Urbem properant, cum quibus erat Reginus Parmensis episcopus. Hi terras comitissae pervagantes, populatione magna in eis saeviebant. Dumque in campis Sorbariae castrametati essent, quadam nocte dormientes [Col. 1051C] intrepidi, ecce repente milites comitissae irruunt super ipsos, vociferantes: Beate Petre, auxiliare tuis. Tanto igitur expergefacti terrore clamoreque, tam subito stupefacti strepitu, hinc inde dispersi, terga verterunt. Caesis itaque et occisis eorum plurimis, multi quoque remansere captivi, inter quos Eberardus Parmensis episcopus fuit. Eo tempore Anselmus Lucensis episcopus defunctus est, et Mantuae sepultus. Sed in Gestis ejus legi quod factus papa, et Alexander dictus, in Lateranensi requiescit ecclesia. Henricus etiam imperator in persecutionem Mathildis, publice jam in suos advertens, abstulit ei quidquid in Gallia ex ipso jure materno et paterno possidebat, Brigerino castro duntaxat excepto, cum revera esset inexpugnabile castrum. Post [Col. 1051D] haec imperator Mantuam invasit, quam undenis mensibus dira obsidione vallavit. Comitissa vero per internuntios suos saepe Mantuanos ad constantiam hortabatur, eisque victualia ministrabat. Sed eorum fide mutata sese imperatori tradiderunt, inscia comitissa, quibusdam comitissae proceribus casu evadentibus, qui in ipsa civitate ad Mantuanorum subsidium residebant. Imperator victa civitate statuit in ea praesulem Cononem nomine, genere Alamannum, fugato inde Ubaldo antistite. Obtinuit praeterea imperator fere cunctas civitates et oppida ultra Padum, exceptis Platena et Nogara, quae in fide comitissae permanserunt Mathildis. Cepit praeterea Minerviam fame afflictam. Comitissa non propterea tamen consternata, [Col. 1052A] videlicet a zelo Ecclesiae tepescens, per Reginensem et Mutinensem comitatus equitans, propria fortalicia reparabat. Hiemis itaque tempore capto Minerviae oppido, Athesim flumen imperator paucis comitatus militibus pertransivit. Quod intelligens comitissa, statim contra eum mille armatos equites destinavit. Qui cum Padum et Athesim pertransissent, eos diebus octo imperator sua astutia evitavit. Fingebat enim se nolle confligere bello, dumque ob hoc manerent intrepidi, nullasque suspicarentur insidias, imperatoris milites clam irruunt super eos in loco quidem Tres Comitatus. Multi itaque caesi sunt; multi etiam capiuntur; alii tandem evaserunt, per devia fugientes. Hujus proditionis auctor. Ugo quidam suae nobilitatis degenerans.
Transacta hieme, imperator cum Alamannis et Langobardis ad montes Mutinensium properavit; cepit autem montem Maurellum et montem Alfredi, ubi captus est Gerardus signifer comitissae, de cujus captione multum doluit. Postea castrum Montis Belli obsedit; fultum enim oppidum auxilio comitissae non potuit debellare. Tunc antipapa Guibertus ad imperatorem venit; et, si Guibertum in papam Romanum cognoscerent, in castro obsessi et afflicti taedio ab imperatore licentiam peterent, eam se daturum [Col. 1052C] pollicitus est. Quod comitissa non annuit, quibusdam tamen mediantibus proceribus et praelatis; inter quos cum Heribertus Reginensis episcopus inclinari videretur ad pacis vinculum, abbas quidam Joannes nomine comitissae pacem fieri dissuasit, hanc asserens pacem catholicae unitati fore contrariam. Animatur itaque comitissa ut in Domino confidens vires assumeret fortitudinis. Haec autem acta sunt in loco qui dicitur Carpinetum. Multis igitur machinis, et aliis bellicis apparatibus Montis Belli castrum oppugnatum est. Ibique imperatoris filius corruit non sine patris dolore gravissimo; cujus corpus deferri Veronam jussit, et condigno tumulari sepulcro. Videns tandem castrum fore inexpugnabile, ab obsidione discessit, et in Aemiliam [Col. 1052D] veniens se Parmam finxit adire. Sed Camisianum rediens decrevit Canusinum castrum invadere, ad memoriam reducens id quod passus fuerat dum ad papae praesentiam super nivem et glaciem nudis pedibus incessisset. Veniens igitur ad debellandum ipsum Canossae castrum, milites comitissae se armis accingunt, et conserta pugna capitur imperatoris vexillum, quod gestabat filius marchionis Adalberti, multique ex imperatoris militibus vulnerantur. Victores itaque Canusini imperatoris vexillum deferunt in castro, quod usque hodie ibidem habetur. Post haec imperator Pado transmeato discessit. Multi vero, qui ejus metu a comitissa discesserant, ad comitissam redeunt et castra restituunt.
Contigit inter haec imperatoris infelix augurium. Nam uxor ejus regina Praxedis, ipsius flagitia abhorrens, secreto cum comitissa tractavit divortium. Quod factum eadem comitissa amplectens libenter, solemnes ad eam nuntios Veronae destinavit, qui eamdem reginam ad Canusinum oppidum perduxerunt. Eo quoque tempore, anno scilicet incarnationis Dominicae 1097, Urbanus papa comitissae usus consilio Lombardiam venit, et, concilio Placentiae celebrato, eodem scilicet anno die Kal. Mart. imperatorem et Guibertum antipapam catholica damnavit sententia, et comitissae vale dicens transivit in Galliam. [Col. 1053B] Consternatus his imperator, accitis Veronae civibus, Nogarae castrum obsedit. Quod audiens comitissa statim accersitis Mutinensibus Padum transivit. Sentiens autem imperator ejus adventum, viribus destitutus et animo, statim fugam iniit, omni suppellectili in castris relicta, quam comitissa militibus reliquit in praedam. Castrum itaque Nogarae sic est ab obsidione liberatum. Additur praeterea et imperatori casus infestus, ipsum hostilitate invadente domestica. Nam Conradus ejus natus, ipsius scelera exsecrans, ab eo discessit, et comitissae adhaesit. Cujus consilio filiam Rogerii Apuliae principis duxit uxorem. Eo tempore Urbanus papa moritur, anno Christi 1099, post quem Paschalis eligitur. [Col. 1053C] Contra quem cum niteretur Guibertus antipapa populos allicere, de medio sublatus est, suum secum deferens anathema. Qui annis 24 Dei Ecclesiam damnoso dissidio perturbavit, de quo quidam hos cecinit versus:
Inter haec Paschalis papa Bernardum, Vallis Ambrosiae abbatem, et Romanae Ecclesiae cardinalem, virum utique maxima veneratione dignum, ob tutelam Mathildis in Lombardiam direxit. Quem cum ipsa honorabiliter suscepisset, et ejus boni odoris fama inter Lombardos cresceret, multi eum ex Parmensibus rogaverunt ut se ad civitatem ipsam conferret, et falce verbi Dei sentes inde exstirparet haereticas; qui de consilio comitissae, condecenti clericorum comitiva, ad civitatem ipsam perrexit. Instante [Col. 1054A] itaque solemnitate gloriosissimae Virginis Matris Dei, ad majorem ecclesiam, quae ejus est insignita vocabulo, missam celebraturus accessit; et dum ibi, universa astante plebe, post evangelicam lectionem populo praedicasset, et nonnullis verba ejus, qui imperatori adhaerebant, gravia exstitissent, posito vino et aqua in calice ut Deo offerret sacrificium, magnus in ecclesia insonuit tumultus, sexus hominum utriusque diras blasphemias, et minas terribiles adversus Dei hominem, scilicet abbatem praedictum, nefarie inclamantes, et ipsum reum morti adjudicantes, tanquam imperatoris aemulum et rebellem. In ipso igitur tumultu fractis et dispersis de altari vitreis vasis, et pretiosa capella quam comitissa diva abbati donavit depraedata, universi [Col. 1054B] abbatis comites et clerici fugerunt; ipse vero intrepidus manens capitur et carceri mancipatur. His comitissa non sine magno dolore auditis, Parmam die tertio cum militibus suis properavit: quem venerabilem virum liberari, et omnia subrepta restitui procuravit, non ultra ad vindictam sceleris procedens, abbate rogante, qui multos, post bonum pacis, amavit. Acta vero sunt haec anno Filii Dei exorti 1104. Eodem tempore minor imperatoris filius in patrem excandescens, et maximis eum probris afficiens invadere regnum nititur. Uno itaque cum patre praelio congressus victor efficitur; sed imperator evadens vitam moerore egit, et demum non multo post defunctus est anno Christi 1105, et [Col. 1054C] Spirae sepultus est. Post cujus obitum papa Paschalis Lombardiam venit, et laetanter a comitissa susceptus est; qui juxta Padum synodum convocans loco qui Guastalla dicitur, Henrici defuncti imperatoris filius Henricus nomine, qui hujus nominis quintus fuit, legatos ad eum misit, petens ut sibi regnandi jus concederet, et sanctae sedis apostolicae se devotum fore promittens. Hanc legationem papa libenter amplexatus est. Comitissa vero his patris et regis pia verba laudavit. et papae magnificavit responsum. Eo tempore Parmenses venientes ad papam, Bernardum abbatem, qui fuerat in ea civitate, ut dictum est, ignominiose tractatus, sibi in episcopum dari petierunt. Qua petitione papa gavisus Parmam cum abbate venit, et ipsum in ejusdem episcopum consecravit, [Col. 1054D] decernens autem Ecclesiam Parmensem ad Romanam spectare sedem anno Christi 1106, deinde Romam reversus est papa.
Post haec cum imperator Henricus hujus nominis V civitates et oppida debellando prosperaret in regno, volens suae devotionis ad ecclesiam propalare indicia, venerandos direxit antistites ad urbem Romam anno Christi 1110, seque B. Petri filium spondens per eosdem legatos imperii sui diadema petiit. Quibus papa respondit se coronam daturum, si Romam percepturus accederet. Redeunt igitur legati [Col. 1055A] et ad comitissam Mathildem divertentes, ab ea hilariter sunt suscepti, et, magnis gratificati muneribus, ad imperatorem tandem reverterunt. Statim imperator coadunato exercitu Lombardiam intravit, et civitates ac castra depopulatus, cunctos ejus ira Lombardos perterruit. Inter has civitates cum Novaria in rebellione persisteret, ea succensa, muros ejus diruit, multamque inde auri et argenti suppellectilem asportavit; sola civitas Mediolani imperatori non obtemperavit ad votum. Cumque propter hujusmodi invasiones comitissa imperatorem haberet exosum, flagrabat cum ea pacem habere. Imperator nihilominus usque ad Thari ripam venit; comitissa vero a Canossa Bibianellum perrexit. Tandem inter eam et imperatorem legati multo habito [Col. 1055B] tractatu pacem mutuam confirmarunt, quam se servaturam comitissa spopondit, Romanae duntaxat Ecclesiae fidelitate servata. His peractis, imperator per montem Burdonis [Col. 1055D] Bardonis. transivit in Tusciam, de cujus adventu Tusci trepidantes ei tributa persolvunt. Florentiae Natale Domini celebravit. Urbem Aretinam fractis muris consumpsit incendio. Veniens tandem Romam quarto Idus Februarii, a papa et clero ac populo solemni processione suscipitur. Intrans vero beati Petri basilicam, et ad universos scalarum gradus genua flectens, ante altare ad pacis osculum a papa suscipitur, promittens ei ecclesias Dei non venditurum, nec investituras facturum nisi per papae licentiam. Cumque papa ad coronandum [Col. 1055C] eum se pararet, perfidiae semen aemulus pacis injecit, propositum et promissum imperatoris mutans. Nam petiit a papa sibi jus concedi in dandis episcopatibus et abbatiis per virgam et annulum, quemadmodum sui praedecessores hactenus contulerunt. Quod cum papa renueret, ipsum imperator cum praelatis et omni curia captivavit. Inter quos fuit Bernardus Parmensis episcopus, et Senior Reginus episcopus. Pro quibus episcopis et caeteris Lombardis captivis vir nobilis et eloquens, Arduinus comitissae legatus, imperatorem alloquitur, et pacis pactum commemorans, libertati donati sunt. Imperator tandem, ad cor rediens et futura pericula metuens, papam et praelatos relaxavit, et, pace cum eo facta, ab ipso imperialem benedictionem et imperii diadema [Col. 1055D] suscepit. Investituram quoque virgae et annuli sibi concessit anno Christi 1111. Rediens igitur imperator Lombardiam Bibianellum venit, ubi comitissa residebat, et, tribus diebus cum ea moratus, tandem in Alemanniam pervenit.
Cum autem eadem comitissa Mathildis duces, principes, comites superasset, ac civitates et oppida sibi rebellia subdidisset, sola Mantua per annos 23 in rebellione permansit, imperatoris edicta in favorem comitissae eis transmissa penitus vilipendens. [Col. 1056A] Hac igitur rebellione durante, hujusmodi turbationis civitatis casus eidem comitissae emersit. Cum autem in monte Baruntio comitissa maneret graviter infirmata, fallax de ejus morte fama personuit. Mantuani igitur gavisi, et famam hanc divulgantes, Ripaltam comitissae castrum tertio ab urbe Mantuae milliario distans invadunt. Custodes vero castri, tum ex subita invasione, tum ex falsa comitissae fama prolata timore multo percussi, castrum Mantuanis hac conditione tradiderunt: ut videlicet, si viveret comitissa, contra eam nullatenus teneretur. Sed Mantuani perfidiae vitio repleti, habito castri dominio, decreverunt illud incendio dissipare. Interea venerabilis Manfredus episcopus Mantuam venit referens comitissam vivere. Quod audiens populus Mantuanus, [Col. 1056B] ira frendens, vix manus ab ipso continuit, sed generis ejus nobilitas eorum repressit audaciam. Castrum vero Ripaltae flammae et ruinae traditur, et per mensem inde Mantuam spolia deferuntur. Haec autem omnia comitissam latuerunt: nolebant enim fideles ejus aegritudine afflictam hoc damnabili rumore contristari. Sanitati tandem restituta, cognitoque quale sibi Mantuani damnum intulerant, dixit tempus adesse quod suis erat demeritis Mantua subvertenda. Suos igitur hortatur ad bellum, et armata classe ad Mantuae obsidionem properavit. Dum autem gravis Mantuanos arctaret obsidio, magno timore consternati defensiones eorum in diversas trahunt sententias. Quidam enim resistendum esse [Col. 1056C] decernunt, pars infirmior moenia exire contendit. Hac tandem fluctuatione trepidi, vacillantes, a comitissa utrique supplices petierunt veniam. Cumque comitissa eorum legatis aures praeberet adversas, et torvis eos aspiceret oculis, mitissimis tamen supplicationibus et procerum suorum instantissimis precibus ejus placatus est animus. Civitatem itaque sibi tradiderunt, fidelitatis juramenta universi praestantes, et censum annuum pollicentes. Acta sunt haec Bundoni [Col. 1056D] Bondeni. in mense Octobris anno ab incarnato Dei Filio 1014.
Illustris itaque comitissa miris, florens virtutibus, [Col. 1056D] cultui divino semper erat intenta, inopes sustentans, oppressos relevans, et Dei famulos perhonorans. Haec et sanctae religioni, psalmodiis et orationibus assidue intendebat, ecclesias et Dei ministros paramentis et vasis sacris magnifice ditavit. Fuit etiam scientiarum studio dedicata, et liberalium artium grandis bibliotheca sibi non defuit. Pro Christi quoque Ecclesia praelia multa gessit. Cum autem in Bondeno pago moram traheret, volens ibi Natale Domini celebrare, venit ad eam magnus ille religionis Pater Ponzo, Cluniaci abbas, octavo die ex quo Roma discesserat; qui, suo more ab ea susceptus, dum in Natale Domini officium decantaret, comitissa pro [Col. 1057A] Dei reverentia ad officium perrexit, et devote audivit: sed immensum noctis gelu adeo ejus membra diriguit et corpus afflixit, ut postmodum lecto decumberet aegra. Superveniente autem apparitionis die, iterum languida missam audivit, et iterum lecto decubuit. Cumque abbas ab ea recederet, ipsa, ejus precibus fidens, pallia vestesque sacras, argentea vasa, nec non et crucem sanctam gemmis ornatam, ei pia Dei cultrix donavit. Adveniente autem quadragesimali jejunio, cum, infirmitate debilis, jejunare contenderet, astantes episcopi contradicunt, decernentes, ut potius jejunium eleemosynarum largitione persolveret. Succrescente vero languore, ecclesias Dei, maxime Canusinam, praediis amplificare studens, ei multa donavit. Famulos suos innumeros [Col. 1057B] post ejus mortem ingenuos esse jussit. Ante domum quoque in qua aegra lecto jacebat, ad Dei honorem sub titulo apostoli Jacobi Zebedaei ecclesiam jussit fabricari, quam etiam paramentis ditavit et agris, quam dedicavit adhuc ea vivente episcopus Reginus. Cumque laboraret in extremis, idem episcopus Reginus corpus Dominicum ei tradidit, mittens in ejus manibus crucem Christi; quam dum bajularet, et in ea crebra figeret oscula: Oro, inquit, te, Christe, quem semper colui, semper amavi, ut sordium mearum digneris mundare piacula. Post haec sanctum accipiens sacramentum, corpus Christi scilicet reverendissimum, ait: Tu spes mea unica et singulare refugium, quaeso me salvam digneris suscipere, et haec dicens migravit ad Dominum, [Col. 1057C] anno humanatae Divinitatis 1115, vigesima quarta die Julii, aetatis autem suae anno 69, qui fuit annus imperii Henrici V octavus, in sede apostolica praesidente Paschali hujus nominis II, Philippo hujus nominis I regnante Francorum rege.
De sepultura hujus comitissae Mathildis nulla expresse historia continet, quam invenerim. Videtur tamen manifeste quod apud Canossam tumulata non sit. Compilator enim supradictae Historiae, a quo haec sumpta sunt, in carmine quo ejus mortem deplorat, orat S. Apollonium Canusini oppidi patronum, quod, licet injustum sit ut ipsa comitissa [Col. 1057D] suum in ejus ecclesia sepulcrum habere respuerit, [Col. 1058A] ubi et progenitores ejus quiescunt, quia tamen semper eum devote coluit, ante pium regem pro ea veniam deprecetur; non tamen scribit in quo loco fuerit tumulata. Verum tamen mausoleum ostenditur in monasterio S. Benedicti de Padolirone Mantuanae dioecesis, a quodam Tedaldo Bonifacii patre genitoris comitissae juxta Padum fundato, quod a Mantua decem milliariis distat, in quo dicitur et creditur tumulata. Est enim grandis arca lapidea, ex candidissimo ac limpidissimo alabastro, quae ob ejus memoriam in magna reverentia servatur. Ipsum quidem coenobium ab avo ejus constructum amplissimis dotavit possessionibus, et aureis argenteisque vasis et palliis ac etiam paramentis pretiosissimis ditavit pariterque decoravit. Ibi etiam libellus [Col. 1058B] habetur in thesauris reconditus, argento redimitus et auro, in quo haec Historia metrice est descripta. Haec etiam comitissa, ut scribitur in Chronicis, cum amplissimis abundaret possessionibus, et filio haerede careret, totum patrimonium suum super altare sancti Petri obtulit, et Dei ecclesiam sanctumque Petrum sibi fecit haeredem. Quod patrimonium hodie dicitur patrimonium S. Petri, quod est a Radicafano usque Cezanum [Col. 1057D] Ceperanum. .
Explicit Historia memorandae comitissae Mathildis.
Anno Dom. 1445, die 9 mensis Augusti, qui est vigilia S. Laurentii post vesperas, translatum olim corpus magnae et nobilissimae comitissae Mathildis, imperialis generis, quae fuit praecipua et singularis [Col. 1058C] dotatrix hujus monasterii S. Benedicti de Padolirone, post patrem suum Bonifacium marchionem, et post avum suum Thedaldum marchionem et fundatorem hujus monasterii, quod prius steterat super octo columnas in ingressu ecclesiae inter primam et columnam secundam, a sinistris ipsius ecclesiae, quoniam jam pro magna (mole) ipsae columnae octo fractae erant: et collocatum fuit ulterius in sinistris juxta parietem ecclesiae ex latere tumbae S. Simeonis; aperto prius tumulo ad certificationem veritatis coram reverendo domino Guidone de Gonzaga reaedificatore ipsius monasterii, et domino Eusebio abbate ipsius monasterii, ac conventu ejusdem monasterii et multis aliis; et comperto eodem corpore integro, unico, ac femineo, et coram eis clauso: et [Col. 1058D] est juxta altare S. Justinae.
De auctore sequentium opusculorum
Manuscriptus codex cathedralis ecclesiae Ratisbonensis auctorem vocat Bernalaum. Suspicor illum esse de quo haec Trithemius in lib. De illustribus viris Germaniae, et in catalogo scriptorum ecclesiasticorum: Bernoldus presbyter Ecclesiae Constantiensis in Suevia, natione Teutonicus, vir devotus, et in Scripturis SS. studiosus, et eruditus, atque in disciplina saecularium litterarum sufficienter instructus, ingenio clarus, et comptus eloquio, reliquit studii sui nonnulla opuscula, quae tamen ad notitiam nostrae lectionis minime venerunt, etc. Claruit temporibus Henrici IV, 1060. Haec Trithemius.
[Col. 1059] Nec refert quod apud Trithemium legitur Bernoldus, in nostris vero codicibus Bernaldus, quia unius litterae discrimen censeri non debet facere discrimen personarum; praesertim si caetera consonent, ut hic certe consonant. Quid quod Bernaldus seu Bernoldus noster esse videtur Bertoldus presbyter Constantiensis, qui edidit Chronicon rerum gestarum post obitum Hermanni Contracti, Henrico IV Romanum imperium gubernante, ab anno Domini 1054 usque ad ejus saeculi finem, annis continuis XLVI? Nam ipsemet Chronici illius editor Bertoldum nominat, non nisi ex Cuspiniani auctoritate; et, quae Trithemius de Bernoldo scribit, haec iste ad Bertoldum refert. Et quam parva est differentia inter haec tria: Bernaldus, Bernoldus, Bertoldus. Nam, quod aliqui videntur mutasse in Bernardum, id longius paulum a vera orthographia distat, etsi nec tanta est varietas quae in nomine litteris tam affinibus constante non potuerit accidere.
Fuisse autem Bernaldum, seu Bernoldum istum causae Gregorii VII, hoc est causae legibus divini humanique juris consentaneae, addictissimum, manifestum sit tum ex his quas modo vulgamus lucubrationibus, tum ex Chronico illius, ubi Gregorium VII semper ut virum sanctum, sicut revera erat, praedicat; et adversarios ejus meritis insectationibus prosequitur, ita ut haeretico editori bilem propemodum ob hanc causam moverit.
Bernardus ille, ad quem exstat primus tractatus Bernaldi, et praesertim duae aliae ejusdem Bernaldi ad eumdem Bernardum, et una Bernardi ad Bernaldum, alius non fuit quam is de quo Trithemius haec in libro De viris illustribus Germaniae, et in catalogo scriptorum ecclesiasticorum: Bernardus monachus coenobii S. Viti, Corbeiensis in Saxonia ordinis S. Benedicti, vir in divinis Scripturis studiosus et eruditus, atque in saecularibus litteris sufficienter doctus, ingenio subtilis et clarus eloquio, carmine peritus et prosa. Scripsit nonnulla ingenii sui opuscula, quibus nomen suum posteris notum fecit. Ad Hartwicum (in Chronico Bertoldi vocatur Hartungus) Magdeburgensem archiepiscopum, edidit volumen, luculento quidem sed amaro sermone, contra Henricum IV regem sed tertium imperatorem; in quo clare patet quam gravis et odiosus fuerit idem Henricus Saxonibus. Scripsit praeterea multas et varias epistolas, etc. Claruit ejusdem Henrici IV temporibus, anno Domini 1070, et varia composuit. Haec Trithemius.
Antequam profiteretur vitam monasticam, magister scholarum Constantiensium fuerat, ut testatur ipse Bernaldus seu Bernoldus in Chronico suo: Anno 1088, Bernardus Constantiensium magister scholarum, vir eruditissimus, in causa S. Petri ferventissimus, in Saxonia (nimirum in monasterio Corbeiensi), sub monastica professione migravit ad Dominum. De eodem Bernardo idem Bernoldus, anno 1091: Bernardus quoque Constantiensis magister scholarum, cujus obitum supra notavimus, multa nobis sui ingenii monumenta reliquit, multaque pro Catholicis contra schismaticos sui temporis elegantissime scripsit. Et post multa alia, quae supra in Apologia pro Gregorio VII testimonio decimo nono recitavimus, deque Bernardi hujus nimio zelo, eo usque progresso ut excommunicatorum sacramenta valere negaret, subdit Bernaldus: Caeterum, si quis plenius haec nosse desiderat, scriptum cujusdam ad eumdem Bernardum de eadem quaestione directum diligentissime perlegat; in quo testimoniis SS. Patrum evidentissime docebitur quid sancti Patres de illa quaestione censuerint sentiendum. Quis est ille quidam, cujus scriptum antidoti loco citat Bertoldus seu Bernoldus, nisi ipsemet Chronici illius scriptor et auctor? Quod est hoc scriptum, nisi primus tractatus De sacramentis excommunicatorum ad Bernardum destinatus, quem etiam praeceptorem appellat? Cui adde Apologeticum pro decretis Gregorii VII et epistolam ad Bernardum, quam infra invenies, in qua refellit epistolam Bernardi, quatenus a veritate abibat; ut proinde nullum amplius de Bernaldo qui scribit, et de Bernardo ad quem scribit, dubium supersit.
Eisengrinius in Catalogo testium veritatis profert alium Bernardum monachum S. Blasii, in eodem argumento adversus schismaticos versatum; sic enim scribit: Bernardus monachus de S. Blasio natione Germanicus, vir sacrarum litterarum studiis doctus, et in primis eruditus, ingenio clarus, ac disertus eloquio, fidei propugnator acerrimus, princeps suae aetatis philosophorum sacrarumque litterarum doctor subtilissimus, scripsit apologeticas orationes contra schismaticorum objectiones ad Adelbertum Spirensem praepositum; in quibus praecipue defendit quod ipse et alii monachi S. Blasii merito ab excommunicatis abstineant. Circumfertur et ejusdem de lege excommunicationis epistola ad Adelbertum Argentinensem praepositum. De eadem quoque re epistolae duae ad Rechonem quemdam, et plura alia scripturarum ejus monimenta Ecclesiae Dei profutura. Haec ille.
Adjungit Epitome Gesnerianae Bibliothecae: Ad Paulinam de emptione ecclesiarum epistola. Epistola ad quemdam sacerdotem de Othonis episcopi Constantiensis rejectione, et alterius in locum ejus substitutione. De officio presbyterorum, ad fratres in Rettenbach. Ad Uvalterum sacerdotem tractatus de solutione juramentorum. Ad reverendiss. antistitem Gebehardum de excommunicatorum ordinatione, et salute parvutorum, qui ab excommunicatis baptizati sunt, et aliis quibusdam ad concilium proxime futurum pertinentibus. Ploruit circa annum Domini 1066.
Testatur eadem Epitome hunc Bernardum in V. C. vocari Bernaldum. Et ubi de Bernoldo agit, sic loquitur: Bernoldus presbyter Ecclesiae Constantiensis scripsit ordinem Romanum lib. I, et alia. Vixit anno 1060. Forte hic est Bernaldus de S. Blasio. Sed probabilius est non esse. Nam Eisengrinius Bernoldum Constantiensem distinguit a Bernardo de S. Blasio. Et nusquam ulla exstant vestigia quod Bernoldus seu Bernaldus, cujus nunc scripta vulgamus, monasticam vitam professus fuerit. Quid si isti ex Bernardo nostro monacho Corbeiensi, prius magistro scholarum Constantiensium, cudissent nobis monachum S. Blasii? Nam, si quis talis exstitit, qui factum ut fugeret Trithemium, qui nullum Bernardum de S. Blasio agnoscit, sed, solum Bernaldum presbyterum, et Bernardum Corbeiensem? Et cur nullus Bernardus Corbeiensis apud Eisengrinium comparet, sed solus Bernardus de S. Blasio, et Bernoldus presbyter Constantiensis, etsi in Epitome Gesneriana comparet Bernardus Corbeiensis? Sed parum interest: licet quis tres diversos fuisse statuat, dummodo Bernardum seu Bernaldum de S. Blasio cum nostro Bernoldo seu Bernaldo non confundat.
Caeterum Adalbertus, qui cum Bernaldo duas epistolas ad Bernardum Constantiensium scholarum magistrum et postea monachum Corbeiensem misit, non videtur esse alius quam ille de quo Bernaldus ipse in Chronico: Doctor Adalbertus, facto verboque disertus, jam XXX annis mundo crucifixus, et in fine ad evangelicam perfectionem perductus, migravit ad Dominum tertio Nonas Decembris, nempe, anno Domini 1079.
Alboinus, ad quem Bernaldus aliquot epistolas scribit, adeo placuit Illyrico ut eum inter testes Lutheranae veritatis posuerit in suo catalogo: In fragmentis Aventini, inquit Illyricus, invenio Alboinum quemdam, admodum doctum virum, qui ante CCCC annos vixit, defendisse conjugium sacerdotum. Scilicet quisquis castitati, seu continentiae, et apostolicae sedis sanctionibus adversatur, is derepente vir doctus et pius in Illyrici schola efficitur, etiam absque doctrina et pietate, aptusque est, testari veritatem, sed Lutheranam et [Col. 1061] Calvinianam; nam Alboinum fuisse non doctissimum satis testantur ejusdem male ternota epistolae, ut merito a Bernaldo appellantur. Sat praefationis. Jam opusculorum indicem subjiciamus, et postea Bernaldum ipsum audiamus.
Index opusculorum Bernaldi
- [Col. 1061A] I. Tractatus De sacramentis excommunicatorum, juxta assertionem SS. Patrum.
- II. Apologeticus De excommunicatione facta a Gregorio VII.
- III. Synodus Romana sub Gregorio VII.
- IV. Epistola I Bernaldi ad Alboinum de caelibatu sacerdotum.
- V. Responsio Alboini ad praecedentem epistolam.
- VI. Responsio Bernaldi ad Alboinum.
- VII. Secunda Bernaldi responsio ad Alboinum.
- VIII. Secunda responsio Alboini ad Bernaldum.
- [Col. 1062A] IX. Tertia responsio Bernaldi ad Alboinum.
- X Epistola reconciliatoria Alboini cum Bernaldo
- XI. Apologeticus Bernaldi pro decretis Gregorii VII, factis in Romana synodo.
- XII. Epistola Adalberti et Bernaldi ad Bernardum magistrum scholarum Constantiensium de sacramentis excommunicatorum.
- XIII. Responsio Bernardi ad praecedentem epistolam.
- XIV. Alia Adalberti et Bernaldi ad Bernardum epistola.
De sacramentis excommunicatorum
[Col. 1061B] Religiosissimo sacerdoti ac prudentissimo praeceptori BERNARDO, jam ipsius regis cubiculum [Col. 1061C] Quia monasticum ordinem Corbeiae amplexus fuerat. ingresso, BERNALDUS solo nomine presbyter, non moribus, devotissimae orationis atque servitii certitudinem.
De sacramentis excommunicatorum, unde jam dudum ante multos annos multa ad invicem scripsimus, nec tamen eo tempore aliquam certitudinem invenire potuimus, tandem quid Dei clementia parvitas nostra invenerit vobis libet intimare, vestroque examini praesentare. Non enim jam modo, ut quondam, vestri examinis censuram subire timemus sed optamus, qui olim manum nostram ferulae vestrae in scholis multoties subduximus [Col. 1061C] Bernaldus discipulus Bernardi Constantiensium [Col. 1062C] scholarum magistri, postea monachi Corbeiensis. .
Sententiae sanctorum Patrum de sacramentis quae [Col. 1061C] extra Ecclesiam catholico more fiunt diversae reperiuntur; quarum quaedam eadem penitus annullare videntur, quaedam autem, etsi recipi ea prohibeant, non tamen prorsus eorum confectionem denegant. Nam beatus Leo papa primus (epist. 75, decr. 2, p. c I, q. I, c. 69) scribens Leoni Augusto de Alexandrino Timotheo excommunicato: Manifestum est, inquit, per crudelissimam insanissimamque vesaniam [saevitiam] (in Alexandrina sede) omne illic coelestium sacramentorum lumen exstinctum. Intercepta est sacrificii oblatio, defecit chrismatis sanctificatio, et [Col. 1062B] parricidalibus manibus [impiorum] omnia se subtraxere mysteria.
Item B. Innocentius papa (epist. 27) scribens omnibus episcopis de ordinationibus extra Ecclesiam, asserit dicens: Qui honorem amisit, honorem dare non potest; nec ille aliquid accipere, quod nihil in dante remansit quod ille posset accipere. Acquiescimus, et verum est quia quod non habuit dare non potuit. Damnationem ergo quam habuit, per pravam manus impositionem dedit. Item beatus Pelagius papa Joanni patricio scribens: In schismate, inquit, non consecratur, sed exsecratur episcopus. Item S. Gregorius papa [Col. 1062C] S. Gregorius Magn. lib. III, epist. 20, ubi sic [Col. 1063D] verba praesentantur: Quam rem nos consecrationem dicere nullo modo possumus, quae ab excommunicatis hominibus est celebrata. primus de ordinatione Maximi Salonitani episcopi praesumptoris scribens: Quam rem, inquit, nos nullo modo possumus dicere [Col. 1062C] consecrationem, quod ab excommunicatis celebrata est. Hae nimirum sententiae videntur sacramenta excommunicatorum proscribere; cum per manus eorum non consecrationem, sed damnationem et exsecrationem administrari pronuntient.
Sunt autem aliae, quae et extra Ecclesiam sacramenta posse confici affirmant. Sicut illud B. Anastasii papae ad Anastasium imperat. de sacramentis Acacii ( epist. unica, sub finem): Ideo hic (Acacius), cujus nomen dicimus reticendum, male bona ministrando, sibi tantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum, [Col. 1063A] quod per illum datum est, in aliis perfectionem suae virtutis obtinuit, ei autem obfuit [Col. 1064D] Verba ei autem obfuit supplevit editio Romana. . [ Quod cum ita sit. Ed. Rom.] aliquorum in tantum se extendit curiosa suspicio, ut imaginentur, prolato a papa Felice judicio, postea inefficaciter in sacramentis quae Acacius usurpavit, egisse; ac proinde [perinde, sic Rom. Ed.] eos metuere qui vel in consecrationibus, vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita beneficia divina videantur, meminerint, in hanc partem quoque [hac quoque parte. Ed. Rom.] similiter tractatum praevalere superiorem, quia non sine usurpatione sacerdotii adjudicatus hoc egit; in quo virtutem suam obtinentibus mysteriis, in hoc quoque aliis, rea sibi persona non nocuit. Nam ad illum pertinet [pertinuit. Ed. Rom.] quod tuba Davidica canitur; [Col. 1063B] verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in deliciis [ed. Rom. delictis.] suis (Psal. LXVII.) Nam superbia semper sibi, non aliis facit ruinam; quod universa Scripturarum testatur auctoritas. Sicut etiam per Spiritum sanctum dicitur in propheta: Non habitabit in medio domus meae qui facit superbiam (Psal. C) . Unde cum sibi sacerdotis nomen vindicaverit condemnatus, in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est; quia non populus, qui in ministeriis [mysteriis Ed. Rom.] donum ipsius sitiebat, exclusus est: sed anima sola illa, quae peccaverat, justo judicio propriae culpae erat obnoxia.
Item beatus Augustinus Vincentio Donatistae scribens: [Col. 1063C] Ecclesiae, inquit, sunt omnia sacramenta Dominica; quae sic habetis et datis, quomodo habebantur et dabantur etiam antequam inde exiretis. Non tamen ideo non habetis quod non estis ibi unde sunt quae habetis. Et post pauca: Nobiscum estis in symbolo, in baptismo, in caeteris sacramentis: in spiritu autem unitatis et vinculo pacis, in ipsa denique catholica Ecclesia nobiscum non estis.
Sed hae sententiae, etsi diversae, a veritate tamen deviare nusquam probantur, si competenter intelligantur, videlicet si superiores sententiae ad effectum baptismi referantur, qui nusquam esse posse extra Ecclesiam veraciter asseritur, et inferiores ad veritatem sacramentorum referantur, quae eadem integritate et bonis et malis adesse creduntur, ac si [Col. 1063D] uno ore ipsi sancti Patres nobis communiter dicerent: extra Ecclesiam nec sunt nec fiunt sacramenta effective, id est cum salute animae; attamen eadem inutiliter, imo perniciose, et esse et fieri non denegamus. Si enim ea extra Ecclesiam esse vel fieri penitus denegarent, nullatenus eadem in reconciliatis rata haberent. Nam praedictus papa Leo clericos haereticorum cum ordine recipi concessit, qui tamen omnia sacramenta manibus damnatorum subtracta superius asseruit. Item B. Innocentius, qui ordinationem haereticorum non nisi damnationem esse praedixit, ordinationes Novatianorum cum [Col. 1064A] Nicaenis Patribus ratam esse probavit, cum eum non reordinandum esse judicavit, sed acceptum ordinem administrare permitteret. Item Nicaenum concilium clericos Novatianorum cum ordine recepit. Itidem Africanum concilium de clericis Donatistarum fecit, videlicet ut reconciliati ordinem utiliter administrarent, quem extra Ecclesiam sine effectu, hoc est sine salute animae, imo perniciose percepissent. Hinc B. Augustinus scribens ad Bonifacium de clericis Donatistarum conversis: Sint, inquit, in Ecclesia clerici, sint episcopi utiliter, qui contra illam fuerunt hostiliter. Omnes sane ejusmodi sententias, quae consecrationem foris factam in tantum damnant ut eam non nisi damnationem sive exsecrationem et maledictionem dicant, non ad ipsa [Col. 1064B] sacramenta, sed ad effectum eorum congrue referimus, ne eadem sacramenta exsufflare videamur, quae sancti Patres in inconversis integra esse docuerunt, cum conversos non reordinarent, sed foris acceptum ordinem administrare permitterent.
Illud quoque [Col. 1064D] Non exstat in edit. Rom. quod B. Pelagius papa scribens illustribus viris, Viatori et Pancratio, dicit: Corpus Domini non esse, quod schismaticus conficit, ita congrue intelligitur, ut ipsi non sit corpus Domini effective; sicut e contrario in missa oratur a sacerdote, ut fiat nobis corpus Domini; videlicet ad salutem animae. Hinc et sanctus Gregorius in Dial. libro IV (cap. 59) : Tunc, inquit, vere pro nobis hostia Deo erit, cum nos ipsos hostiam fecerimus. Est quidem [Col. 1064C] etiam peccatoribus et indigne sumentibus vera Christi caro, verusque sanguis; sed essentia, non salubri efficientia. De effectu, inquam, sacramenti, non de ipso sacramento illud dictum competenter interpretamur, ne beato Augustino contradicere videamur. Qui Eleusio et felici grammatico scribens, etiam Donatistas et in dissensione et in schismate sacrificare testatur. Idem ad Bonifacium: Haeretici, inquit, non quaerunt Spiritum sanctum nisi in Christi corpore, cujus habent foris sacramentum, sed rem ipsam non tenent intus, cujus illud est sacramentum, et ideo sibi judicium manducant et bibunt; unus enim panis sacramentum est unitatis.
Hujusmodi distinctionem inter sacramentum et ejus effectum cum quidam ex antiquis Patribus minus [Col. 1064D] attenderent, ad hoc devenerunt ut et baptismum in haeresi susceptum nihil esse putarent, beato Augustino attestante in lib. VI contra Donatistas (cap. 1) : Nec ob aliud, inquit, visum est quibusdam etiam egregiis viris antistitibus Christi, inter quos praecipue beatus Cyprianus eminebat, non esse posse apud haereticos vel schismaticos baptismum Christi, nisi quia non distinguebatur sacramentum ab effectu vel usu sacramenti; et, quia ejus effectus atque usus in liberatione a peccatis et cordis rectitudine apud haereticos non inveniebatur, ipsum quoque sacramentum non illic esse putabatur: sed considerato eo [Col. 1065A] quod et reprobi in Ecclesia sine effectu sacramenta habent, et tamen habent, itidem et ab his qui extra Ecclesiam sunt eadem perniciose haberi, et tamen haberi pastores ecclesiastici censuerunt. Unde idem doctor in tertio libro contra Donatistas (cap. XIX) : Haeretici habent [tenent] sacramenta et Scripturas ad speciem, non ad salutem. Item in quarto (cap. XII) : Nec foris, sicut nec intus quisquam qui ex parte diaboli est, potest vel in se vel in quodam maculare sacramentum, quod Christi est. Item in quinto (cap. XIX) : Deus adest sacramentis et verbis suis, per qualeslibet administrentur; et sacramenta Dei ubique recta sunt; et mali homines, quibus nihil prosunt, ubique perversi sunt, id est, intus et foris.
Item ad quemdam Festum (epist. 167 ad Festum) : [Col. 1065B] Neque inquit, sacramenta eorum (Haereticorum) nobis inimica sunt, quae cum illis nobis sunt communia, quia non humana sunt sed divina. Proprius eorum error auferendus est, quem male imbiberunt; non sacramenta, quae similiter acceperunt; quae ad poenam suam portant et habent, quanto indignius habent, sed tamen habent.
Item in expositione super Epistolam S. Joannis (epist. Joan. tractatu VII) : Habere, inquit, baptismum et malus potest; habere prophetiam, et malus esse potest. Invenimus Saulem regem habuisse prophetiam, qui persequebatur sanctum David; et impletus est spiritu prophetiae, et prophetare coepit. Accipere sacramentum corporis et sanguinis Domini et malus potest. Nam de talibus dictum est: Qui manducat [Col. 1065C] et bibit indigne (I Cor. XI) . Habere nomen Christi, et malus esse potest, id est, Christianus vocari et malus esse potest. De quibus dictum est: Polluebant nomen Dei sui (Ezech. XXXVI) . Ergo habere sacramenta ista omnia, et malus esse potest; habere autem charitatem, et malus esse non potest. Item ad Emeritum haereticum [ Donatistam ] (epist. 164 sub finem) : Vos, inquit, mutamini ex ea parte, qua dissentiebatis; quamvis sacramenta, quae habebatis, cum eadem sint in omnibus, sancta sint. Quapropter vos mutari volumus a perversitate, id est, ut denuo radicetur vestra praecisio. Nam sacramenta, quae non mutastis sicut habetis, approbantur a nobis, ne forte, cum vestram pravitatem corrigere volumus, illis mysteriis [Col. 1065D] Christi, quae in vestra pravitate depravata non sunt, sacrilegam faciamus injuriam. Idem in lib. I contra Donatistas (cap. XIII) : Sic et illa (sacramenta) quae schismatici et haeretici, si non aliter habent nec aliter agunt quam vera Ecclesia, cum ad nos veniunt, non emendamus, sed approbamus.
Ex his ergo sententiis evidentissime declaratur etiam extra Ecclesiam esse Dei sacramenta, cum in conversis non iterentur, sed potius rata esse judicentur. Eadem autem ratio et de ordinatione et de baptismo foris accepto tenenda est. Nam, juxta Augustinum, nulli sacramento injuria facienda est. Si discedit a malis, utrumque discedit; si permanet [Col. 1066A] in malis, utrumque permanet; aut enim conversus administrat quod administravit, si hoc utilitas Ecclesiae exegerit; aut, si non administrat manus tumen ei inter laicos non imponitur, eo quod sacramentum ordinationis obtineat.
Quia igitur tam egregii doctoris assertioni et nos absque scrupulo acquiescere debemus, quem et Romani pontifices, juxta attestationem sancti Caelestini papae, inter magistros, dum adhuc viveret, habuere, cujus et opuscula post mortem ejus pro authenticis recipienda synodali judicio decrevere; quapropter illud scriptum musici Widonis [Col. 1065D] Wido, seu Guido Aretinus, qui scripsit libros de musica. Vide Baron., tom. II, ann. 1022. , quod sub nomine Paschalis papae honorastis, non in tantum attendere debemus ut contra assertionem praefati doctoris sacramenta ab haereticis usurpata temere exsufflemus. [Col. 1066B] Scribit enim satis improvide de annullandis Simoniacorum sacramentis, cum piae memoriae Petrus Damiani cardinalis Ostiensis episcopus, religione et eruditione nominatissimus, et in hujusmodi causis sagacissimus, non minus per Simoniacos quam per alios haereticos sacramenta decurrere probaverit in libro suo, quem Gratissimum cognominavit. Sancta quoque Romana Ecclesia nonnihil eos sacramentorum habere demonstravit, cum in tempore Nicolai papae gratis ordinatos a Simoniacis in acceptis ordinibus permanere concesserit. Quod autem Simoniaci sacramenta habere dicuntur, non ad honorem eorum, sed ad contumeliam est referendum, cum tanto magis sacrilegi deputentur, quanto sanctius est quod contra fas et jus usurpare non verentur. [Col. 1066C] Eo usque tantum humanam pravitatem insequi debemus, ne, juxta Augustinum, divinis mysteriis sacrilegam faciamus injuriam, quae pravitate hominum nullo modo depravari potuerunt.
Sed et sacramenta neophytorum proscribere non audemus, quorum ordinationes sancti Patres ratas esse censuerunt, cum eos acceptum ordinem administrare permitterent. Hinc beatus Leo papa primus, (epist. LXXXVII) scribens ad episcopos Mauritaniae, eos qui ex laicis ordinati sunt, in ordine concessit permanere. Item S. Ambrosius in ordine quem neophytus utpote in octava die post baptismum accepit, [ f. si] usque ad finem vitae Deo digne divina sacramenta ministravit (PAULINUS, Vin ita S. Ambrosii ). Hoc [Col. 1066D] utique nec ipse sanctus Ambrosius faceret, nec alibi sancti Patres fieri permitterent, si neophytis sacramentum ordinationis penitus defuisse crederent. Horum autem auctoritati illa exempla de annullatione hujusmodi sacramentorum anteponere non possumus, quae non de antiquis sed recentioribus mutuastis temporibus: in quibus, inquam, temporibus, multa contra fas et jus usurpata reperiuntur, quae magis respuenda quam in exemplum ducenda videntur. Ipse etiam Romanus Pontificalis [Col. 1066D] Liber historicus. , unde illa exempla protulistis, saepenumero non ita facienda quam facta historica simplicitate praescribit; nec solum legitimas institutiones, sed et nonnullorum [Col. 1067A] inconsideratas usurpationes referre consuevit. Unde non omnia quae in eo scripta leguntur, pro ecclesiasticis sanctionibus recipere debemus: praesertim illa minime quae a consideratissimis antiquorum Patrum sententiis deviare videmus; ex quibus vos duo exempla posuistis, quae sacramenta neophytorum adeo profanant, ut ordinatos ab iis reordinandos censeant, quod et ipsis apostolis eorumque successoribus Romanis pontificibus, aliisque sanctis Patribus adversari non dubitatur. Ipsi enim apostoli in suis canonibus eos damnasse leguntur, quicunque secundam manus impositionem accepisse detegerentur. Item S. Gregorius papa I (lib. II, epist. 32) , scribens Joanni episcopo Ravennati; item praedecessores ejus Zozimus papa, atque [Col. 1067B] Bonifacius cum CCXVII sanctis Patribus Carthaginensis concilii, reordinationem aeque ut rebaptizationem damnavere.
Quod autem illi qui ordinati sunt neophyti sacramentum ordinationis non minus habeant quam haeretici, superius sanctissimi Patres Leo papa et Ambrosius, alter decreto, alter exemplo nos apertissime docuerunt. Quicunque igitur ordinatos neophytos iterum ordinandos censuerit, procul dubio contra sanctos Patres facit. Eodem modo et illa reordinatio reprobatur, quam Alefredus Hildesheimensis episcopus fecit in his quos Ebo Remensis episcopus, sed damnatus, ordinavit. Nam, juxta Augustinum (De bono conjugali, cap. 24) , si quis episcopus [si quisquam ordinatus] pro aliqua culpa ab officio removeatur, sacramento [Col. 1067C] semel imposito non carebit, quod [quamvis ad judicium permanente] damnabiliter nihilominus dare quam habere poterit. Sic et Acacius depositus, de quo supra retulimus, multos ordinavit, quos tamen beatus Anastasius papa ( epistola unica ) integrum ordinationis sacramentum ab eo percepisse, et ob hoc non reordinandos esse judicavit. Nullus autem damnatus vel excommunicatus sibi de confectione sacramentorum applaudat: imo in hoc cumulum suae damnationis agnoscat, cum tanto sceleratior et ob hoc sibi tanto perniciosor existat, quanto sanctius reputat quod sacrilego ausu usurpare [Col. 1068A] non veretur. Nempe tolerabilius peccaret si de altari corpus suum communi pane reficeret, quam animam suam damnatoria communione interficeret. Nam, juxta Apostolum: Qui (Eucharistiam) indigne sumit, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) . Indigne autem sumit qui nondum criminibus poenitendo se purgavit, quem nec canonica severitas ad poenitendum excitare potuit. In ordinationibus quoque quilibet damnatus minus delinqueret si nihil daret, quam per sacramentum ordinationis ordinato suam damnationem irrogaret. Et mirum in modum, dum eam alii irrogat, penitus sibi ipsam non diminuit, sed multiplicat. Nequaquam igitur damnati de perniciosa usurpatione sacramentorum applaudant sibi, cum tanto irreparabilius seipsos condemnent, quanto [Col. 1068B] sanctiora sunt quae dare vel accipere contra fas et jus sacrilege praesumunt.
Hinc sanctus Gregorius papa I [Col. 1067] Lib. IV, epist. V, ad Gregorium Venantium episcopum Lunensem. Vide etiam d. 50 c. 10 Accedins. in Regesto suo (cap. vel can. 249) partis secundae, damnatum sacerdotem pristini officii usurpatorem perpetua excommunicatione damnat, ut vix ei viaticum in fine vitae concedat. Hinc sancti Patres in Antiocheno concilio (cap. vel can. 4) cuilibet damnato, si aliquid de sacro ministerio attingeret, omnem spem restitutionis, vel locum satisfactionis penitus denegaverunt; omnesque ei infra damnationem communicantes sub excommunicatione damnaverunt. Si ergo pro usurpatione sacri ministerii tam acriter damnantur qui solo officio privantur, quanto magis ilii qui, officio et communione privati, talia praesumpserunt [Col. 1068C] indigni.
Caveant quoque et ipsi Catholici ne aliquando sacramenta a damnatis percipiant, ne se sub excommunicationem sanctorum Patrum ponant. Praecipue autem de sacramentis excommunicatorum caveant, quod per haec, juxta attestationem sanctorum Patrum, non salutem, sed damnationem et exsecrationem quilibet participantes accipiunt, quibus non dico in sacramentis, sed si in osculo communicaverint, canonicam excommunicationem subterfugere non poterunt.
Apologeticus super excommunicationem Gregorii VII
[Col. 1067D] Sententiam excommunicationis, quam dominus noster Gregorius papa VII apostolica auctoritate promulgavit, [Col. 1068D] nonnulli sacrilega temeritate quasi irritam judicare praesumunt, seque in hoc, juxta attestationem [Col. 1069A] sanctorum Patrum, apostolicae auctoritatis reos perniciossime efficiunt. Sed in hac eorum praesumptione nec ipsi peccarent nec alios peccare facerent, si cujuslibet praelati in Ecclesia privilegium, non dico Romani pontificis, primatum attenderent. Est enim generale privilegium hujusmodi praelatorum, juxta institutionem sanctorum Patrum, ut subditos judicent, nec subditi eorum judiciis temere resultent, quibus absque omni contradictione secundum canones obedire debent. Scriptum est enim: Non est discipulus supra magistrum (Matth. X) ; et: Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit (Rom. II) . Et si hoc apostoli de saeculari potestate dixerunt, quid nos sub ecclesiastica potestate degentes agere debemus, ubi inobedientia pro ariolatione [Col. 1069B] et idololatria reputatur (I Reg. LI) ? Si ergo inobediens ecclesiasticae potestati, scilicet divinae ordinationi, pro idololatra merito deputatur, quid de illo censendum est qui eamdem potestatem penitus abrogare conatur? Videat autem quilibet praelatus quam sibi reverentiam a subditis exigat, nec eam Romano pontifici denegare velit, a quo omnis ecclesiastica potestas procedit. Nunquid enim suam potestatem statim irritam fore judicabit, si qui tantum ex subjectis ejus ita judicaverint? Nunquid statim suam praelationem ipse denegabit, si quidam ex suis ovibus eum pro praelato habere noluerint? Nunquid suam canonicam excommunicationem in subditos irritam arbitrabitur, si quidam tantum eorumdem [Col. 1069C] subditorum hoc asserere conantur, qui tantum [tamen] eotenus ei, ut legitimo pastori, obedierunt, et sententias ejus in alios ratas esse censuerunt? Nunquid sententiam suam judicio subditorum retractari, nedum penitus annullari unquam patietur? Non plane. Ergo reverentiam, quam ipse a subditis suis sibi exigit, etiam ipsi praelato suo, juxta statuta sanctorum Patrum, rependat, et praecipue episcopo sedis apostolicae.
Hujus utique sententiam sancti Patres nusquam retractari, nedum adnullari, ab aliquo permiserunt. Hinc beatus Nicolaus papa primus, omnibus episcopis scribens [Col. 1069D] Vide c. 17, q. 4, c. 30. Nemini. Ubi hoc scholiolum apponitur. Epistola ex quo hoc cap. sumptum est, non exstat; aliquid tamen simile habetur epist. I ad Michaelem, imp. : Nemini, inquit, licitum est de sedis apostolicae judicio judicare, aut illius sententiam retractare permissum, videlicet propter Romanae [Col. 1069D] Ecclesiae primatum.
Item beatus Gelasius ad episcopos Dardaniae [Col. 1069D] B. Gelasius I. De hoc vide 9, q. 3, c. 107 et 108, Cuncta. Est alioquin epist. X editionnis Romanae. : Cuncta, inquit, per mundum novit Ecclesia, [Col. 1070D] Quoniam quorumlibet sententiis ligata pontificum, sedes B. Betri apostoli jus habeat resolvendi, utpote quod de omni Ecclesia fas habeat judicandi neque, etc. sic Rom. editio. quod sacrosancta Romana Ecclesia quorumlibet episcoporum ligata possit absolvere, et de omni Ecclesia fas habeat judicare, neque cuiquam de ejus liceat judicare judicio.
Item sanctus Sylvester papa universalissynodi judicio (cap. 20) decrevit: Nemo, inquit, primam sedem [Col. 1070A] judicabit. Neque enim ab Augusto, neque ab omni clero, neque a regibus, neque a populo judex judicabitur.
Beatus autem noster Gregorius papa, canonice quidem ordinatus, ut sancta Ecclesia Romana fidelissime testatur, ab omnibus catholicis judex universalis Ecclesiae et pro Romano pontifice semper habebatur, quod et ipsi ejus excommunicati de eo judicaverunt, cum ad ejus reconciliationem saepenumero recurrerint, licet ad vomitum suum postea redire non timuerint. Nunquam sane aliquod crimen in illo vel ab inimicis inventum est vel probatum, quod susceptum sibi illicitum faceret officium. Sed si quod tale crimen admisisset, nunquid tandem inauditus, non confessus nec convictus canonice [Col. 1070B] damnari posset, etiamsi ultimus ecclesiastici ordinis exstitisset? Nunquid [ l. Nonne] enim legitime officium suum exerceret, usque dum canonice judicatus ab officio cessare juberetur? Et hoc utique Dominus noster Gregorius papa nequaquam abnuit, quin more cujuslibet clerici duntaxat canonice audiretur. Et hoc privilegio Romani pontificis incongruum esse videretur; adversarii autem ejus nec hoc unquam concedere voluerunt. Nam in tali examinatione et illum expurgandum, et se contumeliose [contumeliosae] criminationis inculpandos fore non dubitaverunt. Ergo sententiam apostolicae auctoritatis in apertissimos contumaces ab eo depromptam nullus Christianus irritam judicabit, qui canonicis sanctionibus [Col. 1070C] sanctorum Patrum contradicere noluerit. Ipsi enim et temerariam cujuslibet inferioris episcopi duntaxat catholici excommunicationem, usque ad canonicam examinationem ratam esse censuerunt, ut in Sardicensi concilio c. 17 legitur
Nec illam excommunicationem noster apostolicus privatim deprompsit; sed, generali synodo praesidens, universali judicio Ecclesiae jus ligandi atque solvendi, in persona Petri acceptum, semper obtinere a nullo fideli dubitatur, ut sanctissimi atque fidelissimi Patres nostri, Cyprianus, Augustinus, atque Leo Magnus in scriptis suis docuerunt. Quicunque ergo ejus judicio in terra ligati sunt, ipsi nihilominus et in coelo ligati indubitanter creduntur. Quapropter, omni postposita contradictione, illos quos [Col. 1070D] Dominus noster Gregorius papa judicio universalis synodi excommunicavit, et nos excommunicatos esse credimus, ne ipsis excommunicatis damnabiliores merito judicemur, qui, etsi qualibet occasione excommunicationi subjaceant, non tamen temere ligamenta Ecclesiae denegant. Nam procul dubio nefandius esse deputatur quemlibet ipsam ecclesiasticam potestatem ligandi atque solvendi non credere, quam, salva fide, ecclesiasticis statutis non obedire. [Col. 1071A] Hinc S. Gregorius papa primus ad Theoctistam patriciam scribens (lib. IX, epist. 39) testatur: Ipsi, inquit, sibi testes sunt quia Christiani non sunt, quia ligamenta sanctae Ecclesiae vanis [variis Ed. Romana] se existimant conatibus solvere.
Sciendum autem quod sancti Patres pro excommunicatis habuerunt non solum illos qui post apertam eorum contumaciam specialiter excommunicati sunt; sed et illos qui jam factam excommunicationem incurrere non timuerunt, videlicet aut se in partem excommunicatorum conferendo, aut quod sub excommunicatione illis specialiter prohibitum est acceptando. Hinc sanctum concilium Nicaenum Arianos omnes, vel quisquis in hanc pestem sive consensu seu communione decidisset, ut B. Gelasius [Col. 1071B] papa testatur, damnavit; quem morem et in aliis excommunicationibus suis sancta mater Ecclesia observare consuevit. Beatus quoque Gregorius papa primus (lib. III, epist. 20) , consecratores Salonitani praesumptoris excommunicatos esse declaravit, eo quod ipsam consecrationem sub excommunicatione eis specialiter interdictam facere tentaverint. Quam rem nos, inquit, nullo modo possumus dicere consecrationem, quae ab excommunicatis celebrata est. Sic utique quilibet Romani pontifices pro excommunicatis habuerunt eos utique, quicunque aliqua sub speciali excommunicatione prohibita praesumpserunt. Ergo et a nobis omnes hujusmodi merito, ut excommunicati, devitantur, usque dum ecclesiastico more reconcilientur. Sunt autem quatuor [Col. 1071C] res in quibus eos specialiter devitare debemus, videlicet in salutatione, in osculo, in oratione in convictu, quod, ut S. Callistus papa testatur (epist. 2) , quicunque excommunicatis, vel in his, vel in aliis prohibitis communicaverint, simili excommunicationi, juxta institutionem apostolorum, subjacebit.
Sed multi, ad excusandas excusationes in peccatis, (Psal. CXL) multipliciter se excusant quod excommunicatos vitare non debeant. Alii enim illam sententiam beati Augustini praetendunt quod communio malorum non maculet nisi consentientes; alii dicunt quod ecclesiasticis pastoribus sive eorum sanctioni subjecti non sint, eo quod saeculo penitus abrenuntiaverint; alii etiam sibi obedientiam in praelatum suum sufficere putant, ne canonicis institutionibus obedire [Col. 1071D] debeant (S. AUGUSTINUS, passim in libris contra Donastistas ). Sed omnes has excusationes quamvis ipsi apostoli indubitanter, ut praedictum est, annullaverint, cum communionem excommunicatorum generaliter omnibus sub excommunicatione, juxta attestationem S. Callisti papae, interdixerint; nos tamen singulas, quam frivolae sint, specialiter demonstrare non pigebit. Et hoc utique periti ecclesiasticarum regularum facile per se deprehendunt; nos autem simplicioribus tantum fratribus in hoc satisfacere volumus, ut tanto studiosius ab excommunicatis se abstineant, quanto inexcusabilius se in eorum communione maculari cognoscant.
Illi ergo qui sententiam B. Augustini praetendunt [Col. 1072A] quod communio malorum non maculet nisi consentientes, ad exaggerationem suae excusationis subinferre solent summopere sibi crimina excommunicatorum, displicere, nec ullo modo se eorum criminibus assentire, et ideo exteriorem eorum communionem non eis nocere. Sed haec sententia beati Augustini, tantum de communione malorum adhuc in unitate positorum, et nondum pro sua malitia excommunicatorum deprompta evidentissime ex verbis ipsius Augustini probatur. Ponit enim eamdem sententiam scribens ad Donatistas: Quisquis, inquit, in Ecclesia bene vixerit, nihil ei praejudicant aliena peccata, quoniam unusquisque proprium onus (in ea) portabit (Gal. V) . Sic et Apostolus dicit: Et quicunque (in ea) corpus Christi manducaverit indigne, judicium sibi manducat [Col. 1072B] et bibit (I Cor. XI) . Cum autem dicit: judicium sibi manducat et bibit, satis ostendit quod non alteri judicium, sed sibi. Hoc nos egimus, et ostendimus, et obtinuimus quod communio malorum non maculat aliquem participatione sacramentorum, sed consensione factorum. Nam si in factis malis non eis quisquis consentiat, portat malus causam suam, et personam suam, nec praejudicat alteri, quem in consensione mali operis socium non habet criminis.
Ecce apertissime B. Augustinus non se hoc de excommunicatis dixisse manifestat, cum de eo qui in Ecclesia corpus Domini indigne sumit, dicat. Nam superius ad eosdem Donatistas de excommunicatis praemisit, dicens: Quisquis a catholica Ecclesia fuerit separatus, quantumlibet laudabiliter se vivere [Col. 1072C] existimat, hoc solo scelere, quod a Christianitate disjunctus est, non habebit vitam; sed ira Dei manet super eum (Joan. III) . Deinde de his qui in Ecclesia sunt positi consequenter adjecit: Quisquis autem in Ecclesia, et reliq. ut supra diximus. Idem (epist. CLXII) Eleusio, et Grammatino [Felici Grammatico]: Quibus, inquit, mali placent in unitate, ipsi communicant malis; quibus autem displicent, et eos emendare non possunt, ne ante tempus messis audeant zizania eradicare, ne simul eradicent et triticum (Matth. XIII, 29) , non factis eorum, sed altari Christi communicant, ita ut non solum ab eis non maculentur, sed etiam divinis verbis laudari praedicarique mereantur; quoniam, ne nomen Christi per horribilia schismata blasphemetur, pro bono unitatis tolerant quod pro bono [Col. 1072D] aequitatis oderunt. Et hoc utique de malis in unitate positis, non de excommunicatis evidentissime sonat.
Idem ad Emeritum: Et illud, inquit, non est tacendum, et cognitos malos bonis non obesse in Ecclesia, si eos a communione prohibendi aut potestas desit, aut aliqua ratio conservandae pacis impediat. Et postpauca: Manifestum est non hoc [malum Ed. P.] effici hominem, quod est malus quisquam cum quo ad altare Domini acceditur, etiamsi non sit incognitus, si tantum non approbetur, et a bona conscientia displicendo separetur.
Idem in serm. 17 de Evangelio secundum Matthaeum de duobus caecis: In multis, inquit, Sanctorum librorum locis apertissime sonat esse intus in Ecclesia et bonos et malos, quos saepe dicimus frumentum [Col. 1073A] et paleam. Et de iisdem ipsis malis, id est in unitate positis, quomodo boni non maculentur, in eodem sermone subsequenter annectit: Duobus modis, inquit, non te maculat malus: si non consentias, et si redarguas; hoc est non communicare vel non consentire. Communicatur quippe, quando facto ejus consortium voluntatis vel approbationis appingitur. Hoc ergo nos admonens Apostolus ait: Nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum (Ephes. V, 11) . Et infra: Non consentientes sitis malis, ut approbetis; neque negligentes sitis, ut non arguatis; neque superbientes, ut insultantes arguatis; qui autem deseruerit unitatem, violat charitatem, et quisquis violat charitatem, quidlibet magnum habeat, ipse nihil est, juxta Apostolum (I Cor. XIII) .
[Col. 1073B] Ideo in lib. de Fide et operibus: Cum per negligentiam praepositorum, sive per aliquam excusabilem necessitatem, sive per occultas obreptiones invenimus in Ecclesia malos, quos ecclesiastica disciplina corrigere aut coercere non possumus; tunc, ne ascendat in cor nostrum impia et perniciosa praesumptio, qua aestimemus nos ab his esse separandos ut peccatis eorum non inquinemur, ac ita post nos trahere conemur veluti mundos sanctosque discipulos a compage segregatos; veniant in mentem illae descriptionis similitudines et divina oracula, quibus demonstratum et pronuntiatum est malos in Ecclesia permistos bonis usque in finem saeculi tempusque judicii futuros, et nihil bonis in unitate et participatione sacramentorum, qui eorum factis non consenserint, obfuturos.
[Col. 1073C] Ecce quorum malorum communionem B. Augustinus nobis non nocere asserit, videlicet eorum qui in Ecclesia sunt positi, nondum ab ecclesiastico judicio separati. Quod si idem ipse sanctus doctor non tam signanter usquequaque exprimeret, nos tamen illud nequaquam de excommunicatis intelligere deberemus, ne illum ipsis apostolis et sanctis Patribus sibique ipsi contraria dixisse astrueremus. Ipsi enim apostoli eorumque successores communionem excommunicatorum in tantum nocere docuerunt, quod et supra notavimus, ut sub excommunicatione eum damnarent quicunque eis vel exterius communicare praesumeret. Nec hanc sententiam B. Augustinus ignoravit, quam etiam in concilio CCXVII episcoporum sua subscriptione confirmavit. Non [Col. 1073D] ergo aliquis B. Augustinum pro defendenda communione excommunicatorum frustra in testimonium assumat; imo ei, ne eis ullo modo communicet, obediat, ne et ipse, juxta sanctorum Patrum statuta, eidem excommunicationi subjaceat.
Qui autem se de excommunicatione vitanda excusatos putant, quasi, abrenuntiantes saeculo, ecclesiasticis pastoribus sive eorum sanctionibus non subjaceant, videlicet monachi sive quilibet religiosi, non otiose considerent quid de hoc sanctum Chalcedonense concilium deliberet. Ipsum enim generaliter omnes monachos per unamquamque civitatem sive regionem episcopis subjectos fore decrevit, ipsosque [Col. 1074A] ecclesiasticis statutis inobedientes anathematizavit. Hoc autem unum est ex illis quatuor conciliis, quae S. Gregorius (lib. I, epist. 24) astruit veneranda, ut sancta quatuor Evangelia; de quibus ad patriarchas scribens testatur: Cujuslibet, inquit, vitae atque actionis norma existat [consistit], quisquis eorum (hoc est, conciliorum) soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse videatur, tamen extra aedificium jacet. Et post pauca: Se, et non illa, destruit quisquis praesumit aut solvere quos ligant, aut religare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit. Videsne quam nulla religio quemlibet excusare possit, quin ecclesiasticis statutis obedire debeat, cum quilibet inobediens extra aedificium jacere deputetur etiamsi tam religiosus sit ut lapis [Col. 1074B] esse videatur. Imo ipsa religionis praerogativa majori eum addicit damnationi qui non tanto obedientior sanctissimae matri suae Ecclesiae exstiterit, quanto religiosior haberi voluerit. Debent utique religiosi aliquid ecclesiasticis statutis supererogare, non ipsa statuta temerario ausu abrogare; alioquin tanto majus judicium subibunt, quanto in altiori gradu sanctitatis positi, et ipsa communia praecepta non timent praevaricari. Est autem apostolicum, et universale totius sanctae Ecclesiae praeceptum, ut excommunicati devitentur. Ergo et quilibet religiosi hoc observare debebunt; alioqui majori damnationi quam etiam laici merito subjacebunt.
Sed et obedientia in praelatum nos excusare non poterit quin apostolicis statutis necessario obedire [Col. 1074C] debeamus, si filii Ecclesiae esse volumus. Hinc enim Obedientiarii Eutychetis Constantinopolitani abbatis cum ipso Eutychete in concilio Chalcedonensi anathematizati sunt, quod magis eidem quam apostolicis institutis obedire delegerant. Subditi autem Nestorii praesulis Constantinopolitani a sanctissima synodo Ephesina laudati sunt, quod ipsi apostolicisinstitutis obedientes proprio episcopo restiterunt, et ob hoc etiam postea ex ejus potestate penitus emancipari meruerunt.
Hinc et B. Eutychianus papa (epist. II) et martyr a B. Petro decimus septimus in decretis suis, quae martyrio consecravit, verissime protestatur quod subditus nec episcopo nec abbati suo obedire debeat, si jusserint ei ut pro excommunicato missas instituat. [Col. 1074D] Sed et B. Gregorius papa I Honoratum Salonitani episcopi archidiaconum, sed ab episcopo depositum, eodem nolente episcopo, in locum suum restituit, aliumque eidem Honorato jam subrogatum deposuit, eo quod ille suo episcopo in tali subrogatione contra interdictum sedis apostolicae obedierit. Idem quoque apostolicus scribens Joanni Corinthiorum episcopo, Paulum, Eufemium [Euphemium], Thomam, Clematium, clericos ab ordine deposuit, eo quod proprium eorum episcopum accusare non obedierunt; quorum tamen Paulum et Clematium in pristinum gradum postea restituit. Item, ipse scribens omnibus Nichacii [Byzacii] concilii episcopis [Col. 1073D] Vide S. Gregor. lib. X, epist. 35. , firmissime praecepit ut primatem [Col. 1075A] suum Clementium de illatis criminibus cum omni sollicitudine examinarent, ut, audita si vera essent, ultione canonica resecaretur, hoc terribiliter subinferens, quod apud Deum eorumdem criminum particeps existeret quicunque eorum illa subtiliter indagare neglexisset.
Haec et alia hujusmodi in ecclesiasticis sanctorum Patrum statutis sufficienter invenire potestis, quae nobis evidentissime demonstrant quam obedientiam subjecti cujuslibet praelati ad superiorem potestatem debeant, quae et ipsos damnare poterit, si vel praelato suo contra ipsam obedierint. Non ergo aliquis obedientiam praelati sui superflue praetendat, quod praecipuae potestati, videlicet apostolicae et ecclesiasticae auctoritati, in devitandis excommunicatis obedire [Col. 1075B] non debeat; imo tam subjectus quam praelatus eos devitare studeant, ne eidem excommunicationi, juxta apostolorum institutionem, pariter subjaceant.
Sed et illi excusationi, quam quidam simplices in nostro tempore praetendunt, quod excommunicati jam in tantum abundaverint ut nequaquam aut vix devitari possint, facile respondetur quod difficultas evitandi, non negligentiam nutrire, sed majorem cautelam ad devitandos excommunicatos debet nobis excitare. Quamvis enim difficile vitentur, non tamen pro nullo peccato reputare debemus si eis contra ecclesiastica statuta communicaverimus, quae juxta sanctos Patres usque ad sanguinem defendenda cognovimus. Nam et quotidiana peccata non minus pro peccatis reputamus, etsi ea nequaquam in hac [Col. 1075C] vita devitare valeamus. Unde et quotidiana eis procurata sunt remedia, orationum videlicet et eleemosynarum, ut quotidie amputaretur quod quotidie male pullulare videtur. Sic utique quotiescunque excommunicatorum communione maculamur, statim ad poenitentiam et reconciliationem festinare debemus. Nam difficultas evitandi aut parum nos aut nihil ad excusationem juvabit, si nos ad praecavendum et postea ad satisfaciendum negligentiores effecerit, quos in tali necessitate ad majorem diligentiam excitare debuerit.
Quidam etiam ineptissime se cum morte domini Gregorii papae excusant [Col. 1075D] Scripsit ergo Bernaldus hanc apologiam, mortuo jam Gregorio VII. , quasi excommunicationem Romani pontificis post mortem ipsius observare [Col. 1075D] non debeant. Sed hi audiant ligationem Romani pontificis non minus ratam reputari quam solutionem, quia B. Petro et suis successoribus a Domino jus ligandi eodem tenore et firmitate, ut solvendi, concessum est. Solutio autem cujuslibet apostolici, sive in reconciliatione excommunicatorum, sive in restitutione lapsorum, etiam post mortem solutoris valere non dubitatur. Nunquid enim quilibet reconciliatus sive restitutus pro excommunicato vel deposito se statim reputabit, postquam reconciliator ejus sive restitutor obierit? Non credo. Si igitur solutio cujuslibet catholici pastoris post mortem ipsius rata et observanda non dubitatur, [Col. 1076A] itidem necessario et de ejus ligamento judicabitur; videlicet ut et post mortem ligatoris aeque permaneat ligatus qui non fuerit ecclesiastico more reconciliatus.
Libet autem sententiam B. Cypriani martyris et egregii doctoris de communicatoribus excommunicatorum subnectere, ut ipsi perpendant quam periculose sibi ipsis ab eorum consortio non caveant. Scribens enim ad Magnum presbyterum: Invenimus, inquit, in tali facinore non solum duces et auctores, sed et participes poenis destinari, nisi se a communione malorum separaverint, praecipiente per Mosen Domino, et dicente: Separamini a tabernaculis hominum istorum durissimorum, et nolite tangere ab omnibus quae sunt eis, ne simul pereatis in peccatis eorum [Col. 1076B] (Num. XVI) ; et quod comminatus per Mosen Dominus fuerat, implevit, ut quisquis se a Core et Dathan et Abiron non separasset, poenas statim pro impia communione persolveret. Quo exemplo ostenditur et probatur obnoxios omnes et culpae et poenae futuros, qui se schismaticis contra praepositos et sacerdotes irreligiosa temeritate miscuerint (epist. 76) . Caveant ergo omnes tam subjectus quam praelatus, tam saecularis quam religiosus, a communione excommunicatorum; quod nullus omnino excipitur, cum omnibus hujusmodi communio sub excommunicatione ab ipsis apostolis interdicitur; et saltem cum excommunicatis perire timeamus, si nec pro reverentia apostolicae interdictionis eos devitare curemus.
Ipsi etiam communicatores excommunicatorum [Col. 1076C] devitandi sunt, etsi communio eorum non sub excommunicatione tam evidenter ut excommunicatorum nobis interdicta legatur. Nam in sacris canonibus saepenumero reperitur ut qui communicat excommunicato, excommunicetur. Nec tantum ibi specialiter adjicitur ut et communicatoris communicator sub excommunicatione damnetur: nempe multa, imo plura sunt, quae nusquam vel sub speciali prohibitione, nedum excommunicatione, nobis prohibita leguntur, ut carnem comedere in Parasceve, et alia hujusmodi, quae tamen pro sola ecclesiastica consuetudine necessario devitamus, ne, juxta Augustinum ad Casulanum presbyterum, ut praevaricatores divinae legis judicemur. Si ergo plurima [Col. 1076D] pro sola ecclesiastica consuetudine devitamus, quanto magis illud, quod a sanctis Patribus etsi non sub excommunicatione, tamen firmissime proscriptum cognovimus, scilicet ne communicatoribus excommunicatorum communicemus. Nam beatus Gelasius papa, qui et aliorum sanctorum Patrum scripta apostolica auctoritate canonizavit [Col. 1076D] Id est, authentica declaravit, et ab apocryphis se unxit. , scribens ad episcopos Dardaniae, hanc sententiam promulgavit: Nihil, inquit, nobis commune cum hominibus communionis externae, in his praecipue rebus quas sancti Patres nobis prohibuisse cognovimus. Idem in sequentibus (epist. 11) : Quid juvat si quis alicui evidentiori haeretico non communicet, et his tamen communione [Col. 1077A] jungatur, qui ab illius non sunt communione diversi?
Ne quis autem hanc sententiam quasi minus ratam contemnat, eo quod poenam excommunicationis specialiter ascriptam non habeat, diligenter attendatur quid B. Nicolaus papa I, in generali synodo praesidens, generali ejusdem synodi judicio decernat (26, q. I, c. 18) . Sed si quis, inquit, dogmata, mandata, interdicta, sanctiones sive decreta a praesule sedis apostolicae promulgata contempserit, anathema sit. Nec hoc utique sancti Patres necessarium fore judicaverunt, ut singula quaeque prohibenda singulari excommunicatione prohiberent, cum saepissime omnium ecclesiasticarum institutionum violatores sub generali damnatione multarent. Sed et ipsa ecclesiastica [Col. 1077B] consuetudo sententiam beati Gelasii papae observare conatur, quae communicatorem excommunicati recipere non solet, nisi reconciliatum. Nihil autem firmius est tenendum, ut S. Augustinus testatur, quam illud in quo veritas consuetudini suffragatur.
Ideo autem sancti Patres hujusmodi communicatores devitari voluerunt, quod ipsos quasi a seipsis damnatos habuerunt. Sic praefatus apostolicus Acacium, recepta communione Petri, se ipsum damnasse testatur. Unde et beatus Felix papa in ipsa sententia qua Acacium anathematizavit hoc signanter apposuit: Habe ergo cum his quos libenter amplecteris portionem, hoc est, cum excommunicatis; ac si diceret: Non tam novam excommunicationem super te fecimus, quam veterem, qui te ipsum communicando [Col. 1077C] excommunicatis innodasti, confirmamus. Nec hoc sane negligenter inspiciendum quod B. Gelasius tam expresse subjecit cur apostolica sedes Acacium communicatorem Petri refutaverit: Beati, inquit, Petri sedes ne per Acacium in Petri consortium duceretur, ipsum quoque a sua communione submovit. Idem Anastasio imp. (epist. 10) : Postquam Acacius communionis externae factus est, non potuit nisi a catholica et apostolica mox societate praecidi, ne per eum, si vel paululum cessaremus, nos quoque videremur subisse contagia perfidorum. Et paulo superius: Non potest, inquit, quilibet, perversitatis communicatore suscepto, non pariter perversus probari; nec potest refutari perversitas, complice [Col. 1077D] perversitatis admisso. Videsne quam necessario hujusmodi [Col. 1078A] communicatores devitemus, ne et nos per eorum consortium contagia perfidorum subisse judicemur? Si quis autem haec omnia latius considerare desiderat, scripta ejusdem apostolici ad diversos de anathemate Acacii non transitorie legat; quae si fideliter perlegerit, nulla ei amplius de vitandis communicatoribus excommunicatorum dubitatio remanebit.
Accipiant ergo saepe dicti communicatores sanum consilium, et festinent ad ecclesiasticam reconciliationem, nec catholicam sinceritatem externa communione, juxta B. Gelasium, commaculent; aut si ipsi suam salutem neglexerint, nos tamen, qui Catholici sumus, nobis ab eorum commaculatione caveamus.
[Col. 1078B] In Simoniacorum causis.
[Col. 1077D] Sequebantur haec in ms. cod., quae nec ad antecedentia nec ad subsequentia pertinent. Non omisimus tamen, ut omnia codicis bona fide repraesentaremus. Judicium aquae frigidae non recipimus, nec eorum testimonium qui eidem morbo consentiunt, sed religiosorum fratrum qui eidem sceleri studio et voluntate resistunt. Qui tamen testes non per aquam frigidam, sed [ l. seu, Ed. P. ] per ignitum ferrum, vel ferventem aquam sunt acquirendi [Col. 1078D] Omnes istae probationes a sacris canonibus prohibentur, ut patet in decretalibus, tit. de purgatione vulgari. .
Simoniaci non admittuntur ad judicium, si probabiles personae, etiam laicorum vel feminarum, pretium se ab eis recepisse testantur. Nec aliud est pro manifestis venire ad judicium, nisi tentare Dominum. Unde et fallimur multoties in talibus, quia Deus longe est ab his qui tentant illum (Sap. I) .
[Col. 1078C] Per multos jam annos regni Teutonici latitudo ab apostolicae sedis unitate divisa est. In quo nimirum schismate tantum periculi factum est ut, quod cum dolore dicimus, vix pauci sacerdotes aut clerici catholici in tanta terrarum latitudine reperiantur. Tot igitur filiis in hac strage jacentibus, Christianae pacis necessitas exigit ut super hos materna Ecclesiae viscera aperiantur. Patrum itaque nostrorum exemplis et scriptis instructi, qui diversis temporibus Novatianos, Donatistas, et alios haereticos in suis ordinibus susceperunt, praefati regni episcopos in schismate ordinatos, nisi aut invasores aut Simoniaci aut criminosi comprobentur, in officio episcopali suscipimus. Idipsum de clericis cujuscunque ordinis constituimus, quos vita scientiaque commendat.
Acta
(Dedimus supra inter concilia Romae celebrata tempore S. Gregorii VII. Est ordine quinta.)
Utilis altercatio duorum de incontentia sacerdotum
[Col. 1079A] Domino ac venerando sacerdoti ALBOINO, scientia et moribus adornato. BERNALDUS bonum indeficiens, quod est Christus.
Cum proxime simul essemus, et verba de canonum sanctionibus ad invicem conferremus, aliquantulum de capitulo Nicaeni concilii dissensimus. Cum enim inter nos, ut recolis, de prohibenda sacerdotum incontinentia sermo consereretur [ f. conferretur], quae in tertio ejusdem concilii capitulo adeo prohibetur, ne saltem clerici debeant habitare cum feminis nulla consanguinitate propinquis, tu quoddam aliud caput ex ecclesiastica Historia, quae dicitur Tripartita (Hist. Eccl. Tripart., lib. II, cap. 14) , protulisti, quod quemdam Paphnucium testatur in [Col. 1079B] eodem concilio surrexisse, et a tota synodo sacerdotibus ut dormirent cum uxoribus suis licentiam impetrasse. Insuper etiam idem ipsum capitulis Nicaeni concilii minus considerate annumerasti.
Unde non parum doleo de te tantae indolis viro, in sacris litteris tam erudito, quod hoc unquam excellentissimo concilio, juxta sanctum Gregorium, aeque ut Evangelium venerando, assignare non dubitasti, quod nec ultimum, imo nullum inter canonica capitula habet locum, videlicet quod apostolicae et evangelicae adversatur doctrinae. Nam ipse princeps apostolorum in Epistola sua (I Petr. III) , etiam laicis praecipit ut parcant uxoribus suis, ne impediantur orationes earum. Cui et ipsum vas electionis Paulus concordat dicens: Abstinete vos ad tempus, [Col. 1079C] ut vacetis orationi (I Cor. VII) . Si igitur laici die quo volunt orare prohibentur ab opere conjugali, liquido consequitur ut sacerdotes, quibus quotidianum est officium orandi, vel sacrificandi, vel baptizandi, nunquam a die ordinationis suae conjugibus suis debeant commisceri.
Hanc autem continentiam ab ipsis apostolis, sacerdotibus et levitis esse indictam testatur Aurelius Carthaginensis archiepiscopus in concilio generali [Col. 1080A] CCXVII Patrum, cui egregius doctor Augustinus interfuit, vere ipsius sacrae Scripturae armarium. Deliberat enim praedictus archiepiscopus ita dicens [Col. 1079C] Vide concilium Africanum sub Bonifacio I et Coelest. I pontif. can. 37, dist. 32, c. 13. Placuit. Vide etiam dist. 83, c. 4. Cum de quorundam. Ubi [Col. 1080C] verba hujus can. aliter paulum habent, sicut et in conc. recens editis: sensus est alioqui concors. : Placet ut sacerdotes et levitae, vel qui sacramentis divinis inserviunt, continentes sint in omnibus, quo possint simpliciter quod a Deo postulant impetrare, ut quod apostoli docuerunt et ipsa servavit antiquitas nos quoque custodiamus. Quod constitutum a legatis apostolicae sedis Faustino venerabili episcopo, et ab omnibus episcopis unanimiter cum subscriptionibus est confirmatum. Item ipsa Veritas affirmat in Evangelio, dicens: Amen dico vobis, nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V) . Justitia autem veterum erat ut [Col. 1080B] sacerdotes anno vicis suae, dum nondum vera, sed umbratica tantum sacrificia celebrarent, non solum ad uxores, sed et ad domos suas venire penitus vitarent. Hanc igitur veterum justitiam quicunque ex modernis sacerdotibus non dico superare, sed saltem imitari contendit, nunquam post ordinationem suam ad conjugale opus redibit, cum nulla dies praetereat qua sacerdotali officio vacare non debeat.
Amplius sancta et veneranda synodus Nicaena, cui praedictum capitulum assignasti, in tertio capite penitus prohibet clericis etiam cohabitationem feminarum, nisi consanguinitate proximarum. Illud autem tuum nec prohibet concubitum. Quicunque igitur tuo capitulo consentit, a praedicto concilio dissentit. Unde et damnatus est anathemate quo S. [Col. 1080C] Gregorius in synodica sua omnes a Nicaena synodo dissentientes damnavit.
Si autem fortasse negas eamdem synodum prohibuisse clericis habitare cum feminis, antiqua et authentica perscrutare exemplaria, quae ibidem concilium in 20 cap. cum CCCXVIII Patrum subscriptione continent roboratum, quod etiam in eodem numero capitulorum a sanctissimis episcopis Cyrillo, [Col. 1081A] Alexandro [Alexandrino], et Attico Constantinopolitano ad praedictum praesulem Aurelium, et reliquos Africae episcopos legitur esse transmissum. Ipsa etiam Tripartita historia, quam nimium venerari videris, 20 capitula in praedicta synodo testatur esse constituta. In his, inquam, exemplaribus, si legere digneris, praedictum invenies concilium in 3 capite clericis non modo coitum, sed et cohabitationem per omnia interdicere cum feminis.
Praeterea Siricius papa in decretis suis (decr. 3 et 4 in concilio Arelatensi) , B. Hieronymus in epistola sua ad Oceanum; et in ecclesiastica Eusebius Historia [Col. 1081D] Ruffini ad Eusebium appendicem intelligit. ; sanctus etiam Gregorius (lib. VII, epist. 39) Romano defensori scribens, et alii quamplures praedictum capitulum in Nicaena synodo probant esse [Col. 1081B] statutum. Ergo illud tuum, cum isti maxime sit contrarium, anathema nullatenus evadet Gregorianum. Ipse enim doctor apostolicus (lib. VII, epist. 112) omnia canonibus adversa in synodo generali sub anathemate fecit damnari, ita scribens Syagrio Augustodunensi episcopo: Omnia, inquit, quae sanctis canonibus, sicut praediximus, sunt adversa, districte sub anathematis interpositione damnentur; id est ut nullus pro adipiscendis ecclesiasticis ordinibus dare aliquod commodum praesumat, vel pro datis accipere; neque ex laico habitu quisquam repente accedat ad locum sacri regiminis pervenire. Neque ut aliae mulieres cum sacerdotibus habitent, nisi hae quae sacris canonibus sunt permissae.
Sed forsitan asseris ad tuam partem defendendam [Col. 1081C] Nicaenum concilium, juxta assertionem magni Athanasii praesulis Alexandrini et Marci papae, etiam in 70 capitulis constare. Ex quibus, quod nos tantum 20 in usu habemus, illud tuum reliquis apud vos usitatis annumerare conaris, sed frustra. Ego nempe assertionem SS. Patrum de 70 capitulis nec volo nec possum negare; nunquam tamen adeo ero insipiens, Deo miserante, ut ipsos venerabiles CCCXVIII Patres unquam aliquid sibi vel apostolicae doctrinae contrarium suspicer constituisse. Imo, omnia eorum vel apostolorum sententiis repugnantia non dubito damnasse. Quis enim sani capitis duo simul observari constitueret, quorum unum observatum aliud observari prohiberet? Si enim, juxta tuum caput, sacerdotes licite singulis noctibus cum suis [Col. 1081D] uxoribus dormiunt, quomodo ne in una domo habitent observabitur? videlicet si in uno lecto jacebunt, quomodo nec in una domo manebunt?
Sed nec hoc transibo quod tuae parti maxime putas suffragari, quippe quod legitur in epistola S. Gregorii, quod ipse diacones [Col. 1081D] In marg. cod. haec verba adjecta sunt: Nota quod in emendatiorib. exemplarib. non diaconos, [Col. 1082D] sed subdiaconos leguntur. Et sic legendum. Sic enim habetur, lib. I, ep. 42 ad Petrum subdiaconum Siciliae. Siciliae ad continentiam non coegisset, illos, inquam, tantum, quos jam ante triennium nova prohibitio incontinentiae conjugatos invenit. Nunquid tamen S. Gregorius alicubi in eadem epistola praedictis concessit diaconibus ut officium suum exercerent, si se, juxta tuum [Col. 1082A] caput, continere nollent? non utique. Novit enim quod nec laicis quidem, nisi post triduanam continentiam divina concedantur sacramenta, cum et ipse David, quem Dominus secundum cor suum elegit, panes propositionis non accepisset, priusquam a sacerdote percunctatus se triduo continuisse respondisset (Levit. 21) Quomodo igitur incontinentibus diaconibus ministerium suum exercere permitteretur, qui, juxta decreta sanctorum Patrum, cum ipsis sacerdotibus ad divina sacramenta conficienda, percipienda, vel saltem tractanda, non intermisse sed quotidie debent parati esse?
Praeterea item apostolicus (lib. III, epist. 34) scribens ad Leonem episcopum Catinensium [Catanensium], hoc etiam subdiaconibus esse constitutum a [Col. 1082B] praedecessore suo testatur, ut qui eo tempore essent conjugati, unum de duobus eligerent, id est aut se ab uxoribus abstinerent, aut certe nullatenus ministrare praesumerent. Diligenter etiam attendas S. Gregorium ad tempus tantum a diaconibus Siciliae continentiam non exegisse. Nam in eadem ipsa epistola deliberavit ut nullus episcoporum deinceps aliquem diaconem ordinare praesumeret, nisi qui se caste victurum promisisset, nec praedictorum etiam diaconorum aliquis ad sacrum ordinem perveniret, qui se post prohibitionem tunc ante triennium factam ab uxore non continuisset.
Quapropter manifestum est eumdem apostolicum diacones [subdiaconos] tantum illius temporis et loci ad continentiam non compulisse; quam tamen [Col. 1082C] deinceps, ab omnibus qui diacones vellent fieri, per professionem statuit exigi. Quantum autem hoc tuae parti adversetur, mecum tua charitas considerare non gravetur. Tuum enim caput omnibus, etiam episcopis, cujusque temporis conjugale opus frequentare permittit, quod S. Gregorius vix in quibusdam diaconibus ad tempus toleravit, nec tamen sine poena; nam spem promotionis penitus ademit eisdem. Incontinentiam denique concedis sacerdotibus, imo episcopis, propter quam praedictus doctor spem superioris gradus intercludit diaconibus. Videlicet episcopi, juxta tuum caput, cum uxoribus suis dormientes abrenuntiabunt castitati, quam ipse etiam, ab omnibus qui deinceps vellent fieri diacones, per professionem praecepit exigi! Cum in tantum [Col. 1082D] ergo S. Gregorius tuo adversetur capitulo, etiam in hac causa ubi non parum rigorem canonum mitigavit, et ubi quaedam tantum eo tempore toleranda dissimulavit, patet etiam idiotis in quantum tua pars impugnetur imo damnetur a generalibus statutis ejusdem Patris, quae ipse, juxta districtionem canonum, non tantum ad tempus sed omni tempore deinceps observanda promulgavit, in quibus etiam cohabitationem cum feminis sub anathematis impositione, ut praedixi, sacerdotibus fecit prohiberi.
[Col. 1083A] Sed adhuc forsitan, ut aliquantulum tuae parti videaris suffragari, etiam in hujus temporis diaconibus, ut in praedictis, incontinentiam contendis esse tolerandam; sed frustra. Consequeretur enim ut conjugium in quarta generatione etiam modo toleraretur; quod idem doctor apostolicus (lib. XII, responsio ad VI interrogationem Augustini) Anglis noviter conversis ad tempus se concessisse profitetur. Si enim hoc tempore alterutrum horum esset tolerabile, potius tale conjugium modo esset sufferendum quod saltem aliquando licenter legitur concessum, quam incontinentia diaconorum, quae nusquam ibi concessa, sed vix in paucis, ad tempus, non tamen sine subsequente vindicta, ut praedixi, legitur esse dissimulata. Ergo cum tale conjugium [Col. 1083B] modo nullatenus in aliquo, quantumvis ad continentiam infirmo, sit tolerandum, multo minus hoc tempore diaconorum incontinentia alicubi est sufferenda.
Ex his ergo rationibus tu ipse colligas quid de sacerdotali fastigio censere debeas. Sed non jam diutius in exquirendis rationibus demorabor, cum quaelibet una praedictarum satis indubitanter tuum destruat capitulum; quod non ex aliquo libro a sanctis Patribus canonizato, sed ex Tripartita assumptum est Historia; quae quamvis nobis non parum ad notitiam rerum gestarum sit utilis, nunquam tamen efficiet ut aliquid ei credam quod sacrae Scripturae statutisque sanctorum Patrum, imo Spiritui [Col. 1083C] sancto, horum auctori, deprehendam adversari. Beatus nempe Gelasius papa [Col. 1083D] Decreto de apocryphis Scripturis; epistolarum decretal., Rom. edit. tom. I, pag. 416 et seq. et apud Grat. , scripturarum indagator solertissimus, in decretis suis, ubi cum eruditissimis LXX episcopis diversorum auctorum tam Graecorum quam Latinorum libros examinavit, et diligenter qui eorum essent recipiendi vel renuendi deliberavit, nusquam eamdem Historiam jamdudum a tribus Graecis compositam, recipiendis adnumeravit Scripturis, sed ipsam in hoc tuo capitulo respuendam esse monstravit, quippe venerabiliter suscipiendo sanctorum Patrum decreta eidem capiti, ut diximus, penitus contraria.
Fortassis autem contendis praedictae Historiae ideo per omnia credendum esse, quod Cassiodorus ex [Col. 1083D] senatore monachus, vir in divinis et humanis litteris eruditissimus, ordinavit eamdem. Sed hujus viri persona, quantumvis veneranda, non poterit annullare canonicas S. Patrum institutiones, quas, ut praedixi, nullatenus observare valemus, si pro ejus [Col. 1084A] reverentia ipsum tuum caput adimplemus. Non autem mireris ipsius Historiam in aliquibus esse respuendam, cum Historia Eusebii, quam S. Hieronymus ( imo Ruffinus) de Graeco in Latinum convertit, vix in praedictis decretis Gelasii papae obtineat ne omnino renuatur, licet multum utilitatis in ea reperiatur. Sancti videlicet viri multa ad nostram eruditionem utilia non solum transtulerunt, sed etiam ex eorum propria persona conscripserunt, quorum aliqua et ipsi postmodum judicaverunt respuenda. Hujus rei satis evidens testimonium S. Augustinus affert nobis in libro Retractationum, ubi pene ex singulis libris quos ipse composuit, non pauca ipsemet renuenda censuit. Hoc enim donum proprie sapientibus adeo est attributum, ut nec in [Col. 1084B] suis, nedum in aliorum libris defendere velint si quid in eis catholicae veritati contrarium invenerint. Idem etiam Augustinus, scribens ad S. Hieronymum (epist. 9) , se ipsius et quorumlibet sanctorum scripta ita legere testatur, ut tamen nullatenus recipiat si quid ibi apertae veritati contrarium reperiat. Hac igitur consideratione Historia Cassiodori est legenda [Col. 1083D] Vide praefationem Cassiodori in Tripartitam. , quam non tantum ex sua persona [non. Ed. P. ] composuit, sed jam dudum a tribus Graecis non adeo notis compositam ordinavit, et cuilibet horum trium proprium opus assignavit. Unde non tam sibi quam auctoribus ejusdem Historiae est imputandum quod in ea invenitur reprobandum; aut forsan Epiphanius nescio quis scholasticus, cum eamdem de Graeco in Latinum verteret, non fideliter Latinis litteris [Col. 1084C] commendavit quod tamen probabiliter in Graeco scriptum invenit [Col. 1083D] Fideliter vertit Epiphanius. Fabulae de Paphnutio auctores sunt Sozomenus, lib. I, cap. [Col. 1084D] 22; et Socrates, lib. I, cap. 8, duo ex tribus ex quorum dictis Historia Tripartita consarcinata est. . Utrum autem ex hac an ex alia qualibet causa eadem Historia canonicae veritati non parum inveniatur refragari, tuo judicio relinquendum aestimo.
Cum igitur praedictum tuum caput, omnium auctoritate destitutum, decretis sanctorum Patrum et evangelicis atque apostolicis Scripturis, imo Spiritui sancto, cujus instinctu haec omnia procul dubio sunt deprompta, certissime probatum sit repugnare; quid aliud restat, nisi ut Gregoriano anathemate feriatur quicunque illud deinceps contra canonicas sanctiones defendere conatur? Cesset itaque fraternitas tua illud posthac sacratissimis Nicaeni concilii [Col. 1084D] capitulis annumerare, vel etiam alicujus momenti aestimare; ne, si illud pro authentico receperis, Spiritui sancto, ut praedictum est, repugnare judiceris, quod peccatum nec hic nec in futuro saeculo esse dimittendum constat (Matth. XII) .
[Col. 1083D] BERNALDO contra librum superiorem molam absque inferiore feneranti [ f. versanti] ALBOINUS.
[Col. 1084D] Non ambidextrum Aod (Jud. III) tam improviso quasi inter oscitantes posse opprimi [Col. 1084D] Exordium mendosum et intricatum, simile toti epistolae. , inter [Col. 1085A] dumosa tui cornu petentis tironis divortia mihi quasi tremulo pede vix itur, imo etiam milleformis Protei species praepeti manu rapientis, impediente variarum rerum instantia, heu! neque locus neque tempus datur tibi vel ad pauca pro libitu respondendi. Hinc urget enim vero quaedam nostrorum confratrum antiquitus instituta orandi conditio; illinc instat nostri senioris in expeditionem eundi ornatio; cui [cujus] comitatu, ac si iniquae mentis asellus, licet mille stimulis agitatus, vix ac vix enatavi; quod tibi in aurem susurro non magno mei periculo. Inter haec omnia, veluti ne dedignando praeterire videar tui [tua] dicta, operam dare volo respondere tibi vel ad aliqua.
Me, uti tuis litteris notatum esse percipio, canonicis [Col. 1085B] institutionibus decretisve in aliquo reclamasse nullatenus consentio. Sed hoc nunquam confessum fuisse erubesco, et adhuc confiteri non recuso, omnique astipulatione firmando firmatum iri desidero, nondum lege prohibitum, primo aditu austeritate legis esse prohibendum vindicandumve, sed parvulum magis lacte quam solido cibo enutriendum. Ad hoc procul dubio tendit Gregorius theologus; hoc etiam probat ipse, etsi luscus, Dei videns Paphnutius, qui ambo, velis nolis, condescendunt nostris infirmitatibus. Nam isto de ante consecrationem usurpatis nondum in tantum, ut opinor, tuo tertio capite, (quo tu quidem urbanae frontis obstinataeque mentis supra modum haeres, canonizato) sive propter quosdam infirmos ante synodum [Col. 1085C] jugalibus alligatos (quae res per tunc temporis non tanti sceleris uti nunc esse perhibetur) sive propter quosdam haereticos legitimas nuptias anathematizantes [Col. 1086A] cautius agente; illo autem inter canonice tradita, sed non canonice prohibita misericordius mediante; utrumque quasi geminum par, intus ac foris, ante et retro oculatus, nulla caret ratione. Anne etiam te, mi frater, non pudet tuam controversiam in hoc defendisse a sancto Gregorio Sicilianos diacanos suspensos ab officio, quasi pro quadam poena fuisse, cum constet illum eosdem cum uxoribus, post prohibitionem ante triennium factam, caste cohabitare dignae remunerationi ascripsisse? Eo autem tuo rite probato, eris mihi magnus Apollo.
Quae autem convenientia quaeve ratio Tripartitam Historiam, propter Eusebii scripta vix a Gelasio authenticis approbata, neque ab eodem Gelasio, neque [Col. 1086B] ab aliquo doctorum repudiatam, triumque tum saecularibus tum ecclesiasticis probabili testimonio affirmatam, post tot saecula a nobis esse refutandam? Nugae! aut fabulam te narrasse putas surdo, aut quaeris nodum in scirpo. Quid plura? Si tu ita in nos nostrosque confratres multo tibi et mihi meliores pergis perplexa loqui; sed ponam digitum ori, ne plus quam deceat presbyterum, arguar progredi. De caetero uti coactus tui ipsius incitamento te aggrediar nudis verbis, ut quid pudibunda Patris Noe denudare non pavescis? cum certum sit te de eodem, secundum tuam ipsius sectam, peccato esse progenitum, qua ratione, quove modo, tu ipse peccatum, in alio vis damnare peccatum? Cave ut tibi [Col. 1086C] sermonem faciam juxta Salomonem:
[Col. 1085C] Domino ALBOINO sacerdoti, non, ut Isboseth, fraudulenter impetito (II Reg. IV) , sed Chusai Architofelis perfidia fideliter praemonito (II Reg. XVII) , [Col. 1085D] BERNALDUS, etiam improperanti charitatem offerre paratus, ab eo benedici qui non solum maledici sed etiam pro nobis voluit peccatum fieri.
Multum miror de tua fraternitate quod mihi tam perturbato rescripsisti animo, cum nihil in litteris meis invenisses, quod in litteris nescio si in tuis aliqua ratione dignum tua offensione probasses. Non enim invitus nec verecundus tam erudito praecipue et amico cederem, si a te rationabiliter saltem aliquatenus a vero deviasse monstrarer. Sed Deus est testis conscientiae meae, rationes meas nullatenus a vestigiis sanctorum Patrum exorbitasse, [Col. 1086C] videlicet ut non tam meae quam illorum sint judicandae. Quapropter sine causa videris contra me commotus esse, cum epistola mea tibi tantum sententias [Col. 1086D] sanctorum Patrum charitative describat, quae non dico tuum, sed potius nescio cujus Sozomeni capitulum anathematizabant. Deberes enim, ut opinor, potius grates referre quam indignari, quod te de cavendo anathemate ut amicum praemonui, ne si Sozomeni capitulum (in Tripartita lib. II, c. 14) reciperes, teipsum sub Gregoriano anathemate posuisses. Ipse enim doctor apostolicus, imo per ipsum Spiritus sanctus, omnes a Nicaena synodo dissentientes, et omnia sacris canonibus adversa, in synodo generali sub anathemate fecit damnari. Praedictum autem Sozomeni caput, et omnes illud recipientes [Col. 1087A] sacratissimo canoni adversantur, quem beatus papa Siricius, sanctus quoque Gregorius, beatus etiam Hieronymus, et alii innumerabiles sancti probant in excellentissimo statutum esse concilio, aeque ut Evangelium venerando. Videat igitur charitas tua quam periculoso anathemate plectantur quicunque Sozomeni capitulo astipulari conantur, De hoc itaque periculo fraternitatem tuam diligenter praemonere curavi, pro quo te non offendere, sed magis, si offensus esses, placare putavi.
Sed, heu! heu! res, ut opinor, in contrarium devenit. Litterae enim tuae, si tamen tuae erant, tam male tornatae te et amicam admonitionem sprevisse et insuper contumeliosa respondisse denotant, nec tamen [Col. 1087B] aliquid me tibi scripsisse dignum contumelia aliquatenus probant. Qua de re nondum censui credendum esse te, meum videlicet amicum, sacra Scriptura tam eruditum, unquam mihi talem rescripsisse epistolam, quae et me, licet nulla ratione convictum, blasphemaret, nec tamen tuam partem saltem aliquo modo juvaret. Quam satis evidenter qua invectione digna esset monstrarem, si non eam a tali amico mihi transmissam accepissem. Quis enim videre non valeat quam negligenter ipsa tuae voluntati cum suis obscuris ambagibus deserviat, cum eadem tuam intentionem non solummodo nihil juvet, sed etiam prorsus impugnet? Indicat enim te nullatenus sanctorum Patrum decreta respuisse; unde, cum Veritas affirmet: Qui non est mecum contra me [Col. 1087C] est (Matth. XII; Luc. XI) , et te eadem recepisse, et per eadem te Sozomeni caput probavit anathematizasse.
Praeterea multiplicibus verbis confirmat ipsa rem nondum lege prohibitam austeritate legis esse vindicandam, cum potius tuae parti convenisset, si in nondum lege prohibitis non austeritatem legis, sed lenitatem exercendam dixisset. Quod saltem tuam partem non adeo impugnaret, licet eam nihil penitus adjici valet, cum res in qua praedictum caput legem non dico mitigare, sed prorsus annullare conatur, etiam ante CC annos et eo amplius, in generali synodo legaliter sub anathemate interdicta legatur.
[Col. 1087D] Ipsa etiam epistola sanctum mihi laudat Paphnucium, ut sub persona tanti viri aliquid persuadeat quod a veritate dissentiat, sed frustra. Ipsum nempe et ego laudo, quem stigmata Jesu in corpore suo portasse libenter credo; nunquam tamen adeo desipiam ut prius reverentia personae aliquid recipiam quod sacrae Scripturae, imo Spiritui sancto sit contrarium, ut de Sozomeni capitulo irrefragabiliter est probatum, quod ipsum Sozomenum de beato Paphnucio jam dudum defuncto potius credo finxisse, quam in derogationem sanctitatis praedicti confessoris suspicari praesumam ipsum talem protulisse blasphemiam. Hoc est enim satis vulgare in libris nunquam canonizatis, ut, cum naenias suas omnibus incredibiles efficere velint saltem verisimiles, eis [Col. 1088A] ascribant eas personas indubitatae sanctitatis, ut sub earum sanctitate eorum recipiantur naeniae; sed incassum. Quanto enim minus de earum personarum sanctitate dubitamus, tanto magis naenias iisdem ascriptas canonicis institutionibus contrarias credimus esse falsas. Transeo autem ipsius epistolae conjecturas, in quibus qua occasione praedictum caput sit confictum satis caute dubitatur, quamvis nihil intersit invenisse cur sit conscriptum, cum idem ipsum sacrae Scripturae adversari certissime sit probatum.
Quantum vero ipsa epistola deviet a veritate in diaconibus Siciliae, ex scriptis beati Gregorii poteris colligere; a quibus me in rationibus meis nullatenus deviasse judicabit quicunque easdem et scripta [Col. 1088B] beati Gregorii fideliter considerabit; nec dicet me dixisse quod sanctus Gregorius incontinentiam diaconorum Siciliae per suspensionem officii, sed per prohibitionem superioris gradus vindicasset; nec dicet S. Gregorium ibi eisdem diaconibus concessisse ut altari ministrare deberent si se non continerent. Idem etiam videre poterit, S. Gregorium continentes Siciliae diacones pro continentia, non pro feminarum cohabitatione, laudandos pronuntiasse.
Quod autem deinceps litterae a te mihi transmissae de Tripartita fingunt historia, nec ipsae videntur explicasse; in qua nullatenus aliquid repudiandum esse censui, nisi quod a sanctis Patribus anathematizatum recipere non praesumpsi. Postea vero ipsae non aliqua ratione probant, sed tantum verbotenus pronuntiant [Col. 1088C] me nescio quid contra sacerdotum ordinem protulisse; cum nec eaedem saltem contra te, ad quem specialiter scripsi, me aliquod reprobandum vel tua offensione dignum aliquatenus probent dixisse. Nunquid enim merito te vel illos offendit, si ego non meas sed Patrum rationes, caput Sozomeni destruentes et sub anathemate damnantes, fideliter collegi, teque, ut amicum, de cavendo anathemate praemonui? Quid nempe contra te feci dignum blasphemia, si testimonium sanctorum Patrum Hieronymi, Gregorii, Siricii et reliquorum de capitulis Nicaeni concilii potius credendum esse asserui, quam Historiae nescio cujus Sozomeni?
Sed cur earumdem litterarum denuo incudi reddendarum [Col. 1088D] ambages prosequar ulterius, cum ipsae caput Sozomeni, quod non potuerunt ratione, jam conviciis nitantur defendere? Quae, inquam, convicia non mihi nocere, sed potius in caput ipsius scriptoris redundare leviter probassem, si non pro talis amici reverentia dimisissem. Ego quidem Patrem Noe semper habere desidero, cujus pudenda cum jam dudum per poenitentiam sint annullata, denudare nec volo nec valeo. Quicunque enim illa post poenitentiam remansisse testatur, non Christianus, sed Novatianus esse judicatur, cum ipse Dominus per Ezechielem prophetam dicat: Impietas impii non nocebit ei, in quacunque die conversus fuerit ab impietate sua. (Ezech. XXXIII) . Pudenda videlicet non Noe, sed Nicolai, Pauli Samosateni, episcopi Antiocheni, [Col. 1089A] et reliquorum hujusmodi Patrum denudavi, qui omnes unanimiter consenserunt anathematizato Sozomeni capitulo. Quippe Nicolaus, in Apocalypsi haeresiarches denotatus, suis condiaconibus etiam communes concessit uxores (Apoc. II) . Paulus vero Samosatenus ne ipse a clericis suis de feminarum familiaritate accusaretur, eisdem feminarum cohabitationem concessisse in ecclesiastica Historia perhibetur (EUSEB. historiae eccles. lib. VII, C, 25, interp. Ruffino) . Unde et ipsi prae aliis suis haeresibus pro hac ipsa eorum usurpatione, sub aeterno damnati sunt anathemate. Horum, inquam, pudenda, et a te et ab omnibus zelum Dei habentibus sunt detegenda, ne fraternae mortis crimen incurratis, si idiotae pereant ipsorum perniciosissima deceptione, qui et aliorum [Col. 1089B] pudenda per obstinatam defensionem effecerunt sibi propria.
Deinde praedictae litterae catholicam veritatem sectam nominando blasphemant, filioque baptizato patris peccatum, jam dudum et in ipso patre per poenitentiam annihilatum, Pelagianae haeresi favendo imputant. Quod quam impium, quam haereticum, quam detestandum esset aestimare, facile monstrarem, si non pro respectu tuae charitatis dissimulandum potius quam ventilandum esse judicarem. Ipse enim Spiritus sanctus per Ezechielem prophetam testatur dicens: Filius non portabit iniquitatem Patris (Ezech. XVIII) , qui et sub tremenda obtestatione prohibet ne quis dentes filiorum peracerba [Col. 1089C] uva a patribus comesta (ibid.) obstupescere dogmatizet. Non ego quippe dedignor cum ipso, quem Dominus secundum cor suum elegit, dicere: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L) . Nunquam tamen adeo me ipsum, Deo miserante, impugnabo, ut de plena remissione peccatorum in baptismo contra fidem catholicam cum Pelagio diffidam. Nimium certe alium blasphemare conatur, qui in eadem ipsa blasphemia catholicam fidem impugnare probatur.
Parum etiam eaedem litterae tuam partem juverunt, cum contra Domini praeceptum me per blasphemiam peccatum nominaverunt; quae non dico te, sed omnem caput Sozomeni suscipientem, vere servum [Col. 1089D] esse peccati, non quidem sponte, sed nutu divino coactae probaverunt. Juxta Evangelium enim, quicunque peccat, servus peccati exstat (II Petr. II; Rom. 6) . Praedictae autem litterae cum, sanctorum Patrum statutis consentiendo, eos qui caput Sozomeni recipiunt anathematizent, eosdem mortali peccato obligatos esse docent: ergo et eosdem vere servos esse peccati confirmant.
Videsne igitur quam parum ipsae praedictos videantur honorasse, cum eaedem me, licet falso, [Col. 1090A] peccatum nominantes, et eos vere servos esse peccati monstrantes, me quasi dominum eorumdem habere vellent. Praeterea et ego, si pro tua charitate non dissimularem, veracia etiam nomina caput Sozomeni amplectentibus non dico imponerem, sed antiquitus imposita proferre nossem: in quorum prolatione non ego, propter mendacium, et animam meam occiderem et locum in stagno ignis ardentis promeruissem, sed ipsos pro eisdem nominibus et nunc anathematizatos, et postmodum aeterno igni, nisi resipiscerent, liquido probarem esse mancipandos. Non autem nimium eisdem litteris indignari volo, quas, in contumeliam potius suarum [suam] quam meam, falso me peccatum nominasse pro ipsa Veritate percipio, quae, juxta Apostolum, etiam pro [Col. 1090B] impiis facta est peccatum (Gal. III) . Ipsa quippe in Evangelio nobis dicit: Beati estis, cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint et dixerint omne malum adversus vos mentientes propter me, etc. (Matth. V) . Ergo et ego nec verum dicendo praedictas litteras, ut meruerunt, blasphemare volo. Novi enim quam terribiliter Judas apostolus silentium imponat blasphemantibus, asserens quod nec Michael archangelus secum altercantem diabolum blasphemare fuerit ausus. Ipsum quoque vas electionis testatur quoniam maledici regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) . David etiam in sua persona satis terribilem omnibus proponit conditionem: Si reddidi, inquit, retribuentibus mihi mala, decidam [Col. 1090C] merito ab inimicis meis inanis (Psal VII) , et caetera hujusmodi. Si igitur talis poena debetur etiam illi qui pro bono malum reddenti malum retribuit, quid de illo judicabitur, qui malum fratri suo nil nisi malum promerenti reddidisse convincitur?
Incassum ergo eaedem litterae mihi opponunt illud Salomonis: Juvenem nimis alta petentem esse retrahendum, cum hoc non mihi, sed illis sit dicendum qui, conculcatis ipsius sancti Spiritus praeceptis, se altos aestimant, sequendo inanes, imo fictas hominum traditiones. Videat igitur fraternitas tua quam parum, vel potius quam nihil illa epistola tua providerit honori, quae et tuam partem, ut probatum [Col. 1090D] est, impugnavit, et, quod pejus est, te contra sacerdotale officium tuos amicos nihil a te, nisi bonum promeritos, falso blasphemasse indicavit: cum, juxta Domini praeceptum, nec inimico sit maledicendum (Matth. V) . Quapropter charitative admoneo te ne unquam in tuae religionis et eruditionis derogationem alicui tam maledicam, tam illimatam transmittas epistolam, ne, si aliquis, qui libenter velit contendere tuoque honori parum providere, ipsam perspiciat, omnes ejus blasphemias in teipsum retorqueat.
[Col. 1091A] Fratri, heu! in tot hydrae capita tumenti BERNALDO ALBOINUS, se nullatenus caecis cerastaei veneni cornibus periclitari.
Si non sub suave Christi jugum colla submissus jam dudum testamento pacis respirare appeterem, tuis maledicis rescriptis dignum talionem reddere non succumberem. Sed per nunc temporis id a me fieri, ipsa ratione magistra, constat prohiberi, ratione inquam, ne alicui malum pro malo reddam (Rom. XII) . Ac me, uti tuis litteris liquido patet, scisso peplo Palladis, quasi injurias concitasse priorem, si modo aliqua cura esset, facilius dicto expurgare potuissem. Nil autem item dictum esse contumeliosum, cuique litteras, etsi male tornatas, tamen meas legenti, luce clarius fit expertum. Quid [Col. 1091B] in hoc male feci vel quid promerui, si ego a te quasi fideliter praemonitus, etiam, versa vice, te pro aliquo praemonere curavi? Sed ut, meo honori providendo, aliis, non tibi me de hac infamia securiorem reddam, libet uti parumper pedem retrahens nostri negocii primordia ad medium ducam. Cum me vero tuis curatioribus [ fort. accuratioribus] scriptis, coacervatisque sanctorum testimoniis, ceu fideliter praemonendo, a canonica regula deviasse ex obliquo notasti, quales grates vel quid boni promeruisses non satis facile invenire potui: quod amicum sine causa admonere, quid est nisi infamiae maculam in illum plus spargere? Nam ubi neque res neque opus admonendi instat, ubi, quid, quando, [Col. 1091C] cui, imo quaeque circumstantia vacat; ergo, absque his, quid alicujus admonere aliud valeat, nisi tantum, ut poeta,
[Col. 1091D] Nam neque tu neque aliquis sanae frontis, salva veritate, in faciem confiteri potest quod me unquam, sub hujus capituli occasione, vel cum Nicolaitis vel cum Paulianistis proprias uxores sacerdotibus concessisse audiret; sed id tantummodo propter magnam [Col. 1092A] compassionem magni Paphnucii, quemadmodum quoddam Gregorianum recepisse me absque rubore fateor: propter quam rem vel a te, vel ab aliquo me notari non vereor, quod, sicut S. Gregorio Sicilianos diaconos ab uxoribus non in tempore prohibitis violenter et inordinate separari, deteriorem casum timenti, minus placuit; uti Paphnucius ante consecrationem legitime ductis uxoribus, similiter occasionem fornicationis abhorrens, sacerdotes non commisceri contradixit; sic etiam mihi homunculo, veluti cum tam sanctis viris in idem consentienti, nimis ac nimis temeraria nostri temporis prohibitio, non ex omni parte beata videri potuit. Verbi gratia, quod nunquam acquisitum, multo facilius denegatur, quam aliquando acceptum, si placet, auferatur. Si [Col. 1092B] propter hanc rem anathemati subjacere debeo, Gregorium atque Paphnucium mecum in causa esse non parum gaudeo. Sed autem vereor ne ille magis anathematizandus subsistat qui tantis viris, expers discretionis, repugnat; ille etiam adhuc anathemati deteriori succumbat qui, contra decreta ejusdem Gregorii, Eleutheri paparum, Anacleti, Pontiani, Eusebii, sacerdotes a saecularibus infestari, accusari, arceri, despici, contemni, ab ecclesiis absque synodali judicio eliminari approbat.
Quicunque aegrotum solerti cura sanare studeat, circumposita membra, priusquam ipsum vulnus, palpare provideat. Si ipsum vulnus incautius primo aditu tractat, omnibus modis infirmus reclamat. [Col. 1092C] Hac enim intentione ipse secretarium [ fort. secreta rius] Christi Moses, quo pejora compesceret, libellum repudii asportari jubet. Sub hac etenim occasione justus Loth, ut ita dicam, ob pejus malum declinandum, ipsas filias Sodomitis concedere voluit abutendum (Gen. XVIII) . Nonne etiam ipse summus Pontifex, qui coelos penetravit, non omnes hoc verbum castitatis capere (Matth. XIX) , neque etiam novum mustum in veteres utres fundi convenire (Matth. IX) , insuper rudes discipulos, quandiu cum illis Sponsus est, non jejunare profitetur (Marc. II; Matth. IX) , infirmitatibus nostris misericorditer compati non dedignatur? Nonne Paulus vas electionis, qui, usque ad tertii coeli raptus paradisum (II Cor. XII) , uti nos ad compassionem promulgare [provocare] studeat, nos homines esse admonet, [Col. 1092D] sicut seipsum? Ille idem enim vero, quemadmodum Paphnucius, non solum propter sobolis propagationem, sed ob devitandam fornicationem unicuique concessit suam uxorem (I Cor. VII) . Quapropter Sozomeni caput a nobis tam saepe tritum nullatenus [Col. 1093A] videtur tam temere anathematizandum, quod, ut ait S. Augustinus in suo Speculo, quidquid in divinis Scripturis aliquo modo probabile videtur, nullatenus ab aliquo facile praejudicetur. Haec hactenus.
At ego si non omnem diem, sed diem inter diem sapio, anathemati subjacere debeo? absit! quod ipse summus Medicus neque peccatores mensa ejus privavit (Matth. IX) , nec peccatricem a tactu pedum separavit (Luc. VII) . Ipse etiam cum principem Publicanorum sui faciem desiderare conspexit, nequaquam sui praesentia, imo etiam sui cohabitatione defraudavit (Luc. XIX) . Sed tu, credo, opponis illos poenituisse. At, rogo, unde credas illis compunctionis motum in mentem cecidisse? Profecto Filius [Col. 1093B] hominis, qui de coelo descendit, Zachaeo sui occulta inspiratione ascensionem arboris persuasit. Sic etiam nunc, nisi ille omnia trahens ad se occulto suae gratiae nutu nos miseros trahat, procul dubio nostri papae auctoritas vacillat, Agnum cum lupo vesci (Isa. XI) confitetur dextera Excelsi. Proinde quemque piorum magis deceret pro infirmis orare, quam in istis malis diebus tot persecutorum super eos jugum ducere. Ex quo gentes esse coeperunt, nulli priorum tam grave tempus inspexerunt. Omnibus divinis legibus postpositis, pro libitu nos devorant, sicut escam panis (Psal. XIII) . Ipse Siricius papa non propter incontinentiam poenam expulsionis intulit, neque communionem populi abstulit, sed tantum majoris ordinis promotionem distulit. [Col. 1093C] Quam discrete quamve misericorditer, inter praesentia et futura medians, dominus papa, tum Graecis tum Latinis litteris eruditissimus, Leo de hujus rei negotio agat, tua curiositas absque omni mora in memoriam reducat. Quid opus est verbis? non est dolor nostro similis.
Vellem te, mi frater, notare Gregorium atque Siricium aliquantulum in ista re, uti mihi videtur, invicem dissonare. Promotionem vero, quam Siricius penitus in futurum resecat, Gregorius diaconibus propter prioris culpae maculam, si vellent in postmodum continere, non denegat. Siricius vero diaconos, quos nisi proposito mentis post tempus ad castitatem compelli non in tantum probavit, eosdem, uti mecum sentis, in tempore in idipsum propositi [Col. 1093D] ante ordinem cogens, ab episcopis, nisi continerent, promoveri prohibuit. Idcirco pene nihil distat quin ejus et Paphnucii sententia in unum confluat. Iste de inordinate post ordinem prohibitis, ille autem, de ante consecrationem agit usurpatis. Iste de commistione; ille vero, ut ita dicam, de condormitione. Nec propter hoc neuter eorum, uti mihi videtur, in aliquo canonicis decretis reluctari videtur; quod ubi nondum per legem cognitio peccati inculcatur, potius suasoria admonitio quam legalis districtio exerceatur, aut in tempore injustum interdicatur, aut si hoc male negligitur, circumvolutis cum linteaminibus funiculis propheta puteo extrahitur (Hier. XXXVIII) .
[Col. 1094A] Quid plura? vere, si Paphnucius, uti tu peregrino intellectu arbitraris vel ultroneo argumentaris, omnibus sacerdotibus licentiam nubendi generaliter concederet, non ita singulariter et evidenter de ante consecrationem usurpatis agere studeret. Ad hoc etiam, si in aliquo sanae doctrinae adversari inspiceret, nullatenus id ipsum caput Cassiodorus, vir divae memoriae, magnaeque conversationis et prudentiae, tam officiose de Graeco in Latinum transferre laboraret. Putasne, si aliquis scenica arte, ut tu dicis, suam haeresim sub persona Paphnucii tegere auderet, Cassiodorus, tam egregius vir, sibi transferendo favere curaret? Non vere, quia omne suum opus late per Ecclesias redolet authenticum et laudabile: cum multa scripta, ut in Veteri, Tobiae [Col. 1094B] auctore, et in Novo, ut Apocalypsis translatore, carentia recipiamus, cur non istud magis utroque probatum diligamus?
Super haec etiam, cum ipsum nostrum Pangirium [ forte, panegyricum] Hieronymum, tantum resecatis, juxta legem, alienigenae crinibus et unguibus (Deut. XXI) , id est, superfluis et sanae fidei repugnantibus Scripturae locis, ipsis apocryphis aliquando renuntiare nolle non ignorem; qua fronte praedictum caput tam authenticum, probabile super aurum et topazium (Psal. CXVIII) , in istis temporibus delectabile, nihili habere praesumerem? Nullatenus; quia esset contra fas et jus. In eo autem id ipsum de episcopis, quod et de aliis ordinibus agi; unde tu ita summatim mussitare videris, quasi in hoc sub [Col. 1094C] aequa conditione positos esse non mireris. Nam episcopus cum presbyteris chrisma consecrat, presbyter cum episcopis corpus Domini conficit, diaconus super altare ministeria ordinat, ipsisque prior calicem porrigit, aeque communicat. Quid Paphnucius in eis non invenio discernere valeat.
Ista omnia non tibi sed alicui infatuato sali tam enucleatim debent inculcari. Sufficit de hoc. O mare Neptuni! O sacra! Proh scelus! me tam inclementer in os increpari; insuper in pistrinum retrudi, quod ne funem tibimetipsi ad crucem portares, fideliter praemonui. Quamvis apud Deum non sit personarum acceptio, insuper originalis in baptismate peccati plena remissio, quodque me mutire nefas est, in scrobe tum infodio, nequaquam sine legitimis [Col. 1094D] nuptiis ex omni parte legitima procedit procreatio. Qualiter autem hoc sit, fac periculum de temetipso, quod hujusmodi propter meos consacerdotes dissimulatum iri desidero. Sed autem, ne te defraudare videar ex toto, cave ne saltem capiaris in uno. Quidquid enim convenit parti, convenit et toti.
De hoc quod mihi rescripsisti meas litteras male tornatas esse, reticerem, si non coram meis compatriotis, nescio qua causa, me tam turpiter dehonestari aegre tulissem. Qua de re, licet magis ipsius sensus intentioni quam pompaticae positionis proprietati in illis, quemadmodum in istis, inhiarem, tamen si universaliter non reprehensae, sed particulariter [Col. 1095A] ad meas manus redirent puncto proscriptae, aut pro posse defensas vel emendatas tibi remitterem; sin autem, dexteras dando tuae cavillationi morem gererem. O lepidum caput! quam eleganter, quasi providens meo honori, si meae essent, ad cumulandum meum dedecus, percunctando dubitasti. Vah! callidum consilium, tuum amicum sic retrahere in praecipitium! Si autem te ex aequo convenissem, tuas carbone notari dignas, te in id mihi consentire [Col. 1096A] ex magna parte compellerem, si earum thesin, distinctionem, subdistinctionem, media vel periodo, colo et commate, quod absit! carere perspicerem, nisi in tantum opprobrium malae tornationis rugosa fronte obstupescerem. Si enim vero in tuis litteris macrologiam, quam saepe solescere [Col. 1095D] Locus, ut videtur, mendosus. [quam saepe soles frequentare], caveres, non me quasi silicernium in faciem caederes. Habe.
[Col. 1095B] Domino ALBOINO, in templo Domini non idonee nemus plantanti BERNALDUS: non fabulosa verborum folia, sed sententias indubitabili veritate subnixas.
Acceptis litteris a tua fraternitate mihi transmissis, aliquid in eis reperire desideravi quod et animum meum ob injuriam prioris epistolae merito commotum mitigaret, teque saltem aliquo defensionis colore de tam perniciosa blasphemia quoquo modo expurgaret. Sed eheu! nihil hujusmodi in eisdem litteris invenire potui, quippe quae ad cumulum prioris injuriae meas litteras, nulla ratione adhibita, dicunt maledicas, meque priorem injurias concitasse, teque nil contumeliosum mihi dixisse tantum pronuntiant, non aliqua saltem ratiuncula probant. Quantum autem haec earum pronuntiatio deviet a [Col. 1095C] vero, nulli etiam idiotae latebit, qui utriusque nostrum epistolas diligenter perspexerit.
Prima enim epistola quam tibi de hac nostra quaestione transmisi, te tantum per testimonia santorum Patrum fideliter et amice praemonuit de cavendo anathemate, ut nec tu ipse aliquid in ea reperisses, quod tuae litterae saltem alicujus offensione dignum mihi possent probare. Quot autem blasphemias, quam inhonestas, quam perniciosas pro hac benevolentia mihi rescripsisses, referre pudet, cum adeo feteant, ut vel inimico tales inferre non deceat.
Secunda vero mea epistola, contra easdem blasphemias tibi directa, non remaledicendo tibi talionem reddidit, sed te tantum, ut amicum, a blasphemiis [Col. 1095D] non mihi sed tibimetipsi perniciosissimis compescere studuit. Procul dubio enim novi quod ipsum vas electionis Paulus, per quem loquitur ipse Christus, maledicos tradiderit Satanae, ut discerent non blasphemare (I Tim. I) . Patet igitur satis evidenter quis caput, imo quis summa fuerit hujus injuriae, et quam indebite mea scripta a tuis vocentur maledica, quae te a conviciorum voragine [Col. 1096B] per charitativam admonitionem voluerunt revocare.
Non autem modo est necessarium ut etiam hujus epistolae singulas non dico rationes sed pronuntiationes expugnem, quas in prioribus meis epistolis indubitanter annullavi; in quibus meam admonitionem rationabilem et amicam, tuamque rescriptionem tibi perniciosam mihique contumeliosam evidentissimis rationibus probavi, quarum tu nec ultimam in hac epistola destruxisti.
His igitur irrefragabiliter probatis, ultimus tibi respondere merito detrectarem, si non tuae charitati et hac vice morem gerere destinarem, quippe ut et in hac epistola tua, quid tuam eruditionem tuamque religionem dedeceat, me tibi fideliter indicare non taedeat.
[Col. 1096C] In primis itaque volo te scire circumstantias rhetorum huic nostro negotio non competere, ex quibus oratores fingunt suas conjecturas, non tam de veritate quam de verisimilitudine curantes. Haec enim nostra causa potius ad thesin quam ad hypothesin pertinere censetur, nec tractanda est per verisimilem oratorum suadelam, sed per irrefragabilem philosophorum demonstrationem. Dicis igitur in epistola tua Sozomeni capitulum idcirco tibi authenticum videri quod certo loco et tempore a probatis personis sit recitatum, scriptum atque translatum; sed falleris in hac consequentia. Num enim Categoriae praecipui doctoris Augustini, ipsiusque scriptum De electione Jacob et reprobatione Esau [Col. 1096D] exemplis Pauli [Col. 1096D] Videtur aliquid deesse. , ab aliquo sani capitis recipiuntur pro authenticis? quae tamen certo loco et tempore ex persona probatissima non dubitantur descripta; ex quibus categorias nullus bene sanus authenticis annumerabit, alterum autem scriptum idem doctor in libro Retractationum repudiare non erubuit. Haec, inquam, et alia hujusmodi praedictam destruunt consequentiam. Unde cum Sozomeni caput nondum esse authenticum probasses, nec per [Col. 1097A] hoc probare potuisti, ut eo recepto nihil a sana doctrina deviasses.
Absurdissimum autem videtur quod denegas te aliquid perversi sub eodem capitulo dogmatizasse, cum jamdudum meae litterae idem ipsum caput tam irrefragabiliter probaverint perversum, quippe Evangelicis, et apostolicis scriptis atque S. Patrum statutis adversum. Frustra ergo protestaris quod nullus te sacerdotibus uxores concedere unquam audisset. Nam et ego, et plures alii hoc te saepius concedere audivimus, cum idem caput non tantum pro vero, sed etiam pro authentico praedicare nec adhuc pertimoscas. Ipsum enim caput asserit S. Paphnucium in Nicaena synodo surrexisse, et sacerdotibus ut dormirent cum uxoribus suis licentiam impetrasse. [Col. 1097B] Quicunque igitur hoc non tantum pro vero, sed et pro authentico recipiendum et observandum praedicat, nullatenus denegare valet quin sacerdotibus uxores concedat.
Incassum quoque subjungis qua occasione illud pro authentico receperis, cum ipsum a te sub inevitabili anathemate relictum nulla ratione probaveris authenticum. Nihil enim interest qualibet occasione illud pro authentico recipias, quod ne ita recipiatur sub anathemate prohibitum nondum dubitatur. Nam semper sub eodem anathemate erit quicunque illud aliquatenus pro authentico receperit. Beatus quoque Paphnucius hac blasphemia non est dehonestandus, imo Sozomenus, cui id [Col. 1097C] caput assignavit Cassiodorus. Quantiscunque autem verbis res sibi ipsis adversantes reconciliare coneris, nunquam tamen adeo desipiam, ut Sozomenum beato Gregorio in praedicto capite consensisse censeam. Ipse enim Sozomenus fingit in Nicaena synodo conjugalem incontinentiam sacerdotibus non esse prohibitam, sed potius pro castitate reputatam, quam S. Gregorius nec diaconibus Siciliae in epistola sua concessit; sed in quibusdam eorum ad tempus tantum dissimulando, non licitam asserendo, non cum diaconii administratione, sed sub altioris gradus prohibitione legitur tolerasse.
Denique nihil adeo alicui reperitur dissimile quod non cum eodem aliquem similitudinis habeat colorem, cum et ipse diabolus se in angelum lucis [Col. 1097D] soleat transformare (II Cor. II) . Quid igitur mirum, si tu scripta Gregorii figmentis Sozomeni quoquo modo assimilasti, cum tamen adeo dissentiant ut hujus figmenta nullatenus Gregorianum anathema subterfugere valeant? Justissime autem non hanc temporalem et dispensatoriam S. Gregorii tolerationem, sed generalia ipsius et reliquorum Patrum decreta generaliter hoc tempore jubemur observare; cum beatus papa Leo, tuae partis assentator, ut aestimas, ad episcopos Mauritaniae hanc generalem proferat sententiam. Non ergo in cujusquam persona est praetermittendum quod in generalibus statutis continetur. Atqui in generalibus statutis per auctoritatem S. Gregorii in synodo generali promulgatis, ipsa non tantum condormitio, sed etiam [Col. 1098A] cohabitatio sacerdotum cum feminis, et omnia quae sacris canonibus adversantur sub terribili anathemate damnantur.
Haec igitur si tu fideliter attendisses, nunquam in tui periculum domini apostolici sententiam nimium temerarie vocasses temerariam, quae tantum Simoniacos et incontinentes presbyteros a pernicioso sibi officio clementer separarat, quos S. Gregorius cum reliquis canonum adversariis simul uno tempore sub severissimo anathemate damnarat. Nulla tenus ipse se hac damnatione obligavit, licet Siciliensium diaconorum incontinentiam dissimulando, non quasi licitam, toleraverit. Ipsi enim Nicaeni Patres nullatenus apostolicae sedi primatum, sive privilegium adimunt, cum omnium etiam provinciarum [Col. 1098B] antistites, juxta morem Romani pontificis, propria jubeant observare privilegia. Est autem privilegium Romani pontificis, juxta assertionem S. Sylvestri, Gelasii, et reliquorum Patrum, ut ipse de omnibus Ecclesiis judicare valeat, nec alicujus judicio subjaceat; et ut ipsorum canonum, et decretorum severitatem pro temporis necessitate valeat, imo debeat mitigare ( ubi supra ). Hujus privilegii auctoritate non impugnando canones, sed observando, diaconibus Siciliae aliquantulum ad tempus pepercit; non eis, cum Sozomeno, peccandi licentiam dedit. Unde nec seipsum cum adversariis proprio anathemate obligavit, sed, juxta tuam ipsius assertionem, te solum, non dico cum Paphnucio, sed etiam cum omnibus Sozomeni sectatoribus, sub [Col. 1098C] eodem anathemate reliquit. Ipsi enim SS. Patrum statuta etiam annullare praesumunt, licet eis nullum privilegium canones concesserint, ut aliquid ex apostolicis statutis saltem mitigare possint.
Anathema etiam quod subjungis maxime convenit sectatoribus Sozomeni, et, ut compendiosius dicam, Sozomenistis, qui non dico approbant, imo causa et caput sunt ut saeculares incitentur contra sacerdotes. Ipsi enim sua nefandissima persuasione simpliciores presbyteros ad contemnendos canones adeo confortant, ut rectores Ecclesiarum necessario Gregorianas sententias ad saeculares proferant. Ipse enim doctor apostolicus Jennasio patricio ita scribit: Scito autem, fili excellentissime, si victorias [Col. 1098D] quaeritis, si commissae vobis provinciae securitatem tractatis, nihil aliud vobis magis ad hoc proficere, quam zelari sacerdotum vitam, et intestina Ecclesiarum, in quantum possibile est, bella compescere. Idem etiam reges Francorum in adjutorium sibi ad correctionem sacerdotum hac terribili sententia incitavit contestans: Quod, inquit, procul dubio facientis culpam habet, qui quod potest corrigere, negligit emendare. Nec tamen idem apostolicus per hoc aliquid commisit in SS. Patrum statuta, sacerdotes a saecularibus defendentia. Novit enim certissime haec eadem nullum sacerdotem a saecularibus defendisse qui sacris canonibus obstinato animo resisteret, imo qui ab iisdem damnatus jam dudum a sacerdotio, apud Deum decidisset.
[Col. 1099A] Videsne igitur quam justissime praedicto anathemati subjaceant Sozomenistae, qui quoslibet sacerdotes adeo canones contemnere, adeo suam damnationem spernere docent, ut praelati eorum necessario sibi in adjutorium saeculares pro ipsis a damnatione revocandis implorent.
Parum autem, imo nihil tuae intentioni prodest quod tot compassionum exempla enumeras, dum hoc cuilibet erudito sit manifestum quod nullatenus, pro alicujus infirmitate, se aliquis debeat a Christo separare; quod omnes faciunt, quicunque aliis tam obstinato animo contra sacratissimos canones adminiculari conantur, ut et ipsi jure cum illis sub uno anathemate multari mereantur. Nam, juxta Apostolum, digni sunt morte non solum qui talia [Col. 1099B] faciunt, sed et qui facientibus consentiunt (Rom. I) . Si vero digna rebus nomina imponere volumus, non hoc misericors compassio, sed potius miserabilis condemnatio nuncupabitur, cum aliquis non modo suum, sed et alterius peccatum adeo defendere non dubitat, ut a fonte omnium bonorum seipsum alienare non timeat. Non est modo necessarium ut exempla compassionum, quae frustra multiplicas, etiam sigillatim discutiam, cum eadem generaliter nihil tuae parti prodesse jam monstrassem, quae etiam in epistolari brevitate singulatim pertractare nimis longum aestimo.
Volo tamen hoc tuae fraternitati fideliter intimare quod illud exemplum quod justum Lot filias suas pro hospitibus stuprandas exhibuisse [Col. 1099C] (Gen. XVIII) , testatur a B. Augustino inter vitanda potius quam imitanda sacrae Scripturae exempla, sicut et mendacium Rahab reputatur. Idem enim Augustinus evidentissimis rationibus probat quod nullatenus aliquem pro aliena infirmitate peccatum committere liceat, pro quo devitando, nec propriae infirmitati parcere debeat.
Illud autem Apostoli: Unusquisque suam habeat uxorem (I Cor. VII) , cum nec infirmitati monachorum, nec fragilitati quarumlibet velatarum aliquatenus condescendat, multo minus condescendit sacerdotibus, videlicet qui non simplici tantum benedictione ad continentiam sunt dicati, sed per venerandam manus impositionem, et per sacratissimi [Col. 1099D] chrismatis unctionem reliquis continentibus, imo virginibus, sunt praelati, qui et ad persolvendum officium, nullis nisi continentibus licite, quotidie debent esse parati. Denique idem Apostolus informans Titum de ordinatione sive de conversatione sacerdotum, indubitanter affirmat quod sacerdotem oporteat esse continentem.
Scias etiam pro certo B. Augustinum nullam mentionem tui capituli fecisse, cum tractaret quod multipliciter divina Scriptura intelligi posset. Quis enim sani capitis ipsum inter divina computaret quod ab ipsis divinis sanctionibus jam ab antiquo irrecuperabiliter anathematizatum constaret? Nullus autem Sozomenista summo medico est comparandus, quia nullo modo sine sua pernicie suis favet [Col. 1100A] auditoribus, quod fecit ipse Christus; nec domini apostolici auctoritas minuetur, etiamsi quilibet magis perire, quam apostolicis institutionibus obedire conetur, pro quo etiam orare prohibet ipse dilectissimus Domini: Est, inquit, peccatum ad mortem, non dico ut quis oret pro eo (I Joan. I) . Ipsi videlicet tales ad cor revertentes potius pro se et pro aliis debent orare, ita dicentes: Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti, quia peccavimus tibi, et mandatis tuis non obedivimus. (Dan. III) .
Volo etiam ut diligenter inspicias, quoslibet a populo vitandos esse non tam propter humanam incontinentiam, quam propter diabolicam inobedientiam, [Col. 1100B] ut Spiritus sanctus per Samuelem testatur: Melior est obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum, quia quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) . Hinc et ipse princeps apostolorum, ut B. Alexander papa, capit. 6, testatur in ordinatione B. Clementis, firmissime deliberat, ut populus nec saltem loqui ei audeat, quem praeceptis apostolicae sedis inobedientem sentiat. Propter inobedientiam videlicet ipse Paulus Samosatenus, cujus errorem in saepe trito capitulo restauravit Sozomenus ab episcopatu publica manu turpiter est expulsus, ut ipsa quam nimium veneraris Historia fatetur. Siricius quoque papa sacerdotalem incontinentiam defendentibus [Col. 1100C] non promotionem tantum ademit, sed omnem etiam aditum indulgentiae jam tunc eis penitus obseravit. Decreta Leonis papae, quae tuae parti favere putasti, Sozomenistas prorsus condemnant, quae omnibus apostolica praecepta contemnentibus veniam denegari indicant.
Multum autem tuae eruditioni derogas in eo quod generalibus statutis B. Siricii dispensatoriam S. Gregorii tolerationem, quippe localem et temporalem, miraris dissonare. Nullus enim apostolicus successorem suum privilegio sedis apostolicae privat, quin pro sui temporis necessitate non solum canones, sed etiam sui antecessoris sanctiones valeat mitigare, nec tamen in hoc suo praedecessori repugnat, [Col. 1100D] quem et propria statuta aliquando mitigasse non ignorat.
Nolo autem iterum exinanire illam tuam deceptoriam similitudinem Sozomeni cum Gregorio, et illum tuum prophetalem funiculum abrumpere non necessarium duco, quia Jeremiam de lacu coenoso extrahi desiderantem, non obstinate saluti suae reluctantem, inde extractum non ignoro. (Jer. XXXVIII) .
Sciat etiam fraternitas tua non Cassiodorum, sed Epiphanium nescio quem scholasticum Tripartitam transtulisse historiam, cujus Cassiodori persona nullatenus anathematizatum Sozomeni caput canonizabit, cum nec indubitata sanctitas Hieronymi [Col. 1101A] historiam Eusebii ab ipso translatam [Col. 1101D] Ruffinus transtulit effecerit authenticam, quam ipse Hieronymus in lib. De illustribus viris notat deceptoriam.
Idem quoque doctor eximius teipsum idem caput sanae doctrinae adversum intra crines alienigenae docuit abscindere, quod cum susceptori suo, ut jam saepius inculcatum est, sit perniciosum, nullatenus inter divina mandata super aurum et topazium est amandum.
Satis vero diligenter quoslibet a recipiendo Sozomeni capite deterres, cum administrationem tam venerabilium sacramentorum episcopis, presbyteris, diaconibus aequa conditione doces injunctam esse. Quis autem nostrum funem sibi ipsi ad crucem portarit, imo quis jam in cruce suspensus strangulantem [Col. 1101B] nodum non abruperit, sed arctius gutturi suo innectere studuerit, tu ipse in superioribus evidenter ostendisti, ubi teipsum in Gregoriani anathematis eculeo suspensum reliquisti.
Laudo tamen quod plenam remissionem peccatorum in baptismo te credere profiteris, per quam professionem blasphemias epistolae tuae reprobasti; in qua, inquam, epistola filio jam dudum baptizato, patris peccatum imputasse notaris. Illam quoque tuam propositionem, quidquid convenit parti, convenit et toti, et alia hujusmodi exempla, non ex arte prolata, facillime monstrarem, si non in tali negotio de arte loqui minus idoneum reputarem. Aliorum quippe judicio arbitror, non nostro, relinquendum, [Col. 1101C] quid de tuarum litterarum sive mearum compositione sit censendum.
Propulsatis igitur irrefragabiliter tuis objectionibus iterum, te, licet ingratum, charitative per subscripta rationes libet convenire, ut saltem jam tertio admonitus ad cor redeas, ne cum sectatoribus Sozomeni anathematizatus in aeternum pereas. Nullum caput canonicae veritati contrarium pro authentico est recipiendum, atqui tuum topazion sacratissimis canonibus est contrarium. Asserit enim Nicaenam synodum sacerdotibus incontinentiam non prohibuisse, quibus S. Hieronymus, Siricius, Gregorius non solum coitum, sed et cohabitationem cum feminis in eadem synodo penitus prohibitam esse testantur. Ergo illud tuum topazion non etiam pro vero, [Col. 1101D] nedum pro authentico est praedicandum a quolibet in sacris litteris erudito, cum scriptum sit: Os quod mentitur, occidit animam (Sap. I) . Item B. Joannes apostolus dicit: Timidis, etc., et mendacibus locus est in stagno ignis ardentis (Apoc. XXI) . Item Psalmista: Perdes omnes, qui loquuntur mendacium (Psal. V) .
Amplius: sanctissimus papa Leo per episcopos in I Toletana synodo congregatos Balconio Galliciae episcopo hanc sententiam inter alia transmisit [Col. 1101D] In assertione fidei, quae invenitur post canones [Col. 1102D] Toletanae I synodi. : Si quis dixerit, vel crediderit alias scripturas praeter quas catholica Ecclesia recipit, in auctoritate habendas, vel venerandas esse, anathema sit. Hoc igitur [Col. 1102A] anathemate procul dubio illi multantur quicunque illud tuum caput pro authentico venerantur, quod nullatenus catholica Ecclesia recipit, cum sacris Scripturis adversari non dubitetur.
Amplius: Beatissimus papa Damasus, scribens ad Aurelianum Carthaginensem archiepiscopum, verissime testatur illos manifeste Spiritum sanctum blasphemare, qui contra sacros canones non necessitate compulsi, sed libenter aliquid, aut proterve agunt, aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Quicunque autem tuum topazion pro canonico recipiunt, non solum eosdem canones praevaricantur, sed etiam eisdem obstinato animo, ut jam saepius probatum est, adversantur. Ergo ipsi cum Spiritum sanctum blasphement, ipsius damnationem, [Col. 1102B] juxta praedicti apostolici attestationem, non evadent, praecipue cum ipsa Veritas in Evangelio testetur quod blasphemia in Spiritum sanctum nec hic, nec in futuro remittatur (Luc. XII) ; ipsumque Constantinopolitanum concilium, quod est unum ex quatuor conciliis aeque ut Evangelium venerandis, ipsum, inquam, concilium, cap. 1, cum omnibus haeresibus etiam contumaciam Spiritui sancto repugnantium anathematizat; quos et speciali nomine, juxta quamdam translationem pneumatomachos cognominat.
Amplius: Spiritus sanctus per Apostolum istam promulgavit sententiam: Si quis non amat Christum, sit anathema, maran Atha (I Cor. XVI) . Sectatores [Col. 1102C] autem Sozomeni non amant Christum, cum indubitanter blasphement Spiritum sanctum, per quem ipse Christus canonicas sanctiones inspiravit SS. Patribus. Ergo ipsi subjacent apostolico anathemati.
Amplius: B. Gelasius papa in apostolica sede cum LXX episcopis nominatim Nicolaum B. Stephani protomartyris condiaconum, Paulum Samosatenum patriarcham Antiochenum, omnesque haereticos sive schismaticos, et omnes eorum sectatores irremediabiliter anathematizatos esse pronuntiavit cum omnibus quae docuerunt, sive conscripserunt. Quicunque autem docent capitulum Sozomeni pro authentico debere recipi, sectantur Paulum et Nicolaum haeresiarchas, cum in eodem capite ascribant sacerdotibus conjugale opus. Quomodo ergo ipsi, [Col. 1102D] nisi resipiscant, eorum anathema subterfugere poterunt, quorum nefarium dogma confirmare, et disseminare non timuerunt?
Amplius: Haeresiarches Jovinianus a B. Gelasio inter reliquos haereticos specialiter anathematizatus, licet haeretice incontinentiam continentiae adaequarit, nunquam tamen adeo desipuit, ut episcopale officium, singularem utique et principalem continentium dignitatem, incontinentibus ascribi posse dogmatizarit. Satius enim sibi videbatur ut hoc reprobando suae haeresi refragaretur, quam incontinentiam continentiae tantum adaequaret, ut contra fas et jus etiam incontinentiam divinis mysteriis admittendam [Col. 1103A] assereret. Ergo Sozomenistae, qui hoc impudenter asserendo eumdem haeresiarcam in errore praecedunt, quomodo ipsius inevitabile anathema subterfugere valebunt? Has igitur irrefragabiles sanctorum Patrum sententias diligenter inspicias, nec contra salutem tuam Sozomeni caput deinceps pro authentico recipere praesumas.
Sed forsitan adhuc dicis te illud pro authentico recipere, non pro alia causa, nisi pro quorumdam infirmorum compassione. Quam objectionem, licet in superioribus satis rationabiliter adnularim, tamen iterum eidem, pro tua charitate, non gravabor obviare. Beatus Pater Augustinus, imo per ipsum Spiritus sanctus, in libro contra mendacium (cap. 7) testatur ita, dicens: Ea quae constat esse peccata, [Col. 1103B] nullo bonae causae obtentu, nullo quasi bono fine, nulla velut bona intentione facienda sunt. Recipere autem Sozomeni caput non tantum pro vero, sed etiam pro authentico sive canonico, damnabile peccatum esse probatur, cum idem caput, et canonicae veritati contrarium et sub anathemate a sanctis Patribus prohibitum non dubitetur. Nullo igitur bonae causae obtentu, nullo quasi bono fine, nulla quasi bona intentione est recipiendum. Ergo, nec pro compassione aliquorum. Hunc itaque librum Augustini si tu fideliter attenderis, nunquam nobis aliquod peccatum faciendum esse, vel pro alicujus aeterna salute judicabis.
Qua de re diligenter et obnixe tuam fraternitatem non cesso implorare, ut saltem modo toties rationabiliter [Col. 1103C] admonitus animae tuae saluti provideas, teque a tam pernicioso anathemate subtrahas, neque simpliciores in tuam et ipsorum perniciem per anathematizati capitis receptionem seducas. Vigilanter sane attendas verba Domini terribiliter comminantis ei qui aliquem de pusillis ejus scandalizaverit (Matth. XVIII) . Precor etiam te ut et in hoc meam [Col. 1104A] admonitionem recipias, nec te juxta S. Gregorium apostolicae auctoritatis reum ulterius efficias, quod jam dudum fecisse probaris, cum domini apostolici praeceptum contempsisse, et ei de verbis et scriptis derogasse non dubiteris. Qui etiam et alios per anathematizatum caput a te inter authentica descriptum confortasse infamaris, ut apostolicis repugnent statutis. Certissime autem volo te scire, quod nec moderni Gregorii [Col. 1103D] Vivebat ergo adhuc Gregorius VII quando Bernaldus hanc epistolam scripsit. anathema tibi deerit, si ad ipsum haec infamia, jam de te vulgo disseminata, pervenerit, quae te praecipuum doctorem, defensorem, imo vocem esse asserit omnium, qui canonicis et apostolicis institutionibus obstinato animo resistant.
Hanc igitur infamiam fideliter admoneo te ut compescas, neque deinceps apostolicis statutis, in periculum [Col. 1104B] tuum, aliquatenus refragari praesumas. Ut autem damnatorias sententias nostri apostolici, et ipsius principis apostolorum super Ananiam et Saphiram (Act. V) pari efficacia pollere non dubites, damnationem Spirensis episcopi et mortem ejus studiose consideres, qui, in praeterito anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1075, in prima hebdomada Quadragesimae, eadem die, id est VI Kal. Martii [Col. 1103D] Scripsit ergo hanc epist. Bernaldus anno 1076. De hoc episcopo Spirensi Bernaldus noster in suo chronico anno 1075. Nomen huic episcopo erat [Col. 1104D] Henricus Vide de hoc Romano Concilio, tomo III. Conc., et Baron. tomo XI, anno Christi 1075. imo eadem hora subito, quasi quodam invisibili telo perculsus, apud Spiram infirmari coepit qua hora et causam ejus in Romana synodo noster apostolicus ventilare coepit. Idem quoque tertia die, id est IV Kal. Martii, heu! miserabiliter exspiravit, qua eum etiam definita nostri Gregorii sententia Romae cum indubitabili efficacia damnavit. Sic enim concors [Col. 1104C] fidelium relatio virorum testatur, quorum quidam eo tempore in Romana synodo damnationi ejusdem praevaricatoris interfuere; quidam vero apud Spiram; quod idem episcopus tam subito, tam miserabiliter obiisset praesentes exhorruere. Ergo et tu cave. Das dir jeth alsamo beschehe [Col. 1104D] Haec Germanica verba claudunt epistolam in cod. manuscripto. .
[Col. 1103C] Filio dextrae BERNHALDO ALBONIUS, par velle, idemque nolle.
Ne sit inter nos zelus et contentio, propheticum sonat cum Apostolo (I Cor. III) . Quapropter boni aemulatores esse studeamus, quatenus quidquid noceat [Col. 1103D] facillime evadere valeamus. Si qua dissensionis aemulationisve zizania inter nos pullulasse videantur, identitate purae dilectionis, ejusque propinquae, fidei falce radicitus evellantur. Omne nostri [nostrum] negotium, juxta Tullii et Quintiliani conditiones, vertatur in utile et honestum. Si hactenus per longas lucubrationes contentiose et infructuose egimus, nunc sententiose et charitative per pauca multum [Col. 1104C] proficiamus. Si non propter Deum omni creaturae subjacere (I Petr. II) deberem, propter tuae redintegrandae amicitiae statum nullatenus contentioni cedere recusarem. Me vero, si quid dixi quod tibi vel alicui subolere potest bono, quo spiritus salvus fiat, [Col. 1104D] in interitum carnis tradi (I Cor. V) non renuo. Amodo, utcunque res se habeat, fervida vis charitatis nesciens minui, sole calidior, adamante perennior in aeternum et ultra permaneat. Jam jam perstemus et conemur uti novum par amicitiae invicem generare videamur.
Finis disceptationis de continentia clericorum.
Apologeticus pro decretis Gregorii VII
- [Col. 1105A] CAP. I. Decretalis epistola venerabilis papae Gregorii.
- II. De auctoritate quatuor principalium conciliorum.
- III. De auctoritate apostolicarum institutionum.
- IV. De auctoritate reliquorum conciliorum.
- V. Brevis enumeratio decretorum superioris epistolae.
- VI. De primo statuto, id est, de Simoniacis.
- VII. De secundo statuto, id est, de emptoribus ecclesiarum.
- VIII. Quod et sacra Scriptura damnet venditores spiritualium officiorum.
- IX. Item, quod emptores eorum damnet
- X. Item mediatores hujusmodi Simoniacae negotiationis.
- [Col. 1105B] XI. Detectio statuti praedictae decretalis epistolae, id est, ut incontinentes altari nullatenus ministrent.
- XII. De anathemate eorum, qui defendunt incontinentiam sacerdotum, per Sozomeni capitulum ex Tripartita historia depromptum.
- XIII. Quod non sacramentorum ministris, sed laicis permissum sit, ut unusquisque suam habeat uxorem.
- [Col. 1106A] XIV. Quid Apostolus constituat de sacris ordinibus.
- XV. Utilis consideratio ejusdem institutionis.
- XVI. Expositio B. Hieronymi super eamdem institutionem.
- XVII. De quarto statuto praedictae decretalis epistolae, ne populus officia clericorum recipiat, quos apostolica statuta contemnere videat.
- XVIII. Cur eorum officia populo sunt prohibita.
- XIX. Explanatio cujusdam capitis, quod praesenti statuto videatur adversari.
- XX. Quid domnum apostolicum compulerit, ut haec statuta depromeret.
- XXI. Quod non illi, sed SS. Patribus pro hujusmodi statutis esset indignandum.
- [Col. 1106B] XXII. Cur eisdem statutis nullae appositae sint induciae.
- XXIII. Quod domnus apostolicus non solum episcopos sed et subditos eorum damnare possit.
- XXIV. Quod cujuslibet episcopi parochianus domno apostolico etiam plus debeat obedire, quam proprio episcopo.
Gregorius papa in prima hebdomada Quadragesimae synodum Romae collegit, in qua causam episcopi Spirensis, sed Simoniaci, examinavit; qui, ipsa die, cum examinaretur causa ejus Romae, id est VI Kalend. Martii, infirmatus est Spirae, sed deinde IV Kalend. Martii. miserabiliter exspiravit, quando et a Gregorio papa definitam suae damnationis sententiam in Romana synodo excepit. In eadem synodo decretum est a Gregorio papa ut clerici, aliquem sacrorum ordinum gradum et officium pretio adepti, deinceps in Ecclesia non ministrent, nec ecclesiam pretio acquisitam aliquis retineat, nec deinceps alicui ecclesiam vendere et emere liceat; deinde, ut a clericali officio cessent quicunque se per incontinentiam reprehensibiles exhibent. Item, ut populus clericorum officia nullatenus recipiat quos praedictas apostolicas institutiones comtemnero percipiat.
[Col. 1107A] In superioribus epistolis illi nostro [Alboino cod. Rat. ], nolit Deus ut deinceps dicam aemulo, sed amicissimo, satisfacere studui et capitulum statutis nostri apostolici contrarium nullatenus attendendum, ut puta sub anathemate prohibitum, evidenter monstravi, adeo videlicet ut ipse amicus noster se jam non ulterius contentioni, sed amicitiae operam daturum mihi rescriberet. Sed plures adhuc restant qui eisdem statutis obstinato animo nimirum periculose, imo perniciose resistunt; qui et alios simpliciores, quippe non multum studiosos ad considerandos canones, adeo seducunt, ut et ipsi praedictas authenticas sanctiones contemnant et suam consuetudinem jucundissimam quidem, sed perniciosissimam retinere contendant. Quod non plures eorum fecissent, [Col. 1107B] ut mihi videtur, si ipsis bene compertum esset quam parum, vel potius quam non ( cod. Rat. nihil) noster apostolicus in praedictis statutis deviet a sanctis Patribus. Quapropter mihi meique similibus commodum fore censui, si eadem statuta, canonicis Scripturis conferrem, et mutuam eorum concordiam qualiscunque styli officio breviter ac fideliter commendarem. Et hoc ea intentione ut, si quis forsitan ex idiotis haec inspicere dignetur tanto vivacius ad obediendum apostolicis institutis resipiscat, quanto evidentius videat haec eadem nullatenus a sacratissimis canonibus deviare, sed cum eisdem ex ipsa sacra Scriptura processisse.
CAP. I. In primis igitur decretalem epistolam nostri apostolici describere juvat, ut tanto apertius [Col. 1107C] sequentia elucescere valeant.
«GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri OTHONI Constantiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
«Instantia nuntiorum tuorum,» etc. Reliqua exstant in concilio Romano I, supra.
CAP. II. Sed priusquam haec statuta singulatim consideremus, quiddam de ipsorum canonum auctoritate non incommodum aestimo praelibare, ut tanto firmius teneatur quidquid ex eis ad observandum nobis denuntiatur. Sanctissimus papa Gregorius (lib. I, ep. 24) , quem noster apostolicus nomine, et actione nostris repraesentat [ C. R. repraesentavit] temporibus, in sua synodica, id est, synodali epistola, sanctissima quatuor concilia confirmat ita: [Col. 1108A] «Sicut sancta Evangelia quatuor [ C. R. sancti Evangelii quatuor libros; sic etiam habet Rom. editio ], sic quatuor concilia suscipere et venerari me fateor: Nicaenum scilicet in quo perversum Arii dogma destruitur Constantinopolitanum quoque, in quo Eunomii et Macedonii error convincitur; Ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas judicatur; Chalcedonense vero, in quo Eutychetis [ Rom. editio Euthychis] Dioscorique pravitas reprobatur, tota devotione complector, integerrima approbatione custodio, quia in his, velut in quadrato lapide, sanctae fidei structura consurgit et cujuslibet vitae atque actionis norma consistit; quisquis eorum soliditatem non tenet, etiam si lapis esse videatur [ Rom. editio, cernitur], tamen extra aedificium jacet, etc. [Col. 1108B] Cunctas vero, quas praefata veneranda concilia personas respuunt, respuo; quas venerantur, amplector, quia, dum universali sunt consensu constituta, se et non illa destruit, quisquis praesumit aut solvere quos religant [ C. R. et Rom. editio, ligant], aut religare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit.» Hucusque Gregorius.
Hanc autem synodalem epistolam idem apostolicus statim post ordinationem suam composuit, et reliquis patriarchis, quippe Constantinopolitano, Alexandrino, Antiocheno, Hierosolymitano transmisit. Consuetudo enim erat eo tempore, ut quilibet in aliqua patriarchalium sedium noviter ordinatus, se praedictas IV synodos custodire reliquis sedibus transmissa epistola profiteretur, antequam [Col. 1108C] nomen ejus apud reliquas sedes in diptychis describi mereretur. Nomen videlicet praedecessoris ejus, licet defuncti reliquae sedes computabant inter viventes, donec ipsius noviter inthronizati praesuiis synodicam reciperent epistolam; quae, quia eumdem episcopum quatuor synodos recepisse denotavit, hoc sibi nomen, id est, synodicam ab eisdem synodis non incongrue videtur mutuasse.
Hanc autem consuetudinem illius temporis fuisse idem sanctissimus papa testatur in epistola ad Secundinum servum Dei inclusum (lib. VII, ep. 54) ; quam et usque ad tempora beati papae Adriani, quippe ad Carolum regem, perdurasse Joannes Romanae Ecclesiae diaconus asserit, qui vitam S. Gregorii, ex praecepto S. Joannis papae, fideliter descripsit. [Col. 1109A] Sed utrum adhuc eadem consuetudo perduret ignoro. Quam tamen praefatis temporibus fuisse non dubito. Patet igitur evidentissime quam magnae sint auctoritatis illa quatuor concilia, quae S. Gregorius, imo per ipsum Spiritus sanctus, non semel, ut praedictum est, sed saepius et Evangeliis comparat, et omnes ab eisdem dissentientes anathematizat. Quae et quilibet novitius patriarcha se observaturum per epistolam suam reliquis sedibus profiteri debebat, si se inter catholicos patriarchas in diptychis describi volebat.
CAP. III. Decreta vero sanctissimorum Romanorum pontificum, si possemus, etiam studiosius quam illa quatuor concilia venerari et observare deberemus, cum et ipsa concilia omni firmitate carerent, si non [Col. 1109B] apostolicae sedis pontifices eadem per apostolicam auctoritatem et congregare et corroborare decrevissent. Unde et beatus papa Marcellus (ep. I, Rom. editionis) , qui et ante Nicaenum concilium sua decreta martyrio consecravit, ipse, inquam, vir apostolicus, in decretis suis, cap. 11, testatur ita: «Ipsi Apostoli eorumque successores, Domino inspirante, constituerunt ut nulla fieret synodus praeter Romanae sedis auctoritatem.» Sanctus quoque Athanasius praesul Alexandrinus, qui non minima pars concilii Nicaeni fuit, in epistola ad Felicem papam, capite 11, ita dicit: «Scimus in Nicaena magna synodo CCCXVIII episcoporum ab omnibus concorditer esse roboratum, non debere absque Romani pontificis sententia [Col. 1109C] concilia celebrari.» Sed et beatae memoriae Julius papa idipsum, capite 5, profitetur, dicens: «Ipsi vero primae sedis Ecclesiae convocandorum generalium synodorum jura et judicia episcoporum, singulari privilegio evangelicis, et apostolicis, atque canonicis concessa sunt institutis.» Beatus quoque Damasus [Col. 1109D] JULIUS I, in rescripto ad Orientales; Rom. editio, pag. 208. papa in decretis suis, cap. 9, hanc intulit sententiam [ C. R. generalem interserit]: «Nulla unquam concilia rata leguntur, quae non sunt fulta apostolica auctoritate.
His autem sententiis beatus Isidorus, rimator Scripurarum sagacissimus, fideliter astipulatur dicens: «Synodorum vero congregandarum auctoritas Apostolicae sedi privata commissa est auctoritate [ C. R. potestate] [Col. 1110D] Nec ullam Synodum ratam esse legitimus, quae ejus non fuerit. congregata, vel fulta. Haec [Col. 1109D] canonica testatur auctoritas, haec ecclesiastica historia roborat, haec sancti Patres confirmant.»
Si igitur illa quatuor concilia omni auctoritate carerent, nisi principaliter ex decretis Romanorum pontificum firmitatem obtinerent, quis inficiari poterit quin decreta per ipsos apostolicos viros promulgata, majori veneratione digna merito censeantur quam ipsa concilia, quae non per ipsorum apostolicorum praesentiam, sed tantum per ipsorum legationem authentica fieri merebantur? Sic enim legati sedis apostolicae eorumdem principalium conciliorum sanctiones primaria subscriptione apostolica vice [Col. 1110A] canonizabant. Nempe sub piissimo imperatore Constantino magnus Hosius Cordubensis episcopus, Victor et Vincentius, presbyteri Romanae Ecclesiae, ex parte sancti Sylvestri papae Nicaeno concilio praefuerunt et ipsum principali subscriptione firmaverunt. Item, temporibus Theodosii Junioris Augusti, sanctus Cyrillus patriarcha Alexandrinus, et Arcadius episcopus ex Italia vice beatissimi papae Coelestini Ephesino concilio praefuerunt et ipsum apostolica vice corroboraverunt. Item, tempore Marciani principis, Paschasinus et Vincentius episcopi, et Bonifacius presbyter vice sancti Leonis papae in Chalcedonensi concilio per duodecim dies celebrato primi fuerunt, qui et Anatolio patriarchae Constantinopolitano quoddam privilegium in concilio usurpanti, [Col. 1110B] liberaliter contradixerunt, et reliquis statutis apostolica vice subscripserunt, ut liber sancti Liberati Carthaginensis archidiaconi de eodem concilio testatur. Haec autem omnia manifestius ille videbit quicunque eorumdem conciliorum subscriptiones studiose perspexerit. Ergo reverentiam sive obedientiam, quam sacratissimis quatuor conciliis juxta sanctum Gregorium merito exhibemus decretis apostolicae sedis nullatenus denegare, imo, si possibile est, studiosius impendere debemus, cum sine eorum auctoritate nec ipsa concilia fas esset recipere.
CAP. IV. Sed nec reliqua concilia parvi pendere debemus, in quibus multa, nusquam alibi inventa, [Col. 1110C] ecclesiasticae tamen dispensationi [ C. R. dispositioni] necessaria reperimus. Quae quidem a superioribus authenticis sanctionibus nullo modo discrepant, cum Christianae religioni apertissime conveniant. Hujusmodi, inquam, capitula, in quibuslibet conciliis inventa, nullatenus ab aliquo catholico sunt contemnenda, praesertim cum ipsa reliqua concilia, ex sacratissimarum auctoritate sanctionum descendisse non dubitentur; quae per singulas provincias bina episcoporum concilia annuatim fieri firmissime decernunt. Hoc, inquam, beatus Anacletus ab ipso principe apostolorum presbyter ordinatus in decretis suis capit. 17, certissime decernit: «Congregatio, inquit, summorum per singulos annos fieri solet et debet.» Hoc excellentissima synodus Nicaena, cap. [Col. 1110D] 5, constituit. «Bene, inquit, placuit singulis annis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis congregatis discutiantur hujusmodi quaestiones.» Item, Constantinopolitanum concilium, enumeratis privilegiis diversarum Ecclesiarum, cap. 11 [ C. R. ita], constituit: «Servata regula quae scripta est de gubernationibus, manifestum est quod illa, quae sunt per unamquamque provinciam ipsius provinciae synodus dispensetur [ C. R. dispenset], sicut Nicaeno constat decretum esse concilio.
Item Chalcedonense concilium, cap. 19, dicit: [Col. 1111A] «Decrevit sancta synodus, secundum canones Patrum, bis in anno episcopos in id ipsum in unamquamque provinciam convenire, quo metropolitanus antistes probaverit, et corrigere, si quae fortassis emerserint.
Patet ergo quod authenticae sanctiones etiam provincialia concilia fieri praecipiunt, quod incassum praeciperent, nisi et nos eorumdem conciliorum probabiles sententias observare decernerent. Unde et in tertio Toletano concilio universali decretum est: «Qui concilia orthodoxorum episcoporum, consona sanctissimis quatuor conciliis non recipit, anathema sit.» Quicunque igitur vel horum conciliorum rationabilibus statutis obviare conatur, etiam a superioribus authenticis sanctionibus in periculum suum [Col. 1111B] dissentire probatur. Beatus quoque Isidorus, in quadam sua praefatione de canonibus capite undecimo, praedictis rationibus astipulatur hoc modo: «Nosse etiam oportet, licet caetera non infirmantur, quatuor esse principalia concilia.» His autem enumeratis subinfert in eodem capite: «Sed et si qua sunt concilia, quae sancti Patres spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omnium manent stabilita vigore.» (ISIDORUS, libro Originum VI, cap. 15.)
Est ergo dignum ut et hujusmodi conciliorum statutis obtemperetur. Si enim non parvae stultitiae constat, si quis cujuslibet unius hominis sano consilio acquiescere detrectat, quanto magis reprehensibile [Col. 1111C] videtur, si quis impudenter resistit hujusmodi conciliorum statutis non unius, sed plurimorum sapientium auctoritate et judicio prolatis atque probatis. Nempe hujusmodi conciliis plures catholici et eximii doctores interfuisse leguntur, ut in Africanis conciliis legati sedis apostolicae Faustinus, Honoratus, Urbanus episcopi, sanctus etiam Aurelius [Col. 1111] In C. R. desideratur. Carthaginensis archiepiscopus. Item, ipse vir omnium virtutum Augustinus Hipponeregiensis episcopus, quem sanctus Coelestinus vir apostolicus in decretis suis (ep. 8) ita nobis commendat: Augustinum, inquit, sanctae recordationis virum, pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus; nec unquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit quem [Col. 1111D] tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam ante a meis praedecessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, utpote qui ubique cunctis et amori fuerit et honori.» Huic etiam Augustino, ut liber Liberati testatur Theodosius imperator, per «sacram» suam mandavit, ut se Ephesino concilio praesentaret. Sed eheu! tam egregius doctor ante mundo subtractus est, quam ad illum invitatoria Romani principis epistola pervenisset.
Hi ergo, quos praedixi, et alii innumerabiles sancti Patres Africanis conciliis interfuere, imo praefuere. Sic etiam sanctus Marinus Arelatensi concilio [Col. 1112A] per sanctum Silvestrum [ C. R. papam] approbato, sic sanctus Caesarius Agathensi, sanctus Hilarius Arausicensi, sanctus Albinus Aurelianensi, sanctus Bonifacius Mogontiensi concilio, sic et alii aliis conciliis non soli, sed cum pluribus aliis sanctis Patribus interfuisse leguntur qui in Christiana religione et doctrina tam insignes fuisse creduntur, ut vel unius eorum singulari judicio obviare nimium esset temerarium. Ergo multorum sapientium judicio non acquiescere, multo magis est intolerabile, in his duntaxat capitulis quae praedictis authenticis statutis non adversantur, sed institutioni Christianae religionis procul dubio suffragantur. Nam, juxta beati Augustini judicium «pro nullius personae reverentia est recipiendum, si quid canonicae veritati [Col. 1112B] in aliquo concilio vel alicubi reperitur adversum.»
Praeterea sancta et veneranda synodus Chalcedonensis etiam provincialia concilia ante ipsum transacta canonizasse non dubitatur, ita decernens capite primo: «Regulas sanctorum Patrum per singula nunc usque concilia constitutas, proprium robur habere decrevimus.» Haec autem concilia ante ipsum Chalcedonense leguntur fuisse: Ancyranum, Neocaesareense, quae et Nicaeno concilio antiquiora traduntur. Item, Gangrense, Sardicense, Antiochenum, Laodicense. Ergo eadem et in Chalcedonensi synodo non dubitantur esse roborata; quae, etiam cum Africanis canonibus beatus Adrianus [Col. 1112C] papa Carolo imperatori [Col. 1111] Exstat haec epitome canonum ab Adriano confecta et Carolo Magno tradita. ad disponendas Ecclesias in regno suo Romae tradidisse legitur. Quapropter nec provincialium conciliorum statuta a quolibet temere sunt respuenda, quae et apostolica sedes censuit recipienda. Hucusque sufficiat dixisse de sacrorum canonum auctoritate. Nunc ad propositum redeamus, et statuta, quae noster apostolicus in superiori epistola Othoni Constantiensi episcopo cautissime descripta transmisit, per ordinem digeramus.
CAP. V. Horum illud erat primum: «Ut clerici, aliquem sacrorum ordinum gradum vel officium per pretium adepti, nullatenus deinceps in Ecclesia ministrent.»
Secundum: «Ut ecclesiam pretio acquisitam, [Col. 1112D] nullus retincat; nec alicui deinceps ecclesiam vendere vel emere liceat.»
Tertium: «Ut a clericali officio cessent quicunque se pro incontinentia reprehensibiles exhibent.»
Quartum: «Ut populus clericorum officia nullatenus recipiat, quos apostolicas institutiones contemnere videat.» Curramus igitur per singula, et eadem quam authentica, quam attendenda, imo quam inevitabilia sint, non ex nostris conjecturis, sed ex sanctorum Patrum statutis compendiose monstremus.
CAP. VI. Primum itaque statutum in Chalcedonensi [Col. 1113A] concilio plenissime et evidentissime reperitur, quod unum ex quatuor praedictis conciliis tempore quidem, non dignitate ultimum, sancti Patres Leoni Augusto usque ad sanguinem vindicandum esse mandarunt, ut Liberatus in libro suo testatur. In ipso, inquam, concilio scriptum est capite tertio [Col. 1113D] Vide c. 1, q. I, c. 8. : «Si quis episcopus per pecuniam ordinationem fecerit, et sub pretio redegerit gratiam quae vendi non potest, ordinaveritque per pecuniam episcopum, chorepiscopum, presbyterum aut diaconum, vel quemlibet de his qui connumerantur in clero, aut promoverit per pecunias [ C. R. pecunias] dispensatorem, aut defensorem, vel mansionarium, vel quemquam omnino, qui subjectus est regulae, pro sui turpissimi lucri [Col. 1113B] commodo, is qui hoc attentasse probatus fuerit proprii gradus periculo subjacebit, et, qui ordinatus est, nihil ex hac ordinatione vel promotione quae est per negotiationem facta proficiat; sed sit alienus a dignitate vel sollicitudine quam pecuniis quaesivit. Si quis vero mediator tam turpibus et nefandis datis vel acceptis exstiterit, si quidem clericus fuerit, proprio gradu decidat. Si vero laicus aut monachus, anathematizetur.»
Et notandum quam caute istud capitulum omnes Simoniacorum astutias excludat; cum quolibet modo per pecuniam promotos, absque omni spe recuperationis deponat. Solent enim Simoniaci diversis modis, sed uno reatu sacras dignitates mercari. [Col. 1113C] Nempe, nunc ipsi, nunc pro ipsis eorum amici pretium pro sacra dignitate, vel ante ordinationem suam dederunt, vel in ipsa dant, vel postmodum se daturos promittunt. Et hoc nunc electoribus eorum, nunc eorum ordinatoribus, vel demum quibuslibet eorum fautoribus.
Quicunque igitur aliquo horum modorum quemlibet promoverit, vel se ipsum ita promotum esse cognoverit, indubitanter a superiori capitulo degradari jubetur, cum per pecuniam, vel alium promovisse, vel ipse promotus esse non dubitetur. Sed nec hoc sine consideratione praetereundum videtur quod idem caput duo negotiatorum genera damnavit. Unum quidem eorum qui ad diaconatum vel presbyteratum, vel ad aliquem hujusmodi gradum [Col. 1113D] per pecuniam ordinantur, alterum eorum qui ad dispensationis ministerium, vel ad aliquod hujusmodi clericale officium per pecuniam promoventur, qualis est vice dominatus, praepositura, decania, archipresbyteratus, et his similia. Sic igitur et noster apostolicus duo negotiatorum genera, et omnes negotiantium versutias in primo ejus statuto comprehendit; in quo clericos aliquem sacrorum ordinum gradum, vel officium, quoquo modo per pecuniam adeptos deponit. Quod tamen statutum superiori capite mitius liquido probatur; cum spiritualium officiorum venditores, et tam nefariae negotiationis mediatores debita ultione non damnet. Quos tamen [Col. 1114A] praedictum caput cum ipsis emptoribus degradandos vel anathematizandos esse decrevit. Et nota, si mediator degradari vel anathematizari merito jubetur, quid de illo censes qui per eamdem negotiationem indigne promovetur? Hoc utique, quod sanctissimus papa Gregorius (lib. VII, ep. 112) , imo quod per illum Spiritus sanctus de hujusmodi negotiatoribus indubitanter decrevit, qui in ejusdem apostolici auriculam, sub columbina specie, quaelibet decernenda dictare consuevit. Nempe scriptum est in decretis suis, cap. 131 (apud Grat. I, q. 1, c. 13) : «Quicunque ergo hoc, id est, ecclesiasticum officium, pretii studet datione mercari, dum non officium, sed nomen attendit, sacerdos non esse, sed dici tantummodo inaniter concupiscit.» Et [Col. 1114B] paulo post in eodem cap. «Cum liqueat hanc haeresim in Ecclesia ante omnes radice pestifera subrepsisse, atque in ipsa sua origine apostolica esse detestatione damnatam, cur non cavetur, cur non perpenditur quia benedictio illi in maledictionem convertitur qui ad hoc, ut fiat haereticus, promovetur?» Quid ergo mirum, si noster apostolicus eos tantum ab ecclesiasticis ministeriis separavit, quos sanctissimus ejus aequivocus, et ab Ecclesia separatos esse cum reliquis haereticis deputavit?
CAP. VII. Secundum quoque statutum nostri apostolici est quod ecclesias emptoribus [ C. R. earum] adimi praecipit; item, in praedicto Chalcedonensis [Col. 1114C] concilii capitulo, licet obscure, comprehensum videtur, quod etiam dispensatori ecclesiasticarum rerum per pecuniam promoto officium dispensandi jubet auferri. Quilibet enim presbyter, dispensator debet existere non praedicationis tantum, sed etiam rerum ecclesiae sibi commissae, quas SS. Patres, non solius presbyteri, sed quorumlibet egentium necessitati dispensandas esse censuerunt.
Praeterea in eodem capite cuilibet clerico omnis ecclesiastica sollicitudo per pretium acquisita jubetur adimi. Procurare autem ipsam Ecclesiam cum sacerdotali diligentia, ni fallor, clericalis sollicitudo est et ecclesiastica: ergo et in eodem capite Ecclesiae sollicitudo per pecuniam usurpata jubetur auferri. Unde, et beatissimus papa Gregorius scribens [Col. 1114D] ad Clementem Bizanzenum [Bizazenum], de quodam presbytero decernit ita: «Ut, si idem presbyter quamdam ecclesiam obtinuisset per pecuniam, non solum eadem ecclesia privaretur, sed etiam presbyterii honore spoliaretur.» Sic quo que in antiquis nostrarum provinciarum conciliis, Maguntiacensi videlicet, Remensi, sive Turonensi statutum legitur ut presbyter ecclesiam pretio adeptus et presbyterio et ecclesia privetur. Item, beatus Leo papa ejusdem nominis IX nostro tempori pene contiguus, in prima sua Romana synodo Simoniacam haeresim penitus damnavit; emptiones et venditiones altarium sub anathemate prohibuit [Col. 1115A] quod anathema illi non evaserunt, quicunque deinceps tam nefariam negotiationem exercere praesumpserunt. Libet igitur considerare quam clementer noster apostolicus tantum emptas ecclesias emptoribus earum ademerit, quos juxta censuram SS. Patrum et ecclesia et presbyterio, imo Christiano nomine et communione privandos esse non ignoravit.
CAP. VIII. Sed cur in tantum laboramus, ut praedicta nostri apostolici statuta ex synodicis SS. Patrum sententiis processisse demonstremus, cum eadem ex ipso sacrae Scripturae armario emanasse nullum dubitare eruditum putemus? Nam in eadem Scriptura, omnes personae tam nefarii mercimonii damnatae reperiuntur, scilicet et venditores [Col. 1115B] spiritualium officiorum et emptores atque hujus negotii mediatores. Ipse enim Dominus «pariter vendentes et ementes de templo suo ejecit, et cathedras vendentium columbas» jam tunc ipse evertit (Matth. XXI; Marc. XI) . Quod S. Gregorius ille noster theologus in XXII [C. R. XVII, et recte] homilia exponit ita: «Cathedra ergo vendentium columbas evertitur, quando hi qui spiritualem gratiam vendunt, vel ante humanos, vel ante Dei oculos sacerdotio privantur.» Et merito. Nam ipsa Veritas praecipit in Evangelio: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) ;» quod, cum tales non attendant, etiam a Deo seipsos alienant, qui in eodem Evangelio dicit: «Qui est ex Deo, verba Dei audit; ideo, vos non auditis, quia ex Deo non [Col. 1115C] estis (Joan. VIII) .»
Praeterea princeps apostolorum Petrus, imo per illum ipse Christus omnibus praelatis in Ecclesia praecipit ita: «Pascite, qui in vobis est, gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, non turpis lucri gratia, sed voluntarie (I Petr. V) .» Contra hoc praeceptum illi agunt quicunque spirituale officium pro saeculari lucro subjectis suis turpiter impendunt. De quibus idem apostolus, in sua posteriori Epistola testatur: «Secuti sunt viam Balaam ex Bosor, qui mercedem iniquitatis amavit; correptionem vero habuit suae vesaniae subjugale mutum [animal] in hominis voce loquens, prohibuit prophetae insipientiam (II Petr. II) .» Quod Venerabilis presbyter Beda in tractatu super eamdem epistolam [Col. 1115D] dilucidat ita: «Nam [ C. R. Nonnunquam] multi Catholicorum in tantum mercedem amant iniquitatis ut etiam docti ab indoctis, a laicis clerici merito lacerentur; qui, jure comparantur prophetae qui verbis asinae contra naturam loquentis corripitur; nec tamen a proposito pravi itineris retardatur.» Iste videlicet Balaam idem esse asseritur, qui et beatum Job in libro ipsius superflue et arroganter docuisse legitur; qui et Eliu, id est divinus ab officio divinandi est cognominatus. Sic enim testatur S. Hieronymus in lib. De Hebraicis quaestionibus. Hic igitur cum esset propheta a Balac rege Moabitarum ad maledicendum filiis Israel conductus, illis quidem in verbo Domini pro pretio studuit maledicere, sed pravitatem [Col. 1116A] suam, Domino vetante, ad effectum non perduxit, nec mercedem iniquitatis accepit; qui tamen a Deo reprobabilis denotatur, ut asina ejus sapientior eo vesaniam ejus et insipientiam corripuisse et eum a gladio resistentis angeli eripuisse legatur; quam ipse angelus non morituram fore testatus est, etiamsi ipsum reprobum prophetam debita morte multas set (Num. XXII) . Si ergo Balaam tantum amando mercedem iniquitatis a Deo legitur reprobabilis, quanto magis ille inter reprobos est computandus, qui eum Balaam de iniquissima venditione spiritualis officii pretium studiosissime requirit, nec cessat, donec ambitionem suam ad effectum perducat?
Praeterea beatus Hieronymus, in tractatu super [Col. 1116B] Matthaeum, illum scribam qui dixit Jesu: «Magister, sequar te quocunque ieris (Matth. VIII) , ideo repudiatum a Domino testatur quia, more Simonis magi, eum sequi voluerit, ut ex operum miraculis lucrum assequeretur. Unde et sibi a Domino respondetur: «Vulpes foveas habent,» et reliqua; ac si diceret: Cui propter lucra et divitias me vis sequi, cum tantae sim paupertatis ut nec proprium habeam hospitium, cum vulpes etiam et volucres proprias habeant mansiones?» Si igitur ille qui spirituale officium pro lucro tantum exercere voluit ab ipso Domino jure reprobatur, quanto magis ille qui et hujusmodi officium penitus aliis vendidisse detegitur?
CAP. IX. Emptores autem spiritualium cum ipso [Col. 1116C] principe eorum Simone Mago in Actibus apostolorum damnati leguntur. Ubi ille noster Simon princeps apostolorum, eumdem alium Simonem principem apostatarum aeterna damnatione multavit, ita decernens: «Pecunia tua tecum sit in perditione, quoniam existimasti donum Dei pecunia possideri. Non est tibi pars neque sors in sermone isto. Cor tuum non est rectum coram Deo. Poenitentiam itaque age de hac malitia tua, et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. In felle enim amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse.» Respondens autem Simon dixit: «Precamini et vos pro me ad Deum, ut nihil veniat super me horum quae dixistis (Act. VIII) .»
Et nota ipsum haeresiarcham Simonem Magum [Col. 1116D] pro sola nefaria cogitatione ab aequivoco suo damnatum, quem videlicet spirituale officium mercari solummodo cogitasse, nullatenus autem tam nefariam negotiationem legimus implesse. Videsne quam rationabiliter illi damnentur qui et tam inhianter, ut Simon Magus, spiritualia officia mercari concupiscunt, et insuper desideratam negotiationem perficiunt; qui, et eadem scelerate acquisita, sceleratius uti, imo abuti non verentur. Unde non parum ipsum Simonem Magum in culpa praecedere videntur. Ille enim emptionem, quam male concupivit, nullatenus ad effectum perduxit: qui pro solo nefario appetitu damnatus, per ipsos apostolos apud Deum efficere studuit ut damnatorias eorum sententias subterfugeret, [Col. 1117A] non ut officium criminose appetitum criminosius obtineret.
Sed cur idem haeresiarcha spirituale officium mercari appetisset, nisi emptum deinde nefandius vendere vellet? Non enim frustra de eo scriptum esse videtur. Quod stupidus de signis et virtutibus admiraretur; quae, ut ipse posset facere, per pecuniam suam voluit efficere, videlicet «ut, juxta Hieronymi assertionem, temporale lucrum ex miraculis assequeretur.»
Ergo non solum emptores, sed et venditores spiritualium officiorum sectatores praefati haeresiarchae denotantur. Unde et cum eodem aeternae damnationis vinculo astricti non dubitantur, attestante beato Gelasio, in decretis suis, cap. 24 (Epist. 6, 1, q. 1, c. 6) : «Quos vero constiterit indignos meritis, sacram mercatos esse pretio dignitatem, convictos oportet arceri, non sine periculo facinus tale patrantes, quia dantem pariter et accipientem damnatio Simonis, quam sacra lectio testatur, involvit.» Hanc autem generalem sententiam, beatus Gelasius papa per tractatus singulorum graduum ordinationibus subintulit; inter quos etiam ostiarios, notarios, sive defensores numeravit, qui nec per manus impositionem ordinantur, nec ipsi manus alicui imponere permittuntur [Col. 1117] Haec periodus in C. R. desideratur in contextu; sed tamen est ad marginem. . Unde et illum in decretis S. Alexandri Simoniacum vocari non dubium est, qui poenitentem ad reconciliationem pro pretio apud episcopum juvat. Ex qua re [ C. R. ratione] colligitur non [Col. 1117C] solum illos reputari inter Simoniacos, qui per pretium ad manus impositionem perveniunt, sed et illos, qui et alia clericorum officia per pecuniam acquirunt. Omnia autem in ejusmodi officiis operatur unus atque idem spiritus (I Cor. XII) , cujus donum non gratis, sed per pretium dare vel accipere, non catholicum, sed indubitanter est Simoniacum.
CAP. X. Mediatores quoque hujus nefandissimae negotiationis ab ipso Vase electionis damnantur qui eos ita detestatur: «Nam digni sunt morte, non solum qui nefanda faciunt, sed etiam qui facientibus consentiunt (Rom. I) .» Item citharista noster David: «Si videbas, inquit, furem, currebas cum eo (Psal. XLIX) ,» et illud: «Os tuum abundavit malitia, et [Col. 1117D] lingua tua concinnabat dolos (Ibid.) .» Deinde in eodem psalmo terribilis sententia de hujusmodi assentatore profertur, videlicet quod a Domino sit arguendus, nec per aliquem a manu Domini deinceps eripiendus (Ibid.) . Nec mireris, si spiritualis officii mercator sub nomine furis designetur; cum et ab ipsa veritate in Evangelio ita nominetur: «Qui enim aliunde intrat, nisi per ostium, non pastor ovium, sed fur et latro (Joan. X) » nuncupatur a Domino. Nempe nullus in Ecclesia praelatus per ostium, hoc est, per ipsum Dominum ad pastoralem curam intravit, qui per avaritiam, id est, idolorum servitutem ad hoc officium pervenit. Non est ergo indignum [Col. 1118A] hujusmodi mercatorem sive mercenarium sub nomine furis infamari, cujus furtivam irreptionem non expavit imitari. Hujus autem criminosissimi mercimonii mediatores non negligenter attendant Giezi puerum Elisei, qui ex parte domini sui, eo quidem nesciente, munera sponte oblata suscepit a Naaman Syro, qui jam a lepra mundatus est ab Eliseo propheta. Idem quippe Giezi, licet inter Eliseum et Naaman medius nefarie lucraretur, neutrum tamen secum ejusdem sceleris fecit obnoxium. Nam et ille spontaneam oblationem satis eleganter respuit, quam iste non quasi ex debito ementis, sed ex benigno affectu mentis liberaliter obtulit. Sed quamvis Giezi neutrum horum in crimen secum attraxerit, sed se solum inter hos medium simplici crimine obligaverit, [Col. 1118B] ipse tamen et omnes ejus posteri pro eadem culpa leguntur severissime puniti, scilicet lepram, a qua mundatus est Naaman, quasi haereditariam in sempiternum sortiti (IV Reg. V) . Quapropter mediatores Simoniacae negotiationis attendant quam districte, imo quam districtissime sint damnandi, qui non solum se ipsos, sed et illos quorum mediatores sunt, sub aeterna damnatione secum posuerunt.
Satis ergo, ut opinor, declaratum est quam summopere praedictas nostri apostolici sanctiones venerari et observare debeamus, quas non solum ex synodicis et authenticis SS. Patrum sententiis promanasse, sed etiam ex propheticis, evangelicis et apostolicis [Col. 1118C] scriptis [ C. R. Scripturis] processisse probatum est evidentissime. Ipsa videlicet Veritas easdem, et per se ipsam, et per suos fideles indubitanter promulgavit, quia [ C. R. quae] et sub fideli attestatione nobis dicit: «Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, non videbit mortem in aeternum (Joan. VIII) ;» item alibi: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit (Joan. XIV) .» Ergo qui mandata ejus non observat, ipsam veritatem non amat. «Qui autem non diligit, attestante beato Joanne, manet in morte (I Joan. III) .» Qui igitur divina praecepta contemnit, nullatenus mortem subterfugere valebit.
CAP. XI. Tertium autem nostri apostolici statutum quod incontinentibus clericis ministerium altaris [Col. 1118D] interdicit, nihilominus definitum est a SS. Patribus. Est enim scriptum in [ C. R. sacratissimo] Nicaeno concilio quod maximum est inter IV concilia Evangeliis adaequata, cap. 3: «Interdicit per omnia magna synodus non episcopo, non presbytero, non diacono, nec alicui omnino qui in clero est, licere subintroductam habere mulierem, nisi forte matrem, aut sororem, aut amitam, vel eas tantum personas quae suspiciones effugiunt.»
Ut autem hujus capitis intentio clarius elucescat, apertiorem ejus translationem subnectere non pigeat. Omnimodis sancta interdixit synodus, neque episcopo, neque presbytero, neque diacono, neque [Col. 1119A] ulli clericorum, permittit habere secum mulierem extraneam, nisi forte mater sit, aut soror, aut amita. In his namque personis et horum similibus omnis suspicio declinatur. Qui aliter praeter haec agit periclitabitur de clero suo. Videsne igitur quia penitus clericis conjugale opus [ C. R. istic] interdicatur? quia et pro ipsa cohabitatione sua feminarum, non solum de ministerio altaris, sed de clericatu suo periclitari jure, censentur. Nec hoc tantum de sacerdotibus, sed de omnibus sacris ordinibus evidenter decernitur.
Item Neocaesareense concilium, quod ante Nicaenum concilium fuisse legitur, ita cap. 1 decrevit: «Presbyter, si uxorem duxerit, ab ordine deponatur. Si vero fornicatus fuerit, aut adulterium perpetraverit, [Col. 1119B] amplius pelli debet et ad poenitentiam redigi.»
Chalcedonense etiam concilium, quod ipsas Nicaenas, Neocaesareenses, imo omnes SS. Patrum sanctiones ante ipsum transactas, ut praedictum est, confirmat, etiam earumdem sanctionum praevaricatores generaliter ita condemnat, cap. 10: «Eos autem qui ausi fuerint post definitionem magnae et universalis hujus synodi quidquam ex his quae sunt prohibita perpetrare, decrevit sancta synodus a proprio gradu recedere.»
Item beatissimus papa Sylvester, qui Nicaenam synodum congregavit, et eamdem apostolica auctoritate corroboravit, in suis synodalibus decretis, ita [Col. 1119C] decernit, cap. 6: «Nemo presbyter a die honoris praesbyterii, sumat conjugium; quod si quis neglecto hoc, aliter egerit, XII annis eum jubemus privari honore. Quod si quis contra hoc chirographum praesens et publice dictum egerit, damnabitur in perpetuum.»
Item beatus Siricius papa in decretis suis, cap. 7: «Quilibet episcopus, presbyter atque diaconus, quod non optamus, deinceps incontinens fuerit inventus, jam sibi per nos omnem aditum indulgentiae intelligat obseratum.» Item, in eisdem, cap. 12: «Feminas, sed non alias esse patimur in domibus clericorum, nisi eas tantum, quas propter solam necessitudinum causam habitare cum iisdem synodus [Col. 1119D] Nicaena permisit.»
Item, sanctissimus papa Gregorius scribens ad Romanum defensorem (lib. VII, epist. 39) ita decernit, cap. 10: «Si qui episcoporum, quos commissi tibi patrimonii finis includit, cum mulieribus degunt, hos [ C. R. hoc] omnino compescas, et de caetero eas illic habitare nullo modo patiaris, exceptis eis quas sacrorum canonum censura permittit, id est, matre, amita, germana, et aliis hujusmodi, de quibus prava non possit esse suspicio. Melius tamen faciunt, si etiam talium cohabitatione contineant. Nam legitur quod beatus Augustinus nec cum sorore habitare consenserit, dicens: «Quae cum sorore mea sunt, sorores meae non sunt.» Docti ergo viri cautela magna nobis debet esset instructio. Et post pauca: [Col. 1120A] «Praeterea curae tuae sit eosdem fratres nostros episcopos adhortari, ut subjectos sibi in sacris videlicet ordinibus constitutos, quod ipsi servant, ad similitudinem sui modis omnibus servare commoneant.»
Item, Zacharias papa in decretis suis, cap. 1: «Decernimus ut episcopi cum mulieribus omnino non habitent, ne ab antiqui hostis fraude decipiantur.» Idem, in eisdem cap. 2: «Ut presbyteri, vel diaconi subintroductas mulieres nullo modo secum habere audeant, nisi forte commatrem suam aut proximitatem generationis sibi habentes, quae suspiciones effugiunt, sicut in Nicaena synodo continetur. Si quis praeter haec statuta praesumpserit agere, sacerdotii sui honore privetur.»
[Col. 1120B] Item beatus Hieronymus scribens ad Oceanum, authenticis rationibus probavit non licere cleris conversari cum feminis: Et postmodo subintulit: «Quod si, post nostra monita, aliquis clericus, suas agapetas [ ms. sagapetas, mendose admodum ] amplius quaesierit amare quam Christum, secundum synodalem regulam conveniatur, et praecepta Patrum in Nicaea definita ei legantur. Tum vero, si conventus, praedictas fugerit et reliquerit, consecuti sumus maximum lucrum. Alioquin talis ab Ecclesia anathematizandus est. Germinant enim feminae spinas cum viris habitantes, et arcana mentium acuto mucrone percutiunt.»
Sed quid dicam ulterius? Deficiet enim me tempus [Col. 1120C] ut enarrem virtutum [ C. R. viritim] SS. Patres praedicti nostri apostolici statutis subscribentes. Nam omnes Catholici eadem observanda esse censuerunt qui et a sacratissimis quatuor conciliis dissentire noluerunt. Ex quibus noster apostolicus praefata produxit decreta. Quapropter nec idiotas latere aestimo quam periculose, vel potius quam perniciose sibi suisque sectatoribus desipiant quicunque per Sozomeni caput sacerdotibus incontinentiam ascribere non formidant. Quibus, licet superior epistolarum assertio sufficere debeat, unum tamen [ C. R. iterum] eos praemonere de cavendo anathemate non taedeat.
CAP. XII. Vetus Testamentum partim in mysteriis, partim in moralibus praeceptis continetur. Sed adveniente [Col. 1120D] Christo cessavit in mysteriis et carnalibus observantiis, quia ipse est finis, sive completio legis. In moralibus [ C. R. autem] praeceptis adhuc manet, quia semper est observandum: «Diliges proximum tuum sicut teipsum [ C. R. et reliqua] (Matth. V; Deut. VI) .» Quicunque igitur ex lege aliquam carnalem observantiam Novo quidem Testamento adversam, adhuc observandam esse dogmatizat, procul dubio cum Galatis, imo cum Hebionitis [Ebionitis] judaizat. Conjugale autem opus sacerdotum inter carnales legis observantias computatur. Quibus unquam [ C. R. inquam] sacerdotibus hoc tantum in lege successionis causa legitur concessum, quia ex alia tribu nullus eo tempore pervenit ad sacerdotium. Nam in nostro tempore ex [Col. 1121A] quolibet genere sacerdotes eligere licet, quibus et merito interdicitur conjugale opus, cum non jam habeant successores necessarios. Quapropter quisquis, et hoc tempore illud Judaicum conjugium sacerdotibus licere cum Sozomeno, vel potius cum Hebione [Ebione] dogmatizat, non negligenter illud inevitabile anathema consideret, quo ipse Apostolus specialiter Judaicarum observationum praedicatores anathematizat, Galatas judaizantes ita deterrens: «Sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis praeter quod evangelizavimus vobis, anathema sit (Gal. I) .» Idem vero inculcans subjungit: «Nunc iterum dico: Si quis vobis evangelizaverit praeter id, quod accepistis, anathema sit (Gal. II) .» Idem quippe Paulus ipsum principem apostolorum Antiochiae, [Col. 1121B] licet ejusdem sedis episcopum, liberaliter corripuit, eo quod gentes, non quidem praedicando, sed suo exemplo judaizare cogeret, cum se ab eorum convivio pro timore Judaeorum simulando subtraheret.
Praeterea ipse haeresiarches Hebion cum omnibus suis sectatoribus inter reliquos haereticos anathematizatus est a sacratissima synodo Constantinopolitana et a beato Gelasio papa in apostolica sede, quod anathema nullus supterfugere poterit, quicunque ipsum haeresiarcham, per Sozomeni caput, sectari praesumpserit.
CAP. XIII. Quidam etiam sibi nimium videntur scioli, asserentes incontinentiam sacerdotibus esse concessam in illo Apostoli: «Unusquisque suam [Col. 1121C] uxorem habeat (I Cor. VII) .» Qui aut non intelligunt, quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I) ; aut si intelligunt, suam ipsorum conscientiam impugnant. Nam, attestante beato Hieronymo, Corinthii inter caetera ab Apostolo quaesierant an nuper renatis in Christo carnalis copula licita esset? quibus ita rescripsit Apostolus: «De quibus autem scripsistis mihi: bonum est homini mulierem non tangere; propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque virum suum habeat. Uxori vir debitum reddat; similiter autem uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite [Col. 1121D] fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi (Ibid.) .» Quod ita exponit S. Hieronymus in lib. contra Jovinianum (cap. 4) : «Non dixit Apostolus, propter fornicationem ducat unusquisque uxorem. Alioquin hac excusatione libidini frena laxasset: ut quotiescunque uxor moritur, toties ducenda sit alia, ne fornicemur. Sed unusquisque uxorem suam habeat; suam, inquit, habeat, sua utatur quam habebat, antequam crederet: quam bonum erat non tangere; et post fidem Christi, sororem tantum nosse, non conjugem, nisi fornicatio tactum ejus excusabilem faceret, etc. Nolite fraudare invicem nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi.
«Oro te, quale illud bonum est quod orare prohibet, [Col. 1122A] quod corpus Christi accipere non permittit? quandiu enim impleo mariti officium, non impleo continentis. Jubet idem Apostolus in alio loco ut semper oremus. (I Thess. V.) [ C. R. Ergo] Si semper orandum, nunquam conjugio serviendum est, quando, quotiescunque uxori debitum reddo, orare non possum.» Sic et Petrus apostolus docet Christianos ut infirmiori vasculo muliebri honorem tribuant, ab opere conjugali cessantes, ne impediantur eorum orationes (I Petr. III) .
Quis igitur sanae mentis praedictas Apostoli sententias de exercendo conjugali opere sacerdotibus ascribat, quorum quotidianum est officium, non modo orare, sed et divina sacramenta contrectare, praesertim cum in eodem loco etiam cuilibet Christiano, [Col. 1122B] tempore orationis injungatur continentia? Nam si Apostolus hic etiam sacerdotibus carnalem copulam concederet, profecto contrarius sibi esset, qui ad Titum scribens praecipit, ut sacerdotes sobrii, justi sint, atque continentes (Tit. I) . Ergo, non hic sacerdotibus, sed laicis, et his non solidum cibum, sed lacteum potum ministrat (Hebr. V) , ut puta neophytis, qui nondum sibi, necdum aliis sufficienter erant instructi. Qualibus idem Apostolus sacerdotale officium penitus intercludit.
Eadem etiam ratione probatur ad laicos, non ad sacerdotes spectare quidquid idem Apostolus scribit de exercendo conjugali opere, ut illud, «quod si se non continent, nubant. Melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII) .» Et melius est legitimo marito [Col. 1122C] misceri quam fornicari. Et illud: «Solutus es ab uxore, noli quaerere uxorem. Si acceperis uxorem, non peccasti. Si nupserit virgo, non peccavit (Ibid.) .» Hoc itaque nullo modo de sacerdotibus, vel de aliis continentiae dedicatis dicitur, sed de illis tantum qui legitime conjugari possunt. Unde Hieronymus in supradicto libro: «Si, inquam, nupserit virgo non peccavit; non illa virgo, quae se semel Dei cultui dedicavit. Harum enim si qua nupserit, damnationem habebit; quia primam fidem irritam fecit (I Tim. V) .» Si autem hoc de viduis dictum objecerit [quis] quanto magis de virginibus praevalebit, cum etiam his non liceat, quibus aliquando licuit? Virgines enim quae post consecrationem nupserint [Col. 1122D] non tam adulterae sunt quam incestae. Si ergo praedictae Apostoli sententiae hujusmodi continentibus carnalem copulam non concedunt, quanto minus sacerdotibus, maxime cum illae simpliciter ad continentiam sint consecratae, illi autem ipsis continentibus sint praelati, et per venerandam manus impositionem, et per sacrosancti chrismatis unctionem.
Praeterea idem Apostolus ipsis quibus conjugale opus exercere concedit, eisdem etiam secundas nuptias licenter inire permittit. Soluto enim ab uxore aliam ducere concedit, et viduae nubendi licentiam attribuit (I Cor. VII) . Nullatenus ergo sacerdotes sub permissoria carnalis copulae sententia comprehendit; quibus, in Epistolis ad Timotheum et Titum, [Col. 1123A] bigamiam penitus prohibuit, cum jubeat tantum unius uxoris virum eligi ad sacerdotium (I Tim. III; Tit. I) . Nam nec apud ethnicos bigamia licebat sacerdotibus, beato Hieronymo asserente contra Jovinianum. «Legant, inquit, nostrates, et antequam religio nostra fulgeret in mundo, unicubas semper habuisse inter matronas decus. Per illas, Fortunae muliebri sacra fieri solita; nullum sacerdotum bigamum; nullum flaminem bimaritum. Hierophantas quoque Atheniensium usque hodie cicutae sorbitione castrari; ipsos qui in pontificatum allecti fuerint viros esse desinere.»
Quicunque autem praedicta Apostoli verba in tantum adulterant ut sub eorum perversa interpretatione, etiam sacerdotibus incontinentiam licere confingant, [Col. 1123B] procul dubio sequuntur Nicolaum haeresiarchen, quem Clemens Alexandrinus in lib. III Stromatum refert, cap. 3, et lib. II, cap. 9, uxorem suam cuilibet etiam volenti prostituisse, et hoc exemplo suo docuisse cunctis promiscua atque communia feminarum consortia licere. Et hoc ideo, ut a majoribus relatum, quia scriptum est: «Et erant illis (omnia) communia (Act. II) ;» inter quae Nicolaus numeravit et conjugia. Sicut igitur ille apostolicum exemplum nimis generaliter, et perverse acceptum in haeresim mutasse refertur, sic et isti, illud Apostoli: «Unusquisque suam uxorem habeat,» nimis generaliter et perversissime interpretantes, in errorem vertisse notantur; qui sub eodem exemplo [Col. 1123C] contra eumdem Apostolum sacerdotibus conjugale opus concessum fallaci pertinacia contendunt. Quamvis enim in sacris ordinibus promiscua feminarum consortia magis detestanda sunt quam singularia, depravatio tamen apostolicae institutionis ipsi haeresiarchae Nicolao minus imputanda videtur quam istis. Ille enim eo quidem tempore apostolicam doctrinam male interpretatus est, cum vix in primis nomen Christianitatis incoepisset, cum evangelica et apostolica doctrina nondum esset per totum mundum dilatata, nondum tot signis et virtutibus, tot sacratissimis sanctorum martyrum triumphis approbata. Isti autem, eamdem doctrinam jam ubique nec ignotam rusticis, jam dudum, imo jam ab antiquo sanguine sanctorum Patrum consecratam, [Col. 1123D] et irrefragabiliter corroboratam obstinatissima temeritate nituntur depravare. Unde, et illam perditionem subterfugere nequibunt, quam ipse princeps apostolorum depravatoribus Scripturarum assignat, qui Epistolas coapostoli ejus Pauli ita nobis commendat: «In quibus, inquit, Epistolis sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas ad suam ipsorum perditionem. Vos igitur, fratres, praescientes, custodite, ne insipientium errore traducti excidatis a propria firmitate.»
Ut autem clarius eniteat Apostolum in superioribus sententiis non sacerdotibus, sed laicis carnale commercium indulsisse, diligenter inspiciamus quid idem Apostolus ministros sanctorum [ C. R. sacrorum] [Col. 1124A] observare decernat, et quibus sacros ordines concedi, vel denegari constituat. Nam in eadem apostolica institutione et defensoribus sacerdotalis incontinentiae perpetuum silentium evidenter imponitur, et praefata nostri apostolici statuta irrefragabiliter corroborantur. Quippe quae nulli sacrum officium interdicunt, nisi quem et apostolica praecepta penitus ab ipso sacro ordine secludunt.
CAP. XIV. Beatus igitur Paulus apostolus scribens ad Timotheum, de sacris ordinibus ita testatur: «Fidelis, inquit, sermo; si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, pudicum, ornatum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, non percussorem, sed modestum; [Col. 1124B] non litigiosum, non cupidum, suae domui bene praepositum, filios habentem subditos cum omni castitate. Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? Non neophytum, ne in superbiam elatus in judicium incidat diaboli. Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat et laqueum diaboli. Diaconos similiter pudicos, non bilingues, non multo vino deditos, non turpe lucrum sectantes, habentes mysterium fidei in conscientia pura. Et hi primum probentur, et sic ministrent, nullum crimen habentes. Mulieres similiter pudicas, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus. Diaconi sint viri unius uxoris; qui filiis [Col. 1124C] suis bene praesint, et domibus suis. Qui enim bene ministraverint, gradum sibi bonum acquirent, et multam fiduciam in fide quae est in Christo Domino (I Tim. III) .»
Idem, ad Titum: «Hujus, inquit, gratia reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros, sicut ego tibi disposui, si quis sine crimine est, unius uxoris vir, filios habens fideles; non in accusatione luxuriae, aut non subditos. Oportet autem episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, [Col. 1124D] ut potens sit, et exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt, arguere. Sunt multi inobedientes, vaniloqui, et seductores, maxime qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui; qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia (Tit. I) .» Et post pauca: «Increpa illos dure, ut sint sani in fide, non intendentes Judaicis fabulis et mendaciis hominum avertentium se a veritate (Ibid.) .»
CAP. XV. In primis igitur notandum est in his apostolicis institutionibus sub nomine episcopi etiam presbyteros comprehendi. Inconvenienter enim Apostolus post descriptionem episcopi statim de diaconibus subinferret, si non et presbyteros sub episcopali descriptione comprehenderet, qui post episcopum [Col. 1125A] proximi, et ipsis diaconibus indubitanter sunt antepositi. Aut enim nusquam de ordinatione presbyterorum dixit, aut sub nomine episcoporum eos descripsit. Scilicet incongruum esset ut, praetermisso magistro, ministrum ejus describeret, cum tamen magister ecclesiasticis dispositionibus magis esset necessarius. Praeterea cum Apostolus Tito praecipiat, ut per civitates presbyteros ordinet, statim eum de ordinatione eorum informans subinfert: «Oportet episcopum sine crimine esse (Ibid.) .» Idem Timotheo scribit: «Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyterii (I Tim. I) .» Cui, in sequentibus statim dicit: «Nemini cito manum imposueris (I Tim. V) ,» quod proprie episcoporum est. [Col. 1125B] Ergo eumdem episcopum dicit, quem et presbyterum nominavit. Sic beatus Hieronymus [Col. 1125D] De hoc dicto S. Hier. lege Bellarmin., lib. de Clericis, cap. 15. , et S. Pater Ambrosius praedictas Apostoli sententias fideliter exponentes, testantur apud antiquos idem fuisse episcopum et presbyterum, ut nomen unum, esset officii, aliud aetatis. Postea autem, ut Hieronymus asserit, cum unusquisque eos quos baptizaverat suos esse putaret, et non Christi, propter auferenda schismata, in toto decretum est orbe ut unus de presbyteris praeponeretur caeteris, ad quem omnis cura Ecclesiae pertineret.
Post descriptionem autem episcopi et presbyteri, caute Apostolus subjungit de diaconibus ita decernens: «Diaconus similiter, scilicet oportet, pudicos esse, et reliqua (I Tim. III) .» Ac si diceret: Quod [Col. 1125C] de episcopis et presbyteris decrevi, hoc idem et de diaconibus me sciatis decrevisse. Satis ergo evidenter patet, ut aestimo, Apostolum in superioribus suis diffinitionibus etiam presbyteros cum episcopis et diaconibus comprehendisse. Unde et merito quilibet eorum a sacris officiis dimovetur, quicunque ex illis in se apostolicam informationem corrupisse probatur. Nempe Apostolus testatur episcopos, et presbyteros, et diaconos oportere turpis lucri cupidos non esse (Tit. I) . Omnis autem Simoniacus turpissimi et nefandissimi lucri indubitanter est cupidus. Ergo inter sacros ordines nullatenus est computandus, scilicet jam dudum per apostolicam sententiam penitus ab eisdem segregatus. Notandum [Col. 1125D] autem, si neophytus inter sacros ordines non recipitur, qui tamen inter laicos posse salvari creditur, quanto magis inde sunt segregandi cupidi, sive avari, qui sunt idolorum servi, qui, juxta Apostolum, nullatenus habent haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V) ?
Item Apostolus praecipit in superioribus, ut episcopi, presbyteri, diaconi sint pudici, id est continentes. Nec mirum, cum et laicos ad continentiam hortetur dicens: «Volo autem homines esse, sicut me ipsum (I Cor. VII) ,» utique continentes. Item: «Reliquum est, ut et qui habent uxores, tanquam non habentes sint (Ibid.) .» Item: «Viri, diligite [Col. 1126A] uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V) .» Unde Hieronymus: «Si Christus, inquit, sancte, si caste, si absque ulla macula diligit Ecclesiam, viri quoque in castitate uxores suas diligant;» et: «Sciat unusquisque vas suum possidere in sanctificatione, et honore, non in passione desiderii, sicut et gentes quae ignorant Deum (I Thess. IV) .» Quem honorem ita interpretatur Hieronymus: «Si, inquit, abstinemus nos a coitu, honorem muliebri vasculo tribuimus; si non abstinemus, perspicuum est honori contrariam esse contumeliam.»
Praeterea omnis populus filiorum Israel ad montem [ C. R. Sina] accessurus, et Dei eloquium de longinquo tantum auditurus, triduo sanctificari, et se continere ab uxoribus jubetur (Exod. XIX) . Jure [Col. 1126B] ergo Apostolus sacrorum ministris incontinentiam interdicit [ C. R. continentiam indixit], qui et saecularibus debent praeeminere in castitate: qui, et ipsius Spiritus sancti locutorium effecti, quotidie Dominum pro populo debent interpellare. Quicunque ergo horum incontinens esse detegitur, ab ipso Apostolo sacris ordinibus interesse prohibetur, cum per incontinentiam apostolicae institutioni seipsum subtraxisse videatur. Nam quod Apostolus dicit, «unius uxoris virum,» juxta attestationem SS. Patrum, ante ordinationem tantum, non post ipsam, est intelligendum. Unde S. Cyprianus in lib. De XII abusionibus [Col. 1126D] Hic liber non censetur S. Cypriani. , dicit «quod talis esse debeat episcopus, ut ante episcopatum unam tantum uxorem habuerit, non plures. «Unde et S. Hieronymus in Apologetico [Col. 1126C] ad Pammachium: «Episcopi, presbyteri, diaconi, aut virgines eliguntur, aut vidui; vel certe post sacerdotium in aeternum pudici.» Item, beatus Zacharias, vir apostolicus scribens ad S. Bonifacium Maguntiacensem archiepiscopum (epist. 1) , ita decrevit: «Cum, inquit, tua fraternitas in concilio (Moguntino) consederit cum (Carlomanno) excellentissimo viro, si quos repererit episcopos, presbyteros, aut diaconos, contra canones vel statuta Patrum excessisse, id est, in adulterio; vel, si plures uxores habuerunt; aut si sanguinem Christianorum, sive paganorum effuderunt, vel etiam aliis capitulis, quibus canonibus obviasse repererit tua sanctitas, nulla ratione apostolica auctoritate permittat [eos] sacerdotio [Col. 1126D] fungi, quia tales a suo proprio ore falso nominantur sacerdotes, et pejores ac deteriores saecularibus esse noscuntur, qui se neque a fornicationibus, neque a nefariis matrimoniis abstinent, neque ab hominum sanguinis effusione manus servant innoxias. Quales se esse sacerdotes existimant, aut quid inde sentiunt, dicente Deo: Sacerdotes mei semel nubant? Et Apostolus: Unius uxoris virum, et caetera. Et hoc ante susceptum sacerdotium uti licitum est. Nam a die suscepti sacerdotii etiam ab ipso proprio conjugio prohibendi sunt.» Unde et Hieronymus ad Vigilantium scribens testatur: «Ecclesiae Orientis, et Aegypti, et apostolica sedes, aut virgines clericos [Col. 1127A] accipiunt, aut continentes; aut, si uxores habuerint, mariti esse desistunt.» Quomodo enim juxta eumdem Apostolum, ut praedictum est, se continerent, si cum conjugibus incontinentiam exercere deberent; quae, quia contraria sunt, nullatenus simul esse possunt?
Sed et hic diligenter inspiciendum quod Apostolus jusserit eligi ad sacerdotium, non qui jam per incontinentiam filios generaret, sed qui dudum filios adultos et bene nutritos habuisset. Nota autem apostolum inobedientes et vaniloquos nullatenus inter sacros ordines computasse; imo peritos sacerdotes constitui praecepisse ad hos utique arguendos qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia; quos etiam dure increpari [Col. 1127B] jubet, ne Judaicis fabulis intendant et mandatis hominum aversantium [avertentium se] a veritate. Ut illi, qui juxta mandatum Pauli Samosateni, sive Ebionis Judaicam incontinentiam Christianis sacerdotibus licere dogmatizant.
Quid ergo mirum, si et noster apostolicus hujusmodi inobedientes a sacro officio dimovit, quos et Apostolus dure increpari, non sacris ordinibus adnumerari decrevit? Videsne igitur quam inevitabiliter sint observanda nostri Gregorii statuta, quae a sacratissimo fonte Scripturarum videmus derivata.
Sciendum autem Apostolum constituisse ut ordinandi, sive ordinati, sine crimine essent, non sine [Col. 1127C] peccato. Nam in mundo nullus, juxta Augustinum, exceptis parvulis baptizatis, sine peccato conversatur, attestante ipso dilectissimo Domini Joanne: «Si dixerimus, inquit, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Item, frater Domini Jacobus: «In multis enim offendimus omnes (Jac. III) .» Multi autem sine crimine reperiuntur. Unde B. Augustinus in tractatu 61 super Evangelium Joannis testatur: «Scilicet plane multi justi dicti sunt sine querela, quod intelligitur sine crimine. Nulla etiam querela justa est de his, in rebus humanis, qui non habent crimen. Crimen vero est peccatum grave accusatione et damnatione dignissimum.» Qui igitur tam grave admiserit peccatum, juxta Apostolum sacrum [Col. 1127D] ordinem obtinere non debebit. Ut autem haec apostolica institutio de sacris ordinibus nobis evidentior fiat, beati Hieronymi expositionem super eamdem considerare non pigeat, qui eam in libro contra Jovinianum (cap. 19 et 20) ita dilucidat:
CAP. XVI. «Sed et ipsa episcopalis electio mecum facit. Non enim dicit eligatur episcopus, qui unam ducit uxorem et filios facit, sed qui unam habuerit uxorem et filios in omni subditos disciplina. Certe confiteris non posse esse episcopum, qui in episcopatu filios faciat. Alioquin, si deprehensus fuerit, non quasi vir tenebitur, sed quasi adulter damnabitur. Aut permitte sacerdotibus exercere opera nuptiarum, ut idem sint virgines, quod mariti; aut, [Col. 1128A] si sacerdotibus uxores non licet tangere, in eo sancti sunt, quia imitantur pudicitiam virginalem. Sed et hoc inferendum: Si laicus et quicunque fidelis orare non potest, nisi careat [ G. R. vacet ab] officio conjugali, sacerdoti, cui semper pro populo offerenda sacrificia, semper orandum est. Si semper orandum est, ergo semper carendum matrimonio. Nam et in veteri lege, qui pro populo hostias offerebant, non solum in domibus suis non erant, sed etiam purificabantur, ab uxoribus separati et vinum et siceram non bibebant (Lev. X) quae solent libidinem provocare. Eliguntur mariti in sacerdotium. Non nego quia non sunt tanti virgines quanti sunt necessarii sacerdotes. Numquid, quia in exercitu fortissimus quisque eligendus est, idcirco non assumentur et [Col. 1128B] infirmiores, cum omnes fortes esse non possint? Si exercitus viribus tantum constaret et non etiam numero militum, abjicerentur imbecilliores. Nunc et secundarum et tertiarum virium gradus assumitur, ut turba et numero exercitus compleatur.
«Et quomodo, inquies, frequenter in ordinatione sacerdotali sacerdos virgo negligitur, et maritus assumitur? quia forte, et caetera opera non habet virginitati congruentia, aut virgo putatur, et non est, aut est virginitas infamis, aut certe ipsa virginitas ei parit superbiam. Et, dum sibi applaudit de sola corporis castitate, virtutes caeteras negligit, non fovet pauperes, aut pecuniae cupidior est. Evenit interdum ut tristior vultus, adductum supercilium, incessus [Col. 1128C] pomparum ferculis similis offendat populum. Et, quia nihil habet quod reprehendat in vita, habitum solum oderit et incessum. Multi eliguntur non amore sui, sed alterius odio. In plerisque suffragium meretur sola simplicitas, et alterius prudentiae et calliditati quasi malitia opponitur. Nonnunquam errat plebis vulgique judicium; et in sacerdotibus comprobandis unusquisque suis moribus favet; ut non tam bonum quam sui similem quaerat praepositum. Evenit aliquoties ut mariti, quae pars major in populo est, maritis, quasi sibi, applaudant; et in eo se arbitrentur minores non esse virginibus, si maritum virgini praeferant.
«Dicam aliquid quod forsitan cum multorum offensa dicturus sum, sed boni mihi non irascentur, [Col. 1128D] quia eos peccati conscientia non remordebit. Interdum hoc et pontificum vitio accidit, quia non meliores, sed argutiores in clerum eligunt, et simpliciores quosque atque innocentes inhabiles putant; vel affinibus et cognatis quasi terrenae militiae officia largiuntur; sive divitum obediunt jussioni; quodque his pejus est, illis clericatus donant gradum, quorum sunt obsequiis deliniti. Alioqui, si, juxta sententiam Apostoli, non erunt episcopi, nisi mariti, ipse Apostolus episcopus esse non debuit, qui dixit: «Volo autem omnes esse, sicut ego sum (I Cor. VII) .» Et, Joannes indignus hoc gradu existimabitur. Et, omnes virgines et continentes, quibus quasi pulcherrimis gemmis Ecclesiae monile decoratur. Episcopus, [Col. 1129A] et presbyter et diaconus non sunt meritorum nomina, sed officiorum. Nec dicitur: Si quis episcopatum desiderat, bonum desiderat gradum; sed bonum opus desiderat (I Tim. III) quod, in majori ordine constitutus, possit, si velit, occasionem exercendarum habere virtutum.
«Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse (I Tim. III) ut nulli vitio mancipatus sit, unius uxoris virum, qui unam uxorem habuerit, non habeat. Sobrium, sive, ut melius in Graeco dicitur, vigilantem, id est, νηφάλεον . Pudicum, hoc enim significat, σώφρονα [ C. R., Σώφρων ]. Ornatum et castitate et moribus. Hospitalem, ut imitetur Abraham, et cum peregrinis, imo in peregrinis Christum suscipiat (Gen. XVIII) . Doctorem, nihil enim prodest conscientia virtutum [Col. 1129B] frui, nisi et creditum sibi populum possit instruere, ut valeat exhortari in doctrina et eos qui contradicunt redarguere. Non vinolentum, quia qui semper in sanctis sanctorum est, et qui offert hostias, et vinum et siceram non bibit (Lev. X) , quia in vino luxuria est. Sic bibat episcopus ut an biberit ignoretur. Non percussorem, id est, qui conscientias non percutiat singulorum; neque enim pugilem describit sermo apostolicus, sed pontificem instituit quid facere non debeat. Docet nunc e regione quid faciat. Sed modestum, non litigiosum, non cupidum, domum suam bene regentem, filios habentem subditos cum omni castitate. Vide quanta pudicitia exigatur in episcopo, ut, si filii ejus impudici fuerint, [Col. 1129C] ipse episcopus esse non possit; et, eodem officio offendat Deum, quo offendit Heli pontifex: qui, corripuerat quidem filios, sed, quia non abjecerat delinquentes, retrorsum cecidit et mortuus est (I Reg. IV) , lucerna Dei antequam exstingueretur. Mulieres, similiter pudicas, et reliqua. In omni gradu et sextu tenet pudicitia principatum. Cernis igitur quod episcopus, presbyter, diaconus non ideo sint beati, quia episcopi vel presbyteri sint, aut diaconi; sed si virtutes habuerint nominum suorum et officiorum. Alioqui si diaconus sanctior episcopo suo fuerit, non ex eo quod inferior gradu est apud Christum deterior erit. Absit ut Stephanus diaconus, qui primus martyrio est coronatus, minor futurus sit in regno coelorum multis episcopis et Timotheo ac [Col. 1129D] Tito quos, ut subjicere non audeo, ita nec anteponere.» Hucusque Hieronymus.
Qui quantae auctoritatis fuerit, etiam apud episcopos apostolicae sedis, decreta beati Gelasii papae satis insinuant ( De apocryph. Scripturis ), quia [quae]. inter authenticas et canonicas sanctiones opuscula ipsius recipienda decernunt, sicut et S. Cypriani, Ambrosii, Augustini opuscula, sive tractatus, et reliquorum SS. Patrum, qui nec in fide, nec in praedicatione [Col. 1130A] a S. Romana Ecclesia deviarunt; sed in ejus communicatione usque ad finem vitae perdurarunt. In tantum namque beatus Gelasius in praedictis decretis auctoritatem S. Hieronymi nobis commendat ut et aliorum opuscula, juxta ejus judicium, recipienda vel respuenda esse ibidem decernat. Quicunque igitur debitam obedientiam apostolicae sedi impendere voluerit, nullatenus vel hujusmodi SS. Patrum singularibus sententiis repugnabit. Hucusque sufficiat dixisse quid Apostolus exigat a sacerdotibus. Quod, quicunque fideliter perspexerit, nequaquam statuta nostri apostolici obliteranda judicabit. Quae, nec aliquis contemnere poterit, nisi et ipsorum apostolorum sententiis repugnare velit; quibus ipsa Veritas in Evangelio fidelissime promittit: [Col. 1130B] «Verumtamen dico vobis, terrae Sodomorum remissius erit in die judicii» quam illis qui sermones vestros non receperunt (Matth. XI, Luc. X) .
CAP. XVII. Quartum autem nostri apostolici decretum praecipit ut populus clericorum officia non recipiat, quos sacris canonibus, imo evangelicis et apostolicis institutionibus adversari percipiat, videlicet quos juxta censuram SS. Patrum damnatos in propriam eorum perniciem altari ministrare videat. Nempe Antiochenum concilium, a sacratissimo Chalcedonensi concilio, ut praediximus, indubitanter roboratum, officia damnatorum clericorum a populis recipi districtissime prohibet, scilicet ut etiam ab ecclesia abjiciendos esse judicet qui illis clericis [Col. 1130C] saltem communicaverint quos interdictum sibi ministerium usurpare cognoverint. Sic enim quartum ejusdem concilii caput testatur (Apud Grat. 11, q. 113, c. 6) : «Si quis episcopus damnatus a synodo, vel presbyter aut diaconus a suo episcopo, ausi fuerint aliquid de ministerio sacro contingere, sive episcopus juxta praecedentem consuetudinem sive presbyter, aut diaconus, nullo modo liceat ei nec in alia synodo restitutionis spem aut locum habere satisfactionis. Sed et communicantes ei omnes abjici de ecclesia oportet, et maxime, si, postquam didicerint adversum memoratos prolatam fuisse sententiam, eis communicare tentaverint.»
Juxta hujus capitis tenorem, sancti Patres, qui in [Col. 1129D] De Timotheo Aeluro lege Baronium tom. VI, anno Christ. 457, num. 12 et seqq., et anno 460 et 475, 476, 477. Haec, quae hic citat Bernald, non sunt Patrum concilii Chalcedonensis, sed episcoporum quorumdam in epistola ad Leonem imp. quae [Col. 1130D] cum aliis epistolis ab illustribus personis pro concilio Chalcedonensi scriptis habetur ad calcem concil. Chalcedonens., tom. II Concil., novae edit. Colon fol. 161 columna 2. Chalcedone sacratissimos canones promulgaverant, [Col. 1130D] omnes communicatores cujusdam damnati Timothei praesulis Alexandrini excommunicatos esse censuerunt, qui Leoni imp. pro eodem Timotheo consulenti hoc modo rescripserunt: «Eos etiam qui, cum scirent Timotheum fuisse damnatum, communicare illi sine periculo crediderunt, extraneos esse a Dei Ecclesia judicamus, secundum consequentiam regularem nulla eis venia, nec spe restitutionis ullo modo remanente, sicut tertia et [Col. 1131A] octogesima regula de talibus aperte decernit, cujus initium est: «Si quis episcopus a synodo,» et reliqua. Quapropter et noster apostolicus merito populis officia hujusmodi clericorum prohibuit eorum, inquam, quos non tam ipse damnavit, quam a SS. Patribus jam dudum damnatos esse monstravit.
Praeterea sanctissimus papa Alexander a beato Petro quintus, qui potius in camino ignis concremari quam mentiri fortissimus athleta delegit, ipse, inquam, nec loquendum eis esse testatur, quibus vel episcopus pro sceleribus eorum sentitur adversus. Et hoc, ex ipsius principis apostolorum auctoritate confirmat, ita dicens, cap. 6 (epistola 1) : «Beatus Petrus [ C. R., princeps apostolorum], in ordinatione [Col. 1131B] sancti praedecessoris nostri Clementis instruens clerum et populum, ait: Si inimicus fuerit Clemens alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare ut ipse vobis dicat: Cum illo nolite amici esse; sed observare prudenter debetis, et voluntati ejus absque commutatione [commonitione, sic Rom. ed. ] obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum; sed nec loqui his quibus ipse non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est, dum cupit omnium vestrum amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest; et per hoc redeat ad salutem, cum obedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his, quibus ipse non loquitur [quibus ipse amicus non est, et locutus fuerit his, sic Rom. ed. ], unus est et ipse ex illis qui [Col. 1131C] exterminare Ecclesiam Dei volunt. Et, cum corpore vobiscum esse videatur, mente et animo contra vos est; et est multo nequior hostis hic quam illi qui foris sunt et evidenter inimici sunt. Hic enim, per amicitiarum speciem, quae inimica sunt gerit, et Ecclesiam dispergit ac vastat.»
Ubi ergo ipse princeps apostolorum tam districte prohibet ne quis eis saltem loquatur, qui apostolicis institutis non obsecundare deprehenduntur, ibi etiam evidentissime vetat ne populus missas et reliqua hujusmodi officia ab eis recipiat: «Mos enim populi Dei,» juxta Augustinum (epist. 86 ad Casulanum) , «pro lege tenendus,» comprobat nobis cum canonibus ut populus cujuscunque sacerdotis missas audiat, ejus etiam singulis salutationibus in missa respondeat. [Col. 1131D] Quapropter populus hujusmodi praevaricatorum missas nullatenus recipiet, si ipsius principis apostolorum sententiam observare volet.
CAP. XVIII. Sanctissimus papa Gregorius (lib. VII, epist. 116) scribens ad reges Francorum de hujusmodi sacerdotibus, canonum contemptoribus, cap. 135 [ C. R., 75] testatur «quod regnum ex culpa talium sacerdotum praegravetur.» Et post pauca subjunxit: «Major, inquit, metuenda est locis illis calamitas, ubi tales intercessores ad locum regiminis adducuntur, qui Dei magis in se iracundiam provocent, quam per semetipsos populis placare debuerant.
Jure igitur nostri temporis Gregorius populum [Col. 1132A] hujusmodi praesumptorum officia recipere prohibuit; quos sanctissimus ejus aequivocus, et regnum culpa sua praegravare et Dei iracundiam in se magis provocare asseruit. Scriptum est enim: «Qui averterit aurem suam, ne audiat legem, exsecrabilis erit oratio ejus (Prov. XXVIII) .» Quo crimine omnes obligantur quicunque canonibus ac sanctionibus obstinato animo refragantur. Unde et eorum officia merito populis interdicuntur, quorum orationes omnipotens Deus non dico, non recipit, sed exsecratur.
Sed jam ad ipsum Vas electionis veniamus, qui et praesenti statuto nostri apostolici consonare non dubitatur. «Si is, inquit, qui frater nominatur inter vos, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, [Col. 1132B] aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) .» Videlicet, qui nolunt, juxta ecclesiasticas sanctiones, emendari, licet certis et publicis criminibus sint obligati.
Item ad Thessalonicenses: «Denuntiamus autem vobis, fratres, in nomine Domini nostri Jesu Christi, ut subtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis (II Thess. III) .» Et paulo post: «Si quis non obedit verbo nostro, per epistolam hunc notate, et ne commisceamini cum illo, ut confundatur (Ibid.) .» Cum quibus igitur Apostolus fideles nec corporalem cibum sumere permittit, et, a quorum consortio fideles discedere praecipit, de eisdem apostolicae institutionis contemptoribus et populo [Col. 1132C] praecipit noster apostolicus ut eis saltem ad Dominicam mensam non communicaret, et eorum societati se saltem eo tempore subtraheret, cum illi contra fas et jus sacra mysteria in perniciem suam usurparent. Juxta Apostolum enim, «Quicunque Dominicum panem et calicem sumit indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini; et judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) .» Quod omnes faciunt qui fornicationem, vel avaritiam non solum exercere, sed etiam obstinato animo defendere praesumunt. De quibus Apostolus dicit: «Quoniam, qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Gal. V) .»
Qui etiam pro eisdem criminibus juxta canonicas sanctiones damnati, interdictum sibi officium temeraria [Col. 1132D] usurpatione frequentant. Nempe ipsi quos proprie vocamus poenitentes, licet pro hujusmodi criminibus canonicae disciplinae colla submittant, non tamen divinis sacramentis tam temere approximant. Unde, juxta sententiam B. Innocentii papae (epist. 29, edit. Rom.) , nec infirmos poenitentes, ut reliquos aegrotantes, sacro chrismate ungi licet: «Nam quibus, inquit [ item de consec., d. 3, De poenitentibus vero ] (poenitentibus), et rel qua negantur sacramenta, quomodo unum genus putatur posse concedi?» Ne sibi ipsis damnationem potius quam remissionem acquirant, si eadem, tam indigni, nondum sane per poenitentiam ad plenum purgati, percipiant. Si igitur poenitentes etiam canonice pro [Col. 1133A] criminibus suis satisfacientes divinis sacramentis judicantur indigni, quanto magis illi, qui non poenitere, sed culpas suas jam dudum publicatas pertinaciter defendere conantur? qui, et [ C. R., canonibus] obstinato animo resistentes etiam Spiritum sanctum blasphemare probantur. Sic enim B. Damasus papa in epistola (25, q. 1, c. 5, Violatores) ad S. Aurelium Carthaginensem archiepiscopum testatur: «Violatores, inquit, canonum voluntarii graviter a SS. Patribus judicantur, et a sancto Spiritu, (cujus instinctu ac dono dictati sunt) damnantur, quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur qui contra eosdem sacros canones non necessitate compulsi, sed libenter, ut praemissum est, aliquid aut proterve agunt, aut loqui praesumunt, [Col. 1133B] aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum. Quia, ut jam praelibatum est, contra eum agit cujus nutu et gratia sancti canones editi sunt.»
Itaque illi sacerdotes qui tam gravissimis crimiminibus sunt obligati, imo qui pro eisdem secundum canonica instituta jam sunt damnati, nullatenus nisi in perniciem suam sacrificare possunt. Unde, et illi non parum deliquerunt [ C. R., delinquerent], quicunque ipsis in propriam necem sacrificare usurpantibus, per solitas responsiones in missa scienter cooperari praesumerent. Non enim pro parvo crimine haberetur, si quis alicui seipsum crudeliter occidenti scienter cooperaretur. Sapientissime ergo [Col. 1133C] noster apostolicus populum hujusmodi praesumptorum usurpationibus interesse prohibuit, quas non solum ductoribus earum, sed et receptoribus perniciosas esse non ignoravit. Sic enim ipse Dominus a Core ejusque sequacibus, sacrificandi officium usurpantibus, reliquos filios Israel discedere praecepit (Num. XVI) , ne peccatis eorum involverentur, sicque crudelissima morte cum eisdem damnari mererentur. Nam ipsi haeresiarchae, videlicet, Core, Dathan, et Abiron, cum universa eorum substantia vivi ad infernum ex improviso descenderunt. Sequaces vero eorum per ignem egressum a Domino penitus compuri meruerunt (Ibid.) . Horum igitur subitaneam et severissimam ultionem illi diligenter attendant, qui [Col. 1133D] contra apostolica praecepta interdictum sibi sacerdotale officium obstinata temeritate usurpant.
Nec otiose mortem Ozae considerent, qui, cum David arcam Domini de Philistiim in novo plaustro reduceret, a Domino percussus interiit, eo quod arcam, licet jam casuram, manu sustentare praesumpserit (II Reg. VI) . Si enim ille merito periit qui temere quidem sed benigne arcam Domini tantum tetigit, quanto magis ille, qui contra fas et jus ipsum corpus Domini contrectare sibique incorporare praesumit indignus?
CAP. XIX. Quidam tamen satis imperite nostro apostolico objiciunt quartum Gangrensis concilii capitulum: «Quicunque discernit a presbytero, qui [Col. 1134A] uxorem habuit, quod non oporteat eo ministrante de oblatione percipere, anathema sit.» Hoc etiam caput, juxta Petri apostoli attestationem in suam ipsorum perniciem depravantes (II Petr. III) , ita pronuntiant: «Quicunque recusaverit missam conjugati presbyteri, anathema sit,» scilicet ut eos anathematizatos esse demonstrent qui, apostolicis institutis obedientes, incontinentium presbyterorum missas recipere detrectent. Sed frustra. Nam praedictum caput illos tantum anathematizat qui respuunt presbyteri oblationem, non qui modo habet, sed qui quondam habuit uxorem. Eo enim tempore, ut prologus Gangrensis concilii testatur, erant haeretici sectatores cujusdam Eustasii [Eustathii], qui legitimas nuptias quasi mortale crimen condemnabant, [Col. 1134B] asserentes nullum in conjugali gradu positum spem habere apud Deum. Unde et oblationes presbyterorum, etiam ante ordinationem legitime conjugatorum, respuisse traduntur. Quippe legitimum conjugium pro mortali crimine deputantes, quale etiam si quis hoc tempore perpetrasse detegitur, altari ministrare juxta canones non permittitur. Merito igitur anathematizati sunt iidem haeretici, dogmatizantes contra illud Apostoli: «Si acceperis uxorem, non peccasti (I Cor. VII) .» Et illud: «Oportet episcopum unius uxoris esse virum (I Tim. III; Tit. I) .» Saepe positum autem nostri apostolici statutum nulli prohibet audire missam illius presbyteri qui, juxta apostolicam permissionem, ante sacrum ordinem, unam tantum uxorem habuit, quando et [Col. 1134C] sine crimine uxorem ducere potuit; sed, illius presbyteri qui, contra Apostolum, in crimine fornicationis detegitur jacere, quem ipsi apostoli et reliqui sancti Patres successorque eorum noster apostolicus a sacratissimo officio segregavere. Igitur quicunque hujusmodi presbyterorum missas respuit, nullatenus tamen superiori Eustasianorum [Eustathianorum] anathemati subjacebit, cum optime Apostolo consentiat qui et sacerdotibus continentiam indicit, et fideles praevaricatoribus sermonum ejus admisceri non permittit.
Notandum autem quod noster Gregorius, juxta SS. Patrum statuta, prius incontinentes presbyteros officio privavit, postmodum populo ne eorum officia reciperet interdixit. Unde non tam incontinentium [Col. 1134D] quam pro incontinentia damnatorum missas audire prohibuit, ne et populus juxta Antiochenum concilium sub excommunicatione poneretur, si eorum officia recipere praesumeret. Ipse autem Spiritus sanctus per Samuelem prophetam docet populum ut canonicis institutionibus nostri apostolici potius obediat quam hujusmodi praesumptorum sacrificia in periculum suum recipiat. Dicit enim Scriptura: «Melior est obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum ariolandi est, repugnare; et quasi scelus idololatriae, nolle aquiescere (I Reg. XV) .» Igitur populus, apostolicis institutis obediens, inobedientium sacerdotum officia [ C. R., sacrificia] vel sacra merito [Col. 1135A] recusat, ne et ipse crimen idololatriae per inobedientiam incurrat. Idem Dominus alibi protestatur: «Misericordiam volo, et non sacrificium (Matth. IX) :» scilicet, ut quivis placens Deo per obedientiam potius animae suae misereatur (Eccli. XXX) , cui potissimum est miserendum, quam cum inobedientia vel per se vel per alium Domino offerat sacrificium.
Libet autem considerare quam clementer noster apostolicus etiam ipsos contemptores canonum in superioribus statutis tractarit. Quos tantum a tali officio removit, quod tamen nullatenus nisi in perniciem suam celebrare possent; si canonicis sanctionibus repugnantes, ipsum Spiritum sanctum blasphemare non desisterent. Ipsorum sane diuturnam obstinationem jam dudum acrius plectendam nondum [Col. 1135B] debita severitate punivit, sed illos, ut saltem adhuc redirent ad cor, paterno affectu exspectavit, ut vel in hoc suam damnationem cognoscere vellent, cum populum a recipiendis eorum officiis justissime prohibitum negare non possent.
CAP. XX. Fortassis autem aliquis dicat: Cur noster Gregorius tam contraria nostrae consuetudini statuta observari praeceperit? Cur non potius nostram consuetudinem quasi misericordi dissimulatione tolerarit? Sed ille audiat quid beatus Leo papa, qui sacratissimo Chalcedonensi concilio [per legatos] praefuit, decernat ( epist. 54, ad Martianum Augustum), qui, Anatolii praesulis Constantinopolitani praesumptionem cohibens, ita pronuntiat [Col. 1135D] Locus sancti Leonis in eadem epistola sic habet: Ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum, quae in synodo Nicaena ad totius Ecclesiae regimen, Spiritu Dei instruente, sunt [Col. 1136D] conditae, me (quod absit!) connivente, violentur; et major sit apud me unius fratris voluntas, quam universae domus Domini communis utilitas. : [Col. 1135C] «quod in reatum Romani pontificis deputetur, si institutio canonum, eo non prohibente, et in hoc quasi connivente, alicubi violetur.» Item sanctissimus nostri apostolici homonymus scribens Victori episcopo (Reg. epist. lib. X, ep. 32) hanc terribilem et generalem sententiam protulit: «Quisquis ad hoc facinus (videlicet Simoniacae aut Neophytorum haereseos) emendandum, officii sui consideratione, vehementer non arserit, cum ipso se non dubitet habere portionem, a quo prius hoc piaculare flagitium sumpsit exordium.» Igitur et ille nihilominus Ebionis haeresiarchae particeps esse detegitur, quicunque pro debito officii illius haeresim, id est Judaicam incontinentiam, modernis sacerdotibus prohibere non studuerit.
[Col. 1135D] Ipsa quoque sacratissima concilia, ex quibus statuta nostri apostolici profluxerant, adeo amplexi sunt sancti Patres, ut, sicut ipsorum scripta testantur, potius seipsos diversis tormentis affligi, imo se potius crudeliter occidi permitterent quam violatoribus earumdem sanctionum consentire vellent. Ob hanc causam magnus Athanasius patriarcha Alexandrinus post diversas calamitates in exsilium deportatur. Ob hoc etiam Felix papa Romanus ab episcopatu depositus [ C. R., expulsus] martyrio legitur coronatus, et multi ejus presbyteri, diacones, et [Col. 1136A] reliqui ex clero etiam intra Ecclesiam ob eamdem causam, heu! crudelissime occisi leguntur, videlicet, quia sectatoribus Arii in violatione Nicaeni concilii assentire nolebant. Haec autem et hujusmodi innumerabilia ex ecclesiasticis historiis affatim colligere poteris.
Dicat ergo quis quomodo noster apostolicus sine suo periculo vel potius exitio negligere posset quin tam inevitabilium sanctionum, non dico violatoribus, sed impugnatoribus ex debito officii sui obviaret, quibus ipsos sanctos Patres etiam usque ad sanguinem restitisse non ignoraret? Quamvis enim modo quidam non tam aperte cum Ario et reliquis haeresiarchis fidem sanctorum Patrum impugnent, tamen eorum moralibus statutis, cum ipsa quidem [Col. 1136B] fide per eosdem sanctos Patres eodem tempore, eadem subscriptione roboratis, obstinate resistunt; quae et cum eadem fide ex sacratissimo fonte Scripturarum emanaverunt; sed in hac eorum nefandissima rebellione, etiam ipsam fidem sanctorum Patrum probantur adnullare, cum in authenticis sanctionibus auctoritatem illorum pro nihilo ducant qui et fidem sua auctoritate confirmaverant. Nullatenus sane alicui fides sanctorum Patrum proderit qui eorum canonicis atque moralibus praeceptis non obedire, sed pertinaciter resistere studuerit. Nam, ut Jacobus frater Domini testatur: «Fides sine operibus mortua est (Jac. II) ,» qualem et daemones habere fatetur. Non ergo minus est resistendum [Col. 1136C] pertinacibus authenticarum institutionum impugnatoribus quam sacrae fidei violatoribus; cum et daemonibus assimilentur quicunque institutionem sanctorum Patrum in fide tantum, non etiam in conversatione pro viribus suis sectantur, quia et culpam, quam humanum fuit committere, diabolico instinctu non timent pertinaciter defendere.
Amplius: Ipsum Vas electionis in sua persona omnibus ecclesiasticis pastoribus dicit: «Si evangelizavero, non est mihi gloria. Necessitas enim mihi incumbit. Vae enim mihi est, si non evangelizavero (I Cor. IX) .» Quomodo igitur noster apostolicus istud vae subterfugere posset, si gregem sibi commissum, juxta ipsius apostoli praecepta instituere negligeret? Sanctus etiam Spiritus per Ezechielem prophetam [Col. 1136D] cuilibet pastori terribilem proponit conditionem: «Si, inquit, non dixeris peccatori: Morte morieris, et ostenderis ut recedat ab iniquitatibus suis, ipse quidem in peccatis suis morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem dixeris, et ille contempserit et non obedierit, ille in sceleribus suis morietur. Tu autem animam tuam liberabis (Ezech. XXXIII) .» Hac quidem translatione sanctus Augustinus in sermone de psalmo XLIX utitur; statimque suis auditoribus subjungit: «Dico vobis, libero animam meam. In magno enim sum, non periculo, [Col. 1137A] sed exitio constitutus, si tacuero.» Satis ergo patet quam immerito quidam nostro apostolico pro superioribus statutis indignentur, qui tam inevitabili necessitate coactus eadem instituisse detegitur, videlicet ne propriae mortis crimen incurreret, si nos ex debito officii sui instituere negligeret.
CAP. XXI. Praeterea si ob hoc nostro apostolico indignari satagunt, cur non potius illis CCCXVIII SS. Patribus in Nicaea congregatis, et DCXXX Patribus in Chalcedone congregatis vel coadunatis indignantur, qui, ut praedictum est, contra Simoniacos et incontinentes altaris ministros multo acriores sententias protulerunt quam noster apostolicus? Indignentur sane sanctissimo papae Clementi qui et martyrio suo decreta confirmavit, quem ipse princeps [Col. 1137B] apostolorum sibi successorem destinavit. Legitur enim in decretis ejus, capit. 46, quod incontinentes penitus ab altaris officio removerit, quod etiam cohabitationem extranearum feminarum clericis prohibuerit, quod violatores hujus institutionis prorsus anathematizaverit. Indignentur etiam beatissimo papae Sylvestro, qui in apostolica sede constitutus incontinentiam totius mundi presbyteris, ut praedictum, prohibuit, et omnes huic decreto repugnantes in perpetuum damnandos esse decrevit. Indignentur etiam beatae memoriae Damaso papae, cujus auctoritate secunda universalis synodus Constantinopolitana legitur roborata, item, sanctissimo papae Leoni, Chalcedonensium canonum ductori, quorum uterque eadem et apostolica auctoritate in [Col. 1137C] decretis suis, ille quidem, cap. 4, hic autem quinto ita generaliter decrevere: «Omnia decretalia cunctorum praedecessorum nostrorum constituta, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita ab omnibus episcopis ac cunctis generaliter sacerdotibus custodiri debere mandamus, ut, si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari.» Indignentur etiam sanctissimo nostri apostolici aequivoco, qui sub generali anathemate damnavit omnes a sacratissimis IV conciliis dissentientes. Sed cum nullus sanae mentis hujusmodi sanctorum Patrum sententiis indignetur, patet evidentissime quam irrationabiliter quidam nostri apostolici institutis indignentur. In quorum promulgatione [Col. 1137D] nullatenus a sanctis Patribus discrepavit, excepto in hoc tantum quod non tam severe ut illi contemptoribus canonum obviavit. Illos enim clericos officio tantum privavit quibus sancti Patres non modo officium, sed et veniam et ecclesiasticam communionem denegavere. Nil denique novi noster apostolicus nobis observandum injunxit; quod, etiam si fecisset, non tamen sine periculo ejus contemni praeceptum posset. Nam apostolica sedes ex divina confessione hunc semper obtinuit et obtinebit primatum ut totius mundi Ecclesias non solum antiquis institutis, sed etiam novis disponat, prout diversorum necessitas temporum expostulat: «Cogunt enim, ait Augustinus ad Bonifacium, multas invenire medicinas multorum experimenta morborum.» [Col. 1138A] Hoc utique diversa Romanorum pontificum decreta testantur, in quibus ipsi diversis temporum necessitatibus consuluisse leguntur.
CAP. XXII. Incassum autem publici contemptores apostolicae institutionis inducias suae damnationis a nostro apostolico quaerunt; quos, ut praedictum est, SS. Patres absque omnibus induciis damnaverunt. In dubiis enim rebus, licet veris, nondum tamen publicatis, necessario conceduntur induciae, ut, juxta sanctiones apostolicorum virorum, Felicis, et Julii et reliquorum, ipse accusatus possit se contra accusatores pleniter praeparare ad abluenda crimina. Unde et B. Eleutherus a B. Petro duodecimus, in decretis suis, cap. 1, testatur: «Induciae non modicae ad inquirendum dandae sunt, ne aliquid [Col. 1138B] praepropere agi a quacunque parte videatur, quia per subreptionem multa proveniunt.» Jure ergo illi absque induciis damnantur qui culpam suam jam dudum a SS. Patribus definite damnatam non negare, sed publice contra apostolica statuta conantur defensare. Nempe B. Gregorius, ab omni catholico pastore merito imitandus, contemptores sedis apostolicae, etiam ante peractam culpam, solebat excommunicare. Sic enim Maximum per ambitionem Salonitano episcopatui inthronizatum et omnes ejus ordinatores excommunicavit, quos eadem excommunicatio nondum peracta culpa, pro qua excommunicati sunt, obligavit. Nam priusquam idem Maximus ordinaretur, sub excommunicatione prohibuit S. Gregorius ne hoc praesumerent [ C. R., praesumeretur]. [Col. 1138C] Quod praeceptum contemnentes episcopi, cum ordinarent eumdem Maximum, ante peractam ordinationem, erant excommunicati, juxta attestationem sancti Gregorii; scribit enim in epistola ad eumdem (lib. III, ep. 20) praesumptorem [ C. R., Maximum], ita detestans ejus consecrationem: «Quam rem, inquit, nos consecrationem dicere nullo modo possumus, quae ab excommunicatis est hominibus celebrata.» Non enim post ordinationem excommunicandos, sed in ipsa ordinatione dixit excommunicatos. Sic idem apostolicus per subdiaconem suum Natalem Salonitanum episcopum absque induciis, si praecepto ejus non obedisset, pallio et communione censuit privandum esse (lib. II, epist. 14, 15, 16) . Sic, inquam, ipse et reliqui ejusdem sedis episcopi quoslibet, et absque induciis, damnanaverunt, qui aliquam rem sub excommunicatione vel officii suspensione prohibitam temerarie usurpaverunt. Has igitur et hujusmodi rationes moderni praesumptores caute considerent, nec deinceps injuste se absque induciis damnatos esse existiment.
CAP. XXIII. Forsitan autem aliquis adeo delirat, ut subditos cujuslibet episcopi per ipsum tantum, non per Romanum pontificem, damnari posse dicat. Sed illi ipsa Veritas in Evangelio contradicit, quae, B. Petro principaliter inter reliquos apostolos hoc privilegium concessit: «Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) .» Qui enim generaliter omnes apostolicae potestati [Col. 1139A] subjecit, nullo modo alicujus episcopi subditum excepit. Unde idem apostolus, et a senioribus sui temporis, id est, presbyteris, sive episcopis, et ab eorum subditis obedientiam generaliter exegit, cum, tam subditis quam praelatis, tam feminis quam viris, specialia vivendi praecepta in epistolis suis tradiderit. Quod incassum ipse faceret, si non generaliter omnes ejus institutionis odedire deberent.
Beatus quoque Anacletus ab ipso principe apostolorum presbyter ordinatus, in decretis suis, cap. 111, testatur: «Sacrosancta Romana et apostolica Ecclesia, non ab apostolis, sed ab ipso Domino nostro primatum obtinuit, sicut ipse B. Petro apostolo dixit: Tu es Petrus, » et reliqua Ergo haec apostolica sedes cardo et caput omnium Ecclesiarum a Domino, [Col. 1139B] non ab alio, est constituta. Et sicut cardine ostium regitur, sic hujus sanctae sedis auctoritate omnes Ecclesiae, Domino disponente, reguntur.
Item B. Gelasius, doctor apostolicus, cap. 11: «Cuncta per mundum novit Ecclesia quod sacrosancta Romana Ecclesia de omni Ecclesia fas habeat judicare; nec cuiquam de ejus liceat judicare judicio. Si quidem ad illam de qualibet mundi parte appellandum est, ab illa autem nemini appellare permissum est [ C. R., nemo est appellare permissus.]»
Sed nec illa praeterimus quod apostolica sedes, sine ulla synodo praecedente, exsolvendi quos oportuit habuerit facultatem [Col. 1139] C. R., quos synodus iniqua damnaverat, et damnandi nulla existente synodo. . Et hoc nimirum pro suo principatu, quem B. Petrus apostolus Domini voce [Col. 1139C] et tenuit, et semper retinebit. His autem sanctissimi Patres, Calistus, Fabianus, Sixtus, Sylvester, Julius, et reliqui innumerabiles astipulantur. Qui adeo amplexati sunt unitatem [ C. R., veritatem], ut potius mori quam mentiri deliberarent. Hujus igitur privilegii auctoritate B. Simplicius papa XLIX Gregorium Mutinensem episcopum, Ravennatis archiepiscopi suffraganeum, a ditione ejusdem archiepiscopi penitus absolvit. Et hoc ideo, quia idem archiepiscopus eum invitum Mutinensi cathedrae inthronizavit.
Item S. Gregorius (lib. II epist. 14, 15, 16) Honoratum Salonitanae Ecclesiae archidiaconum, qui jam ex archidiaconatu ad presbyterium devenit, invito ejus episcopo, ad pristinum gradum reduxit; deposito quidem eo quem idem Salonitanus episcopus [Col. 1139D] in locum ejus ordinavit. Quapropter apertissime desipiunt, seque reos apostolicae auctoritatis efficiunt, quicunque ejus potestati temere praejudicant, cum cujuslibet episcopi subditos non per Romanum pontificem, sed tantummodo proprium antistitem ligari vel solvi posse confingant.
Praeterea B. Leo papa, qui quartam universalem synodum Chalcedone congregavit, item Vigilius papa, sub quo quinta universalis synodus Constantinopolim convenit; item beatus Pater Gregorius; hi, inquam, singuli, eadem auctoritate praecipui, pene eadem voce in decretis suis verissime testantur hoc modo: «Sancta Romana Ecclesia vices suas ita aliis [Col. 1140A] impertivit Ecclesiis ut in partem vocatae sint sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis.» Unde liquido demonstratur quod quilibet episcopus nec super gregem sibi commissum tantam potestatem habeat, quantam praesul apostolicus, qui, licet curam suam in singulos episcopos diviserit, nullo modo tamen seipsum sua universali et principali potestate privavit, sicut nec rex suam regalem potentiam diminuit, licet regnum suum in diversos duces, comites, sive judices, diviserit.
Cum igitur domnus apostolicus in omni Ecclesia tam principalem potestatem habeat ut, etiam invito episcopo cujuslibet Ecclesiae, quaeque in ea juxta canonicas sanctiones possit disponere, quis denegare poterit quin ubique gentium tam subditos episcoporum [Col. 1140B] quam ipsos episcopos apostolicae institutionis contemptores damnare possit?
CAP. XXIV. His autem rationibus et hoc declaratur, quod cujusvis episcopi parochianus potius domno apostolico quam proprio episcopo obedire debet, cum auctoritas proprii episcopi nullatenus eum ab apostolica damnatione valeat liberare, si apostolicis praeceptis inobediens exstiterit. Et econtra, domnus apostolicus, si ei obedierit, eumdem ab omni violentia proprii episcopi facillime poterit defendere, videlicet vel ipsum parochianum ejus ditioni penitus emancipando, vel episcopum ab injuria per correptionem vel damnationem apostolica auctoritate refrenando. Attendat sane cujusvis episcopi subditus, [Col. 1140C] ne vel proprio episcopo contra apostolica praecepta obediat in aliquo. Cum sanctus Gregorius (lib. II, epist. 15, 16) archidiaconum Salonitanum in locum Honorati jam depositi subrogatum deposuerit, eo quod idem proprio episcopo se in locum illius ordinari post apostolicam prohibitionem obedierit. Hinc etiam patet, quam apertissime illi desipiant qui dicunt quod subditi cujuslibet episcopi, apostolicae sedi nullatenus obedire debeant, si proprio antistiti obediant, cum a S. Gregorio et ille merito degradaretur, qui et per obedientiam episcopi sui apostolicae sedi adversus fuisse detegitur. Nempe nullus debitam obedientiam proprio episcopo exhibere poterit, nisi qui et apostolicae sedi principaliter obedire studuerit. Omnis enim qui vult esse episcopus hoc maxime [Col. 1140D] subditis suis inculcat, ut sanctorum Patrum institutis absque omni contradictione obediant. Quae, ut praedictum est, apostolicae sedi principaliter ab omnibus obediendum esse denuntiant.
Quicunque igitur suo legitimo pastori debitam obedientiam tribuerit; etiam principaliter domno apostolico obedire studebit. Nam, juxta ipsius Veritatis edictum, «non est discipulus supra magistrum (Matth. X) .» Si autem domnus apostolicus proprio et legitimo pastori jure praeponitur, quanto magis illi qui nec nititur esse quod dicitur?
Has igitur et hujusmodi rationes quicunque saltem e rudibus fideliter inspicere dignabitur, nullatenus [Col. 1141A] praedicta nostri apostolici statuta proscribere conabitur, praesertim cum videat evidentissime eadem ex SS. Patrum sententiis, imo ex divinis Scripturis emanasse. Poteram vero quam plures alias rationes superioribus adnectere, et innumerabilia SS. Patrum exempla praefatis statutis assignare, sed ea hic consideratione [Col. 1142A] praetermisi, ne gravis essem idiotis, quibus hic specialiter satisfacere proposui, quibus pauca ex multis tam indubitatae veritatis sufficere possunt, si indagandae potius veritati quam infructuosae contentioni operam dare volunt. Finis.
Praefatiuncula in epistolas
Videntur tres istae epistolae scriptae ante tractatum De sacramentis excommunicatorum, cui inter haec pro Gregorio VII opuscula primum locum tribuimus; nam hic quasi adhuc incerti fluctuare videntur Adalbertus et Bernaldus quid de controversiis ea aetate excitatis sentiendum esset. In opusculo autem praedicto Bernaldus sententiam absque ulla haesitatione profert, tametsi indicat multa super hac controversia inter se et Bernardum esse disceptata; qui Bernardus non est alius quam magister ille scholarum Constantiensium, de quo supra in praefatione ad hos tractatulos, et in testimoniis pro Gregorio VII, postea magister scholarum Hildesheimensium et tandem monachus Corbeiensis in Saxonia factus, qui ut ex secunda epistola apparet, ferventissime quidem causam S. Petri defendebat; sed dum ardorem per scientiam ecclesiasticam non temperat; nonnihil impegit, ut docet ipse Bernaldus in suo Chronico. Adalbertus ille est, quem Bertoldus seu Bernaldus in Chronico hoc elogio cohonestat anno 1079: Doctor Adalbertus facto verboque disertus, jam triginta annis mundo crucifixus et in fine ad evangelicam perfectionem perductus, migravit ad Dominum tertio Nonas Decembris. Quem honoris causa Bernaldus in secunda epistola appellat Patrem et dominum.
De damnatione et de sacramentis damnatorum
Domno ac venerando sacerdoti BERNARDO doctrina ac moribus adornato, ADALBERTUS presbyter indignus ejusque bonum [Col. 1141C] Lacuna est in ms.; leg. ejusque Bernaldus, ut infra in tertia epistola. indeficiens, quod est Christus.
Multum de vestra salutatione gavisi sumus, sed multo plus gauderemus, si quoquo modo ad invicem conveniendi et dulce colloquium conserendi facultatem haberemus. Quod cum nobis diversarum rerum necessitas intercludat, saltem mutuam collocutionem litterarum officio commendare non pigeat.
[Col. 1141C] Manuscriptus codex non ad marginem sed in ipsa contextus serie hoc glossema habet. De hoc [Col. 1142C] judicio, in epistola, quae istam tertio loco subsequitur, diligentissime tractatum invenitur, videlicet, quam nefarie isti in apostolicam sedem peccaverint, et quam canonice Romana synodus eos damnaverit. De judicio igitur domni apostolici super publicos et contumaces apostolicae sedis proscriptores aliquid nobis rescribere velitis, sicubi quidquam [Col. 1141C] authenticum eidem judicio adversum invenissetis. Nam nos nihil adhuc illi contrarium reperimus, licet diversorum Patrum statuta singulari diligentia evolvissemus. In illis sane duos judiciarios ordines invenimus. Unum de publicis criminibus; alterum, de dubiis, licet veris, nondum tamen publicatis. Et ad [Col. 1142B] dubias quidem res discutiendas induciae leguntur concessae, ut accusati se contra accusatores suos possint praeparare. In quo judicio necessaria est praesentia accusati et accusatoris. Publicae autem contumaciae nusquam legimus inducias ex debito esse concedendas. Hujusmodi enim causa non indiget accusatore, vel testium conductione, cum ipse reus non verecundetur crimen suum propalare, nec per absentiam damnationem suam debet differre. Sed hos duos ordines judicandi per exempla vobis denotari non necessarium aestimamus, cum scientiori quaelibet ingerere magnae judicetur impudentiae.
Juxta hunc modum domnus apostolicus publicos et contumaces apostolicae sedis proscriptores satis canonice damnavit etiam absentes. Quid autem [Col. 1142C] vobis inde videatur, charitas vestra nobis rescribere non gravetur. Nam vestram de hac causa sententiam libentissime recipimus; quem prae caeteris diligentiorem et discretiorem in sacris litteris non dubitamus.
De confectione etiam sacramentorum a Simoniacis, [Col. 1143A] seu a quibuslibet excommunicatis usurpatorum, quid videatur vobis, scire vellemus, quippe, si careant veritate. Sanctissimus enim Pater Augustinus ita testatur: «Veri, inquit, sacrificii locus non est extra catholicam Ecclesiam.» Nullus igitur locus veri sacrificii est apud haereticos, sive excommunicatos.
Beatissimus quoque papa Leo, cujus auctoritate congregatum est et confirmatum Chalcedonense concilium a sancto Gregorio Evangelio comparatum, ipse, inquam, Leoni Augusto scribit de quodam damnato Timotheo episcopo [Col. 1143D] Intruso Alexandrino cui cognomen Aelurus. qui reus occisionis Alexandrini praesulis [Proterii], sedem ejus Simoniace invasit. De hujus igitur Simoniaci sacramentis [Col. 1143B] praefatus papa Leo ita testatur ad Augustum (epist. 75) : «Manifestum est, inquit, per crudelissimam insanissimamque saevitiam omne illic (in Alexandrina sede) coelestium sacramentorum lumen exstinctum. Intercepta est sacrificii oblatio; defecit chrismatis sanctificatio; et parricidialibus manibus impiorum omnia se subtraxere mysteria,» etc. Sanctus quoque Gregorius scribens de temeraria ordinatione Maximi Salonitani episcopi (lib. III, ep. 20) , ita detestatur eamdem: «Post interdictionem, inquit, quoque nostram, quae sub excommunicatione tua ordinantiumque te facta est, caesis presbyteris, diaconibusque caeteroque clero, manu militari ad medium diceris adductus, quam rem nos consecrationem dicere nullo modo possumus, quae ab excommunicatis [Col. 1143C] est hominibus celebrata.» Episcopi enim excommunicati erant, qui eum consecraverant.
Vestrum igitur judicium exspectamus quid de hujusmodi sacramentis judicare debeamus.
[Col. 1143D] Ita codex manuscriptus. Post interrogationem hic incipit valens responsio, caute tamen legenda in ulteriore parte.
Areolae aromatis, cujus lilio capreus Libani pascitur, cujus in umbra ipse cubans meridiatur, viro deliciarum Adalberto, de sacramentorum confectione Bernardus cauteriatus instar Aethiopis in tabernaculis Cedar, damnatus pistrino in Ur Chaldaeorum, [Col. 1143D] nec jam subsistens in miseriis, non dico corporis sed expositae jam morti animae, quidquid gemens peccatoris devotio, angelicae sanctitati. Deo fonti misericordiarum et Patri totius consolationis gratias corde et voce itero utroque quod me tui salutatione tunc, cujus audito nomine recreor, dulcissima dignatus est collocutione. Salve, corruptelam nesciens cedre paradisi, salve, auriga Israel, salve, immortalitatem spirans o animarum medela, salve petra quam callidus serpens suis signasse vestigiis non gaudet, imo ab omni corporeae labis aspergine pure detersam abhorret. Salve, aureum mensae Salomonis non significativi, sed significati, reclinatorium. [Col. 1144A] Salve, coeli luminare, lucens inexstinguibiliter in medio nationis malae atque perversae (II Pet. I) .
Jussionis igitur tuae exsecutionem licet mihi pro sanctitate negotii interdicat conscientia, licet praesumentem me in faciem ipsam cedat stultitia, aggredior tamen, certus quia etsi quae oporteat dici nescio, in hoc tamen sciens sum quod tibi, Domine, obedio. Jubes igitur, ut tua ipsius verba ponam, tibi a me scribi de judicio domni apostolici super publicos et contumaces sedis apostolicae proscriptores, sicubi quidquam authenticum eidem judicio adversum invenerim.
Sedis, Pater, apostolicae est, ut divini consciae arcani, rotare claves regni coelorum. «Ipsa enim,» ut Anacletus papa scribit, «constituta est a Domino, [Col. 1144B] non ab alio, caput et cardo Ecclesiarum.» Et sicut cardine ostium regitur, sic hujus sanctae sedis auctoritate omnes Ecclesiae Domino disponente reguntur.
Hinc B. Gelasius in generali decreto ad omnes episcopos de institutis ecclesiasticis dicit: «Cum nobis contra salutarium reverentiam regularum cupiamus temere nil licere, et cum sedes apostolica super his omnibus, favente Domino, quae paternis canonibus sunt praefixa, pio devotoque studeat tenere proposito, satis indignum est quemquam vel pontificum, vel ordinum subsequentium, hanc observantiam refutare, quam B. Petri sedem et sequi videat et docere; satisque conveniens sit ut totum corpus Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet, quam [Col. 1144C] illic vigere conspiciet ubi Dominus Ecclesiae totius posuit principatum.»
Leo quoque ad Anastasium thessalonicensem episcopum (epist. 84) : «Quibus» (sacerdotibus), inquit, «cum sit dignitas communis, non est tamen ordo generalis, quoniam et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis. Et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est ut caeteris praeemineret.» Et quia hanc excellentiam summae sedis non minuit indignitas praesidentis, testatur idem Leo: «Etsi nonnunquam, inquiens, diversa merita praesulum, jura tamen permanent sedium, quibus possint aemuli perturbationem aliquam fortasse inferre, non tamen [Col. 1144D] possunt minuere dignitatem. Sedis tamen hujus sanctae praesules a subjectis moneri persaepe tolerabant; spiritum in eis exstinguere nolebant; demum ecclesiastica lege duce et magistra potius ipsi secundum instituta canonum vivere quam ex canonicis institutis subjectos opprimere volebant. Princeps apostolorum cum in sui simulatione gentes cogeret judaizare, Pauli correptione suggerentis, nec Judaeos ab hujusmodi tanquam a nefariis prohibendos, nec gentiles ad ea tanquam ad necessaria compellendos sententia mutatum [Col. 1144D] Locus. ut videtur, mutilus. .»
«Ego,» inquit B. Gregorius, «et minores meos, quos ab illicitis prohibeo, in bono imitari paratus [Col. 1145A] sum, stultus enim essem [est], qui in eo se primum aestimat, ut bona quae viderit discere contemnat. Ille etiam qui non ab homine didicit auctoritati Corinthiorum cessit dicens: «Cui aliquid donastis, et ego (II Cor. II) .» Hinc colligimus cum sedis hujus super petram, quae Christus est, fundatae jus et dominium constet, non posse abrogari: praesules tamen ejus concedat ratio interdum commoneri.
De judicio autem apostolici facto super hos quos tu vocas publicos et contumaces proscriptores, pro nostra respondemus stultitia. Fecit quidem papa quod est apostolicum, dum damnavit quos dixeras publicos et contumaces, si tantum hanc [ fort. sed hanc] dubietatem sequens epistola satis elucidabit quae eos post litteratoriam confessionem damnatos [Col. 1145B] declarabit, ut Acatius patriarcha Constantinopolitanus a sancto Felice papa legitur anathematizatus, utpote litteris professus, nulla autem synodica vocatione praeventus; aut confessos veraciter, aut convictos regulariter; aut, si vocati canonice, ad reddendae rationis judicium venire noluerunt.
Audi, Pater, quid S. Augustinus, qui Carthaginensi concilio, ex apostolica auctoritate et ducentorum septemdecim Patrum firmato interfuit, de sententia ejusdem concilii ad clerum et plebem Hipponensium inter alia dicit (epist. 137) : «Nuper in concilio episcoporum constitutum est nullum clericum qui nondum convictus sit suspendi a communione debere, nisi ad causam suam examinandam se non [Col. 1145C] praesentaverit.» Ipsam autem praesentationem ipsum demonstrat concilium, videlicet ut aut ipse accusatus ad causam suam dicendam die statuta litteris evocatus occurrat; aut aliquas veras necessitatis causas probet, quibus occurrere non potuisse manifestum sit. Et attendendum quia dicit, «non potuisse,» nec dicit, non voluisse; similiter et de accusatore, si ad concilium universale anniversarium occurrere noluerit. Certe, sive accusator, sive accusatus occurrere voluit et non valuit, Carthaginensis concilii decretis absolutus erit. Consentit et Africana synodus dicens: «Si infra annum causam suam purgare contempserit.» Nota verba: non dicit, «non voluerit,» sed «contempserit.» Unde Augustinus in libro De poenitentia: «Nos vero a communione quemquam [Col. 1145D] prohibere non possumus, quamvis haec prohibitio nondum sit mortalis, sed medicinalis, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo sive saeculari, sive ecclesiastico judicio nominatum atque convictum. Quis enim sibi utrumque audet assumere ut cuiquam ipse sit accusator et judex?»—«Ideo,» inquit S. Gelasius, vocatur ad judicium certa quaecunque persona, ut aut fateatur objecta, aut convincatur objectis.» Et Antiocheni canones: «In conciliis, inquiunt, adsint omnes qui se laesos existimant, et synodi experiantur examen.»
Sed tu dicis duos esse judiciarios ordines: unum de dubiis, licet veris, qui et indigeat induciis, scilicet ut accusatus consulendo sibi provideat qualiter de objectis commode respondeat; alterum, de manifestis, [Col. 1146A] cui induciae minime sint concedendae, quia non necessariae, et posteriori hoc ordine papam in contumaces episcopos apostolica usum potestate. Recipimus, domine, quod asseris, si conjunctionem hanc quae est tantum, non addideris. Sunt quidem duo judiciarii ordines, ut duo praecepta, ut duo peccandi genera: unum scilicet in Dominum, alterum in homines; ut duo adventus Domini: unus occultus, alter manifestus; unus de quo scriptum est: «Descendet sicut pluvia vellus (Psal. LXXI) ,» alter de quo scriptum est: «Deus manifeste veniet (Psal. XLIX) .» De priori igitur judiciario ordine dicit Apostolus: «Si quis frater nominatur fornicator,» etc. (I Cor. V) . «Eam nominationem intelligi volens,» ut dicit Augustinus, in lib. De poenitentia, «quae fit in [Col. 1146B] quemquam cum sententia ordine judiciario.» Noluit enim hominem ab homine judicari ex arbitrio suspicionis, vel etiam extraordinario usurpato judicio, sed potius ex lege Dei, secundum ordinem Ecclesiae, sive ultro confessum, sive accusatum, atque convictum.
Hunc autem ordinem qualiter procedere ac tractari oporteat describit B. Gregorius in commentario ad Joannem Defensorem (lib. XI, epist. 56) , euntem in Hispanias, decernens et catholicum statuens ut considerata causarum qualitate alii sint accusatores, alii testes, et ut, praesente accusato, sub jurejurando dicatur testimonium scriptis alligatum, et accusatus respondendi et defendendi se locum habeat, et examinatio personarum accusantium ac [Col. 1146C] testificantium regulariter fiat. Hunc etiam judiciarii ordinis modum Dominus innuit, cum in resuscitatione puellae in domo jacentis mortuae, ac si in revelatione causae non omnibus notae, quosdam discipulorum suorum testes scilicet et patrem et matrem puellae secum adhibuit (Matth. IX, Luc. VIII) .
Qualiter autem sit determinanda hujusmodi conjecturalis controversia, describit Leo ad Rusticum Narbonensem episcopum: «Quia sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus in rebus incognitis, in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus.» Et item alibi egregie dicitur: «Non justum mediatorem, qui in incertis sic unam [Col. 1146D] partem audit, ut alteri parti nihil reservet.» Quid vero sit faciendum, si accusatus post canonicas inducias nec ipse venerit, nec impedimenti necessitates probaverit, praescribit S. Gregorius in praedicto commentario dicens (lib. XI, epist. 56) : «Quoniam quidam aut apud locorum defensores, aut apud clarissimos provinciarum judices, aut etiam, ut assolet,» hic apud virum clarissimum «magistrum census ingrediuntur,» et queruntur «tanquam ab alio passi aliquid contra leges, aut aliter laesi, aut damni facti testes volentes producere. At ne postea objiciatur eis» quia per unam partem gesta confecta sunt, «oportet illum qui impetitur in ipsa civitate constitutum, ubi testimonia dantur, admonitum a judice sive a defensore advenire et audire attestationes. [Col. 1147A] Si vero noluerit advenire, sed contempserit, ut ex hoc ab una parte testimonia adversus eum inutilia sint, sancimus hujusmodi testimonia ita valere, ac si non ex una parte consisterent, sed etiam ipso praesente fuissent facta. Si enim recusaverit, et venire noluerit, et audire quae deponuntur, cum utique in publico sit, et non ex inevitabili quadam necessitate venire non possit, similis advenienti erit, et nulla utilitas ex contemptu suo ei adhibebitur, sed videbuntur quidem ex utriusque praesentia probationes factae. Ecce,» inquit S. Gregorius, «admonendus est semper adversarius, ut ad audiendos testes adveniat; alioquin necesse est ut quod contra leges actum est firmitatem non habeat.»
Demonstrat etiam Bonifacius papa (epist. 2) scribens [Col. 1147B] ad septem provincias de Maximo, qui multo crimine infamatus praesentari judicio noluit, regulariter vocatus. «Nullus, inquiens, dubitat quod ita judicium nocens subterfugit, quemadmodum ut absolvatur qui est innocens quaerit; sed astuta cavillatio eorum qui versutis agendum credunt esse consiliis nunquam innocentiae nomen accipiet. Confitetur enim de omnibus, quisquis se subterfugere judicium dilationibus putat.» Et quibusdam interpositis: «Decrevimus, inquit, vestrum debere intra provinciam esse judicium, et congregari synodum, ante diem Kalendarum Novembrium, ut, si adesse voluerit, praesens, si confidit, ad objecta respondeat. Si vero adesse neglexerit, dilationem sententiae de absentia non lucretur. Nam manifestum est confiteri [Col. 1147C] eum de crimine, qui indulto et toties delegato judicio purgandi se occasione non utitur. Nihil enim interest utrum in praesenti examine omnia quae dicta sunt comprobentur, cum ipsa quoque pro confessione procurata toties constet absentia. Nos autem per omnes provincias litteras dirigemus, ne excusationem sibi ignorationis obtendat, ut ad Provinciam venire cogatur, et illic se constituto praesentare judicio.»
Simili exsecutione vocavit et exspectavit B. Gregorius Maximum Salonitanum episcopum, evidenter reum et contumacem (lib. V, epist. 3) dicens: «Hortamur ut ad nos venire omni postposita excusatione festines, quatenus, servata justitia, haec (de quibus [Col. 1147D] accusaris) et cognoscere et finire, secundum canonica instituta, Christo revelante, possimus. Ita autem fac ut ad veniendum amplius jam moras non ingeras, ne ipsa te magis absentia obnoxium his quae dicuntur assignet; et nos in te haec res, non solum propter dicta crimina, quae purgare subterfugis, sed etiam propter inobedientiae culpam durius scilicet, ut in contumacem cogat ex concilio ferre judicium.»
Vides, domine, quia B. Gregorius Maximum Salonitanum, et praesumptorem, et contumacem, qui ordinem illicite suscepit, qui litteras papae [Col. 1148A] celebrationem sibi missae interdicentis proterve discidit, quia hunc, inquam, nisi canonice vocatum, nisi regulariter exspectatum, damnare noluit. Unde et ipse ad Martianum (lib. II, epist. 27) : «Nullus sine cognitione damnandus est.»
Alter judiciarii ordinis modus est, quem et tu dixeras, cum crimen non negatur, cum jam quasi extra portam civitatis, sceleribus [scelerum] exsequiis reus effertur. Hunc modum, nisi tua vel providentia aliter judicaverit, in duos adhuc modos subdividimus, et modum utrumque in synodum [Col. 1147D] Haec et sequentes notatiunculae ad hanc epistolam erant in margine manuscripti Codicis, cautelae gratia sive ab ipso Adalberto et Bernaldo, sive ab alio quopiam adjectae. Hic cautissime vocabulum [Col. 1148D] SEMPER non adjectum, nec aliud universitatis designativum; ne eo adjecto apostolicae sedi praejudicaretur: quam certe contumacia synodicam vocationem non cogatur praetendere. vocari et ex judicio determinari volumus. Una scilicet manifesti judiciarii ordinis species est, cum reus nec se, nec admissum, quod objicitur, defendit, id est, cum fatetur et se fecisse et faciendo peccasse. In hac [Col. 1148B] causa, accusatoribus nil facientibus, reus tantum ad judicium vocatur, passurus quod confesso vel convicto medicinaliter praescribunt pene singula folia canonum. Secundum hunc modum videtur Apostolus dixisse ad Corinthios: «Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi, ut praesens, eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis, et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Jesu Christi tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis (I Cor. V) .»
Nota, quod dixit: «Congregatis vobis in nomine Jesu,» quasi diceret: Collecto a vobis concilio, facto a vobis conventu in nomine Domini, id est canonico, ibi me spiritualiter vobiscum praesente, reus judicetur, ibi a consortio Ecclesiae eliminetur; tunc [Col. 1148C] manifeste ei monstretur quia peccando ejus se jugo subjugavit, ejus dico, qui jugum Domini abjecit. Et hoc non privatae respectu injuriae, non alia intentione nisi ut in eo intereat in mortem vergens carnalitas; resipiscat aeterna quaerens spiritualitas; carne scilicet intereat, ut spiritu salvetur. Item paulo superius: «ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit (Ibid.) .» Quod exponens Ambrosius (in I Cor. V) , dicit: «Cognito opere isto, pellendum illum (peccantem) fuisse de coetu fraternitatis. Omnes enim crimen ejus sciebant, et non arguebant. Publice enim novercam suam loco uxoris habebat. In qua re, neque testibus opus erat, neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen.»
[Col. 1148D] Altera manifesti judiciarii ordinis species est, cum purgatorie crimen conceditur, sed culpa removetur; id est, cum [quis] fatetur se quod objicitur fecisse, affirmat autem se [contra] legem ecclesiasticam minime in hoc facto exorbitasse. Huic accusato magnopere suademus concedendam synodum, scilicet ut aut convincatur, aut probando suas partes absolvatur. Hoc modo secum agi debere clamant nunc proscripti ab apostolico praesule. Hujus judiciarii ordinis formam dabant nobis plures propter justitiae defensionem accusati, plures tyrannidem [Col. 1149A] praelatorum experti. Quibus in conventu auditis, ipsi persaepe objecti honestatem suadendo sunt absoluti, compressores eorum, relato in se crimine, damnati. Sic Constantia episcopum Carlomannum [Col. 1149D] Carolomannus qui et Carolus episcopus Constantiensis intrusus et Simoniacus ab Henrico IV Caesare ann. 1069. Vide catalogum episcoporum Constant. nuper editum a D. Pistorio, et Lambertum, 1069 et 1071; Conc. Sardicens., c. 17. , qui eam ex inobedientia accusavit, perorata inobedientiae dignitate, quasi infernalem furiam exsufflavit.
Hujus autem regulam et actionem controversiae praescribit concilium Sardicense: «Si episcopus quis forte iracundus (quod esse non debet), cito, aspere, commoveatur adversus presbyterum, sive diaconum suum, et exterminare eum de Ecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem. Et ideo, habeat potestatem is qui abjectus est ut episcopos finitimos interpellet, et causa ejus audiatur ac diligentius tractetur, [Col. 1149B] quia non oportet ei negari audientiam roganti. Et ille episcopus, qui aut juste aut injuste eum abjecit patienter accipiat ut negotium discutiatur, ut vel probetur sententia ejus a plurimis, vel emendetur. Tamen priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum qui fuerat a communione separatus ante cognitionem nullus debet praesumere, ut communioni societ.»
Notentur verba quae dicuntur, «ut sententia ejus probetur, vel emendetur,» scilicet ut discussione facta, sententia ejus qui damnaverat, si juste secum agit, probetur; si ratione caret, emendetur. Cum ergo neminem praepropere seu praepostere damnari lex patiatur ecclesiastica, probabiliter dicimus. si qui episcoporum a papa regulariter ad synodum [Col. 1149C] vocati non venerant, vel certas impedimenti necessitates non probaverant, officii suspensionem [Col. 1149D] Hic cautissime non adjectum: quod papa absque synodo neminem possit damnare. Nam hoc [Col. 1150D] adjectivum apostolicae auctoritati praejudicare videretur. meruerant, audiendo tamen humano Augustini ( epist. 50, circa finem) consilio in epistola ad Bonifacium: «In hujusmodi causis, ubi per graves dissensionum scissuras non hujus aut illius hominis est periculum, sed populorum strages jacent, detrahendum est aliquid severitati, ut majoribus malis sanandis charitas sincera subveniat;» et Leone (epist. 92, ad finem) ad Rusticum Narbonensem episcopum dicente: «Sicut quaedam sunt, quae nulla possunt ratione convelli, ita nonnulla [multa] sunt quae aut pro consideratione aetatum, aut pro necessitate rerum oporteat temperari, illa semper conditione servata, [Col. 1149D] ut in his quae vel dubia fuerint aut obscura, id noverimus sequendum, quod nec praeceptis evangelicis contrarium, nec decretis SS. Patrum inveniatur adversum.»
[Col. 1150D] Hi modi anathematum discutiendi sunt quidem episcopis, non utique in contumacia publicatis praefixi videntur, ut ex lectione ejusdem concilii colligitur, qui etiam modi praejudicare non possunt apostolicae auctoritati. Praeterea decreta Triburensis synodi concilii, cui interfuit catholicus Arnolfus rex, praescribunt nobis tantum tria, quae mereantur episcopale anathema: unum scilicet, «si ad synodum quislibet [Col. 1150A] canonice vocatus venire contempserit; secundum, si praesentatus praeceptis sacerdotalibus non obedierit; tertium, si ante finitam causae suae examinationem a synodo profugus abire praesumpserit.» Ne vero haec synodus ex loci humilitate demereatur auctoritatem, audiatur Gelasius in epist. ad episcopos per Dardaniam constitutos: «Confidimus, inquiens, quod nullus jam veraciter Christianus ignoret uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesiae probavit assensus, nullam [non aliam] magis exsequi sedem prae caeteris oportere quam primam: quae et unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, quem beatus Petrus apostolus Domini voce perceptum [Col. 1150B] (Matth. XVI) , Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper et retinet.»
Et beatus Isidorus (lib. VI, c. 15) post descriptionem authenticarum Scripturarum, et Nicaenae, Constantinopolitanae, Ephesinae, Chalcedonensis quoque synodi, addidit: «Si qua sunt concilia a SS. Patribus instituta, post istarum IV auctoritatem, et custodienda et recipienda decrevimus.» Hinc et Augustinus De vera religione (tom. I Operum) dicit: «Aeternam legem mundis animis fas est cognoscere, non est fas judicare.» In istis autem temporalibus legibus, quanquam de his homines judicent, cum eas instituunt, tum, cum fuerint institutae atque firmatae, non licebit judici de ipsis judicare, sed [Col. 1150C] secundum ipsas. Et per Carthaginenses canones dicitur: «Quae vel facta, vel dicta superius comprehensa sunt, vel ab aliis conciliis conscripta, quae secundum legem inveniuntur, custodire nos oportet. Si quis vero statuta supergressus corruperit, vel pro nihilo habenda putaverit: si laicus est, communione; si clericus, honore privetur.»
His de judicio papae responsis, pro mea stultitia tuae, Pater, jussioni liceat me, antequam de Simoniacis et excommunicatis respondeam, quaedam quae nos idiotae utrinque conferimus tecum agendo deliciari. Persona igitur apostolici exigit ab eo ut si Ecclesiae quae se suo credidit patrocinio consultum voluerit, si id quod dicitur esse decreverit, gladium [Col. 1150D] spiritus evaginet in episcopos qui non per ostium intraverant, qui eum praecipientem quod apostolica clamat auctoritas non audierant, id sibi necessitatis imponentes, ut in correctionem ecclesiasticorum opera utatur saecularium, ut quorum esset speculum vitae clericorum de agendis consulere, sibi modo arrogent clericis magistrare. Tracta igitur, quod aiunt, a tergo legis ecclesiasticae materia, non [Col. 1151A] per ostium intraverant [Col. 1151D] Hic ms. lacunam habet. qui apud suas, quas nunc occupant sedes, non prius electi quam recepti, sed heu praepostere prius recepti quam electi; prius persaepe ordinati quam [Col. 1151D] Etiam hic lacuna, nec sensus constat. omnes manus, et linguae, seu corporeae servitutis, non solo spiritualis vitae interventu, et commendatione promoti; de quorum contagio Ecclesia jam id labis contraxit, quod pene sui sacramenta, id est ordinationes clericorum, consecrationes ecclesiarum, et alia quaedam sui insignia perdidit, cum a talibus consecrata, potius ab his maledictis sit maledicta, Domino eis per prophetam dicente: «Maledicam benedictionibus vestris (Mal. II) .»
[Col. 1151D] Abhinc calumniosae objectiones conspiratorum in papam sequuntur, quarum quaedam in sequenti epistola refelluntur. Illae, inquam, quae apostolico aliquid obesse videbantur. Nam decreta SS. Patrum, quae sibi depravant, ipsos magis quam illum impugnare videntur, si recte intelligantur. Haec dicuntur, imo deplorantur in quosdam istorum pro miseriis praesentis status ecclesiastici, [Col. 1151B] clamatur apostolicus, ut subveniat Ecclesiae laboranti. Isti econtra pro se et in apostolicum clamant; quod ipse eos, ut tuo verbo utar, proscripserit tyrannice, non ecclesiastice; privatae sui ipsius injuriae, non respectu aequitatis publicae. Et maxime, quia id agentes, quod non pro magnitudine negotii discussum, sed rei Romanae periculosum, omni vero Ecclesiae erit damnosum.
Dicunt quidem Stephanum papam [Col. 1151D] Stephanus X papa, dictus IX. De hoc vide Bar., tom. XI, anno 1058. , qui antea Fridericus, fratrem Gotefridi ducis, in publica synodo, ejus, qui nunc papatum tenet et omnium qui aderant consensu, decrevisse ut, regnante Heinrico, quem nunc regem habemus, ejus in electione Romani pontificis exspectaretur consensus. Testantur [Col. 1151C] etiam quia hic idem papa in eadem verba, orario collum ornatus, bis juraverit. Et ex his subjungitur quia ex hoc [quo] quidem papatum conscenderat, suum decretalem consensum, suam professionem, suam subscriptionem negaverit, seque perjurum, quod nefas est dici, non solum tunc fecerit, suscipiendo, sed quotidie faciat obtinendo. Audiat dicta decreta Carthaginensis concilii: «Si quis contra suam professionem [Col. 1151D] Scilicet considerate, non improvide factam. , vel subscriptionem venerit in aliquo, ipse se honore privavit.» Et ne ex loci culmine putet sibi omnia licere, audiat illum, cujus nomine gaudet, Gregorium [Col. 1151D] His rationibus suam superbiam refrenare potissimum debebunt, qui, non dico in subditos, sed in praelatum suum tam inaudite superbierant. : «Nos, qui praesumus, non ex locorum nec generis dignitate, sed morum nobilitate innotescere debemus, nec urbium claritate, sed fidei puritate;» id est, Adam [Col. 1151D] primus homo pro peccato de paradiso dejectus est: hoc est, qui nobilitatem Dei a se jecit, nobilitate loci privetur, id est, in exemplum culpa vehementer [Col. 1152A] extenditur, cum pro reverentia ordinis peccator honoratur. Audiat et papam Simplicium: «Privilegium meretur amittere, qui permissa sibi abutitur potestate.» Audiat et Hieronymum (11 q. 3, c. 63) : «Non facile est stare in loco Petri et Pauli, et tenere cathedram regnantium cum Christo; quia hinc dicitur: Non sanctorum filii sunt qui tenent loca sanctorum, sed qui exercent opera eorum.» Hinc et Augustin. De serm. Domini in monte: «Maxime hi temere judicant qui magis amant vituperare et damnare quam emendare atque corrigere.» Quod vitium est superbia vel invidentia.
Demum ut canonici canonicis jaculis canonica praetendant propugnacula dicunt: Cum dominus papa nos non canonice vocatos, nos venire prohibitos [Col. 1152B] damnarat, audire oportuit praedecessorem suum, cujus nomine gaudet, Gregorium, episcopo Joanni injuste excommunicanti scribentem [Col. 1152D] « Lacum aperuit, et effodit eum, et incidit in foveam quam fecit (Psal. VII) .» Si enim S. Gregorius Joannem temere inferiorem suum excommunicantem absque synodica vocatione excommunicavit, cur se absque vocatione excommunicatos lamentantur, qui non dico inferiorem, sed praelatum omnibus Christum, imo totam Romanam synodum de auctoritate tentaverunt, ut sequens epistola verissime testatur. : «Cassatis prius atque ad nihilum redactis praedictae sententiae tuae decretis, ex beati Petri apostolorum principis auctoritate decernimus triginta dierum spatio sacra te communione privatum, ab omnipotente Deo nostro tanti excessus veniam cum summa poenitentia et lacrymis exorare. Quod si hanc sententiam nostram te cognoverimus implesse remissius, non jam tantam injustitiam, sed contumaciam fraternitatis tuae cognoscas, juvante Domino, severius puniendam.
Et item alibi: «Quod si contra haec quae statuimus, quolibet tempore, qualibet occasione vel subreptione, [Col. 1152C] venire tentaveris, sacra te communione privatum, nec eam te, excepto ultimo vitae tuae tempore, nisi cum concessa Romani pontificis decernimus jussione recipere. Haec enim consona sanctis Patribus definitione sancimus, ut qui sacris nescit obedire canonibus, nec sacris administrare vel communionem capere sit dignus altaribus.»
Mirum quod non audit Leonem ad Anatolium [Col. 1152D] Hoc si vos bene audissetis, non ita temere praelatum vestrum deponere concupissetis. Num S. Greg. vos excepit, cum omnes adversarios canonum anathematizavit? Vos, inquam, qui Patrem primae sedis non convictum nec vestro judicie convincendum deponere tentastis. : «Virum catholicum, et praecipuum Domini sacerdotem, sicut nullo errore implicari, ita nulla oportet cupiditate corrumpi, dicente Scriptura: Post concupiscentias tuas non eas. (Eccli. XVIII) .» Non considerat sententiam Justiniani catholici imp. quam probat et servat Ecclesia, dicentem (1. q. 6. c. 11) : «Ut nemo episcopus, nemo presbyter excommunicet aliquem, antequam causa probetur, propter quam ecclesiastici canones hoc fieri jubent. Si quis [Col. 1153A] autem adversus eam excommunicaverit aliquem; ille quidem, qui excommunicatus est, majoris sacerdotis auctoritate ad gratiam sanctae communionis redeat. Is autem, qui non legitime excommunicavit, in tantum abstineat tempus sacrosancta communione, quantum majori sacerdoti visum fuerit, ut quod injuste fecit ipse juste patiatur.»
In bannientem igitur hunc nos voto privatae ultionis, non justi examinis oporteret aurem inclinare Apostolo dicenti: «Non vos defendentes, charissimi, sed date locum irae (Rom. XII) ;» audire etiam eum, cujus sedi praesidet principem apostolorum: «Nemo vestrum patiatur tanquam homicida, aut fur, aut maledicus (I Petr. IV) .» Tanquam maledicus, inquiunt catholici doctores, patitur qui injuriatus suas [Col. 1153B] injurias effrenato linguae et animi fervore persequitur.
Audire etiam oportebat Gregorium scribentem ad Januarium (lib. II, epist. 34) : «Inter querelas multiplices Isidorus, vir clarissimus, a fraternitate tua frustra se excommunicatum anathematizatumque conquestus est. Quob ob quam rem factum fuerit, dum a clerico tuo, qui praesens erat, voluissemus addiscere, pro nulla alia causa, nisi pro eo quod te injuriaverat, factum innotuit. Quae res nos vehementer affligit. Quod si ita est, nil te ostendis de coelestibus cogitare, sed terrenam te conversationem habere significas, dum pro vindicta [Col. 1153D] Cur hoc pro privata injuria Romani pontificis computare vultis, cum quo totam Romanam synodum adnullare voluistis. propriae injuriae, quod sacris regulis prohibetur, maledictionem [Col. 1153C] anathematis invexisti. Unde de caetero omnino esto circumspectus atque sollicitus, et talia cuiquam pro defensione propriae injuriae tuae inferre denuo non praesumas. Nam, si tale aliquid feceris, in te scias postea vindicandum.»
Item idem ad Eufronum (lege Eusebium abbat. lib. II, epist. 24) : «Servorum Dei humilitas in afflictionis tempore debet apparere, etc. Non enim grande est his nos esse humiles a quibus honoramur. Quia et hoc saeculares quilibet faciunt. Sed illis maxime humiles esse debemus, a quibus aliqua patimur. Nam Psalmista dicente [dicit]: «Vide humilitatem meam de inimicis meis (Psal. IX) .» Item in homilia VI. «Judicare de subditis digne nequeunt, qui in subditorum causis sua vel odia vel gratiam [Col. 1153D] sequuntur. [Col. 1154D] Haec periodus in homilia S. Greg. priorem praeit. Unde fit ut ipsa hac ligandi et solvendi potestate se privet, qui hanc pro suis voluntatibus, et non subditorum moribus, exercet. Unde recte per prophetam dicitur: «Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII) .» Licet quidem praelatos sedis suae seu gradus zelo moveri; sed tamen quia in maximo imperio minima est licentia non oblivisci. [Col. 1154D] Locus mutilus. Unde Gregorius in epistola Sabiniano diacono legato (lib. VII, epist. 1) : «Paratior sum, inquit, mori quam beati Petri Ecclesiam meis [Col. 1154A] diebus degenerare» Item ad Constantinam Augustam (lib. IV, epist. 34) : «Et si peccata Gregorii tanta sunt ut pati talia debeat, Petri tamen apostoli peccata nulla sunt, ut vestris temporibus pati ista mereatur.» Item: «Quem sedis ordinisque dignitas erexit, sui se consideratione repressit.» Item, scribens episcopis Eulogio et Anastasio Antiocheno dicit (lib. IV, epist. 36) : «Cum praedicator egregius dicat, Quandiu quidem sum gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo (Rom. XI) ,» qui rursus alias dixit: «Facti sumus parvuli in medio vestrum (I Thess. II) ;» exemplum procul dubio nobis sequentibus ostendit, ut et humilitatem teneamus in mente, et tamen ordinis nostri dignitatem servemus in honore, quatenus nec in nobis humilitas timida, [Col. 1154B] nec erectio sit superba.»
Sententiae quidem, quia ipsi ejus maculant promotionem, arbitror eum haec respondere, se a Romanis electum, id culminis conscendisse coactum, indignumque, et rationis esse alienum ut Ecclesiarum mater sedes Romana privetur suae electionis arbitrio, per quam aliae sedes id obtinent ut non sint episcopi, qui non a suae sedis clero et populo, non propter generis nobilitatem, sed vitae sanctitatem, non divites in rebus, sed sancti in moribus, sunt electi.
Defendit etiam forsitan se ex decretis praedecessorum suorum, Nicolai, Stephani et aliorum, qui hoc firmaverunt sub anathemate: ne quis negaret [Col. 1154C] electionis privilegia sedi Romanae, illis econtra affirmantibus non licere electioni ut ad hoc rapiat electum, quod ipse sibi fecerat illicitum. Et hinc Sunamite [Sunamitide] Ecclesia, quasi in collisione duorum lapidum contrita, nobis, qui in spem filiorum in hac ingemiscimus valle lacrymarum, supplicandum est fonti misericordiarum «ut fermentum illud,» quod, sicut Gregorius dicit, «tribus farinae satis totius humani generis massam in unitatem conspersit, nunc totius Ecclesiae corpus in illius formam panis qui de coelo descendit redigat, ut vinea Christi mundata vulpeculis, quae eam demoliuntur (Cant. II) , purgata sarmentis, quae igni debentur, vernet, floreat per concordiam unitatis, verae viti in odorem suavitatis [adhaerens forte subdendum ].».
[Col. 1154D] Audituris [audite], qui nunc apostolico contradicitis, episcopi illud Gregorii (lib. VI, epist. 10) ad Felicem episcopum dicentis: «Qualiter obedientia, vel reverentia sit praepositis exhibenda, ex tuis quoque subjectis, ipse non ambigis. In qua re valde est utile, si id quod disciplinae vigor imponit, nullo cogente, humilitas laudanda servaverit.» Et illud Leonis: «Qui ergo scit se quibusdam praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed obedientiam quam exigit etiam ipse dependat.» [Col. 1155A] Econtra domno apostolico viscera doctoris gerentis in subjectos accepturos dicentis: «Tanquam si nutrix foveat filios suos, ita desiderantes vos cupide volebamus tradere vobis non solum Evangelium Dei, sed etiam animas nostras: quoniam charissimi nobis facti estis (I Thess. II) .» In hac apostolici, sive, ut ille putat, reprehensione, sive, ut illi, necessaria consideratione [Col. 1155D] Hac catholica professione, in qua scriptor ea (ponit) quae in apostolicum perscripsit, non ex sua, sed ex schismaticorum persona retulisse monstratur. , ego tuus, licet interiori caream rationali, volens tamen funem apostolicum potius sequi quam trahere, sedem Romanam veneror ut tribunal Christi, ejus pontificem ut sacrarium Spiritus almi, ejus amplectens decreta ut coelestis curiae edicta.
Inquiris praeterea a me, ut tui rursus verba ponam, quid ego sentiam de confectione sacramentorum [Col. 1155B] a Simoniacis, seu a quibuslibet excommunicatis usurpatorum, quippe si careant veritate. Stultus igitur non stulte obedio. Dicam quod sentio.
Simoniacus est, qui temporalis lucri gratia ecclesiasticos honores qualitercunque vel emit, vel vendit. Horum alii, licet ordinati, carent tamen ecclesiastico honore quem a nullo acceperant. Alii regulariter ordinati, licet postmodum Simoniaci facti, habent tamen adhuc ordines quos publicata sua haeresi nondum amiserant. Inordinatos autem dicimus qui ordinati sunt a Simoniaco qui nihil eis potuit dare, vel qui per pecuniam aut interventum saecularis gratiae ordinati sunt a non Simoniaco, a quo nihil per emptionem poterant accipere. Ordinatos autem et tamen Simoniacos appellamus qui [Col. 1155C] post acceptos a quibus et ut debuerant ordines, Ecclesias vel alia quae Simoniaca suasit haeresis, emerant vel vendiderant. Sed priores, quos diximus ordinatos, nullo modo conficient sacramenta, nisi post satisfactionem episcopali auctoritate admittantur. Isti posteriores, id est ordinati et Simoniaci, non conficient [Col. 1155D] In ms. est hic lacunula. qui manifesti sunt, nisi convertantur. Quia vero matre Ecclesia cum Christo capite in unum corpus unita, filiorum est Ecclesiae non nisi de sacramentis Christi, et Ecclesiae; propono mihi distinguendum, auctoritate catholica probandum, quid de Simoniacis, et excommunicatis eadem sibi sacramenta vendicantibus, sit tenendum.
[Col. 1155D] [Col. 1155D] De sacramentis haereticorum sive excommunicatorum audiatur Augustinus, ex cujus lib. De baptismo contra Donatistas colligitur tam ordinationes, quam baptisma extra Ecclesiam haberi et dari posse, licet perniciose tam habenti, quam danti. Simoniacos igitur et excommunicatos in duo dividimus. Alii eorum quorum zelus innotuit; alii qui, etsi accusati, etsi macula suspicionis respersi, necdum tamen manifestati Illorum vero quorum nefas patet, alii, necdum in judicio praesentati, alii publico Ecclesiae judicio damnati. Ab illis igitur quorum scelus adhuc oculum hominis latet, credimus posse confici sacramenta Ecclesiae. Sed quamvis nos juvent per fidem, illos damnant propter praesumptionem: Judicium, inquit Apostolus, [Col. 1156A] siti manducat (I Cor. XI) . Sibi, inquit, non tibi, ut Augustinus in epistola concilii ad Donatistas. Communio malorum non maculat aliquem participatione sacramentorum, sed consensione factorum. Nam si in factis malis non eis quisque consentiat, portat malus causam suam et personam suam. Non praejudicat alteri quem in consensione mali operis socium non habet criminis. Et ut scias quod Simoniaci, quod excommunicati nondum ventilabrum experti, latent in Ecclesia, ut in messe cum grano palea, omnes, quos Simoniaca polluit haeresis, ex sententia principis apostolorum damnati, dicente beato Gelasio «Idem ipse error, qui semel est cum suo auctore damnatus, in participe quolibet pravae communionis effecto exsecrationem sui gestat, et [Col. 1156B] poenam.» Item: «Nec dubium quod sicut in unaquaque haeresi, quod incessabiliter repetendum est, quia firmum esse nullus ambigit Christianus, omnes complices, sectatores, communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur.»
Omnes, scio, praesumptuosi, transgressores canonum sunt anathematizati, scribente S. Gregorio ad Gallicanos episcopos: «Omnia quae sanctis canonibus sunt adversa districte sub anathematis interpositione damnentur.» Sed hi, inquam, etsi accusati, evidenter tamen nondum in hac transgressione denudati, habent, ut credimus, de materna Ecclesiae gratia et sanctitate, adversus quam nec portae inferi praevalebunt (Matth. XVI) : sub cujus alis in spe veniae adhuc latent, ut sacramenta ejusdem matris [Col. 1156C] conficiant. cujus necdum filii esse publice perdiderant.
Sed dicis: Quomodo conficient corpus Christi qui per haeresim, seu per meritum anathematis, se demembraverunt a corpore Christi? Respondetur: Judas unus ex duodecim erat, eamdem cum eis potestatem miracula faciendi habebat. Et quamvis loculos portans fur esset (Joan. XII) : tamen quibus par erat in signis, par videbatur et meritis. Ante oculus quippe hominum in miraculorum insignibus, Petri, Andreae, Jacobi et Joannis erat socius; ante ejus autem oculos cui non erat opus ut quis sibi testimonium perhiberet de homine, quia «ipse sciebat quid esset in homine (Joan. II) », erat diabolus. [Col. 1156D] Dictum est enim de eo: «Nonne ego vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est?» (Joan. VI.) Ideo utique diabolus, quia dualem spirabat spem, esse videlicet et venditor Domini et discipulus Domini. Sed cum jam nequitiae suae pretium venditi Domini promitteret, cum jam opportunitatem tradendi eum quaereret (Matth. XXVI; Luc. XXII) in hoc barathro sceleris non minus usus est potestate apostolica, et hac tandiu, donec audito: «quod facis, fac citius, exivit foras: Erat enim nox (Joan. XIII) .» Ad hunc modum credimus et hos posse ecclesiastica efficere sacramenta, dum nondum eos publicavit, et quodammodo ante episcopalem ecclesiasticam excommunicationem ab Ecclesia praejudicarie eliminavit eorum se effrenis contumacia.
[Col. 1157D] Hoc ex diffinito credendum ne censeas usque dum perlegas librum S. Aug. De baptismo contra Donatistas. Ab illis vero qui de haeresi Simoniaca sunt evidenter rei, etsi nondum publice judicati, firmiter diffitemur Ecclesiae sacramenta posse confici. Publica enim et fronte carens praesumptio major est ipso scelere admisso. Quae, dum claret, evidens est exemplar peccandi; qui dicit, nisi me, me imitamini. Verbi gratia, qui honores Simoniace acquisitos non deponit, quid aliud, nisi Simonem, in quo vivit, imitandum proponit? Qui autem pudibunde et tantum ante Deum peccat, quandoque esse metuet [Col. 1157B] quod videri pudet.
Sed oppones mihi, scio, Cum usus quotidie nobis praesentet unum eumdemque Simoniacum, alii cuiquam Christiano adhuc inexpertum, alii vero perlucere manifestum, quomodo ille sacramentum nescienti conficiet, quod quantum ad scientem conficere non valet? Respondetur: Justa mens ex fide vivit (Rom. I) . Fidei effectus salubrius creditur quam cum ratione investigetur. Dico equidem [Col. 1157D] Hoc non conficitur, et quidem ab aliquo rem sciente per Simoniacum. quia illud quod per Simoniacum non posse confici creditur, illud inquam, alicui simpliciter credensi et fideliter nescienti [Col. 1157D] Haec sunt erronea. sacramentum esse, fides operatur. Ipse tamen conficiens, ex hoc, quod conficit, damnatur. Ne mireris, quia per fidem sacramento reficitur accipiens. Audi, quia sacramenti [Col. 1157C] gratia [Col. 1157D] De hac sententia sequens epistola non improbabiliter conjecta dabit. participatur etiam non accipiens. Augustinus in sermone ad infantes ad altare de sacramento (De consecr. d. 4. c. 131, Nulli est) : «Nulli est aliquatenus ambigendum tunc unumquemque fidelium corporis sanguinisque Dominici participem fieri, quando in baptismate membrum Christi efficitur; nec alienari ab illius panis calicisque consortio, etiam si, antequam panem illum comedat et calicem bibat, de hoc saeculo in unitate corporis Christi constitutus abscedat. Sacramenti quippe illius participatione ac beneficio non privatur, quando ipse hoc quod illud sacramentum est invenit.» Ne igitur dubites simpliciter credentem salubriter illud accipere ab illo quem nescit haereticum; audi etiam, [Col. 1157D] quod simplicitatem [ f., simplicitas] fidei efficaciter accipit ab eo quem scit haereticum. Augustinum in eodem sermone (24 q. 2, c. 40, Si quem forte) : «Si quem forte, inquiens, coegerit extrema necessitas, ubi Catholicum per quem accipiat non invenerit, et in animo, pace catholica custodita, per aliquem extra unitatem catholicam positum acceperit quod erat in ipsa catholica unitate accepturus, si statim etiam [Col. 1158A] de hac vita migraverit, non eum nisi catholicum deputamus. Si autem fuerit a corporali morte liberatus, cum se catholicae congregationi etiam praesentia corporali reddiderit, unde nunquam corde discesserat, non solum non improbamus quod fecit, sed etiam securissime verissimeque laudamus. Quia praesentem Dominum [Deum] credidit cordi suo, ubi unitatem servabat.»
Discamus ergo, quia si cum Simoniaco ago, qui est adhuc tantum de manifestis, nondum de publice damnatis, cum illi, inquam, quaedam Ecclesiae sacramenta conficere nequeant, cum perfecti nec illos posse conficere, nec se confecta ab eis accipere credant, tamen quod non habeat nequitiam dantis, accipit pleniter fides et sapienter simplicis et simpliciter [Col. 1158B] sapientis, totum implente gratia Jesu, sicut in illo felici latrone, cui, ut Augustinus ait, «quod ex baptismi sacramento defuit, benignitas Dei spiritaliter adimplevit.»
Hoc autem distare videtur inter manifeste reos et publice excommunicatos, quia cum excommunicatis communicare prohibemur, nisi convertantur. Cum manifestis et nondum judicatis conversari oportet, ut convertantur. Illis nefas est, ut dicamus ave, nefas est cum illis vel cibum sumere. Cum istis permittit Apostolus communicare dicens: «Non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus, alioquin debueratis ex hoc mundo exisse (I Cor. V) .» Illorum igitur, qui manifeste sunt rei, formam habuerunt publicani et peccatores, [Col. 1158C] cum quibus Salvator manducaverat (Matth. IX) . Excommunicati autem significantur per illos quos Apostolus Satanae tradiderat (I Cor. V) . Hujusmodi manifestis, nondum publice judicatis, ego communicans, me non excommunico, dum hominem ut Christianum diligens, factum ejus, ut non Christiani, improbo, praescribente Augustino: «Duobus modis non te maculat malus, si non consentias et si redarguas,» hoc est, non communicare, non consentire. Cummunicatur quippe, quando facto ejus consortium voluntatis, vel approbationis adjungitur.
Ab his autem, id est Simoniacis, licet nondum publice excommunicatis, non posse clericos ordinari, non posse Dominicum corpus confici, credas [Col. 1158D] apostolicis Innocentio et Paschali. Innocentius papa de Simoniacis dicit [Col. 1158D] Si hanc sententiam ita interpretamur, ut hoereticorum dicamus nihil proficui, nil honoris posse dare, dum tamen habeat sacramentum ordinationis sibi quidem et ab eo accipienti in damnationem, si ita, inquam, intelligimus, a beato Augustino discrepamus. : «Asseritur eum qui honorem amisit honorem dare non posse. Nec acquiescimus ullum aliquid ab eo accepisse. Quia nil erat in dante, quod alius ab eo posset accipere. Et verum est certe, quia quod non habuit, dare non potuit.» Audi Paschalem papam in epistola ad Mediolanensem Ecclesiam [Col. 1158D] Hanc epistolam non Paschalis papa fecit, sed quidam Wido, qui et musicam composuit. Sic [Col. 1159D] enim viri religiosissimi asserunt qui ex discipulis ejusdem diligentissime exploraverunt. Praeterea eadem epistola inter Romanor. Pontif. decreta nusquam scripta reperitur. Non ergo beato August. praejudicare poterit in aliquo. :
[Col. 1159A] «Quicunque sacros ordines ad pretium largiuntur, cum Juda pessimo mercatore peribunt: qui pro XXX argenteis aeterni Filium vendidit Parentis. Audiat hoc haereticus, audiat et Christianus. Audiat et ille, qui hanc haeresin vult rabido ore auctorizare. Istis dico: Ubi est quod accepistis? Illis dico: Ubi est quod dedistis? Infelices infeliciter sibi invicem contra campserunt: hic, ut consuleret suae philargyriae; ille, ut satisfaceret propriae nequitiae. Quapropter nec ille habet pretium, nec illi babent Christum. Exsulta, Christiane, quia quod Judas vendidit et Judaeus emit, tu acquisisti. Grande bonum suo malo operati sunt nobis ambo.»
Item in eadem: «Si tali exterminio traditus est qui vendidit Christum, quid erit de sociis ejus qui [Col. 1159B] emunt vel vendunt Paracletum? Nunquid non pares sunt in ultione qui pares sunt in crimine? Ille vendidit Filium. Isti, quantum in se ipsis est, Spiritum sanctum conantur vendere.»
Cum autem quidam, domine, et maxime apud vos, blandiantur sibi, affirmantes se non esse Simoniacos, quia non emerint vel vendiderint ecclesias, vel altaria, sed res et commoda ecclesiis attinentia, audi eumdem Paschalem in eadem epistola: «Si quis objecerit non consecrationes, sed res ipsas quae ex consecratione proveniunt, vendi, videtur quidem aliquid dicere, nihil autem penitus sentire. Nam cum corporalis Ecclesiae aut episcopus, aut abbas, aut alius aliquis sine rebus corporalibus et exterioribus [Col. 1159C] in nullo proficiat, sicut nec anima sine corpore temporaliter vivit, quisquis eorum alterum vendit, sine quo alterum haberi non provenit, neutrum non venditum derelinquit.»
Quid quod etiam missa a talibus nequeat celebrari, declarat quidem in eadem: «Nunquid maledictus sua benedictione panem in Christi [Col. 1159D] Hujus moderni dogmatistae sententiam caute legamus. Usque dum diligentius SS. Patrum scita de sacramentis investigemus. carnem poterit vertere, maxime cum quidquid benedixerit Dominus se maledicturum asserit?» Et post pauca: «Si haeretici sacerdotes voces exhortationum non possunt fari, quomodo valeant vinum in Christi cruorem vertere? Et si Dominus praecepit nequaquam dari homicidis, adulteris, rapacibus et caeteris criminalibus peccatis irretitis, corpus et sanguinem suum usque ad satisfactionem, quomodo ipse [Col. 1159D] dabit sacerdotium usurpanti per Simoniacam haeresim ubique damnatam?»
Quantum noceat audita eorum missa, audi eumdem: «Cum ergo tales episcopos, vel abbates, vel reliquos clericos non devitamus, si eorum missas audiamus, vel cum eis oramus, excommunicationem cum eis subimus. Quos quidem sacerdotes esse saltem credere omnino errare est, cum Petrus [Col. 1160A] Simoni dicat: Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti cum pecunia possideri (Act. VIII) .» Ubi cum existimasti dicitur, patet quia non pro eo quod fecerat, sed quia se facere posse crediderat, condemnatur. Patet igitur ex praedicta auctoritate nec clericos ab eis ordinari, nec Dominicum corpus posse confici, sed ipsos ex voce Petri esse perditos clericos. Et si praedicta duo sacramenta non conficiunt, certe nulla, nisi forte solum baptisma, conficere possunt. Et ut scias quia nullo modo ecclesiastica sacramenta fieri possunt a Simoniaco, audi ex apostolico decreto annullata esse omnia quae facta videbantur a neophyto.
Defuncto Romanae sedis praesule XCIV Paulo hujus nominis primo, [Col. 1160D] Pseudopapa hic factus est, an. Christi 767. Vide Panvin. lib. de pontif. et Caes.; Bar., tom. IX. Constantinus quidam a [Col. 1160B] laico in papam consecratus sedem apostolicam per annum et mensem obtinuit. Episcopos scilicet, presbyteros, et alios diversi gradus, infra hoc temporis spatium ordinavit; omnia quae apostolici erant fecit. Inter haec quidam Romanorum, abhorrentes caput Ecclesiae Romanam sedem a neophyto invasam, Stephanum natione Siculum, ecclesiasticis traditionibus eruditum, impetrato cleri ac populi consensu, Constantino deposito, Stephanum illius nominis III [BARON., Steph. IV] papam XCV, apostolici apicis consecratione sublimaverunt.
Hic mox directis legatis ad reges Franciae Carolum et Carolomannum, qui defuncto nuper patri Pipino successerant, eorum assensu XII episcopos [Col. 1160C] probabilioris vitae et scientiae insignioris de Francia adscivit [Col. 1160D] Lege Baron., anno 768 et 769. ; advocatisque insuper Apuliae, Campaniae, Italiae praesulibus, synodum Romae in ecclesia Salvatoris celebravit. Ibi omnia Constantini statuta ex communi judicio scinduntur, scripta ejus in praesenti comburuntur. Ipse Stephanus papa cum clero prostratus poenituit se unquam papae neophyto obedisse, se de manibus ejus communionem accepisse. Decretum est igitur in concilio eodem sub anathematis vinculo nullum dehinc neophytum ad episcopalem aspirare apicem. De episcopis autem, presbyteris et caeteris quos infelix Constantinus consecrando ordinaverat, statutum est ut omnes ecclesiasticis, quos per eum sibi vindicaverant, honoribus exspoliati, descenderent ad solos illos gradus in [Col. 1160D] quibus constiterant, priusquam ab eo ad altiora provecti fuerant. Si quos tamen ex illis sub modio latentes candelabrum (Matth. V) Ecclesiae sibi super imponendos [Col. 1160D] Istud exemplum, si tamen est verum, laudare timeo, ne eo affirmato, etiam omnes a S. Ambrosio consecratos itidem exsufflandos reputem; qui utique fuit neophytus, utpote in depositione albarum consecratus ad episcopatum, hoc est octavo post baptismum die. exposceret, ipsi a clero et populo iterum electi, iterum quasi non antea a Constantino papa consecrati, depositum tantum, et nunquam altiorem merentur honorem. De his autem, si qui per eum de laicis in presbyteratum sive [Col. 1161A] diaconatum fuerant promoti, decretum ut admisso gradu ubicunque voluissent in religioso tantum habitu permanerent. Nullus omnium ad pontificatus apicem promoveretur; nullus omnino altiorem gradum speraret, ne hic novitatis error in Ecclesia Dei radicaret. Demum sancitum est ut quaecunque Constantinus invasor in sacramentis ecclesiasticis egerat, omnia iterarentur, ut in gestis pontificum legitur [Col. 1161D] Lege Baronium, tom. IX, anno 769, et videbis ab hoc auctore non satis ea intellecta, quae in pontificum Historia hac de re leguntur. , praeter sacrum baptisma, et mysticum chrisma. Finita sancta synodo omnis populus sui pedibus papae advolvitur, indulgentiam poposcit quod unquam Constantino invasori communicavit. Ille singulis poenitentiam pro hoc admisso injunxit. Episcoporum qui digni censebantur, denuo a subjectis electos, ipse denuo consecravit [Col. 1161D] Conciliavit. Ita enim in hujus facti narratione vox consecrandi accipi debet. , reliqui [Col. 1161B] ordinis nullum amisso gradui restituere censuit.
Patet autem, domine, ex clericorum ordinationibus ordinatis, annullatis, ex ecclesiarum consecrationibus alteratis, chrisma etiam neophyti consecratoris annullatum, nisi quod baptisma ex illo chrismate celebratum noluit Stephanus papa annullare. Quia nec ab haeretico baptizatum licet rebaptizare, dum tantum baptizet in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
Hac etiam ratione cum prioris anni [Col. 1161D] Est ergo haec epistola scripta anno 1076. , id est, ab Incarnatione Domini 1075, Pascha rex apud Babinberch celebraret, Leimarus Bremensis archiepiscopus noluit in baptizando uti chrismate, quod confectum videbatur ab Herimanno [Col. 1161D] De hoc Herimanno Bernaldus in Chronico, anno 1075: Hermannus Babenbergensis episcopus, a [Col. 1162D] clericis suis pro Simoniaca haeresi accusatus, a papa deponitur. tunc ibi [Col. 1161C] episcopo, cum sciret hunc Simoniacum, licet nondum convictum, ecclesiastica in hoc usus ratione. Quia baptisma, quod non annullatur, postquam factum est ab haeretico, non tamen ut fiat, concedendum est haeretico, cum aliud sit, rem, postquam facta est, non improbando tolerare, aliud, ne improbari metuat, praevidere. Scire autem oportet illos non tantum neophytos, qui de laicis subito ad ecclesiasticas promoventur dignitates, ut illum quem vester Herimannus de una et eadem die de coriario presbyterum maturavit. Quem ipse subito de pila, in qua cortices contuderat, ad altare Christi transtulit: O festinata promotio! Fit diaconus, qui lectionem prius in celebratione missae non legerat; sacerdos, qui tunc primum Levita; suscepit simul [Col. 1161D] omnes ecclesiasticos gradus, qui largum et cogentem consecrare consecrationem eadem die venerat [ f., emerat], nec corona signatus. Sciendum est, inquam, non solum hujusmodi vocari, et esse neophytos, sed magis illos, qui moribus informes, religione rudes, scientia rustici; plures renascentis hydrae capitibus nunc emergunt, et per hoc se perpetuo anathemate perimunt. Audi Gregorium in suo [Col. 1162A] Regesto, in epistola Vergilio Arelatensi episcopo missa: «Cum ad sacros ordines Paulus apostolus neophytum venire prohibeat (I Tim. III) , sciendum est nobis quia sicut tunc neophytus vocabatur, qui adhuc nove erat plantatus in fide, ita nunc inter neophytos deputamus qui adhuc novus est in sancta conversatione.»
Scribam et adhuc de gestis pontificum concilium papae de annullatis, quae Leo neophytus usurpaverat, sacramentis.
[Col. 1162D] Error in numero. Vide Baron., tom. X, anno Christi 963, 964. Anno Dominicae Incarnationis 944, tertio autem ex quo Otto imper. Henrici regis filius, compressa Beringarii et ejus filii tyrannide, Italiam subjugaverat, Joannes papa ab imp. quem cum conjuge, et Adelhaida priori anno [Col. 1162D] Hoc est anno 962. imperiali unctione [Col. 1162B] sublimavit, deficiens, Adelbertum reip. adversarium in urbem recepit. Quod non passurus imperator Romam hostiliter invadit. Papa hinc imperatorem timens, illinc Romanis diffidens cum suo complice Adelberto aufugit, usurpato sibi non parvo Ecclesiae thesauro. Romani, sive timore correpti, sive respectu juris allecti, dominum suum gratulatorie recipiunt. Imperator apostolico, ad determinanda, quae tunc imminebant negotia, indigens, Joannem papam ad desolatam sui sedem revocavit. Quo reverti negante, Leo adhuc laicus [Col. 1162D] At Leo iste non fuit legitimus papa, sed antipapa, seu pseudopapa. Vide Baron., anno 963. , quantum ad saecularia non parum strenuus, papa eligitur, ordinatur. Synodus, praesente imp. et multis Teutonicis et Italicis praesulibus, celebratur. Multa, [Col. 1162C] quae vel ecclesiastica necessitas, vel imperatoria poscebat voluntas, decernuntur. Sic domnus Leo praesidens apostolicae sedi fecit interim ordinationes, et omnia, quae erant apostolici. Nec longum [Col. 1162D] Anno Christi 964; Iege Baron. , Romani alterata fide apud imp. papam recipiunt Joannem. Ille, congregato Romae in ecclesia Sancti Petri concilio, Leonem, qui sibi vivo neophytus successit, omni ecclesiastico ordine exutum, ita ex statutis canonum damnavit ut, si postmodum ad aliquem clericalem gradum vel aspiraret, perpetuo anathemati cum omnibus sibi ad id opitulantibus subjaceret. Episcoporum duos, qui eum promoverant, in synodum vocatos et in tertia actione praesentatos, ita ex auctoritate apostolica sacerdotali privavit honore ut postmodum in nulla synodo recuperationis [Col. 1162D] aditum auderent vel tentare. Tertium autem ex his nomine Siconem canonice vocatum, exspectatum, demum venire nolentem, ecclesiastica privavit communione. Statutumque est publico omnium judicio synodum a Leone collectam nec nominandam synodum, sed prostibulum favens adulteris. Ergo omnia praedicti Leonis decreta cassantur; et quicunque ab eo erant consecrati jussi sunt planetis [Col. 1163A] vestiri, et suam ipsorum proscriptionem praesentare in charta, haec verba continenti: Pater meus nihil sibi habuit, nihil mihi dedit. Et sic depositi remanserunt in illis gradibus quos habuerant antequam a Leone promoti fuerant, eadem ratione, eadem auctoritate qua et illi quos supra diximus a Constantino neophytos promotos.
Ut etiam scias non tantum a Simoniacis, non tantum, quod minus est, a neophytis, sed etiam ab aliis inordinate promotis non posse confici sacramenta Ecclesiae, referam quod contigit apud sacrosanctam Hildenesheimensem Ecclesiam [Col. 1163D] Nota. Venit Bernardus Constantia Hildesheimium, ubi scholarum Ecclesiae illius, ut prius Constantiae, magistrum egisse videtur. Inde Corbeiam venit et monasticam vitam amplexatus est. Krantzius in Metropoli. lib. V, cap. 26, de Bennone Osnaburgensi episcopo: Qui cum scholis praefuisset apud Ecclesiam Hildesheimensem (docebant enim illa aetate scholastici sacras litteras, et habebant, qui subdocerent in trivialibus), clarum illi nomen ex doctrina et ex vitae religione conciliabat ei imperatori [Col. 1164D] Henrico, etc. , cui ego indignissimus nunc servio, si non fructuose, tamen devote; si non utiliter, tamen fideliter; si non, ut debeo, tamen ut potero.
[Col. 1163B] [Col. 1164D] De hoc Ebbone vide Baron., tom IX et X, praesertim anno 853 et 866, ubi ostendit Baronius non legitime facta fuisse quae auctor iste ut legitima praedicat. Ebo Remensis episcopus assensum Lothario praebuit, cum patrem suum Ludovicum Magni Caroli filium regno privavit. Ludovico autem ope filiorum suorum, Pippini scilicet et Ludovici, quorum prior dux Aquitaniae; alter dux erat Bajoariae, in regnum recepto, synodus colligitur. Ebo depositus Hildenesheimi relegatur. Defuncto iterum Reginberto Hildenesheimensis Ecclesiae episcopo secundo, imperator Ebonem humanitatis potius quam justitiae respectu eidem sedi tunc tertium praefecit. Ille miser exepiscopus Ecclesiae sacramenta episcopali concessa dignitati stolidus sibi per duodecim annos usurpavit. Quo hominem exuto, successor ejus Alfridus clericos, acceptis ab antecessore suo ordinibus, ex auctoritate apostolica, exuerat, ecclesias denuo dedicaverat, [Col. 1163C] omnia de sacramentis Ecclesiae ab eo gesta, praeter solum baptisma, juxta decreta praedicti papae Stephani annihilaverat. Ecce quam periculose sibi usurpant Ecclesiae qui tamen non conficiunt sacramenta, quos ecclesiasticae dignitatis praesumptuosos raptores apostolicum, et ligando damnat, et damnando ligat anathema.
Restaret mihi probare de publice excommunicatis; sed cum sacramenta Ecclesiae non conficiantur a praesumptoribus qui nondum in judicio sunt praesentati, quis quaerat, quis ambigat de his quin a concione Ecclesiae sint alienati? dimembrati igitur a corpore Christi, id est, separati ab Ecclesia, nihil poterunt intra Ecclesiam operari; quod et tu ratione et auctoritate invictissime probasti, dicente [Col. 1163D] Augustino contra Donatistas: «Quisquis a catholica Ecclesia fuerit separatus, quantum se laudabiliter vivere existimet, hoc solo scelere quod a Christi unitate defunctus est, non habet vitam, sed ira Dei manet super eum (Col. III) .»
Ne autem excommunicatus propter conscientiam [Col. 1164A] innocentiae, teste se, absolutum sibi polliceatur, audiat decretum Carthaginensis concilii: «Qui excommunicatus fuerit pro suo neglectu, sive episcopus sive quilibet clericus, et tempore excommunicationis suae ante audientiam communionem praesumpserit, ipse in se damnationis judicetur protulisse sententiam.» Et illud Sardicensis concilii: «Priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum qui fuerat a communione separatus ante cognitionem nullus debet praesumere, ut eum communioni societ. (Concil. Sardicense XVII.) »
Agens ego de synodis, legens ego illam Leonis [Col. 1164D] Pseudopapae, de quo supra. synodum vocatam non synodum, sed prostibulum favens adulteris, non possum non recordari synodi vestrae, quae in praeterito anno [Col. 1164D] Loquitur de synodo Romae sub Gregorio VII celebrata, anno 1075. a tribus millibus [Col. 1164B] ac sexcentis inter presbyteros et reliquos gradus, ecclesiasticis, ut audio, apud vos collectis, quam parum suae professioni prospexit, cum decretis Nicaenae synodi nescio qua fronte contradixit. Si circumspicientes animati sunt de circumfuso tantum sui numero legerent in decretis sedis apostolicae quae Romani clerici, Joanni presbytero sed schismatico, direxerant, tunc temporis [Col. 1164D] Vide Bellarm. lib. IV, De pontif., cap. 10, et Baron., tom. VII, ann. Christi 538. , quando Vigilius ex apostolico in haeresim lapsus, Constantinopoli tenebatur. In his, inquam, decretis hodie a Romana Ecclesia inter catholicas regulas habitis legerent: «Quod si omnes sacerdotes, et mundus assentiat, damnatio consentientes involvit, non praevaricationem assensus absolvit. Non enim crimen minuitur, sed accrescit; contra, generale fit ex privato. [Col. 1164C] Hoc enim Dominus omnium judicavit, qui peccantem mundum generali diluvio interemit (Gen. VIII) .» Audirent et Leonem ad Anatolium (epist. 53) : «Illa Nicaenorum canonum per sanctum vere Spiritum ordinata conditio, nulla unquam est parte solubilis. Nulla sibimet de multiplicatione congregationis synodalia concilia blandiantur. Neque trecentis illis decem atque octo copiosior numerus sacerdotum comparare se audeat vel praeferre; cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata ut, sive per pauciores sive per plures, ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum.»
De cujus privilegio et beatus Ambrosius dicit: [Col. 1164D] «Non humana industria, non compositione aliqua, trecenti decem et octo episcopi ad concilium convenerunt; sed ut in numero eorum, per signum suae passionis et nominis Dominus Jesus suo probaret se adesse concilio. Crux in trecentis, Jesu nomen in decem et octo est sacerdotibus.»—«Et mihi, inquit [Col. 1165A] Hilarius, ipse ille numerus hic sanctus est, in quo Abraham, victor regum impiorum, ab eo qui aeterni sacerdotii est forma benedicitur (Gen. XIV) .» Et idem beatus Leo papa (epist. 53) : «Sancti illi et venerabiles Patres, qui in urbe Nicaena, sacrilego Ario cum sua impietate damnato, mansuras usque ad finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, et apud nos in toto orbe terrarum in suis constitutionibus vivunt. Et si quid usquam aliter quam illi statuere praesumitur, sine cunctatione cassatur.» Et hinc sanctus Leo ad Pulcheriam Augustam (epist. 55) : «Contra statuta, inquit, Paternorum canonum, quae ante longissimae aetatis annos in urbe Nicaena spiritalibus sunt fundata decretis, nihil cuiquam audere conceditur, ita ut si quis [Col. 1165B] diversum aliquid decernere velit, se potius minuat quam illa corrumpat.» Audirent etiam beatum Gregorium in multis sui non Registri, sed Regesti epistolis Nicaenae synodi decreta affirmantem. Reponerent interius et illud Gregorii, quod et prius dixi: «Consona sanctis Patribus definitione sancimus, ut qui sacris nescit obedire canonibus, nec sacris ministrare vel communionem capere sit dignus altaribus.»
Si dicunt haec nova emersisse tertium nunc Catonem de coelo cecidisse, audiant papam Coelestinum (epist. 2) : «Nulli sacerdotum suos ignorare licet canones, nec quidquam facere, quod Patrum possit legibus [regulis] obviare. Non praetereant, non abradant pronomen suos. Nam canones proprii sunt sacerdotum, [Col. 1165C] ut lex Moysi et lex Judaeorum. Unde eis Dominus: «In lege, inquit, vestra scriptum est (Joan. VIII) .» Et de eis: «In lege eorum scriptum est (Joan. XV) .» Hinc patet, quia si, ut Coelestinus affirmat, illi sunt sacerdotes quorum sunt canones, tunc, quorum non sunt canones, nec erunt sacerdotes. Sed haec hactenus.
Cum tui, venerande Pater, recordor, exclamare compellor: O me infelicem, imo infelicissimo infeliciorem, quod ego olim digitis tuis probatissimam distillando myrrham, mihi quid agendum praescribentibus non obedivi, quod, instar aspidis surdae, orem tuis monitis obturavi! (Psal. 57.) Nunc enim arguit me illud Salomonis: «Quo modo si spina [Col. 1165D] nascatur in manu temulenti, sic in ore stultorum parabola (Prov. XXVI) .» Nam sicut temulentus spina in manu detenta seipsum in primis vulnerat, ita me mea sententia sui laqueo strangulat, ita me proprio meo gladio jugulat. De lege sua me Deus docendo mitigare mihi a diebus malis voluit (Psal. XCIII) ; sed fateor tibi, sancte Pater, quia tibi factus sum in medio fornacis, aes, murmurando; stannum, ut dealbatus paries, meliora mentiendo; ferrum, proximis nocendo; plumbum (Ezech. XXII) , semper ad infima vergendo. «Curavimus, ait Dominus, Babylonem, et non est sauata (Hier. LI) .» Crepuit, dicit Scriptura, in fornace (Ezech. XXII) , qui non caruit vento [Col. 1166A] superbiae. Hinc ego expallens illud Domini in Ezechiel dicentis: Vae civitati sanguinum, cujus ego grandem faciam pyram (Ezech. XXIV) , licet Deus in me fecerit viam semitae irae suae (Psal. LXXVII) ; illam tamen desidero iram, de qua Hieronymus: «Grandis, dicit, offensa est, postquam peccavimus, iram Dei non mereri, ut illam declinem iram, de qua Psalmista: «Exacerbavit [peccator] Dominum secundum misericordiam [multitudinem] irae suae (Psal. X) ,» non quia idem peccator licenter peccat, sed nimiae Dei irae est quod peccanti prospera arrident, quod nequitia ejus non retunditur, quod ejus sceleri pro meritis non respondetur.»
Et ne diutius delinquam majestatem animi a majoribus demorando, tuos deosculans pedes, tua amplectens [Col. 1166B] genua, clamo tibi, Pater et Domine, unum pietate, alterum dignitate, precans indulgentiae gratiam, quam saepe tibi valefacienti seniori meo sanctissimo Rumoldo [Col. 1165D] An hic ille est Rumoldus, qui fuit primus praepositus Gostariensis, postea episcopus Constantiensis; [Col. 1166D] de quo in Vita S. Bennonis, cap. 12, et apud Lambertum, anno 1069? hodie coelestis aulae domestico dederas, precans levatae manus tuae mereri benedictionem; cui nullus distat locus, precans ut in illo ineffabili jubilo, quo coelum penetras, quo divinam promulces aurem, mei non obliviscaris qui tui saltem tunc memor existo, cum tui conversationem tritamque vivendi semitam devotus exopto. Vix refrenata penna dicam invito ore: Vale, gloria Israel, vale, curiae coelestis conscriptae senator. Insipiens factus sum loquendo, dices mihi: Respondeo: coegisti me. Amori modum suadens, perdes operam.
[Col. 1166C] Valeas et tu optatae indolis, Bernalde, fioscule vernans, rogatus cum illo Apostoli ad Philippenses: «Si qua consolatio in Christo, si quod solatium charitatis, si quae societas spiritus, si quae viscera miserationis (Philip. II) ,» ut citius dictatae tibi a domino tuo materiae merear litteras omni nectare mihi sapidiores, tum tantum tuam dominique tui salutem mihi referentes. Tu tibi, moneo, non desis, praesentaturus te nobis talem, qualem ego te nescio, utrum magis optem an sperem. Opto quippe ex illo quem in te habeo affectu. Spero ex debitae virtuti tuae parentelae respectu.
[Col. 1166D] Domino ac reverendissimo sacerdoti BERNALDO non jam nugacem lyram Horatii, sed mysticam citharam David, fructuosius sibi, et suis auditoribus amplexanti, ADALBERTUS aetate presbyter, non moribus, ejusque Bernaldus, ex utroque homine certissimi serviminis affectus. De dulcissimo vestri rescripto, vobis condignas grates referre non sufficimus; sed hoc omnium bonorum Retributori, ut ipse vobis retribuat, obnixa supplicatione committimus, quem et vos in nobis tam charitativa responsione, tam laboriosa rescriptione non dubitamus honorasse. Sed quia nonnulla in eodem rescripto nos movent, de experta vestrae prudentiae benevolentia [Col. 1167A] securi, iterum vos inquietare praesumimus, iterum vestrae diligentiae judicium super nonnullis obscuris ardenter exspectamus.
De primatu igitur sanctissimae sedis apostolicae satis eleganter charitas vestra nobis scripsit. Quam, licet aliquando ab indignis possessam, semper tamen omnibus Ecclesiis esse praeferendam ex decretis SS. Patrum evidentissime probavit. Hujus enim sedis pontifices pro tempore a subditis admonendos fore, non tamen temere proscribendos, Christianissima pronuntiatione docuistis, videlicet ut ejusdem sedis primus possessor a coapostolo ejus Paulo charitativa liberalitate admonitus est, non ut S. Athanasius Alexandrinus patriarcha ab Arianis haeretica usurpatione depositus est.
[Col. 1167B] Tractatum vestrum De ordinibus judiciorum gratissime suscepimus, quem ita expressum, ac testimoniis SS. Patrum ita roboratum, et nos postmodum in quodam libello reperimus. Duos quippe judiciarios ordines esse nobiscum sentitiis: unum, de dubiis, alterum de manifestis. Sed ordinem de manifestis in duas species subdividitis. Unam quidem, cum reus et objecta se fecisse, et faciendo peccasse fatetur. Alteram vero, cum reus se objecta fecisse, sed in hoc non pecasse fatetur. Nos tamen hanc posteriorem vestrae subdivisionis speciem in nostra divisione comprehendimus infra modum de dubiis criminibus. Dicimus enim, ex judiciariis ordinibus, hunc fieri de dubiis, illum vero de manifestis criminibus. [Col. 1167C] Nec hoc me quilibet dixisse putet, quasi vestrae divisioni praejudicemus, sed ideo potissimum ut utrarumque divisionum concordiam ad invicem denotemus. Nam utraque divisio, ut nobis videtur, stare poterit, si vestra prudentia non aliter judicaverit. Illa enim vestrae divisionis species, in qua factum conceditur, culpa denegatur, partim manifesta, partim dubia probatur. Factum enim, quod conceditur, manifestum est; sed idem ipsum, an pro crimine sit habendum, summopere dubitatur. Non ergo mirum eamdem speciem diverso respectu, nunc dubiis, nunc manifestis ascribi; sed nos magis illam dubiis interposuimus, quia divisionem judiciorum non generaliter inter facta, sed inter crimina fecimus judiciariorum ordinum. Alii fiunt de dubiis [Col. 1167D] criminibus; alii, de manifestis.
Unde praedicta vestrae divisionis species, in qua, concesso facto, an crimen sit dubitatur, non incongrue in nostra divisione dubiis annumeranda videbatur. Vos autem judiciarios ordines non inter crimina, sed absolute inter occulta et manifesta divisistis; unde, et praedictam speciem, in qua denegata culpa, factum conceditur, sine contradictione manifestis annumerare potuistis. Illud etiam quod singularum discussioni causarum synodicam vocationem praerogari vultis, et nos utique laudamus. Nam et decreta sanctorum Patrum itidem praecipiunt, quippe ut dubiis rebus infamati ad conventum sacerdotalem vocentur, per canonicas inducias exspectentur, tunc demum, si venerint, in conventu [Col. 1168A] audiendi. Aut, si venire noluerint, pro contemptu a communione suspendendi. Hoc, inquam, illis jure conceditur qui de objectis aut nihil se fecisse fatentur, aut hoc, quod fecerint, crimen esse diffitentur.
Nec hoc etiam negamus quin et publicis criminibus obligati ad synodale judicium pro contemptu vocentur, ut tanto cautius, tanto irrefragabilius, et demum Ecclesiae tanto fructuosius quanto a pluribus auditi judicentur. Sed hanc synodicam vocationem nullatenus tam generalem ponere audemus ut ipsius apostolicae sedis privilegium, non ab apostolis, sed ab ipso Domino ei concessum infringere tentemus. Est enim privilegium sedis apostolicae ut nulla proveniente synodo, quoslibet damnandos possit [Col. 1168B] damnare, et reconciliandos reconciliare, ut beatus Gelasius in decretis ad orientales episcopos directis ostendit (epist. 11) , in quibus Acasium Constantinopolitanum patriarcham absque omni synodo canonice ab apostolica sede damnatum irrefragabiliter probavit. Scribit enim inter caetera: «Cuncta per mundum novit Ecclesia quod sacrosancta Ecclesia Romana de omni Ecclesia fas habeat judicandi; neque cuiquam de ejus liceat judicare judicio, siquidem ad illam de qualibet mundi parte appellandum est; ab illa autem nemo sit appellare permissus.» Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes sine ulla synodo praecedente, exsolvendi quos synodus iniqua damnaverat, et damnandi, nulla existente [Col. 1168C] synodo quos oportuit, habuerit facultatem. Et hoc nimirum pro suo principatu; quem beatus Petrus apostolus Domini voce (Matth. XVI; Joan. XXI) , et tenuit semper, et retinebit.
Hujus ergo privilegii auctoritate sanctissimi Romanae sedis episcopi absque omni synodo damnare consueverunt quorum contumaciam, ex cujuslibet indubitabili relatione, cognoverunt. Hoc utique illius scientiam non subterfugit, quicunque Regestum S. Gregorii et reliqua SS. Patrum decreta, diligenti consideratione percurrerit. Sic, inquam, Maximus Salonitanus episcopatui praesumptuose inthronizatus a B. Gregorio absque omni synodo, pro hac praesumptione missarum celebratione privatur. Quem S. Gregorius (lib. V, ep. 3 et 25) non tam pro manifestis [Col. 1168D] quam pro dubiis criminibus ad se vocatum, videlicet, quem Simoniaco schismati, sive mulieribus mistum fuisse, non pro certo novit, sed infamatum audivit. De quibus etiam criminibus idem Maximus (Item, lib. VII, epist. 83) se postmodum juramento expurgavit. Si enim eum tam indubitanter Simoniacum sive fornicarium, ut praesumptuosum, nosset, absque omni vocatione, sive discussione, juxta praedictum apostolicae sedis privilegium damnare illum posset.
Praeterea, si nullum, licet in crimine vulgatissimum, nisi post synodicam vocationem judicandum fore censemus, multum ecclesiasticae correctioni derogamus, nimiam multitudinem carrinarum ( forte leg. causarum] ad synodum differemus: imo hac occasione [Col. 1169A] plurimas negligendas fore non dubitamus. Sed Ecclesiarum consuetudo hoc obtinuit ut non solum episcopus, sed etiam unus solus presbyter subditum suum manifesto crimine obligatum, canonico judicio subjicere valeat, nec eum, nisi ejus judicio inobediens exstiterit, ad synodum venire compellit.
Nec otiose considerandum quod S. Patres absque omni synodo etiam de dubiis criminibus judicare solebant, non quidem definite, sed sub quadam judiciaria conditione. Unde S. Gregorius Andream Tarentinum episcopum, pro quadam concubina post ordinationem suam infamatum, ita judicavit ut sacerdotale officium penitus deponeret; si eum conscientia sua de illato crimine culpabilem assereret.
[Col. 1169B] Sed jam ad causam nostram veniamus, quam etiam, ut evidentior fiat, breviter et fideliter litteris commendare non pigeat, ut ex fidelium virorum certissima relatione didicimus, quorum alios corpore quidem, non animo, Wormatiensi conspirationi, alios vero Romanae synodo hanc eamdem damnanti procul dubio interfuisse cognovimus. [Col. 1169] Lege de his Bertholdum, seu Bernaldum nostrum in Chronico, anno 1076. Anno igitur Dominicae Incarnationis 1076, Gregorio papa VII in apostolica sede constituto, cum Henricus rex jam per tres annos pro suis reatibus ad poenitentiam multoties ab apostolica sede vocatus resipiscere nollet; cumque se in proxima Romana synodo excommunicandum fore praenosceret, tale consilium [Col. 1169C] a Simoniacis, sive excommunicatis accepit ut omnes sibi subjectos ab apostolico praesule separaret, sic, quod sanctam Romanam synodum deauctoraret, tunc in prima Quadragesimali hebdomada futuram, et illum cum suis complicibus excommunicaturam. Accepto igitur consilio, ante eamdem synodum, in septuagesimam generale colloquium apud Wormatiam condixit, quo, praeter regni sui principes, quamplures episcopos et reliquos suos fideles vel potius infideles, congregavit. Qui pene omnes aut Simoniaci, aut excommunicati, aut eorum complices individui se Romani pontificis censuram subituros non dubitabant, si rex resipiscens apostolicae sedi obediret, eique in ecclesiasticis negotiis debitum adjutorium impendere vellet. Quapropter ex regis insolentia, [Col. 1169D] occasione accepta regi non tam consenserunt quam persuaserunt ut litteras proscriptorias omnium eorum manibus, per subscriptionem roboratas ad apostolicam sedem transmitteret; quibus, quasi proscripto Romanae sedis episcopo, synodus Romana regem excommunicatura nihilominus cessaretur, sicque ipsi cum rege ab apostolicae sedis censura liberarentur. In praedictis sane litteris, post multas Romani pontificis blasphemias, hoc singuli sua subscriptione confirmaverant ut nollent deinceps hujusmodi criminoso subesse, vel aliquam obedientiam exhibere.
His ergo litteris in Romanam synodum delatis, [Col. 1170A] juxta posse eorum, eamdem per legatos suos disturbaverant, et apostolicum praesulem, in Romana synodo turpiter blasphemantes, eum non confessum, nec alicujus criminis convictum ab apostolica sede, ut vilissimum mancipium, jusserant descendere. Praeterea ex praecepto praefati Henrici Francorum regis, non utique Romani imp. cunctae Romanae synodo contumaciter interdixerant, ne domno apostolico pastori suo ullatenus obedirent, pastori, inquam, suo, cui eatenus obedierant, quem eatenus pro legitimo pastore, ut canonice ordinatum, ut canonice in ordine suo conversatum habuerant; cui etiam praedictus rex debitam obedientiam speciali promissione devoverat, quem diversorum regnorum [Col. 1170B] praesules et principes pro S. Petri vicario honoraverant.
Hunc igitur non confessum, non convictum, imo nec, si reus esset, ita, vel ad hujusmodi convincendum, praedicti conspiratores per legatos suos degradare volebant: qua temeritate, imo quo vesanissimo furore nec cauponem suum quilibet destituere permitteret. Nam, ut B. Marcellinus papa omnibus orthodoxis scribens, capite. 11, testatur: «Episcopi pontifici a quo consecrati probantur praejudicium inferre nullum possunt.» Item, B. Anacletus papa a B. Petro presbyter ordinatus (epist. 3) : «Sententia, inquit, quoque Cham filii Noe damnantur qui suorum doctorum vel praepositorum culpam produnt, ceu Cham qui patris pudenda non operuit, sed deridenda [Col. 1170C] monstravit (Gen. IX) . Doctor autem vel pastor Ecclesiae, si a fide exorbitaverit, erit a fidelibus corrigendus; sed pro reprobis moribus magis est tolerandus quam distringendus.» Item sanctus Alexander papa; item S. Sixtus praesul apostolicus; qui omnes mori magis quam mentiri voluerunt. Ii, inquam, singuli eadem auctoritate praecipui eisdem pene verbis statuerunt: «Si qui, inquiunt, adversus episcopos causam habuerint, prius ad eos recurrant, charitatis studio, ut familiari colloquio commoniti ea sanent quae sananda sunt. Si autem aliqui eos, priusquam haec egerint, lacerare, accusare, infestare praesumpserint, excommunicentur.»
Has igitur et hujusmodi innumerabiles SS. Patrum [Col. 1170D] sententias si illi nostri conspiratores fideliter inspexissent, nullatenus suum, ut puta primae sedis episcopum, tam repentina vituperatione, non conventum, non confessum exsufflassent; nec se ipsos pro tam temerario ausu sub perniciosa excommunicatione enecuissent. Nempe, si culpabilis esset, peregrinorum tamen episcoporum judicio, juxta canones, nec discutiendus esset, nedum temere deponendus; sed potius in Romana synodo audiendus; si tamen de dubiis rebus, nisi ipse vellet, vel usquam vel a quoquam, juxta canones, discuti posset. Scriptum est enim: «Non est discipulus super magistrum (Matth. X) .» Unde S. Sylvester Nicaenorum canonum [Col. 1171A] auctor, generali synodo praesidens consensu 277 Episcoporum, cap. 7, statuit dicens: «Nemo judicabit primam sedem, justitiam temperare desiderantem. Neque enim ab Augusto, neque ab omni clero, neque a regibus, neque a populo judex judicabitur.» Item Symmachus papa omnibus episcopis scribens, cap. 7, decrevit dicens: «Aliorum hominum causas Deus voluit per homines terminare, sacro vero sanctae sedis Romanae praesulum, suo sine quaestione reservavit judicio. Item S. Alexander papa, qui martyrio sua consecravit decreta, cap. 1, testatur: «Non potest, inquit, condemnari humano examine quem Deus suo reservavit judicio.»
Sed tempora prius consumeremus quam exempla, si singula hujusmodi sanctorum Patrum statuta enumerare [Col. 1171B] tentaremus. Quippe praedictus papa Symmachus, catholicae fidei propugnator indefessus, cum plurimis criminibus infamaretur, nec ab Ariano rege Theodorico tunc Romanis imperante, tam temere proscribitur, sed in synodo Romana, non ab alio, nisi ab illa legitime congreganda, discutiendus exspectat. Synodus igitur Romae per auctoritatem ipsius congregata, nullatenus tamen eum, licet hoc permittentem, contra decreta sanctorum Patrum discutere praesumpsit, sed totam ejus causam divino judicio, ut gesta ejusdem synodi testantur, commisit. Nec hoc utique dicimus, quasi quaelibet nefanda Romano pontifici impune licere credamus, quasi non et ipse sit impetendus, si in aliqua haeresi fuerit [Col. 1171C] publicatus, sed contra illos agimus qui pro dubiis rebus apostolicae sedis episcopum temere judicaverunt expellendum.
Ipse quidem noster apostolicus multoties hoc a suis insidiatoribus expetivit ut Romae vel alibi quo ipse posset venire, in synodo convenirent, et eo hoc libenter concedente, ordinationem ejus sive conversationem, utcunque vellent, duntaxat canonice discuterent; seque ab apostolica sede absque omni contradictione descensurum promisit, si quid in eo dignum depositione reperirent. Et hoc utique sibi facile credi potuit, qui id culminis captus atque eo actus cum magno ejulatu ascendit; cui nec divitias nec honores saeculares in Romano pontificatu quaerere opus fuit quibus utrisque cum minori sollicitudine [Col. 1171D] et ante pontificatum abundavit.
Sed ejus insidiatores hactenus eum praesentialiter convenire spreverunt; non tam ut qualibet ratione se ab hujusmodi accusatione suspenderent quam ut ipsi debitam sententiam pro suis criminibus ab illo non exciperent. Nam, ut beatae memoriae Bonifacius papa testatur (epist. 2) : «Nullus dubitat quod ita judicium nocens subterfugit, quemadmodum ut absolvatur qui est innocens quaerit.»
[Col. 1171] Anno Christi 1076 lege Baron., tom. undecimo, anno 1076. Apud Wormatiam igitur conventu facto, schismaticam conspirationem adversus Dominum et adversus Christum ejus conflaverant, quam, ut praedictum est, ad deauctorizandam sanctam Romanam [Col. 1172A] synodum per legatos suos in eadem synodo publicaverant. Unde Romani cives, de sanctae Romanae Ecclesiae dehonestatione merito commoti, praedictorum legatos omni poena dignissimos arripiunt, et vel aliquatenus eorum immanissimum scelus ulcisci voluerunt. Sed Romanus pontifex. licet a praedictis legatis specialiter impeteretur, tamen de manibus Romanorum crudeliter eos afficientium vix demum eripuit, et sedata turba factoque silentio, eos ad pedes suos sedere fecit. Ea quidem ratione ut ipsi audirent quid sancta synodus de hujusmodi schismatica conspiratione in eadem synodo ad injuriam ipsius manifestata decerneret.
Decrevit igitur sancta synodus ut officio et communione privati essent quicunque illam nefariam [Col. 1172B] conspirationem et contumacissimam legationem studio et voluntate conflassent. Reliquis autem omnibus ejusdem conspirationis participibus, inducias concessit, ut infra festivitatem S. Petri, tunc proximam, se aut coactos deliquisse missis legatis probarent, aut praedictorum excommunicationi, ut eodem crimine obligati, subjacerent.
Regem vero post multas admonitiones resipiscere nolentem, imo hujus schismaticae conspirationis auctorem, regno privatum sub anathematis vinculo domnus apostolicus ligavit, ut eidem etiam ante excommunicationem promisit. De cujus anathematismi canonica promulgatione nullum dubitare confidimus quicunque illam epistolam domni apostoloci fideliter [Col. 1172C] consideraverit, in qua, ipse regem saepius a se praemonitum, multo tempore exspectatum, et ita demum canonice anathematizatum evidentissime probavit. Quapropter, speciali regis causa praetermissa, quid sancti Patres de hujusmodi conspiratoribus generaliter definiverint, videamus.
Sanctissimus papa Fabianus, veritatis miles indefessus, omnibus episcopis scribens, decrevit, dicens: «Si quis clericus suo episcopo infestus aut insidiator fuerit, eumque criminari tentaverit, aut conspirator fuerit, mox ante examinatum judicium submotus a clero, curiae tradatur, cui diebus vitae suae deserviat, et infamis absque ulla spe restitutionis permaneat.»
Item S. Callistus papa, fortissimus veritatis athleta [Col. 1172D] Gallicanis episcopis scribens: «Conspirationum, inquit, crimina vestris in partibus vigere audivimus, et plebes contra episcopos suos conspirare nobis mandatum est. Hujus criminis astutia non solum inter Christianos exsecrabilis est, sed etiam inter ethnicos, et ab exteris lege prohibita. Et idcirco hujus criminis reos non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi damnant leges; et non solum conspirantes, sed etiam consentientes eis. Antecessores vero nostri, quamplurima turba episcoporum, quicunque eorum in sacerdotali ordine sunt constituti, aut existunt clerici, honore, quo utuntur, carere praeceperunt. Caeteros vero communione [Col. 1173A] privari et ab Ecclesia extorres fieri jusserunt. Et, non solum facientes, sed eis consentientes.»
Item sacratissimum Chalcedonense concilium, Evangelio in veneratione comparandum, cap. 18, irrefragabiliter decrevit dicens: «Si qui clerici, vel monachi reperti fuerint conjurantes, aut conspirantes, aut insidias ponentes episcopis, aut clericis, gradu proprio penitus abjiciantur.»
Ergo, quos SS. Patres, etiam ante examinatum judicium degradandos esse vel penitus ab Ecclesia abjiciendos districtissime judicaverunt, hos domnus apostolicus per synodale judicium satis misericorditer usque ad satisfactionem officio et communione privavit; quae tamen eis nondum eo crimine expiatis periculosa, imo perniciosa fore, si usurparentur, [Col. 1173B] non ignoravit.
Forsitan aliquis eorum dicit: Non pro conspiratione habendum quod contra illum factum fuerit quem pro episcopo habere noluerint. Sed ille, si tamen episcopus est, audiat: Nunquid et se pro episcopo habendum non esse decernit, si quis ex ejus subditis eum in nulla haeresi publicatum, nec pro aliquo crimine damnatum, pro episcopo habere contempsit? Non utique credimus, dum adeo eis sapiat episcopatus. Ergo non denegent suo pastori quod sibi a subditis suis nollent denegari; sed juxta illud sancti Leonis decretum: «Obedientiam, quam a subditis suis exigunt, etiam ipsi praelato suo dependant. Quippe et ipsi eum etiam eo tempore, cum conspirarent, pro episcopo habendum fuisse modo [Col. 1173C] demonstrant; cui pro eadem conspiratione ad satisfactionem venire non cessant.» Nempe, si nullius conspirationis reatu obnoxii tenerentur, sine exemplo tamen jure damnarentur; qui, sine exemplo contumaciam suam in Romana synodo publicare, et insuper eamdem synodum disturbare praesumpserunt. Incassum se absque synodica vocatione damnatos conqueruntur, cum et hoc in provincialibus synodis pro canonico custodiatur ut cujuslibet contumacia in synodo publicata, nullatenus exeat impunita, licet, ad ipsam synodum deauctorizandam ibi perpetrata non detegatur.
Praeterea Romanae sedis episcopus, juxta privilegium suum, ut jam praelibavimus, absque omni synodo damnare potest, vel reconciliare quoslibet [Col. 1173D] damnandos, vel reconciliandos. Sic enim S. Gregorius ad Januarium Caralitanum episcopum scribens (lib. VII, epist. 67) , consiliarios ejusdem episcopi nulla synodica vocatione praeventos, usque ad satisfactionem a communione privavit; per quorum consilium idem episcopus Dominicorum die messem quorumdam furiosa mente exaravit. Nihilominus et nostri temporis Gregorius ad nullam synodum vocatos, attamen praesentario crimine obligatos damnare potuit. Per quorum consilium, Henricus rex messem non terrenam, sed ecclesiasticam nova praesumptione penitus devastare tentavit.
Item S. Gregorius (lib. II, epist. 6, 7) , Joannem primae Justinianae episcopum nulla synodica vocatione [Col. 1174A] praeventum excommunicavit, eo quod ille injuste Adrianum Thebanae urbis episcopum deponere praesumpserit. Sic utique et noster apostolicus episcopos indubitatae contumaciae non vocatos excommunicare potuit; qui non unum solummodo episcopum, sed totam Romanam synodum deauctorizare tentaverunt. Illud sane exemplum illi nostri conspiratores secum agere putaverunt, juxta cujus edictum se rationabiliter excommunicatos esse non dubitabunt, si sacrorum canonum lectores potius quam perversores esse noluerint.
Frustra quoque proclamant secum agendum fore eo judicandi ordine, ubi manifestum factum crimen esse dubitatur. Nam, ut nobis videtur, de nullo facto an crimen sit est dubitandum, quod definitis [Col. 1174B] sanctorum Patrum sententiis generaliter pro crimine damnatum manifestatur. Si enim ea quae illi generaliter et synodaliter prohibuere an culpae sint dubitaverimus, nihilominus de eorum statutis, an justa sint dubitare videbimur. Quod B. Leo papa, Leoni Augusto scribens (epist. 78) , penitus prohibuit: «Quae patefacta sunt, inquit, quaerere, quae perfecta sunt retractare; quae sunt definita convellere, quid aliud est quam de adeptis gratiam non referre, et ad interdictae arboris cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere?» Idem in sequentibus: «De rebus, inquit, et apud Nicaeam et apud Chalcedonam (sicut Deo placuit) definitis, nullum audemus inire tractatum, tanquam dubia vel infirma sint. quae tanta per Spiritum sanctum fixit auctoritas.» [Col. 1174C] Idem ad Martianum Augustum: «Si quid usquam, inquit, aliter quam sancti Patres statuere praesumitur, sine cunctatione cassabitur.»
Ergo illi nostri conspiratores manifestum factum suum an crimen esset incassum discuti voluerunt, quod et ipsi a definitis sanctorum Patrum sententiis pro crimine damnatum indubitanter noverunt. Unde non, ut dubiis criminibus obligati, per inducias erant exspectandi; imo, ut contumaces, et apertissimi canonum contemptores, absque dilatione erant damnandi; de quibus divina Scriptura apertissime sanxit, ut Carthaginense concilium cap. 5 constituit, non est differenda sententia, sed potius exsequenda. Unde et S. Gregorius Mariniano abbati, etc., scribens (epist. 27) , testatur, dicens: «Si ea de [Col. 1174D] quibus Deus vehementer offenditur insequi vel ulcisci differimus, ad irascendum utique Divinitatis patientiam provocamus.»
Item piae memoriae Damasus papa scribens ad Stephanum archiepiscopum Mauritaniae, et reliquos episcopos Africae: «Qui potest, inquit, obviare, et perturbare perversos, et non facit, nihil aliud est quam eorum favere impietati.»
Tres modos anathematismi, quos Triburiense concilium nobis praescribit, non tam generales affirmare praesumimus ut nullum absque synodica vocatione damnandum fore contra sedis apostolicae privilegium asseramus, satiusque nobis si et vobis, ita videtur ut idem concilium potius aliquem modum [Col. 1175A] anathematis dicatur praetermisisse quam apostolicae sedis privilegio praejudicasse.
Singulis autem objectionibus, sive, ut verius dicam, reprehensionibus conspiratorum respondere non necessarium aestimamus, quibus culpam suam nullatenus expurgaverant, sed perversa interpretatione Scripturarum, Romano pontifici derogando, crimen suum duplicaverant. Nam perjurium quod cum fecisse confingunt, etiamsi eorum subditus esset, oportuisset tamen ut eum non confessum, prius fecisse convincerent quam illud in eo tam tyrannice vindicassent. Quod si, ut fingunt, jurasset ut per consensum Henrici regis Romanus pontifex eligendus esset, nunquam tamen, quod et vos caute praevidistis, obviando Romanae electionis privilegio, [Col. 1175B] se anathematizare deberet, praecipue, cum canones dicant: Definitio incauta laudabiliter est solvenda. Nec praevaricatio est, sed temeritatis emendatio.
Amplius: Si quis anachoreta vel inclusus, qui solitariam vitam Deo firmissime promiserat, ad episcopalem gradum expetuntur, nunquid promissionem suam, licet cautissime factam, magis quam Ecclesiae causam attendere debebunt? Non plane. Quod et nostri conspiratores non inviti concedunt, quorum quidam ad episcopatum etiam monachali habitu penitus abjecto convolarunt. Ergo si et cautissima promissio pro causa Ecclesiae laudabiliter solvitur quanto magis in causa quae etiam sub anathemate impleri prohibetur. Nec hoc utique dicimus, quasi domnum apostolicum ita unquam jurasse credamus, [Col. 1175C] sed ideo maxime ut, etiamsi fecisset quod non fecit, non ob hoc tamen ita proscribendum esse probaremus.
Sententiae autem SS. Patrum, quas enumerant de compescenda praelatorum superbia, sive de damnatione temeraria, se ipsos maxime percellunt qui non modo in subditos, sed in ipsum praelatum suum nova praesumptione superbierant, quem ab apostolica sede, ut servum suum, descendere singulari contumacia praeceperant. Sed haec hactenus.
Omnipotenti Deo condignas grates compensare nequimus, cujus gratia nobis concessit ut in hoc periculoso tempore in quo omnes quae sua sunt quaerunt (Philip. II) , non quae Jesu Christi, adulterantes [Col. 1175D] verbum Domini (II Cor. II) , vos saltem habeamus, cui veritas audita nares non contrahat; imo cui praeconium veritatis quanto liberius, tanto dulcius sapiat. Non enim alii tam liberaliter, tam infucate loqui praesumeremus; quem non tam veritatem rerum quam aliquod privatum studium per singula interpretaturum putaremus. Hoc, inquam, nefas esset de vobis vel suspicari: qui ipsum praeconem veritatis pro sacrario Spiritus sancti venerandum fore judicastis. Experti igitur vestrae prudentiae ardorem ad indagandam sive denuntiandam rerum veritatem, potissimum vestrum exspectamus judicium [Col. 1176A] de his rebus de quibus adhuc dubitamus.
De Simoniacis igitur precamur, ut prudentia vestra nobis apertius edisserat, si et illi pro haereticis deputentur, qui propter sacros ordines aliqua ecclesiastica officia, ut decaniam, praeposituram emunt vel vendunt. Non negamus quidem et eos probabiliter posse vocari Simoniacos, utpote de spiritali officio saeculare lucrum quaerentes, quos et ab eisdem officiis juxta canones pellendos esse censemus; sed cur pro haereticis sint deputandi, ex testimoniis SS. Patrum evidentius doceri vellemus.
Sanctus videlicet Gregorius in decretis suis (epist. 55) illud specialiter Simoniacam haeresin vocare videtur, cum manus impositio pro pecunia emitur vel venditur. Illud etiam nobis scribere dignemini, [Col. 1176B] si et illi pro haereticis habentur, qui [Col. 1175D] Hoc est, non per pecuniam ; hanc enim vocabant, munus a manu , ut patet ex lib. I S. Anselmi contra Guibertum, qui recenset tria genera munerum, [Col. 1176D] quibus ecclesiastica beneficia emebantur: munus a manu, munus a lingua, munus ab obsequio. per aliud munus nisi a manu sacra officia emerunt, vel vendiderunt. Nam illos magis ambitiosos censeri vellemus quam Simoniacae haeresis obnoxios, ne penitus ecclesiastica sacramenta proscriberentur, quae pene omnino hactenus a solis hujusmodi ambitiosis usurpata non ignoramus.
De eo autem quod scribitis sacramenta a Simoniaco nondum publicato usurpata, scienti quidem non esse sacramenta, sed nescienti: necdum fideliter intelligere potuimus. Nam essentiam rerum non solet in contrarium ducere contrarietas opinantium. Ergo si sacramenta quoquo modo veraciter ab aliquo Simoniaco conficiuntur, quomodo alicui ejus haeresim scienti inconfecta veraciter probabuntur? [Col. 1176C] Credibile quidem videtur corporales res in altari positas per sacerdotalem benedictionem ex consensu Ecclesiae in divina posse converti sacramenta, etiam inter manus haereticorum, nondum tamen in Ecclesia publicatorum. Quae, inquam, sacramenta proscribere timemus; vel apud illius scientiam, qui solus, vel alter sacrificantis haeretici cognoverit dementiam, satius nobis videretur ut eadem et ipsi haeretico conficienti, et alii ejus haeresim scienti sacramenta esse crederetur, quam eadem esse et non esse statuerimus, videlicet ut eadem oblatio et offerenti haeretico sive ejus socio ad damnationem, ignoranti autem catholico ad salutem provenirent. Nam S. Augustinus, ubi neophytos, licet ante communionem morte praeventos, non tamen eos sacramento privari [Col. 1176D] testatur, non de re, sed de virtute sacramenti dixisse videtur, ut ille sacramenti virtute non careat, quem extrema necessitas a reali communione suspendit. Et nos utique omnes, si catholicae fidei non cessamus cooperari, nunquam ejus sacramenti virtute privamur, licet ipsam rem sacramenti rarius sumere soleamus, sic utique facilius vos intelligere possemus, si diceretis quemlibet Catholicorum ab eo quem nescit haereticum non rem sacramenti percipere, quam nec haereticus potest conficere, sed virtutem sacramenti, non ex illa perceptione, sed ex propria [Col. 1177A] fide. Hoc, inquam, intelligibilius nobis videretur, quam idem panis in divina sacramenta confectus, et non confectus diceretur. Apertius igitur nobis intimate quid de hujusmodi sacramentis debeamus judicare.
Sententiae autem vestrae de ordinatis ab haeretico, iterum ordinandis a Catholico, illud repugnare videtur, quod quamplures haereticorum clericos ad catholicam fidem conversos in ordinibus suis legimus acceptos, non utique reconsecratos, videlicet ut Nicaenum concilium, capitulo 8 Novatianos, et Africanum, cap. 35, Donatistas recipiendos esse in suis ordinibus, non reconsecrandos, decrevit. Nempe Nicaenum concilium solummodo clericos Paulianistarum a Catholicis reordinandos constituit, quorum [Col. 1177B] etiam baptizatos a Catholicis baptizandos esse decrevit. Haec enim haeresis non faciebat invocationem S. Trinitatis.
Damasus autem papa (epist. 5) , scribens ad Prosperum primae sedis Numidiae episcopum et reliquos episcopos, vestrae sententiae de reordinationibus astipulari videtur, si tamen in exemplari non fallimur: «Per illam illicitam manus impositionem, inquit, ut paulo superius praelibavimus, vulneratum caput illi qui videbantur aliquid accepisse habebant. Et, ubi vulnus infixum est, necesse est medicinam adhibere, qua infixa sanetur macula, id est, relterari necesse est quod legitime actum aut collatum minime probatur, si perfectum esse debebit. Nam [Col. 1177C] quomodo honorem possit retinere qui ab illo accepit qui potestatem dare legitime non habuit, invenire non possum [Col. 1177D] Hoc Damasi dictum et similia intelligi debent vel de ordinatorum cum Ecclesia conciliatione, vel reordinatione vera, si quis valide ab haeretico vel schismatico non fuerit ordinatus, cum scilicet, ordinatos ordinandi nec jus nec potestatem habuit. .»
Harum igitur sententiarum repugnantiam concordare nescimus, nisi hoc auctoritati sedis apostolicae, cum consensu sanctae matris Ecclesiae licitum forte dicamus, ut pro aliqua temporis necessitate ordinatos ab haereticis, per invocationem S. Trinitatis in ordine suo non reconsecrandos suscipiat, quos tamen aliquando ad evidentiorem haereticae ordinationis proscriptionem reconsecrari praecipiat. Nullam enim consecrationem videntur aliquibus accepisse ab haereticis quippe jam dudum omni spiritali gratia privatis, ut B. Judas apostolus de eisdem testatur: «Hi sunt, inquit, qui segregant se ipsos, animales, [Col. 1177D] spiritum non habentes.» Unde B. Innocentius (24, q. 1, c. 30) : «Haeretici, inquit, cum a fide catholica desisterent, perfectionem spiritus, quam acceperant, amiserunt.» Hinc igitur conjicitur ordinatos ab haeretico non consecrationem aliquam accepisse, sed solam formam consecrationis absque virtute [Col. 1178A] sanctificationis, quae utique forma, sive accepta virtute sanctificationis, ex consensu sanctae Ecclesiae a conversis retineatur, sive per iterationem penitus proscribatur, ad praesens non occurrit quod rationabiliter objici possit [Col. 1177D] Haec disputantur ab Adalberto et Bernaldo non per assertionem, sed inquisitionis gratia. . Nam illa objectio, quae dicit invocationem sanctae Trinitatis, licet ab haeretico factam non esse annullandam, facile refellitur, cum ecclesias item ab haereticis per invocationem S. Trinitatis consecratas reconsecrare jubeamur, ut S. Joannes praesul apostolicus, illius nominis primus diversis episcopis scribens, decrevisse legitur (ep. 2) : «Ecclesias, inquit, Arianorum ubicunque inveneritis, catholicas eas divinis precibus et operibus absque ulla mora consecrate, quia et nos fecimus, cum pro causa Theodorici regis Constantinopoli [Col. 1178B] fuissemus.»
Nempe sacri baptismatis formam in nomine S. Trinitatis, licet ab haeretico susceptam, non iteramus, ne praeceptum ab Apostolo unum baptisma praecipientis praevaricari videamur. Praeterea, ut B. Felix papa generali synodo praesidens verissime pronuntiavit [Col. 1177D] Non vult Felix III, epist. 7, ad universos episcopos tom. II, Concil. novae edit. eos qui Christum [Col. 1178D] abnegarunt denuo esse baptizandos, seu ad secundam tinctionem admittendos esse, ut auctor hujus epistolae intellexisse videtur; sed exaggerans scelus episcoporum, presbyterorum et diaconorum, cui se rebaptizari permiserant, ait eos ad secundam tinctionem, hoc est, ad iteratum baptismum pervenire non potuisse; nisi Christum penitus negarent, et se paganos esse profiterentur: propterea perpetuae poenitentios eos subjicit. : «Nullus ad secundam tinctionem venire poterit, nisi primitus professo paganismo se Christianum denegaverit.» Quae denegatio per iterationem baptismi jure videatur; ne juxta Nicaenum concilium gravissime puniatur. Hoc tamen indubitanter scimus, juxta apostolicas sanctiones, nullum ab haeretico ordinatum a catholicis, vel in ordine suo recipiendum, vel reordinandum, nisi [Col. 1178C] in hoc alicui temporis necessitati consulatur. Nam, ut praedictus papa Innocentius asserit: «Haereticus per pravam manus impositionem ordinato damnationem irrogavit; cui, quia remedium poenitentiae necessarium est, legitimae ordinationis honorem habere non potest.» Item Africanum concilium, cap. 35, decrevit, ut ordinati in parte Donati, si ad catholicam correcti transire voluerint, non suscipiantur in honoribus suis, secundum Transmarinum concilium, exceptis his, per quorum susceptionem catholicae unitati consulitur.
Notandum quoque quod in Africano concilio, cap. 75, decernitur ut non liceat fieri rebaptizationes, reordinationes, vel translationes episcoporum.
[Col. 1178D] Item sanctissimus papa Gregorius scribens Joanni episcopo Ravennati (lib. II, epist. 32) : «Sicut, inquit, baptizatus semel iterum baptizari non debet, ita qui consecratus est semel in eodem iterum ordine non debet consecrari; sed si quis forsitan cum levi culpa ad sacerdotium venit, pro culpa [Col. 1179A] poenitentia indici debet et tamen ordo servari.» Sed in his sententiis, ut nobis videtur, non tam haereticorum usurpationes quam Catholicorum ordinationes iterari prohibentur. Nam consecratio, quae nulli ab haeretico dari potest, ut probatum est, si a Catholico conversis impenditur, non iterata, sed primitus impensa magis proprie dicitur. Si consecrationes excommunicatorum, ut haereticorum nihili pendimus, B. Anastasii papae sententiis ad Anastasium Augustum directis contraire timemus, qui sacramenta non irrita fore contendit quae Acacius patriarcha Constantinopolitanus, licet a Felice papa jam dudum anathematizatus, usurpavit. Sic enim praedictus Anastasius papa Augusto scribit, cap. 8: «Ideo (Acacius), cujus nomen dicimus esse reticendum, [Col. 1179B] male bona ministrando sibi tantum nocuit; nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est, aliis perfectionem suae virtutis obtinuit, ei autem obfuit.»
Quod si est aliquorum in tantum se extendens curiosa suspicio ut imaginetur prolato a papa Felice judicio, inefficaciter postea in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse, ac perinde eos metuere qui vel in consecrationibus, vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita divina beneficia videantur, meminerit in hanc quoque partem similiter tractatum praevalere superiorem, quia non sine usurpatione sacerdotii adjudicatus hoc egit. In quo virtutem suam obtinentibus mysteriis, in [Col. 1179C] hoc quoque aliis rea sibi persona non nocuit. Nam ad illum pertinuit quod tuba Davidica canitur: «Verumtamen Deus confringet capita inimicorum suorum; verticem capilli perambulantium in delictis suis (Psal. LXVII) .» Nam superbia semper sibi, non aliis facit ruinam; quod universa coelestium Scripturarum testatur auctoritas, sicut etiam per Spiritum sanctum dicitur in Propheta: «Non habitabit in medio domus meae qui facit superbiam (Psal. C) .» Unde, cum sibi sacerdotis nomen vendicaverit, condemnatus in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est; non populus, qui in mysteriis donum ipsius sitiebat, exclusus est.
Hujus igitur apostonci [Anastasii] sententia vetare [Col. 1179D] videtur ne vel excommunicati sacramenta irrita fore censeantur; quod vestrae assertioni de hujusmodi sacramentorum annullatione non dubitatur repugnare, nisi forte dicamus beatum Anastasium papam non hoc dixisse de publicatis in [Col. 1180A] anathemate, sed specialiter de Acacio, cujus damnatio nondum, eo vivente, publicata creditur. Nam ille excommunicatoriam Felicis papae epistolam noluit recipere, ut Liberatus in libro suo testatur. In qua epistola mandatum est Acacio ut se excommunicatum fore non dubitaret, postquam eamdem epistolam per Toleratum diaconum suscepisset. Sed legatus apostolicae sedis illam dare Acacio, vel publicare non praesumpsit, eo quod imperator ejus errori patrocinaretur. Si enim ejus damnatio subditis suis publicata esset, juxta beati Innocentii papae assertionem, ordinandis potius damnationem quam consecrationem irrogaret. Quod autem damnatio ejus ita occultaretur, inde satis probari videtur, quia Euphemius episcopus successor Acacii [Col. 1180B] quaerit a beato Gelasio papae quando Acacius damnaretur (B. Gelasius I, epist. 9) , ut in epistola ejusdem papae ad eumdem Euphemium continetur. Et nos quoque damnatos, quorum damnationem adhuc ignoramus, divina sacramenta conficere posse per consensum Ecclesiae credimus; quorum tamen confectionem publice damnatis ascribere non audemus.
Quid autem vobis de his omnibus videatur, charitas vestra nobis rescribere non gravetur. Item, si consecrationes eorum, qui quondam catholice ordinati, nunc autem pro aliqua culpa sunt remoti, ut haereticorum pro nihilo ducimus, sententiis S. Augustini contradicere videmur; qui et in damnatis sacramentum ordinationis permanere in libro [Col. 1180C] De bono conjugali testatur (cap. 24) : «Si, inquit, fiat ordinatio cleri ad plebem congregandam, etiamsi plebis congregatio non subsequatur, manet tamen in ordinatis sacramentum ordinationis. Et si aliqua culpa quisquam ab officio removeatur, sacramento Domini semel imposito, non carebit, quamvis ad judicium permanente.» Juxta hujus viri sententiam, remoti etiam ab officio, cum sacramentum ordinationis retineant, divina sacramenta, licet ad damnationem suam, celebrare possunt; si tamen vobis non aliter videtur intelligendum.
Vestrae igitur deliberationis sententiam exspectamus de his omnibus, sive quae nos ipsi, utcunque pro captu nostrae intelligentiae solvimus, sive quae [Col. 1180D] nos nondum solvere, seu intelligere potuimus: «Deus autem pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester, et anima, et corpus sine querela in adventu Domini nostri Jesu Christi servetur (I Thess. V) .»
De vitanda excommunicatorum communione
Quis fuerit, et quae scripserit Bernaldus Constantiensis presbyter, docuit Gretserus in Apologia pro Gregorio VII. Cui etiam varia Bernaldi opuscula pro Gregorio eodem pontifice contra schismaticos, ante nunquam visa, inseruit. Interea numine bene amico ex tenebris emersit et iste qui nunc publicatur tractatulus, quem, ut vindicem Gregoriani nominis et honoris, cum orthodoxo lectore communicare non distulimus.
Geberhardus, quem brevi praeloquio alloquitur, forsitan ille erit de quo Bernaldus in suo Chronico, anno 1098. Gebhardus (sic enim legendum, non ut Urstisiana editio, Gerhardus) venerabilis abbas Schaffhusensis pro humilitate locum suum, annuente domino papa, dimisit, et ab ipso concessionem, ut alius eidem loco abbas praeficeratur, impetravit. Item, anno 1100, Gebehardus venerabilis abbas, qui pridem Schaffhusensem abbatiam pro Deo dimisit, et hoc cum auctoritate domini Urbani papae Hierosolymam cum exercitu Christianorum petiit, qui post multos labores civitatem obtinuerunt, et praedicto abbati sepulcrum Domini custodiendum commiserunt.
Porro quidquid in hoc opusculo Bernaldus disputat, id eo tendit ut ostendat Gregorii VII et aliorum recentiorum pontificum decretis non minorem reverentiam, observantiam et obedientiam deberi ac statutis veterum pontificum et conciliorum; ac propterea excommunicatos tunc a sede apostolica merito vitari; reversos tamen, vel ad meliorem mentem reverti cupientes, jure recipi et venia donari; erant enim qui se lapsis in schisma regidiores quam oportebat praeberent
[Col. 1181A] Domino ac venerabili GEBEHARDO evangelicae perfectionis viro BERNALDUS solo nomine presbyter, non moribus, post transitoriam hujus vitae peregrinationem, coelestis patriae aeternam possessionem.
«De periculosa excommunicatorum communione vitanda, in quantum potuimus, vestrae petitioni scribendo satisfacere studuimus. Sed et alia adjicere non piguit quae non minus vobis placitura putavimus, videlicet quid sit intelligendum de rigore canonum super damnatione sive depositione lapsorum. Item, de reconciliatione eorum sive haereticorum. De quibus omnibus non nostras, sed sanctorum Patrum sententias fideliter collegimus. Harum enim rerum consideratio, nostro tempori [Col. 1181B] maxime necessaria, in quo sancta Ecclesia inter excommunicatos et damnatos supra modum laborat, ut vel eorum aliquem in sinum suum recipiat, vel [Col. 1182A] se saltem ab eorum contagio immunem custodiat. Omnipotentis Dei misericordia vos semper incolumem nostrique memorem protegat, domne frater amantissime.»
Quantum ex apostolicorum virorum sententiis colligere potuimus, tres sunt personae quas sancti Patres nostri sub excommunicatione multari notaverunt. Principaliter quidem ipse excommunicatus, qui specialiter ab ecclesiastica communione judicario ordine separatus est. Deinde fautor ejus, qui ei intus et exterius assentiendo et cooperando favere non veretur. Item, et communicator ipsius, qui, etsi ejus errori se assentire non detegat, ab ejus tamen se communione non separat. Sed et hi omnes audiant quid beatus Gelasius papa scribens [Col. 1182B] Orientalibus episcopis dicat: «Omnes, inquit, complices, sectatores, communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur.» Et post pauca : [Col. 1183A] «Acacius, inquit, qui Petro communicavit, ut criminis particeps, ita factus est poenae.» Item, omnibus episcopis Dardaniae: «Patres, inquit, nostri, auctore cujuslibet insaniae, ac pariter errore damnato, sufficere judicaverunt, ut quisquis [edit. Rom., Decretal. quisque ] aliquando hujus erroris communicator existeret, principali ejus sententia damnatus esset [edit. Rom. principali sententia damnationis ejus esset obstrictus ]; quoniam manifeste quilibet vel possessione sua, vel communione possit agnosci.» Et post pauca: «Forma fidei communionisque catholicae, Nicaeno prolato concilio, Arianos omnes, vel quisquis in hanc pestem sive consensu, sive communione deciderit, sine retractatione excludit [edit. Rom. conclusit ].» Idem in [Col. 1183B] sequentibus: «Idem ipse error, qui semel est cum suo auctore damnatus, in participe quolibet pravae communionis effecto, et exsecrationem gestat et poenam.»
Qualiter autem excommunicatos vitare debeamus, apertissime nobis praescriptum est a SS. Patribus, inter quos Callistus I [Col. 1183B] Exstat haec epist. tom. I Concil. novae edit. , papa et martyr quatuor res enumerat, in quibus excommunicatum vitare debeamus, videlicet in salutatione, in osculo, in oratione, in mensa. «Nam quicunque, inquit, in his vel in aliis prohibitis scienter excommunicatis communicaverit, juxta apostolorum institutionem, et ipse simili excommunicationi subjaceat.»
Fautores quoque eorum et communicatores nihilominus vitare debemus juxta attestationem B. Gelasii [Col. 1183C] papae, qui Orientalibus episcopis de Acacio communicatore excommunicatorum scribens, ita testatur: «Nihil nobis commune cum hominibus communionis externae.» Idem in sequentibus: «Quid juvat, si quis alicui evidentiori haeretico non communicet, et his tamen communione jungatur qui ab illus communione non sunt divisi?» Unde et multi religiosi ex Romanis se a communione Anastasii papae subtraxerunt, eo quod ipse cuidam diacono Thessalonicensi communicaverit qui jam Acacio communicavit. Sic enim Romanus Pontificalis testatur [Col. 1183C] Vide Anastasium bibliothecarium in Vitis pontif., in Anastasio II. .
Ideo autem SS. Patres communicatores excommunicatorum aeque ut excommunicatos vitari voluerunt, [Col. 1183D] quia eosdem, quasi qui se ipsos damnaverint, habuerunt. Hinc B. Gelasius papa ad praedictos scribens de eodem Acacio: «Quid, inquit, queruntur Acacium a nobis fuisse damnatum, cum recepta communione Petri se doceatur ipse damnasse?» Nam, cum omnis excommunicatus extra Ecclesiam sit, nullusque simul intra et extra esse possit, ille indubitanter a catholica unitate se separat, quicunque se ab excommnicatorum communione non sequestrat. Jure ergo a Catholicis devitantur, ut excommunicati, qui ab excommunicatorum communione non sunt sequestrati.
Sciendum autem quia, quandiu mali in catholica [Col. 1184A] unitate sunt, bonos, nisi consentiant, sua communione non maculant, sicut B. Aug. contra Donatistas frequentissime et irrefragabiliter probat. Postquam vero ab Ecclesia separantur, non jam sola consensione, sed etiam exteriori communione communicatores suos maculare non dubitantur.
Unde idem B. Aug. in IV Carthaginensi concilio a CCXVII episcopis habito, sententiam excommunicationis sua subscriptione confirmavit super eum, quicunque deinceps excommunicato vel in oratione communicaverit. Qua sententia et ipsi apostoli hujusmodi communicatorem damnavere, juxta attestationem Callisti papae.
Hucusque de lege excommunicationis vestrae [Col. 1184B] petitioni utcunque satisfecimus. Sed quia non sine foenore tam charissimo fratri et domino debitum persolvere debemus, et alia non minus placitura vobis supererogare volumus, videlicet quid sit intelligendum de rigore canonum super damnatione, vel depositione lapsorum, nec non et reconciliatione eorum. Nam in hujusmodi causis magna discretione indigemus, ne vel nimium rigidi cum Novatianis desperare videamur de salute lapsorum, vel nimium remissi, zelum Dei non habere judicemur. Et primum quidem de rigore canonum.
Locus poenitentiae semel tantum antiquitus in Ecclesia legitur concessus, nec alicui post poenitentiam iterum lapso concedendus. Sic enim beatus Siricius papa in decretis suis de hujusmodi lapsis [Col. 1184C] affirmat: quia jam poenitendi suffugium non habeant; sed non ita intelligere debemus quasi sancti Patres de hujusmodi lapsorum salute desperarent, etsi eos inter poenitentes recipiendos denegarent. Nom enim haec ideo instituisse credendi sunt ut homines a poenitentia, sed a peccato deterrerent; nec, ut minus, sed humilius post lapsum poeniterent, qui se et ipsis poenitentibus inferiores reputari viderent. Et, hoc in aliis criminaliter lapsis quasi pro lege observatur ut ab ordine dejiciantur quem ante lapsum habuisse et in quo peccasse deteguntur. Sic nimirum et in ordine poenitentium constituti, si denuo labuntur, pristino ordini non immerito judicantur indigni.
Non tamen haec sancti Patres desperatione veniae [Col. 1184D] tam acriter decrevisse creduntur, praecipue cum Dominus omnes homines velit salvari, qui dicit: «Nolo mortem peccatoris [impii] (Ezech. XXXIII) .» Et: «In quacunque die peccator ingemuerit, salvus erit (Ibid.) » Non, inquam, desperatione veniae, sed pro cautela disciplinae haec instituta credimus; quod etiam ex verbis B. Augustini ad Macedonium presbyterum approbare possumus (epist. 54) : «In tantum, inquit, hominum aliquando iniquitas progreditur ut etiam post actam poenitentiam, post altaris reconciliationem, vel similia vel graviora committant. Et tamen Deus facit [Col. 1185A] etiam super tales oriri solem suum, nec minus tribuit quam antea tribuebat largissima munera vitae et salutis. Et quamvis eis in Ecclesia locus ille poenitentiae non concedatur, Deus tamen super illos patientiae suae non obliviscitur.» Et post pauca: «Quamvis ergo caute salubriterque provisum sit ut locus illius humillimae poenitentiae semel concedatur, ne medicina vilis minus utilis esset aegrotis, quae tanto magis salubris est quanto minus contemptibilis fuerit, quis tamen audeat dicere Deo: Quare huic homini qui post primam poenitentiam rursum se laqueis iniquitatis obstringit adhuc iterum parcis? Quis audeat dicere erga istos non agi quod Apostolus ait; Ignoras, quia patientia [benignitas] Dei ad poenitentiam [Col. 1185B] te adducit? (Rom. II.) Aut istis exceptis, esse diffinitum quod scriptum est: «Beati omnes Qui confidunt in eum (Psal. II) ,» ac si diceret: Quis vel hujusmodi lapsis divinam misericordiam intercludere valeat, quin et ipsi sint beati, si in Domino confidant?»
Apud modernos tamen locus poenitentiae illis non negatur, quia usque adeo humana pravitas invaluit, et jugum antiquae disciplinae abjecit ut sancta Ecclesia jam multum gauderet, si vel ita modo resipiscere vellent. Novit enim Dei misericordiam ad indulgendum promptissimam, nec multum distare apud Deum, qua severitate, vel lenitate juxta diversitatem temporum peccata puniantur, si tantum [Col. 1185C] peccator ex toto corde convertatur.
Sed et hoc nonnullos movet quod B. Innocentius papa, scribens Victricio Rothomagensi episcopo, asserit virginem Deo sacratam ad agendam poenitentiam non esse admittendam, si nupserit, eo vivente qui corrupit. «Ita enim, inquit, et in conjugiis observatur, ut femina vivente viro alii nupta, ad agendam poenitentiam non admittatur, quandiu adulter vixerit.» Et hoc utique rigore potius disciplinae quam desperatione veniae institutum debemus intelligere, videlicet ut homines vel a tali peccato cessarent quod et locum poenitentiae sibi intercludere non ignorarent. Satis autem congrue hujusmodi feminae ad agendam poenitentiam quasi indignae reputantur, eo potissimum tempore cum [Col. 1185D] adhuc vivunt, cum quibus peccavere; quia et tunc de eis sancta Ecclesia scandalizari solet, cum peccatum earum non solum per ipsas, sed per praesentiam fornicatorum quotidie publicatur. Non solum autem in praedictis, sed et in aliis canonum judiciis profectus ecclesiasticae disciplinae potissimum attenditur, ut et qui peccaverunt corrigantur, et alii ne peccent deterreantur. Hinc est quod quidam nunc septem nunc decem annis, aliquando etiam usque ad finem vitae, pro suis criminibus ab ecclesiastica communione separantur; qui et libenter sub hac districtione debent laborare, non solum ut peccata sua diluant, sed etiam ut sanctae Dei Ecclesiae satisfaciant, eamque sibi reconcilient poenitendo quam scandalizaverunt delinquendo.
[Col. 1186A] Nulli tamen eorum ille numerus annorum praecludit quin et ante expletionem eorum Deus eis indulgere valeat et soleat, si digne poenituerint, juxta illud B. Leonis papae: «Quia, inquit, misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempora diffinire, apud quem nullas moras patitur veniae conversio.» Unde et sancti Patres hunc numerum annorum, si tamen ecclesiasticae disciplinae non obfuerit, multoties anticipandum in reconciliatione censuerunt in his duntaxat qui digne poenituerunt. Nam, ut B. Augustinus in suo Enchiridio testatur, in actione hujusmodi poenitentiae, non tam mensura temporis quam doloris attendenda est. Item, B. Innocentius papa: «De pondere, inquit, peccatorum aestimando, sacerdotis est judicare, ut [Col. 1186B] attendat ad confessionem poenitentis, et ad fletus et ad lacrymas corrigentis; ac tum jubere dimitti, cum viderit congruam satisfactionem.»
Hinc et Nicaenum concilium lapsos, quos triennio inter catechumenos, et postea decennio inter poenitentes affligi constituit, ab episcopis humanius tractari concessit, si cum metu et lacrymis non simulate, sed veraciter poenituerint, tepidos autem et negligentius poenitentes diffinitum tempus omnibus modis implere constituit. Cui sententiae B. Hieronymus evidentissime astipulatur. «Apud Deum, inquit, non tam mensura valet temporis quam doloris, nec abstinentia tantum ciborum quam mortificatio vitiorum, propter quam tempora poenitentiae fide et [Col. 1186C] conversatione poenitentium abbrevianda canones praecipiunt, et negligentia protelanda.
Sed et ratio temporum nonnunquam rigorem canonum remitti cogit: sicut B. Innocentius papa in quibusdam faciendum decrevit ( epist. ad Exuperium Tolosanum episcopum ), qui hac vita in voluptatibus transacta, demum in fine poenitentiam simul et reconciliationem expetunt. «De his, inquit, observatio prior durior; posterior, interveniente misericordia, inclinatior est.» Nam consuetudo prior tenuit ut concederetur poenitentia, sed communio negaretur. «Nam cum his temporibus crebrae persecutiones essent, ne communis concessa facultas homines de reconciliatione securos non revocaret a [Col. 1186D] lapsu, merito negata est communio; concessa poenitentia, ne totum penitus negaretur, et duriorem remissionem fecit temporis ratio. Sed postquam Dominus noster pacem Eclesiis suis reddidit, jam depulso terrore, communionem dari obeuntibus placuit, et propter Domini misericordiam quasi viaticum profecturis, ne Novatiani haeretici negantis veniam asperitatem et duritiam subsequi videamur. Tribuitur [tribuetur] ergo cum poenitentia extrema communio, ut homines hujusmodi vel in supremis suis, Salvatore nostro permittente, a perpetuo exitio vindicentur.» Ecce in quantum vir iste apostolicus antiquo rigori remittendum existimavit qui communionem quibusdam nec in finem redhibendam concessit, ibique subsequenter et antiqui rigoris [Col. 1187A] et modernae remissionis rationabiles causas annectere curavit.
Aliquando etiam et ipsa multitudo delinquentium rigorem disciplinae non admittit, ut quod a multis peccatur canonice vindicari possit. In qua causa, juxta attestationem ejusdem apostolici, priora Dei judicio committenda sunt, et de reliquo maxima sollicitudine praecavendum. Ipsa quoque consideratio fragilitatis humanae nonnunquam rigorem canonum cogit emollire. Unde B. Nicolaus papa primum parricidis et fratricidis communionem altaris post biennium reddendam, ne desperarent, decrevit: quam tamen Ancyranum concilium, nec homicidis, nisi in fine vitae redhibendam [statuit].
Eodem modo et spontanea confessio canonicam [Col. 1187B] severitatem, juxta Chalcedonense concilium mitigare consuevit, quod utique monachis et virginibus sacris, a proposito lapsis, sed confessis misericordiam impertiri decrevit. Nequaquam hujusmodi remissiones inter authenticas sanctiones admitterentur, si non alii, nisi qui juxta canonicum rigorem poenitentiam explerent, salvari crederentur; quod sane non Catholicum, sed Pelagianum esse videretur. Ipse enim Pelagius veniam petentibus non secundum gratiam Dei, sed secundum merita et labores eorum dari dogmatizavit. Sed apud Deum nullas veniae moras patitur conversio, ut praelibavimus. Unde et sancti Patres in canonico rigore non terminum indulgentiae, sed formam disciplinae nobis [Col. 1187C] praefixisse creduntur, quippe ut homines a peccatis compescerent, nec alicui veraciter converso veniam denegarent, quae in tanto humilius et fructuosius accipitur quanto minus, juxta canonicum rigorem, ex debito impendenda cognoscitur. Ergo et in hoc, qui locum poenitentiae vel communionem nunc omnino, nunc ad tempus quibusdam denegasse leguntur non desperationem lapsorum, sed disciplinam corrigendorum intelligere debemus; ne de lapsis sancti Patres cum Novatianis desperasse judicemus.
Sacri quoque canones in quampluribus locis clericos in crimine lapsos ab ordine deponunt, nec eis aliquam spem restitutionis praescribunt. Sed et hunc rigorem canonum non adeo attendere debemus, ut cum Novatianis ecclesiasticae potestati ligandi atque [Col. 1187D] solvendi temere praejudicemus. Nam ut B. Augustinus ad Bonifacium scribens testatur: «Hujusmodi irreparabilis depositio clericorum non tam desperatione indulgentiae, quam rigore disciplinae instituta est. Alioquin contra claves Ecclesiae disputaretur de quibus dictum est: «Quae solveritis in terra, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI) .»
Ipsi etiam canones aliquando hujusmodi damnatis pristinum ordinem concedunt, ut in Nicaeno concilio, Novatianis, et in Africano, Donatistis, quod sancti Patres non facerent, si cum Novatianis de indulgentia lapsorum penitus desperarent. Beatus quoque Callistus papa et martyr omnibus episcopis scribens: «Errant, inquit, qui putant sacerdotes [Col. 1188A] post lapsum non posse restitui, si condignam egerint poenitentiam.» Item beatus Gregorius papa, scribens ad Secundinum servum Dei inclusum, lapsos in ordinem restitui posse asseruit; quos tamen alibi in Regesto suo, juxta canonicum rigorem ne restituerentur, prohibuit. In epist. enim ad Constantium Mediolanensem episcopum: «Si lapsis, inquit, ad suum ordinem revertendi licentia conceditur, rigor procul dubio canonicae frangitur disciplinae.» Et post pauca: «Illud igitur prae omnibus studete ut lapsos in sacrum ordinem nullius vobis supplicatio aliquo modo revocare persuadeat.»
Videsne igitur singularem sanctorum Patrum diligentiam qui et restitutionem lapsorum ecclesiasticae potestati adjacere dixerunt, et tamen lapsis [Col. 1188B] eam concedere noluerunt, scilicet ut rigor disciplinae generaliter ubique timeretur, nec tamen illicitum judicaretur, sicubi ecclesiasticae utilitati in restitutione lapsi alicujus consuleretur. Nec in hoc utique illos sibi ipsis contrarios reputare debemus si aliquando lapsos in ordinem restituerunt quos tamen alibi ne restituerentur prohibuerunt. Nam utrinque unam et eamdem intentionem habuisse non dubitatur, videlicet ut ecclesiasticae utilitati summopere providerent sive canonum rigorem observarent, sive pro qualitate temporis eum ad tempus temperarent. Semper enim mala prohibere et bona instituere potissimum studuere; quod procul dubio efficere non possent, si non pro diversitate temporum nunc [Col. 1188C] mitius, nunc severius incedere studuissent. Sic enim Nicaeni Patres cum Novatianis, Africani cum Donatistis mitius agendum, ut praedictum est, censuerunt, ut ab errore eos vel sic revocarent. Item, beatus Gelasius papa in quibusdam laicis rigorem canonum mitigavit, quibus, pro ecclesiastica necessitate, ut infra annum pervenirent ad presbyterium, concessit, sicque tempori se ex debito officii sui necessario condescendisse asseruit. Sic et praedecessor ejus beatus Leo papa Magnus scribens ad episcopos Mauritaniae, etiam neophytos, utpote ex laicis in episcopatum maturatos, in episcopatu legitur tolerasse. In ordinatione quoque Ambrosii, non parum rigori canonum detractum est, qui in octava die post baptismum, pro ecclesiastica necessitate, ordinatus est [Col. 1188D] in episcopum. Nusquam tamen sancti Patres ita tempori morem gessisse leguntur, nisi ubi plus Ecclesiae dispensatoria lenitas quam canonica severitas proficere videbatur.
Non ergo sibi ipsis contrarii reputandi sunt qui ubique eamdem intentionem prohibendi mala et instituendi bona habuisse creduntur. Haec autem consideratio, si ecclesiasticis institutis fideliter adhibebitur, sibi non reputabuntur contraria, etsi nonnunquam videantur decrevisse diversa. Si enim statutorum singulorum originales causas diligenter perquirimus, singula suis causis pro diversitate temporis optime competere, et ecclesiasticae utilitati potissimum intendere reperiemus; quod illum non latebit quicunque ecclesiasticarum sanctionum non [Col. 1189A] tantum excerptiones, sed integras traditiones vigilanti studio perlegerit.
Sciendum autem, juxta apostolicam traditionem, sacerdotes sive diaconos, in crimine lapsos, per manus impositionem remedium poenitentiae consequi non debere inter laicos, ut S. Leo papa in decretis suis cap. 25, testatur. Qui et hujusmodi lapsis ad promerendam Dei misericordiam privatam sessionem expetendam esse dicit, ubi satisfactio si fuerit digna, sit etiam fructuosa. Item, Carthaginense concilium, cap. 27: «Si quando presbyter vel diaconus in graviori culpa convictus fuerit qua eum necesse est a ministerio removeri, non eis manus, tanquam poenitentibus, vel tanquam fidelibus laicis imponatur. In haeresim autem lapsi et postea reversi per manus [Col. 1189B] impositionem reconciliantur, etiamsi cum ordine pro ecclesiastica necessitate nonnunquam recipiantur, sicut de Novatianis in Nicaeno constitutum est concilio. De his, inquit, qui se catharos, id est mundos, cognominant, si aliquando venerint ad Ecclesiam catholicam, placuit sancto et magno concilio ut, impositionem manus accipientes, sic in clero permaneant.» Hoc ita intelligendum est ut per manus impositionem reconciliati etiam ordinem retinere permitterentur. Non enim hic ordinatoriam manus impositionem, per quam sacri ordines dantur, intelligere debemus, sed potius reconciliatoriam, per quam poenitentes recipere solemus. Nam non uno semper modo manus impositio intelligitur, sed et [Col. 1189C] pro diversitate locorum sub diversa significatione reperitur. Aliquando enim pro confirmatione neophytorum accipitur, ut in decretis apostolicorum virorum, Clementis, Urbani, Melchiadis expressum saepe numero reperitur; nunc, pro ordinatione sacerdotum, sive diaconorum, juxta illud Apostoli ad Timotheum: «Nemini cito manum imponas (I Tim. V) ;» quod et canones apertissime praescribunt. Est et reconciliatoria manus impositio, per quam poenitentes haeretici, sive excommunicati, sanctae Ecclesiae reconciliantur; de qua et canones similiter multa dicunt et de qua B. Augustinus, in lib. III De baptismo contra Donatistas, testatur quod nihil sit nisi oratio super hominem, quae et iterari possit. Fit etiam manus impositio super infirmos, juxta illud Evangelii: [Col. 1189D] «Super aegros manus imponent (Marc. XVI) .» Item super catechumenos et energumenos pro expulsione diaboli, quae specialiter exorcistis in ordinationibus conceditur, quippe ut habeant potestatem imponendi manus super catechumenos sive energumenos. Item, et cum simpliciter aliquem benedicimus, manus ei antiquo more imponimus. Sic enim patriarcha Jacob, cum filios Joseph benediceret, manus eis imposuit (Gen. XLIX) : et Dominus in Evangelio oblatos sibi parvulos per impositionem manuum benedixisse dicitur (Marc. X) .
Sive autem manus impositio pro reconciliatione poenitentium, sive pro depulsione infirmitatis vel diaboli, sive pro simplici benedictione hominibus [Col. 1190A] impendatur, satis congrue juxta Augustinum nihil aliud nisi oratio super hominem intelligitur; unde et iterari quoties necesse fuerit non prohibetur. Cum vero pro confirmatione vel ordinatione impenditur non jam pro sola oratione, sed etiam pro sacramento habenda est; quod sancti Patres iterari prohibuerunt. Nam non minus peccatur, si cui manus pro confirmatione vel ordinatione iterum imponitur, quam si altera vice baptizetur. Unde et sancti Patres eamdem poenitentiam reconfirmatis et rebaptizatis indixisse leguntur. Sanctus quoque Gregorius scribens Joanni episcopo Ravennati: «Sicut, inquit, semel baptizatus iterum baptizari non debet, ita semel consecratus in eodem ordini non valet iterum consecrari.» Item, Africanum concilium, [Col. 1190B] cap. 75, prohibet rebaptizationes et reordinationes; item canones apostolorum: «Si quis, inquiunt, episcopus, presbyter, diaconus secundam manus impositionem acceperit, deponatur ipse et ordinator ejus.» Si quis autem huic capiti minus credit, quia illud inter canones apostolorum apud nos non reperit, scire debet quod eorumdem canonum multa capita nobis desunt. Nam beatus Zepherinus papa in ordine XVI, apostolos septuaginta canones constituisse testatur; quorum quinquaginta tantum Isidorus in prologo suo de canonibus se invenisse fatetur, quibus et nos utimur. Petrus tamen Damiani piae memoriae, cardinalis episcopus sanctae Romanae Ecclesiae, alter Hieronymus in nostro tempore, praedictum [Col. 1190C] caput canonibus apostolorum attitulavit in libro suo quem Gratissimum cognominavit.
Ergo, quod in Nicaeno concilio clericis Novatianorum conversis manus imponi jubetur, nullatenus ordinatoria manus impositio intelligenda est, sicut quidam translatores ejusdem concilii minus cauti intellexisse videntur, qui eosdem iterum ordinandos interpretati sunt.
Nos autem potius B. Innocentio papae credamus, qui de eisdem Novatianis tractans, non ut reordinarentur, sed ut cum ordine suo reciperentur, asserit Nicaenos Patres constituisse. Ita et nos quoque necessario intelligere debemus, ne sanctis Patribus adversari videamur qui reordinationes penitus proscripserunt, ut praelibavimus.
[Col. 1190D] Nusquam sane sancti Patres clericos ex haeresi conversos iterum ordinari permiserunt, nisi Paulianistas et alios hujusmodi qui non catholico more invocationem sanctae Trinitatis faciunt, quos etiam baptizari jusserunt. Nec hos utique reordinatos vel rebaptizatos competenter dicimus, cum in catholica nec pro baptismo nec pro ordinatione computetur, quod absque invocatione sanctae Trinitatis percepisse deteguntur. Sciendum autem quod, eorum qui ex haeresi convertuntur alii jam in Ecclesia ordinati, postea in haeresim lapsi sunt; alii in ipsa haeresi ordinati sunt. Qui ergo post acceptum ordinem lapsi sunt, reversi cum ordine recipi possunt, sed absque spe promotionis, juxta statutum sanctissimi [Col. 1191A] papae Leonis. «Omnis, inquit, cujuslibet ordinis clericus, qui catholicam deserens, haereticae se communioni miscuerit, si ad Ecclesiam reversus fuerit, et prius errores suos, et ipsos auctores erroris damnatos a se sine ambiguitate confessus fuerit, in eo gradu in quo erat sine promotione permaneat. Item: In haeresi ordinatus quae tamen in fide sanctae Trinitatis non erraverit, cum ordine recipi potest, si necesse fuerit, ut Novatiani et Donatistae.» Ordinatus autem apud haereticos qui in fide errant sanctae Trinitatis, etsi quoquo modo ejus invocationem faciant, ut Ariani, nequaquam cum ordine recipiendus est vel deinceps ordinandus, juxta assertionem sancti Innocentii papae, qui de his tractat copiosissime.
[Col. 1191B] Sed et hoc fraternitati vestrae non ingratum fore putamus, si et de multimoda haereticorum reconciliatione sententiam sancti Gregorii papae primi subnectamus qui episcopis Hiberniae Quirino et reliquis scribens, ita testatur (lib. IX, ind. 4, ep. 61) : «Ab antiqua Patrum institutione didicimus ut qui apud haeresim in Trinitatis nomine baptizantur, cum ad sanctam Ecclesiam redeunt, aut unctione chrismatis, aut impositione manus, aut sola professione fidei ad sinum matris Ecclesiae revocentur. Unde Arianos per impositionem manus Occidens, per unctionem vero sancti chrismatis ad ingressum Ecclesiae catholicae Oriens reformat. Monophysitas vero et alios ex sola vera confessione recipit, quia sanctum baptisma, quod sunt ab haereticis consecuti, tunc in [Col. 1191C] eis vires emendationis recipit, cum vel ipsi per impositionem manus Spiritum sanctum acceperint; vel isti, propter professionem fidei sanctae et universalis Ecclesiae visceribus fuerint uniti. Hi vero haeretici qui in Trinitatis nomine minime baptizantur, sicut Bonosiani et Cataphrygae, quia et illi Christum Dominum non credunt, et isti sanctum Spiritum perverso sensu esse quemdam pravum hominem Montanum credunt, quorum similes multi sunt; et alii tales, cum ad sanctam Ecclesiam veniunt, baptizantur, quia baptismum non fuit, quod in errore positi, in sanctae Trinitatis nomine minime perceperunt, etc. Sed et eos, quos Judaicae perfidiae similis de unigenito Filio haereseos error obscurat, ad sanctam [Col. 1191D] Ecclesiam venientes, de verae fidei firmitate et confessione docendi sunt.»
Et Orientales quidem Patres, non solum Arianos, sed etiam Novatianos, Thessarescaedecatitas et Photinianos per chrismatis unctionem recipiendos statuerunt, sicut in Laodicensi concilio legitur. Multo tamen competentius Occidentales hujusmodi haereticos absque chrismatis unctione suscipiunt, ne sacramentum confirmationis iterasse videantur quod illi cum ipso baptismo, ab haereticis multoties acceperunt; cujus, inquam, sacramenti, aeque ut baptismi, iterationem vitare debemus. Si autem ab haereticis nondum confirmati sunt, venientes ad [Col. 1192A] Ecclesiam, per chrismatis unctionem procul dubio confirmandi sunt, ut reliqui Christiani; quia hoc sacramentum a nullo est negligendum. Sciendum autem non per eamdem manus impositionem suscipiendos eos qui apud haereticos baptizati sunt, et eos qui in catholica baptizati postea in haeresim prolapsi sunt. Unde B. Vigilius papa scribens Eleutherio episcopo: «Eorum, inquit, baptizatorum, qui iterum apud Arianos baptizati sunt, reconciliatio fit, non per illam manus impositionem quae per invocationem sancti Spiritus operatur, sed per illam qua poenitentiae fructus acquiritur et sanctae communionis restitutio perficitur.» Unde et in antiquis ordinibus diversae orationes ad hujusmodi manus impositiones distribuuntur. Nam quae super eos dicuntur [Col. 1192B] qui ab haereticis baptizati sunt, Spiritum sanctum in eos venire petunt; quae autem apostatis redeuntibus impenduntur, gratiam tantum reconciliationis sub poenitentia eis impetrare videntur.
E quacunque haeresi quilibet convertatur, non est recipiendus nisi abjurata et anathematizata haeresi. Hinc sanctissima Ephesina synodus, una de IV principalibus, de Nestorio episcopo, sed haeretico, ita constituit: «Consequens est, inquit, si resipiscere volueris, ut jurejurando fatearis et anathematizes tua polluta et profana dogmata; sentias autem et doceas quae nos universi, per Orientem sive Occidentem episcopi et magistri, praesules populorum credimus et docemus.» Hinc in actione ejusdem synodi cap. 15 ejusdem forma juramenti exprimitur [Col. 1192C] in hunc modum: «Ego Hesychius filius Curialis Thessarescaedecatites, agnoscens veram fidem orthodoxiae et accedens ad sanctissimam et catholicam Ecclesiam, anathematizo omnem haeresim, et maxime Thessarescaedecatitarum in qua antea errabam; assentior autem prescriptae expositioni catholicae fidei, anathematizans eos qui non celebrant sanctum diem Paschae, juxta morem catholicae et apostolicae Ecclesiae, et juro per sanctam ὁμοουσιον Trinitatem. Et si quid ex his labefactavero, legum severitati subjacebo. Et expositioni mihi recitatae subscripsi manu mea.»
Hanc formam juramenti sancta Romana Ecclesia de haereticis conversis exigere consuevit; hanc de [Col. 1192D] Berengario, cum haeresi suae, si non corde, ore tamen abrenuntiaret, accepit venerabilis papa Nicolaus in universali concilio Romae congregato.
Sed nec schismaticos sancta Ecclesia absque satisfactione juramenti recipere consuevit, cujus formam B. Gregorius in Regesto suo reliquit in haec verba (ep. 10, ep. 3) : «Ego N. [Col. 1191D] Sic ms. edit. Rom. ep. S. Greg civitatis illius episcopus, comperto divisionis laqueo quo tenebar, diutina mecum deliberatione pertractans, prona et spontanea voluntate ad unitatem sedis apostolicae, divina gratia duce, reversus sum. Ac ne non pura mente, sed simulate reversus existimer, spondeo sub ordinis mei casu et anathematis obligatione, [Col. 1193A] atque promitto tibi, N. et per te S. Petro, apostolorum principi, atque ejus vicario, beatissimo Gregorio, vel successoribus ejus, me nunquam quorumlibet suasionibus, vel quocunque alio modo ad schisma, de quo Redemptoris gratia liberatus sum [ edit. Rom., Red. nostri misericordia liberante ereptus sum], reversurum; sed semper me in unitate sanctae Ecclesiae catholicae et communione Romani pontificis per omnia permanere. Unde jurans dico per Deum omnipotentem, et per haec sancta quatuor Evangelia, quae in meis manibus teneo, me in unitate, sicut dixi, Ecclesiae; ad quam, Deo propitio, sum reversus, et communione Romani pontificis semper et sine dubio permanere. Quod si, quod absit! ab hac me unitate aliqua excusatione vel argumento divisero, perjurii [Col. 1193B] reatum incurrens, aeternae poenae obligatus inveniar, et cum auctore schismatis habeam in futuro saeculo portionem. Huic confessionis promissionisque meae chartulae propria manu subscripsi. Actum in illo loco, die illo, et consule illo. Subscriptio [ Edit. Rom., subscriptio Episcopi illius]: Ego illius civitatis ille episcopus, huic promissioni, professionique meae [confessioni, promissionique meae], praestito de conservandis supra scriptis omnibus sacramento, subscripsi.»
Sciendum autem, juxta attestationem sanctorum Patrum Augustini et Pelagii papae, illos indubitanter schismaticos esse «quicunque divisi sunt ab apostolica sede. Sed quid ab haereticis differant,» [Col. 1193C] S. Hieronymus in tract. super epist. ad Titum satis declarat. «Inter haeresim, inquit, et schisma hoc interesse arbitramur, quod haeresis perversum dogma habeat, schisma propter episcopalem dissensionem ab Ecclesia separetur.» Quod quidem in principio aliqua ex parte intelligi potest. Caeterum nullum schisma non sibi aliquam confingit haeresim, ut recte ab Ecclesia recessisse videatur. Unde B. Augustinus, ad Emeritum scribens, de Donatistis asserit quod schisma in haeresim male perseverando converterint.
Quod autem sanctum Nicaenum concilium, ut praediximus, clericos Novatianorum per manus impositionem recipiendos asseruit, nequaquam aliorum sanctorum Patrum sententiis debet contrarium reputari, [Col. 1193D] qui lapsos sacerdotes sive diacones, per manus impositionem, remedium poenitendi inter laicos recipere prohibuerunt. Aliud est enim quemlibet ex haeresi vel schismate conversum sanctae Ecclesiae per manus impositionem redintegrari, aliud quemlibet in sacerdotio vel diaconatu criminaliter lapsum non debere consequi remedium poenitendi per manus impositionem, ut laicum. Et hanc utique observantiam de lapsis sacerdotibus sive diaconibus, B. Leo primus in decretis suis, cap. 25, ex apostolica traditione indubitanter descendisse testatur, juxta illud quod scriptum est: «Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro eo?» Sed et in canonibus apostolorum, cap. 25, reperitur: «Episcopus, presbyter, diaconus in homicidio, perjurio, sive fornicatione deprehensus [Col. 1194A] deponatur, non autem excommunicetur. «Non enim Deus bis judicat in idipsum. Nempe, juxta ecclesiasticam consuetudinem, clericus pro eo crimine deponi jubetur pro quo laicus, si admiserit, excommunicabitur, ut in statutis sanctorum Patrum frequentissime decernitur.
Unde et laici absque ecclesiastica communione solent poenitere, sicut et clerici absque administratione officii. Non ergo mirum si clerici per manus impositionem remedium poenitendi pro criminibus admissum non, ut laici, consequuntur, qui nequaquam, ut illi, pro criminibus excommunicari jubentur. Si autem ipsi usque ad anathematis sententiam inobedientes exstiterint, consequens est ut per manus impositionem sanctae redintegrentur Ecclesiae, [Col. 1194B] cum redierint, sicut et sanctum Nicaenum concilium de Novatianis instituit. Nunquam tamen, ut laici, remedium poenitendi per manus impositionem consequentur, etiamsi penitus absque ordine suscepto recipiantur. Hinc B. Aug., in lib. I. contra Donatistas de baptismo, de quolibet haeretico ex haeresi absque administratione officii recepto testatur quod nec ipsi manus inter laicos imponenda sit, eo quod et in deposito sacramentum ordinationis permanserit.
Ecclesiasticarum regularum institutiones partim ab ipsis apostolis accepimus, partim a Romanis pontificibus; partim ab aliis sanctis Patribus, quorum tamen judicia Romani pontifices firmaverunt.
[Col. 1194C] Et apostolos quidem, ad informationem nascentis Ecclesiae, quinque tantum synodos instituisse ex libro Actuum ipsorum et ex traditione majorum didicimus. Harum primam statim post ascensum Domini de electione Matthiae apostoli in locum proditoris Judae celebraverunt. Secundam, cum septem diacones eligerent ad dispensationis ministerium. Tertiam, de conversis ex gentibus, ne judaizare cogerentur, sed tantum ut abstinerent a fornicatione, ab idolothytis et sanguine. Horum ultimum B. Augustino dispensatorie videtur institutum, si tamen ita intelligitur ut abstinerent a carnibus quarum sanguis non esset effusus. Scribit enim de hoc, lib. II, contra Faustum: «Elegisse, inquit, mihi videntur apostoli pro tempore rem facilem et nequaquam [Col. 1194D] observantibus onerosam, in qua cum Israel gentes, propter illum angularem lapidem duos in se condentem [ forte parietes], aliquid commune observarent. At ubi Ecclesia gentium talis effecta est ut in ea nullus Israelita carnalis appareat, quisnam Christianus observat ut turdos vel minutiores aviculas non attingat, nisi quarum sanguis effusus est? aut leporem non edat, si, manu a cervice percussus, nullo cruento vulnere occisus est? Et qui forte pauci adhuc tangere ista formidant, a caeteris irridentur. Ita omnium tenuit animos in hac re illa sententia Veritatis: Non quod intrat in os vestrum vos coinquinat, sed quod exit (Matth. XV) , nullam cibi naturam quam societas admittit humana; sed quae iniquitas committit peccata condemnans.» Non ergo [Col. 1195A] mirandum si successores apostolorum aliqua dispensatorie instituerunt, quae eorum posteri, mutatione temporis hoc exigente, rationabiliter aliquando mutare vel penitus abrogare consueverunt.
Quartam vero synodum de credentibus ex Judaeis ab apostolis factam legimus, cum eos a legalibus caeremoniis prohiberent; et hoc pro abolenda suspicione quorumdam qui eos legales caeremonias, quasi idololatriam, respuere putabant. Has quatuor synodos apostoli Hierosolymis celebrarunt, ut liber Actuum ipsorum intimare videtur.
Quintam autem apostolorum synodum ex traditione majorum accepimus, cum singuli singulas proferentes sententias symbolum conderent quod universalis Ecclesia tenet, cum jam ab invicem discessuri [Col. 1195B] essent, ut in omnem terram sonus eorum exiret (Psal. XVIII) . Sic enim B. Clemens papa, discipulus et successor apostolorum in decretis suis testatur. Item, S. Leo papa I Pulcheriae Augustae scribens: «Ipsa inquit, catholici symboli brevis et perfecta confessio duodecim apostolorum totidem est signata sententiis.» Item, beatissimus Pater Ambrosius clavem regni coelorum deputans esse fidem apostolorum: «Clavem, inquit, istam arbitror duodecim artificum operatione conflatam. Duodecim enim apostolorum symbolo fides concepta est, quam, velut periti artifices, in unum convenientes clavem suo concilio conflaverunt.» Hoc est ergo symbolum catholicum sive fides apostolorum, sine cujus professione [Col. 1195C] nec baptizamur nec ad poenitentiam canonice recipimur; quam et quotidie, cum surgimus, juxta traditionem sanctorum Patrum, recensere debemus. Hinc B. Augustinus in homil. 43: «Nunquid, inquit, quando surgis, non te vestis? Sic et commemorando symbolum tuum, vesti animam tuam, ne forte eam nudet oblivio, et remaneas nudus, et fiat quod ait Apostolus, (quod absit a te!): Si tamen vestiti, non nudi vel exspoliati inveniamur (II Cor. V) .» Vestiti ergo erimus fide nostra. Et ipsa fides et tunica est et lorica. Tunica, contra confusionem; lorica, contra adversitatem.
Praeter haec autem, quinquaginta capitula inveniuntur, quae canones apostolorum inscribuntur, quibus tamen difficile credunt qui in praedictis apostolorum [Col. 1195D] synodis nihil de his commemoratum inveniunt. Sed et plurima sunt quae ex apostolica institutione accepimus, quae tamen in illis nequaquam invenimus. Nec utique necesse fuit ut apostoli omnia communiter instituerent, cum et singillatim talia instituere possent, sicut etiam Romani pontifices ex eorum auctoritate adhuc facere solent.
Ergo postposita quorumdam inconsiderata opinione, nos magis apostolicorum virorum, Romanorum utique pontificum attestationi credamus, qui singula pene capitula eorumdem canonum apostolos instituisse sparsim in decretis suis testificantur. Nempe Zephyrinus papa, a B. Petro XVI, apostolos septuaginta canones condidisse testatur; quorum quinquaginta tantum beatus Isidorus, in [Col. 1196A] prologo suo de canonibus, se asserit invenisse; quibus nos utimur. Sanctus autem Anacletus papa et martyr, a B. Petro quintus, et ab ipso presbyter ordinatus, nonum capitulum eorumdem canonum apostolos statuisse declarat, videlicet «ut ministri altaris, facta oblatione, communicent.» Sanctus quoque Callistus papa et martyr de undecimo item fatetur, quippe «ut communicator excommunicati simili subjaceat excommunicationi.» Sic et alii sancti Patres de aliis eorumdem canonum capitulis testificari reperiuntur, qui magis pro veritate mori, quam vel pro vita mentiri delegerunt. Horum igitur testimoniis et nos necessario credimus, ne ipsi sancto Spiritui minus credere judicemur, cujus instinctu ipsos talia testificatos fuisse [ ms. fore] non dubitamus.
[Col. 1196B] Sciendum autem quod B. Gelasius papa librum qui De canonibus apostolorum apud Graecos inscribitur pro apocrypho deputavit, cui et nos contradicere non debemus, quia hoc eum sine causa fecisse non credimus. Fortasse liber ille de capitulis quae et Patres receperunt nihil dicit, aut, si dicit, nonnihil mendosum annectit. Quod tamen solertia catholici interpretis prudenter nobis in Latino subtraxit, sicut beatus Hieronymus, cum transferret Origenem, saepe fecisse monstratur. Sed, quidquid de illo libro conjiciatur, nos tamen illa quinquaginta capitula, quae per sanctum Clementem Romanum pontificem ex Graeco translata legimus, absque scrupulo recipere possumus; quae et sancta Romana Ecclesia custodit, nobisque custodienda per beatum [Col. 1196C] Adrianum papam mandavit. Sic itaque multa ex apocryphis deprompta sancti Patres receperunt, sicut Judas apostolus in Epistola sua testimonium de prophetia Enoch assumptum recepit; quam tamen prophetiam sancta Ecclesia quasi apocrypham repudiavit. Apocrypha autem dici ecclesiastici doctores tradunt, non quia omnia mentiantur, sed quia dubiae et suspectae auctoritatis esse videantur. Nam saepissime multa canonica suis naeniis interserunt, quae nequaquam Catholici cum eisdem naeniis refutare debebunt. Unde supra dictus papa Gelasius: «Nunquid, inquit, in ipsorum haereticorum libris non multa quae ad veritatem pertineant posita releguntur? Nunquidnam ideo veritas refutanda est, quia illorum libri, ubi pravitas interest, refutantur? [Col. 1196D] Aut, ideo pravi libri suscipiendi sunt eorum, quia veritas, quae illic inserta est, non negatur? Ait Apostolus: Omnia probate; quod bonum est, tenete (I Thess. II) . Ergo, juxta eumdem apostolicum, utrumque debemus: et librum de canonibus apostolorum pro apocrypho repudiare; et capitula, si qua in illo ad veritatem pertinentia inveniuntur, non reprobare: illa, inquam, minime, quae sancti Patres pro authenticis receperunt, imo quorum auctoritate suas sanctiones saepissime firmaverunt. Multa quidem et alia apostolos instituisse non dubitamus; quae tamen nullo eorum speciali scripto promulgata reperimus. Unde beatus Augustinus, in libro I contra Donatistas, «de baptismo quod, inquit, [Col. 1197A] universa tenet Ecclesia, nec conciliis institutum sed semper retentum est, non nisi apostolica auctoritate traditum rectissime creditur.» Ergo nec hujusmodi traditionum contemptores minus coercendi sunt quam praevaricatores divinarum legum, ut idem doctor ad Casulanum presbyterum scribens testatur.
Post apostolos autem Romani pontifices, tam in potestate quam in praedicatione eorum successores, ecclesiasticam disciplinam studiosissime suis institutis formasse et informatam propagasse reperiuntur; et hoc utique diverso modo. Sicut enim ipsi sanctae Ecclesiae diversis temporibus praefuisse leguntur, ita et diverse suis temporibus consuluisse [Col. 1197B] inveniuntur. Nam a beato Petro usque ad sanctum Sylvestrum variae et creberrimae persecutiones fuerunt, in quibus episcopi, utpote capita aliorum, maxime periclitabantur. Unde et Romani pontifices illius temporis multipliciter eos pro qualitate personarum, necessitate rerum, opportunitate temporum scriptis suis consolati sunt; in quibus de eorum judiciis multa vel pene omnia statuerunt, ut improborum praesumptionem ab eorum infestatione quoquo modo compescerent; quippe, attestante sancto Fabiano papa et Martyre, ipse apostoli eorumque successores statuerunt ut episcopi aut nunquam accusarentur, aut accusari difficillime permitterentur. Nam, ut beatus Eutychianus papa et martyr testatur, si accusatio episcoporum tunc facile et passim [Col. 1197C] admitteretur, perpauci nimis invenirentur qui eo tempore episcopatum non fugerent, cum et quotidianam mortem ex persecutione timerent, nec tamen improborum accusationem declinare possent.
Sanctus etiam Anacletus papa et martyr ad universos episcopos Italiae scribens, dejectionem sive damnationem episcoporum sibi Dominum reservasse testatur, quasi hominum judicio subjacere non videantur. Nec mirum hoc eos eo tempore judicasse, cum acerrima persecutio non nisi perfectissimos ad episcopatum venire permitteret, quippe qui jam pro Christo omnia extrema pati non timerent. In tempore autem pacis aliquid de illa difficultate accusationis sive damnationis episcoporum non incongrue [Col. 1197D] remittitur, cum episcopatus non jam a paucis, quasi mors, religiose timetur, sed a plurimis, quasi gloria, ambitiose appetitur, et appetitus criminose administratur, scilicet cum jam non talis persecutio aliquem ab episcopatu vel peccato deterreat, sed ipsa pacis tranquillitas et honoris sublimitas magis ad peccandum illiciat. Unde in Nicaeno concilio non magis episcopis quam quibuslibet clericis in damnatione parcitur, cum generaliter in eo omnes damnentur quicunque se contra sacras regulas efferre non verentur. Ante illud sane concilium tantae persecutiones undique saevierant, ut Romani pontifices tribulatos vix quoquo modo scriptis suis consolari sive contra improbos defensare sufficerent, nedum ecclesiasticam disciplinam usquequaque pleniter et regulariter instituere possent.
[Col. 1198A] A tempore autem hujus concilii jam aliquantulum sedatis persecutionibus, iidem pontifices multo plenius et decentius ecclesiasticas regulas tum per se in decretis suis, tum per alios in conciliis promulgare, sive promulgatas confirmare coeperunt. Quas et in posterum ecclesiastici doctores magis in usu habere consueverunt. Has etiam B. Adrianus papa cum canonibus apostolorum ad instructionem Occidentalium Ecclesiarum dirigendas destinavit, videlicet ut ipsum Nicaenum et alia hujusmodi concilia, quorum quaedam, etsi Nicaeno concilio antiquiora, tamen post Nicaenum in auctoritatem recepta; item et illa Romanorum pontificum decreta, quae post idem concilium instituta leguntur. Nec hoc utique ideo fecisse credendus est quasi antiquioribus statutis [Col. 1198B] in aliquo praejudicaverit; imo potius ideo ut competentiora quaeque regulari Ecclesiarum instructioni procuraverit.
Nec mireris quod ipsorum conciliorum auctoritatem Romano pontifici ascribimus. Nam, «nulla concilia rata leguntur, quae apostolica auctoritate fulta non fuerint,» ut beatus Damasus papa in decretis suis, cap. 9, asserit: cui S. Athanasius et Julius papa, Nicaenum quoque concilium, et reliqui sancti Patres astipulantur. Sanctus quoque Marcellus papa et martyr in decretis suis, cap. 5: «Ipsi, inquit, apostoli, eorum quoque successores, Domino inspirante, constituerunt ut nulla fieret synodus praeter Romanae sedis auctoritatem.» Nam illius sedis episcopus judex est totius Ecclesiae. Nec aliquod [Col. 1198C] judicium valet absque legitimo judice.
Sunt autem quatuor concilia quibus Romani pontifices magnam reverentiam detulisse leguntur, Nicaenum scilicet, Constantinopolitanum, Ephesinum, et Chalcedonense concilium; quae a beato Gregorio non semel ut quatuor Evangeliorum libri veneranda censentur, et sub terribili anathemate contemni prohibentur.
Primum ergo horum a CCCXVIII Patribus in Nicaea Bithyniae habitum est ex auctoritate S. Sylvestri papae, contra Arium Alexandrinum presbyterum, qui tres gradus in sancta Trinitate asseruit. Item, Patrem majorem, Filium minorem, Spiritum sanctum creaturam, tempore Constantini principis, Attici [Col. 1198D] Constantinopolitani, Macarii Hierosolymitani et Alexandri patriarchae Alexandrini. In quo concilio condemnata haeresi Ariana, secundum post apostolos Symbolum, et viginti canones promulgaverunt. Huic concilio legati sedis apostolicae, magnus Osius Cordubensis episcopus, Victor et Vincentius, presbyteri Romanae Ecclesiae, vice Sylvestri papae praefuerunt, et statuta ejusdem concilii primaria subscriptione firmaverunt. Ipse etiam Sylvester papa Romanae generali synodo praesidens, praedictam roboravit synodum cum subscriptione CCLXXV episcoporum.
Et sciendum quia Romani pontifices nunquam ad concilium Roma exire consueverunt, sed per legatos suos hujusmodi conciliis praefuerunt. Unde S. Leo papa, a christianissimo imperatore Marciano ad [Col. 1199A] Chalcedonense concilium devotissime invitatus, hac ratione se excusavit quod nullum inde exemplum a praedecessoribus suis acceperit. De concilio igitur Nicaeno S. Ambrosius Mediolanensis episcopus scribens: «Non humana, inquit, industria, non compositione aliqua CCCXVIII episcopi ad concilium venerunt, sed ut in numero eorum per signum suae passionis et nominis Dominus Jesus suo probaret se adesse concilio. Crux in CCC, I8 nomen in X et VIII et sacerdotibus.» Item Leo, qui supra, scribens ad Anatolium patriarcham Constantinopolitanum: «Illa, inquit, Nicaenorum canonum per sanctum vere ordinata Spiritum conditio nulla unquam est parte solubilis. Nulla sibimet de multiplicatione congregationis synodalia concilia blandiantur. Neque [Col. 1199B] CCCXVIII illis episcopis quantumlibet copiosior numerus sacerdotum vel comparare se audeat vel praeferre, cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut, sive per pauciores sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum.»
Idem alibi: «Sancti, inquit, illi et venerabiles Patres qui in urbe Nicaena, sacrilego Ario cum sua impietate damnato, mansuras usque in finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, apud nos intra orbem terrarum in suis constitutionibus vivunt; et si quid usquam aliter quam ipsi statuere praesumitur, sine cunctatione cassatur.»
[Col. 1199C] Ex his ergo colligere possumus quam indubitabilem reverentiam Nicaenis canonibus jugiter exhibere debeamus. Apud nos autem Nicaeno concilio viginti capita ascribuntur, quamvis multo plura illius concilii capita reperiantur. Antiochenum enim concilium, de Pascha, ibi asserit institutum ne in XIV luna cum Judaeis celebretur, ut Tessarescaedecaditae, id est, Quartadecimani faciunt; qui etiam inde nomen suae haeresi condiderunt. Item sanctus Athanasius patriarcha Alexandrinus, qui in Nicaeno concilio nondum episcopus, sed episcopatu jam tunc dignissimus interfuit, Felici papae scribens asserit quod Nicaeni Patres constituerunt, sicut et nos supra retulimus, ne concilia absque sententia Romani pontificis celebrentur. Item Zosimus papa de appellationibus [Col. 1199D] episcoporum statutum affirmavit in commonitorio quod legatis suis ad Africanum concilium direxit; Africani tamen Patres se hoc in suis exemplaribus non invenisse protestati sunt. Quae utique exemplaria non nisi viginti capita habuerunt, sicut et illa quae ipsi postea ab Orientalibus episcopis pro auctoritate mutuaverunt. Item Julius papa praeter viginti plura illi concilio ascribit capita, quae tamen in antiquis decretalibus Romanorum praesulum reperiuntur, unde in Nicaenum concilium translata creduntur.
Praedictus etiam patriarcha, scilicet Athanasius, et Marcus papa septuaginta illius concilii asserunt esse capita, quamvis viginti tantum nunc usquequaque illi concilio ascribantur. Hoc autem ideo factum [Col. 1200A] ex litteris majorum didicimus quia Nicaeni Patres illa tantum quasi specialius instituisse leguntur; reliqua vero, usque ad septuaginta, non tam ipsi principaliter instituisse quam ab aliis jam confirmasse instituta reperiuntur: Nam Osius Cordubensis episcopus, aliunde illa mutuasse et in synodo recitasse legitur. Erat enim consuetudo sanctorum Patrum in hujusmodi consiliis, non solum propria instituere, sed aliorum statuta firmare. Multa quippe in illis ventilare, et ventilata pertractare consueverunt; quae tamen ecclesiastica consuetudo eorum specialius statutis annumerasse non reperitur. Sic utique Chalcedonense concilium multa per viginti dies pertractasse et confirmasse legitur; cui tantum solummodo unius diei statuta videntur ascripta. Ita [Col. 1200B] ergo et Nicaeno concilio sua specialia statuta competenter ascribimus, nec tamen attestationi sanctorum Patrum de septuaginta capitibus contradicere debemus.
Praedictus etiam Osius et Januarius Beneventanus episcopus ex legatione sedis apostolicae eadem capita in Sardicensi concilio postea firmasse leguntur. Beatus quoque Isidorus in prologo suo de canonibus quaestionem septuaginta capitum cum magnitudine ejusdem concilii libri excusat, quem libris quatuor Evangeliorum apud Graecos aeque magnum affirmat. Sciendum autem quod in Latinis exemplaribus non omnium CCCXVIII Patrum nomina reperiuntur qui tamen in Nicaeno concilio subscripserunt: nam studiosi [Col. 1200C] servi Dei, ut legitur, non tam Occidentalium quam Orientalium Patrum nomina conscribere studuerunt; quia Occidentales non similiter quaestionem de haeresibus habuerunt.
Secundum autem illorum quatuor conciliorum, Constantinopolitanum, a CL Patribus habitum est contra Macedonium illius sedis episcopum, qui Spiritum sanctum Deum esse negabat, aera CCCCXVIII, tempore Gratiani et Theodosii principum, Damasi papae, Cyrilli Hierosolymitani, Nectarii Constantinopolitani, Timothei Alexandrini. In quo concilio, condemnatis omnibus haeresibus, symbolum traditur quo tota Graecorum et Latinorum confessio in Ecclesiis modo utitur, tresque ibi canones instituuntur. Hoc ergo symbolum Orientales primum, [Col. 1200D] deinde Occidentales frequentare coeperunt. Unde sancti Patres in quarto Toletano concilio statuisse leguntur, tempore tandem Pelagii papae, ut in omni Dominica recitaretur in ecclesiis more Orientalium Ecclesiarum. Deinde Galli et Germani ex traditione ejusdem concilii ipsum mutuasse creduntur, cum eamdem translationem et adhuc pene sequi videantur. Nam post damnationem Felicis haeretici, ut legitur, tandem sub Carolo imperatore hoc in usu habere coeperunt, propter haereticos illius temporis, qui processionem Spiritus sancti de Filio negaverunt, videlicet ut illos per ipsum symbolum con funderent, cum in illo qui ex Patre Filioque procedit tam aperte dicerent. Sed quia nomen Filii in authenticis exemplaribus nequaquam inveniebatur, [Col. 1201A] ipsum etiam symbolum cum tali additamento recitari venerabilis Leo papa illo tempore prohibuit eo quod sancti Patres hujusmodi adjectionem in symbolis penitus prohibuerint. Romani quoque usque ad tempora divae memoriae Henrici primi imperatoris eo symbolo uti noluerunt. Sed idem imperator hoc a Romano pontifice impetravit, ut et Romani illud, more aliorum, decantarent, sicut venerandus abbas Berno testatur in libro suo De institutione missarum.
Quamvis autem Nicaenum symbolum majoris auctoritatis esse videatur quam Constantinopolitanum, nos tamen Constantinopolitanum magis in Ecclesia non immerito frequentamus. Nam in illo plura contra haereticos necessaria quam in Nicaeno [Col. 1201B] reperimus, quia contra Arianos specialiter agit. Nec tot haeresibus quot Constantinopolitanum suis sententiis obviavit. In illo enim de unitate Ecclesiae sive baptismi, de resurrectione mortuorum, et vita futuri saeculi habetur, quod in Nicaeno non reperitur. Plenius etiam agit de Spiritu sancto quam Nicaenum; unde et nostratibus potissimum in usum venisse asseritur. Sciendum autem quia nos non solum nomen Filii de quo praediximus, sed multa alia in eodem symbolo, praecipue ex Nicaeno symbolo, adjicere solemus, ut, Deum de Deo, lumen de lumine; in quo tamen non adeo peccavimus, cum Romana Ecclesia jam non contradicat, imo cum et ipsa hujusmodi adjectiones admittere non renuat.
[Col. 1201C] Tertium vero universale concilium Ephesi habitum est a CC Patribus contra Nestorium Constantinopolitanum episcopum, qui dicebat S. Mariam Virginem non Dei, sed hominis tantummodo genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret deitatis, aera CCCCLXVIII, tempore Theodosii Junioris, S. Coelestini papae, Cyrilli Alexandrini, Juvenalis Constantinopolitani [Hierosolymitani]. In quo concilio contra Nestorium duodecim capita instituta sunt, quae saepissime B. Cyrillo ascribuntur. Huic synodo legati sedis apostolicae idem Cyrillus, et Arcadius episcopus ex Italia vice S. Coelestini papae praefuerunt, et ipsam apostolica auctoritate roboraverunt. Ad hoc [Col. 1201D] concilium B. Augustinus per sacram Theodosii imperatoris invitatus legitur, sed prius ipse ad Dominum migravit quam ad ipsum epistola Romani principis pervenerit.
Quartum universale concilium Chalcedone habitum est a DCXXX Patribus contra Eutychem Constantinopolitanum abbatem, qui asseruit Christum, post humanam assumptionem, non ex duabus naturis consistere, sed solum in eo divinam permanere, aera CCCCLXXXIX, [tempore] Marciani principis, S. Leonis papae, Juvenalis Hierosolymitani, Anatolii Constantinopolitani. In quo concilio viginti septem canones statuuntur. Huic synodo legati sedis apostolicae Pascha [Col. 1202A] sinus et Lucentius episcopi, et Bonifacius presbyter vice S. Leonis papae praefuerunt; qui et statuta illius synodi firmaverunt, et praedicto Anatolio quiddam temere praesumenti in synodo liberaliter contradixerunt. De hoc concilio multi postea dubitaverunt, et ut retractaretur omnimodis efficere studuerunt. Sed, quia hoc nequaquam a B. Leone papa permittebatur, tandem ab imperatore impetraverunt ut per universas provincias ad omnes episcopos qui Chalcedone convenerant litteras dirigeret, quibus eorum sententiam de eodem concilio exploraret. Qui omnes unanimiter rescripserunt Chalcedonense concilium usque ad sanguinem esse defendendum.
[Col. 1202B] Praeter haec autem quintum universale concilium Constantinopoli legitur congregatum contra omnes haereticos, et maxime contra Theodorum Mopsuestenum, qui dicebat alium esse Deum Verbum, et alium Christum, et sacram Virginem Dei negabat genitricem, tempore Justiniani principis, Vigilii papae, domni Antiocheni, Eutychii Constantinopolitani. In quo concilio quatuordecim capita sub anathemate leguntur instituta.
Item sextum Constantinopoli habitum est a CL [Col. 1201D] CCLXXXIX, vide Bellarm. lib. I De concil., c. 5, sed Bernaldus sequitur Bedam, Adonem, et [Col. 1202D] alios. Vide Anastasium Biblioth. in Agathone. Patribus contra Macarium Antiochenum et socios ejus, qui unam voluntatem et operationem in Christo falso asserebant, tempore Constantini principis, Agathonis papae, Georgii Constantinopolitani. In quo concilio, praedicto Macario, dum damnaretur, [Col. 1202C] oratorium [orarium] a quodam episcopo jussu synodi aufertur, et ipse cum sequacibus suis a synodo turpiter cum throno suo ejicitur, ut in Romano pontificali legitur. Post quorum damnationem multae aranearum telae in medium deciderunt, quae inanem fallaciam haereticorum dejectam esse portenderunt. Deinde novem ibi capita leguntur instituta. Huic concilio legati sedis apostolicae praefuerunt, inter quos fuit Joannes Romanae Ecclesiae tunc diaconus, sed non multo post apostolicus.
De praedictis autem quatuor conciliis S. Gregorius papa scribens ad Secundinum servum Dei inclusum, consuetudinem fuisse testatur ut quilibet novitius patriarcha se illa observaturum, missa synodica, reliquis [Col. 1202D] patriarchis profiteretur, antequam ab illis inter patriarchas reputari mereretur. Unde idem apostolicus in exordio ordinationis suae, missa synodica, patriarchis ita professus est de eisdem conciliis: «Sicut,» inquit, «sancti Evangelii IV libros, sic IV concilia suscipere et venerari me fateor: Nicaenum scilicet, Constantinopolitanum primum, Ephesinum primum, Chalcedonense; quia in his, velut in quadrato lapide, sanctae fidei structura consurgit. Et, cujuslibet vitae atque actionis existat, quisquis eorum soliditatem non tenet, etiamsi lapis esse videatur, tamen extra aedificium jacet. Quintum quoque concilium pariter veneror, in quo epistola, quae Ibae dicitur, [Col. 1203A] erroris plena reprobatur, et Theodorus, personam Mediatoris Dei et hominum in duabus substantiis separans, ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur. Scripta quoque Theodorici [Theodoreti], per quae B. Cyrilli fides reprehenditur, ausu invidentiae prolata refutantur. Cunctas vero personas quas praefata veneranda concilia respuunt respuo, quas venerantur amplector, quia, dum universali consensu sunt constituta, se, et non illa, destruit quisquis praesumit aut solvere quos ligant aut ligare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit.»
Nequaquam autem illorum quatuor conciliorum excellentiam ita praedicare debemus, ut reliquorum auctoritati in hoc quoquomodo praescribamus, illorum, inquam, quae eodem modo et universaliter instituta, [Col. 1203B] et apostolica auctoritate confirmata non dubitamus. Nam, quia antiquitus patriarchae illa quatuor tantummodo in suis synodicis se venerari protestati sunt, nullatenus hoc in contemptum reliquorum hujusmodi conciliorum fecisse credendi sunt, sed ideo potius quia nondum alia habuerunt. Si enim jam habuissent, procul dubio non magis illa quam ista quatuor contemnerent, utpote quae non minus authentica et universalia et catholicae professioni necessaria prospicerent. Unde B. Gregorius papa quintum concilium post illa quatuor congregatum in sua synodica adjecit, quod de sexto facere non potuit, quia illud nondum institutum, sed sub XVI successore suo postea instituendum longe praecessit.
[Col. 1203C] Sunt et provincialia concilia, quae post illa universalia necessario recipere debemus; quia et in illis multa ecclesiasticis negotiis necessaria reperimus. Horum etiam observationem ipsa decreta Romanorum pontificum et statuta universalium synodorum nobis indicunt, quae per singulas provincias annuatim hujusmodi concilia celebrari saepissime praecipiunt, quod utique incassum praeciperent, nisi et nos eorumdem conciliorum rationabiles sententias recipere et observare decernerent. Praeterea Gelasius papa, in suis Decretalibus, cum de scripturis recipiendis sive non recipiendis diligentissime tractaret, post receptionem quatuor universalium conciliorum, inferendo sententiam subintulit: «Sed et si quae concilio a sanctis Patribus instituta sunt, [Col. 1203D] post horum quatuor auctoritatem et recipienda et custodienda decrevimus.» Item sanctum Chalcedonense concilium: «Regulas, inquit, sanctorum Patrum, per singula nunc usque concilia institutas, proprium robur habere decrevimus.» Orientalia autem concilia et plurima Occidentalium jam instituta fuerunt, cum hoc debeat confirmatione synodaliter constituere. Quapropter non est dubitandum quin et hujusmodi conciliorum statuta observare debeamus, quibus apostolica decreta et universalia concilia astipulari videmus.
Horum autem alia sunt Orientalia, alia Occidentalia. Orientalia sunt, quae Orientales Patres instituerunt: Ancyranum scilicet, Neocaesareense, Gangrense, [Col. 1204A] Antiochenum, Laodicense, Sardicense. Ancyranum concilium ante Nicaenum fuisse legitur; sed, propter minorem auctoritatem ei in ordine supponitur; in quo Patres XVIII statuerunt canones XXIV, quorum auctor maxime Vitalis Antiochenus episcopus dicitur fuisse. Neocaesareense concilium post Ancyrarum, sed ante Nicaenum fuisse traditur; in quo Patres XVIII canones XIV statuerunt, quorum auctor maxime fuit Vitalis Salaminius. Gangrense concilium post Nicaenum fuisse legitur; in quo Patres XV canones XX statuerunt propter quasdam ecclesiasticas necessitates, maxime contra Eustasium [Eustathium], qui dicebat quod nullus conjugatus, vel qui suis omnibus non renuntiaret, spem apud Deum babere posset, et alia hujusmodi blasphema. [Col. 1204B] Antiochenum in encaeniis Antiochiae factum est; in quo Patres XXX canones XXV statuerunt, quorum auctor fuit Eusebius Palaestinus episcopus. Laodicense concilium, in quo Patres XXII canones LIX statuerunt, quorum auctor fuit Theodosius episcopus. Sardicense concilium, in quo Patres LX canones XXI statuerunt, quorum auctor maxime fuit Osius Cordubensis episcopus, et sanctae Romanae Ecclesiae legatus. Hic est ille Osius, qui vice S. Sylvestri papae Nicaeno concilio praefuit, qui et in Hispania usque ad tempus Constantii imperatoris duravit, qui tamen in ultimis, ut Severus Sulpicius in Chronicis suis testatur, satis inepte desipuit. Nam cum a legatis ejusdem Ariani imperatoris, sive Ariminensis concilii pro testimonio fidei inquireretur, [Col. 1204C] si Nicaena synodus filium Patri ὁμοούσιον , id est consubstantialem, quod est Catholicorum, an ὁμοιούσιον , id est consimilem, tantum assereret, quod est Arianorum, tale fertur dedisse responsum; Utrumque recte dici. Unde deinceps nec Catholicis, nec Arianis erat acceptabilis. Regulae quoque Sardicensis concilii, etsi Orientalibus sociantur, magis tamen apud Latinos quam apud Graecos inveniuntur. De hoc concilio B. Augustinus Eleusio et Clorio scribens testatur sibi magis illud videri Arianorum fuisse quam Catholicorum, eo quod catholici pontifices, Athanasius, inquam, et Julius in libro ejusdem concilii reperiantur improbati. Nos tamen nequaqam praedictos canones de eodem concilio refutare [Col. 1204D] debemus, quos utique sancta Romana Ecclesia veneratur, quos et Nicaena synodus a praedicto Osio recitatos audisse et confirmasse refertur. Haec igitur sunt Orientalia concilia, quae ante Chalcedonensem synodum facta leguntur, unde et ab eadem confirmata non dubitantur.
Sciendum autem Orientalium conciliorum multas editiones sive translationes reperiri de Graeco in Latinum. Quippe Philo et Evaristus Constantinopolitanam de Graeco in Latinum synodum transtulisse leguntur. Item quidam Dionysius Stephano episcopo canonum Orientalium conciliorumque multas editiones transtulisse scribitur. Item Eugepius abbas eosdem canones de Graeco in Latinum vertit, ut eruditissimus vir Cassiodorus ex senatore [Col. 1205A] monachus in libro De illustribus viris, cap. 23, testatur. «Eugepius [Eugipius], inquit, in dialectica quondam meus collega, petitus a Stephano Salonitano episcopo, ex Graecis exemplaribus canones ecclesiasticos moribus suis pares, ut erat planus atque disertus, magna eloquentiae luce composuit, quos usu celeberrimo Ecclesia Romana complectitur. Hos etiam oportet vos monachos assidue legere, ne videamini tam salutares ecclesiasticas regulas culpabiliter ignorare.» Beatus quoque Isidorus in Collectario suo de canonibus, quatuor editiones Nicaeni concilii compaginavit; duas vero vel tres reliquis Orientalibus conciliis ascripsit.
Sed harum editionum illam nos maxime sequimur quae caeteris emendatior et apostolicae sedi acceptior [Col. 1205B] videtur, videlicet quam beatus papa Adrianus per manum Caroli imperatoris Occidentalibus direxit Ecclesiis. Nec otiose notandum quod multa obscura per diversarum collationem editionum saepenumero declarantur, ut illud de Nicaeno concilio, quid sit subintroducta mulier? hoc alia editio apertius ponit, id est, extraneam. Ac si dicat: «Clericus nullam feminam habeat secum extraneam: sed tantum, matrem, vel sororem, vel ziam,» quam iterum alia editio apertius vocat amitam. Tusci enim pro amita, dicunt ziam. Item, in eodem concilio, «quod diaconissae manus impositionem habere negantur,» non nisi de Paulianistarum diaconissis intelligere ex diversis translationibus edocemur. Nam diaconissae [Col. 1205C] Catholicorum manus impositionem habent, juxta Chalcedonense concilium. Item, in concilio Laodicensi legitur, «ne ordinationes fiant sub conspectu audientium;» quod alia editio expressius dicit catechumenorum. Nam cathechumeni quorumlibet sacramentorum confectioni interesse prohibentur. In hunc ergo modum, multa ibi obscure dicta per te ipsum investigare poteris, si diversas editiones studiose perscrutari curaveris. Sed haec fortasse a scientioribus, quasi non necessario notata deputantur; nostri tamen similes hoc attendere debent, quos aliquando in hujusmodi haerere non diffidimus, sicut et nos saepissime fecimus.
Occidentalia autem illa dicuntur quae in parte Occidentis facta monstrantur, ut Africana, Gallicana, [Col. 1205D] sive in Hispaniis celebrata. Et Africana dicuntur pene omnia quae Carthagine facta sunt; quorum primum XI episcoporum sub Constantio imperatore XIV capita constituit, quorum auctor fuit Gratus Carthaginensis episcopus. Secundum Carthaginense concilium sub Valentiniano Augusto, aera CCCCXVIII habitum, XIII capita constituit, quorum auctor fuit Genelius [Genedius] Carthaginensis episcopus. Tertium Carthaginense concilium a XLVII episcopis habitum, aera CCCCXXXV, canones L constituit, quorum auctor fuit Aurelius Carthaginensis episcopus cum S. Augustino Hipponensi episcopo. Quartum Carthaginense concilium sub Honorio Augusto [Col. 1206A] a CCXIV episcopis habitum, aera CCCCXXXVII, canones CIII constituit, quorum auctor fuit idem Aurelius cum S. Augustino. Quintum Carthaginense concilium ab episcopis LXXIII habitum, aera CCCCXXXIX, canones XV constituit, quorum auctor idem Aurelius fuit. Sextum Carthaginense concilium tempore Honorii XII et Theodosii VII Augustorum ab episcopis CCXVII habitum, aera CCCCLV, capita XIII constituit, ubi actum est ut Nicaenum concilium ab Orientalibus episcopis peteretur; cui synodo legati sanctae Romanae Ecclesiae Faustinus episcopus, Philippus et Asellus presbyteri praefuere ex parte Zosimi papae, cum praedicto Aurelio et S. Augustino. Septimum Carthaginense concilium tempore Honorii XII et Theodosii VII Augustorum [Col. 1205D] Videtur deesse vox consulum. , [Col. 1206B] ab episcopis XVIII, aera qua supra habitum, canones V constituit, cui synodo praedicti sedis apostolicae legati praefuerunt cum Aurelio et S. Augustino. Octavum Africae concilium in Milevitana civitate sub Honorio Augusto ab episcopis CCXIV habitum, aera CCCCXLX, Pelagianam haeresim cum octo capitibus anathematizavit, deinde, XXVIII canones constituit; cui synodo item Aurelius et S. Augustinus episcopi praefuere. Horum autem conciliorum statuta ab Africanis Patribus Romano pontifici ad confirmandum directa leguntur; quae etiam adhuc in Romanis exemplaribus, in duobus Breviariis collecta reperiuntur. Unum, quod cum subscriptione CCXVI episcoporum; utrumque autem cum apostolica auctoritate firmatum. Eadem etiam Breviaria beatus [Col. 1206C] Adrianus cum praedictis Orientalibus conciliis Carolo imperatori Romae ad dispositionem Occidentalium Ecclesiarum tradidisse legitur. Ergo et nos eadem pro authenticis recipere et observare necessario debemus quae apostolica auctoritate firmata Ecclesiisque ad observandum directa indubitanter percepimus.
Aera autem hujusmodi conciliis praefixa pro anno Dominicae Incarnationis intelligitur, quae juxta Isidorum ab aere denominatur, eo quod anni apud antiquos aere notarentur, cum et indictiones instituerentur. Sed quia aes caret aspiratione, ab ἥρᾳ , id est, nomine Junonis, id est aeris, tractum videtur, infra quae maxime tempora variantur ( sic ). Et notandum quia Chronica pauciores annos ab Incarnatione [Col. 1206D] Domini conciliis ascribunt, quam in titulis eorum reperiantur: illa, inquam, Chronica, quae domnus Heremannus, egregius calculator et temporum subtilissimus indagator, ex diversis Chronicis et historiis diligentissime composuit; quae usque ad MLIV Dominicae Incarnationis annum fideliter perduxit. Nam in illis secundo universali concilio, videlicet Constantinopolitano primo, CCCLXXX annus ascribitur; cui in titulo CCCCXVIII attribuitur. Item in illis tertio universali concilio, id est Ephesino, CCCCXXX videlicet annus adjicitur; cui in titulo CCCCLXXXVIII sociatur. Item, in illis Chalcedonense concilium sub CCCCL anno ponitur; cui in titulo CCCCLXXXIX ascribitur. [Col. 1207A] Nempe aera in his titulis XXXVII annorum plus habet quam reperiatur in Chronicis.
Haec quoque diversitas et in Africanis, et in aliis Occidentalibus conciliis saepenumero invenitur, quibus item aera praefigitur. Qualibet autem occasione hujusmodi diversitas evenerit, nequaquam tamen nobis fidem rerum impedire debebit; cum et in ipsis sacris litteris diversa temporum praenotatio nullo modo rerum veritatem impedierit. Nam in illis LXX Interpretum auctoritas ab Hebraica veritate in numero annorum adeo discordat ut ab origine mundi plus mille annorum quam illa in nativitate Domini ponat. Familiaris utique chronographis hujusmodi diversitas, nec lectores multum inde curant; dum tantum ea quae legerint indubitatae veritatis esse cognoverint.
[Col. 1207B] Sciendum tamen quia majores nostri scripta adnotatione temporum firmare consueverunt; sicut et Romanae leges quas suscepit Ecclesia praecipiunt. Dicunt enim: «Si qua post haec edicta sive constitutiones sine die et consule fuerint deprehensae, auctoritate careant.» Hinc est quod sancti Patres etiam ecclesiasticis statutis sive scriptis diem et consulem assignare solent, annumque ipsius consulis sive consulum signanter ascribunt; ut illic, Honorico duodecies, et Theodosio septies, subauditur consulatu annuato, factum est VI Carthaginense concilium. Africani quoque canones praecipiunt ut litterae quas episcopi ab ordinatoribus suis accipiunt, diem et consulem habeant, ut tempus suae ordinationis [Col. 1207C] semper attendant, nec his qui prius ordinati sunt temere se praeferant: sed ecclesiastica instituta non tam ex temporis sive consulis adnotatione quam ex apostolica et universali assensione tantum firmitatis acceperunt, ut nequaquam de eorum auctoritate dubitetur. Quapropter et nos eorum auctoritati praejudicare non debemus, etiamsi certum tempus institutionis eorum ignoremus. Notandum quoque quia aera nonnunquam abusive pro capitulo ponitur, ut in illo scripto Toletani concilii, ubi de ordine tenendae synodi tractatur.
Gallicana quoque eoncilia plura sunt, et in pluribus locis congregata; quorum Arelatense in primis ponitur. Primum igitur Arelatense concilium, tempore Constantini imperatoris et Nicaeni concilii ab [Col. 1207D] episcopis DC habitum, et ad confirmandum S. Sylvestro papae directum, XXII Canones statuit, quorum auctor S. Marinus Arelatensis episcopus fuit. Secundum Arelatense concilium ab episcopis diversarum provinciarum XXXII habitum canones XXV constituit; cui synodo Theodorus episcopus ex Dalmatia et Agathon diaconus S. Sylvestri papae legati cum S. Marino Arelatensi episcopo praefuere; in qua etiam fuit Caecilianus Carthaginensis episcopus. Tertium Arelatense concilium sub Marciano Augusto ab episcopis XIV habitum, aera CCCCLXI, canones IV constituit, quorum auctor S. Caesarius Arclatensis episcopus [Col. 1208A] fuit. Valentinum concilium tempore Gratiani et Valentiniani imperatoris ab episcopis XX habitum, aera CCCCXIII, canones IV constituit; cui synodo Fegadius episcopus praefuit. Taurinancium [Taurinatense] concilium VII canones constituit, habitum tempore Felicis haeretici, cujus mentionem facit Regiense concilium ab episcopis XIII sub imperatore Theodosio Minore et Valentiniano habitum, aera CCCCLXXVII, canones VII constituit, cui synodo S. Hilarius episcopus praefuit. Arausicum concilium ab episcopis XVII tempore Theodosii Minoris habitum, aera CCCCLXXIX, canones XXIX constituit, quorum auctor S. Hilarius episcopus fuit. Vasense concilium [Col. 1207D] Tom. I Concil. apud Urbicum. apud Auspicium episcopum sub Theodosio minore, aera CCCCLXXX, canones X constituit. [Col. 1208B] Agathense concilium anno XXII Alarici regis ab episcopis XXIV habitum, aera DXIV canones LXXI constituit, quorum auctor Gozarius episcopus fuit. Aurelianense concilium ab episcopis XXVIII habitum, canones XXVII constituit, cui concilio Defrodius episcopus praefuit. Hucusque de Gallicanis conciliis; deinde videamus de Hispanis.
Eliberitanum concilium, tempore Constantini imperatoris ab episcopis XVIII habitum, canones LXXXI constituit, cui Osius Cordubensis episcopus interfuit. Tarraconense concilium anno VI Theodorici regis ab episcopis X habitum, aera DXVI canones XIII constituit, cui Joannes episcopus praefuit. Gerundense concilium anno VII Theodorici regis ab episcopis VII habitum, aera DXVII, canones X constituit. Caesaraugustanum [Col. 1208C] concilium ab episcopis XII habitum canones VIII constituit cui Fetadius [Fitadius vel Siradius] episcopus praefuit. Ilerdense concilium anno XV Theodorici regis ab episcopis VIII habitum, aera DXXIV canones XVI constituit, cui Sergius episcopus praefuit. Valentinum concilium, anno XV Theodorici regis ab episcopis VI habitum, aera qua supra, canones VI constituit, cui Celsinus episcopus praefuit.
Primum Toletanum concilium sub Arcadio et Honorio imperatoribus ab episcopis XVIII habitum canones XXI constituit, cui Patroinus praefuit. Secundum Toletanum, anno V Amalrici regis apud Montanum episcopum ab VIII episcopis habitum, aera DLXVI canones V constituit. Tertium Toletanum concilium, anno IV Richaredi regis ab episcopis [Col. 1208D] LXXII habitum, aera DCXXVII Arianam haeresim anathematizavit et omnes qui concilia omnium orthodoxorum episcoporum consona quatuor principalibus synodis non receperunt, deinde capita XIII constituit. Quartum Toletanum concilium anno III Sisenandi regis a LX episcopis, aera DCLXXXI canones LXXV constituit. Quintum Toletanum concilium tempore Suintilae regis ab episcopis XXIV habitum, aera DCLXXXIV, canones IX constituit. Sextum Toletanum concilium, anno II Suintilae regis ab episcopis VI habitum, aera DCLXXXV, canones XIX constituit, cui Solva [Silva, Selva] Narbonensis episcopus praefuit. [Col. 1209A] Septimum Toletanum concilium anno V Cindasiundi [Chindasuindi] regis ab episcopis XXX habitum canones VI constituit. Octavum Toletanum concilium XXXII canones constituit. Nonum Toletanum concilium anno VII Recesuindi regis ab episcopis XVI habitum, aera DCXIV, canones XVII constituit. Decimum anno IX Recesuindi regis ab episcopis XVIII habitum, aera DCXCVI, canones X instituit, cui Eugenius Toletanus episcopus praefuit. Undecimum anno IV Wambani regis ab episcopis XVII, aera DCCXIV, canones XVI constituit, cui Quiricus Toletanus episcopus praefuit. Duodecimum, anno I Ervigii regis ab episcopis LII, aera DCCXIX, ab Idibus Januarii usque ad VIII Kalendas Februar. habitum, canones XIV constituit, cui Julianus Hispalensis episcopus praefuit.
[Col. 1209B] Primum Bracarense concilium, anno III Arimarii [Ariamiri] regis ab episcopis VII habitum, currente aera DLXIX, capita XVII contra Priscillianistas promulgavit; deinde XXII canones constituit. Secundum Bracarense concilium, anno II Miri [Mironis vel Ariamini] regis ab episcopis XII habitum, currente aera DCX, canones X constituit, cui Martinus Bracarensis episcopus praefuit. Tertium Bracarense concilium XI episcoporum, Orientalium Patrum cum eodem Martino excerpsit et emendavit subjecta LXXIII capita. Quartum Bracarense concilium, anno IV Wambani regis ab episcopis IX habitum, aera DCXIV canones VIII constituit, cui Isidorus Hispalensis episcopus interfuit.
[Col. 1209C] Primum Hispalense concilium anno V Richaredi regis ab episcopis VI habitum, aera DCXXVIII, canones III statuit; cui Leander Hispalensis episcopus praefuit, ad quem sanctus Gregorius Moralia scripsit. Secundum Hispalense concilium, tempore Sisebuti regis ab episcopis VIII habitum, aera DCLVII, canones XII constituit subjectis XLVII capitibus de fide; cui concilio B. Isidorus Hispalensis episcopus praefuit, qui corpus canonum compaginavit. Hucusque concilia Hispaniarum.
Haec sunt ergo diversarum provinciarum concilia, quae praedictus Isidorus in Collectario suo de canonibus diligentissime descripsit; quem utique Collectarium si quis studiose perlegerit, plenissime illa, quae nos summatim supra tetigimus, se invenisse [Col. 1209D] gaudebit.
Praeter haec autem plura inveniuntur concilia, ut Moguntiense, Nannetense, et alia hujusmodi sexcenta quae tamen nequaquam contemnere debemus, cum multa in his ecclesiasticae dispositioni necessaria reperiamus; praesertim cum et Romani pontifices illa per provincias celebrari jusserint, eaque suis legationibus auctorizare consueverint. Hoc vero generaliter in quibuslibet provincialibus conciliis est observandum, ut ill asemper capita recipiamus quaecunque apostolicis et universalibus institutis consonare, et ecclesiasticae utilitati competere videamus. Nam sancti Patres sub districto anathemate illum damnasse leguntur quicunque orthodoxorum Patrum statuta non receperit quae universalibus conciliis consonare [Col. 1210A] perspexerit. Per contrarium autem nusquam illa recipere debemus quaecunque apostolicis et universalibus institutis adversari percipimus, ne itidem sub inevitabili anathemate pereamus. Beatus enim Gregorius papa primus omnes a principalibus conciliis dissentientes in synodica sua anathematizavit. Idem alibi omnia sacris canonibus adversa sub anathemate damnavit. His utique sententiis illi indubitanter multantur, quicunque aliquid in canonicam auctoritatem recipere praesumunt quod authenticis sanctionibus adversari deprehendunt. Beato quoque Augustino asserente didicimus quod illa concilia quae per singulas regiones vel provincias fiunt, plenariorum conciliorum auctoritati, quae ex universo orbe Christiano fiunt, sine ullis ambagibus cedunt.
[Col. 1210B] De auctoritate autem ipsorum pontificalium decretorum nulla nobis dubitatio relinquitur, cum et ipsa universalia concilia auctoritatem exinde perceperint, nec aliunde synodicam firmitatem habere potuerint. Haec ergo et nos irretractabiliter observare debemus, ut apostolici Patres nobis ex apostolica auctoritate praeceperunt, per quam et aliorum statuta nobis ad observandum canonizasse leguntur, nempe beatissimi Patres nostri Damasus et Leo Magnus: quorum alter secundum universale concilium, alter quartum, id est Chalcedonense concilium, apostolica auctoritate firmavit. Ipsi, inquam, eadem auctoritate et eadem voce ita generaliter decrevere: «Omnia, inquiunt decretalia praedecessorum nostrorum, quae de ecclesiasticis [Col. 1210C] ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita omnibus episcopis a cunctis generaliter sacerdotibus custodiri debere mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari.» Idem Damasus alibi omnibus episcopis scribens: «Observetur, inquit, ab omnibus ut illa semper, quae apostolica institutione et Patrum traditione sunt constituta, sub metu irrefragabili auctoritate teneantur. Item beatus Agatho papa, qui IV universalem synodum per legatos suos instituit, et institutam apostolica auctoritate firmavit: Sic, inquit, omnes apostolicae sedis sanctiones accipiendae sunt, tanquam ipsius Petri divina voce firmatae.» Item successor eorum beatus Nicolaus papa primus synodo generali praesidens, ejusdem synodi judicio [Col. 1210D] decrevit «ut etiam anathema esset quicunque decreta a Romano pontifice promulgata contempsisset.» Sanctus quoque Adrianus papa etiam reges anathematizat quicunque sedis apostolicae decreta violare non formidant.
His ergo testimoniis satis edocemur quam indubitanter apostolicis institutis obedire debeamus.
Haec sunt igitur ecclesiastica statuta tam in conciliis quam in pontificalibus decretis, quibus Ecclesiastica disciplina a temporibus apostolorum instituta et hucusque propagata non dubitatur.
Hi sunt ecclesiastici canones, qui sacerdotum proprie dicuntur, ut lex Moysi, lex Judaeorum. Unde S. Coelestinus papa: «Nulli, inquit, sacerdotum liceat suos ignorare canones, nec quidquam facere [Col. 1211A] quod sanctorum legibus possit obviare.» Proprie, inquam, sacerdotum non incongrue dicuntur, cum eorum speciale sit officium ut sibi et aliis secundum canones providere, et, si quid perperam committitur, secundum eosdem emendare conentur. Unde et a S. Coelestino papa eos ignorare prohibentur. Nam nequaquam vel se vel alios secundum canones informare possent, si canonum informationes ignorarent. Quapropter sacerdotibus necessaria est scientia canonum. Hanc autem nobis ita potissimum comparare poterimus, si eos frequenter legere, et in legendo competentiam sensus inquirere studeamus. Nam quamvis sacri canones apertam videantur praetendere litteraturam, multa tamen in eis obscura reperiuntur, quae a negligentioribus aliquando [Col. 1211B] lectoribus quasi minus idonea deputantur, quae aptissima sunt, si competenter intelligantur.
Ut illud Nicaeni concilii de mutatione episcoporum: XI hujus concilii capite, penitus prohibetur «ne episcopus de civitate in civitatem transmigret.» Item beatus Damasus papa post Nicaenum concilium omnibus episcopis scribens tam districte mutationem episcoporum prohibuit, ut transmigrantem sub excommunicatione in locum suum revocaverit, cui etiam sacerdotale officium interdixit quandiu ille viveret, si quem forte successorem infra suam transmigrationem accepisset.
Sanctissimi autem martyres et apostolici pontifices Evaristus, Callistus et Antherus ante Nicaenum [Col. 1211C] concilium, quisque in suo tempore, omnibus episcopis scribens, mutationem episcoporum licitam fore docuerunt. Ex quibus S. Antherus multos sanctos Patres de loco in locum translatos numeravit, ut Petrum de Antiochia Romam, et Eusebium de quadam parva civitate Alexandriam. Sed hanc diversitatem ita simpliciter intelligere possemus ut illud necessitati persecutionis, istud autem libertati pacis ascriberetur, si nusquam et in pacis tempore hujusmodi permutatio facta reperiretur. Quod quia persaepe et modo solet evenire, aliam expositionis competentiam inquiramus, praecipue illam qua sanctos Patres et in pace et in persecutione ad invicem concordasse monstremus.
Dicat ergo sanctus Antherus quid de mutatione [Col. 1211D] episcoporum sibi videatur: «Non transit de civitate in civitatem nec transfertur de minori ad majorem qui hoc non ambitu nec propria voluntate facit, sed aut vi a propria sede pulsus, aut necessitate coactus aut utilitate loci vel populi, non superbe, sed humiliter ab aliis translatus et inthronizatus est. Nam sicut episcopi habent potestatem ordinare regulariter episcopos et reliquos sacerdotes, sic, quoties utilitas aut necessitas exegerit, supradicto modo et mutare et inthronizare potestatem habent, non tamen sine sacrosanctae Romanae sedis auctoritate et licentia. Alia etenim est causa utilitatis et necessitatis, et alia avaritiae et praesumptionis aut propriae voluntatis.» Ecce quam aperte vir iste apostolicus nobis insinuat quid de mutatione [Col. 1212A] episcoporum intelligere debeamus: videlicet ut praesumptuosam et ambitiosam mutationem cum Nicaeno concilio damnemus; necessariam vero et utilem cum apostolica auctoritate recipiamus.
Item, S. Callistus papa: «Mutandus, inquit, episcopus, non per se hoc agat, sed, fratribus invitantibus, cum auctoritate hujus sanctae sedis faciat, non tamen ambitus causa, sed aut necessitate aut utilitate.» Item, S. Evaristus: «Episcopus, inquit, non dimittat Ecclesiam absque inevitabili necessitate, aut apostolica vel regulari mutatione, et alteri se jungat, ambitus causa.» Et hi, utique apostolici, cum Nicaeno concilio in mutatione episcoporum ambitionem damnaverunt; necessitatem vero et utilitatem admittendam docuerunt.
[Col. 1212B] Nec mirandum quod Nicaenum concilium non tam signanter ut antiqui Patres necessitatem et utilitatem exceperit, cum mutationem episcoporum tam simpliciter prohibuerit. Nam ante Nicaenum concilium creberrimae persecutiones episcopos de loco in locum mutari saepissime compulerunt. Nec ibi locum ambitio habere poterat, ubi potissimum ille ad martyrium ducebatur qui aliis praeeminere videbatur. Hoc utique sancti Romani pontifices verum esse testantur, qui pene omnes ante Nicaenum concilium martyrio coronati leguntur. A tempore autem Nicaeni concilii, sedata persecutione aliquantulum non, tam necessaria videbatur mutatio episcoporum, cum jam liberum esset quemlibet suis ovibus praesidere, [Col. 1212C] vel, ubi deesset, alium secundum canonem ordinare. Non ergo mirandum si Nicaeni Patres non, ut antiquiores, in sua prohibitione aliquid exceperint, cum jam non tam rationabilem exceptionis causam habuerint; praesertim cum necessario jam ambitus notarentur quicunque jam non necessario alienam sedem ambire viderentur.
Sed Sardicense concilium, cui Osius Magnus, ut Nicaeno concilio, praefuisse legitur, et sententiam ejusdem concilii de mutatione episcoporum ita exposuisse videtur. Prohibet enim, capite primo, «ne quis episcopatum mutet per ambitum, eumque qui ita mutaverit etiam laica communione privat.» Hinc B. Leo papa I, Anastasio Thessalonicensi episcopo scribens, deliberat ut «proprium locum [Col. 1212D] perdat et alienum non detineat quicunque, despecto proprio, alienum per ambitionem obtinere desiderat.» Si ergo ita sententiam Nicaeni concilii intellexerimus, nequaquam in hoc alicui rationabili episcoporum mutationi contradicemus, sicubi etiam in nostro tempore hujusmodi necessitas exegerit, et apostolica auctoritas fieri consenserit.
Item sancti Patres frequentissime prohibent ne oves suum pastorem, nisi in fide erraverit, accusent, subditosque accusatores praelatorum excommunicandos et infamia notandos censuerunt. Beatus autem Gregorius, scribens Joanni Corinthiorum episcopo, Paulum, Euphemium, Thomam, Clematium clericos damnavit, eo quod proprium episcopum pro quodam crimine accusare non obedierint. [Col. 1213A] Idem etiam apostolicus Dodavenae civitatis episcopi, a clericis suis pro corporali crimine accusati atque convicti, depositionem in tantum confirmavit, ut eum etiam communione privandum judicaret, si deinceps aliquid de episcopatu vel loqui praesumeret.
Sed haec nequaquam ad invicem contraria judicabimus, si superiorem sententiam competenter intelligere curabimus, videlicet ne oves suum pastorem ex propria temeritate ullatenus accusare praesumant, nec tamen superiori potestati hoc eis canonice praecipienti superbe resistant, minime quidem illi potestati quae ipsos damnare poterit, si ei contra proprium episcopum obedire noluerint. Sic igitur intelligitur: «Nec subditi praelatos temere accusabunt, nec superiori potestati contumaciter resultabunt.» [Col. 1213B] Hujusmodi adapertionem intellectus et in ipsa sacra Scriptura nonnunquam necessario requirimus, uti in illo: «Non occides (Exod. XX) .» Si enim illud nimis simpliciter intellexeris, ipsa lex sibi repugnabit, quae saepissime alibi reos morte multari decrevit. Ipse quoque Deus, qui legem instituit, persaepe multos occidi praecepit. Ne ergo Deum uspiam contraria praecepisse blasphemes, praedictam sententiam consideratius necessario intelligere debemus, scilicet ea consideratione ne aliquis ex propria praesumptione occidat; Deo autem, si hoc per se, sive per legem Dei praeceperit, obedire non renuat. Ita enim B. Augustinus in lib. I De civit. Dei, exponit, juxta quem non ipse occidit quisquis in hoc [Col. 1213C] ministerium jubenti obedit. Sic ergo, et in accusatione, subditorum non obedientiam, sed praesumptionem proscriptam competenter intelligimus. Multis sane ecclesiasticis correctionibus in concessione hujusmodi accusationis prospectum non dubitamus. Nam praelati necessario et sibi et subditis tanto magis prospiciunt, quanto magis se et per accusationem subditorum percelli posse non dubitabunt. Nec parum ecclesiasticae disciplinae derogaretur, si nusquam hujusmodi accusatio concederetur. Nam pauci praelati illius perfectionis invenirentur, qui non tanto magis et se et subditos in disciplina negligerent, quanto magis se per accusationem eorum ad aliquod judicium coercendos desperarent. Subditi tamen nequaquam hoc absque majoris potestatis [Col. 1213D] auctoritate praesumant, ne dignam suae damnationis sententiam juxta statuta sanctorum Patrum excipiant.
Sciendum autem quod subditi pro propria injuria et haeresi praelatum suum accusare non prohibentur, juxta illud Symmachi papae ad Caesarium episcopum: «Oves, inquit, suum pastorem accusare non possunt, nisi pro haeresi aut propria injuria.» Hinc Africani canones, apostolica auctoritate promulgati et confirmati, enumeratis omnibus quibus accusandi licentia denegatur, statim subinferunt: «His tamen omnibus in propriis causis accusandi licentia non denegatur.»
Item sancti Patres saepissime decernunt ne quis absens judicetur, ut beatus Zephyrinus papa: «Quia hoc, inquit, et divinae et humanae leges prohibent.» [Col. 1214A] Item Felix papa omnibus episcopis scribens: «Absente, inquit, adversario, non audiatur accusator, nec sententia absente alia parte a judice dicta ullam obtinebit firmitatem.» Item sanctus Cornelius papa: «Omnia, inquit, quae adversus absentes in omni negotio aut loco aguntur, judicantur, omnino evacuabuntur, quoniam absentem nullus addicit nec ulla lex damnat.» Zosimus autem papa, in ordine XLIII, cum CCXVII episcopis Africani concilii, quemlibet accusatorem sive accusatum, etiam absentem, communione privavit, quicunque post canonicam vocationem venire contempsisset. Item Bonifacius papa, successor ejus, de contumaciter absente decrevit ne dilationem sententiae de absentia lucraretur. Beatus quoque Gregorius Maximum praesumptorem [Col. 1214B] Salonitanum non solum pro illatis criminibus, sed etiam pro absentia damnandum judicavit, eo quod canonice vocatus venire distulerit. Item Theodorus papa, Paulo Constantinopolitano scribens, praecepit ut Pyrrhum ejusdem quondam sedis episcopum absentem damnaret: «Quia, inquit, praesentia ejus necessaria non est, cujus excessus praesens est.» Item Felix papa Acacium Constantinopolitanum absentem damnavit, cujus sententiam beatus Gelasius, successor ejus, irrefragabili approbatione canonicam monstravit. Nec plane dubitaverim quin plures inveniantur qui ita absentes sententiam damnationis exceperint, quam qui praesentes canonicam examinationem et damnationem [Col. 1214C] exspectaverint. Harum autem sententiarum diversitatem facile concordabimus, si superiorem sententiam de absente non judicando ad illum solummodo referamus, cujus causa adhuc ventilanda videtur, qui locum respondendi potius non habuit quam canonice oblatum refutaverit. Nam si canonice vocatus venire contempsisset, nec tamen canonicam excusationem praetenderet, tam apud antiquos quam apud modernos etiam absens canonice damnari posset. Si ergo ita exponimus utramque sententiam de absente, rationabilem esse videbimus ut et absens judicetur qui canonicam vocationem sive admonitionem comtempsisse detegitur, et absens non judicetur de cujus contumacia adhuc dubitatur.
[Col. 1214D] Sic ergo et in aliis canonum diversitatibus competentem sensum inquirere debemus, ne forte hujusmodi diversa, nonnunquam quasi repugnantia temere respuamus, quae tamen ex apostolica auctoritate promulgata sive confirmata non ignoramus. Ita, inquam, intelligendi congruentiam indagare conemur, ne hujusmodi statuta uspiam sibi contraria interpretemur. Nam ipsi sancto Spiritui magnam injuriam irrogare videmur, si illa quae ipse per sanctos Patres instituisse legitur, quasi contraria et ideo contemnenda interpretari non veremur.
Non solum autem exceptiones canonicarum institutionum, sed et integras earum descriptiones diligenter considerare et ad invicem conferre non taedeat, si ad plenam earum notitiam pervenire nos [Col. 1215A] libeat. Nam quaelibet capita locis, suis considerata, nonnunquam satis aperte patebunt; quae, per se inspecta, aut vix aut nullo modo competenter intelligi potuerunt. Ipsa enim circumstantia lectionis multa nobis praescribere solet, quae unum singulare caput non habet, sine quibus tamen pleniter intelligi non valet. Sed diversorum statutorum ad invicem collatio multum nos adjuvat, quia unum saepe aliud elucidat. Consideratio quoque temporum, locorum sive personarum, saepe nobis competentem subministrat intellectum; ut etiam diversitas statutorum nequaquam absurda vel contraria videatur, cum diversitati temporum, locorum sive personarum apertissime distributa reperiatur. Hoc utique lectori multum intelligentiae suppeditabit, si hujusmodi statutorum [Col. 1215B] originales causas singulari diligentia indagare non omittit. Ex tali enim indagatione multa rationabiliter instituta parebunt, quae, ignoratis eorum causis, minus idonea videri potuerunt.
Hoc utique studiosissime indagandum, et indagatum memoriae tenaciter commendandum: quid sancti Patres dispensatorie, quasi ad tempus servandum instituerint; quid etiam generaliter omni tempore tenendum censuerint. Alia enim ratio est eorum quae dispensatorie instituta videntur, alia generalium. Unde beatus Innocentius papa ad Macedones episcopos scribens: «Quod necessitas, inquit, pro remedio reperit, necessitate cessante, debet utique cessare pariter quod urgebat; quia alius ordo est [Col. 1215C] legitimus, alia usurpatio, quam ad praesens fieri tempus impellit. Et advertite, quod utique, ut dicitis, necessitas imperavit, in pace jam Ecclesias constitutas non posse praesumere.» Hac ratione beatus Innocentius statutum Nicaeni concilii de haerereticis cum ordine recipiendis non jam attendendum asseruit, eo quod necessitas illo tempore jam transierit quae Nicaenos Patres ita Novatianos recipere compulerit. Unde et Africani Patres, cap. 32, decreverunt ne Donatistae cum ordine reciperentur, illis tamen exceptis per quorum susceptionem ecclesiasticae utilitati consuleretur.
De his autem quae non dispensatorie, sed generaliter instituta sunt, sanctus Leo papa primus omnibus episcopis scribens testatur: «Non, inquit, in [Col. 1215D] cujusquam persona praetermittendum est quod in generalibus statutis continetur.» Quae etiam Gelasius papa semper regulariter custodienda judicat, nisi aliqua vel rerum vel temporum perurgeat angustia. Nam et de his nonnunquam aliquid sanctos Patres remisisse leguntur pro necessitate temporum, ut in ordinatione sancti Ambrosii, quem ex neophyto ordinaverunt: quod tamen generaliter canonum instituta prohibuerunt. Item idem Leo, qui supra, quosdam ex laicis ordinatos in episcopatu confirmavit, licet et hoc sancti Patres generaliter jam prohibuerint.
Cum autem aliqua rationabilis causa occurrerit quae sacros canones aliquantulum temperari exegerit, semper illa ejusdem Leonis sententia ad Rusticum [Col. 1216A] Narbonensem episcopum fideliter est tenenda: «Sicut, inquit, quaedam sunt quae nulla ratione convelli possunt, ita nonnulla sunt quae aut pro consideratione aetatum, aut pro necessitate rerum oporteat temperari; illa semper conditione servata ut, in his quae vel dubia fuerint vel obscura, id noverimus sequendum quod nec praeceptis Evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum Patrum inveniatur adversum.»
Hanc autem facultatem temperandorum sive mutandorum canonum Romano pontifici potissimum adjacere non dubitamus, ut sancti Patres docuerunt. Nam beatus Gelasius et Nicolaus papa I in decretis eorum, Symmachus vero in generali synodo, diverso quidem tempore, sed eadem voce de Romani pontificis [Col. 1216B] auctoritate protestati sunt. «Necessaria, inquiunt, rerum dispositione constringimur, et apostolicae sedis moderamine convenimur sic canonum Paternorum decreta librare, et retro praesulum decessorumque nostrorum praecepta metiri, ut quae praesentium necessitas temporum restaurandis Ecclesiis deposcit, adhibita consideratione diligenti, quantum potest fieri temperemus.»
Nec mireris si Romani pontifices hanc semper peculiariter habuerint potestatem ut canones pro tempore dispensarent. Ipsi enim sunt auctores canonum, et illa sedes semper habuit hoc privilegium ut ligatum vel solutum sit quidquid ipsa ligaverit vel solverit. Unde, juxta attestationem sanctorum Patrum, omnibus Ecclesiis praeeminet, et de omnibus [Col. 1216C] judicare potest. Hoc utique privilegium nulla indignitas praesidentium imminuere poterit, attestante beatissimo papa Leone: «Etsi, inquit, nonnunquam diversa sunt merita praesulum, jura tamen permanent sedium, quibus possunt aemuli perturbationem aliquam fortassis inferre, non tamen possunt minuere dignitatem.» Nec ipse sanctus Petrus, nedum aliquis Romanae sedis episcopus, aliquem suum successorem, aliquo praejudicia, ea potestate privavit, quin eadem auctoritate omni Ecclesiae, non solum antiquis, sed et novis institutis, nunc lenius, nunc severius consulere posset, imo deberet, prout tempori suo opportunum fore videret. Hoc utique singularia Romanorum pontificum decreta testantur, [Col. 1216D] in quibus ipsi suorum temporum necessitatibus diverso modo consuluisse leguntur. Nicaeni quoque canones Romani pontificis privilegium ratum esse voluerunt, cum ad exemplum ejus etiam omnium provinciarum privilegia judicarent observanda.
Nequaquam ergo aliquid Romanus pontifex contra canones agit, si quando illos, pro consideratione temporum, nunc intendit, nunc remittit, cum et ipsi canones tale privilegium indubitanter concesserint, si et alii episcopi, etsi nullo modo, ut praesul apostolicus, vel canones instituere, vel jam institutos judicare valeant, aliquando tamen, pro modulo suo, aliqua statuta temperant, et hoc maxime in legibus poenitentium, quod etiam ipsi canones illis concedunt. Nam Nicaenum concilium episcopis concessisse [Col. 1217A] legitur ut digne poenitentes humanius tractentur, et canonicam severitatem in eis aliquatenus mitigent. Debent enim juxta Innocentium papam attendere confessionem poenitentis, et fletus et lacrymas corrigentis, ac tunc jubere dimitti, cum congruam viderint satisfactionem. Nam, juxta Augustinum, in hujusmodi poenitentia, non tam mensura temporis quam doloris est attendenda. Nequaquam autem ecclesiastica disciplina subsistere posset, si non praesul apostolicus illam auctoritatem haberet de canonibus quam supra retulimus. Nam praecedentium Patrum statuta ecclesiasticam disciplinam non tam instituerent quam confunderent, si nulla ratione a successoribus eorum immutari possent, cum tamen necessitas temporis nunc mitius nunc severius incedendum [Col. 1217B] persuadeat. Quod illum non latebit qui praecedentium Patrum et subsequentium statuta diligenter investigare curaverit. Nempe, si B. Gelasius numerum annorum quos sui antecessores singulis gradibus praefixerunt imminuere non posset, penuriae clericorum sui temporis per presbyteros ex laicis infra annum maturatos nullo modo succurrisset. Item, si moderni pontifices antiquorum rigorem canonum super lapsos sacerdotes remittere nequissent, ipsa Christiana religio destituta sacerdotali officio penitus stare non posset, cum jam pene nulli sacerdotes, nisi criminaliter lapsi, reperiantur; quos antiqui canones deposuisse leguntur.
Sciendum sane quod Romani pontifices semper [Col. 1217C] magis antiqua exsequi et observare quam nova instituere, nisi aliqua rationabilis causa perurgeret, consueverunt. Unde beatus Gelasius papa ad episcopos Dardaniae: «Nullus, inquit, jam veraciter Christianus ignorat, uniuscujusque synodi constitutum (quod universalis Ecclesiae probavit assensus), nullam magis exsequi sedem prae caeteris oportere quam primam, quae unamquamque synodum et sua auctoritate confirmat, et continuata moderatione custodit.» Hinc sanctus Leo papa: «Ad meum, inquit, tendit reatum, [Col. 1218A] si paternarum regulae sanctionum, quae ad totius Ecclesiae regimen, spiritu Dei instruente, sunt conditae, me, quod absit! connivente violentur.» Item Julius papa, Orientalibus episcopis scribens ( epist. ad Orient. circa finem ): «Instituta, inquit, apostolorum et apostolicorum virorum contemnere nolite. Canones habetis, his fruimini; satis enim indignum est quemquam pontificum vel ordinum subsequentium hanc regulam refutare quam beati Petri sedem consequi videat, et docere. Multum convenit ut totum corpus Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet, quae inde auctoritatem habet ubi Dominus Ecclesiae totius posuit principatum, dicente Scriptura: Ordinavit in me charitatem (Cant. II) :» Et iterum: «Omnia cum ordine fiant (I Cor. XIV) .»
Eamdem sententiam beatus Gelasius in generali decreto, de ecclesiasticis institutis ad omnes episcopos scribens, deprompsit: «Cum nobis, inquit, contra salutarium reverentiam regularum cupiamus temere nihil licere, et cum sedes apostolica super his omnibus, favente Domino, quae paternis canonibus sunt praefixa, pio devotoque studeat tenere proposito, satis indignum est quemquam pontificum vel ordinum subsequentium hanc observantiam refutare quam beati Petri sedem consequi videat et docere; satisque conveniens est ut totum corpus Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet, quam illic vigere videt ubi Dominus totius Ecclesiae posuit principatum. In hoc utique sancti Romani pontifices [Col. 1218C] aliis pares esse voluerunt, quod non tam novae institutionis auctores quam veteris exsecutores existere studuerunt; quod non solum Romano, sed cuilibet episcopo Gelasius licere testatur.
Hactenus antiquae membranae. Quae num totam Bernaldi lucubrationem nobis exhibeant, ambigo, ob finem tam abruptum, et nulla vel lectoris vel Gebehardi compellatione terminatum. Cui plenius et integrius exemplar obtigerit, is Bernaldum integriorem edat.
Monitum
Opusculis Bernaldi jam ex Gretsero editis jungimus alia quae primus in lucem emisit doctissimus Germaniae sacrae editor. Deinde Chronicon Bernaldi, in quo multa de Gregorii VII rebus gestis, subjiciemus. Tengnagelii Syllogen sic ampliatam claudent opuscula quae in indice Collectioni praefixo inscribuntur ultima.
Monitum
Hactenus edita Bernaldi opuscula; his jam illa subjungimus quae publicam lucem necdum aspexerunt, ex membranacco saec. XII codice qui in bibliotheca nostra asservatur, deprompta. Est hic is ipse antiquus codex quo Simlerus in sua Bibliotheca, p. 96, sequentia Bernardi seu Bernaldi opera recenset, quae inter primo loco occurrunt Apologeticae rationes contra schismaticorum objectiones ad Adalbertum Nemetensem praepositum; in quibus praecipue defendit quod ipse et alii monachi S. Blasii merito ab excommunicatis abstineant. [Col. 1219] Hic se manifeste S. Blasii monachum fatetur, tacito tamen presbyteri titulo, etsi tum talis jam fuerit, quippe defuncto jam Gregorio VII ann. 1085 scribens, adhuc tamen ante annum 1088, quo obiit Bernardus Corbeiensis, ad quem est Bernaldi epistola ( supra ), in qua sacramenta excommunicatorum admittit, quae hic adhuc fluctuans rejicit. Ipse stylus eumdem praecedentium opusculorum scriptorem arguit, uti attento lectori suapte patebit; argumenta quoque tam hic quam in sequentibus opusculis passim adducta idipsum satis evincunt.
Apologeticae rationes contra Schismaticorum objectiones
[Col. 1219A] Domino ac venerabili ADELBERTO Nemetensi praeposito [Col. 1219C] Desideratur Adelbertus iste inter praepositos Spirenses in Gallia Christ. t. V. p. 740. In veteri Spirensi Necrologio, III Non. Januarii notatur Albertus praepositus et frater, et Gebehardus praepositus et frater, quo fratris nomine carent qui ibidem habentur caeteri praepositi: unde istos forte monachos fuisse haud immerito quis conjiciat. Quisquis autem fuerit hic Adelbertus, Bernaldo nostro familiarem fuisse arguit hoc epistolicum inter eos commercium; quanquam illius epistola hic commemorata interciderit, quam Adelbero Blasianus pariter monachus Bernaldo detulerit, fortassis ad procurandas hujus monasterii res domesticas, quales [Col. 1219D] in tractu illo Spirensi plures habuit, illuc missus. BERNALDUS ultimus fratrum de S. Blasio.
I. Litterae vestrae, quas ad S. Blasium per fratrem nostrum Adelberonem direxistis, non parum nos notare videntur, quasi a recta via deviaverimus, nosque satis fideliter admonent ut errorem corrigere non erubescamus. Sed nos nequaquam hoc quasi errorem corrigere praesuminus, quod ex evangelicis et apostolicis sanctionibus observandum didicimus. Non enim hoc esset errorem corrigere, sed multo periculosius et detestabilius errare; nec de Gregoriano anathemate possemus enodari, cum in tali correctione sacris canonibus inveniremur adversi. Quapropter in hujusmodi causis ecclesiasticas [Col. 1219B] sanctiones necessario sequimur, quas et vobis, etsi admonitore non egeatis, summatim recordari volumus, ut tanto facilius apud vos de errore expurgemur, quanto minus a vestigiis sanctorum Patrum, in his quae notastis, exorbitasse monstramur.
II. Et primum quidem nos nimis ad dexteram declinare notatis in negligentia fraternae compassionis: unde tamen nobis conscii non sumus. Est enim consuetudo nostra ut, juxta evangelicam institutionem non minus oleum quam vinum fraternis infirmitatibus adhibere studeamus. Nec in hoc a quolibet quasi nimis inhumaniter velut a recta via devii merito notabimur, si illius vestigia pro modulo nostro sequi nitimur, qui arguit et castigat [Col. 1219C] quos diligit, qui omnem filium flagellat quem recipit (Hebr. XII, 6) . Nunquam tamen, Deo miserante, ad illam inhumanitatem perveniemus, ut ad omnia fratrum peccata nos truces et rigidos exhibeamus, sicut notare videmini sub nomine S. Hieronymi.
[Col. 1220A] III. Miramur autem de vestra prudentia quod vos nescire dissimulatis cur nostrates abstinere se studeant ab excommunicatis. Nunquid enim alicui in sacris canonibus erudito latere poterit quod ipsi apostoli Romanique pontifices, eorum in sede et in potestate successores, de vitanda excommunicatorum communione statuerunt? Ex quibus B. Callistus papa et martyr, decimus septimus a B. Petro, in decretis suis [Col. 1220C] Apud Gratianum, c, Excommunicatos 17, caus. 11, q. 3. modos enumerat quibus excommunicatos vitare debemus, videlicet in salutatione, in osculo, in oratione et in convictu. Deinde inferendo sententiam: Quicunque, inquit, in his vel in aliis prohibitis scienter excommunicatis communicaverit, juxta apostolorum institutionem et ipse simili excommunicationi subjacebit. Hanc sententiam [Col. 1220B] S. Fabianus papa et martyr in decretis suis [Col. 1220C] Ibid., c. Sicut 16. indetrectabiliter observandam judicavit. Hanc sacratissimum Nicaenum concilium ratam esse voluit [Col. 1220C] Can., 5. ; quod B. Gregorius papa in synodica sua ut Evangelia comprobat, et omnes ab eo dissentientes anathematizat [Col. 1220C] Ibid., c. Rogo 25. . Hanc B. Augustinus in tantum amplexatus est, ut ipsam in concilio 217 episcoporum [Col. 1220C] Scilicet in concilio Carthaginensi IV, can. 73, in quo praesentes erant 214 episcopi, quos inter primus subscripsit Carthaginensis episcopus concilii praeses, tertius autem S. Augustinus. sua subscriptione confirmasse legatur. Ergo et nos necessario excommunicatos devitare debemus, ne simili excommunicationi institutione apostolorum subjaceamus.
IV. Est autem indubitanter excommunicatus Ravennas Guibertus [Col. 1220C] Hunc Heinricus rex abjurato Gregorio sub nomine Clementis III antipapam constituit in Brixinensi conciliabulo ann. 1080. Vid. Bernoldus in Chronico ad h. a. cum omnibus suis fautoribus, videlicet apostolicae sedis invasor, et domini sui, papae inquam Gregorii, cui obedientiam juravit, [Col. 1220C] supplantator. Qui utique Gregorius saepius eumdem pro certis criminibus in generali synodo [Col. 1220D] Romana, nimirum ann. 1078. anathematizavit, etiam antequam ille apostolicam sedem invasisset, dum adhuc principes [Col. 1221A] vestrae partis, ut nostrae, eidem apostolico debitam obedientiam communiter exhibuissent. Nec de illo anathemate unquam exire curavit, sed ita anathematizatus atque perjurus sedem domini sui invadere, et caput omnium excommunicatorum fieri praesumpsit. Hunc ergo et omnes ejus complices, juxta statuta Patrum sanctorum, necessario devitamus, quia, juxta B. Gelasium (epist. 13, Labb. t. IV, pag. 1200) , omnes complices, sectatores, communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur, nec potest perversitas refutari complice perversitatis admissa.
V. Illud autem, quod Isaac Palaestinis et Dominum nostrum publicanis communicasse scribitis, nequaquam hoc approbare poterit ut et nos excommunicatis [Col. 1221B] communicare debeamus, cum eosdem Palaestinos sive publicanos, etsi criminosos, nusquam tamen anathematizatos fuisse legamus. Nempe mali, quandiu non fuerint excommunicati, nullum exteriori communione maculabunt; quod indubitanter facient, postquam sententiam excommunicationis pro suis criminibus judicialiter excipient. Nec nos utique, ut notatis, penitus abhorremus, pro quorum conversione, si oportet, etiam aliqua dura pati non fugeremus, illa tamen in quibus a statutis sanctorum Patrum non deviaremus. Sed et hoc, quod quidam apud nos peccant, non approbamus; imo, in quantum possumus, eos ad poenitentiam invitare satagimus, quos nequaquam ut excommunicatos devitare [Col. 1221C] jubemur, quandiu in catholica unitate detinentur. Nec christianum esse dicimus quod peccant: plus tamen de eorum salute speramus, quam si a corpore Christi eos omnimodis separatos esse sciremus. Nam et membra quantumlibet infirma, quandiu in corpore fuerint, facilius curari sperantur, quam si bene sana penitus a corpore praescindantur.
VI. Scimus sane sanctos Patres sub excommunicatione multa prohibuisse, ex quibus S. Gregorius papa etiam omnia sacris canonibus adversa prohibuit. Si quis tamen modo aliquid contra canones egerit, non statim illum pro excommunicato vitabimus, antequam in illum sententiam excommunicationis ordine judiciario prolatam audiamus. Unde beatus Augustinus in libro De poenitentia (Serm. 351, n. 10, t. V. Opp.) : Nos, inquit, a communione quemquam prohibere non possumus, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo sive saeculari sive ecclesiastico judicio nominatum atque convictum. De qua nominatione Apostolus: Si quis frater nominatur fornicator (I Cor. V) , et reliqua, cum hujusmodi nec cibum sumite. Quod beatus Augustinus ( serm. cit. ) ita exponit: Nominationem eam intelligi voluit Apostolus, quae in [Col. 1222A] quemquam cum sententia ordine judiciario profertur.
VII. In primis quidem admonendi sunt criminosi, ut resipiscant: deinde, si resipiscere noluerint, juxta canonicas sanctiones excommunicandi, et tunc demum ab omnibus pro excommunicatis devitandi. Sic et nos quoslibet sacrilegos vitamus, postquam illos a praelatis suis canonice excommunicatos audierimus. Ita et Guibertum haeresiarcham, et omnes fautores ejus, post sententiam venerabilis papae Gregorii I (lib. VI, epist. 27) necessario devitamus, quos tamen nullo modo pro excommunicatis vitaremus, si nondum in illos specialem aliquam excommunicationem depromptam cognosceremus. Criminosis quippe, sed nondum excommunicatis, licite communicamus: [Col. 1222B] nec hoc utique quasi loco nostro [Col. 1221D] S. Blasii scilicet monasterio, quod ab eodem Henrico IV ante anathema, ann. 1065, diploma obtinuit, quo confirmat terminos suo monasterio ab Ottone imp. aliaque bona eidem tradita. Postea vero nihil amplius de habita cum eo aut antipapa communione occurrit, imo contrarium ex ipsa hac epistola elucet. Id tamen nequaquam ingratitudinem erga hunc Caesarem, quem adhuc publicis appensis picturis [Col. 1222D] ceu benefactorem suum grati profitentur Blasiani, sed canonum observantiam subsequo tempore necessariam ostendit. Fuerunt ergo inimici causae, amici personae. et religioni praecavendo, ut scribitis, facimus; sed potius ideo quia nihil nos in hoc contra canonicam auctoritatem agere cognoscimus: quod procul dubio ille facit quicunque malis ecclesiastico more excommunicatis communicare praesumpserit.
VIII. Multum quoque miramur de vestra prudentia, quod reges ecclesiasticae potestati subtrahere in tantum conamini. Nunquid Dominus noster Jesus Christus aliquid excepit, cum B. Petro concesserit, imo sanctae Ecclesiae in persona Petri, juxta quod B. Augustinus exponit, ut in coelo ligatum vel solutum existeret quodcunque ipsa in terra ligasset vel solvisset? (Matth. XVI, 19.) Quis, inquam, se de tam [Col. 1222C] universali potestate poterit emancipare, nisi forte ille qui potius sub tyrannide diaboli perire, quam sub suavi jugo Domini regnare delegerit? Cui tamen hoc ad miseram libertatem non proderit, quia sub ecclesiastica potestate, etsi non ad salutem, ad damnationem semper manebit. Ergo nec imperatores de hac potestate poterunt se emancipare, B. Gelasio papa Anastasium imperatorem ita protestante (epist. 8, Labb. t. IV, pag. 1182) : Duo sunt, imperator Auguste, quibus principaliter hic mundus regitur, auctoritas sacrata pontificum, et regalis potestas; in quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto etiam pro ipsis regibus hominum in divino reddituri sunt examine rationem. Nosti enim, fili clementissime, quantum licet praesideas humano generi dignitate, tamen [Col. 1222D] praesulibus divinarum rerum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuae salutis exspectas. Hinc te illis subdi debere cognoscis religionis ordine potius, quam praeesse: inter haec ex illorum te pendere judicio, non illos velle ad tuam redigi voluntatem.
IX. Hac igitur potestate B. Innocentius papa Arcadium imperatorem excomunicasse legitur [Col. 1222D] Id quidem factum dicitur in epistolis ejusdem pontificis ad Arcadium et Arcadii ad Innocentium, quas referunt Glycas et Nicephorus. At vero suppositas illas esse contra Baronium ostendit Natalis [Col. 1223C] Alexander, Hist. eccles. saec. IV, cap. 2, art. 1 Vid. Pagii Brev. Rom. pontif. tom. I, p. 137. , quia consensit ut S. Joannes Chrysostomus a sede [Col. 1223A] sua pelleretur. Item B. Nicolaus papa I Lotharium regem, a quo Lotharingia cognominatur, excommunicavit, eo quod propriam uxorem pro quadam concubina repudiaverit [Col. 1223C] Vid. epistola Nicolai I ad Carolum regem, Labb. tom. VIII, p. 502, ubi pontifex Lotharium ceu [Col. 1223D] excommunicatum a se haberi testatur. Caeterum eadem fere exempla hanc in rem in Chronico suo ad ann. 1077 adducit idem Bernoldus auctior. . Sed et inferioris ordinis episcopi imperatores et reges excommunicasse leguntur; sanctus enim Ambrosius Mediolanensis episcopus majorem Theodosium imperatoremm excomunicasse, et post satisfactionem reconciliasse legitur. Item S. Germanus Parisiorum episcopus Heribertum [Col. 1223D] Seu Charibertum, apud Gregorium Turon. Hist. Franc., lib. IV, c. 26. regem Francorum libidini debitum excommunicavit, qui et ita excommunicatus diem clausit extremum. Generaliter etiam B. Adrianus papa [Col. 1223D] Capit. 80. Labb., t. VI, pag. 1838; Gratian., caus. 25, q. 1, can. 11. omnes reges excommunicavit, quicunque apostolicae sedis statuta violare praesumpserint. Sanctus quoque Gregorius papa decrevit [Col. 1223D] Ita quidem S. Gregorius, epist. 33, l. XII in privilegio, quod abbati S. Medardi concessisse dicitur; de quo tamen haec notat Labbeus t. V, pag. 1582: Privilegium istud improbarunt ex orthodoxis card. Perronius, Sirmundus, Launoius, aliique viri pereruditi; ex heterodoxis Blondellus, etc. Unde in nova editione in appendicem rejicitur Opp., t. II, pag. 1284. ut reges [Col. 1223B] a suis dignitatibus caderent, et participatione corporis et sanguinis Domini carerent, si sedis apostolicae decreta contemnere praesumerent [Col. 1223D] His enim vero et similibus argumentis atque exemplis Gregorium VII ejusque defensores usos fuisse comperimus, cum tamen alii rem hanc facinusque tunc ab eo gestum, et inauditam hucusque [Col. 1224C] regis depositionem clamitarent adversarii, atque a Spiritu Evangelii et sanctorum Patrum, ad quos hic provocatur, prorsus alienam: de quo jam in Observationibus praeviis, § 24, seqq., dictum. .
De hac ergo praerogativa ecclesiasticae potestatis si aliud documentum non haberemus, istud sufficere nobis deberet quod tam sanctos viros illam super reges et imperatores exercuisse legimus: quod nullo modo facerent, si non hoc se canonice posse facere cognoscerent. Quid autem mirum quod sancta Ecclesia saeculares principes, utpote membra sua, judicare potest, quae, juxta Apostolum, etiam angelos indubitanter judicatura est? Nescitis, inquit, quoniam angelos judicabimus? quanto magis saecularia? (I Cor. VI.) Nequaquam ergo reges sive imperatores [Col. 1223C] ecclesiastico judicio subjacere denegabimus, si evangelicis et apostolicis sanctionibus credere et assentire voluerimus.
X. Nimium autem in verbis excedere videmini, cum religiosos confratres nostros Judaeis comparare conemini; qui minime cum Judaeis ut Christus interficiatur clamant, sed ut fides ejus in cordibus fidelium roboretur, et a contagio anathematis defendatur exoptant. Et nos utique sanctum Chalcedonense concilium veneramur, quod tamen apostolicae dignitati vel auctoritati nullo modo praescribit quin [Col. 1224A] quaelibet monasteria suae potestati vindicare valeat, ut non episcopo civitatis, sed apostolicae sedi specialiter subjaceant [Col. 1224D] Jam in concilio Arelatensi ann. 455. (Labb. t. IV, p. 1024) de monasterio Lerinensi statutum est ut, exceptis ordinationibus, omnis illius laica multitudo ad curam abbatis pertineat, neque ex ea sibi episcopus quidquam vindicet, aut aliquem ex illa clericum facere, nisi abbate petente, praesumat. Hoc enim, addunt Patres, et rationis et religionis plenum est, ut clerici ad ordinationem episcopi debita subjectione respiciant; laica vero omnis monasterii congregatio ad solam ac liberam abbatis proprii, quem sibi ipsa elegerit, ordinationem dispositionemque pertineat. Haud quaquam igitur Isidori Mercatoris merces sunt ab ipsis his episcopis agnitae et statutae monasteriorum exemptiones suis limitibus circumscriptae. . Nec miremini si monachis nostri temporis officium praedicationis non omnino intercluditur, ut antiquis, de quibus Chalcedonense concilium et S. Leo papa scripserunt; nam illi ecclesiasticos ordines non habuerunt, ut ex statutis ejusdem concilii conjectare possumus. In his enim adaequantur laicis, cum pro contemptu canonum non degradentur ut clerici, sed excommunicentur ut laici: quod utique non fieret, si ecclesiasticos ordines haberent; nam canones praecipiunt ut ordinati pro culpis suis degradentur, non autem excommunicentur. Moderni autem monachi cum ecclesiasticos ordines habeant, quis inficiari potest quin eorumdem [Col. 1224B] graduum officia, cum jubeantur, exercere valeant, praesertim cum in perceptione consecrationis nihil distent a clericis? Aut ergo ecclesiasticos gradus illis penitus adimitis, aut administrationem eorumdem graduum eis intercludere non potestis [Col. 1224D] Vid. de hoc argumento Observationes praeviae, § 60. . Nimium etiam pro episcopo vestro [Col. 1224D] Huzmannus schismaticus Spirensis, anno 1085 a sacris exclusus. zelatis, si plus sibi quam apostolicae sedi obediendum putatis, cui et vos necessario plus quam proprio episcopo obedietis, si juxta S. Gregorium rei apostolicae auctoritatis esse non vultis.
XI. Hoc, quod Apostolus quosdam novissimis temporibus a fide discessuros (Tim. IV, 1) praedicit, non aliquibus Catholicis, sed quibuslibet excommunicatis competentius ascriberetis, qui attendentes [Col. 1224C] spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum a catholica unitate in manus Satanae discesserunt. Horum crudelitas jamdudum excrevit, ut sancta Ecclesia contra eorum infestationem militaribus auxiliis saepissime eguerit, nec sine sanguinis effusione de eorum tyrannide liberari potuerit. Militares ergo, qui ea necessitate aliquem excommunicatum occiderint, compulsi sunt, et hoc non tam pro se quam pro ecclesiastica defensione fecerunt, et nullo modo damnationem primi fratricidae Cain in hoc promeruisse videntur, qui juxta Joannem: Ex maligno erat et occidit [Col. 1225A] fratrem suum: et propter quid occidit eum? quia opera ejus maligna erant, fratris autem justa (I Joan. III) ; quippe pro invidia occidit eum. Isti autem nec inimicos occidere vellent, si alio modo sanctam matrem Ecclesiam contra improbos defendere possent. Et in hoc ipso negotio etiam proprias animas pro fratribus ponunt, quos per excommunicatorum violentiam in anima et in corpore periclitari perspiciunt. Nequaquam ergo eos nefandissimo fratricidae Cain comparabimus, si juste judicare voluerimus. Scimus quidem, homicidium in S. Scriptura prohibitum; sed hoc minime ita intelligere debemus, ut Phineen et Eliam et zelotes, aliosque sanctos Patres, qui zelo Dei multos occiderunt, damnationi homicidarum obnoxios esse judicemus. Nunquam enim in eo delinquitur, [Col. 1225B] ubi Deo vel per se vel per legem praecipienti specialiter obeditur.
Beatus quoque Augustinus in libro primo De civitate Dei (cap. 26) : Miles, inquit, cum obediens potestati, sub qua legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege homicidii reus est. Nec nos utique omnes, qui excommunicatos occiderint, omnimodis expurgamus, sed nec tam dure, ut vestratibus placeret, eos judicamus: et illud, primum quidem, quia tale opus vix aut nunquam sine culpa perficitur; hoc autem secundum, quia eos zelo Dei ductos hoc agere pro ecclesiastica necessitate cognoscimus [Col. 1225D] Ex toto contextu liquet Bernaldo tantum de homicidiis in bello et pro legitima defensione patratis sermonem esse; secus enim falsa omnino esset haec ejus assertio. .
De praedicatione monachorum quod iterum notatis, et nobis placet, ut non nisi ordinati praedicent, [Col. 1225C] catholicoque obediant praesuli, nisi ab apostolica sede fuerint emancipati.
XII. Quid autem miramini, si sacramenta Ecclesiae apud excommunicatos esse negantur [Col. 1225D] Sententiam suam postea retractavit Bernaldus, uti in observationibus praeviis § 21 vidimus. igitur haec epistola ante annum 1088 scripta fuit, quo obiit Bernardus, ad quem est supra opusc. II relata Bernaldi epistola, in qua contrarium tuetur. , cum B. Augustinus (sermone 181, De tempore, cap. 21) locum veri sacrificii extra Ecclesiam non esse protestetur? Item S. Gregorius de consecratione Maximi praesumptoris scribens (lib. III, epist. 20) : Quam rem, inquit, nullo modo possumus dicere consecrationem, quia ab excommunicatis celebrata est. Item praedecessor ejus papa Pelagius (GRATIAN. causa 24, q. 1. c. 33) : Extra Ecclesiam, inquit, non consecratur, sed exsecratur episcopus. Item B. Innocentius [Col. 1226A] papa (epist. 22, n. 3) : Qui, inquit, honorem amisit, honorem dare non potest. Et post pauca: Damnationem ergo quam habuit, per pravam manus impositionem dedit. Item S. Leo papa Leoni Augusto scribens de quodam Timotheo [Col. 1225D] Aeluro scilicet intruso Alexandrino, qui Proterium antecessorem suum sacrilege necari fecit. Vid. epist. 25 S. Leonis; Labb., t. IV, p. 904. damnato ejusque sequacibus, omnia sacramenta se eorum sacrilegis manibus subtraxisse testatur. Si beato quoque Augustino credere volumus, omnes haereticos et ex communicatos extra Ecclesiam esse non dubitamus quamvis et adhuc infra aream cum frumento multam paleam toleremus [Col. 1225D] Haec eadem fere sunt argumenta, quibus supra epist. 2, col. 1143, Bernardus Hildesiensis usus est. .
XIII. Frustra dominum nostrum piae memoriae [Col. 1225D] Liquet ex his, epistolam istam scriptam esse post obitum Gregorii VII, ann. 1085, quo jam presbyter erat Bernaldus. Gregorium papam arundineo baculo comparatis, quem usque ad finem vitae in sua sententia stabilem et inflexibilem perstitisse multum [Col. 1226B] doluistis: qui non omnes provincias, quas enumeratis, in integrum anathematizavit, sed Guibertum et omnes ejus complices, in quacunque provincia fuerint. Nec tamen paucos extra hanc excommunicationem remansisse dicatis, cum tanti in solo Teutonico regno remanserint, ut multitudini excommunicatorum saepissime viriliter restiterint, et adhuc resistere possint.
XIV. Nos ad perjurium, ut notatis, dominus noster Gregorius papa non impulit, sed a juramento subjectionis eadem auctoritate absolvit [Col. 1226D] Spectant haec ad Ottonem Constantiensem episcopum, quem Gregorius VII statutis synodi Romanae reluctantem a communione exclusit anno 1075, cleroque ac populo Constantiensi demandavit, ne eidem porro obediant, datis ad eos litteris, quas in Registro omissas exhibet Hugo Flaviniacensis in Chronico, et Paulus Bernriedensis in Vita Gregorii VII, apud Gretserum (Opp., t. VI, p. 135) , ubi inter alia haec perscribit: Si praeceptis apostolicis voluerit esse contrarius vester episcopus, ab omni illius subjectionis jugo B. Petri auctoritate absolvimus universos, ut cum sacramenti obligatione quilibet ei fuerit obstrictus, quandiu Deo omnipotenti et sedi apostolicae rebellis exstiterit, nulla ei fidelitatis exhibitione fiat obnoxius. Causam praemittit: Indignum est enim, ut qui magistro detrectat subesse, magister auditoribus postulet praeesse. , qua et praelatos eorum deponere et excommunicare potuit. Sic sacratissimum Ephesinum concilium auctoritate S. Coelestini papae congregatum et confirmatum subjectos Nestorii ex potestate ipsius absolvisse legitur. [Col. 1226C] Sic Chalcedonense concilium Alexandrinos emancipavit de subjectione Dioscori patriarchae. Sic semper sancta mater Ecclesia filios suos de manibus depositorum et excommunicatorum absque omni nota perjurii emancipare consuevit, etiamsi eis subjectionem juramento promiserint.
B. Augustinus scribens ad Bonifacium severitati canonum in hoc aliquid detrahendum esse judicavit, ut clerici Donatistarum cum ordinibus in catholicam reciperentur, non utique in hoc, ut sententia anathematis in quibuslibet anathematizatis nihili penderetur. Aurelium Carthaginensem episcopum a B. Bonifacio et Coelestino pontificibus excommunicatum [Col. 1227A] legimus [Col. 1227D] Ubinam hoc legerit Bernaldus, incompertum nobis est, neque enim sive in Augustino, sive in horum pontificum aut Carthaginensium litteris aliquod hujus facti vestigium reperire est. Crediderim, Bernaldum fuisse deceptum ex homonymia alterius Aurelii, de quo ex libello Marcellini et Faustini schismaticorum haec ad ann. 371 refert Baronius: Aurelium quemdam episcopum, ex eo quod cum Gregorio Eliberitano episcopo communicasset, Romae poenas dedisse: quod jam ante Aurelii Carthaginensis tempora factum. , non S. Aurelium [Col. 1227D] Multa de hoc S. Aurelio Ariarathiae in Armenia minore seu Cappadociae episcopo memorant le Quien (Oriens Christ., t. I, p. 452) , et Bollandiani [Col. 1228D] ad diem 25 Maii (t. VI, p. 41) in commentario praevio ad Vitam S. Dionysii Mediolanensis antistitis, qui illuc in exsilium missus obiit. Hujus dein corpus petente S. Ambrosio ipse Aurelius Mediolanum attulit, ubi etiam juxta Trithemium (Ann. Hirsaug., t. I, p. 7) mortuus est circa an. 383: cujus postea reliquiae a Notingo Vercellensi episcopo Hirsaugiensi monasterio allatae sint sub Ludovico Pio imp. Sermonem vero S. Ambrosii in illius exsequiis habitum, cujus initium refert Trithemius, in ejus operibus desideramus. , cujus corpus Hirsaugiae fovemus; iste enim sanctus, in quantum ex Chronicis colligere potuimus, ante tempora horum apostolicorum migravit ad Dominum. Nec unquam ita Deo annuente a veritate deviabimus, ut aliquem simul et sanctum et excommunicatum dicamus. Nam juxta B. Augustinum ab Ecclesia separati nequaquam sancti, sed aeterno incendio creduntur mancipandi.
XV. Si egregio doctori et fidelissimo martyri, beato inquam Cypriano, credere volumus, apud Guibertum et ejus complices Ecclesiam nullatenus esse credemus. Ipse enim scribens De civitate [ l., unitate] Ecclesiae ad Magnum presbyterum [Col. 1228D] In editione Oxoniensi est epistola 69, sine titulo inscripta, Magno filio. : Ecclesia, inquit, una est, quae intus et foris esse non [Col. 1227B] potest. Si enim apud Novatianum sive Novatum est, apud Cornelium non fuit. Si vero apud Cornelium fuit, qui Fabiano episcopo legitima ordinatione successit, Novatianus in Ecclesia non est. Ac si diceret: Si apud Gregorium papam Ecclesia fuit, quod et ipsi Guiberto constitit, apud Guibertum non est, nec ejus complices. Eodem enim modo, excepto quod non sine perjurio Guibertus Gregorio, sicut Novatus Cornelio adulterina supplantatione subrepsit. Nam de Novato non legimus, quod obedientiam S. Cornelio unquam juraverit, quod Guibertus Gregorio papae fecit. Et ut de domino nostro Gregorio dicamus, quod de S. Cornelio scripsit B. Cyprianus (ep. 55) : Factus est episcopus de Dei et [Col. 1227C] Christi ejus judicio, de clericorum omnium testimonio, de plebis, quae tunc adfuit, suffragio, de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio, nemo ante illum factus esset, cum locus Petri et gradus sacerdotalis cathedrae vacaret. Quo occupato, et Dei voluntate atque omnium consensu ordinato, quisquis jam episcopus voluerit fieri, foris fiat necesse est, nec habeat ecclesiasticam ordinationem, qui Ecclesiae non tenet unitatem; profanus est, alienus est, foris est. Et cum post primum secundus esse non possit, quisquis post primum, qui solus debet esse, factus est, non jam secundus ille, sed nullus est.
XVI. Sententias autem de universalitate Ecclesiae nequaquam ita intelligere debemus, ut omnes [Col. 1227D] gentes in Ecclesia esse dicamus. Nunquid enim aliquis Christianus paganos sive Judaeos in ecclesia esse contenderit, quamvis ipse Dominus Abrahae [Col. 1228A] promiserit: In semine tuo benedicentur omnes gentes? (Gen. XXII.) Sed et quoslibet haereticos sive excommunicatos juxta attestationem SS. Patrum foris esse non dubitabimus: quibus procul dubio satius esset, nunquam Ecclesiam intrasse, quam juxta Evangelium duplo factos esse filios gehennae (Matth. XXIII) . Ipse quoque S. Augustinus schismaticos extra Ecclesiam esse saepenumero asseruit, licet de universalitate Ecclesiae nusquam dubitaverit. Est ergo ita intelligendum, sanctam Ecclesiam esse per omnes gentes diffusam in membris suis; non utique in illis, qui vel nunquam ei incorporati sunt, vel qui post incorporationem suam ecclesiastico judicio ab ea dismembrati sunt.
XVII. Nequaquam vero perversum, sed sanum [Col. 1228B] nobis videtur esse consilium, ut monachi non tam saecularibus obediant, quorum conversationem abrenuntiaverunt, quam suis abbatibus, quibus obedientiam promiserunt. Hocque omnes generaliter tam spirituales quam saeculares firmissime attendant, ut nulli unquam contra Deum et apostolicam auctoritatem obediant: Oportet enim plus obedire Deo quam hominibus (Act. V) . Unde quantumcunque imperatoria majestas excelsa videatur, non est tamen aequum, ut contra Deum ei obediatur.
XVIII. Nec indignemini, si sancta Ecclesia eorum eleemosynas non recipit, quos externae communionis esse perspexerit; nam et sancti canones praecipiunt, ut oblationes dissidentium fratrum nec in sacrario, nec in gazophylacio recipiantur; sed et [Col. 1228C] ipsae eleemosynae ecclesiasticis orationibus sunt recompensandae. Quapropter sancta Ecclesia eorum eleemosynas necessario devitat, quibus in ecclesiasticis orationibus non communicat. Haec autem omnia testimoniis SS. Patrum latius approbare possemus, sed prudentiae vestrae nimis graves esse timemus, quam per se copiosius et diligentius haec omnia investigare posse non dubitamus.
XIX. In his ergo et in aliis hujusmodi SS. Patrum sententiis pro modulo nostro usque in finem perseverare cupimus, nec de fide eorum, imo de fide Christi ipso opitulante unquam erubescemus, qui in Evangelio se de illo erubiturum praedixit, quicunque ipsum ejusque sermones coram hominibus [Col. 1228D] erubuerit. His quoque sententiis et vos assentire optamus, Deumque pacis et solatii, ut det vobis idipsum sapere nobiscum, imo cum SS. Patribus, [Col. 1229A] indesinenter rogamus. Sed inter haec omnia charitas, quae non irritatur, nec quaerit quae sua sunt, nec unquam excidit, multum nos de vestra salute sollicitos facit. Scimus enim, B. Jacob protestante, quia amicitia hujus mundi inimica est Dei, et quicunque voluerit amicus esse hujus saeculi, inimicus constituitur Dei (Jac. IV) . Unde ille discipulus quem diligebat Jesus, hausto consilio de ipsius Dominici pectoris arcano, informat nos ita: Nolite, inquit, diligere mundum, neque ea, quae in mundo sunt. Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in eo; quoniam omne, quod est in mundo, concupiscentia [Col. 1230A] carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae, quae non est a Patre, sed ex mundo. Et mundus transit et concupiscentia ejus; qui autem facit voluntatem Dei, manet in aeternum. Filioli mei, novissima hora est, et totus mundus in maligno positus est (I Joan. II) . Haec omnia optime nostis, nec ad haec insinuanda nostra relatione indigetis. Rogamus autem vos in Domino ut eruditionem vestram ad salutem animae vestrae studeatis exercere, ne hanc vitam, quae tentatio est et vapor ad modicum parens (Jac. IV) , tanti pendatis, ut futuram, quae aeternae felicitatis est, infeliciter perdatis.
Epistola ad Adalbertum
Tractavit idem hoc argumentum Bernaldus jam supra, cap. 24 apologetici, col. 1140, quod paucis denuo revolvit Adelberto familiari suo, ut eum in obedientia papae confirmaret contra Othonem episcopum Argentinensem ann. 1085, electum, sed schismaticum, uti eum in suo Chronico ad ann. 1100 appellat. Caeterum hic Adelbertus haud legitur inter praepositos illius Ecclesiae in Gallia Christiana t. V, p. 822, bene autem in Necrologio saec. XII, uti testatur Cl. Grandidier, qui eum in chartis illius temporis frustra inquisivit. In Historia Alsatiae t. II, tit. 501, ad annum 1089, sistit Burchardum praepositum, quem utrum praecesserit aut subsecutus sit Adelbertus, incertum est. Quamvis eum praecessisse debuit, si Burchardus praeposituram ab anno 1089 usque 1104 obtinuerit, ut volunt Galliae Christianae scriptores. Epistolam hanc scripsit Bernaldus jam presbyter, adeoque post annum 1084, et mortuo jam Gregorio VII, uti ad calcem hujus epistolae notabimus.
[Col. 1229B] Domino ac cautissimo apostolicae auctoritatis astipulatori ADELBERTO Argentinensi praeposito, non tam mente quam corpore super ollas carnium Aegypti collocato, BERNALDUS presbyter utinam solo corpore infirmus.
Cum nuper nobiscum essetis, omnia statuta sanctorum Romanorum pontificum sive conciliorum vobis placere monstrastis. Unde Deo condignas grates referre non sufficimus, qui vobis in tam periculoso tempore suae legis amorem inspiravit; qui Danielem cum sociis suis in Babylonica persecutione, ne statuam Nabuchodonosoris adorarent, confortavit.
Erat tamen aliquid, quod vos moveret, videlicet, si subjectus se quoquomodo de obedientia superioris potestatis excusare posset, si inferiori potestati obediret: [Col. 1229C] unde vobis multas rationes et exempla SS. Patrum dare possemus, si non epistolarem brevitatem excedere timeremus. Dicemus tamen breviter, ne et scientibus nimium loquaces esse videamur.
Natalis Salonitanus episcopus [Col. 1229C] Videatur de hoc facto Fleurii Hist. Eccles., lib LXXXV, § 26. Honoratum diaconum suum contra praeceptum sedis apostolicae ab archidiaconatu deposuit, aliumque in locum ejus subrogavit. Unde S. Gregorius eumdem Honoratum, invito eodem episcopo, in archidiaconatum restituit, [Col. 1230B] et alium, qui ei subrogatus est, deposuit, eo quod ipse proprio episcopo in eadem subrogatione contra praeceptum domini papae obediret. Haec itaque summatim tetigimus, vobisque ea in Registro (lib. II, epist. 18) ipsius diligentius consideranda committimus. Ibi inquam evidentissime patebit, quod nullus subjectus cum obedientia sui praelati potest se excusare, quin potius apostolicae sedi, quam proprio episcopo vel decano debeat obedire, quae ipsum etiam invito ejus episcopo canonice potest damnare.
Amplius: Tertium Carthaginense concilium, cui S. Augustinus cum Aurelio Carthaginensi episcopo interfuit et praefuit, ipsum inquam concilium capitulo septimo testatur, ut episcopo damnato et excommunicato nec a propria Ecclesia communicetur. [Col. 1230C] Si ergo provincialis concilii judicio magis obediendum est, quam proprio episcopo, quanto magis sanctissimae sedis apostolicae generalissimae synodo. Praeterea sanctissimi Patres Ecclesiarum, scilice apostoli, nunquid non devotissime sui temporis sacerdotibus obedierunt, praecipue cum Dominus praeciperet: Supra cathedram Moysi sederunt Scriba et Pharisaei; omnia quae dicunt vobis, servate et facite (Matth. XXIII) . Cum autem ipsi a veritate discederent, [Col. 1231A] et apostolos secum seducere vellent, nequaquam apostoli exspectasse leguntur, ut Dominus eos de Pharisaeorum obedientia specialiter absolveret; imo statim eis obedire spreverunt dicentes: Obedire magis oportet Deo quam hominibus (Act. V) . Unde B. apostolus Petrus in ordinatione S. Clementis firmissime decrevisse legitur, ut ille, cui ecclesiasticus pastor sentitur aversus, ab hominibus devitetur. Nec ad hoc exsequendum aliquod speciale praeceptum a praelato exspectetur, sed statim se ab illo avertant, cui ecclesiasticum pastorem adversum percipiant. Nulli, inquam, contra Deum et statuta SS. Patrum est obediendum: imo praelato suo, qui pro inobedientia a superiore potestate damnatus [Col. 1232A] est, omnimodis resistendum. Unde in sacratissima universali synodo Ephesina et illi multum laudati sunt, qui proprio eorum episcopo, id est Nestorio, viriliter restituerunt.
In fine apologetici [Col. 1231A] Apologeticum hic citatum eumdem esse puto, quem Gretserus (t. VI, Opp., p. 29) edidit inter opuscula Bernaldi, cujus tamen nomen haud praefert, ac in simili fere argumento versatur cum illo supra col. 1105 qui certe Bernaldi est. Cum vero ex Hirsaugia allatus dicatur, haud immerito (Patrologiae tom. CXLIII) ad Chronicon Petershusanum l. III, n. 2 suspicati sumus, illum forte a Bernardo monacho et scholastico, qui ex illo monasterio in Hirsaugiam [Col. 1232A] concesserat, fuisse compositum et exinde circa an. 1085 per Heroldum sive in Scafhusense sive in Petershusanum coenobium allatum, utrobique enim novae ex Hirsaugia coloniae eodem ferme tempore advenerant, ut l. c. et apud Trithemium (Annal. Hirs., t. I, p. 266) narratur, inter quos etiam Henricus scriptor recensetur, qui apologeticum hunc tractatum mortuo jam Gregorio VII exaratum hic seu in his partibus descripsisse dicitur Bernaldo. , quem dominus Heroldus quondam de Hirsaugia attulit, quem et dominus Henricus, ut opinor, hic descripsit; in fine, inquam, istius apologetici hoc authenticis rationibus declaratur, quod nec proprio episcopo, etiam catholico et religioso, contra dominum papam obedire debeamus. Deus autem pacis et solatii de vobis idipsum sapere (Rom. XV) nobiscum, ut abundetis in spe et virtute Spiritus sancti (Ibid., XIII) .
Epistolae ad Recchonem
Clericusne an laicus fuerit hic Reccho, ad quem directae sunt hae epistolae, incompertum est. Id solum evincitur, illum a partibus schismaticorum stetisse, a quibus eum avertere solitis suis argumentis nititur Bernaldus. Vid. supra col. 1181. Unde rursus idem utrobique auctor apparet.
Domino ac venerabili viro RECCHONI, BERNALDUS solo nomine presbyter, non moribus.
I. Cum nuper simul essemus, nonnulla de vitandis excommunicatorum communicatoribus ad invicem contulimus; sed quia tunc tuae voluntati satisfacere non potuimus, placuit ut vel scribendo tibi satisfaceremus, quod colloquendo non licuit.
B. Callistus papa et martyr, vir apostolicus, in suis decretalibus epistolis (epist. 2, c. 2; LABB., t. I, p. 614) quatuor res enumerat, in quibus excommunicatum vitare debeamus: videlicet in salutatione, in osculo, in oratione, in convictu. Deinde sententiam de communicatore excommunicati [Col. 1231C] subjungens: Quicunque, inquit, in his vel in aliis prohibitis scienter excommunicatis communicaverit, juxta institutionem apostolorum et ipse simili excommunicationi subjaceat; quippe ut excommunicati communicator devitetur aeque ut excommunicatus. Hinc B. Gelasius papa scribens orientalibus episcopis (epist. 15; LABB., t. IV, pag. 1218) de Acacio communicatore excommunicatorum, ita [Col. 1232B] discernit: Omnes complices, sectatores, communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur. Quamvis enim extra Ecclesiam alius alio tolerabilius peccet, in hoc tamen pares reputantur, quia nullus eorum in catholicam societatem recipiendus est, nisi catholico more reconcilietur.
II. Idem in sequentibus ad eosdem de vitandis communicatoribus excommunicatorum ( loc. cit.): Nihil, inquit, nobis commune cum hominibus communicationis externae. Idem in sequentibus: Quid javat, si quis alicui evidentiori haeretico non communicet, et iis tamen communione jungatur, qui ab illius non sunt communione diversi? Unde et multi religiosi ex Romanis se a communione Anastasii papae subtraxisse leguntur, eo quod ipse cuidam diacono Thessalonicensi [Col. 1232C] communicaverit, qui jam Acacio communicavit; sic enim Romanus Pontificalis testatur [Col. 1231] Haec falsa esse demonstrat Pagius, in Vita Anastasii II. .
III. Nec mireris communicatorem excommunicati aeque ut excommunicatum devitari, cum sub eadem sententia, ut praedictum est, teneatur obstrictus. Hinc idem, qui supra, Anastasio imperatori scribens (GELAS. ep. 8; LABB. l. c., pag. 1184) : Non potest, inquit, quilibet perversitatis communicatore suscepto [Col. 1233A] non pariter perversus probari, nec potest refutari perversitas complice perversitatis admisso. Legibus certe vestris criminum conscii, susceptoresque latrocinantium pari judiciorum poena constriguntur, nec expers criminis aestimatur, qui licet ipse non fecerit, facientis tamen familiaritatem foedusque recepit. Sicut igitur communicator furis eadem damnatione cum fure multatur, nihilominus communicator excommunicati cum eodem eadem lance damnatur. Est autem damnatio excommunicati, quod a Deo et membris ejus sequestratur. Tu ipse contexe quod sequitur: nempe SS. Patres communicatores excommunicatorum aeque ut excommunicatos ideo devitari voluerunt, quia eosdem, quasi qui seipsos damnaverunt, habuerunt.
[Col. 1233B] IV. Hinc B. Gelasius ad praedictos episcopos scribens de eodem Acacio (loc. cit. pag. 1223) : Quid, inquit, queruntur Acacium a nobis fuisse damnatum, cum recepta communione Petri se doceatur ipse damnasse? Unde et B. Felix papa, qui Acacium anathematizavit, in eadem sententia signanter posuit (epist. 6, l. c., p. 1704) : Habe, inquit, cum his, quos libenter amplecteris, portionem; id est cum excommunicatis; ac si diceret: Non tam novam excommunicationem super te facimus, quam veterem, qua te communicando excommunicatis innodasti, confirmamus. Nam cum omnis excommunicatus extra Ecclesiam sit, nullusque simul intra et extra esse possit, ille indubitanter se a catholica unitate separat, quicunque [Col. 1233C] se ab excommunicatorum communione non sequestrat. Jure ergo a Catholicis devitantur ut excommunicati, qui ab excommunicatorum communione non sunt sequestrati. Hoc autem diligentissime attendas, quod B. Gelasius nobis praescribit, cur apostolica sedes Acacium communicatorem Petri refutaverit (ep. 13, l. c., p. 1201) : Beati, inquit, Petri sedes, ne per Acacium in Petri consortium duceretur, ipsum quoque a sua communione submovit. Idem Anastasio imperatori (epist. 8 cit.) . Postquam Acacius communionis externae factus est, non potuit nisi a catholica et apostolica mox societate praecidi, ne per eum, si vel paululum cessaremus, nos quoque videremur subiisse contagia perfidorum.
V. Videsne quam necessario hujusmodi communicatores [Col. 1233D] devitemus, ne per eorum consortium contagia perfidorum subiisse judicemur. Nam juxta B. Gelasium, quod et supra posui, non potest quilibet perversitatis communicatore suscepto non pariter perversus probari, nec potest refutari perversitas complice perversitatis admisso. Cessent ergo hujusmodi communicatores ecclesiasticae communioni se imprudenter ingerere, ne catholicam sinceritatem sua communione juxta eumdem Gelasium commaculent. Nam procul dubio levius apud Deum judicatur qualibet necessitate quemlibet excommunicationem incidisse, quam post lapsum reconciliationem [Col. 1234A] non expetisse. Nec hoc sine intimo cordis dolore considerent, quantis offendi Deum praebeant, quos vel sua communione commaculant, vel suo exemplo docent, ut excommunicationem incidere non timeant. Accipiant ergo sanum consilium et ad reconciliationem festinent, ne quandoque cum Acacio excommunicationem cogantur inviti pati, qua jamdudum se sua sponte non timuerunt obligare. Plura tibi de hac re scribere possem, si epistolarem brevitatem excedere non timerem. Sed et sapienti sat dictum videtur.
[Col. 1234B] Domino ac venerabili viro RECCHONI BERNALDUS presbyter indignus.
I. Multum miror cur tantum in rescribendo laboraveris, cum nequaquam assertionem tuam de communione excommunicatorum approbaveris. Nullatenus enim communicatores excommunicatorum recipiendos fore probasti, imo eos sub apostolicae excommunicationis obligatione dimisisti: unde et ego tuis scriptis per omnia respondere non necessarium judicavi.
II. De osculo excommunicatorum vitando facile nos excusatos putas, eo quod in quibusdam decretis te illud non invenisse testaris; ac si apostolica statuta suam integritatem obtinere non valeant, etiamsi [Col. 1234C] ea quilibet mendosus liber minus integre habeat. Nam in emendatioribus et plenariis exemplaribus si quaesieris, ipsum osculum in decretis S. Callisti papae, ut ego scripsi, poteris invenire (GRAT., c. excommunicator. 17, caus. 11, a. 3. Vid. epist. praec.) Praeterea nec laici ignorant hoc, quod excommunicatos osculari non debeant. Quod si fecerint, absque omni contradictione per reconciliationem absolvi festinant, nec se nisi per reconciliationem recipiendos judicant.
III. Hoc utique roboratum est consensu universalis Ecclesiae: unde et nos illud juxta Augustinum secure et veraciter possumus asserere. Idem quoque verissime testatur quod nihil firmius sit tenendum, quam illud in quo veritas consuetudini suffragatur. [Col. 1234D] Sed et Joannes papa X [Col. 1233D] Idipsum autographus Bernoldi codex in Hermanno (Patrologiae tom. CXLIII) , ad ann. 916, in concilio Altheimensi factum scribit, quod alibi [Col. 1234D] haud legitur. Unde novum pro Bernoldi et Bernaldi identitate argumentum. , vir, inquam, apostolicus, judicio universalis synodi decrevit, ut quicunque deinceps bannum, ab episcopis impositum, et maxime in communione excommunicatorum corrupisset, 40 dies in pane et aqua more homicidarum poeniteret.
IV. De sententia B. Gelasii papae, quae dicit ( vid. epist. praec.): Nihil nobis commune cum hominibus communionis externae, necessario colligitur ut tam communicatorem Guiberti quam ipsum devitare debeamus, et hoc maxime in illis rebus, quas SS. Patres prohibuisse cognovimus. Nec ego mihi arrogo, [Col. 1235A] ut judicare possim canones pro tempore, quod specialiter privilegio Romani pontificis ascribitur, qui Guibertum haeresiarcham, et omnes complices ejus judicio universalis synodi excommunicavit, eosque in salutatione, in osculo, in oratione, in convictu devitandos sub poena excommunicationis juxta apostolorum institutionem denuntiavit. Ergo aut Guibertum de excommunicatione purgabis, aut communicatores ejus de obligatione excommunicationis expurgare non poteris, quin necessariam habeant reconciliationem, ut redeant ad catholicam unionem: nec aliquam difficultatem praetendam, quin apostolicae auctoritati obedire debeam; quod sicubi non observo, statim ad reconciliationem venire non recuro. Nec mihi succenseas, si B. Gelasio [Col. 1236A] pius quam tibi credo, qui dicit ( epist. praec. ): Non juvare, si haereticum devites, si communicatori ejus communices; ac si diceret: Quid juvat, si Guibertum devites, et communicatori ejus communices? qui juxta institutionem apostolorum simili excommunicationi subjacere decernitur.
V. Accipe ergo sanum consilium, et catholicae communioni reconciliare, et a pertinaci defensione cesses, quae B. Augustino attestante schisma in haeresim solet convertere. In Domino rogatus cito resipiscas, teque nobis communicabilem restituas, ne si nimis pertinaciter Ecclesiae auctoritati obstiteris, aliquid gravius, quod absit, ab ipsa matre Ecclesia audire merearis.
Epistola de emptione ecclesiarum
Alterum Simoniae genus de emptione et venditione Ecclesiarum erudite et succincte pertractat Bernaldus, provocatus a Paulino Ecclesiae Metensis canonico, ut ex fine hujus epistolae apparet. Apprime enim catholicis patribus adhaerebant Metenses, ut etiam intrusum episcopum a. 1088 urbe sua pellerent, et Hermannum ab exsilio revertentem reciperent. Erat is Metensis episcopus in causa Ecclesiae constantissimus, qui cum Adalberone episcopo Herbipolensi fortiter quidem sed incassum in conciliabulo Wormatiensi ann. 1076 (Concil. Germ., t. III, p. 178) exauctorationi Gregorii VII restitit, ut refert Lambertus Schafnaburgensis ad h. a. Ad eum exstat Gregorii VII, epistola 21, l. VIII (LABB., t. X Concil., p. 267) , circ. ann. 1081 data, qua eum ad labores et pericula pro veritatis defensione paratum excitat. Sede enim sua ab Henrico rege ann. 1080 pulsus, adhuc ann. 1088 in Tuscia captivus detinebatur, ut scribit Bernoldus noster in Chronico, cujus etiam ad sedem suam reditum ann. 1089; obitum vero ad ann. 1090, mense Maio narrat. Unde epistola nonnisi alterutro horum annorum scripta esse potuit, ubi Metis iterum erat hic episcopus. S. Gebehardi Salisburgensis archiepiscopi ad eumdem Hermannum epistolam pro Gregorio VII contra ejusdem temporis schismaticos primum edidit Gretserus. Opp. t. VI, p. 434.
Charissimo fratri PAULINO BERNALDUS solo nomine presbyter, non moribus, bonum indeficiens, quod est Christus.
I. Quaestionem, frater charissime, quam a me exsolvendam expetis, multum vires nostras excedit, quam etsi competenter explicare nossem, otium tamen librorum ad hoc exsequendum habere deberem: nec de hac causa aliquid praepropere scribere vellem, quod non ex auctoritate SS. Patrum irrefragabiliter probare possem. Sed tu omnis morae impatiens ab exactione non desistis: unde et me pro tuo amore nimium festinare cogis. Dicam tamen ad praesens, ut possum, salva diligentiori inquisitione [Col. 1235C] in aliud tempus, et hoc quidem eo pacto, ut et tu interim quaeras, et si quid inveneris, mihi intimare non graveris.
II. In primis igitur volo scias, B. Augustinum in libro Retractationum (lib. II, cap. 38) asserere, se non quinque libros De fide et operibus, sed unum [Col. 1236B] tantum composuisse, quem ita dicit incipere: Quibusdam videtur. Unde illud tuum de Simoniaco testimonium non nobis satisfacere poterit, si (sit) ex alio libro B. Augustini De fide et operibus praetitulato excerptum [Col. 1235C] Quodnam fuerit Paulini adductum ex Augustino testimonium, haud invenio; nec enim quidquam contra Simoniacos scripsit S. doctor: unde [Col. 1236C] etiam Bernaldus perplexus haerebat, qui nihil tale in suo exemplari reperit. . Incredibile enim videtur, Augustinum alium librum De fide et operibus composuisse, nisi cujus mentionem facit in Retractatione. Praeterea ipsum testimonium, si bene recolo, venditionem vel emptionem ecclesiasticarum rerum dicit esse Simoniacam: quod nimis laxum videtur, cum et legitimas venditiones et emptiones earum rerum inclusisse videatur. Quapropter idipsum B. Augustino ascribere non praesumo. Nec hoc dictum ita recipias, quasi ego tuae praejudicem opinioni, imo a te volo certius inde doceri.
[Col. 1236C] III. Est autem tua quaestio, si vendere vel ecclesias sit Simoniacum? Unde tibi ita respondere possum, quia apud antiquos non ita, ut modo, presbyteri ecclesias jamdudum ordinati acquirere consueverunt, sed in ipsa ordinatione acceperunt. Nam SS. Patres in Chalcedonensi concilio (act. 15, can. 6) irritam ordinationem cujuslibet judicaverunt, qui ad certum locum ordinatus non inveniretur; nempe locus, cui minister erat consecrandus, in primis pronuntiabatur. Sicque ordinatio ministri ad designatum locum solemniter celebrabatur, sicut adhuc in ordinatione episcoporum sive abbatum ubique observatur. Cum ipsa ordinatione minister incardinabatur Ecclesiae, nec alius ei ecclesiam, alius consecrationem, sed idem ipse contulit utrumque, et eodem tempore; nec plenaria deputabatur ordinatio, quam non praecederet loci designatio. Unde et apud antiquos Patres non tam specialis prohibitio facta legitur de emptione Ecclesiarum, quas in ipsis ordinationibus comprehensas, et cum ipsis per pecunias obtineri prohibitas noverunt. Et cum [Col. 1237B] emptas ordinationes Simoniacas reputarent, emptiones ecclesiarum procul dubio non exceperunt, imo nec excipere potuerunt.
IV. Postquam autem commendatio Ecclesiae ab ipsa consecratione in tantum coepit separari ut post multum tempus Ecclesias acquirerent jamdudum consecrati, necessarium (fuit), ut et speciali statuto prohiberetur emptio Ecclesiarum, sicut et ipsarum consecrationum, nec unum minus, quam alterum damnaretur ut Simoniacum. Sed consecrationes per pretium acceptas tibi constat esse Simoniacas; mihi autem nihilo minus de commendatione, id est, de cura animarum itidem videtur, si per pecuniam obtinetur. Nam Simon Magus, ut legitur in Actibus apostolorum, per pecuniam obtinere voluit, non ut apostoli [Col. 1237C] manus ei imponerent, sed ut ipse aliis manus imponere posset (Act. VIII) . Cui autem Ecclesia sive cura animarum committitur, eidem etiam potestas manus imponendi super catechumenos, energumenos sive infirmos sibi commissos conceditur. Quis ergo hoc Simoniacum esse negabit, si quis tale officium per pecuniam obtinuerit? Praeterea officium ostiarii, notarii, sive defensoris, si per pecuniam [Col. 1238A] acquiritur, a B. Gelasio in decretis suis [Col. 1237C] In canone Gelasii caus. 1, q. 1, c. 6 nulla ostiarii, etc., fit mentio. , capitulo 24, Simoniacum esse judicatur, quorum tamen nullus per manus impositionem ordinatur, nec ipsis, ut aliis manus imponant, conceditur. Si ergo emptor ecclesiastici officii, quod per manus impositionem non acquiritur nec exercetur, Simoniacus esse judicatur; quanto magis emptor pastoralis curae, in qua tot manus impositiones frequentantur?
V. Beatus quoque Alexander papa I in decretis suis (LABB. t. I, p. 553) Simoniacum esse judicavit, qui corruptus pretio poenitenti apud episcopum obstat, vel adjuvat ad reconciliationem. Si ergo ille Simoniacus jure dicitur, qui pretio corruptus efficit ut alii ab episcopo manus imponatur, quanto magis ille, qui sibi ipsi tale officium pretio acquirit ut subditis [Col. 1238B] manus imponere possit? Petrus Albanensis episcopus [Col. 1237C] Est hic ille Petrus, cognomento Igneus, Vallis Umbrosae tunc monachus, de quo Mabillonius in Vita S. Joannis Gualberti (Act. SS. Saec. VI. p. II, p. 283 et Annal. Bened., t. V, p. 1) . Factum [Col. 1237D] hoc etiam refert Bertholdus in Chron. ad ann, 1067 [Col. 1238C] ex codicum nostrorum fide. Factus is deinceps banensis episcopus. De quo idem ad ann. 1079. , vir mirae sanctitatis et fidei, Petrum Papiensem judicio ignis Simoniacum esse probavit, eo quod investituram tantum episcopatus per pecuniam a laico acceperit. Majores nostri synodali [Col. 1238C] Triburiensi scilicet, quod Hermannus Contractus in Chronico et Pagius ad ann. 1035 refert, cujus tamen decreta interciderunt. judicio pro Simoniaca haeresi deputasse leguntur (caus. 1, q. 1, c. 105) , si quis pecuniam pro chrismate, vel baptismo, vel communione daret vel exigeret. Si igitur haec omnia Simoniaca esse non negamus, itidem de emptione Ecclesiarum judicare cur dubitamus?
VI. Haec tibi, frater charissime, ad praesens, ut potui, satis festinanter collegi. Tu autem quid tibi de his omnibus videatur, mihi rescribas; sed et tu, [Col. 1238C] si quid forte de praedicta quaestione certius inveneris, mecum communicare non graveris. Dominum Metensem episcopum tuum [Col. 1238C] Hermannum videlicet. Vid. in monito. , imo nostrum, ex mea parte humiliter saluta, ipsumque ut de hac tua quaestione, si ista non sufficiunt, cogitet, invita. Omnipotentis Dei misericordia semper vos incolumes, nostrique memores in suo sancto servitio custodiat, domini et Patres in Christo amantissimi.
Epistola pro Gebhardo Constantiensi
Jam supra produximus decretalem Gregorii VII epistolam ad Ottonem Constantiensem episcopum pro recipiendis Romanae synodi decretis: quibus cum refragaretur, acriter primum objurgatus, postea ab officio suspensus est, interdicta ejus dioecesanis praestanda eidem obedientia, ut superius opusculo VI vidimus. Ultimo tandem aperte jam schismaticum anathemate perculit, et exauctorato Gebhardum ejus loco episcopum [Col. 1239] constituit, uti ad finem anni 1084 narrat Bernoldus in Chronico. Displicuit multis haec ordinatio, quam contra eorum obtrectationes hac epistola defendendam suscepit Bernaldus, unde Constantiensis Ecclesiae lata plurimum illustrantur.
[Col. 1239A] Reverendissimo sacerdoti, ac dilectissimo Patri R. [Col. 1239C] An littera initialis R. indicet Recchonem, ad quem sunt supra relatae Bernaldi epistolae, statuere nolim, quamvis id vero admodum simile videatur. B. solo nomine presbyter non moribus, suae qualiscunque orationis certitudinem.
I. Jamdiu est, Pater amantissime, ex quo mihi conquerendo retulisti oblocutionem quorumdam de ordinatione domini nostri Constantiensis episcopi, meque tibi rationem contra eorum objectionem rescribendo suppeditare rogasti. Sed quia tunc pro tempore brevius respondi [Col. 1239C] Deperiit hoc breve responsum. quam res exigeret, iterum tibi, imo per te illis de eadem causa plenius satisfacere non piget.
II. In primis igitur volo, ut illi nostri oblocutores causam diligenter investigent, et intellectam juxta statuta SS. Patrum fideliter examinare studeant: et tunc demum, si quid in ea sacris [Col. 1239B] canonibus adversum perspexerint, canonice reprehendant, si possint. Est autem summa eorum obloquii, ut retulisti, quod dominus noster Gebhardus esse non possit, eo quod antecessori suo Ottoni adhuc vivo subrogatus fuerit. Sed sacri canones hujusmodi subrogationem, videlicet ut alius cuilibet deposito subrogetur, saepissime nobis praescribunt, eamque legitimam esse atque authenticam absque omni contradictione constituunt. Sic item sanctum Constantinopolitanum concilium, aeque ut Evangelium B. Gregorio attestante venerandum, Maximo Constantinopolitano patriarchae deposito B. Nectarium subrogavit. Itidem sanctum Chalcedonense concilium, itidem Evangelio comparandum, Dioscoro Alexandrino patriarchae damnato S. Proterium [Col. 1239C] decrevit substituendum [Col. 1239C] Ita et Evagrius, Fleurius vero Hist. Eccl. l. XXVIII, § 35, subrogationem Proterii quatuor tantum episcopis, non toti concilio tribuit. . Sic B. Gregorius in Registro suo multis depositis alios subrogare praecepit. Sic Hincmarus Remorum archiepiscopus Ebboni deposito substituitur. Sic et in nostro tempore Ruobertus Babinbergensis episcopus [Col. 1239C] Hermannus quidem a Gregorio VII ann. 1075 ob Simoniam depositus est, eique Rupertus [Col. 1239D] substitutus, non tamen a papa, sed a rege Henrico obtrusus, pene omni clero et populo ingratus, ut ad illum annum scribit Bernoldus in Chronico auctiore. Hermanno damnato subrogatur.
[Col. 1240A] III. Ergo non contra canones, sed juxta canonicas sanctiones noster episcopus, Ottone deposito, licet adhuc vivo, substituitur. Quam canonice autem vel pro quibus causis Otto perpetuam damnationem subierit, ut et noster episcopus canonice ei succedere potuerit, plenius et per ordinem digerere libet, quatenus illis nostris oblocutoribus nulla deinceps dubitatio subrepat vel de illius irretractabili damnatione, vel de istius canonica subrogatione.
IV. Anno Dominicae Incarnationis 1076 [Col. 1239D] Acta hujus concilii Romani in Quadragesima celebrati fuse describit Bernoldus auctior in Chronico, uti et praecedentis die 23 Januarii ab Henrico rege et episcopis schismaticis Wormatiae habiti, ubi temerario ausu Gregorium a pontificatu deponere, eique obedientiam etiam scripto denegare attentarunt. Hos inter et Otto hic erat papae ob privationem episcopalis sui officii infensus. Hoc de excommunicatione accepisse videtur Lambertus, dum de hac ipsa Romana synodo agens Ottonem inter illos refert, qui jam pridem a papa sint excommunicati; majorem tamen Bernaldo scriptori domestico [Col. 1240C] fidem tribuimus, qui inter praecedentem decretis suis denegatam inobedientiam, ob quam privatus priore anno fuerat, et conspirationem hoc anno, unde insuper anathemati subjectus est, optime distinguit. , indict. XV, in prima hebdomada Quadragesimae, Gregorius papa VII generali synodo Romae in ecclesia Salvatoris praesidens, Ottonem Constantiensem episcopum synodali judicio officio et communione privavit, eo quod ipse cum reliquis schismaticis contra [Col. 1240B] apostolicam sedem conspirasse missis litteris et propria subscriptione manifestaverit. In qua conspiratione idem ipse multo audacius reliquis conspiratoribus contra Romanum pontificem insanivit, eumque apud saecularem principem speciali accusatione contumaciter impetere praesumpsit, videlicet accusans eum quod episcopali eum honore privaverit, eo quod laicos damnatorum officia presbyterorum recipere vel eis obedire prohibuerit [Col. 1240C] Hic aliqua desiderantur; ex citatis enim Gregorii tam ad Ottonem quam ad subjectos, eidem epistolis satis constat illum propterea officio suo fuisse motum, quod decreta synodi Romanae de incontinentibus presbyteris eorumque officiis haud [Col. 1240D] recipiendis contempserit; minime vero quod ipse Otto talia prohibuerit: quae adeo hic supplenda sunt. .
V. Dominus tamen papa multo misericordius eum tractavit quam meruerit: nam misso venerabili Altmanno Pataviensi episcopo eidem in subsequenti autumno apud Ulmam [Col. 1240D] Concordant haec cum illis quae idem Bernaldus auctior ad ann. 1076, supra p. 37 refert de episcopis in conventu Triburiensi per legatos apostolicos reconciliatis, ubi pariter Ottonem Constantiensem Ulmae reconciliatum scribit, pro quo Hansizius (t I, Germ. Sacr., p. 264) perperam legit ultimo. Revera enim Ulmensis principum conventus praecessit Triburiense concilium, ut ad illum annum habet Schafnaburgensis (Concil. Germ. t. III, p. 180) : ut adeo Ulmae Otto ceu vicinior facile adesse potuerit, et prior caeteris ibidem absolvi a sedis apostolica legatis. sub praesentia multorum communionem solam absque officio reddidit: quod tamen ille contra praeceptum domini papae [Col. 1240C] usque ad finem vitae suae non cessavit usurpare. Nam dominus papa nunquam postea ei officium reddidit, sicut ipse papa quampluribus inde sciscitantibus saepissime retulit postea. Ad haec idem Otto Simoniacis et incontinentibus presbyteris contra synodale decretum domini apostolici, imo contra [Col. 1241A] omnium SS. Patrum decreta favere non cessavit. Unde et dominus papa missis litteris omnes ejus subjectos apostolica auctoritate de obedientia ejus absolvit [Col. 1241C] Vid. mox antea et supra l. c. dicta. Ex hac porro narratione colligitur, eum etiam post dictam reconciliationem ad priorem vomitum brevi rediisse; saltem interdictum episcopale officium postea usurpavit, uti de eo testatur Bernoldus auctior in Chronico, illumque Rudolfo Caesare post Pascha Constantiam veniente fugam iniisse scribit. . Super haec autem omnia in partem schismaticorum, relicta Ecclesia catholica, sponte sua penitus demigrare non veritus est.
VI. Haec itaque singula ad irrecuperabilem ejus damnationem juxta canonum sanctionem sufficere possent, quippe crimen conspirationis, interdicti usurpatio officii, assentatio Simoniacorum sive incontinentium presbyterorum, et quod his majus videtur, demigratio a Catholicis in partem schismaticorum. Nam beatissimus papa Fabianus et martyr in decretis suis capitulo 2 (LABB., t. I, pag. 644, epist. 11) conspiratorem clericum ante examinatum [Col. 1241B] judicium jubet a clero in perpetuum submoveri, et infamia notari. Item S. Callistus papa et martyr, et dein triginta SS. Patres Chalcedonensis concilii (act. 15, c. 8, et GRAT. caus. 11, c. 21) , et alii innumerabiles, clericos conspirantes penitus deponunt. Antiochenum autem concilium interdicti usurpatorem officii capitulo 4 (LABB., t. II, p. 563) tam terribiliter damnat, ut nullam spem ei restitutionis vel locum satisfactionis deinceps concedat. Sanctus item Gregorius in Registro suo, capitulo 240 partis secundae (lib. V, epist. 7) , hujusmodi usurpatorem perpetua excommunicatione damnat, ita ut vix ei viaticum in fine vitae concedat. Idem quoque Gregorius et episcopum illum cum Simone [Col. 1241C] Mago portionem habere asserit, quicunque contra illam haeresim non vehementer exarserit; quanto magis illum, qui eamdem haeresim suo assensu nutrire non metuit? Idem quoque Gregorius procul dubio, inquit, facientis culpam habet, qui quod potest corrigere, negligit emendare. Item Damasus papa ad episcopos Mauritaniae (epist. 4; LABB., t. II, pag. 875) : Qui potest, inquit, obviare et perturbare perversos, et non facit, nihil aliud est, quam eorum favere impietati. Juxta Apostolum autem facientes et consentientes par poena complectitur (Rom. I) .
VII. In eo autem, quod idem Otto in partem schismaticorum sponte discessit, seipsum juxta sanctionem SS. Patrum proprio judicio damnavit. Quapropter dominus papa Gregorius in Romana synodo synodali judicio, anno Dominicae Incarnationis 1080, indictione III, in prima hebdomada Quadragesimae, praedictum Ottonem jam triennio [Col. 1241C] Computandum est hoc triennium a reconciliatione [Col. 1241D] Ottonis Ulmae in autumno ann. 1076 facta, qui dum postea rursus schismaticis adhaereret, nec a prohibito sibi officio abstineret, tandem ann. 1080 omnino depositus novoque anathemati illigatus est. frustra praemonitum et exspectatum, ut resipisceret, absque spe recuperationis damnavit et anathematizavit, et venerabili Pataviensi episcopo vices suas commisit, ut ad Constantiensem Ecclesiam [Col. 1242B] migraret, eique legitimum pastorem ordinare [Col. 1241D] Ex hinc liquet, alium tunc Constantiae episcopum fuisse electum, sed ob infirmitatem haud ordinatum. Is forte erat, de quo Chronici Augustensis scriptor schismaticus (Freheri Script. Germ., t. I, p. 503) ad ann. 1084 haec habet: Vivente adhuc Ottone Constantiense episcopo Berchtoldus ad episcopium coactus; inde prorsus mutus usque ad mortem efficitur; et Bucelinus in catalogo: Rupertus a Caesare intrusus ejusdem sacellanus; Berchtoldus Heinrici IV item sacellanus sede dejectus, et a plerisque cum antecessore Ruperto in syllabo episcoporum praetermissus. Berchtoldum canonicum in Buochau fuisse asserit; de sacellano merito dubitamus, nec enim Altmannus Passaviensis hominem Caesari obstrictum elegisset. procuraret. Quod idem episcopus summopere procuravit; sed perpetrata electione infirmitas electum impedivit, ne penitus unquam consecrari potuerit. Unde cum pluribus annis illa Ecclesia pastorali provisione careret, tandem praedictus papa Gregorius e latere suo venerabilem Ottonem Ostiensem episcopum, non multo post apostolicum [Col. 1242C] Exstat illius sub nomine Urbani II epistola (LABB., t. X, p. 444) ad Guiehardum, i. e. Gebehardum Constant. episcopum, qua id apertissime confirmatur mox in ejus exordio: Quia te speciale post Deum manuum nostrarum opus esse perpendimus, etc. , illuc direxit, qui eidem Ecclesiae legitimum pastorem Gebehardum canonice ordinavit anno Dominicae Incarnationis 1084, indictione VII, XI Kal. Januarii [Col. 1242C] Ordinationem hanc eodem modo describit in Chronico Bernoldus, qui simul cum Gebehardo [Col. 1242D] in festo S. Thomae ap. factus est presbyter ad finem anni 1084. Unde etiam ista ordinatio ab aliis ad annum 1085 rejicitur. Perperam vero in Gallia Christ. (t. V, p. 910) ascribitur Gebehardo episcopo, quod sibi ordinato contigisse scribit Bernoldus tam ibi quam in sequente mox tractatu, quod nimirum legatus eum inungendo sacerdotem, simul ex pontificis auctoritate facultatem suscipiendi poenitentes dederit. De ipsa hac electione fusius agit Chronicon Petershusanum, (Patrologiae tom. CXLIII) , a nobis editum l. II, n. 44, p. 342. , ejusque ordinationem in proxima paschali hebdomada in generali concilio Saxoniae [Col. 1242D] In Quedlinburgensi scilicet ann. 1085, per eumdum legatum celebrato (Conc. Germ., t. III, p. 200) , ubi tam ordinatio Gebhardi fuit confirmata, quam novum anathema vibratum in Ottonem, qui, ut in eodem Chronico l. c. legitur, depulsus possessionem ejusdem ecclesiae, quae dicitur Colmbra adiit, ibique uno pene anno commoratus vitam finivit. et apostolica auctoritate collecto synodali judicio confirmavit. Non enim iste [Col. 1242C] episcopus more aliorum per saecularem potestatem contra canones intravit, sed canonice, videlicet a cunctis clero et populo legaliter electus et postulatus, et ex apostolica auctoritate per legatum sedis apostolicae viduatae sedi solemniter inthronizatus est et consecratus reverendissimis episcopis et [Col. 1243A] abbatibus desiderantissime astipulantibus, assentientibus quoque catholicis ducibus [Col. 1243A] Nimirum Bertholdo II, Zaringiae seu Alemanniae duce, cujus frater erat iste Gebhardus, ac Welfone duce Bavariae. et comitibus, reliquisque Christi fidelibus. Tam canonice, inquam, electus est et ordinatus ut ejus electioni sive ordinationi nequaquam contradicere possit, quisquis apostolicis et canonicis institutionibus contraire noluerit. Praeterea ipse venerabilis papa Gregorius, cujus auctoritate ordinatus est noster episcopus; item Victor papa successor ejus; nostrum episcopum, quoad vixerunt, pro legitimo pastore habuerunt; item reverendissimus papa Urbanus, qui modo [Col. 1244A] Urbanus II ab anno 1088 usque 1099 praefuit; quo igitur intermedio tempore scripta fuit haec Bernaldi epistola. summae rerum praesidet, eum semper pro canonico pastore habuit et habet. [Col. 1244A] utpote quem a se sub apostolica legatione ordinatum canonice agnoscit. Si igitur alias rationes de ejus ordinatione nesciremus, illae nobis possent sufficere, quod tot Romanos pontifices ejus ordinationi astipulatos sciremus.
VIII. Quapropter illos nostros oblocutores voto ut admoneas, quatenus (contra) praeceptum Domini ecclesiastico principi detrahere vereantur, ne in hoc non tam ei nocere, quam vitio suo satisfacere a sapientibus merito judicentur. Omnipotens Deus tuam fraternitatem hic et in aeternum custodiat orantem pro me, domine et Pater reverendissime.
De officio presbyterum
Anonymus Mellicensis cap. 101 hunc tractatum sub nomine libri De potestate presbyterorum eidem Bernardo tribuit, qui cum Alboino conflictum habuit, quem supra col. 1079 seq. dedimus: ubi sicut in caeteris scriptor seipsum Bernaldum appellat; quamvis hic sola littera initiali B. indicatus. Caeterum de ejus argumento plura dicta in observationibus praeviis, ac in sequentibus porro dicentur, maxime quoad quaedam rituum et disciplinae temporis illius capita, quae a moderno usu discrepant.
Quae porro hic disputat auctor ejusmodi fere sunt, ut desumpta videri possent ex damnata Arii doctrina, qui teste Epiphanio haeresi 75, nullum inter episcopos et presbyteros discrimen agnovit. Verum Bernaldum longe ab Ario discrepare id evincit, quod per decursum plura munia presbyteris nonnisi ex episcoporum permissione licita esse contendat. Nuspiam quoque inter officia, quae aliquando episcopis et presbyteris communia fuisse scribit, potestatem etiam ordinandi recenset; quod palmare est ad episcopalis dignitatis et ordinis eminentiam supra illam presbyterorum comprobandam. Quo sensu S. Hieronymus, quem totum in aere suo esse putavit Blondellus, in epistola ad Evangelium (ep. 101, Opp. t. IV, p. II, p. 802) : Quid, inquit, facit excepta ordinatione episcopus, quod presbyter non faciat? Ac S. Joannes Chrys. hom. 11, in I Tim. III, sola ordinatione ait episcopos presbyteris superiores esse, atque hoc tantum plus quam presbyteri habere. Contrarium certe invalescentes paulatim Arii sectatores nunquam probabunt, etsi argumentis undique corrasis episcoporum dignitatem a primis Ecclesiae incunabulis presbyterorum potestate majorem haud fuisse contendant. Divina certe ordinatione hanc distinctionem obtinere testatur S. Ignatius apostolorum discipulus epistola ad Philadelphenos n. 7. (COTELER., t. II, p. 32) : Clamavi, cum interessem, locutus sum magna voce, voce Dei: Episcopo attendite, et presbyterio et diaconis. Quidam autem suspicati sunt, me ut praescium divisionis quorumdam haec dicere. Testis autem mihi is est, in quo vinctus sum, quod a carne humana non cognoverim, sed Spiritus annuntiavit dicens ista: Sine episcopo nihil facite. Sibi ipsis tamen imputent plures episcopi, a subjectis sibi presbyteris constitutum a canonibus ordinem hierarchicum non observari, cum et ipsi debitam superiori suo pastori subjectionem abjicere moliantur, haud attendentes S. Hieronymum ep. 58 ad Damasum: In tres partes scissa Ecclesia ad se rapere me festinat. Ego interim clamito: Si quis cathedrae Petri jungitur, meus est.
Dominis ac dilectissimis in Christo fratribus apud Reitenboch [Col. 1243B] Raitenbuch, vulgo Rotenbuch, celebre est canonicorum regularium collegium ad fluvium Ambronem in superiore Bavaria, ubi cellam hic loci [Col. 1244B] pridem constructam Welfo I, Bavariae dux, cum conjuge sua circa ann. 1080 canonicis tradidit. Vid. Monumenta Raitenbuchensia, t. VII Monum. Boie. apostolicae vitae formam fideliter servantibus B. solo nomine presbyter, non moribus, post hujus vitae legitimum certamen apostolicae beatitudinis aeternam societatem.
I. Litterae dilectionis vestrae nuper ad nos pervenerunt, quae nobis de potestate presbyterorum quamdam inter vos quaestionem commotam retulerunt, quam nostrae imbecillitati ad solvendum proposuistis, vosque inde nostram, imo per nos SS. Patrum [Col. 1244B] sententiam expetere significastis. Sed ad hoc exsequendum quamvis infirmitas animi et corporis obsistat, charitas tamen impetrat, ut fraternis petitionibus etiam ultra vires morem gerere non omittamus. Ipsa ergo charitate, quae Deus est, opitulante fraternitati vestrae tentabimus obedire: non solum hoc quod quaeritis, id est unde presbyteri habeant, ut poenitentes recipere valeant? sed et alia non pigebit adjicere, quae non quaesistis, videlicet, quid presbyteri antiquitus fuerint qualive privilegio postea circumscribi meruerint? Deus, qui charitas est et omnipotens, [Col. 1245A] vos semper incolumes nostrique memores protegat atque custodiat, domini fratres et Patres amantissimi.
II. B. Paulus apostolus in epistolis suis evidentissime nobis praescribit, quod apud antiquos presbyter et episcopus idem fuerint. Scribens enim ad Titum de ordinatione episcoporum praecipit, ut constituat per singulas civitates presbyteros; et statim quales debeant ordinari subnectit dicens: Oportet enim episcopum irreprehensibilem esse (Tit. I) . Item Timotheo scribit: Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyterii (I Tim. IV) . Cui statim in sequentibus [Col. 1245B] dicit: Nemini cito manum imposueris (I Tim. V) : quod proprie est episcopi. In his verbis Apostolus satis aperte notavit quod antiquitus idem presbyter et episcopus fuerint, juxta quod B. Ambrosius et Hieronymus eumdem Apostolum in eisdem sententiis commentati sunt. Idem in Epistola ad Philippenses, presbyteros sub nomine episcoporum salutat, dicens: Paulus et Timotheus servi Christi Jesu omnibus sanctis qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconibus (Philipp. I) . Nam juxta Hieronymum Philippis una est civitas Macedoniae, quae plures non potuit habere episcopos. In Actibus quoque apostolorum legitur apostolos vocasse presbyteros Ephesiorum, quos et episcopos a Spiritu sancto positos [Col. 1245C] esse (Act. XX) non tacuit, videlicet unius civitatis presbyteros vocans episcopos. Item ipse princeps apostolorum Petrus in Epistola sua: Presbyteros, inquit, in vobis precor compresbyter et testis passionum Christi (I Petr. V) . Item Joannes apostolus et evangelista scribens ex sui persona Presbyter, inquit, Electae, dominae et filiis ejus (II Joan. I) . Idem in alia Epistola: Presbyter Gaio charissimo (III Joan. I) .
III. His igitur sententiis B. Hieronymo et Ambrosio attestantibus evidentissime probatur eumdem presbyterum et episcopum fuisse. Cur autem postea inter se et nomine et officio discrepare coeperint ita ut inter presbyteros unus specialiter nomen episcopi obtinuerit, idem Hieronymus super Epistolam ad Titum satis aperte exponit: Postquam, inquit, [Col. 1245D] unusquisque eos, quos baptizaverat, suos esse, non Christi putabat, in toto decretum est orbe, ut unus de presbyteris electus superponeretur caeteris, ad quem omnis cura Ecclesiae pertineret, et schismatum semina tollerentur (Commentar. in cap. I, Opp. t. IV, p. 413) . Et infra: Paulatim, ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum omnis sollicitudo delata est. Sicut ergo presbyteri sciunt, se ex consuetudine Ecclesiae ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subjectos: ita episcopi noverint, se magis consuetudine, quam dispositione Dominicae veritatis, presbyteris esse majores, et in commune debere Ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui, cum haberet in potestate solus praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum judicaret.
[Col. 1246A] IV. Cum igitur presbyteri et episcopi antiquitus idem fuisse legantur, etiam eamdem ligandi atque solvendi potestatem, et alia nunc episcopis specialia habuisse non dubitantur. Postquam autem presbyteri ab episcopali excellentia cohibiti sunt, coepit eis non licere quod licuit, videlicet quod ecclesiastica auctoritas solis pontificibus exsequendum delegavit, id est, confectionem chrismatis, consecrationem virginum, reconciliationem poenitentium, et alia hujusmodi, quae statuta Patrum eis intercludunt. Nam Carthaginense concilium, cui B. Augustinus interfuit, capitulo 6 (LABB., t. II, pag. 1052) , presbyteris interdicit chrismatis confectionem, poenitentium reconciliationem, virginum consecrationem. Sanctus quoque Eusebius in decretis suis 22 [Col. 1246B] (epist. 3; LABB., t. I, pag. 1392) , confirmationem neophytorum nonnisi ab episcopis posse vel debere fieri asserit, nec inter ecclesiastica sacramenta illam reputari, quae ab aliis praesumpta fuerit.
V. Sed de his singulis, quae presbyteris non licere coeperunt, postquam illi ab episcopali excellentia separati sunt, B. Damasus papa plenius in decretis suis edisserit, ubi vanam superstitionem chorepiscoporum authenticis rationibus compescuit. Nam scribens omnibus episcopis (epist. 5; LABB. t. II, pag. 876) primum chorepiscopos nihil aliud esse quam presbyteros probat. Deinde utrosque communiter ab episcopali fastigio hoc modo sequestrat: Chorepiscopis, inquit, non licet sacerdotes consecrare, nec diaconos, nec subdiaconos, nec virgines; nec altare [Col. 1246C] erigere, nec ungere vel sacrare, nec ecclesias dedicare, nec chrisma conficere, nec chrismate fontes baptizatorum signare, nec publice quidem in missa quem quam poenitentem reconciliare: nec formatas epistolas mittere, nec populum benedicere, nec ante episcopum in baptisterio vel sacrario introire, nec praesente episcopo infantem tingere aut signare, nec poenitentem sine episcopi sui praeceptione reconciliare, nec eo praesente, nisi jubente, sacramentum corporis et sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito populum docere vel salutare, nec plebem exhortari. Quae omnia solis pontificibus pertinere tam ex superioribus, quam ex aliis Patrum statutis atque sacris canonibus edocti estis . . . Similiter et de presbyteris haec habeantur, [Col. 1246D] ut sine jussu episcopi nihil proprii agant. Item S. Leo papa I omnibus episcopis scribens (epist. 88; LABB., t. III, pag. 1394) eamdem sententiam de chorepiscopis et presbyteris tenuit, ut pariter proprium modum cognoscant, nec episcopale privilegium usurpare praesumant. Sed et B. Gelasius papa in decretis suis capitulo 6 (LABB., t. IV, pag. 1189) enumeratis his, quae presbyterorum officio competunt generalem sententiam subinfert, dicens: Nec presbyter prorsus dubitet, si quidquam ad episcopale ministerium specialiter pertinens suo motu putaverit exsequendum, continuo se presbyterii dignitate et sacra communione privandum. Patet ergo satis evidenter, quantum episcopalis auctoritas presbyteris emineat, vel quid illis penitus usurpare non liceat.
[Col. 1247A] VI. Sunt tamen quaedam etiam adhuc, quae presbyteris ex episcopali arbitrio concedi possunt, ut privata reconciliatio poenitentium, nam a publica reconciliatione sicut a chrismatis confectione penitus prohibiti leguntur. Possunt quidem privatim confessos poenitentes et infirmantes reconciliare, si tamen episcopus jusserit, juxta quod S. Evaristus papa et martyr in decretis suis (causa 26, q. 6, c. 4) asserit, ita decernens, ut presbyteri de occultis peccatis jussione episcopi poenitentes reconcilient, et infirmantes absolvant et communicent. Item Carthaginense concilium (LABB., t. II, p. 1160) cap. 7 [ leg. 4] dicit quod in periculo positi a presbytero possint reconciliari, absente quidem episcopo, sed jubente.
VII. Et notandum quod nec ipsam privatam reconciliationem [Col. 1247B] exercere permittuntur presbyteri, nisi specialiter ex jussione episcopi. Ipsi etiam sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri non hoc solent exercere nisi permissi: nec hoc Romanus pontifex omnibus, quos ordinat, concedit, sed quibusdam tantum, quod ad hoc opus exsequendum idoneos esse praeviderit. Beatus quoque Anselmus Lucensis episcopus in episcopatu suo paucis presbyteris concessit, ut poenitentes susciperent, quamvis plurimos ubilibet ordinasset [Col. 1247D] Gregorii VII strenuus adjutor fuit hic Anselmus, cujus vita descripta exstat in Tengnagelii collectione Monumentorum contra schismaticos p. 83, agitque de eo saepius Bernoldus noster in Chronico, maxime ad annum 1066, quo ejus obitum refert. . Sic et alii hactenus episcopi in suis episcopatibus facere consueverunt, qui diligentiores canonum servatores esse voluerunt.
VIII. Quapropter satis manifestum esse videtur, [Col. 1247C] quod presbyteri non tam ex propriae consecrationis officio, quam ex episcopalis concessionis arbitrio poenitentes reconciliare solent. Si enim hoc illi ex propria consecratione haberent ut episcopi, cum eamdem presbyterii acceperint consecrationem, nihilominus et eamdem omnes haberent reconciliationis potestatem; nec magis ad hoc, quam ad officium missae exercendum episcopali jussione indigerent, si in ipsa consecratione hanc potestatem, ut ad officium missae, dudum percepissent [Col. 1247D] Acceperunt enimvero utramque in ordinatione, posteriorem tamen nonnisi ex licentia seu approbatione episcopi exercendam: quo sensu hic intelligendus est Bernaldus. . Quomodo autem illam in consecratione non perceperint, facile quilibet explorare poterit, si modum consecrationis eorum diligenter considerare voluerit, in quo non more episcoporum jus ligandi atque solvendi [Col. 1248A] uspiam percipiunt, sed jus offerendi sacrificii tam pro vivis, quam pro defunctis [Col. 1247D] Non de moderno ordinationis ritu hic loquitur Bernaldus, quo disertis verbis recens ordinato presbytero datur ab episcopo potestas remittendi peccata; sed de more sui temporis, quo necdum adhibebantur verba illa: Accipe Spiritum sanctum, quorum remiseris, etc., cum tertia manuum impositione; prout inter alios observat Drouven, De re sacrament., t. II, p. 362: Tertia manuum impositio [Col. 1248D] cum oratione conjuncta nec olim solemnis in Ecclesia fuit, cum de ea antiqua Latinae Ecclesiae ritualia ante duodecimum saeculum scripta altum sileant; nec etiamnum ab omnibus observatur, cum in Graecia et Oriente praetermittatur. Atqui saeculo adhuc undecimo haec scripsit Bernaldus. .
IX. Et parochiales quidem presbyteri, quibus ab episcopo pastoralis cura in populo committitur, in ipsa commissione etiam hos jus suscipiendi poenitentes accepisse non dubitantur, quod videlicet potissimum ad illam curam pertinere videtur. Quibus autem consecratis hujusmodi cura non committitur, praedictam potestatem usurpare non praesumant, antequam eis episcopi hoc concedunt: nam si praesumpserint, se potius ex praesumptione ligant, quam poenitentes sua reconciliatione absolvant; si tamen simpliciter accipientes ignorantia praesumptionis non accusat [Col. 1248D] Omnino hic legendum videtur excusat, ut hic sit sensus, eum non esse absolutum a peccatis, qui sciens confitetur presbytero nondum ab episcopo, ut modo loquimur, approbato; bene vero, si id fecerit, bona fide illum approbatum existimans, quod plures theologi docent, defectum jurisdictionis tunc per Ecclesiam suppleri statuentes. . Solent enim episcopi jus reconciliandi sacerdotibus a pastorali cura vacantibus saepenumero [Col. 1248B] concedere, ut venerabilis papa Gregorius (VII) et S. Anselmus (Lucensis) multis fecerunt, et adhuc quamplures faciunt. Hanc quippe concessionem nos ipsi ab ordinatione nostra suscepimus [Col. 1248D] Patet hinc satis aperte Bernaldum opusculi hujus auctorem illum ipsum esse Bertholdam Constantiensem presbyterum, qui in Chronico ad annum 1084 eadem de se memorat. : hanc et alios quamplures a suis ordinatoribus percepisse non ignoramus.
X. Sciendum tamen, quod B. Hieronymus potestatem ligandi atque solvendi tam presbyteris quam episcopis indifferenter ascribit in commentario super Matthaeum, ubi illud exponit: Quodcunque ligaveris (Matth. XVI) , et reliqua. Istum, inquit (Opp. t. IV, p. 75) , locum episcopi et presbyteri non intelligentes aliquid sibi de Pharisaeorum supercilio assumunt, ut vel damnent innocentes, vel solvere noxios arbitrentur, [Col. 1248C] cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed corum vita quaeratur. Legimus in Levitico de leprosis, ubi jubentur, ut ostendant se sacerdotibus, et si lepram habuerint tunc a sacerdote immundi fiant (Levit. XIV) ; non quod sacerdotes leprosos faciant et immundos, sed quod habeant notitiam leprosi et non leprosi, et possint discernere, qui mundus, quive immundus sit. Quomodo ibi leprosum sacerdos immundum facit, sic et hic alligat et solvit episcopus et presbyter, non eos qui insontes sunt vel innoxii, sed pro officio suo, cum peccatorum audierit varietates, scit qui ligandus sit, qui solvendus. Item Hieronymus ad Heliodorum (epist. 5, Opp., t. IV, p. II, p. 10) : Mihi, inquit, sedere ante presbyterum non licet: illi, si peccavero, [Col. 1249A] licet me tradere Satanae in interitum carnis ut spiritus salvus sit in die Domini. Sed hae sententiae superioribus in nullo contradicunt, quae itidem presbyteris hujusmodi potestatem circa poenitentes ascribunt, non tamen ut episcopis ex eorum consecratione, sed ex episcoporum jussione, ut canones praescribunt. Nec utique B. Hieronymus in praedictis sententiis, unde probati hoc jus habeant, signanter expressit, sed eos tantum hoc habere simpliciter notavit. Praterea si ex consecratione etiam more episcoporum hos eos habere dixisset, nos tamen canonicis sanctionibus salva ejus reverentia, in hoc contradicere non praesumeremus.
XI. Beatus quoque Gregorius papa scribens ad Januarium Calaritanum episcopum (lib. IV, epist. 26) [Col. 1249B] quibusdam presbyteris, ut neophytos confirmarent, permisit, quod utique ab officio presbyterorum penitus extraneum non ignoravit. Pervenit, inquit, ad nos, quosdam scandalizatos fuisse, quod presbyteros eos tangere chrismate, qui sunt baptizati, prohibuimus. Et nos quidem secundum usum veterem nostrae Ecclesiae fecimus. Sed si omnino hac de re aliqui contristantur, ubi episcopi desunt, ut presbyteri etiam in frontibus baptizatos chrismate tangere debeant, concedimus. Has sane confirmationes ratas fuisse non dubitamus, quas illi presbyteri ex apostolica concessione, non ex propria praesumptione, fecerunt: quod utique si fecissent, juxta praedictum S. Eusebii papae statutum penitus irritae fuissent. [Col. 1249C] Sicut ergo illi presbyteri jus confirmandi non ex consecratione, sed a domino apostolico habuerunt, ita et quilibet presbyteri non tam ex consecratione [Col. 1249C] Hinc quoque palam fit, auctorem nostrum [Col. 1249D] non negasse omnino, presbyteris absolvendi potestatem in ordinatione conferri, sed tantum ejusdem exercitium seu jurisdictionem, quam utique a potestate ordinis distinguunt moderni theologi, terminis duntaxat, non doctrina etiam ab antiquis discrepantes. quam ab episcopali concessione habent, quod poenitentes reconciliare valent. Non eorum officio aliquid ascribere praesumimus, eorum quae in apostolicis statutis penitus eis prohibita legimus.
XII. Benedictionem quoque super populum, quam S. Hieronymus in epistola sua ad Rusticum Narbonensem episcopum [Col. 1249D] Est haec epistola 95 S. Hieronymi (Opp., t. IV, p. II, p. 769) scripta ad Rusticum monachum, qualis tunc adhuc erat, factus postea Narbonensis episcopus, de quo agitur in Gallia Christiana (t. VI, p. 7) presbyteris ascribit, nos proprie eorum officio ascribere non praesumimus, [Col. 1250A] ne B. Damaso papae sacrisque canonibus, hanc eamdem prohibentibus, adversari judicemur. Tutius enim videtur, ut dicamus, eam illos habere ex aliqua concessione episcopali, quam ex proprietate officii; sicut et subdiaconibus concessum creditur ad missam legere Epistolam, quod ex consecratione non videntur habere [Col. 1250C] Similia de subdiaconis scribit saec. IX Amalarius [Col. 1250D] Fortunatus l. I De div. offic., c. 11, et Micrologus Bernaldo coaevus, De eccles. observat., c. 8: Solis subdiaconis, inquit, inter inferiores gradus Romana auctoritas concedit, ut sacris vestibus induti Epistolam legant ad missam; quod tamen non ex sua consecratione, sed potius ex ecclesiastica consensione meruerunt obtinere. Unde tunc necdum usitata erat libri Epistolarum traditio in eorum ordinatione, quae etiam abest in omnibus ritualibus Latinis ante quadringentos annos scriptis. . Tam late autem hujusmodi consuetudo benedicendi populum in ecclesia presbyteris inolevit, ut non absque episcopali concessione adeo propagata rite credatur, nec parvum inde scandalum oboriretur, si jam modo a presbyteris intermitteretur
XIII. Beatus quoque Damasus ad compescendam chorepiscoporum insolentiam arctissime officium tam presbyteri quam chorepiscopi circumscripsit, [Col. 1250B] utpote quos idem esse judicavit: non tamen sibi vel suis successoribus praescripsit, quin presbyteris quaedam concedere possent, quae ipse eorum officio proprie non attinere praedixit. Nihil autem nos eorum potestati contra canonicam auctoritatem et ecclesiasticam consuetudinem arrogare debemus, etsi in quorumdam sententiis non adeo authenticis quaedam eis supra modum concessa legamus, ut in Regensi concilio capitulo 4 [Col. 1250D] Concilium Regiense in Provincia 29 Nov. [Col. 1251C] celebratum ann. 439, praeside S. Hilario Arelatensi. Vid. Labb., t. III, p. 1287 et Maurianorum nova collectio [Col. 1251D] conciliorum Galliae t. I, p. 444. presbyteris conceditur, ut virgines consecrare et neophytos consecrare possint: quod apostolica auctoritas et ecclesiastica consuetudo penitus eis intercludit. Ipsi chorepiscopi et presbyteri etiam caveant sibi, ne illicita temere praesumant, ne de eorum praesumptione veraciter [Col. 1250C] dicatur, quod B. Damasus papa de hujusmodi praesumptoribus verissime protestatur (epist. 5; LABB., t II, pag. 876) : Chorepiscopi, inquit, sive presbyteri, qui illicita praesumebant, quod agebant actum non erat; et propterea multi in securitatem lapsi ecclesiastico fraudabantur et frustrabantur ministerio. Quapropter et adhuc caveant presbyteri in officiis ecclesiasticis illicita et inconcessa usurpare, ne canonica ultione merito multentur, cum per temerariam usurpationem etiam fideles ecclesiastico ministerio defraudare judicentur.
De solutione juramentorum
Opusculum hoc in eodem tere argumento versatur quo superius col. 1219 exhibitum, in facto nempe Gregorii VII quo ann. 1076 Heinrico rege deposito subditos ejus a juramento fidelitatis absolvit, ac etiam Constantiensibus [Col. 1251] speciatim interdixit, ne Ottoni excommunicato suo episcopo obediant. Haud tamen integrum est, sed excisis in codice octo paginis in fine mutilum. Omnino autem post illud sequebatur aliud, cujus fragmentum ibi habetur, ejusdem argumenti cum praecedente XI de officio presbyterorum. Unde conjectare licet, hunc fuisse librum De confessione, quem Bernaldo tribuit Anonymus Mellicensis, quemve hoc fato intercidisse dolemus: uti et alterum De concordia officiorum, quem idem Anonymus libro De potestate presbyterorum subjicit, qui forte in his ipsis rescissis octo foliis continebatur.
[Col. 1251A] Reverendissimo sacerdoti ac dilectissimo fratri WALTHERO evangelicae perfectionis et canonicae professionis [Col. 1251D] Colligi ex hisce verbis videtur, Waltherum hunc canonicum fuisse regularem, ac forte pariter in Raitenbuch, ad cujus collegii canonicos hunc aeque ac praecedentem tractatum fuisse perscriptum existimo. viro B. presbyter indignus, utinam solo corpore infirmus, post hujus vitae stadium aeternae beatitudinis bravium.
I. Multum vires nostrae imbecillitatis excedit, quod fraternitas vestra sibi a nobis scribendum deposcit. Sed charitas, quae non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII) , nos vestris votis annuere compellit, satius esse judicans, se ultra posse suum quodammodo in periculum mittere, quam vestrae dilectionis petitioni non obedire. Petitis enim a nobis ut cuidam vestro amico vice vestra respondeamus, qui nostrates [Col. 1251D] Per nostrates hic sive Blasianos vel omnes Constantiensis dioecesis subditos intelligi arbitror, quos Gregorius VII a praestito juramento absolvit. Vid. supra, col. 1219 et 1238. perjuros esse improvide dogmatizat, eo quod depositis et excommunicatis juramentum [Col. 1251B] subjectionis servare non praesumant. Sed nos qualitatem illius vestri amici non bene cognoscimus, videlicet, si canonicae auctoritati quoquomodo assentiat, an haeretico more quibuslibet rationibus pertinaciter resistat. Quapropter non ad illum, sed ad vestram fraternitatem scribere decrevimus, vobisque rationes suggerere, quibus illum conveniatis, sicut ejus qualitati et correctioni magis competere videatis. Ita autem, Deo annuente, scribere tentabimus, ut ejus correctioni sufficere possit, si tamen nondum in haeretica pravitate pertinaciter obduruit, quam Paulus apostolus magis devitandam, quam saepius admonendam judicavit. Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio S. [Col. 1251C] Spiritus sit cum omnibus vobis (II Cor. XIII) , domini et fratres dilectissimi.
II. Multi ex adversariis sanctae Ecclesiae Catholicos nostri temporis de perjurio notare solent, eo quod depositis et excommunicatis juramentum subjectionis servare nolint, a quo tamen Romanus eos pontifex synodali judicio absolvit [Col. 1251D] Dubium, an synodum Romanam ann. 1076 intelligat, num Urbanum II, ad cujus decretum, [Col. 1252C] quod subditi fidem jurato datam principi Christiano, Deo ejusque sanctis adversanti et eorum praecepta [Col. 1252D] violanti, servare non teneantur, provocat Gregorius IX in epistola ad praesules Apuliae missa; quod tamen nullibi alias se vidisse testatur Fleurius, Hist. Eccl. l. LXXIX, § 40. Verosimilius tamen Bernaldus hic potius agit de Ottone episcopo suo, quam de rege Henrico. . Sed illi eos nequaquam de perjurio inculpabunt, quicunque ecclesiasticam et apostolicam auctoritatem fideli consideratione perpenderint, quae tam efficaciter subjectos absolvere, quam praelatos eorum deponere hactenus consuevit. Hoc ergo ut evidentius fiat, paulo altius de eadem auctoritate nos fideliter considerare non [Col. 1252A] pigeat: nam haec bene considerata et nostrates de perjurio indubitanter expurgabit, et adversariorum nostrorum oblocutionem evidentissime confutabit.
III. Dominus noster Jesus Christus in Evangelio hanc universalem et indubitanter efficacem B. Petro dedit potestatem, ut ligatum esset quidquid ipse ligasset, et solutum quidquid ipse solvisset (Matth. XVI) . Nec haec potestas in solo Petro remansit, sed et in alios apostolos, imo in omnes Ecclesiarum principes commeavit, beato Leone I attestante, qui ait (serm. 3, in anniv. assumpt. suae) : «Quod dicitur B. Petro: Tibi dabo claves regni coelorum (Ibid.) , et reliqua, transivit quidem etiam in alios apostolos jus potestatis illius, et ad omnes Ecclesiae principes decreti hujus constitutio commeavit; sed non frustra [Col. 1252B] uni commendatur, quod omnibus intimatur. Petro enim hoc ideo singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma proponitur.» Hac igitur auctoritate praesules apostolici, videlicet successores S. Petri specialiter et principaliter sublimati, quoslibet in Ecclesia praelatos pro certis criminibus deponere consueverunt, et adhuc deponere possunt. Et hoc utique in canonicis et apostolicis sanctionibus tam usitatum invenitur, ut nulli erudito inde aliquid dubitandum videatur. Nempe S. Coelestinus papa in sacra synodo Ephesina (LABB., t. III, p. 533) , quae ex quatuor principalibus synodis est tertia, Nestorium patriarcham Constantinopolitanum: item Leo Magnus in sancto Chalcedonensi concilio [Col. 1252C] (Id., t. IV, p. 417) , ex quatuor principalibus ultimo, Dioscorum patriarcham Alexandrinum per legatos suos apostolica auctoritate damnaverunt. Item Felix papa Acacium patriarcham Constantinopolitanum in Romana synodo (l. c., pag. 1095,) absentem deposuit et anathematizavit, eo quod ipse communionem excommunicatorum declinare noluerit. Item et in nostro tempore venerabilis papa Alexander [Col. 1252D] Si Ughello fides (Ital. sacr., t. III, p. 77) , Raynerius ann. 1071 successit Petro, non quidem illi Simoniaco et deposito, sed alteri cognomini vere catholico, ad quem exstat Alexandri II epistola ann. 1067 (l. c., p. 76) . Petrum Florentinum deposuit, eique Reginherium venerabilem virum subrogavit. Sed incassum laborabimus, si singulas hujusmodi depositiones enumerare voluerimus; nam prius nobis diem, quam exempla de talibus deficere non dubitamus.
[Col. 1253A] IV. Sicut autem Romani pontifices summos patriarchas deponere possunt, ita et inferiores, utpote mundi principes [Col. 1253C] Fallacis hujus argumentationis novitas jam in praeviis observationibus proditur. , quorum utique dignitas potius ex humana adinventione, quam ex divina institutione videtur processisse [Col. 1253C] Non est potestas ait Apostolus, (Rom. XIII) , nisi a Deo, quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt; non ergo simpliciter ex humana adinventione. . Quid enim mirum, si apostolica auctoritas reges judicare posse creditur, quae juxta Apostolum et angelos judicatura non dubitatur: Nescitis, quoniam et angelos judicabimus, quanto magis saecularia? (I Cor. VI.) Nam reges sacerdotali potestati certum est subjacere, B. Gelasio papa ad Anastasium imperatorem ita protestante (epist. 8, LABB., t. IV, pag. 1182) : Duo, inquit, sunt, imperator Auguste, quibus principaliter hic mundus regitur, auctoritas sacrata pontificum, et regalis potestas; in quibus tanto gravius [Col. 1253B] est pondus sacerdotum, quanto etiam pro ipsis regibus hominum in divino reddituri sunt examine rationem. Nosti enim, fili clementissime, quoniam licet praesideas humano generi dignitate, tamen praesulibus divinarum rerum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuae salutis exspectas [Col. 1253C] Genuinus Gelasii sensus patet ex integro loco citato, hic tamen decurtato; ita autem ille: [Col. 1253D] Praesulibus rerum divinarum devotus colla submittis atque ab eis causas tuae salutis exspectas, inque sumendis coelestibus sacramentis, eisque ut competit, disponendis subdi te debere cognoscis religionis ordine potius quam praeesse; adeoque in iis, quae religionem attinent, seu ecclesiasticis, uti mox in sequentibus declarat, quod cognoscentes imperium ei superna dispositione collatum, legibus ejus ipsi quoque parent religionis antistites. , hincque te illis subdi debere cognoscis religionis ordine potius quam praeesse; inter haec ex illorum te pendere judicio, non illos ad tuam velle redigi voluntatem. Hinc S. Gregorius papa I saepenumero in privilegiis, quae fecit, legitur decrevisse, ut tam reges quam sacerdotes, vel quilibet saeculares, a suis dignitatibus caderent, si contra sedis apostolicae statuta venire tentarent [Col. 1253D] Videantur de hoc argumento superius col. 1219 dicta. . Eadem autem auctoritate B. Stephanus [Col. 1253C] papa hujus nominis secundus Hildericum regem Francorum pro ignavia sua deposuit, et depositum atque detonsum in monasterium misit, et Pippinum ei in regnum substituit [Col. 1253D] Ita Bernaldus ex fide scriptorum Francorum, Qua de re bene observat Pagius in Vita Zachariae papae ex Petro de Marca (l. III, Marcae Hispan., c. 4) id duntaxat de consilio et monito papae accipiendum, et Eginhardum in Annalibus sedis apostolicae auctoritatem adjunxisse Franciae procerum petitioni, et consensui, ne populi permissas suo arbitrio putent [Col. 1254C] regum mutationes. Unde nullum hinc pro pontificum ad reges deponendos potestate argumentum extundi potest, cum cuncta haec consentiente tantum Franciae proceribus papa, non vero jubente, sive ex ejus auctoritate sint acta, vid. not. 1132 mox infra. Nec etiam quadrant huc adducta aliorum pontificum exempla, quae id unum evincunt, reges quoque [Col. 1254D] a fidelium communione extorres fieri posse, si Ecclesiae decretis rebelles et contumaces existant, nequaquam propterea sua dignitate privari: quod certe memorati hic pontifices nunquam per sua etiam anathemata intenderunt. . Nec mirandum, si Romani pontifices saecularibus saeculares dignitates possunt auferre, ne Christianis principentur, quos penitus a corpore detruncare possunt, ne vel ultimum locum inter Christianos habere videantur. Sic enim S. Innocentius papa Arcadium [Col. 1254A] imperatorem excommunicasse legitur, eo quod consenserit ut S. Joannes Chrysostomus a sede sua pelleretur. Item B. Nicolaus papa I Lotharium regem pro quadam concubina excommunicavit. Item B. Adrianus papa generaliter omnes reges anathematizavit, quicunque sedis apostolicae statuta violare praesumpserint.
V. Patet ergo satis aperte, quod praesules apostolici tam ecclesiasticos quam saeculares praelatos valeant deponere. Unde et necessario consequitur, ut et subjectos de manibus praelatorum possint emancipare; non enim rata posset esse praelatorum depositio, si subjectorum nulla posset fieri subtractio [Col. 1254D] Valent haec utique de praelatorum ecclesiasticorum depositione, cum illi quoad officium suum quoque ab Ecclesia dependeant: inde tamen ad reges concludere neutiquam licet, Ecclesiae quidem aeque in spiritualibus subjectos, in exercitio tamen suae potestatis soli Deo rationem reddituros, ut probant superius jam ex SS. Ambrosio et Gregorio in observationibus adducta testimonia. Talia vero condonanda sunt Bernaldo, qui ex aevi sui genio scripsit. . Sed et hoc certum est omnibus Catholicis et eruditis, quod B. Petrus a Domino aeque generaliter [Col. 1254B] et efficaciter tam solvendi quam ligandi potestatem acceperit (Matth. XVI) . Unde et vicarii ipsius, qui ex apostolica auctoritate praelatos possunt ligare, ne subjectis praesideant, eadem auctoritate etiam subjectos absolvere, ne eisdem praelatis subjaceant. Sic utique S. Coelestinus papa in synodo Ephesina Constantinopolitanos in sua auctoritate de manibus Nestorii quondam episcopi emancipavit [Col. 1254D] Recte his argumentis et exemplis contra refractarios episcopos jam supra, col. 1237, usus est Bernaldus. . Item S. Leo papa in Chalcedonensi synodo Alexandrinos in sua auctoritate a Dioscoro quondam episcopo synodali judicio liberavit, eisque, ut S. Proterium sibi eligerent in episcopum, concessit. Haec sane sacratissima concilia, in quibus hujusmodi emancipatiotiones sive solutiones factae leguntur, tantam reverentiam [Col. 1254C] ex apostolica auctoritate meruerunt, ut B. Gregorius papa eadem et Evangeliis comparet, et omnes ab eis dissentientes anathematizet, qui etiam de eisdem in synodica sua ad patriarchas (lib. epist.) protestatur ita: Se, inquit, et non illa destruit, quisquis solvere praesumit quos ligant, vel ligare quos solvunt. Item B. Stephanus papa, de quo praediximus, omnes Francigenas a dominio et juramento subjectionis Hilderici regis penitus absolvisse legitur [Col. 1255A] [Col. 1255D] Vid. mox nota 1229. Scio haec passim ab aliis quoque narrari; at quid opus fuisset tali absolutione per Stephanum facienda, si Childericus auctoritate Zachariae ejus antecessoris depositus fuisset? Major itaque fides habenda videtur Theophani quamvis extero, qui quod domestici scriptores non audebant, in sua chronographia (ed. Paris., p. 338) [Col. 1256D] candide testatur, Pippinum a perjurio in regem Childericum admisso fuisse absolutum a papa (BOUQUET. Collect., t. V, p. 187) . . Item S. Joannes papa [Col. 1256D] Id ad annum 871 refert Hermannus et Annales Metenses: quod tamen non a Joanne VIII, sed ab Adriano II factum esse affirmat Pagius. Ludovicum imperatorem a juramento, quo ipse Adalgiso tyranno repacificatus est, absolvit, eo quod cum salute reipublicae nequaquam posset observari.
VI. In nostris quoque temporibus sedes apostolica Babinbergenses ab Heremanno et Florentinos a Petro quondam episcopis absolvit, nec aliquos eis quasi episcopis subjacere permisit, etiamsi eisdem juramentum subjectionis fecissent. Sic utique semper apostolica auctoritas quoslibet Christianos sibi specialiter commissos de manibus depositorum et excommunicatorum absque omni nota perjurii absolvere consuevit, etiamsi eisdem praelatis subjectionem juramento promiserunt. Sanctus quoque Bonifacius [Col. 1255B] martyr et episcopus, qui juniori Gregorio papae omnimodam jurasse legitur obedientiam, eo de juramento, sed ab eodem apostolico, absolvi instantissime rogavit [Col. 1256D] Gregorius II seu junior S. Bonifacium Moguntinum [Col. 1257C] postea archipraesulem ann. 723 episcopum ordinavit, ab eoque fidelitatis juramentum exegit, quod refert Othlonus in illius Vita (MABILL. Acta SS. Saeculo III Bened., p. II, p. 36) , ubi tamen nihil notatur de petita istius relaxatione; imo id potius Gregorio III et Zachariae postmodum renovavit. : quod utique tam sanctus vir et sapiens cur rogaret, si hujusmodi solutionem non valere, et ob hoc perjurium excusare non posse putaret?
VII. Praeterea si diligenter considerare volumus, juramentum subjectionis non solet exhiberi praelatis, nisi pro respectu praelationis, quod etsi in juramento verbis specialiter non exprimatur, in juratione tamen subintelligendum esse non dubitatur, videlicet, ut iste illi fideliter subjaceat, quandiu ille isti officio praelationis praesideat. Postquam autem [Col. 1255C] praelatus praelatione fuerit privatus, nequaquam ille qui subjectus ejus fuit juramentum subjectionis ipsi ulterius servare debebit, quod ei nonnisi ad officium praelationis juravit. Non enim pro perjuris damnandi esse videntur, quicunque privatis praelatione juramentum subjectionis servare nolunt, quod eisdem, dum praelati essent, pro officio praelationis quondam juraverunt. Nec utique multum esset necessarium, ut Ecclesia subjectos ab hujusmodi juraramento specialiter solveret, quorum praelatos canonice jam deposuisset, nisi propter quorumdam infirmorum dubitationem, qui in talibus causis nihil putant actum, nisi quod specialiter fuerit praenominatum. Est enim cuilibet erudito satis manifestum, [Col. 1256A] quod prorsus illi subesse non debemus, quem indubitanter depositum, ne nobis praeesse debeat, cognoscimus. Nam in ipsa canonica depositione praelatorum itidem et subjectorum absolutio continetur, quae semper ibi subintelligitur, etiamsi in sententia depositionis signanter non annumeretur. Sic quippe Felix beatus papa Acacium patriarcham Constantinopolitanum in Romana synodo (LABB., t. IV, pag. 1095) deposuit, nec aliquam subjectorum absolutionem ibi specialiter commemoravit. Nec utique necesse fuit, nam nullatenus illi deinceps ut episcopo subjacere debuerant, cum nec subjecti ejus essent, quem ab episcopatu, etc.
Hic truncatus est codex integro quaternione octo paginarum exciso, ubi tam finis hujus tractatus, [Col. 1256B] quam alius novus continebantur; quae enim abhinc sequuntur, nonnisi fragmentum seu conclusio diversi ab hoc operis sunt et cum illo argumento conveniunt, quod superius col. 1243 de presbyterorum officio tractavit Bernaldus. Hujus quidem opusculi hoc modo deperditi jacturam dolemus, ob alterius vero codicis defectum restituere haud possumus. Forte feliciores erunt alii mei collegae, si sua scrinia curatius pervestigare voluerint.
Observandum indubitanter praefixerunt. Hoc utique venerabilis papa Gregorius hujus nominis septimus in suo tempore fecit. Hunc B. Anselmus Lucensis episcopus in suo episcopatu imitari consuevit. Hoc etiam reverendissimus domnus noster papa Urbanus non dico Romanis, imo aliarum gentium [Col. 1256C] presbyteris, item et monachis concessit. Quamdam etiam congregationem presbyterorum tali concessione generaliter donasse asseritur. Hanc ergo concessionem et alii vacantes presbyteri ab episcopis accipere non negligant, antequam tale officium circa poenitentes exercere praesumant. Nihil enim religioni nocebit, si cum auctoritate episcopi etiam illa humiliter agere studeamus, quae nos absolute ex officio nostro habere non dubitamus: quanto magis illud, quod canones nos absque jussione episcopi exercere non permittunt? Nec de praesumptione nos excusare poterimus, si deinceps, quae prohibita sunt, scienter et inobedienter usurpare tentabimus.
De reordinatione vitanda et de salute parvulorum
Non legimus Gebhardum aliquando Italiam accessisse ante annum 1100, quo obiit Bernaldus, qui hanc ad eum epistolam scripsit, in qua sententiam de sacramentis excommunicatorum, quam opusculo II statuerat, [Col. 1257] denuo partim iisdem, partim novis argumentis confirmat. Haec res demum in concilio Guastallensi ann. 1106 tractata et decisa est, praesente tunc etiam Gebhardo, quem Heinricus V priore anno Romam ad pontificem miserat. Arbitror autem Gebhardo jam antea fuisse propositum, concilio cuidam Romano interesse, ac desuper Bernaldum consuluisse, quin tamen id exsequi potuerit vivente Heinrico IV, ejusque factione Alpes praecludente impeditus. Unde de tempore, quo scripta est haec epistola, nil statui potest, quamvis omnino ante annum 1100 reponenda sit, cum scriptor eodem anno fatis concesserit.
[Col. 1257A] Domno ac reverendissimo antistiti GEBEHARDO, apostolicae legationis [Col. 1257C] Gehbardus hujus nominis tertius, de quo [Col. 1257D] jam col. 1237, dictum, ab Urbano II legati apostolici dignitate auctus fuit, uti refert Bernoldus in Chronico ad ann. 1089, ipsa hac de re Urbani epistola legitur appud Labbeum, t. X, pag. 444. auctoritate sublimato, BERNALDUS solo nomine presbyter non moribus, suae qualiscunque orationis et servitii certitudinem.
I. Vestrae paternitatis excellentia nuperrime per legationem meae parvitati injungere dignata est, ut vobis breviter aliqua scribere festinarem, quae vobis in proxime futuro domni apostolici concilio [Col. 1257D] Quale fuerit Romanum hoc concilium, cui interesse voluit Gebhardus, compertum haud est, illum saltem ante annum 1100 Romam venisse nuspiam prodit Bernaldus in Chronico. Forte ad illud anni 1099 ire disposuerat, sed ab Heinricianis impeditus demum Heinrico mortuo et pace reddita [Col. 1258C] ann. 1105 ab Heinrico V Romam missus anno sequente synodo Guastallensi a Paschali II celebratae interfuisse dicitur in Gallia Christiana (t. V, pag. 911) , ubi illa de schismaticis ordinatis in Ecclesiae communionem recipiendis quaestio tractata et ita definita est, prout jam antea Bernoldus in hac sua epistola consuluerat. necessaria putarem. Quam quidem injunctionem quamvis vires meas excedere non dubitem, satius tamen esse judico, me in periculum mittere, quam vestrae petitioni, imo praeceptioni non obedire.
II. De his ergo, qui hactenus apud excommunicatos ordinati sunt, in illa synodo ventilandum esse [Col. 1257B] non dubito, qualiter in Ecclesiam recipiendi sunt. Unde ego vester cliens authenticas sanctiones de hac causa singulari diligentia perquirens satis abundanter usquequaque inveni, quod nullus eorum juxta rigorem canonicum in Ecclesia officium ordinis administrare debeat, quem in excommunicatione acceperat. Sed quia modo summa necessitas illum rigorem quodammodo emolliri cogit, illud summopere praevideamus, ut ipsam emollitionem nequaquam contra canones, sed secundum canones temperemus: videlicet, ut si quem eorum de excommunicatione conversum ecclesiastica necessitas cum officio recipi cogit, nequaquam illum contra canones reordinemus, sed potius secundum canones [Col. 1257C] cum ordine recipiamus. Sic enim sacratissimum concilium Nicaenum, a SS. Patribus Evangelio comparatum, clericos Novatianorum cum ordine suscipi, non iterum ordinari decrevit, quod, cap. 8, ita praecepit (LABB., t. II, p. 41) : De his, qui seipsos cognominant Catharos, id est, mundos, si aliquando veniunt ad Ecclesiam catholicam, placuit sancto et magno concilio, ut impositionem manus accipientes sic in clero permaneant. Et post pauca in eodem capitulo: [Col. 1258A] Qui eorum inveniuntur in clero, in eodem habitu perseverent. Et iterum. Providebit episcopus, ut in clero prorsus esse videantur. Hi autem Cathari sive Novatiani sectatores fuerunt cujusdam haeresiarchae Novati [Col. 1258D] Hic non erat Novatus Africanus, sed Novatianus presbyter Romanus, quos ab invicem distinguendos esse observat Petavius, in suis ad S. Epiphanium haeresi 59 animadversionibus (EPIPH. Opp., t. II, pag. 226) . , qui cum B. Cornelio papa per contentionem ordinatus legitur, sicut et Wibertus (Guibertus) haeresiarcha cum venerabili Gregorio papa. Hi etiam non solum ecclesiastico, sed et proprio eorum judicio condemnati ab Ecclesia discesserunt, et in perpetuam eorum confusionem proprii nominis haeresim condiderunt: quos tamen conversos SS. Patres cum ordine susceperunt, non utique iterum ordinaverunt. Est ergo satis rationabile, ut et nos illum modum in receptione Wibertistarum [Col. 1258D] Sic a Catholicis appellabantur, qui adhaerebant Guiberto antipapae sub nomine Clementis III, quorum tamen dispar a Novatianis fuit causa; cum hi haeretici quoque essent, isti tantum schismatici. teneamus, quem sanctos Patres in [Col. 1258B] eorum similibus tenuisse, et tenendum praescripsisse legimus.
III. Sic etiam et Africanum concilium, cui legatio sedis apostolicae et B. Augustinus interfuit, clericos Donatistarum cum ordine recipiendos, non iterum ordinandos praescribit, quod in capitulo 35 (LABB., t. II, p. 1651) ita decernit: Placuit, ut ex ipsis Donatistis quicunque clerici correcto consilio ad catholicam unitatem transire voluerint, secundum uniuscujusque episcopi catholici voluntatem atque consilium, qui in eodem loco gubernat Ecclesiam, si hoc paci catholicae prodesse visum fuerit, in suis honoribus suscipiantur, sicut prioribus ejusdem divisionis temporibus factum esse manifestum est; quod [Col. 1258C] multarum et pene omnium Africanarum Ecclesiarum exempla testantur. S. Augustinus de eisdem Donatistis scribens ad Bonifacium: Sint, inquit, in Ecclesia clerici, sint episcopi utiliter, qui contra illam fuerunt hostiliter. Beatus quoque Innocentius I papa, quamvis ordinationem haereticorum damnationem potius quam consecrationem esse judicaverit (epist. 22, cap. 3; LABB., t. II, pag. 1273) , sententiam tamen Nicaeni concilii de receptione Novatianorum [Col. 1259A] in decretis suis (LABB., l. c., pag. 1274) venerabiliter suscepit, non reordinavit [Col. 1259D] Hic in codice nostro quaedam omissa sint necesse est; quae enim hic sequuntur, neque ad Novatianum neque ad Innocentium pertinent, sed ad Gregorii Magni tempora, et ad ordinationem Maximi Salonitani episcopi, de qua idem Gregorius (l. IV, epist. 20) : Nos consecrationem dicere nullo modo possumus, quia ab excommunicatis hominibus est celebrata. Hunc ipsum tamen Maximum postea cum [Col. 1260D] ordine recepit (l. IX, epist. 81) . Decretalis vero Sicut, dist. 68, c. 1 desumpta est ex ejus epistola (l. II, epist. 46) ad Joannem Ravennatensem. : quem tamen ipse ab excommunicatis et in excommunicatione ordinatum declaravit, cujus ordinationem nec consecrationem dicendum esse asseruit, ita protestatus: Quam rem, inquit, nullo modo possumus dicere consecrationem, quia ab excommunicatis celebrata est. Hunc tamen ipse conversum et per poenitentiam purgatum cum ordine recepit, non reordinavit, ne illi suae sententiae quoquomodo adversaretur, in qua reordinationem penitus ut rebaptizationem proscripsisse videtur, videlicet quam scribit ad Joannem archiepiscopum Ravennatem (GREGOR. l. II, epist. 46) : Sicut, inquit, semel baptizatus iterum baptizari non debet, ita consecratus [Col. 1259B] semel in eodem ordine non valet iterum consecrari.
Eamdem quoque sententiam de cavenda reconsecratione S. Innocentius papa Naisitano episcopo (epist. 16; LABB., tom. II, p. 1271) scribens tenuisse non dubitatur; qui eidem episcopo clericos summopere suos reconciliari studuit, quos zelo justitiae ductos pro quodam reconsecrato in Ecclesia retento rationabiliter doluisse cognovit. Item Africanum concilium apostolica auctoritate congregatum et confirmatum, cui B. Augustinus interfuit et subscripsit, capitulo 15 firmissime constituit ut reordinationes aeque ut rebaptizationes penitus fieri non liceat (LABB., t. II, p. 1644) . Item canones apostolorum (can. 67; LABB., t. I p. 39) : Si quis episcopus, [Col. 1259C] presbyter vel diaconus secundam manus impositionem acceperit ab aliquo, deponatur et ipse et ordinator ejus [Col. 1260D] Integrum canonem haud retulit Bernaldus, sequitur enim: Nisi utique constiterit, quod ab haereticis ordinationem habeat; qui enim ab eis baptizati et ordinati sunt, ut fideles vel clerici sint, fieri non potest. Vid. Drouven De re sacram., t. II, pag. 275. . Nec hoc temere dixerim, quod nusquam in authenticis statutis aliquos ex haeresi conversos esse legimus ordinandos, nisi Paulianistas et alios hujusmodi, qui non more catholicorum invocationem sanctae Trinitatis faciunt, qui etiam iterum baptizandi sunt, cum ad nos veniunt.
IV. Sunt tamen quidam simplices nimiumque zelotes, qui quoslibet in excommunicatione ordinatos, si resipuerint, non cum ordine recipiendos, sed omnino reordinandos esse putant: et hoc ideo, quia sacramenta in excommunicatione usurpata penitus exsufflare non dubitant. Sed nos magis B. Anastasio praesuli apostolico credere debemus, qui ad Anastasium [Col. 1259D] imperatorem scribens sacramenta Ecclesiae tam in ordinatoribus quam in ordinatis rata esse comprobavit, quae Acacius patriarcha Constantinopolitanus, licet a Felice papa damnatus, in excommunicatione administravit. Scribit enim ita ad eumdem imperatorem (LABB., t. IV, pag. 1280) : «Secundum, inquit, Ecclesiae catholicae consuetudinem sacratissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod [Col. 1260A] nullum de his, quos vel baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes vel levitas secundum canones ordinavit, ulla eos ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quae forsitan per iniquum tradita sacramenti gratia minus firma videatur. Nam et baptismum, quod procul sit ab Ecclesia sive ab adultero sive a fure fuerit datum, ad percipientem munus pervenit illibatum, quia vox illa, quae per columbam sonuit omnem maculam humanae pollutionis excludit, qua declaratur et dicitur: «Hic est, qui baptizat in Spiritu sancto et igni (Luc. III) .» Et post pauca: «Acacius, cujus nomen dicimus esse reticendum, male bona ministrando sibi tantum nocuit; nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est, aliis perfectionem suae virtutis obtinuit. Quod si est aliquorum [Col. 1260B] in tantum se extendens curiosa suspicio, ut imaginetur, prolato a Felice papa judicio (LABB., t. IV, pag. 1095) postea inefficaciter in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse, ac perinde eos metuere, qui vel in consecrationibus vel in baptismate tradita mysteria susceperunt, ne irrita divina beneficia videantur, meminerint, in hanc quoque partem similiter tractatum praevalere superiorem, quia non sine usurpatione nominis sacerdotii adjudicatus hoc egit, in quo virtutem suam obtinentibus mysteriis in hoc quoque rea sibi persona, aliis non nocuit. Nam ad illum pertinuit, quod tuba Davidica canitur: «Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suorum, et verticem capilli perambulantium in delictis [Col. 1260C] suis (Psal. LXVII) .» Nam superbia semper sibi, non aliis facit ruinam, quod universa coelestium Scripturarum testatur auctoritas, sicut per Spiritum sanctum dicitur in prophetia «: Non habitabit in medio domus meae, qui facit superbiam (Psal. C) . Unde cum sibi sacerdotis nomen vindicaverit condemnatus, in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est, non populus Dei, qui in mysteriis donum ipsius sitiebat, exclusus est.»
Beatus etiam Augustinus itidem sentire non dubitatur, qui ad Vincentium Donatistam (epist. 93, Opp. t. II, p. 249) scribens ita protestatur: «Ecclesiae, inquit, sunt omnia sacramenta Dominica, quae sic habetis et datis, quomodo habebantur et dabantur etiam antequam exiretis; non tamen ideo non [Col. 1260D] habetis, quia non estis ibi, unde sunt, quae habetis.» Et post pauca: «Nobiscum estis in symbolo, in baptismo, in caeteris sacramentis; in spiritu autem unitatis et in vinculo pacis, in ipsa denique catholica Ecclesia nobiscum non estis.» Item in epistola ad Festum (epist. 89, n. 7, l. c., pag. 222) : «Neque, inquit, sacramenta haereticorum nobis inimica sunt, quae in illis nobis sunt communia, quia [Col. 1261A] non humana sunt sed divina. Proprius eorum error auferendus est, quae male imbiberunt, non sacramenta, quae similiter acceperunt, quae ad poenam suam portant et habent, quanto indignius habent, et tamen habent.» Item in epistola ad Emeritum haereticum (epist. 87, n. 9, l. c., pag. 212) : Vos, inquit, mutamini ex ea parte qua dissentiebatis, quamvis sacramenta, quae habetis, cum eadem sint in omnibus, sancta sunt. Quapropter vos mutari volumus a perversitate, ut denuo radicetur praecisio vestra. Nam sacramenta quae non mutastis, sicut habetis, approbantur a nobis, ne forte, cum vestram pravitatem corrigere volumus, illis mysteriis Christi, quae in vestra pravitate depravata non sunt, sacrilegam faciamus injuriam.» Item in libro ad Constantinum [Col. 1261B] De unico baptismo (t. IX Opp., cap. 2, pag, 528) : «Hoc est justum, ut cum mala hominum reprobamus, quaecunque in illis bona Dei reperimus, approbemus. Hoc, inquam, justum est, ut etiam in sacrilego non violem, quod verum invenio sacramentum, nec ita emendem sacrilegum, ut in eo perpetrem sacrilegium.» Item in eodem (l. c., cap. 3) : «Cum ad nos venit schismaticus vel haereticus, ut catholicus fiat, schisma ejus et haeresim dissuadendo et destruendo rescindimus; sacramenta vero Christiana, si eadem in illo invenimus, et quidquid aliud veri tenet, absit ut violemus, absit, ut si semel data novimus, iteremus, ne dum vitia humana curamus, divina medicamenta damnemus; aut quaerendo sanare quod vulneratum non est, hominem saucium [Col. 1261C] et ubi sanus est vulneremus.» Item in libro I contra Donatistas, De baptismo (cap. 1, l. c., p. 80) tam ordinem quam baptismum extra Ecclesiam haberi posse pronuntians: «Nulli, inquit, sacramento injuria facienda est; si discedit a malis, utrumque discedit; si permanet in malis, utrumque permanet.» Item in eodem (cap. 13) : «Sacramenta, quae schismatici et haeretici non aliter habent, nec aliter agunt, quam vera Ecclesia, cum ad nos veniunt, non emendamus, sed potius approbamus.» Item in tertio (cap. 10) : «Non ideo non sunt sacramenta Christi et Ecclesiae, quia eis illicite utuntur non solum haeretici, sed etiam iniqui offerunt et impii; sed tamen illi corrigendi aut puniendi, illa vero agnoscenda et veneranda sunt.» Item in eodem cap. 19: [Col. 1261D] «Haeretici sacramenta et Scripturas tenent ad speciem, non ad salutem.» Item in eodem, cap. 15: «Sacramenta si eadem sunt, ubique sunt integra, etiam si prave intelligantur, et discordiose tractentur; sicut scriptura ipsius Evangelii (si) eadem ipsa (est) ubique integra est.» Item in quarto, cap. 11: «Intus et foris perversitas hominum corrigenda est, divina vero sacramenta et eloquia non hominibus tribuenda.» Item in quinto, cap. 19: «Deus adest sacramentis et verbis suis, per qualeslibet administrentur, et sacramenta Dei ubique recta sunt, et mali homines, quibus nihil prosunt, ubique perversi sunt,» id est, intus et foris. Item in eodem, cap. 27: «Munera divinitus concessa partim sunt propria [Col. 1262A] bonorum, sicut in hoc tempore infatigabilis charitas, et in saeculo futuro vita aeterna; partim vero cum malis perversisque communia, sicut omnia caetera, in quibus sunt et sacrosancta mysteria.»
Sed epistolarem brevitatem observare non possem, si omnia hujusmodi testimonia colligere voluissem. Caeterum si quis haec plenius explorare voluerit, scripta B. Augustini contra Donatistas fideliter perscrutetur, et deinceps dubitare non permittitur sacramenta Ecclesiae tam extra Ecclesiam quam intra Ecclesiam dari et haberi posse, sed extra utrumque omnino perniciose. Hucusque de clericis in excommunicatione ordinatis
V. De infantibus quoque itidem in excommunicatione baptizatis aliquam mentionem in futura synodo [Col. 1262B] faciendam puto, id est, si salvi sint, etiamsi ante reconciliationem obierint? Unde nobis itidem auctoritas S. Augustini satisfacere poterit, si fideliter legerimus quid ipse censuerit. De majoribus post hujusmodi baptismum statim obeuntibus scribit itidem ita in primo libro De baptismo (cap. 2, l. c. pag. 81) : «Si quem forte coegerit extrema necessitas, ubi catholicum, per quem accipiat, non invenerit, et in animo pace catholica custodita per aliquem extra unitatem catholicam positum acceperit, quod erat in ipsa catholica unitate accepturus, si statim etiam de hac vita migraverit, nonnisi eum catholicum deputamus. Si autem a corporali morte liberatur, cum se catholicae congregationi etiam praesentia corporali reddiderit, unde nunquam corde [Col. 1262C] discessit, non solum non improbamus quod fecit, sed (etiam) securissime verissimeque laudamus. quia praesentem Deum credidit corde suo, ubi unitatem servabat, et sine sacri baptismi sacramento, quod ubicunque invenit, non hominum sed Dei esse cognovit, noluit ex hac vita migrare. Si quis autem, cum possit in ipsa catholica percipere, per aliquam mentis perversitatem elegit in schismate baptizari, etiamsi postea venire ad catholicam cogitat, quia certus est ibi prodesse sacramentum, quod alibi quidem accipi potest, prodesse autem nihil potest, procul dubio perversus et iniquus est, et tanto perniciosius, quanto scientius.» Item in sexto libro De baptismo (cap. 5, l. c., pag. 163) : «Omnes mali spiritualiter a bonis sejuncti sunt, si autem etiam corporaliter [Col. 1262D] aperta dissensione separentur, pejores fiunt. Sed ut dictum est, nihil interest ad baptismi sanctitatem, quando quisque pejor id habeat et quanto pejori tradat. Potest tamen tradere separatus, sicut potest habere separatus; sed quam perniciose habere, tam perniciose tradere. Ille autem, cui tradit, potest salubriter accipere, si ipse non separatus accipiat, sicut plerisque accidit aliqua necessitate mortis.»
VI. Si hoc ergo de majoribus et scientibus, quanto magis credendum est de infantibus, qui penitus haeresim nesciunt, nec a separato baptismum recipiunt? Nam aversio cordis ubilibet solet impedire donum remissionis: quae cum in parvulo baptizato [Col. 1263A] non inveniatur, mirum, si non salvari posse per vim sacramenti credatur, quod et in adultis, si absit aversio cordis, salutem operari non dubitabatur? Nempe bapstismus haereticorum majus praejudicium adultis quam parvulis solet inferre, cum illos juxta canones ab ecclesiasticis ordinationibus prohibeat, hos autem, postquam adoleverint, canonice ordinari non renuat. Sic enim Africanum concilium capitulo 24 testatur. Praeterea B. Augustinus nullum parvulum ecclesiastico more baptizatum in libro XXI De civitate Dei (cap. 16, Opp. t. VII, p. 636) excepit, ubi generaliter de salute parvulorum ita tractavit: «Tanta, inquit, misericordia Dei est in vasa misericordiae quae praeparavit in gloriam, ut etiam aetas hominis prima, id est infantia, quae sine ullo [Col. 1263B] renisu subjacet carni; et secunda, quae pueritia nuncupatur (ubi nondum ratio suscepit hanc pugnam, et fere sub nullis [Col. 1263D] Varians haec codicis nostri lectio toti contextui magis apta videtur, ac illa in editis, ubi pro nullis sensu plane contrario legitur omnibus. vitiosis delectationibus jacet, quia licet jam fari valeat, et ideo infantia transisse videatur, nondum in ea est praecepti capax infirmitas mentis), si sacramenta mediatoris acceperit, etiamsi in eis annis vitam finiat, translata scilicet a potestate tenebrarum in regnum Christi, non solum poenis non praeparetur aeternis, sed ne illa quidem post mortem purgatoria tormenta patiatur. Sufficit enim sola spiritualis regeneratio, post mortem ne obsit quod carnalis generatio cum morte contraxit.» In hac sententia B. Augustinus nullum in infantia baptizatum excepisse videtur; unde nec nobis [Col. 1263C] tutum est, aliquem parvulum excipere, quem integro mediatoris sacramento initiatum absque cordis aversione nequaquam possumus denegare.
VII. Praeterea si quis etiam ex majoribus ab haeretico, haeresin penitus nesciendo, et corde non ficto, catholico more baptizatus statim moreretur, nunquid non ille catholicus et Christianae saluti idoneus merito crederetur? Nam plane juxta Augustinum nullum contaminant, nedum damnent, aliena peccata, si penitus fuerint incognita; ita enim ad Vincentium Donatistam scribens (epist. 93, Opp. t. II., p. 236) : Nullius, inquit, crimen maculat nescientem. Item ad Emeritum (Ibid., n. 2, pag. 209) : Illud, inquit, nunc attendat vigilantia mentis tuae, neminem posse contaminari ignotum ignotisque criminibus. [Col. 1263D] Idem in libro De fide et operibus (cap. 7, n. 10, Opp. t. VI, p. 170) virginem etiam de adulterio excusat, si alieno nescienter nupserit, et hoc tandiu, quandiu ipsa ignoraverit. Si ergo hoc rite creditur de majoribus, quanto magis de parvulis omnia mala ignorantibus, videlicet ut alienis peccatis baptizantium non condemnentur, per quos divina sacramenta cum nulla fictione cordis ignoranter perceperunt.
VIII. Sed objicitur, quod haeretici nec Spiritum sanctum dare valeant, nec peccatorum remissam. Et nos quoque itidem de haereticis dicimus, quod B. [Col. 1264A] Augustinum etiam de quibuslibet membris diaboli infra Ecclesiam baptizantibus asseruisse legimus. Nimis est autem longum, et huic quaestioni non adeo necessarium, ut pleniter discutiatur, unde baptizati remissam peccatorum accipiant, etiam cum perfidi eos baptizant. Sufficienter tamen ita respondere possumus ad objecta, ut et parvuli inde remissam peccatorum accepisse credantur, unde et homines magni ab haereticis non ficto corde vel ignoranter baptizati. Si quis autem pleniter de gratia Spiritus sancti, sive de remissa peccatorum, unde accipiatur scire voluerit, in libris B. Augustini contra Donatistas sufficienter invenire poterit: in quibus et hoc satis evidenter asseritur quod divina sacramenta per quoslibet reprobos administrata percipientibus salutifera [Col. 1264B] esse possint, quicunque ea non ficto corde vel averso corde perceperint.
IX. Adhuc fortasse et hoc objicitur quod SS. Patres parvulos in haeresi baptizatos per manus impositionem in catholicam recipiendos fore non dicerent, si penitus illos inculpabiles esse judicarent. Sic ergo B. Gregorius papa I parvulos ab Arianis baptizatos reconciliari praecepit (lib. I, epist. 17) , sicut Africanum concilium a Donatistis baptizatos reconciliari debere notavit [Col. 1264D] Can. 14, Labb., t. II, pag. 1644, et can 47, ibid., pag. 1072. . Nec nos utique his contradicimus, imo libentissime acquiescimus; videlicet ut parvuli apud haereticos baptizati per manus impositionem recipiantur, si tamen tandiu vixerint, ut ad reconciliationem pervenire possint. [Col. 1264C] Si autem mors illos in ipsa infantia praeoccupaverit, mirum est, si necessitas mortis eos de culpa ignorantiae non poterit excusare, quae et majores natu de culpa industriae excusare consuevit, sicut B. Augustinus supra demonstravit. Sic multi saepissime de multis observationibus pro necessitate mortis excusantur, quos tamen, si supervixerint, ecclesiastico more merito persolvere jubentur. Sic quippe poenitentes ante peractam poenitentiam pro periculo mortis saepenumero communioni sociantur, qui tamen juxta Nicaenum concilium (can. 13; LABB., t. II, pag. 35) , si supervixerint, legitimo ordine poenitentiam peragere jubentur. Nec hoc utique SS. Patres ita jussisse credendi sunt, quasi penitus de salute poenitentium desperarent, etiamsi ante peractam [Col. 1264D] poenitentiam communione donati obirent. Nam juxta S. Leonem papam (epist. 91, LABB., t. III, pag. 1402) : Divinae pietati mensuram ponere nec possumus nec debemus; cum et latro in cruce poenituerit, et de cruce statim ad paradisum transierit. Scriptum est item: In quacunque die peccator conversus ingemuerit, salvus erit (Ezech. XXXIII) . Sic ergo nec nos de parvulis in haeresi baptizatis desperare debemus, si mors eos praeoccupaverit, antequam ad legitimam manus impositionis reconciliationem pervenerint: quam tamen nullus in haeresi baptizatus [Col. 1265A] negligere debebit, si necessitas mortis non impedierit.
X. Haec ergo ego vester cliens vestrae paternitati libentissime obediens breviter et fideliter notare festinavi, quae vobis futura in synodo necessaria non [Col. 1266A] dubitavi. Deus autem pacis et solatii iter vestrum in sua prosperitate disponat, vestramque beatitudinem semper incolumem nobis cito reducere dignetur, domine Pater amantissime.
De prudenti dispensatione ecclesiasticarum sanctionum
Egit partim de hoc ipso argumento Bernaldus supra, opusculo De auctoritate canonum. Bernaldum munus poenitentiarii apostolici accepisse ac obiisse, certos nos reddunt eminens in omnibus reliquis ejus scriptis doctrinae praestantia et ardor religionis. Quam caute vero, circumspecte et sagaciter versandum sit hac in re tantis animarum periculis exposita, in quamcunque partem quis nimium declinet, exponit in opusculo inscripto venerabili Gebehardo, ut videtur, Scafhusensi ad S. Salvatorem postea abbati, non vero Constantiensi episcopo, quamvis nemini magis quam huic nuncupandum fuisset. Sic ergo, postquam pauca de lege excommunicationis, ut ejus petitioni satisfaceret, praemisisset, alterum illud aggressus argumentum: «Sed, ait, quia non sine fenore tam charissimo fratri et domino debitum persolvere debemus, et alia non minus placitura vobis supererogare volumus, videlicet quid sit intelligendum de rigore canonum super damnatione vel depositione lapsorum, nec non de reconciliatione eorum. Nam in hujusmodi causis magna discretione indigemus, ne vel nimium rigidi cum Novatianis desperare videamur de salute lapsorum, vel nimium remissi zelum Dei non habere judicemur.»
Et primum quidem de rigore canonum auspicatus illud primo loco ponit, quod «locus poenitentiae semel tantum antiquitus concessus,» fuerit «in Ecclesia, nec alicui post poenitentiam iterum lapso concedendus.» Haec vero «non desperatione veniae, sed pro cautela disciplinae» instituta esse iterato deinceps inculcat, perinde etiam in similis argumenti tractatu, qui nunc primum ex ms. Blasiano prodit (n. XIV) , de prudenti dispensatione sanctionum pontificiarum, canonumque poenitentialium. Quod secundo loco articulatim in citato priore opusculo tractat, atque antiqua etiam dispensationum exempla in medium profert, «scilicet (inquit) ut rigor disciplinae generatim ubique timeretur; nec tamen illicitum judicaretur, sicubi ecclesiasticae utilitati in restitutione lapsi alicujus consuleretur.» Afferuntur in utroque laudato opusculo alia severioris disciplinae exempla, eadem addita ratione: «Sicut ergo,» ut habetur in nostro exemplari, «post poenitentiam lapsis locum poenitendi a SS. Patribus non desperatione veniae, sed rigore disciplinae penitus denegatum legimus, sic et lapsis virginibus sacris poenitentiam aliquandiu denegatam, imo in tempus dilatam satis competenter intelligimus.» Est et alia causa, pro qua SS. Patres quosdam ab hujusmodi poenitentia suspendendos esse judicarunt, videlicet juvenilis aetas et carnis fragilitas.
Ob oculos hic probe ponenda est veteris et posterioris poenitentiae ratio ac discrimen, quatenus illa velut lorum quoddam externum erat, haec vero internum confessione arcana; perinde ac secreta seu privata satisfactione ac absolutione, antiquato sensim usu poenitentiae publicae, qua absolutio post satisfactionem peractam concedebatur. Poenitentiae vero haec actio uti ritu antiquo alicubi negata fuit relapsis quibusvis, ita ob enormitatem sceleris etiam lapsis virginibus sacris, ob lubricitatem quoque juvenilis aetatis, non desperata tamen venia. Hanc igitur a Deo veniae largitore, et cordis contriti poenitentiae actione privata obtinendam reliquit sancta mater Ecclesia, sollicita, ne profanatione augeretur magis culpa, fieretque damnationis vinculum gravius: «Non ut homines a poenitentia,» cum Bernaldo loquor, «sed a peccato deterreret, nec ut minus, sed humilius post lapsum poeniterent, qui se et ipsis poenitentibus inferiores reputari viderint.» Et postea: «Apud modernos tamen locus poenitentiae quibuslibet lapsis non negatur, quia usquequaque humana pravitas invaluit, et jugum antiquae disciplinae abjecit, ut sancta Ecclesia jam multum gauderet, si aliquo modo resipiscere vellent. Novit enim Dei misericordiam ad indulgendum promptissimam: nec multum distare apud Deum, qua severitate vel lenitate juxta diversitatem temporum peccata puniantur, si tantum peccator ex toto corde convertatur.»
Ecclesia solvenda ligat atque ligata solvit, prout assistente sibi usque ad consummationem saeculi Spiritu sancto visum fuerit utilitati fidelium magis expedire. Qua in re amplitudinem potestatis clavium in primis demonstrant allata a Bernaldo exempla, varietasque anterioris et posterioris disciplinae declarata; quae ab ejus aetate magis adhuc sese exeruit, donec in capit. Omnis utriusque sexus ab Innocentio III in concilio Lateranensi IV, cap. 21 (LABB. Concil. t. XI, p. I, pag. 172) ratio inita est ad eum usum et observantiam, quae in sacro poenitentiae tribunali nunc obtinet, ut non tantum ad articulum necessitatis sed etiam pro exercitio pietatis fidelibus jugiter pateat. Hujus salubritatem consilii, varietatemque disciplinae publicae et privatae cum pluribus declarare, ut olim mihi proposueram, per tempus non licuerit, breviter saltem attigi in libello De eo quod est juris seu instituti divini et ecclesiastici circa sacramenta. Ad quod argumentum facit multiplex illa manuum impositio, quam Bernaldus noster distinguit, ac triplicem quidem in totidem sacramentis, confirmatione, poenitentia et ordine. Idem porro Bernaldus de lapsis clericis, aut in Ecclesiam ex haeresi, schismate, vel excommunicatione receptis multa ad rem praesentem habet in fusiore opusculo ad Gebehardum monachum, quae in sequenti tractatu, qui ex ms. Blasiano editur, De prudenti dispensatione ecclesiasticarum sanctionum desiderantur.
[Col. 1265B] I. Omnia decreta sanctorum Romanorum pontificum omni reverentia sunt recipienda, quorum auctoritas ipsa generalia concilia canonizavit, quae [Col. 1266B] B. Gregorius in synodica sua (lib. I, epist. 25) et Evangeliis comparat, et omnes ab eis dissentientes anathematizat. Sanctus quoque Adrianus papa et [Col. 1267A] reges anathematizat, qui sedis apostolicae decreta violare non formidant (caus. 25, q. 1, cap. 11) . Ipsa vero decreta sobrium lectorem et circumspectissimum intellectorem requirunt, qui patienter ferre sciat, etiamsi non omnia in primo aditu pleniter intelligat. Nam multa in eis diversa reperiuntur, quae veritati nequaquam repugnantia deputanda sunt, si competenter intelligantur
II. Sed ad hoc dignoscendum non solum excerptiones decretorum sufficere possunt, imo integrae eorum considerationes studiosis vix satis sufficiunt, ut consideratis eorum originalibus causis a quolibet pleniter dignoscatur, quid eorum generaliter dispensatorie tenendum esse videatur. Verbi gratia: In generalibus statutis conjugia consanguineorum [Col. 1267B] apertissime prohibentur, quae tamen S. Gregorius papa neophytis Anglorum dispensatorie legitur concessisse [Col. 1267C] Pertinent huc responsiones sexta ac [Col. 1267D] sequens S. Gregorii ad consulta S. Augustini Anglorum apostoli de conjugiis consanguineorum (l. XI, epist. 64) , sive de iis, qui ante fidem susceptam in prohibitis gradibus contraxerunt. Quos tamen pro hac re corporis ac sanguinis Domini communione privari non vult, addens haec, quae si observassent ejus post mille ferme annos successores Anglia fortassis adhuc dum in fide illius ope suscepta persisteret: In hoc enim tempore sancta Ecclesia quaedam per fervorem corrigit, quaedam per mansuetudinem tolerat, quaedam per considerationem dissimulat atque portat, ut saepe malum, quod aversatur, portando et dissimulando compescat. ; hoc enim ipse testatur ad Felicem Menesatem [ leg. Messanensem] episcopum (lib. XIV, epist. 17) , videlicet quod hoc non generaliter instituerit, sed tantum neophytis Anglorum, quousque in fide convaluerint. Est utique sedis apostolicae privilegium, ut judex sit canonum sive decretorum, et ipsa pro tempore nunc intendat, nunc remittat, sicuti ad praesens ecclesiasticae utilitati magis competere videat.
III. Sunt autem multa SS. Patrum statutis falso ascripta, ut scriptum Widonis musici de Simoniacis, et illud sub nomine S. Gregorii, quod conjugium duarum sororum cum duobus fratribus prohibere [Col. 1267C] videtur, quod ipse Gregorius scribens Augustino (lib. XI, epist. 64) licitum esse testatur. Sic quoque et illud capitulum, quod mulieri prae infirmitate coitum sustinere non valenti, aliam permittit superinduci, quidam falso eidem Gregorio ascribunt. Hoc itaque intelligere volunt, ut mulier illa, quae primum viro mista fuerit, sed postea cum prae infirmitate misceri non potuerit, vir aliam non illicite superinduxerit. Sed iste sensus Evangelio adversatur, in quo hoc indubitanter pro adulterio damnandum esse judicatur. Unde B. Gregorio incongrue ascribitur [Col. 1267D] Canon hic, quem S. Gregorio Magno suppositum conqueritur Bernaldus, desumptus est ex decretali Gregorii III ad Bonifacium data, quae exstat in Conciliis Germaniae t. I, pag. 33. Hujus quoque meminit Fleurius, Hist. Eccles. l. XLI, § 47 additque: [Col. 1268C] Haec sententia papae in rigore accepta Evangelio et S. Paulo adversatur, sicut Gratianus [Col. 1268D] notavit (causa 32, q. 7, c. 18) unde hodieque hic canon tanquam indulgentia singularis Germanis his neophytis concessa habetur. Cum vero contra Evangelii leges frustra obtrudatur nescio quae indulgentia, omnino praeferenda videtur altera a Bernaldo assignata ejusdem canonis interpretatio, a pluribus quoque modernis adoptata. Et certe verba illa quod si mulier infirmitate correpta, etc., pro genio illius saeculi, quo vocabula non semper naturali sua significatione adhibita leguntur, de tali intelligi possunt, cujus matrimonium ratum quidem erat, sed superveniente aut praecedente jam impotentia necdum consummatum. , et ab ecclesiasticis viris merito respuitur. Quidam tamen aliter de illa muliere volunt [Col. 1268A] intelligere, videlicet, ut viro nunquam prae infirmitate misceri potuerit cui ille aliam superinduxerit. Quod si circumstantia lectionis hunc intellectum admittit, et nobis placere debebit, quia in hoc Evangelio nec repugnabitur, nec indigne cuilibet apostolico ascribitur. Invenitur autem idem capitulum S. Bonifacio Maguntiensi episcopo ab apostolica sede transmissum, quem S. Gregorius plusquam centum annis praecessisse legitur. Unde eidem capitulo non facile credendum, et hoc minime, quod Evangelio deputetur adversum.
IV. Illa vero sententia B. Innocentii papae (epist. 2, c. 12; LABB., t. II, pag. 1252) , quae lapsam sanctimonialem ad poenitentiam non admittendam esse dicit, quandiu corruptor ejus vixerit, nequaquam ita [Col. 1268B] intelligenda videtur, eo quod virginitas eidem recuperanda desperetur. Si enim B. Innocentius hoc ita intelligi voluisset, nequaquam ei poenitentiam post obitum corruptoris concederet, cum illam non magis postea, quampridem gradum virginitatis recuperare posse constaret. Est autem haec sententia eo modo intelligenda, quo et aliae hujusmodi sententiae, quae terrorem peccantibus videntur intentare [Col. 1268D] Vera causa fuit periculum relapsus, quo facto ultra ad poenitentiam admitti non poterat, utpote semel jam peractam, uti infra n. 6 recte explicat scriptor. . Nam etiam multo severiores inveniuntur, quae poenitentiam non ad tempus tantum, sed penitus proscribere videntur: ut illa B. Siricii papae de his, qui post peractam poenitentiam iterum criminaliter peccavere; scribens enim ad Himerium Tarraconensem episcopum (epist. 1, c. 5; LABB., t. II, pag. 1019) indubitanter affirmat, quod ipsi deinceps suffugium [Col. 1268C] poenitendi non habeant. Sic utique B. Ambrosius in libro suo contra Novatianos (Opp. t. II, p. 436) testatur, quod sic una debeat esse poenitentia ( quae publice agitur ) sicut unum est baptisma. Item B. Augustinus scribens itidem ad Macedonium (epist. 153, n. 7) dicit, quod semel tantum in Ecclesia locus poenitendi conceditur.
V. Haec autem SS. Patres non desperatione veniae, sed rigore disciplinae non dubitantur instituisse, non ut homines a poenitentia, sed a peccato deterrerent, ut nec minus, sed humilius post lapsum poeniterent, qui se et ipsis poenitentibus inferiores reputari viderent. Et hoc quoque in aliis criminaliter lapsis [Col. 1269A] quasi pro lege observatur, ut ab ordine dejiciantur, quem ante lapsum habuisse, et in quo peccasse deteguntur. Sic nimirum in ordine poenitentium constituti, si denuo labuntur, pristino ordini non immerito judicantur indigni. Non tamen hoc SS. Patres desperatione veniae tam acriter instituisse videntur, praecipue cum Dominus omnes homines velit salvos fieri, et peccator, in quocunque die ingemuerit, salvus erit (Ezech. XXXIII) . Non, inquam, desperatione veniae, sed pro cautela disciplinae hoc constitutum intelligimus, sicut ex verbis B. Augustini ad Macedonium (l. c.) approbare possumus; dicit enim quod caute salubriterque provisum sit, ut locus poenitendi post poenitentiam lapsis non concedatur, ne medicina vilis minus utilis esset aegrotis, [Col. 1269B] quae tanto magis salubris, quanto minus contemptibilis. Et hoc utique pro rigore disciplinae, non tamen usque ad desperationem veniae. Nam idem Augustinus in eadem epistola dicit in sequentibus: Quis audeat post poenitentiam lapsis denegare, quin Dei patientia ad poenitentiam eos adducat, quin etiam beati sint, si in Domino confidant? Sicut ergo post poenitentiam lapsis locum poenitendi a SS. Patribus non desperatione veniae, sed rigore disciplinae penitus denegatum legimus, sic et lapsis virginibus sacris poenitentiam aliquandiu denegatam, imo in tempus dilatam satis competenter intelligimus.
VI. Est (et) alia causa, pro qua SS. Patres quosdam ab hujusmodi poenitentia suspendendos esse [Col. 1269C] judicarunt, videlicet juvenilis aetas, et carnis fragilitas. Hinc S. Silvester papa constituit (Concil. Rom. c. 12, LABB., t. I., pag. 1553) , ut nemo poenitentiam det homini, nisi quadraginta aetatis annos habenti. Item S. Ambrosius in libro contra Novatianos (l. c., pag. 438 plenius) : Si caro, inquit, repugnat menti, nec subdita est animi gubernaculo, non quaerens opera poenitentiae, ne in ipsa poenitentia fiat, quod postea indigeat poenitentia; quae si semel fuerit usurpata, nec rite celebrata, nec prioris fructum obtinet, et aufert usum posterioris. Item SS. Patres in concilio Agathensi capitulo 17 (cap. 15; LABB., t. IV, p. 1586) : Juvenibus, inquiunt, poenitentia non est facile committenda. Quid ergo mirum, si B. Innocentius [Col. 1269D] etiam hanc quoque causam attendit, cum virginem a proposito lapsam non debere admitti ad poenitentiam dixerit? praecipue cum addat: Quandiu corruptor ejus vixerit. Nam eo tempore maxime ejus fragilitati cavendum fuit eo vivente, cum quo peccavit. Est enim usitatissimum, ut homines facillime ad eos redeant, cum quibus ante peccaverant, multoque pronior est humana fragilitas ad usitatum volutabrum redire, quam aliquod novum scelus in primis praesumere. Non ergo mirum, si S. Innocentius hujusmodi lapsam usque ad obitum corruptoris a poenitentia suspendit, ne in ipsa poenitentia [Col. 1270A] aliquid committeret, unde juxta Ambrosium et fructum poenitentiae perderet, et deinceps juxta antiquum morem poenitendi locum non obtineret.
VII. Apud modernos tamen locus poenitentiae quibuslibet lapsis non negatur, quia adeo usquequaque humana pravitas invaluit, et jugum antiquae disciplinae abjecit, ut sancta Ecclesia jam multum gauderet, si aliquo modo resipiscere vellent. Novit enim Dei misericordiam ad indulgendum promptissimam, nec multum distare apud Deum, qua severitate vel lenitate juxta diversitatem temporum peccata puniantur, si tantum peccator ex toto corde convertatur.
VIII. De virgine autem sacra a proposito lapsa, quae in gradum virginitatis non putatur revocanda, [Col. 1270B] non est nimis contendendum, ne ipsa hac contentione contra B. Hieronymum venire videamur, qui dicit [Col. 1269D] Audacter loquar: cum omnia possit Deus, suscitare virginem non potest post ruinam. Valet quidem liberare de poena, sed non valet coronare [Col. 1270D] corruptam. S. Hieron., epist. 18, ad Eustoch. Opp. t. IV, p. II, pag. 29. , Deum virginem non posse post lapsum reparare. Nam scripta S. Hieronymi a B. Gelasio in Romana synodo (LABB., t. IV, pag. 1263) ex apostolica auctoritate adeo canonizata sunt, ut quicunque illis pertinaciter contradicere conatur, etiam apostolicae auctoritati contraire non dubitetur. Sunt ergo a nobis ejus venerabiliter scripta recipienda, nec ab aliquo temere judicanda. Quod autem ipse, Deum virginem reparare post lapsum non posse dixit, non magis mirandum, quam multa alia, quae Deus libere legitur et creditur non posse, ut illud in Epistola Joannis: Deus fidelis est, seipsum negare non potest (II Tim. II) . Hinc inquit Apostolus: In [Col. 1270C] Deo non est EST et NON, sed in illo est EST (II Cor. I) . Dicitur etiam libere malum non posse facere, non posse mutari, non posse falli, non posse mori. Unde Augustinus in libro V De civitate Dei (cap. 10, Opp. t. VIII, pag. 125) : Sic enim hoc (non posse) dicitur, ut potius, si posset, minoris utique potestatis esset. Recte itaque omnipotens dicitur, qui tamen mori fallique non potest; dicitur enim omnipotens, faciendo quod vult, non patiendo quod non vult; quod si ei accideret, omnipotens nequaquam esset. Unde propterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic utique nec rationalis creaturae potestas in aeterna vita minuitur sed augetur, cum penitus plurima ibi non posset; quae tamen in hac vita degens evidentissime potuit. [Col. 1270D] Potuit etenim esurire, sitire, corrumpi, fallere, falli et alia hujusmodi sexcenta; quae tamen in aeterna vita non poterit, et ob hoc etiam ibi indubitanter potentior erit. Nam talia hominem posse non est auctio potestatis, sed certissimae indicium infirmitatis.
Verba autem illa S. Hieronymi, quod non possit Deus virginem post ruinam resuscitare, ipsemet ibidem exposuit, cum subjunxit: Valet quidem de poena liberare, sed non valet corruptam coronare: quia justus judex est, cujus dispositio mutari non potest. Hanc quoque sententiam de amissa virginitate sancti martyres Nereus et Achilleus a B. Petro [Col. 1271A] edocti leguntur habuisse, et cum ipsa ad servandam virginitatem S. Domitillam Domitiani imperatoris neptem incitasse; dixerunt enim illi [Col. 1271B] Haec habentur in eorum Vita ad 12 Maii, t. III Bolland., pag. 7. : «Virgo, si virginitatem perdiderit, hujus reatum per poenitentiam evadere potest, ipsam vero virginitatem adipisci nequaquam valet; omnis namque sanctitas quolibet modo amissa per poenitentiam recuperari potest; sola vero virginitas, si semel perierit, ad pristinae integritatis stabilitatem pertingere non valebit.» Sic ergo et nobis tutum est, ut sententiam S. Hieronymi interpretemur, ne si quid indignum de illo interpretari conemur, non tam ejus auctoritatem, quam nostram tarditatem infamare judicemur.
IX. Est autem nobis summopere providendum, ut [Col. 1271B] de reparatione virginitatis tam moderate contendamus, ne viduas et conjugatas, sive quaslibet corruptas, ipsis virginibus secundum haeresim Joviniani adaequare videamur. Nam hoc catholica fides non admittit, quae juxta evangelicam auctoritatem hos gradus ita distributos novit, ut conjugatis trigesimus tantum fructus, continentibus vero sexagesimus, ipsis vero virginibus ascribatur centesimus. Et hoc utique divinitus ab initio ita praedestinatum non dubitamus; unde et B. Hieronymo in hoc parere debemus, [Col. 1272A] qui Deum contra suam praedestinationem facere non posse dixit, qui seipsum negare non potest, in quo juxta Apostolum non est EST et NON, sed semper est EST (II Cor. I) .
X. Illud autem satis admirandum, cur tantopere virgines sacrilegas lapsas in gradum suum revocari non posse contendamus, et veras viduas et legitime conjugatas in suis gradibus remanere patienter feramus, cum hae, juxta Apostolum, in amissione virginitatis non tantum peccaverint sicut illae, quae pro magnitudine peccati ad poenitentiam non meruerunt admitti. Sanctissimus papa Leo in decretis suis capitulo 49 (epist. 87, n. 5; LABB. t. III, p. 1394) protestatur, quod nec illae virgines, quae barbaricam vim corpore tantum non animo sunt perpessae, perseverantibus [Col. 1272B] virginibus ullo modo sunt annumerandae [Col. 1271B] Haud videntur verba Leonis eamdem prae se ferre severitatem, qualem illis attribuit auctor; [Col. 1272B] ita enim habent: Illae autem famulae Dei, quae integritatem pudoris oppressione barbarica perdiderunt laudabiliores erunt in humilitate ac verecundia, si se incontaminatis non audeant comparare virginibus, etc juxta illud propheticum: Virgo Israel cecidit, non est, qui resuscitet illam (Amos V) . Hoc plane SS. Patres virginibus lapsis, et pro peccato suo infra maritatas deputatis sufficere voluerunt, si per poenitentiam et ipsis legitime conjugatis praeferri, et veris viduis sive continentibus quandoque meruerunt associari. Sufficiat ergo et hoc nobis, nec libeat eousque disputando procedere, ut terminos SS. Patrum aliquo modo notemur excedere.
De sacramentis morientium infantum
Vox alius hic praemissa diversum a Bernaldo auctorem videtur innuere, etsi tractatulus hic satis ejus dicendi generi congruat, saltemque eidem collectori tribui queant, quos in usum amicorum suorum se congessisse infra n. 4 fatetur. Potest vero illa voce etiam alius tractatus denotari.
[Col. 1271C] I. Si quis parvulum noviter baptizatum, sed infirmitate correptum, oleo sancto ungere voluerit, non necesse habebit ut totum unctionis officium recitet, et minime illas orationes, quae de remissione peccatorum agere videntur. Nam fides catholica hoc habet, ut parvulus noviter baptizatus remissionem peccatorem accepisse credatur. Contra quam fidem indubitanter ageremus, si pro parvulo quasi nondum absoluto, ut absolveretur, oraremus, quem, videlicet B. Augustinus sine peccato esse testatur libro XX De civitate Dei (cap. 26, Opp. t. VIII, pag. 610) : Excepto, inquit, uno mediatore, et post lavacrum regenerationis quibusque adhuc parvulis, nemo mundus a sorde. Si quis ergo hujusmodi parvulis infirmantibus ministerium unctionis [Col. 1271C] Fuisse aliquando in usu hanc infantum unctionem, nullibi proditur, neque etiam illam olim prohibitam legimus, quamvis certe superfluam, cum [Col. 1271D] forma in iis verificari nequeat, qui nondum per sensus inungendos peccare potuerunt. Theodulphus vero Aurelianensis dum in capitulari suo ipsis quoque pueris inunctionem necessariam esse dicit, ed [Col. 1272C] illis loquitur, qui doli vel peccati jam capaces sunt, ut ex consequentibus patet. Quod si aliqui olim infantes ante usum rationis unxerunt, id sanitatis corporae [Col. 1272D] obtinendae causa fecisse censendi sunt, qui secundarius est hujus sacramenti effectus: quod tamen illis dari posse negant theologi, qui primarii, seu remissionis peccatorum capaces haud sunt. adhibere voluerit, illas orationes competenter adhibere poterit, quae sanitatem vel vitam aeternam infirmantibus exoptant, non illas quae poenitentibus indulgentiam implorant. Et psalmos quidem usuales ad hujusmodi unctionem satis congrue dicimus, quia in illis vox Ecclesiae pro quibuslibet membris suis generaliter orare videtur.
[Col. 1273A] II. Sciendum autem, quod quidam parvulis morientibus viaticum non putant esse necessarium, cum Dominus generaliter dicat omnibus ad se pertinentibus: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) . Unde B. Augustinus in libro De baptismo parvulorum [Col. 1273C] Imo De peccat. merit. l. I, c. 20, n. 27, t. X, pag. 15. : «An, inquit, quisquam etiam hoc dicere audebit, quod ad parvulos haec sententia non pertineat, possintque sine participatione corporis hujus et sanguinis in se habere vitam aeternam?» Et post pauca: «Si non manducaverint carnem Filii hominis, nec ipsi habebunt vitam [Col. 1273C] Crucem pluribus fixit theologis haec S. Augustini sententia, quam tamen ipse tum l. c., tum vero praecipue l. III, cap. 5, De peccatorum meritis satis explicat, ac manifeste demonstrat, infantes manducare corpus et sanguinem Domini, cum per baptismum eidem tanquam viva membra inseruntur; ait vero: «Quid autem apertius tot tantisque testimoniis divinorum eloquiorum, quibus dilucidissime apparet, nec praeter Christi societatem ad vitam salutemque aeternam posse quemquam hominum pervenire? . . . unde fit consequens, ut quoniam [Col. 1273D] nihil agitur aliud, cum parvuli baptizantur, nisi ut incorporentur Ecclesiae, id est Christi corpori membrisque socientur, manifestum fit eos ad damnationem, nisi hoc eis collatum fuerit, pertinere . . . Ac per hoc, si ambigui aliquid habent verba Apostoli, per unum hominem, etc., nunquid etiam illud: Quia nisi manducaverint homines carnem ejus, hoc est, participes facti fuerint corporis ejus, non habebunt vitam? His atque hujusmodi aliis, quae nunc praetereo, testimoniis divina luce clarissimis, divina auctoritate certissimis, nonne veritas sine ulla ambiguitate proclamat, non solum in regnum Dei non baptizatos parvulos intrare non posse, sed nec vitam aeternam posse habere praeter Christi corpus, cui ut incorporentur, sacramento baptismatis imbuuntur?» .» Unde Romanus ordo statim post baptismum illis communionem dari praecipit [Col. 1273D] Ex ordinibus Romanis constat, saeculis VIII, IX et X, parvulos eodem die baptismate, confirmatione et eucharistia solitos fuisse donari, ubi simul [Col. 1274C] additur: Per illud parvulis providendum est, ut postquam baptizati fuerint, neque lactentur sine summa necessitate, antequam communicent sacramento corporis Christi. Indulgentior aliquantulum ineunte saeculo VII fuit Gregorius M., qui in Sacramentario suo de Sabbato sancto haec notat: Qui etiam infantes non prohibentur lactari ante sacram communionem, si necesse fuerit. Communio autem parvulorum in extremis haud adeo in praxi fuit, ut illa recens baptizatorum, unde piis Bernaldi desideriis tribuenda est ejus de his illatio. Sufficere namque credebant antiqui, ut semel saltem post baptismum eucharistiam perciperent infantes, antequam usum rationis obtinerent. [Col. 1274D] Neque adducta paritas valet; nam etiam perditis peccatoribus, dummodo poenitentibus, in extremis providendum erat de hoc remedio, quo parvuli innocentes necdum indigent. , quanto magis in extrema necessitate, cum de hoc saeculo transire [Col. 1273B] coeperint? Nam juxta canonicam auctoritatem nulli vel quam perditissimo extrema communio deneganda videtur. Nusquam sane parvulis ecclesiasticam communionem plusquam aliis Christianis sive in vita sive in extremis denegabimus, si SS. Patrum institutionem sequi volumus. Nunquam item ipsi parvulos exceperunt, ubicunque generalem communicandi consuetudinem omnibus Christianis praescripserunt, qui etiam ipsos inter communicandum osculari consueverunt, ut S. Cyprianus in scriptis suis non solum testatur, sed etiam ut fiat fidelissime exhortatur [Col. 1274D] De hoc infantum osculo agit quidem S. Cyprianus in epistola 64 ad Fidum, ubi tamen illud ad baptismum duntaxat refert, post quem tunc infantibus calicem saltem sacrum fuisse propinatum, ex libro ejus De lapsis colligimus. . Praeterea ipsa verba, cum quibus sacra communio dispensatur, optime competere parvulis videntur; non enim ibi dicitur, ut sacra communio [Col. 1273C] in remissionem peccatorum proficiat, quod solis majoribus competeret, sed in vitam aeternam, quod parvulorum innocentiae nemo dubitat congruere.
III. Quandiu autem parvuli in illa innocentia permaneant, [Col. 1274A] nos ignoramus, nisi quantum ex verbis Augustini libro XXI De civitate Dei (cap. 16, Opp., t. VII, pag. 636) ; scribit enim ibi de parvulo baptizato, si in prima aetate, id est infantia, sive in secunda, id est pueritia, moriatur; quod nec aliqua purgatoria tormenta post mortem patiatur. Ex his utique verbis non inepte colligitur, quod parvuli post baptismum suam innocentiam usque in pueritiam servare credantur, cum post mortem nullam vel purgatoriam poenam subituri esse legantur. Quapropter si hujusmodi infirmantibus parvulis unctionem facere voluerimus, non pro eorum, sed pro majorum peccatis deprecari necesse haberemus, quos usque ad illam horam innocenter vixisse credamus.
IV. Sed nos superflue de eorum unctione videmur [Col. 1274B] laborare, cum jam nec majores, praeter admodum paucos, de hoc videantur curare. Nec nos utique ideo tam diligenter ista digessimus, quasi jam in generalem usum Ecclesiae redacta vel redigenda esse putaremus; sed potius ideo, ut amicis nostris satisfaceremus, qui etsi ipsi talia facere non soleant, libentissime tamen sciunt, quid in talibus sit faciendum, si forte aliquando cujuslibet fidelis indefessa postulatio hoc ab eis exigat, ut parvulum ejus infirmum oleo sancto perungant. Nec utique desperandum, quin et unctio parvulorum alicubi veniat in usum, sicut et unctio majorum, quae itidem usque ad nostra tempora penitus videbatur abolita. Si autem nunquam illa unctio in usum venerit, nequaquam [Col. 1274C] tamen nos inquisitioni simplicium fratrum in his scriptis satisfecisse pigebit [Col. 1274D] Hunc etiam solum sui hac in re laboris fructum tulit auctor, nec enim unquam in praxin deductum fuit istud consilium, sed uti extrema unctio sic et Eucharistia infantibus saltem a quadringentis jam annis fuit prohibita. Alicubi tamen hodieque in memoriam antiqui ritus praebentur hisce infantibus, dum in purificatione matris offeruntur, aliquae guttulae ex ablutione calicis sacerdotalis in sacrificio missae. .
V. Si quando autem ipsa infirmitas hujusmodi parvulum de hac vita transire coegerit, non videtur [Col. 1275A] esse necessarium, ut omnia in ejus obsequio dicantur, quae in majorum commendatione mortuorum usitantur, et illae minime orationes, quae specialiter agunt de peccatorum remissione, sicut et supra notavimus de unctione. Credimus enim illos a peccatis a Deo absolutos, ut in illa aetate si moriantur, certissimum nobis sit quod nec purgatoriam poenam experiantur. Tales ergo cum ad sepeliendum deferuntur, quidam satis caute usuale obsequium non ex integro dicunt, sed psalmos tantum, quibus tres illas orationes [Col. 1276A] subjiciunt, quae annos temeritatis praecedunt quae videlicet orationes de hujusmodi absolutione nihil videntur agere; sic enim et honeste illos sepelimus, nec aliquid tamen contra fidem nostram postulare videmur. Hoc autem canones generaliter praecipiunt, ut corpora defunctorum cum psalmis ad sepulturam deducantur: et hoc satis congrue, quia in illis vox Ecclesiae pro omnibus membris suis non dubitatur orare.
Chronicon
[Col. 1275B] Inter reliquas superioris Germaniae dioeceses Constantiensis praecipue schismate quod saeculo undecimo exeunte imperium et Ecclesiam laceravit agitata, scriptorem edidit qui res suo tempore gestas et ab ipso visu audituve perceptas [Col. 1275C] Chron. a. 1086. ad laudem et gloriam Dei fidelibus annuntiare suscepit. Bernoldus juvenis [Col. 1275C] A. 1076, optatae indolis Bernalde, floscule vernans, tum tiro, juvenis audit. Cf. Usserm. Prodr. II, p. 214, 247, 248. , clerici conjugati, ut videtur, filius [Col. 1275C] Ib. p. 248. , et Bernhardo praeceptore [Col. 1275C] Ib. p. 230. religione et prudentia insigni [Col. 1275D] Chron. a. 1088 et Necrol. in scholis Constantiensibus eruditus, atque in celeberrimo tunc Sancti Blasii coenobio monachum professus [Col. 1275D] Quonam anno hoc factum sit ignoratur. Neugart, ep. Const., p 504, anno 1085 Bernoldum Gebehardi Constantia profugi comitem Sanctum Blasium adiisse censet. , anno post Carolum episcopum Simoniacum in synodo Moguntina depositum scilicet 1072 exeunte aut primis anni 1073 mensibus, Chronica sua incoepit [Col. 1275D] Codex autographus Chronicon inde ab a. 1073, Cujus prudentia, etc., certe inde ab a. 1074, Hermannus marchio, etc., diverso tempore scriptum esse monstrat; et collato Necrologio quod Chronico praemittitur, dies obitus virorum qui ante Petrum Damiani decesserunt, si paucos postea insertos excipias, eadem qua Necrologium manu eodemque tempore scriptos, inde ab a. 1075 autem dies obitus alio atramento, quod idem in textu Chronici continuati [Col. 1276C] deprehendi solet, additos patet; quare Bernoldum opus suum a. 1072 exeunte vel 1073 ineunte ante acceptum obitus Wideroldi et Alexandri II, et electionis Gregorii VII nuntium iniisse eodemque anno 1073 ad sua usque tempora produxisse conjicio. In chronico enim Wideroldi et Alexandri II [Col. 1276D] obitus aeque ac Gregorii VII electio primo stylo debentur. Catalogus etiam pontificum, absoluto Chronico additus, Gregorii VII electionem primo atramento notatam exhibet, et textus Chronici a. 1056 et 1061 Gregorium jam papam agnoscit. , et inter gravissimas rerum quibus intererat vicissitudines [Col. 1275C] per duodetriginta annos ad duodecimi saeculi initium usque deduxit. Bernhardus praeceptor, in causa sancti Petri ferventissimus, discipulum non minus ferventem ecclesiasticae libertatis vindicem enutriverat. Nam cum ipsae quaestiones quae inter imperium et Ecclesiam, inter Gregorium et Wibertum, inter Heinricum et Ruodolfum, eorumque sequaces agitabantur, ex jure publico et canonico dijudicandae [Col. 1276B] essent, Bernoldus fontibus historiae ecclesiasticae et sacris canonibus diligenter evolutis, totus in Gregorii VII castra transiit, et acerrimus deinceps decretorum ejus contra Simoniacos, contra clericos incontinentes et investituras laicorum defensor et propugnator exstitit. Talem per totum Chronicorum decursum conspicimus, talem se tum aliis multis scriptis, tum verbo et facto exhibuit. Nam anno 1076, dictante [Col. 1276D] Uss. II, p. 213, 214. Adalberto presbytero et monacho epistolas ad discipulum ejus [Col. 1276D] P. 213. Bernhardum praeceptorem suum de damnatione schismaticorum scripsit [Col. 1276D] Uss. II, 187 sqq. , atque cum Alboino presbytero Constantiensi praesens et per litteras de incontinentia clericorum disputavit [Col. 1276D] Ib. p. 231 sqq. ; a. 1077 apologeticum pro decretis Gregorii VII adversus Simoniacos [Col. 1276C] et incontinentes scripsit [Col. 1276D] P. 271 sqq. . Biennio post Romanae synodo contra Berengarium Turonensem habitae interfuit, et Berengarium in media synodo constitutum, haeresimque de corpore Domini propriae manus sacramento abdicantem vidit [Col. 1276D] P. 435, de Berengarii multiplici damnatione. . Cumque jam antea familiae Bertholdi ducis admiratione Hermanni filii ejus conjunctus esset [Col. 1276D] Chron. a. 1074. , anno 1084 in festivitate sancti Thomae cum Gebehardo, [Col. 1277A] Bertholdi filio, in episcopum Constantiensem electo, auctoritate Ostiensis episcopi a Gregorio VII ablegati, presbyter consecratus est, et potestatem suscipiendi poenitentes ex apostolica auctoritate accepit [Col. 1277D] Chron. a. 1084. ; quo tempore et de canonum auctoritate librum Gebehardo, postea abbati Scafhusano, inscripsit [Col. 1277D] Uss. II, p. 312. . Sed paulo post Gebehardo episcopo adversariis perurgentibus in exsilium pulso, Bernoldus anno 1086 praelio apud Bleichfelt et oppugnationi civitatis Wirzeburgensis interfuit [Col. 1277D] Chron. a. 1086. . Quo etiam tempore ad Bernhardum monachum de sacramentis excommunicatorum [Col. 1277D] Uss. II, p. 230 sqq. , ad Albertum praepositum Argentinensem de lege excommunicationis [Col. 1277D] Ib. p. 368 sqq. , et ad Albertum Spirensem praepositum apologiam contra schismaticos conscripsit [Col. 1277B] [Col. 1277D] Ib. p. 357 sqq. , cum jam ipse fratrum Sancti Blasii catalogo se inscribendum impetrasset [Col. 1277D] P. 357 se ultimum fratrem de S. Blasion scribit. , exemplum secutus virorum nobilium et prudentum plurimorum, qui bellorum per Alamanniam desaevientium discrimina vitabundi, in monasteria praecipue Sanblasianum, Hirsaugiense et Scafhusanum se proripuerunt [Col. 1277D] Chron. a. 1083. . Nec sequenti etiam tempore scriptis contra hostes Ecclesiae abstinuit. Nam a. 1088 de Berengarii multiplici damnatione [Col. 1277D] Uss. II, p. 427 sqq. , tum de vitandis excommunicatis ad Rechonem [Col. 1277D] Ib. p. 370 sqq. , a. 1089 vel 1090 de emptione ecclesiarum ad Paulinum clericum Mettensem [Col. 1277D] Ib. p. 374. , nec non pro Gebehardo episcopo [Col. 1277D] Ib. p. 378. de presbyterorum officio ad fratres Raitenbuchenses scripsit [Col. 1277D] Ib. p. 384 sqq. , atque de reordinatione [Col. 1277C] vitanda et de salute parvulorum ab excommunicatis baptizatorum [Col. 1277D] Ib. p. 397 sqq. Gebehardum episcopum interpellavit. Anno 1091, cum monachorum apud Sanctum Blasium numerus ita incresceret, ut nova aedificia veteribus addenda esse constaret, et paulo ante quam complures inde coloniae in monasteria Wiblingense, Murense, Gottwicense, Engelbergense aliaque deducerentur, Bernoldus Scafhusam in monasterium Sancti Salvatoris transmigrasse [Col. 1277D] Inde ab a. 1091 res Scafhusanas frequentius attingit, ut jam in Prodromo Germaniae Sacrae II, p. XVII cels. Gerbert notavit, et sententia Chronici in authentico ab auctore ipso deleta, sed [Col. 1278D] in exempli Sanblasiani apographo Murensi superstes, exemplar istud ipso anno 1091 scriptum fuisse ostendit. , ibique reliquum vitae deguisse videtur. Apud Sanctum Blasium exemplar tamen Chronicae medio anno 1091 subsistens reliquit, et postea etiam authentico quem secum tulit libro continuam operam impendit, antea scripta mutavit et emendavit, nec [Col. 1278A] nisi ipso quo defunctus est anno stylum deposuit. Amicorum Adalberti [Col. 1278D] Qui a. 1079 obierat. , Bernhardi [Col. 1278D] Obiit a. 1088. , Wilhelmi Hirsaugiensis abbatis [Col. 1278D] Obiit a. 1091. per complures annos superstes, anno Domini 1100 libro usque ad d. III Nonas Augusti producto, in coenobio Scafhusano cui cum tradiderat die 16 Septembris defunctus, atque in eodem cum Adalberto tumulo depositus est [Col. 1278D] Usserm. l. c., p. 178. Chron. Scafhusense. Proleg. n. 3. .
Operum ejus praecipuum, Chronica scilicet, ita comparatum est, ut, Necrologio praemisso, cui post completum opus catalogum pontificum Romanorum subjecit, primum Bedae Chronicon de sex aetatibus mundi exscriberet, tum Herimanni Chronico decerpto historiae filum inde a Christo nato usque ad a. 1054 deduceret: inde ab a. [Col. 1278B] 1054 proprio Marte sui temporis acta subjecit [Col. 1278D] Chron. a. 1086. . Prioris partis auctores ipse prodit: Hi sunt auctores cronicorum: Eusebius, Jeronimus, Prosper, Dionysius, Jordanis, Beda et nostri temporis Heremannus, et deinceps quilibet sui temporis descriptores. Quorum quidem Bedam ab orbe condito usque ad regnum Domitiani dictando [Col. 1278D] V. infra locum, ubi sic scribitur (fol. 18) : Si tamen parenthesis ipse sic, etc.; ubi vox parenthesis minime scribenda, sed signo aliquo exprimenda erat. ad litteram expressit, ita ut ea libri parte plane carere possimus; deinde Jordanis sententias de regnis principalibus ex libro De regnorum successione et Bedam De temporibus cap. 16 de sex mundi aetatibus excerpsit, atque a Christo nato iterum exorsus Eusebii chronicon ab Hieronymo in Latinam linguam versum, quale apud Herimannum legimus, et [Col. 1278C] Herimanni chronicon usque ad a. 1054 transcripsit, additis tamen nonnullis ex Chronico Eusebii ipso, paucisque ex ejus Historia ecclesiastica, Hieronymo De viris illustribus, Cassiodori Chronico, Orosio, Historia miscella, Beda De sex aetatibus, interspersis etiam per totum opus notitiis ex Romanorum pontificum Gestis [Col. 1278D] A. 69 ea Eusebio praefert, quem antea e. g. in Anacleto secutus erat; a. 605, inde pravam Herimanni lectionem emendat. et catalogis diversis, ex collectione conciliorum Dionysiana ab Adriano I papa Carolo Magno transmissa [Col. 1278D] Pseudo-Clementis epistolas pro supposititiis habet anno 94. , Ansegiso, et conciliis Moguntino a. 847, Altheimensi a. 916, Aquisgranensi a. 992, jam deperdito, Seligenstadensi a. 1023, ex Einhardi Vita Caroli et Chronico Reginonis decerptis. Igitur in tota parte operis anteriore iis tantum locis proprio Marte rem agit Bernoldus, [Col. 1279A] ubi annis 1044 et sqq. pontificum Romanorum partes tuetur; sed plane alia ratione inde ab anno 1055 procedit. Nam altera libri parte nullius ducis vestigia legit; adjutus tamen publicis Ecclesiae imperiive monumentis, epistolis Gregorii VII, res annorum 1054-1072 uno tenore conscripsit, quas postea textu annorum 1054, 1055, 1056, 1060 addito explevit, reliqua omnia, annorum scilicet 1072-1100 historiam ipso quo res contigerunt vel ei innotuerunt tempore litteris tradidit. Nec ea tamen aeque ac priori parte corrigendo [Col. 1279D] Cf. e. g. voces a. 1061 additas et quae infra de correctionibus post annum 1091 ab auctore ipso profectis propositurus sum. , explicando addendoque abstinuit, prout codex autographus vel post obitum auctoris additionibus auctus demonstrat.
Scripsit animo in imperatorem ejusque assectas [Col. 1279B] laicos juxta atque clericos inimico, clades ei illatas ad laudem et gloriam Dei fidelibus Ecclesiae annuntiaturus [Col. 1279D] A. 1086. , stylo simplici, perspicuo, in prioribus ipsis auctorum verbis plerumque usus et nexu sententiarum servato, ubi et raro tantum [Col. 1279D] E. g. Trajani ann. 10 ex Hieronymi a. 6, 12, 13, conflatum, a. 9 ex Hieronymi a. 11; cf. et ann. 844-847, 897, 898, 900, ubi prius recte scripta postea mutavit. a temporis computatione qualem apud Hieronymum et Herimannum invenerat recedit; at qua res ipsi compertas tradit, narrationem justam, succinctam, nullo fuco turbatam laudaveris. A regulis Latinae linguae bis terve recedit, dum genitivo et accusativo vocabulorum Saxonia et Longobardia [Col. 1279D] Ann. 1080, 1083, 1087, 1093. loco in Saxonia, in Saxoniam et in Longobardia utitur; et adjuvare cum dativo [Col. 1279D] Welfoni duci a. 1093. , et a Heinrico conjungit. In singulis vocibus scribendis saepe ab Herimanno [Col. 1279C] recedit, ubi A le mannia, Longobardia, L otharius, L udowicus, L ui toldus [Col. 1279D] A. 1090 Luitoldus. , li te ra, aec lesia in nostro constanter obvias, frustra quaesiveris; in aliis, e. g. Ber t aldus [Col. 1280D] A. 1074. et Ber th aldus [Col. 1280D] A. 1084. , Gundharius [Col. 1280D] A. 1065. et Guntharius [Col. 1280D] Ibid. in additis. , ipse sibi non constat.
Bernoldi liber cum nonnisi ad annum 1091 per ductus esset, ipso anno in coenobio Sancti Blasii excerptus, integer autem Bernoldo superstite aut non diu defuncto in monasteriis Gengenbacensi et sancti Georgii Villingano descriptus, eodem fere tempore ab Ekkehardo Uraugiensi, Chronici Wirzeburgensis ut videtur auctore, quod in annales Hildesheimenses et Chronicon Wirzeburgense derivatum nuper a V. cl. Moltero accepimus, a scribis [Col. 1279D] Annalium Sancti Blasii seu Engelbergensium, et Chronici Sancti Georgii in Nigra Silva, necnon ab auctore librorum sex de decursu temporum quos a. [Col. 1280A] 1135 Ensdorfi conscriptos in bibliotheca Argentoratensi evolvi, tum a scriptoribus codicis Ekkehardi Zwifaltensi [Col. 1280D] Archiv. VII, 504. et Annalium Zwifaltensium et Chronici Peteshusani medio saeculo XII exscriptus est. Primam ejus editionem ope codicum Villingani et Basiliensis curavit Urstisius a. 1585, sub nomine Hermanni Contracti et Bertoldi presbyteri, expresso e latere codice Herimanni Sangallensi [Col. 1280D] V. supra pag. 73. , cujus editionis excerpta in collectione Bouquetiana t. XI, 23, XIV, 548-564, et 674-688 legere licet; saeculo XVIII medio Oefelius lectiones nonnullas autographi una cum Necrologio Bernoldi et Catalogo Romanorum pontificum Scriptoribus Boicis t. I, p. 644-653 inseruit; quibus et Aemilianus Ussermann in editione sua usus loca nonnulla emendavit, lectiones [Col. 1280B] nonnullas codicum Gottwicensis, Murensis et Engelbergensis notavit, textum Herimanno et Bertholdo subjecit, observationes suas addidit, et eo praecipue de nostro bene meruit, quod reliqua ejus opera ex libris manuscriptis plerumque collecta typis edidit. Sed codice autographo neglecto, multum abest ut textum qualem auctor scripsit restituerit, quod nostra demum editione fieri concessum est, cui haec subsidia a nobis comparata inservierunt:
1) Codex autographus, qui ab auctore olim Sancto Salvatori Scafhusano contraditus, ibique circa annum 1118 notitiis hisce in margine annorum 1009, 1052 et 1064 auctus est:
[Col. 1280C] 1009. Temporibus his Ebbo comes de Nellenburc [Col. 1279D] nellenbucr c. consobrinam Heinrici regis, Hedewigam nomine, de curia regis duxit uxorem.
1052. Hoc anno beatus Eberhardus comes de Nellinburc Scafhusensem locum construere cepit, in quo sanctus papa Leo IX, 10 Kal. Decembris altare in honore dominice resurrectionis consecravit, et locum suis sanctis benedictionibus initiavit et confirmavit.
1064. Hoc etiam anno a Ruomuldo Constanciensi episcopo aecclesia sancti Salvatoris dedicatur in cenobio Scafhusensi [Col. 1279D] Scafhensi c. , quod comes nobilis Eberhardus de Nellemburc construxerat et praediis suis dotaverat.
Saeculo XIV, quo ineunte Scafhusae servabatur [Col. 1280D] [Col. 1280D] V. inscriptiones s. XIV fol. 49,: hec cronica [Col. 1281C] est monasterii scaf. Fol. 24, haec loco vacuo manu saeculi XIV ineuntis scripta sunt: ita c. Anno milleno bisque centeno et septem ita c. pariter F. carpepat ita c. iter. Anno milleno ducenteno duodeno facta ita c. est iter Jerosolima per mare stultorum puerorum. Anno milleno triceno trinoque trino rege sub Hanrico populo Jerosolima magno queritur et signat terram crux equora obumbrat. Anno milleno centeno octogesimo secundo sub Alexio imperatore. Constantinobolitana ita c. capta est Hierusalem et totum regnum ejus christiane fidei subjectum. Fol 82, 83 et initio codicis census anno 1325 Ulrico de Valendaus solvendus inscriptus habetur: Primo liberi de supra silva XL marcas, etc. , in Fabariense monasterium transiit [Col. 1280D] Hac inscriptione teste, quam manu coaeva fol. 81 legimus: Nota quod domnus Burkardus de [Col. 1281C] Wolfurt monachus monasterii Fabariensis primam suam missam celebravit in dominica die proxima [Col. 1281D] post festum ascensionis Christi anno Domini M o CCC o LXXV o . Et postea venerabili in Christo patri Johanni de Mendelbüren bone memorie abbati dicti monasterii ab hoc seculo migrante, idem Burkardus electus fuit in abbatem prefati monasterii unanimi deliberatione suorum confratrum Fabariensium anno Domini M o CCC o LXXXVI o secunda die post festum Thome apostoli. Et post jam dictum electionem fuit confirmatus in die beati Johannis apostoli et ewangeliste in civitate Curiensi per honorabilem in Christo patrem domnum Joannem beate recordacionis episcopum Curiensem. Et post talem confirmacionem dominica die proxima post epiphaniam a jamdicto domno episcopo in monasterio sancti Lucii regis extra muros Curienses situato in presencia venerabilis in Christo domini Johannis abbatis monasterii Disertinensis [Col. 1281D] ita c. , domni prepositi prefati monasterii [Col. 1282C] sancti Lucii, et domni prioris domus predicatorum Curiensium, supradictus domnus abbas Burkardus fuit ordinatus in abbatem. amen. , posteaque bibliothecae Bavaricae illatus, et inter Latinos numero 432 signatus hodieque post Liudprandi [Col. 1281A] autographon nulli secundus eminet, atque jubente serenissimo Bavariae rege flagitanti mihi transmissus est. Continet paginas veteris membranae 81, in quaterniones octonarum paginarum, primo, penultimo et ultimo qui 11, 10 et 4 paginis constant exceptis, distributas, scriptura saeculi XI exeuntis [Col. 1282C] Quaedam ei peculiaria adnotare juvabit. Scribitur saepissime ae, e. g. aecclesia, persae, prae, praeter (a. 881, 1083, 1084.), q pro quae, quaerimonia; v nonnunquam occurrit, e. g. vt, vsque, vnanimiter, wluelingin, wlgariter, videlicet, venerabilis, vita, veniret, lvitoldus, excommvnicatorum, div, cuiv s , associatv s ; 7 et 7 (pro et ) conjunctio et terminatio, e. g. in videlicet, sederet, consentiret, proveniret, usurparet, immineret, incoronaret, veniret; id pro id est (a. 729); tm pro tamen (fol. 75. 76.) c pro con. ![[Symbol]](../assets/FIGURES/1481282A.bmp)
[Symbol] pro est, H pro enim, [Symbol] pro hoc, h- pro haec, s. et, S. pro sanctus, etc., qq pro quoque, RP pro res publica, etc., occurrunt; scribitur et nunquam, unquam, quendam, eundem, heresim, nichil, epdomada, et semel caelum; natalis et nativitas, s; (pro set) et sed; CI pro 900, CI.I pro [Col. 1282D] 901, etc. marhbach et marchbach. gracili, sed compluribus locis evanida et recenti saeculi fere XVII manu resuscitata aut plane obnubilata. Diversus atramenti color [Col. 1282D] Atramentum anni 1088 fuscum cum in Necrologio et Catalogo pontificum tum e. g. in his locis conspicitur: 1060. Romae—anathematizavit. 1065. Pataviensis capellanus successit. In eodem—Symoniace successit. 1066. Hugo—substituitur. 1067. Einhardus—Heinricus successit. 1080. Ravennatum quondam—elegit. Vos gratis a. 1058 colorem fuscum anni 1092 ostendit. et scriptura [Col. 1282D] Littera minuta in loco raso e. g. haec scripta sunt: 1054. Huic subdiaconus toxicum, etc. 1055. Imperator Italiam, etc. 1056. Victor, etc. 1084, in fine: Quem pridie—concessit. auctorem opus passim, e. g. circa annum 1088, 1091, et postea correxisse et auxisse ostendunt; at notae annorum 674 et 1096 de Dagoberto et Judaeis ab aliena manu sed ineunte saeculo XII, notae de comitibus Nellenburgicis et monasterio Scafhusano circa annum 1119 a scriba Scafhusano [Col. 1281B] adjectae sunt, cui et ultimae lineae catalogo pontificum adjectae, scilicet anni Paschalis II et papae Gelasius II et Calistus II, debentur. Quae dum in reliquis codicibus e nostro derivatis desiderantur, eos primis saeculi XII annis, certe ante annum 1119, inde exceptos esse oportet; quorum quidem.
2) C. olim monasterii Gengenbacensis mbr. in fol. optime exaratus, scripturam saeculi XI exeuntis vel XII ineuntis tam aperte exhibet, ut ea de re dubietas nulla intercedere possit. Exploravi eum a. 1833, in bibliotheca regia universitatis Wirzburgensis, et concedente votis meis liberalissime viro cl. Ludewig, bibliothecae ei praefecto et professore publico [Col. 1282A] Wirzburgensi, in rem nostram converti. Scriba quem priori parte authenticum accurate secutum vidimus, in parte secunda operis haud pauca omittit, alia addit; Heinrico IV addictus, in narratione ei inimica dignitatem saltem imperatoriam tueri conatur, et conviciis aeque in eum asseclasque ejus a Bernoldo prolatis ac laudibus Gregorio, Mathildae et eorum sequacibus tributis haud raro abstinet [Col. 1282D] Cf. e. g. annum 1085. ; annales monasterii sui primo in margine deinde vero textui ipsi illatos exhibet, quos hic serie continua sistere placuit:
1027. Obiit Reginaldus abbas.
1034. Rousteinus abbas obiit.
1052. Bertholdus abbas obiit.
[Col. 1282B] 1071. Obiit Poppo abbas.
1074. Acelinus abbas obiit.
1075. Roupertus [Col. 1282D] Haec brevissime tantum habentur in codicibus Gottwicensi, Murensi et Engelbergensi in fine a. 1073. Gengenbacensis cenobii venerabilis abbas, cum cerneret cunctos qui novalia possidebant illius loci inlegitima jura sibi vendicare, moleste ferens detrimentum monasterii, constrinxit omnes ad persolvendum censum. Quod factum cum inviderent omnes, contigit etiam, ut quidam milites ejus H. et C. filius ejus edificarent molendinum in pago quod dicitur Anteresbach contra ejus voluntatem, et viam per publicum agrum facerent juxta pontum monasterii; set molendinum auctoritate advocati destructum est, ipso abbate hoc impetrante. Agrum vero precepit per se circumvallare. Cumque operatores foderent, a militibus inde expulsi sunt. Hoc videns abbas, zelo commotus, venit illuc cum capellano suo. At illi ira concitati, insurrexerunt [Col. 1283A] adversus illum, et vulneraverunt graviter. Capellanus vero ejus, nomine Otto, condolens neci ejus, cum increpasset quendam militem Eggehardum nomine cur non subveniret domino suo, ab eodem gladio animadvertitur, sicque ille quievit in pace 19 Kalend. Januarii. Abbas autem ad monasterium exanimis delatus, dispositis ordinatisque rite omnibus, 2. Idus Decembris migravit ad Dominum. Cui successit Willo.
1085. Willo abbas cum pauco tempore preesset monasterio Gengenbacensi, expulsus causa excommunicationis, set ut postea claruit magis ex invidia. Et prepositus quidam clericus B. nomine ab eo constitutus, qui etiam de ejus expulsione infamatus est, eundem locum per plures annos obtinuit. Ipse vero abbas hoc anno 3 Nonas Julii Mogontiae in monasterio sancti Jacobi solutus est carne, ubi et functus est officio abbatis.
1096. ( inter habuit et Sigifredus) Hugo religiosus [Col. 1283B] abbas Gengenbacensis cenobii, electus videlicet anno dominicae incarnationis 1089, set fraude Bertholfi praepositi atque canonici, cujus et auctoritate promotus est, non solum honore privatus, set etiam claustro expulsus, septem annos permulta incommoda passus, tandem hoc anno annuente Bertolfo duce, qui illo tempore eundem locum per violentiam obtinebat, potitus est honore suo, atque a cunctis honorifice susceptus est 11 Kal. Mai.
Scribendi ratio in ipso codice ab autographo paulisper recedit, ita ut constanter sollempniter, assumpto, inposuit, inproviso, inmittere, sed et immitti et a. 1083 suueuia habeat [Col. 1283D] qdo pro quando. .
3) Codex olim Sancti Georgii Villingani ab O. c. ad annum 1052 pertingens, et alter Francisci Rechburgeri tribuni plebis Basileensis annorum 1053-1100, quos Urstisius in editione sua evulgavit, non [Col. 1283C] ex Gengenbacensi [Col. 1283D] Loca enim huic peculiaria non habet, et ab ipso omissa exhibet. sed aeque atque ille ex autographo descripti sunt, antequam huic Scafhusanae notitiae adderentur. Textus, qualem codice Sancti Georgii in incendio monasterii Sancti Blasii a. 1768 absumpto [Col. 1283D] P. Hohenbaum van der Meer codicem ante incendium S. Blasii se vidisse scribit in praefatione inedita supra laudata. apud Urstisium legimus, vocibus omissis, additis, mutatis haud raro ab autographo recedit; anno 1054 quod jure exspectari poterat elogium Herimanni, cujus loco in membrana arrasa autographum alia jam exhibet, in uno 3 legitur, et a. 1088, prioris vestigia lectionis hodieque in autographo apparent [Col. 1284D] Cf. et a. 1091. . Digna igitur fuit editio, cujus lectiones, ubicumque anteriore Bernoldi textu nituntur, integras exhiberem; quod ibi tantum omisi, ubi apertus librarii vel editoris error, e. g. in primis loco imperatoris [Col. 1284D] A. 1095. , patebat, [Col. 1283D] vel vox aliqua notave [Col. 1284D] E. g. a. 916; a. 924, ubi vox Vindelicae, a. 937 ubi Galliam in 3. deest. negligentia scribae omissa videbatur; qui nonnullis in locis et sibi propria inseruit [Col. 1284D] E. g. a. 1005, 1007 .
[Col. 1284A] Praeter codices integros in calculum venit apographum libri anno 1091 apud Sanctum Blasium relictum, cujus vestigia nonnisi in codicibus inde derivatis, Murensi praecipue, extant. Quo cum autographo collato, voces et sententias nonnullas in autographo post a. 1091 a Bernoldo deletas mutatasve deprehendi, quorum loco hodieque membranam arrasam fuisse patet. Ejusmodi sunt a. 1054, pro quo Gebehardus—liberaretur; tota narratio annorum 1055 et 1056; a. 1058 vox gratis anno circiter 1092 addita; a. 1059 sententia et postea illi ad deditionem veniunt, tum res anni 1060; a. 1090 voces jam dudum, postea hoc in anno emendatae; a. 1091, in Augusto mense postea VI Id Aug.; a. 1088, Et haec quidem apud fideles Sancti Petri agebantur jam: [Col. 1284B] Migravit autem ad Dominum VIII Idus Aprilis; a. 1088, Welfo jam Welf; a. 1088, in fine, cui successit Oudalricus olim aberant; a. 1091 ultima sententia Unde—deperirent aliis locum dedit. Haec igitur ab auctore ipso sed apographo Sanblasiano jam relicto, igitur post annum 1092, facta apparet.
4) Gottwicensis. 4 b ) Murensis, 4 b *) Engelbergensis et 5) Sangallensis, supra pagg. 73, 74, 264, 265 notati, qui Bernoldum secuti plurimas ejus sententias transcripserunt; quorum quidem Sangallensis in media sententia anni 1066, Gottwicensis a. 1081, Murensis et Engelbergensis anno 1091. desinunt. Notitias codicibus 4, 4 b , 4 b * peculiares indicandas statuimus.
[Col. 1284C] Editionem novam ita institui, ut textu Bernoldi ad fidem autographi quam fidelissime fieri poterat expresso, reliquorum codicum supplementa et lectiones praecipuas in ima pagina indicarem, adnotationes Ussermanni vel partem earum si quam utilitatem afferre possent retinerem, measque adderem.
Chronico in codice autographo Bernoldus praemisit Necrologium, diverso atramento passim auctum, et notas chronologicas, unde quaedam hic inseri placuit; tum catalogum Romanorum pontificum, ad Gregorium VII, et decursu temporis ad Paschalem II, usque productum, quem monachus quidam Scafhusanus usque ad Calistum II, postea continuavit. Quae ab Oefelio in SS. Bavar. I, 640 sqq. primum edita, hic, auctoritate codicis autographi successione [Col. 1284D] notitiarum textui primario a Bernoldo additarum numeris indicata et subjectis additionibus codicis Gengenbacensis, proponimus.
- [Col. 1285A] 10. Kal. Febr. Otto III u s imperator obiit [Col. 1285C] A. 1002. .
- 6. Kal. Febr. Reginnaldus episcopus [Col. 1285C] Cumanus, a. 1084 obiit. (1)
- 5. Kal. Febr. Karolus magnus imperator [Col. 1285C] A. 814. obiit.
- 3. Non Febr. Kraft [Col. 1285] ita non krast legendum esse, vox finitur pag. 1 probat. obiit. (1)
- 13. Kal. Mart. Widerolt, Marcuart, cum 113 Jerusalem tendentes naufragio emundati dormierunt [Col. 1285D] A. 1073. . (1)
- 8. [Col. 1285D] Spatio deficiente Petri obitus diei 9 Kal. adscriptus est. Kal. Mart. Petrus Damiani cardinalis episcopus requievit in pace. (1)
- 5. Kal. Mart. Depositio Waltpurgae virginis [Col. 1285D] Saeculo VIII. .
- 2. Kal. Mart. Gerunch vere monachus discessit. (3)
- Kal. Mart. Marchuart obiit. (4)
- [Col. 1285B] 6. Id. Mart. Diethalmus laicus migravit ad Dominum. (4)
- 4. Id. Mart. Bertoldus doctor egregius requievit in pace [Col. 1285D] Berthaldus in Chron. a. 1088. . (2)
- Idus Mart. Bernhardus monachus obiit [Col. 1285D] A. 1088. (2)
- 15. Kal. April. Depositio [Col. 1285D] A. 1086, minio scripta. beati Anshelmi Lucensis episcopi. (2)
- 14. Kal. April. Johannis abbatis. Erchinbertus presbyter obiit. (3)
- 6. Kal. April. Riwinus presbyter obiit. (3)
- 4. Kal. April. Stephanus papa [Col. 1285D] A. 1057. obiit. (1)
- Kalendis April. Chouno de Cella [Col. 1285D] Cella S. Pauli, hodie S. Udalrici; Gerbert. Hist. Nigrae Silvae III, 33. Uss. obiit. (2)
- 12. Non. April. Imma obiit [Col. 1285D] A. 1049. . (1)
- [Col. 1285C] 14. Kal. Mai. Beatrix comitissa obiit. (2)
- 13. Kal. Mai. Leonis papae noni [Col. 1285D] A. 1054. , 153 i i .
- 11. Kal. Mai. Alexander papa II discessit [Col. 1285D] A. 1073. . (2)
- 9. Kal. Mai. Adelberti episcopi et martyris [Col. 1285D] A. 997. . (1)
- 7. Kal. Mai. Sigeboto presbyter obiit. (3)
- 6. Kal. Mai. Anacleti II papae et martyris. (1)
- [Col. 1286A] Heremannus ex marchione monachus obiit [Col. 1285D] A. 1074. Cluniaci. . (1)
- 5. Kal. Mai. Oudalricus clericus obiit. (2)
- Nonis Mai. Primus Otto imperator obiit [Col. 1286C] A. 973. .
- 2. Idus Mai. Miginfredus presbyter obiit. (2)
- 15. Kal. Jun. Bertaldus [Col. 1286C] A. 1090. Uss. dux Alemanniae obiit. (2) Reginlindis obiit. (2)
- 8. Kal. Jun. Depositio [Col. 1286C] A. 1085 minio scripta. Gregorii papae VII a beato Petro 159 n i . (2)
- 3. Kal. Jun. Ordinatio Gregorii papae VII anno dominicae incarnationis 1073. (2)
- Kal. Jun. Chonradi martyris et episcopi Trevirensis [Col. 1286D] A. 1066. .
- 3. Non. Jun. Walto vere monachus obiit.
- 2. Non. Jun. Chonradus imperator [Col. 1286D] A. 1039. obiit.
- [Col. 1286B] 5. Idus Jun. Magna [Col. 1285] Haec minio scripta sunt. cedes facta est apud Saxones [Col. 1286D] A. 1075 ad Unstrout. Poppo. .
- 17. Kal. Jul. Gebehardus [Col. 1285] G. I. e. o. in loco raso, ubi quaedam rubro colore scripta erant; restat rubrum obiit. Juvavensis episcopus obiit [Col. 1286D] A. 1088. . (2) Poppo Treverensis episcopus [Col. 1286D] A. 1047. obiit.
- 12. Kal. Jul. Ludowicus imperator obiit [Col. 1286D] A. 840. .
- 9. Kal. Jul. Pilgerin monachus, vere seculo peregrinus, requievit in pace. (2)
- 6. Non. Jul. Heinricus rex [Col. 1285] imperator 2. obiit [Col. 1286D] A. 936. . (2)
- 4. Non. Jul. Oudalrici episcopi et confessoris [Col. 1286D] A. 973. .
- 3. Non. Jul. Willihelmus abbas Hirsaugiensis [Col. 1286D] A. 1091. . (2)
- 5. Idus Jul. Pobbo comes obiit [Col. 1286D] An Poppo marchio Karinthiae de quo Ann. Saxo a. 1062? .
- 3. Idus Jul. Prior Heinricus imperator obiit [Col. 1286D] A. 1024. . (1)
- [Col. 1286C] 13. Kal. Aug. Berhardus abbas Massiliensis requievit in pace [Col. 1286D] Bernardus a. 1079 scribitur. .
- 5. Kal. Aug. Victor II papa obiit [Col. 1286D] A. 1057. .
- Idus Aug. Richinza soror obiit. (4)
- 16. Kal. Sept. Oudelscalcus monachus obiit. (3)
- 6. Kal. Sept. Gebehardus episcopus obiit [Col. 1286D] A. 995. .
- [Col. 1287A] 3. Kal. Sept. Othere monachus obiit. (1)
- 5. Idus Sept. Marchuart adolescens obiit.
- 8. Kal. Oct. Heremannus doctor egregius [Col. 1287B] A. 1054. obiit. (2)
- 7. Kal. Oct. Hugo religiosissimus conjugatus obiit [Col. 1287B] Minime quem Uss affert Hugo de Eginesheim qui a. 1089 obiit, alia quoque die mortuus, sed anterior anno 1073, atramento testante. . (1)
- 4. Kal. Oct. Venezlai martyris [Col. 1287B] A. 936. .
- 3. Kal. Oct. Gebino obiit. (3)
- 3. Non. Oct. Heinricus (II. 2 a ) imperator obiit [Col. 1287B] A. 1056. .
- 7. Id. Oct. Guntharii heremitae. Clemens II papa obiit [Col. 1287B] A. 1056. . Idus Oct. Roudolfus rex, sancti Petri miles, migravit ad Dominum [Col. 1287B] A. 1080. . (2) Gisilbertus presbyter discessit [Col. 1287B] A. 1089. . (2)
- [Col. 1287B] 14. Kal. Nov. Hezel laicus obiit.
- 5. Kal. Nov. Sigefridus abbas obiit [Col. 1288B] A. 1096 Sigifridus in chron. . (3)
- [Col. 1288A] 2. Kal. Nov. Wolfgangi episcopi et confessoris [Col. 1288B] A. 994. . (1) Kal. Nov. Amezo et Fridericus, frater ejus, obierunt. (1)
- 8. Idus Nov. Bertoldus, piae memoriae dux Carinthiorum, obiit [Col. 1288B] A. 1078 Bertaldus in chronico scribitur. . (2)
- 4. Idus Nov. Frater Kadalaus obiit [Col. 1288B] A. 1076. .
- 9. Kal. Dec. Sancti Columbani abbatis. (2)
- 3. Non. Dec. Adelbertus presbyter et vere monachus migravit ad Dominum [Col. 1288B] A. 1079. . (2)
- 8. Idus Dec. Geraldus Ostiensis episcopus [Col. 1288B] A. 1077. obiit. (2. 3.)
- 6. Idus Dec. Arnolphus [Col. 1287] Arnoldus 2. imperator [Col. 1288B] A. 899. obiit.
- 19. Kal. Jan. Agnes imperatrix obiit [Col. 1288B] A. 1077. . (3)
- 15. Kal. Jan. Reginlindis obiit. (2)
- [Col. 1288B] 14. Kal. Jan. Adelheida Taurinensis comitissa obiit [Col. 1287] Codex Gengenbacencis haec praeterea diebus suis addit: 5. Kal. Febr. Ruothardus dux obiit qui fundavit Genginbach. 2 Kal. Mart. Romani abbatis. 4. Kal. Aprilis Eustasii abbatis. 2. Kal. Aprilis Widonis abbatis. Idus Jul. Reginswindis virginis et martiris. et saeculo XII. addita: 6. Kal. Sept. Rufi martyris. Kal. Sept. Egidii abbatis. 7. Kal. Nov. Amandi episcopi et confessoris 2 Kal. Nov. Quintili martiris. [Col. 1288B] A. 1091. . (2)
![[Table]](../assets/FIGURES/1481287A.bmp)
[Table]
[Col. 1289A] De lunaribus regularibus.
Aegiptii et Romani, a quibus calculandi peritiam sumpsimus, quem primum decennovenalis cycli annum habere instituerunt, ejusdem anni kalendarias lunae aetates pro regularibus per totum eundem cyclum tenere decreverunt; et a quacumque Kalendarum annum eundem iniciati sunt, prius saltum lunae absumpserunt. Verbi gratia: Romani a Januario, Aegiptii vero a Septembri, scilicet quatuor mensium altius inchoantes, alteri, id est Romani, in tricesima Novembris, alteri, id est Aegiptii, in tricesima Julii saltum eundem perfecerunt; et ita utrique primi sui anni kalendares lunae aetates pro regularibus instituentes, ut praescriptum est, ordinaverunt.
[Col. 1289B] De regularibus patrum.
Sed jam notum est, Herimanno compotistarum subtilissimo dilucidante, primum decennovennalis cycli annum a paschali novilunio in 2. Non. Aprilis patres antiquos, Aegiptiis etiam quinque mensium altius inchoasse, scilicet eo anno, quo in Kalendis Januar. vicesimam septimam lunam pronunciant, in quo et saltum lunae in 3. Kal. Augusti absumunt, quem etiam usus vulgaris decimum nonum computat. Quamvis igitur eodem anno secundum antiquos patres primo, cuique Kalendarum suarum lunaris aetas secundum aepactas semper sufficiat, vel etiam Maio superhabundet, scilicet Aprili vicesimo octavo, Maio vicesimo nono, Junio tricesimo, Julio primo, [Col. 1289C] Augusto tercio, Septembri quinto, et reliquis ad Apriles usque Kalendas, quicumque tamen easdem kalendarias lunae aetates pro regularibus tenere decernit, singulis aetatibus Kalendarum quatuor mensium primorum, quia in his saltus lunae, qui se subsequentes semper majores efficit aetates. nondum transactus est, monadem unum augendo addat; sicque praefatas ejusdem anni kalendares lunae aetates pro regularibus, maxime ut per embolismorum ordinem elucescit principalibus, in primo regularum praescriptarum ordine ab Aprili exordiens disponat. Haec de regularibus patrum.
Primum vero embolismum mensem tercio abhinc anno 4. Non. Decembres, secundum sexto anno 4. Non. Septembres, tercium octavo anno 2. Non. Martias, [Col. 1289D] quartum undecimo anno 2. Non. Decembres vel 3. Non. Januarias, quintum decimo quarto anno 4. Non. Novembres, sextum decimo septimo anno 4. Non. Augustas, septimum undevicesimo anno finientem 3. Non. Martias interponunt.
De controversia embolismorum.
Hinc etiam ut putamus exercitato ac diligenti satis patet calculatori, patres antiquiores, annos lunares a pascalibus noviluniis verius incoasse, et ordinasse, quod secundum Aegiptios et Romanos embolismi priori semper anno quam debuerant occurrunt, id est cum interseri debeant tercio sexto et undecimo anno, et similiter ceteris, apparent contra regulam in secundo quinto et decimo et ceteris in [Col. 1290A] hunc modum. Quod autem duo embolismi scilicet ogdoadis et endecadis tam secundum Aegiptios et Romanos quam etiam secundum patres antiquos stabilem sui tenoris ordinem retinent, id ob hoc evenit, quod in fine annorum patrum antiquorum innectuntur. Finis enim anni cujuslibet secundum antiquos pene principium est secundum Romanos, quia qui a paschalibus noviluniis lunarem annum incoant, et ad eadem reducunt, Januarium Februarium et Martium ultimos annorum eorundem esse deprehendunt. Sunt quidam qui inquisiti praefatis embolismorum controversiis hac ratione medentur, quod postquam a Septembre epactas sequentis anni a Januario secundum vulgarem usum inchoandi inceperint, quamvis in martirologiis aliquibus anno [Col. 1290B] praecedenti annotentur, non incongrue ad subsequentem pertinere videantur. Sed huic defensioni libens consentirem, si embolismis cunctis hanc prodesse perspexissem. Sit, si aliquo modo fieri possit. Set sextum embolismum 4. Non. Aug. interpositum cui rogo annorum ascribere volunt? An cui attitulatus est? scilicet sexto decimo an septimo decimo? Si sexto decimo, sciant eum nunquam regulari ordine embolismum recipere. Si septimo decimo, meminerint, se epactas anni ipsius nondum inchoasse. Set hanc quaestionem cum nullo modo praevaleant enodare, fateantur necesse est rationis suae medelam non proficere, sed errasse, et hujus rei veritatem hactenus ignorasse, eosque posthac necesse [Col. 1290C] est in hujusmodi computationibus patres antiquos sequi potius quam Romanos. Hujus igitur quaestionis perplexio facile solvitur, si diligentius ad sententiae nostrae superiora animus reducatur. Nam sic undevicesimus Romanorum annus dinoscitur esse primus, sic primus esse secundus, et secundus tercius; eodemque regulari tramite deducto, sextus decimus ratione necessaria deprehenditur esse decimus septimus.
De utilitate lunarium regularium.
Si forte et hoc requiritur, quid praefati lunares omnes per se valeant regulares, sciendum est, hoc specialiter intimare, quota luna sit in Kalendis eo anno quo nullae sunt epactae, exceptis quatuor primis patrum antiquorum regularibus, qui ob praedictam [Col. 1290D] saltus nondum transacti rationem eodem semper anno minorantur; caeteris vero annis ad regulares eosdem adjiciantur aepactae anni praesentis, et quotus infra triginta remanserit, vel ultra triginta numerus excreverit, rejecto tricenario tota lunatio in Kalendis erit.
De saltu lunae.
Saltus lunae crescit annis singulis hora et puncto et undevicesima parte unius puncti. Non ergo unis eisdemque vel articulis temporum vel celi climatibus lunae celebratur accensio, set semper aliquanto citius quam praecedente mense provenerat, ut sit unde unus transiliatur dies.
Anni ab origine mundi mutantur in 15. Kal. [Col. 1291A] Aprilis, anni dominicae incarnationis in 8. Kal. Januar. Initium decennovenalis cicli in 2. Non. Apr. inchoat eo anno quo in Kal. Jan. vigesima septima luna pronunciatur. Cycli decennovenalis annus semper in paschali novilunio et communis et embolismaei anni, civilis sive vulgaris et lunaris annus in Kal. Jan., cicli solaris annus in Kal. Mart. innovatur. [Col. 1292A] Annus bissextilis in 5 Kal. Mart. Concurrentes in Kal. Mart. Epactae secundum Romanos in Kal. Jan., secundum Aegiptios in Kal. Sept., secundum antiquos patres in Kal. April., quod et veritas est. Indictio 8. Kal. Oct. Ciclus solaris a primo concurrente naturali numero sic ordinato, primus secundus tercius quintus cum bissexto.
| Menses Romanorum. | Hebreorum. | Aegiptiorum. | Graecorum. | Anglorum. | Armeniorum. |
| 1 Januarius | 10 Tebth | 5 Tubi | 2 Eydios | 1 Giuli | 11 Margats |
| 2 Februarius | 11 Sabat | 6 Mechir | 3 Peritios | 2 Solmonat | 12 Hrorti |
| 3 Marcius | 12 Adar | 7 Famenot | 4 Distrios | 3 Hredmonat | 1 Nanasardi |
| 4 Aprilis | 1 Nisan | 8 Formuthi | 5 Xanthios | 4 Eustermonat | 2 Hori |
| 5 Maius | 2 Iar | 9 Pacho | 6 Artemiseos | 5 Drimilci | 3 Sahmi |
| 6 Junius | 3 Sinan | 10 Pauni | 7 Deseos | 6 Lida | 4 Tre |
| 7 Julius | 4 Thamul | 11 Ep si | 8 Penemeos | 7 Lida | 5 Kauuots |
| 8 Augustus | 5 Aab | 12 Mesor | 9 Loos | 8 Veothmonat | 6 Arants |
| 9 September | 6 Flul | 1 Thoth | 10 Gorpeios | 9 Halegmonat | 7 Mehgi |
| 10 October | 7 Theseri | 2 Faosi | 11 Yperberetheos | 10 Vimirfrillith | 8 Arieg |
| 11 November | 8 Maresuan | 3 Athir | 12 Dios | 11 Bluotmanat | 9 Ahgi |
| 12 December | 9 Caslev | 4 Cheae | 1 Apileos | 12 Giuli | 10 Mareri [Col. 1291] sequitur tabula Numeros annorum, Aepactas, Terminum paschalem et Concurrentes cum Dominicalibus litteris exhibens, quem hic omitti placuit; in ora paginae manu saeculi XIV adscriptum est: Anno ab incarnacione Domini DXXXII. anno Justiniani imperatoris VI. incepit Dyonisius abbas Romanus cyclum magnum pascalem, qui totidem in se continet annos. anno ab inicio mundi secundum Eusebium V. DCC o . XXXI o . . |
[Col. 1291B] Nota [Col. 1291] vox partim abscisa. hic Romanos pontifices juxta pontificalem librum esse digestos, in quo Linus et Cletus non tam successores quam coadjutores sancti Petri fuisse leguntur. Nam et Linus ante obitum sancti Petri discessisse, et Cletus non solum sancti Petri set et Clementis tempore legitur fuisse. Nichil enim sanctus Petrus apostolicae potestatis Lino vel Cleto concessit, set successori suo Clementi, sicut decreta pontificum testantur, quibus sicut et praedicto pontificali magis credendum videtur quam Eusebio.
- 1. Beatus Petrus apostolus sedit annis 25, mensibus ferme tribus, usque ad decimum quartum Neronis annum.
- [Col. 1291C] 2. Linus martir, ab ipso ordinatus episcopus, annis 11, mensibus ferme 4, usque ad duodecimum Neronis annum, vel juxta chronica Eusebii ad secundum Titi annum.
- 3. Cletus martir, a sancto Petro ordinatus episcopus, annis 12, mensibus ferme duobus, usque ad primum Domitiani annum, vel juxta Eusebii chronica usque ad duodecimum Domitiani annum.
- 4. Clemens martir, a beato Petro ut aiunt ordinatus, annis 9, mensibus ferme tribus, usque ad octavum Vespasiani annum. Juxta chronica Eusebii usque ad quartum Trajani annum.
- 5. Anacletus martir 9 annis, mensibus duobus, usque ad decimum Domitiani annum; qui in [Col. 1291D] chronicis Eusebii non habetur.
- [Col. 1292B] 6. Euarestus martir annis 9, mensibus 10, usque ad septimum Trajani annum. Juxta chronica Eusebii ad undecimum Domitiani annum.
- 7. Alexander martir annis 10, mensibus 7, usque ad decimum quintum Trajani annum. Juxta Eusebium ad tertium Adriani annum.
- 8. Sixtus martir annis 10, mensibus duobus, usque ad sextum Adriani annum. Juxta chronica Eusebii ad duodecimum Adriani annum.
- 9. Telesphorus martir annis 11, mensibus ferme quatuor, tempore Antonini et Marci. Juxta Eusebium usque ad primum Antonini annum.
- 10. Yginus annis 4, mensibus 3, juxta chronica Eusebii usque ad quintum Antonini annum.
- 11. Pius annis 19, mensibus 4. Juxta chronica [Col. 1292C] Eusebii annis 15, usque ad vigesimum Antonini annum.
- 12. Anacetus annis 11, mensibus 4. Juxta chronica Eusebii usque ad octavum Veri annum.
- 13. Soter annis 9, mensibus ferme 7, usque ad decimum Veri annum. Juxta chronica Eusebii annis 8, usque ad decimum sextum Veri annum.
- 14. Eleutherus annis 15, mensibus tribus, usque ad sextum Commodi annum. Juxta chronica Eusebii ad decimum tertium Commodi annum.
- 15. Victor martir annis 10, mensibus duobus, usque ad quartum Severi annum. Juxta chronica Eusebii ad nonum Severi annum.
- 16. Zepherinus annis 18, mensibus 7, usque ad sextum Antonini Caracallae annum. Juxta chronica [Col. 1292D] Eusebii ad secundum Aurelii annum.
- [Col. 1293A] 17. Kalistus martir annis 5, mensibus 2. Juxta chronica Eusebii usque ad tertium Alexandri annum.
- 18. Urbanus martir annis 8, mensibus 10. Juxta chronica Eusebii usque ad undecimum Alexandri annum.
- 19. Pontianus martir annis 6, mensibus 5. Juxta chronica Eusebii usque ad tertium Maximini annum.
- 20. Antherus martir mense uno; qui in tertio Maximini anno passus est.
- 21. Fabianus martir annis ferme 15; qui sub Decio passus est.
- 22. Cornelius martir annis duobus, mensibus duobus; qui sub Valeriano, vel ut alii sub Decio, [Col. 1293B] passus est.
- 23. Lucius martir annis 3, mensibus 3, usque ad primum Valeriani annum. Juxta chronica Eusebii tantum 8 mensibus.
- 24. Stephanus martir annis 6, mensibus 5. Juxta chronica Eusebii annis tribus.
- 25. Sixtus 2 u s martir anno uno, mensibus ferme 11, post hunc praefuerunt presbiteri. In chronicis Eusebii annis 11, usque ad 14 u m Gallieni annum.
- 26. Dionisius annis 6, mensibus duobus, usque ad 15 u m Gallieni annum. In chronicis Eusebii annis 9, usque ad primum Probi annum.
- 27. Felix martir annis 4, mensibus ferme 4, usque ad tertium Aureliani annum. In chronicis Eusebii [Col. 1293C] annis 5, usque ad quintum Probi annum.
- 28. Eutichianus martir anno uno, mense uno, anno Aureliani quarto. In chronicis Eusebii mensibus 8 tantum, id est quinto Probi anno.
- 29. Gaius martir annis 11, mensibus 4, usque ad secundum Dioclitiani annum. In chronicis Eusebii 15 annis, usque 13 u m Dioclitiani annum.
- 30. Marcellinus martir annis 9, mensibus 4, usque ad 17 u m Dioclitiani annum. In chronicis Eusebii usque 20 u m Dioclitiani annum; post quem juxta Romanum pontificale cessavit episcopatus annis 7, mensibus 6, diebus 25.
- 31. Marcellus martir annis 5, mensibus ferme 8; qui in chronicis Eusebii non habetur.
- 32. Eusebius annis 6, mense uno. In chronicis [Col. 1293D] Eusebii mensibus 8, anno 20 m o Dioclitiani.
- 33. Melciades annis 4, usque ad quartum Constantini annum.
- 34. Silvester annis 23, mensibus 10. In chronicis Eusebii annis 22, usque ad 25 t u m Constantini annum.
- 35. Marcus annis duobus, mensibus 9. In chronicis Ieronimi mensibus 8, 25 o anno Constantini.
- 36. Julius annis 15, mensibus duobus. In chronicis Ieronimi annis 16, mensibus 9, usque ad 12 u m Constantii annum.
- 37. Liberius annis 6, mensibus 4. In chronicis Ieronimi 17 annis, usque ad secundum Valentiniani annum.
- [Col. 1294A] 38. Felix 2 u s martir anno uno, mensibus tribus, inter exulatum Liberii, anno Constantii 2C o .
- 39. Damasus annis 18, mensibus tribus. In chronicis Prosperi annis 19, usque ad quintum Gratiani annum
- 40. Siricius annis 15; qui in chronicis Prosperi Ursinus nomine sedit annis 14, usque ad tertium Archadii annum.
- 41. Anastasius annis tribus. In chronicis Prosperi annis 4, usque ad 7 u m Archadii annum.
- 42. Innocentius annis 15, mensibus ferme 4. In chronicis Prosperi annis 14, usque ad 8 u m Honorii annum.
- 43. Zozimus annis tribus, mensibus ferme 5, usque ad 11 u m Honorii annum.
- [Col. 1294B] 44. Bonifacius annis tribus, mensibus 8, usque ad 15 u m Honorii annum.
- 45. Celestinus annis 8, mensibus 10, usque ad nonum Theodosii annum.
- 46. Sixtus 3 u s annis 8, usque ad annum Domini 440.
- 47. Leo doctor annis 21, mensibus duobus ferme usque ad annum Domini 462.
- 48. Hilarius annis 6, mensibus tribus, usque ad annum Domini 467
- 49. Simplicius annis 15, mense uno, usque ad annum Domini 482.
- 50. Felix 3 u s annis ferme 9, usque ad annum Domini 491.
- 51. Gelasius annis 4, mensibus 8, usque ad annum [Col. 1294C] Domini 496.
- 52. Anastasius annis ferme duobus, usque ad annum Domini 498.
- 53. Simmachus annis 15, mensibus ferme 8, usque ad annum Domini 514.
- 54. Hormista annis 9, usque ad consulatum Simmachi et Boetii, id est ad annum Domini 523.
- 55. Johannes martir annis duobus, mensibus 9, usque ad annum Domini 526.
- 56. Felix 4 u s annis 4, mensibus duobus, usque ad annum Domini 530.
- 57. Bonifacius 2 u s annis duobus, mense ferme uno, usque ad annum Domini 532.
- 58. Johannes 2 u s , qui et Mercurius, annis duobus, mensibus 4, usque ad annum Domini 534.
- [Col. 1294D] 59. Agapitus anno ferme uno; qui Constantinopoli defunctus, Romam relatus est anno Domini 535 o .
- 60. Silverius martir anno uno, mensibus 5; qui in exilio obiit 12. Kal. Jul. indictione 15 a , anno Domini 537 o .
- 61. Vigilius annis 17, mensibus ferme 7; qui Constantinopoli diu exulatus, et demum relaxatus obiit 554 o anno.
- 62. Pelagius annis 11, mensibus 10, usque ad annum Domini 565.
- 63. Johannes 3 u s annis ferme 13, usque ad annum Domini 578. Cessatum est 10 mensibus.
- 64. Benedictus annis 4, mensibus ferme 2, usque [Col. 1295A] ad annum Domini 582. Cessatum est mensibus 3.
- 65. Pelagius 2 u s annis 10, mensibus 2, obiit indictione 9 a , anno Domini 592. Cessatum est mensibus 4 fere.
- 66. Gregorius doctor annis 13, mensibus 6, obiit indictione 8 a , anno Domini 605. Cessatum est mensibus 5.
- 67. Sabinianus anno 1, mensibus 5, usque ad annum Domini 607. Cessatum est anno fere 1.
- 68. Bonifacius 3 u s mensibus ferme 9, usque ad annum Domini 609. Cessatum est mensibus 10.
- 69. Bonifacius 4 u s annis 6, mensibus 8, usque ad annum Domini 617. Cessatum est mensibus 7 [Col. 1295B] ferme.
- 70. Deusdedit annis 3, mense 1 ferme, usque ad annum Domini 620. Cessatum est mense uno et semis.
- 71. Bonifacius 5 u s annis 5, usque ad annum Domini 625
- 72. Honorius annis ferme 13, usque ad annum Domini 638. Cessatum est anno 1, mensibus 7.
- 73. Severinus mensibus 2, anno Domini 640. Cessatum est mensibus 5.
- 74. Johannes 4 u s anno 1, mensibus ferme 10, usque ad annum Domini 642. Cessatum est mense uno et semis.
- 75. Theodorus annis 6, mensibus ferme 6, usque [Col. 1295C] ad annum Domini 649. Cessatum est mensibus ferme 2.
- 76. Martinus martir annis 6, mensibus 2 ferme, usque ad annum Domini 655; qui in exilio obiit.
- 77. Eugenius annis 2, mensibus 10 ferme, usque ad annum Domini 658. Cessatum est mensibus 2.
- 78. Vitalianus annis 14, mensibus 6, obiit indictione 15 a , anno Domini 672. Cessatum est mensibus 2.
- 79. Adeodatus annis 4, mensibus 2, usque ad annum Domini 676. Cessatum est mensibus 4 et dimidio.
- [Col. 1295D] 80. Donus anno 1, mensibus 5, usque ad annum Domini 678. Cessatum est mensibus 2.
- 81. Agatho annis 2, mensibus 6, usque ad annum Domini 681; sub quo sexta universalis sinodus, indictione 9 a . Cessatum est anno 1, mensibus 7.
- 82. Leo 2 u s mensibus ferme 11, anno Domini 683; sub quo indictione 11 a 16. Kal. Apr. luna eclipsin passa est. Cessatum est anno uno ferme.
- 83. Benedictus 2 u s mensibus 10, post pascha obiit anno Domini 685. Cessatum est mensibus 2 semis.
- 84. Johannes 5 u s anno 1, anno Domini 686. Cessatum est mensibus 3 ferme.
- [Col. 1296A] 85. Conon mensibus 11, anno Domini 687. Cessatum est mensibus 3 ferme.
- 86. Sergius annis 13, mensibus 9 ferme, obiit indictione 14 a , Tiberio imperatore, anno Domini 701. Cessatum est mensibus 2 ferme.
- 87. Johannes 6 u s annis 3, mensibus 2, usque ad annum Domini 705. Cessatum est mense uno semis.
- 88. Johannes 7 u s annis 2, mensibus 8 ferme, usque ad annum Domini 788. Cessatum est mensibus 3.
- 89. Sisinnius 20 diebus, qui podagra subito moritur, anno Domini 708. Cessatum est mensibus 2.
- 90. Constantinus annis 7, usque ad annum Domini [Col. 1296B] 715; qui in Greciam ad imperatorem venit indictione 9 a , et reversus est in decima.
- 91. Gregorius 2 u s annis 15, mensibus 9 ferme, obiit indictione 14 a .
- 92. Gregorius 3 u s annis 10, mensibus 9 ferme, obiit indictione 10 a , anno Domini 742.
- 93. Zacharias annis 10, mensibus 3, obiit indictione 5 a , anno Domini 752.
- 94. Stephanus 2 u s annis 5, mense 1 ferme, usque ad annum Domini 757.
- 95. Paulus annis 10, mense 1, usque ad annum Domini 767
- 96. Stephanus 3 u s annis 4, mensibus 6 ferme usque ad annum Domini 772.
- 97. Adrianus annis 24, mensibus 10, usque ad [Col. 1296C] annum Domini 796.
- 98. Leo 3 u s annis 20, mensibus 10, usque ad annum Domini 816
- 99. Stephanus 4 u s mensibus 7, obiit anno Domini 817.
- 100. Paschalis annis 7, mense 1 ferme, usque ad annum Domini 824.
- 101. Eugenius 2 u s annis 4, mensibus 8 ferme, usque ad annum Domini 828.
- 102. Valentinus 40 diebus, anno Domini 828.
- 103. Gregorius 4 u s annis 16, usque ad annum Domini 844.
- 104. Sergius 2 u s annis 3, usque ad annum Domini 847.
- [Col. 1296D] 105. Leo 4 u s annis 9, mensibus 3, usque ad annum Domini 856.
- 106. Benedictus 3 u s annis 2, mensibus 6, usque ad annum Domini 859.
- 107. Nicolaus annis 9, mensibus 9, usque ad annum Domini 868.
- 108. Adrianus 2 u s annis 5, usque ad annum Domini 873.
- 109. Johannes 8 u s annis 10, usque ad annum Domini 883.
- 110. Marinus anno 1, mensibus 6, usque ad annum Domini 885.
- 111. Adrianus 3 u s anno 1, mensibus 4, usque ad annum Domini 886.
- [Col. 1297A] 112. Stephanus 5 u s annis paulo plus 6, usque ad annum Domini 892.
- 113. Formosus, Portuensis prius episcopus, annis 4, mensibus 7, usque ad annum Domini 896.
- 114. Bonifacius 6 u s diebus 15; qui podagra mortuus est eodem anno.
- 115. Stephanus 6 u s , prius Campaniae episcopus, anno 1, mense 1; qui digne propter effossum Formosum ejectus periit.
- 116. Romanus mensibus 5 ferme, anno Domini 898.
- 117. Theodorus 2 u s diebus 20, anno quo supra.
- 118. Johannes 9 u s annis 2, usque ad annum Domini 900.
- 119. Benedictus 4 u s annis 3, mensibus 5, usque ad [Col. 1297B] annum Domini 904.
- 120. Leo 5 u s mensibus 2 ferme, anno Domini quo supra.
- 121. Christophorus mensibus 4; qui dejectus est anno Domini quo supra.
- 122. Sergius 3 u s annis 7, mensibus 3, usque ad annum Domini 912.
- 123. Anastasius 2 u s annis 2, mensibus 2, usque ad annum Domini 914.
- 124. Lando mensibus 5, anno Domini 915.
- 125. Leo 6 u s mensibus 2 ferme, anno Domini quo supra.
- 126. Johannes 10 u s annis 14, mensibus 2, usque ad annum Domini 929.
- [Col. 1297C] 127. Stephanus 7 u s annis 2, mense 1, usque ad annum Domini 931.
- 128. Johannes 11 u s annis 4, usque ad annum Domini 935.
- 129. Leo 7 u s annis 3, mensibus 6, usque ad annum Domini 938.
- 130. Stephanus 8 u s annis 3, mensibus 4 ferme, usque ad annum Domini 942.
- 131. Marinus 2 u s annis 3, mensibus 6, usque ad annum Domini 945.
- 132. Agapitus 2 u s annis 10 ferme, usque ad annum Domini 955.
- 133. Johannes 12 u s qui et Octavianus, annis 8, mensibus 4; qui Ottonem imperatorem fugit anno Domini 963, et post unum annum periit.
- [Col. 1297D] 134. Leo 8 u s anno 1, mensibus 3; quo depulso Benedictus a Romanis ordinatur.
- 135. Benedictus 5 u s mensibus 2; quo ejecto, Leo ab imperatore restitutus sedit annis plus minus duobus.
- 136. Johannes 13 u s , prius Narniensis episcopus, annis 7 ferme, qui expulsus, et iterum restitutus et vindicatus, sedit usque ad annum Domini 972.
- 137. Benedictus 6 u s anno 1, mensibus 10; qui a Crescentio relegatus et strangulatus est, eoque vivente Bonifacius ordinatus, statimque pulsus est, anno Domini 974.
- [Col. 1298A] 138. Benedictus 7 u s , Sutriae prius episcopus, annis 9, usque ad annum Domini 983.
- 139. Johannes 14 u s , qui et Petrus Papiae prius episcopus, mensibus 8, anno Domini 984
- 140. Bonifacius 7 u s , anno 1 ferme, qui prius male ordinatus et expulsus fuerat, et iterum male reversus, pessime postremo periit.
- 141. Johannes 15 u s annis 10, mensibus 7, usque ad annum Domini 996.
- 142. Gregorius 5 u s , qui et Bruno, annis 3, mensibus 9, usque ad annum Domini 999.
- 143. Silvester 2 u s , qui et Gerbertus primo Remorum post Ravennatium archiepiscopus, papa promotus sedit annis 5, usque ad annum Domini 1004.
- [Col. 1298B] 144. Johannes 16 u s anno uno.
- 145. Johannes 17 u s , qui et Fasanus, annis 6, usque in annum Domini 1010.
- 146. Sergius 4 u s annos 3, usque in annum Domini 1013.
- 147. Benedictus 8 u s annos 11, mensem 1 ferme, usque ad annum Domini 1024.
- 148. Johannes 18 u s annos 9, usque ad annum Domini 1033.
- 149. Benedictus 9 u s , qui et Theophilactus, annos 12; qui propter scelera pulsus, iterumque reversus, et viciis deditus, a papatu sponte recessit anno Domini 1046.
- 150. Silvester 3 u s , qui ejecto Benedicto ordinatus, [Col. 1298C] statimque depulsus est anno Domini 1044.
- 151. Gregorius, qui et Gratianus, quem Benedictus se ipsum deponens pro se ordinari fecit anno Domini 1046.
- 152. Clemens 2 u s , qui et Suidegerus Rabinbergensis episcopus, Gratiano locum dante ordinatus, sedit menses 9, anno Domini 1047. Cessatum est menses 10 ferme.
- 153. Damasus 2 u s , qui et Poppo Brixiensis episcopus, nec 1 mensem sedit anno Domini 1048. Cessatum et menses 6.
- 154. Leo 9 u s , qui et Bruno Leucorum episcopus, annos 5, usque ad annum Domini 1054.
- 155. Victor 2 u s , qui et Gebehardus Aureatensis episcopus, annis ferme 3, usque ad annum Domini [Col. 1298D] 1057.
- 156. Stephanus 9 u s , qui et Fridericus, mensibus 9; qui apud Florentiam sepultus est.
- 157. Nicolaus 2 u s , qui et Gerhardus Florentiae episcopus, sedit annis 3 ferme, usque in annum Domini 1061.
- 158. Alexander 2 u s , qui et Anselmus Lucensis episcopus, annis 12, usque in annum Domini 1073.
- 159. Gregorius 7 u s , qui et Hiltebrandus Romanae ecclesiae archidiaconus, anno quo supra ordinatus, sedit [Col. 1297D] sedit—M. LXXXV, alio atramento. annos 12 et mensem unum, usque in annum Domini 1085; cujus merita at [Col. 1299A] ante obitum ejus et postea multis miraculis claruerunt [Col. 1299] Quae sequuntur, alio atramento scripta sunt. . In cujus 7 o anno Guibertus Ravennas heresiarcha sedem apostolicam tirannice invasit, eamque usque post obitum Gregorii papae plures annos infestavit. Unde et duos annos cessavit episcopatus.
- 160. Victor 3 u s , qui et Desiderius Romanae aecclesiae cardinalis et abbas Cassinensis, anno Domini 1087, ordinatus, menses 4 sedit [Col. 1299] hinc alio atramento. . Cessatum [Col. 1300A] est menses 5.
- 161. Urbanus 2 u s , qui et Otto prius Ostiensis episcopus, anno Domini 1088, ordinatus [Col. 1299] quae sequuntur usque Reginherius, alio atramento in loco raso. , sedit annos 11, menses 5, usque in annum Domini 1099. Cessatum est 15 dies.
- 162. Paschalis 2 u s , qui et [Col. 1299] quae sequuntur, alio atramento addita sunt. Reginherius presbiter cardinalis ex titulo Sancti Clementis, anno quo supra ordinatus [Col. 1299] tum manu aliena, non Bernoldi, haec adjecta leguntur: sedit annos 19, menses 6, usque in annum dominice incarnationis 1119. 163. Gelasius 2 u s , qui et Johannes Romanae aecclesiae archidiaconus, anno quo supra ordinatus, sedit unum ferme annum. 164. Calistus 2 u s , qui et Wido Viennensis archiepiscopus, anno dominice incarnationis 1120. ordinatus est. .
Prima [Col. 1209] Ex Beda De sex aetatibus mundi. est hujus mundi aetas ab Adam usque ad Noe, continens annos juxta Hebraicam veritatem 1656, juxta septuaginta interpretes 2240 [Col. 1299] II.CCXLII. corr. II.CCXL. 1. generationes juxta utramque editionem numero 10. Quae universali est deleta diluvio; sicut primam cujusque hominis oblivio demergere consuevit aetatem. Quotus enim quisque est, qui suam recordetur infantiam?
Secunda aetas a Noe usque ad Abraham, generationes juxta Hebraicam veritatem complexa 10, annos autem 292, porro juxta septuaginta interpretes annos 1072, generationes vero 11. Haec quasi puericia fuit gentis populi Dei, et ideo in lingua inventa [Col. 1299C] est, id est Hebrea. A puericia namque homo incipit loqui nosse post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest.
Tercia [Col. 1299] hic in margine legitur: Hi sunt auctores cronicorum: Eusebius, Ieronimus, Prosper, Dionisius, Jordanis, Beda, et nostri temporis Heremannus, et deinceps quilibet sui temporis descriptores. ab Abraham usque ad David, generationes juxta utramque auctoritatem 14, annos autem 842 [Col. 1299] DCCCCXLII. corr. DCCCXLII. 1. complectens. Haec quaedam velut adulescentia fuit populi Dei, qua aetate incipit homo posse generare. Propterea Matheus evangelista generationum ex Abraham sumpsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit.
Quarta a David usque ad transmigrationem Babilonis, habens annos juxta Hebraicam veritatem [Col. 1299D] 460 [Col. 1299] CCCCLXXIII. corr. CCCCLX. 1. , juxta septuaginta translationem 12 amplius, generationes juxta utrosque codices 17; quas tamen [Col. 1300B] evangelista Matheus certi mysterii gratia 14 ponit. A qua velut juvenali aetate in populo Dei regum tempora coeperunt. Haec namque aetas [Col. 1299] vox addita supra lin. 1. in hominibus apta gubernando solet existere regno.
Quinta quasi senilis aetas, a transmigratione Babilonis usque in adventum domini Salvatoris et incarnationem, generationibus et ipsa 14, porro annis 570 [Col. 1299] DLXXXVIIII. corr. DLXX. 1. extenta, in qua ut gravi senectute fessa, malis crebrioribus plebs Hebrea quassatur.
Sexta quae nunc agitur aetas, nulla generationum vel temporum serie certa, set ut aetas decrepita, ipsa totius seculi morte consumenda. Has erumnosas plenasque laboribus mundi aetates, sancti quique felici morte vicerunt.
Septima jam sabbati perennis aetate suscepti, octavam [Col. 1300C] beatae resurrectionis aetatem, in qua semper cum Domino regnent, expectant.
Prima igitur aetate seculi nascentis, prima hujus die, fecit Deus lucem, quam appellavit diem. Secunda firmamentum coeli in medio libravit aquarum, ipsis aquis ac terra cum superiore coelo et virtutibus, quae in eo conditorem laudarent, ante horum sex dierum exordium creatis, etc. . . . . . . . ut apud Bedam de sex aetatibus mundi.
Josaphat, filius Asa, annis 25. Helias Thespites tres semis annos pluviam continuit propter peccata Achab et populi Israhel. Et inter caetera magnalia Heliseum, [Col. 1300D] filium Saphat, qui fuit de Abelmaula, pro se unxit in prophaetam. Ieronimus [Col. 1299] haec in margine sed eadem manu 1. desunt 3. in libro Hebraicarum [Col. 1301A] questionum asserit, Heliam esse Fineen, qui zelo Domini accensus Zambri cum Moabitide fornicantem transfixit. Proprie autem vocatur Finees, nam ab eventu Helias dicitur. Cum enim idem Finees ab Israelitico populo mitteretur ad tribum Ruben et Gath, quae enormis magnitudinis altare construxerant, hoc ab eis responsum excusationis accepit: Fortissimus Deus Dominus ipse novit. Ex quorum responso ipse Phinees vocatus est Helias, quod interpretatur: Deus Dominus, etc. . . . . . . . . . . .
Roma condita in monte Palatino, 11. Kal. Maii, a geminis Remo et Romulo, filiis Rheae Silviae, quae erat filia Numitoris fratris regis Amulii, virgo vestalis, set constuprata in salibus ludis [Col. 1301] ita 1. 2. distinguunt; constuprata. Consualibus ludis 3. ut Beda. . Sabinae raptae, anno ab urbe condita tercio. Remus rutero [Col. 1301] ita 1. 2. i. q. rutro.—rastro 3. Beda. pastorali [Col. 1301B] a Fabio, Romuli duce, occisus.
Ezechias, filius Achaz, annis 29. Hujus anno sexto Salmanasar rex Assyriorum, capta Samaria, transtulit Israhel in Assyrios. Cujus regnum a primo Jeroboam steterat annis 360, etc. . . . . . . . . .
Qui autem reliqui fuerunt Judei, transfugerunt in Aegiptum. Qua post annos quinque percussa a Chaldeis, in Babiloniam sunt et ipsi transmigrati.
Quinta mundi aetas ab exterminio coepit regni Judaici, quod juxta prophetiam Jeremiae 70 annis permansit etc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Consentit his Josephus, in decimo Antiquitatum libro scribens, templum et Jerusalem et omnem Judeam [Col. 1301C] 70 annis permansisse desolatam. Qui rursum enumerando reges Babilonis—si tamen [Col. 1301] Si tamen parenthesis ipse sic 1. 2. ipse sic scripsit, et non codex fallit mendosus—centum facere [Col. 1301] fere 3. annos ab eversa Jerusalem usque ad eversionem regni Chaldeorum facit colligi etc. . . . . . .
Anno 18 imperii Tiberii Dominus sua passione mundum redemit, et praedicaturi per Judeae regiones apostoli, Jacobum fratrem Domini Jerosolimis ordinant episcopum. Ordinant et 7 diacones; et lapidato Stephano aeclesia per regiones Judeae et Samariae dispergitur [Col. 1301] hoc potissimum loco sistimus, quae in codice 1. folio 20. ad latus historiae Ptolamaei Philadelphi alio tamen atramento scribuntur: Quinque sinodi traduntur ab apostolis habitae, prima in electione Mathiae, secunda de electione septem diaconorum, tercia ne circumcisio gentibus imponeretur, quarta ne Judei prohiberentur a lege, quinta cum apostoli ab invicem erant discessuri. . Agrippa cognomento Herodes, filius Aristoboli filii Herodis regis, accusator Herodis tetrarchae Romam profectus, a Tiberio in vincula coicitur [Col. 1301] conjicitur 3. ubi plurimos sibi ascivit ad amiciciam, [Col. 1301D] et maxime Germanici filium Gaium etc. . . . . . .
Domitianus frater Titi junior, annos 15, menses 5. Hic secundus post Neronem christianos persequitur. Sub quo apostolus Johannes in Pathmos insulam relegatus est, et Flavia Domitilla, Flavii Clementis [Col. 1302A] consulis ex sorore neptis, in insulam Pontianam ob fidei testimonium exiliatur.
Primum regnum Assiriorum a Nino, Beli filio, et Semiramide uxore ejus cepit, et permansit usque ad Thonoscon-coleron regem, qui Grece Sardanapallus vocatur, quem Abarces praefectus Medorum vicit, et regnum illud in Medos transtulit. In eo regnatum est a regibus 36 annis 1240, factis ab initio mundi ante hujus regni exortum secundum chronicam Eusebii annis 3142. Hujus regni caput Babilon civitas extitit. Hoc destructo, regnum Medorum incipit, quod a rege Abarce usque ad Astrigen, quem Cirus superavit, steterat annis 259 sub regibus 8, Chaldeis interim in Babilone non parva potestate regnantibus. [Col. 1302B] Exin regnum Persarum, quod Cyrus adjecto Medorum Chaldeorumque regno magnifice ampliavit, ab ipso Cyro usque ad Darium regem, Arsami filium steterat annis 231 sub regibus 14. Hoc Alexander Magnus rex Macedonum occiso Dario destruxit, omnemque sibimet orientem subegit, et Alexandriam in Aegipto condidit.
Deinde regnum Grecorum seu Alexandrinorum, ab ipso Alexandro Magno usque ad Ptolomeum Dionisium et sororem ejus Cleopatram Juliique Caesaris monarchiam, permanens annis 281 sub regibus 11, quamvis eadem Cleopatra postea permittente Julio 20 annis regnaverit, usque ad Octaviani Augusti annum 15.
[Col. 1302C] Post hoc excellentissimum regnum Romanorum, quod jam pridem sub regibus et consulibus adoleverat, ab ipso Julio Caesare et Octaviano Augusto consurgens, omni prope mundo imperavit et usque ad haec tempora paulatim decrescendo perduravit.
Haec sunt principalia regna per cursum temporum sibi invicem succedentia, reliquaque regna bellorum tempestatibus quatientia.
Inter haec fuere alia plurima regna, minora quidem supradictis set tamen historicorum stilis celeberrima, de quibus eminentiora sunt haec: Sycioniorum, Aegiptiorum, Argivorum, Hebreorum, Atheniensium Micenarum, Lacedemoniorum, Corinthiorum, Macedonum, Lidorum, Siriae, Asiae, Latinorum qui postea Romani appellati sunt. Set de Latinis quomodo [Col. 1302D] ad Romanorum excellentiam venerint, paucis dicamus.
Ante Trojanum famosissimum bellum Trojaeque excidium in Italia regnaverunt: Janus, Saturnus, Picus, Faunus, Latinus annis 150. Deinde post tercium [Col. 1303A] annum exterminii Trojae, quod 877 [Col. 1303] De usque morte ferienda infra hac eadem col. desunt 3. regni Assyriorum contigit anno, Aeneas profugus inde in Italiam veniens, filiam Latini Laviniam accepit uxorem, regnoque succedens ipse et posteri ejus 15, qui omnes Silvii cognominati sunt, usque ad Amulium Silvium, Numitoris fratrem, in Alba civitate, quam Ascanius Aeneae filius condidit, regnaverunt annis 426. Interea regnante Amulio, Rhea Silvia quae et Alia [Col. 1303] corrige Ilia. Numitoris filia, virgo vestalis, se a Marte compressam mentita, ex stupro Remum et Romulum geminos enixa est. Quos Lupa quaedam, Faustuli regii pastoris uxor, nutrivit. Qui adolescentes Romam condiderunt, occisoque Remo, Romulus Amulio Silvio succedens, ipse et sex successores ejus usque ad Tarquinium Superbum regnaverunt annis [Col. 1303B] 243. Deinde Tarquinio expulso, regioque nomine abdicato, consules a Bruto esse ceperunt. Post hos tribuni plebis ac dictatores, et iterum consules, rem publicam obtinuerunt per annos 464 usque ad Julii Caesaris dictatoris monarchiam, in quibus diversis bellis Romanum regnum excrevit. Deinde a Julio Caesare et Octaviano Augusto amplificatum, totum pene orbem suis legibus subjecit, multoque tempore singulare imperium in orbe tenuit, donec succedentium ignavia principum, et undique [Col. 1303] unde 1. insurgentium immanitate bellorum ad hunc quem hodie videmus perveniret defectum.
(BEDA De temporibus c. 16.) Sex mundi aetatibus [Col. 1303C] tempora distinguuntur. Prima aetas ab Adam usque ad Noe, continens generationes 10, annos vero 1656, quae tota periit diluvio, sicut infantiam mergere solet oblivio. Secunda a Noe usque ad Abraham, generationes similiter complexa 10, annos autem 296, quae in lingua inventa est, id est in Hebrea. A puericia namque homo incipit nosse loqui post infantiam quae fari non potest. Tercia ab Abraham usque ad David, generationes 14, annos vero 940 continens; et quia ab adolescentia incipit homo posse generare, Matheus generationum ex Abraham sumpsit exordium, qui et pater gentium constitutus est. Quarta a David usque ad transmigrationem Babilonis, generationes aeque 14 juxta Matheum, annos autem 483 complexa, a qua regum tempora ceperunt. [Col. 1303D] Juvenilis enim dignitas regno est habilis. Quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carnem, generationibus et ipsa 14, annis autem 589 extenta. In qua ut gravi senectute fessa malis crebrioribus plebs Hebrea quassatur. Sexta quae nunc agitur, nulla generationum vel temporum serie certa, set ut aetas decrepita, ipsa totius seculi morte ferienda.
Anno 42 Octaviani Augusti Caesaris, ex quo autem Aegiptus in provinciam redacta est et Cleopatra cum Antonio victa 28 o anno, ab Urbe vero condita [Col. 1304A] 752 o , olimpiadis 193 a e anno tercio, dominus noster Jesus Christus in Bethleem Judae nascitur, transactis ab inicio mundi secundum Hebraicam veritatem annis 3952, secundum septuaginta interpretes vero 5199.
44. (HIER.) Infantes pro Domino trucidantur ab Herode.
46. Asinius Pollio orator moritur.
47. Herodes rex Judee cum magno cruciatu obiit, pro quo Archelaus regnavit annis 9.
48. Fames magna facta est Romae ( A. D. 9).
50. Tyberius Caesar Dalmatas Sarmatasque [Col. 1303] salmatasque 1. subegit.
53. Jani portae 12 annis jam ab Augusto clausae aperiuntur.
[Col. 1304B] 54. Messala Corvinus orator moritur.
55. Eclipsis solis facta est.
56. Archelaus in Viennam Galliae urbem ab Augusto relegatur, et Augustus moritur, anno aetatis suae 76 o , et Judea tetrarchis committitur ( A. D. 15).
TYBERIUS 2 u s , privignus Augusti, regnavit annis 23.
1. Herodes tetrarcha Judeorum regnum tenuit annis 24.
2. Mathematici Urbe pelluntur.
3. Livius historiografus moritur. Ovidius poeta in exilio moritur.
4. Germanicus a Tyberio missus Germanos vicit.
5. (CASSIOD.) Tredecim urbes terraemotu corruerunt. Germanicus caesar moritur.
[Col. 1304C] 6. Fenestella historiographus et poeta moritur.
7. Tyberius multos reges ad se vocatos dolo nunquam remisit.
8. Pompeii theatrum incensum est.
9. Tyberius Drusum consortem regni fecit, qui eodem anno veneno periit.
12. Pilatus praeses Judeae a Tyberio mittitur.
15. [Col. 1303] haec prius anno 14, Joh.—decollatur anno 16. adscripta fuerant 1. Dominus Jesus Christus a Johanne baptizatur, tricesimo anno aetatis suae inchoante et praedicare cepit ( A. D. 30).
17. Johannes baptista ab Herode thetrarcha decollatur.
18. Dominus Ierosolimis passus est et resurrexit. Eclipsis solis et maximi terrae motus facti sunt.
[Col. 1304D] 19. (HIER.) Jacobus frater Domini, Ierosolimorum episcopus ab apostolis ordinatus, sedit annis 30. Stephanus lapidatur. Paulus convertitur [Col. 1303] haec in marg. alio atramento 1. .
20. Pilatus imaginem caesaris in templo statuens, seditionem excitavit ( A. D. 35).
21. Pilatus Romam venit, et de miraculis Domini cesari nunciavit.
22. Tyberius ea quae a Pilato audierat senatui nunciavit, set senatus contempsit.
23. Tyberius populum Romanum graviter afflixit, et ipse veneno periit.
[Col. 1305A] GAIUS CALICULA 3 u s , annos 4 [Col. 1305] III corr. IIII 1. , menses 6, dies 8, vir scelestissimus.
1. Herodes Agrippa rex Judeae a Gaio constitutus, regnavit annis 7.
2. Judei apud Alexandriam profligantur ( A. D. 40); pro quibus Philo clarissimus scriptor apud Gaium interpellans, nichil profuit.
3. Pilatus semetipsum interfecit, magnis a Gaio calamitatibus oppressus.
4. Matheus evangelium hebraice scripsit. Gaius occiditur a protectoribus suis.
CLAUDIUS 4 u s , annos 13, menses 8, dies 28.
2. Petrus apostolus Romam venit, ibique per 25 annos predicans, episcopatum tenuit.
3. Herodes Agrippa ab angelo percussus expiravit; [Col. 1305B] pro quo filius ejus Agrippa regnavit annis 26. Marcus in Aegipto praedicavit ( A. D. 45).
4. Fames magna facta est, Claudius Britanniam subegit.
5. Nova insula 30 stadiorum in mari aparuit.
6. Cives Romani a Claudio numerati inventi sunt sexagies novies centum et quadraginta quatuor milia [Col. 1305] LX e s VIIII e s C et XLIIII 1. .
7. Judeorum in seditione 30,000 necantur in diebus azimorum ( A. D. 49).
9. Claudius Judeos Urbe expulit.
10. Magna fames Romae facta est.
11. Claudius Felicem procuratorem Judeae fecit.
12. His temporibus Symon magus, symoniacae hereseos auctor extitit. ( A D. 55).
[Col. 1305C] 13. Aegiptius quidam pseudopropheta Judeorum plures seducens, a Felice opprimitur.
14. Claudius veneno mortuus est, anno aetatis 64 o .
NERO 5 u s , annos 13, menses 7, dies 28. Iste flagitiosus in cunctis, primam in christianos persecutionem exercuit.
1. Seditio in Caesarea orta, plures Judaeorum perdidit.
2. Paulus apostolus Romam a Festo praeside mittitur.
3 [Col. 1305] Huic anno errore quodam numerus LX. in codice 1. adscriptus est; ita et infra LXX, et alii. . Hucusque liber Actuum apostolorum, continens a passione Domini annos 27.
4. Statius poeta clarus habetur ( A. D. 60).
[Col. 1305D] 5. Nero Agripinam matrem suam et sororem patris interfecit.
6. Nero infinita luxuria et lascivia ignaviaque bachatur.
7. (HIER.) Jacobus frater Domini a Judeis lapidatur.
8. Marcus evangelista apud Alexandriam passus est.
9. Neronianae thermae a Nerone edificantur.
10. Nero ut similitudinem Trojae ardentis videret, [Col. 1306A] magnam partem Romae concremavit ( A. D. 65).
11. Nero Senecam magistrum suum interfecit [Col. 1305] haec in marg. alio atramento. Ieronimus in libro de viris illustribus: Lucius Annius Seneca Cordubensis, Fotini stoici discipulus, patruus Lucani poetae, multas epistolas scripsit ad Paulum apostolum et Paulus ad illum; qui se talem inter suos fore optavit, qualis Paulus habebatur inter christianos.
12. Vespasianus dux exercitus adversus Judaeos rebellantes a Nerone mittitur.
13. Petrus et Paulus a Nerone propter Symonem magum trucidantur 3. Kal. Jul. [Col. 1305] III Kl. Jul. alio atram. et pestilentia Romae facta est, Neroque seipsum interfecit ( A. D. 69).
[ Cod. in marg.: Haec cronica in successione Romanorum [Col. 1306B] pontificum sequitur Eusebium, non pontificalem librum, cui tamen magis in hac descriptione esset credendum, ut puto quem Damasus papa rogatu sancti Ieronimi [Col. 1305] Ieromini 1. diligentissime descripsit.]
Linus primus a beato Petro papa sedit annis 12, passus 6. Kal. Decemb. [Col. 1305] P. VI. K. D. alio atr. 1. .
Anthiochiae secundus episcopus ordinatur Ignatius.
GALBA 6 u s , menses septem. OTHO menses 3. VITELLIUS menses 8.
VESPASIANUS 7 u s , in Judea pugnans, imperator ab exercitu constituitur, et regnat annos 9, menses 11, dies 22, vir militari virtute praecipuus.
1. Titus [Col. 1305] errore additur VIII. quod et infra suo loco habetur 1. 1. Judeos inenarrabili fame cruciatos obsedit.
[Col. 1306C] 2. Jerusalem a Tito expugnata destruitur, anno a passione 42 [Col. 1305] II et I addita alio alio atr. 1. , a prima vero conditione templi sub Salomone anno 1089 [Col. 1305] II et I addita alio alio atr. 1. .
5. Hoc tempore Josephus historiografus clarus habetur.
7. Colossus erectus est, habens altitudinis pedes 107.
9. Pestilentia Romae facta est; et terraemotus tres civitates Cipri subvertit.
10. Vespasianus profluvio ventris in villa circa Sabinos obiit.
TITUS 8 u s , Vespasiani filius, annos 2, menses 2, vir omni genere virtutum mirabilis, ita ut delitiae [Col. 1305] diuitiae 1. 2. et amor humani generis diceretur.
[Col. 1306D] 1. Titus anphitheatrum Romae construxit, in cujus dedicatione 5000 ferarum occidit.
2. Anacletus papa 2 u s , sedit annis 12, passus [Col. 1305] p. VI. K. M. alio atramento nec ad Anacletum sed ad Cletum referenda. 6. Kal. Maii. Post [Col. 1305] haec in marg. eadem manu 1. Linum papam quidam libri habent Cletum et post Clementem Anacletum, set historia Eusebii Cletum papam omnino praeterit.
Titus in eadem villa qua et pater obiit, anno aetatis suae 42.
DOMITIANUS 9 u s , frater Titi, annis 15, mensibus [Col. 1307A] 5. Hic omnibus infectus sceleribus, secundo persequitur christianos.
1. Domitianus eunuchos fieri prohibuit.
2. Decreto senatus Titus inter deos refertur.
3. Tres virgines Vestae ob stuprum damnantur ( A. D. 85).
4. Anianus primus post Marcum evangelistam episcopus Alexandriae, post annos 22 obiit; pro quo Abilius 2 u s sedit annis 13.
6. Domitianus se Deum et dominum apellari jussit
8. Quintilianus rethor Romae clarus habetur ( A. D. 90).
9. Hic heresis Menandri magi et Hebionitarum et Cherinthiorum et Nicolaitarum exoritur.
[Col. 1307B] 10. Hoc tempore Romani plurima mala a cesare et ab hostibus pertulerunt.
11. Domitianus de Dacis et Germanis triunphat.
12. Clemens 3 u s papa, sedit annis 9. Cornelia virgo vestalis ob stuprum viva defossa est.
[ Cod in marg.: Nota [Col. 1307] alio atramento in marg. 1. repugnantia videri, Clementem papam 32 o anno post mortem Jacobi fratris Domini intronizari apostolicae sedi, et ad eundem aliqua decretalia constituisse.]
13. Domitianus multos nobilium occidit.
14. Johannes apostolus in Pathmos insulam a Domitiano in exilium missus, apocalipsin scripsit.
15. Domitianus Flaviam Domitillam cum multis aliis in exilium pro fide Christi relegavit.
16. Domitianus cum multa mala egisset, crudeliter [Col. 1307C] a suis interfectus est.
NERVA 10 u s , senex, annum 1, menses 4, dies 8. Hic primo edicto suo omnes exules revocavit.
1. Sanctus Johannes apostolus ab exsilio rediens, evangelium scripsit. Nerva morbo confectus obiit.
TRAJANUS 11 u s , genere Hispanus, annos 19, menses 6, dies 15, vir rei publicae utilis, sed errore deceptus, tercio persequitur christianos.
1. Alexandriae Cerdo episcopus tercius, sedit annis 12.
2. Johannes apostolus apud Ephesum dormivit in pace, anno a passione Domini 68.
3 [Col. 1307] haec atramento paullum diverso inserta sunt 1. . Liber sancti Ieronimi de viris illustribus asserit, Clementem papam hic obisse 9. Kal. Dec. [Col. 1307] VIIII. Kal. Dec. alio atr. 1. et quartum a beato Petro fuisse.
[Col. 1307D] 4. Evarestus papa 4 u s , sedit annis 8 passus [Col. 1307] passus VI. Kal. Nov. alio atr. 1. 6. Kal. Novembr. Trajanus de Dacis et Scithis triunphat.
5. Trajanus multas gentes Romano subjecit imperio.
6. Hoc tempore Symeon, Cleopae filius, Ierosolimis episcopus crucifigitur. Ignatius Antiochiae episcopus clarus doctor habetur. ( A. D. 105).
8. (HIER.) Terrae motus magnus [Col. 1307] haec alio atr. addita 1. . Adhuc floruit [Col. 1308A] Policarpus Smyrnae episcopus, apostolorum discipulus.
9. Hoc tempore Plinius Secundus, philosophus clarus, pro christianis Trajanum mitigat.
10. Terrae motus multas urbes subvertit, et aurea domus Neronis incendio periit, et pantheum fulmine concrematum est ( A. D. 109).
12. Alexander papa 5 u s , sedit annis 10 [Col. 1307] sequentia alio atr. 1. , qui 5. Nonas Matii martirio coronatus est.
13. Alexandriae Primus episcopus quartus, sedit 12 annis.
14. Post Justum Ierosolimae episcopum Zacheus sedit.
15. Terrae motus pene totam Antiochiam subruit.
[Col. 1308B] 16. Trajanus Armeniam, Assiriam et Mesopotamiam provincias facit ( A. D. 115).
17. Ignatius Antiochiae episcopus martirizatur.
18. Judei commoti magnas cedes hominum faciunt, set in Alexandria victi ab omnibus ubique trucidantur.
19. Trajanus apud Seleuciam profluvio ventris moritur, anno aetatis 64.
HELIUS ADRIANUS 12 u s annis 21. Hic per Quadratum discipulum apostolorum et Aristidem vicum sapientem libris apologeticis edoctus, mitis efficitur christianis.
1. Adrianus Alexandriam publicis restauravit expensis.
[Col. 1308C] 2. Adrianus iterum Judeos profligat ( A. D. 120).
[Col. 1308C] 3. Sixtus papa 6 u s , sedit annos 12. Adrianus plurima tributa relaxat.
4. Terrae motus factus est. Bellum contra Sauromatas gestum.
5. Adrianus in Libiam, quae a Judeis vastata fuerat, colonias deducit.
6. Alexandriae Justinus episcopus 5 u s , sedit annis 11. Adrianus legem dedit Atheniensibus.
7. Ierosolimis post Philippum episcopus Seneca 10 u s . ( A. D. 125).
8. Hoc tempore Aquila interpres habetur.
9. Adrianus apologeticis nostrorum acceptis, literas pro christianis misit.
11. His temporibus Saturninus Basilides et Carpocrates [Col. 1308D] heresim condiderunt.
12. Adrianus pater patriae primus appellatur ( A. D. 130).
13. Antiochiae Cornelius episcopus constituitur. Nicopolis et Caesarea terrae motu corruerunt.
14. Sixtus [Col. 1307] haec alio atr. 1. papa sub Adriano imperatore passus est, 8. Idus Aprilis.
15. Thelesphorus papa 7 u s , sedit annis 7; juxta [Col. 1307] i. h. E. a. XI. alio atr. [Col. 1309A] hystoriam [Col. 1309D] Scilicet Chronicon Hieronymi et Gesta pontt. Rom. Eusebii annis 11. Passus [Col. 1309] P. IIII. N. I. alio iterum atr. 4. Non. Januarii.
16. Judei in arma versi, Palestinam depopulantur.
17. Alexandriae Eumenes episcopus 6 u s , sedit annis 13 ( A. D. 135).
18. Judei iterum commoti, magnis ubique cedibus enecantur.
19. Jerusalem ab Helio [Col. 1309] rubrum (h) 1. Adriano reparata est. et ex ejus nomine Helia nuncupata, et Judeis ne introirent interdicta.
20. Primus ex gentibus Ierosolimis episcopus Marcus ordinatur, cum jam 15 de Judeorum gente obissent.
21. Adrianus morbo intercutis aquae moritur, major [Col. 1309B] sexagenario
ANTONINUS, cognomento Pius 13 u s , annis 23 [Col. 1309] XXII. corr. XXIII. 1. , mensibus 3. Iste per apologeticum Justini, christiani philosophi [Col. 1309] in loco raso 1. et postea martiris, edoctus, clemens efficitur nostris.
1. Yginus papa 8 u s , sedit annis 4 [Col. 1309] reliqua alio atr. . Hic discessit 4. Idus Jan. (A. D. 140).
2. Antoninus pater patriae apellatur.
3. Valentinus et Cerdo, et post hos Marcion et Marcus aeclesiam heresi impugnant.
4. Justinus [Col. 1309] Justus 1. philosophus pro christianis apologeticon Antonino scripsit.
5. Pius papa 9 u s , sedit annis 15 [Col. 1309] reliqua alio atr. 1. . Hic discessit 4. Idus Julii.
6. Antiochiae constituitur episcopus Heros ( A. D. [Col. 1309C] 145).
9. Alexandriae Marcus episcopus 7 u s , sedit annis 10.
10 [Col. 1309] haec alio atramento 1. in Gestis pontt. desiderantur. . Pius papa juxta baptisterium sanctae Praxedis consecravit titulum sancti Hermae, de quo Apostolus ad Romanos: «Salutate Phlegontham, Hermen,» cujus creditur esse liber ille Pastoris; licet apocrifus, qui apud Grecos multum usitatur.
13. Apollonius et Basilides philosophi clari habentur ( A. D. 152).
17. Crescens Cinicus philosophus, Justino nostro philosopho persecutionem commovit, in qua ille pro Christo occubuit.
18. Alexandriae Celadion episcopus 8 u s , sedit annis 14.
[Col. 1309D] 19. Anicetus papa 10 u s . sedit annis 11. Martirio [Col. 1309] m. c. XVI. K. M. alio atr. 1. coronatus 16. Kal. Maii: Cujus [Col. 1309] Cujus—permansisse alio iterum atramento 1. tempore memorat Egesippus, se Romam venisse, ibique usque ad Eleutrum papam permansisse.
[Col. 1310A] 21. Jerosolymis post Marcum factus est episcopus Cassianus 17 u s ( A. D. 160).
22. Antoninus Pius apud Lorium obiit, anno aetatis 77 [Col. 1309] alio atr. additur annus XIIII. XXIII. .
MARCUS ANTONINUS VERUS 14 u s , cum fratre Lucio Aurelio Commodo, annis 19, mense 1.
1. Hi primum aequo jure administraverunt imperium.
2. Lucio cesari Athenis sacrificanti, ignis ab oriente occidentem in celo ferri visus est.
3. Fronto orator insignis habetur ( A. D. 165).
4. Caesares de Parthis triunphant.
5. Sub his principibus quarta persecutio orta, apud Asiam Policarpum cum plurimis, et in Gallia nultos sanctorum coronavit.
[Col. 1310B] 7 [Col. 1309] haec in loco raso 1. . Hoc tempore maxima lues multas vastavit urbes, et exercitum Romanum pene delevit.
8. Sother papa 11 u s , sedit annis 9 [Col. 1309] VIII. corr. VIIII. 1. . Hic [Col. 1309] H. d. XI. K. M. alio atr. discessit 11. Kal. Maii. Antiochiae Theophilus episcopus, vir sapiens, ordinatur ( A. D. 170).
10. Alexandriae 9 u s Agrippinus episcopus sedit annis 10. Lucius cesar apoplexi extinctus est.
11. (HIER.) His temporibus Egesippus, Dionisius Corinthi episcopus, Pynitus Cretae episcopus, Theophilus Antiochiae episcopus, Modestus [Col. 1309D] Deest apud Hieronymum. Melito, Apollinaris et alii plurimi doctores clari habentur.
13. Katafrigarum heresis oritur.
14. Hoc tempore Datianus [Col. 1309] lege Tatianus. heresim Encraticarum condit.
15. Antoninus Commodum filium consortem regni [Col. 1310C] fecit.
16. Imperatores de hostibus triumphant et debita plebi relaxant.
17. Eleutherus [Col. 1309] E. p. XII. s. a. XIII. primum initio anni 15. scripta, tum anno 16. subjecta, et alio iterum atram. anno 17. adscripta sunt. papa 12 u s sedit annis 13. Hic [Col. 1309] H. d. VIII. K. l. alio atram. discessit 8. Kal. Jun. Lucius Britanniae rex ab Eleutero papa ut christianus efficiatur, impetrat.
18. Antoninus in Pannonia moritur ( A. D. 180).
LUCIUS ANTONINUS COMMODUS 15 u s post mortem patris annos 13 regnavit. Hic Germanos feliciter vicit; caeterum obscenus et pravus fuit.
1. Alexandriae Julianus episcopus 10 u s sedit annis 10.
2. Serapis templum Alexandriae incensum est.
3. Hoc tempore Pantenus et Clemens Alexandriae [Col. 1310D] clari habentur ( A. D. 185).
4. Ierosolimis Maximus episcopus ordinatur 27 u s .
5. Commodianae thermae Romae factae sunt.
6. Origenis apud Alexandriam nascitur
[Col. 1311A] 7. Hoc tempore Montanus quidam catafrigarum heresim condit.
8. Hireneus, Lugdunensis episcopus, et alii doctores claruerunt.
9. Capitolium Romae et bibliotheca fulmine cremantur ( A. D. 190).
10. Victor [Col. 1311] Victor.—XLIII. prius anno sequenti adscripta erant in 1. In chronico Hieronymi Demetrii nomen quaestioni de pascha antecedit. papa 13 u s sedit annis 11. Demetrius Alexandriae 11 u s episcopus, annis 43. Commodus colossi capite sublato, suae imaginis caput jussit imponi.
12. Magna questio de pascha oritur, et in dominica die celebrari jubetur.
13. Commodus cunctis incommodus, in domo Vestali strangulatur. HELIUS PERTINAX 16 u s , mensibus 7. Hunc JULIANUS juris peritus occidens, [Col. 1311B] regnavit menses 7.
SEVERUS 17 u s , genere Afer, annos 17. Hic Julianum civili praelio vicit, et se Pertinacem appellavit.
3. [Col. 1311] huic anno annus mundi 4150. et Christi 200. adscribuntur in 1. Hoc tempore Narcissus Ieroselimorum episcopus, et Theophilus Caesariensis, Policarpus quoque et Bacchilus Asiani, et alii episcopi insignes habentur.
5. Judaicum et Samariticum bellum motum est.
6. Severus Parthos et Adiabenos Arabasque superavit ( A. D. 200).
8. Thermae Severianae apud Antiochiam factae sunt. [Col. 1311] haec alio atramento. Victor papa Martirizatus est 12. Kal. Maii.
9. Zepherinus papa 14 u s [Col. 1311] qui—Septembris alio atr. , qui discessit 7 Kalend. [Col. 1311C] Septembris, sedit ann. [Col. 1311] XVIII. corr. XVII. 1. 17f.
10. Severus quinta persecutione plurimos sanctorum coronavit. Inter quos pater Origenis Leonides cum multis aliis martirizatur.
12. Perpetua et Felicitas hac persecutione apud Carthaginem bestiis deputantur.
13. Hoc tempore Simmachus et Theodocion interpretes habentur.
14. Severus vallum apud Britannos per 132 milia passuum a mari ad mare fecit.
16. Tertullianus Afer clarissimus habetur ( A. D. 210).
17. Severus in Britannia moritur.
ANTONINUS CARACALLA 18 u s , annis 7.
1. Antiochiae Asclepiades episcopus ordinatur [Col. 1311D] nonus.
2. Hoc tempore Alexander episcopus Capadociae a Narcisso Ierosolimorum episcopus constituitur.
3. Antoninus Caracalla, propter genus vestis quod Romae erogabat, cognominatur.
5. Antoninus Romae thermas sui nominis aedificavit.
6. Antoninus impatientia libidinis novercam suam Juliam duxit uxorem.
[Col. 1312A] 7. Antoninus interficitur, anno vitae 43.
OPIINUS [Col. 1311] ita 1. 2. Opilius 3. MACRINUS 19 u s , annum 1.
1. Macrinus cum filio Diadumeno occiditur. Antiochie [Col. 1311] A.—constituitur alio atr. Philetus episcopus 10 u s constituitur.
MARCUS AURELIUS ANTONINUS 20 u s , annos 4.
1. Calistus papa 15 u s , sedit annos 5, qui [Col. 1311] qui—Octobris alio atr. passus est sub Alexandro imperatore 2. Idus Octobris (A. D. 220).
2. Ypolitus episcopus clarus habetur.
3. In Palestina Nicopolis, quae prius Emaus vocabatur, condita est.
4. Aurelius tumultu militari Romae occiditur.
AURELIUS ALEXANDER 21 u s , annos 13. Hic in matrem suam unice plus fuit et cunctis carus.
[Col. 1312B] 1. Alexander Xerxen regem Persarum vicit.
2. Urbanus papa 16 u s , sedit annos 8. Hic multos nobilium ad fidem Christi convertit, qui 8, Kal. Junii ex hac luce discessit [Col. 1311] qui—discessit alio atr. ( A. D. 225).
4. Ulpianus juris consultus insignis habetur.
5. Neronianae thermae Alexandrinae vocantur.
6. Geminus presbyter, Ypolitus et Berillus episcopi et Bostrenus clari habentur.
7. Antiochiae episcopus Zebennus 11 u s .
8. Mammea, mater Alexandri, Origenem celeberrimum doctorem ad se vocatum audire curavit ( A. D. 230).
10. Pontianus papa 17 u s , sedit annis 6, qui [Col. 1311] qui—Decemb. alio atr. passus est sub Maximino imperatore 12. Kal. Decemb.
[Col. 1312C] 11. Alexandriae Heraclas episcopus 12 u s , vir sapiens, sedit 14.
13. Alexander tumultu militari occiditur ( A. D. 235).
MAXIMINUS 22 u s , annis 3. Iste christianos et maxime rectores aeclesiae sexto post Neronem persequitur.
1. (HIER. an. 213) Alexander Ierosolimorum episcopus 35 u s .
2. Pontianus papa et successor ejus Antherus 18 u s papa post primum mensem pontificatus [Col. 1311] III. N. Jan. alio atr. , 3. Non Januar. martirizantur.
3. Fabianus papa 19 u s , sedit annis 14. Maximinus Aquileiae occiditur.
GORDIANUS 23 u s , annis 6.
[Col. 1312D] 2. Pupienus et Albinus, qui imperium arripucrant, in palatio occisi sunt ( A. D. 240)
3. Hoc tempore Julius Affricanus chronographus clarus habetur.
4. Hac tempestate Origenes Theodorum [Col. 1311] cognomento Gregorium addit. 5. (v. a. 266.) et Athenodorum fratres, postea episcopos nobiles, divina imbuit philosophia.
6. Gordianus cum victor a Parthis reverteretur, haut longe [Col. 1311] supra lineam 1. a Romano solo interficitur.
[Col. 1313A] PHILIPPUS 24 u s , cum filio Philippo, annis 7. Hic primus omnium imperatorum christianus fuit. [Col. 1313] quae sequuntur, in margine scripta sunt. De hoc Philippo legitur in aeclesiastica historia, quod in ipsa die paschae cum communicare vellet, ab episcopo loci non permitteretur, usque dum praemissa confessione peccatorum inter penitentes satisfaceret.
1. Philippus filium suum Philippum consortem regni sui fecit ( A. D. 245).
3. (HIER. a. 249) Alexandriae 13 u s Dionisius episcopus clarus doctor sed t annis 19. [Col. 1313] quae sequuntur, alio atram. Qui in suo tempore Sabellianam heresim apud Ptolomaidem asserit exortam [Col. 1313D] Factum id a sancto Babyla episcopo Antiocheno refert Eusebius Hist. eccles. VI, 27, quo tamen testimonio non obstante Pagius in critica Baronii ad ann. 244, n. 4, Philippum Christianum [Col. 1314D] fuisse negat cum aliis eruditis. Uss. .
4. Millesimus annus ab Urbe condita festive celebratur.
5. Origenes presbiter his temporibus tanta scripsit, [Col. 1313B] ut Ieronimus quodam loco quinque milia librorum ejus se legisse dicat [Col. 1314D] Fortasse in epistola ad Paulam, in qua se operum Origenis catalogum texuisse testatur cap. 54 De viris illustr., quae tamen intercidit. Uss. .
7. Philippus senior Veronae, junior vero Romae, occiditur.
DECIUS 25 u s , anno 1, mensibus 3. Iste septimam in christianos persecutionem excitavit.
1. Fabianus martirizatur 13. [Col. 1313] XIII, K. F. alio atr. Kal. Febr., pro quo Cornelius papa 20 u s sedit ann. 3. Decius cum filio suo occiditur in [Col. 1313] in T. a G. alio atr. Tracia a Gothis.
GALLUS 26 u s cum Volusiano filio, ann. 2, mens. 4.
1. Origenes [Col. 1313] origenis 1. anno aetatis septuagesimo moritur. [Col. 1313] et in tyro sepelitur Mur. Novatus presbiter Romanae aeclesiae [Col. 1313] r. ae. supra scr. , heresis auctor extitit Novatianorum, qui se catharos, id est mundos, [Col. 1313] i. m. supra scr. dixerunt. Novatiani [Col. 1313] haec in marg. scripta. in crimine lapsis [Col. 1313C] veniam denegant, etsi digne peniteant.
2. (HIER. a. 256.) Gallus et Volusianus Teramnae interfecti sunt.
VALERIANUS 27 u s , cum Gallieno ann. 15. Iste octavam persecutionem exercuit in christianos.
1. Cornelius papa martir efficitur 18. Kal. Octobr. [Col. 1313] XVIII. Kal. Oct. alio atr. Lucius papa 21 u s , sedit menses 8, passus [Col. 1313] p. IIII. N. M. alio atr. 4. Non Martii (A. D. 255.)
2. Stephanus papa 22 u s , sedit annos 2. qui martirio coronatus est 4. Nonas Augusti [Col. 1313] q. m. c. e. IIII. N. A. alio atr. .
3. Cyprianus doctor eximius Carthaginensis episcopus martirio coronatur.
4. (HIER. a. 260-262. HERM. a. 259.) Sixtus papa 23 u s , sedit ann. 11, [Col. 1313] haec alio atr. qui pro Christo decollatus est 8. Idus Augusti. Valerianus commota persecutione, [Col. 1313D] a Sapore rege Persarum captus, et oculis privatus, in servitute miserabili consenescit; et Gallienus territus, pacem reddidit christianis.
8. Germani Italiam, Alemanni Gallias et Italiam populantur.
[Col. 1314A] 9. (Cf. HIER. a. 266.) Grecia, Macedonia, Pontus, Asia depopulantur per Gothos.
11. (HIER. a. 267.) Alexandriae Maximus episcopus 14 u s , sedit ann. 18.
12. Hoc tempore Theodorus, qui et Gregorius, Neocaesariae episcopus virtutibus claruit.
13. Ierosolimae Hymeneus episcopus constituitur 37 u s .
14. Dionisius papa 24 u s , sedit ann. 9. Hic discessit 6. Kal. Januarii [Col. 1313] H. d. VI. K. I. alio atr. .
15. Gallienus Mediolani occiditur.
CLAUDIUS 28 u s , ann. 1, mens. 9. Iste Gothos jam per 15 annos Illiricum Macedoniamque vastantes superat.
1. Paulus de Samosathe Antiochiae episcopus [Col. 1314B] hereticus esse convincitur. [Col. 1313] haec in margine superiore paginae 1. Hic Anthiochiae episcopus feminarum consortio delectabatur, quod et clericis suis concessit, ne sibi hoc crimen possent imputare, quippe astricti eodem crimine. Hic etiam Christum hominem communis naturae asseruit. Hic cum damnatus nollet ab aecclesia discedere, ad cumulum sui dedecoris publica manu expellitur ab aeclesia, ut narrat aeclesiastica hystoria (EUSEB. VII, c. 23, 24) [ A. D. 270].
2. Claudius Sirmio moritur, pro quo frater QUINTILLUS regnavit dies 17, et Aquileiae occiditur.
AURELIANUS 29 u s , ann. 5, mens. 6. Hic rei publicae utilis, primo clemens christianis, postea persecutor fuit.
[Col. 1314C] 2. Zenobia [Col. 1313] Cenobia littera C rubra cf. ann. seq. regina orientis vincitur.
3. Aurelianum Romae triumphantem Tetricus et Zenobia captivi praecesserunt.
4. Aurelianus templum Soli aedificat, et nonus persecutionem in christianos excitat ( A. D. 275).
5. (HIER. a. 278.) Aurelianus divino fulmine territus, inter Bizantium et Eracliam a militibus occiditur.
(Ib. a. 279.) TACIUS 30 u s , mens. 6, quo apud Pontum occiso, FLORIANUS regnat dies 88, et apud Tharsum interficitur.
1. Felix papa 25 u s , sedit ann. 5 u s , [Col. 1313] VI. corr. V. reliqua alio atr. 1 qui martirio coronatus est 3. Kal. Junii.
PROBUS 31 u s , ann. 6, mens. 4.
1. Galliae a barbaris vastatae, a Probo Romano [Col. 1314D] restituuntur imperio.
2. Anatholius Laodiciae episcopus clarus habetur.
3. Manes quidam, genere Persa, insanam Manicheorum heresim condidit ( A. D. 280).
4. Antiochiae episcopus Quirillus constituitur 18 u s .
[Col. 1315A] 5. Euthicianus papa 26 u s , sedit mens. 10 [Col. 1315] reliqua alio atr. , passus pro Christo 8 Kalend. Augusti.
6. Gaius papa 27 u s , sedit ann. 15. Alexandriae Theonas episcopus 15 u s , ann. 18. Probus apud Sirmium tumultu militum occiditur.
CARUS 32 u s , cum filiis Carino et Numeriano, ann. 2.
1. Carus victor de Parthis, super Tygridem fulmine ictus interiit.
2. Numerianus occiditur. Carinus apud Margum a Diocletiano interficitur. Hucusque ab incarnatione Domini supputantur anni 284 secundum Dionisium ( A. D. 285).
DIOCLETIANUS 33 u s , ann. 20.
1. Ab hoc anno Greci paschales circulos inchoabant.
[Col. 1315B] 2. Diocletianus Herculium Maximianum in consortium regni assumit.
3. Maximianus in Gallia Amandum cum rusticis vicit.
4. Hoc tempore Carausius Britannias, Narses rex Persarum orientem, Aegyptum Achilleus, Quinquegentiani Africam vastaverunt ( A. D. 290).
6. Diocletianus Constantium, Constantini patrem, caesarem facit, qui regnavit ann. 16.
7. Diocletianus Galerium Maximianum caesarem facit.
8. Hoc tempore Phierius presbiter et Achillas et Melitius Alexandriae claruerunt.
9. His temporibus diversis et multis praeliis hostes [Col. 1315C] diversi vincuntur.
11. Diocletianus se ut Deum adorari jussit.
13. Gaio papa 10. Kal. Maii [Col. 1315] X. K. M. alio atr. martirizato, Marcellinus 28 u s successit, ann. 9 [Col. 1315] qui—Maii alio atr. , qui item passus est pro Christo, 6. Kal. Maii. Huc usque aeclesiastica historia Eusebii successiones praesulem Romanorum sive Alexandrinorum aperte describit, sicut et hic descriptae habentur.
14. Diocletianus victo Achilleo, Alexandriam Aegiptumque recepit.
15. Constantius 60 milia Alemannorum occidit (A. D. 300. HIER. a. 304) .
16. Alexandriae Petrus 16 u s episcopus, sedit ann. 12.
17. Galerius [Col. 1315] Valerius littera V rubra 1. Maximianus Narseum superavit, [Col. 1315D] et uxorem ac liberos ejus captivavit.
18. Diocletianus et Maximianus insigni pompa de hostibus triumphant.
19. Diocletianus in oriente, et Herculius Maximianus in occidente aeclesias subvertunt, libros divinos incendunt, et christianos decima persecutione post Neronem cruciaverunt.
20. (OROS. VII, 25.) Diocletianus Nicomediae, et [Col. 1316A] Maximianus Mediolani purpuras et regnum ob senectutis defectum sponte deponunt.
GALERIUS [Col. 1315] Valerius littera V rubra, adscripto G nigro. et CONSTANTIUS augusti. Maximinus persecutor christianorum et Severus caesares eliguntur.
1. (Ibid. HIER. a. 309.) Constantius augustus, vir mansuetus, in Britannia Eboraci obiit.
CONSTANTINUS, Constantii ex concubina Helena filius, ann. 30, mens. 10. Hic primus imperator, excepto Philippo christianus fuit, et ab hoc christiani imperatores ceperunt.
1. Maxentius, Maximiani Herculii filius, augustus appellatur. Marcellus 29 u s papa sedit ann. 5, passus [Col. 1315] p. XVII. K. F. alio atr. 17. Kal. Februarii.
2. Maximianus Herculius apud Massiliam turpiter [Col. 1316B] interficitur.
3. Occiso Severo, Licinius caesar efficitur.
4. (OROS. VII, 28.) Galerius [Col. 1315] Valerius littera V rubra 1. Maximianus, christianorum persecutor, divina ultione tactus, parcere christianis jussit.
5. Maximinus caesar persecutionem restaurat ( A. D. 310).
6. (HIER. a. 316; Hist. misc.) Petrus Alexandriae episcopus martirio coronatur, pro quo Achillas sedit. Eusebius papa 30 u s , ann. 6. [Col. 1315] VI. N. O. d. alio atr. ; 6 Non. Octobris discessit. Magna fames et lues in persecutores facta est.
7. Persecutio tandem post 10 annos finita est.
8. (Cf. HIER. a. 315.) Constantinus Maxentium civili praelio, Deo juvante, apud pontem Mulvium [Col. 1315] vluium 1. 2. [Col. 1316C] vicit.
9. Maximinus [Col. 1315] maximininus 1. caesar cum magno cruciatu miserabiliter et digne moritur.
10. Plurimi persecutorum et magorum trucidantur.
12. (EUSEB. Hist. eccles. IX, 10; OROS. VII, 28.) Licinius Caesar primo bonos christianorum ultor, prava contra Constantinum machinans et christianos persequens, vic […] s bello interiit. Melciades papa 31 u s , sedit annis 4, obiit [Col. 1315] deest 1. 4. Idus Januarii [Col. 1315] IIII. Id. I. alio atr. .
14. Hoc tempore Alexandriae presbyter Arrius nefandam Arrianorum heresem condit, sub Alexandro episcopo, qui Achillae successit.
16. Silvester papa 32 u s [Col. 1315] XXXII. corr. XXIII. 1. , ann. 23 mens. 10, qui discessit 2. Kalend. Januarii [Col. 1315] q. d. II. K. I. alio atr. .
[Col. 1316D] 17. Concilium in Nicea congregatur 318 episcoporum, sub Silvestro [Col. 1315] supra locum rasum, quo e. g. julio aut simile quid scriptum erat 1. papa, in quo Arrius condemnatur [Col. 1315] demnatur et reliqua anni atramento alio. et 70 capitula constituuntur, sicut Athanasius dicit, qui eidem sinodo interfuit.
19. Hoc tempore crux dominica ab Helena Constantini [Col. 1317A] matre Ierosolimis reperitur, sub Machario ejusdem urbis episcopo.
20. Vicennalia Constantini acta Romae ( A. D. 325).
22. (OROS. VII, 28) . Constantinus Sarmatas, Gothos et multas nationes Romano subdit imperio.
24. Constantinus Bizantium urbem reparavit, et ex suo nomine Constantinopolim appellavit, et sedem Romani regni esse voluit.
25. Athanasius episcopus ordinatur Alexandriae [Col. 1317] allio atr. .
26. His temporibus Indi et Hiberi efficiuntur christiani ( A. D. 330).
27. His temporibus Eusebius Caesariensis episcopus, et Juvencus poeta, et plurimi doctores claruerunt.
[Col. 1317B] 28. (EUSEB. Hist. eccles. IX, 11; HIER. a. 340.) Antonius monachus clarus habetur.
29. Constantia, Constantini soror, uxor Licinii moritur.
30. Constantinus in Arrianum dogma labitur.
31. Constantinus dum bellum in Persas pararet, apud Nicomediam obiit, anno aetatis 66 o ( A. D. 335).
CONSTANTIUS, filius Constantini, cum Constantino et Constante fratribus ann. 24, mens. 5, dies 13.
1. Constantius fit Arrianus per Arrianum presbiterum et Eusebium Nicomediensem, et persequitur catholicos.
2. (HIER. a. 341.) Jacobus Nisibinus episcopus [Col. 1317C] virtutibus claruit.
3. Constantinus bellum fratri Constantio inferens, juxta Aquileiam occiditur.
4. Terrae motus multas urbes diruit.
5. Franci a Constante perdomiti, in pacem recepti sunt ( A. D. 340).
6. Constantinopoli ejecto ab Arrianis Paulo episcopo, Macedonius heresiarches in locum ejus substituitur.
7. (HIER.) Hoc tempore Maximinus Treverorum episcopus clarus habetur, a quo Athanasius Alexandriae episcopus, a Constantio profugus, honorifice suscipitur.
8. [Col. 1317] haec alio atr. Marcus 33 u s papa sedit ann. 2 [Col. 1317] scil. obiit. Nonis [Col. 1317] N. O. alio rursus atr. [Col. 1317D] Octobris.
9. Athanasius episcopus ad Constantis literas Alexandriam regreditur.
10. Eclipsis solis facta est, et terrae motus multas subvertit [Col. 1317] haec alio atr. Julius 34 u s papa, ann. 15, 2 Id. Apr. [Col. 1317] II. Id. A. alio rursus atr. scil. discessit. ( A. D. 345).
11. Bellum contra Persas gravi Romanorum damno geritur.
[Col. 1318A] 12. Constans haut longe ab Hispania (HIER.) interficitur, anno aetatis 30 o .
14. His temporibus ossa Timothei et sancti Andreae apostolorum et Lucae evangelistae Constantinopolim allata sunt.
16. Antonius monachus centesimo quinto aetatis suae anno in heremo moritur; quo tempore multi heremitae virtutibus claruerunt ( A. D. 351).
17. Victorinus rethor et Donatus grammaticus Romae insignes habentur.
18. Julianus caesar efficitur a Constantio.
19. Magnae Alemannorum copiae apud Argentarium [Col. 1317] argentariam corr. argentarium 1. deletae sunt.
20. Julianus Rheno Germanos vicit [Col. 1317] Haec Herimannus et Bernoldus ex Orosio transcripsisse videntur VII, 29: Rheno Germanos revinxit. [ A. D. 355].
[Col. 1318B] 21. Hilarius Pictaviensis episcopus, et Athanasius Alexandrinus, et omnes catholici episcopi ab Arrianis multa mala sunt perpessi.
22. Apud Ariminum sinodus Arrianorum 400 episcoporum [Col. 1317] CCCC ep. supra lin. contra fidem facta est.
23. (OROS. VII, 29; cf. HIER. a. 352.) Julianus successu bellorum elatus, augusti nomen usurpat. Constantius in Parthos bellum parat [Col. 1317] quae seqq., alio atr. . Liberius papa 35 u s , sedit annos 6. Quo expulso, locum ejus Felix papa 36 u s uno anno occupavit; et iterum Liberius suae sedi restituitur [Col. 1317] stituitur et reliqua alio iterum atramento. . Sanctus autem Felix Constantium imperatorem hereticum esse declarans, martirizatus est, 4. Kal. Augusti.
24. Constantius Parthico bello dimisso, contra Julianum arma sumens, moritur.
[Col. 1318C] JULIANUS apostata, annum 1, menses 8. Hic ex christiano lectore paganus factus, persequitur christianos.
1. Pagani apud Sebasten sepulchrum sancti Johannis Baptistae invadunt ( A. D. 360).
2. Julianus ad bellum Parthicum profectus, et christianorum sanguinem diis suis vovens, Dei judicio a quodam hoste occisus interiit, anno aetatis 32 o .
JOVIANUS menses 8. Iste iterum cum omni exercitu ad christianitatem redit.
1. Sinodus heretica Antiochiae facta est. Jovianus in nova domo recubans, suffocatus odore prunarum et calcis moritur.
[Col. 1318D] VALENTINIANUS, annos 11. Hic ob fidem Christi tribunatu militum a Juliano privatus est.
1. Valentinianus Valenti suo fratri orientis imperium dedit.
2. (OROS. VII, 32.) Valens ab Eudoxio Arrianorum episcopo seductus et baptizatus, post mortem fratris orthodoxos persequitur.
3. (HIER. a. 370.) Gratianus, Valentiniani filius, [Col. 1319A] Ambianis imperator efficitur. Vera lana pluviae immixta de nubibus fluxit.
4. Athanaricus rex Gothorum christianos in sua gente persequitur [Col. 1319] haec alio atr. . Damasus papa 37 u s , sedit annos 18.—3. [Col. 1319] III. Id. Dec. alio iterum atr. Idus Decembris.
5. Hoc tempore Apollinaris episcopus plura scripsit, set postea heresim condit.
6. Magna fames in Phrigia.
7. His diebus post Auxentii Arriani mortem Ambrosius episcopus Mediolani ordinatur.
8. (HIER. a. 377.) Valentinianus Saxones in regione Francorum cede perdomuit.
9. (Ibid.) Burgundionum 80 fere milia juxta Rhenum consederunt.
10. Post Auxentium Arrianum, ordinato Ambrosio, [Col. 1319B] Italia ad rectam fidem redit.
11. (OROS. VII, 32.) Valentinianus bellum in Sarmatas parans, apoplexi moritur.
VALENS post mortem fratris cum Gratiano et Valentiniano annos 4.
1. Gratianus 30 milia Alemannorum delevit.
2. Valens legem dedit, ut monachi militarent; nolentes fustibus jussit interfici. Gothi datis a Valente hereticis doctoribus, Arriani efficiuntur ( A. D. 375).
3. (HIER. a. 381.) Gothi fame compulsi rebellant.
4. Valens a Gothis occiso exercitu fugiens, in domo quadam vivus crematur. Huc usque chronica Eusebii Ieronimus perduxit. Hinc autem usque ad millesimum quinquagesimum quartum annum ab [Col. 1319C] incarnatione Domini domnus Heremannus chronica sua perduxit.
378. Post mortem Valentis Arriani imperatoris, Gratianus cum Valentiniano fratre suo, annis 6 regnavit [Col. 1319] vox alio atr. addita 1. .
379. Gratianus imperator Theodosium orienti imperatorem praefecit. Priscillianus, de Galliis episcopus, hoc tempore sui nominis heresim condit.
380. Ab hoc anno Theophilus Alexandrinus episcopus paschales ciclos inchoat.
381. Sinodus secunda universalis 150 episcoporum Constantinopoli agitur, contra Macedonium heresiarcham, ipsius urbis episcopum, sub Theodosio augusto et [Col. 1319] in loco raso, antea a? Damaso papa; et [Col. 1319] et—constituuntur in loco raso anni 382. atramento alio. post damnationem praedicti heretici tres canones constituuntur.
[Col. 1319D] 383. Archadius, filius Theodosii augusti, a patre in consortium regni assumptus, regnavit annis 26.
384. Maximus sibi regnum usurpans, Gratianum Lugduni occidit. Romae post Damasum papam Siricius, qui in chronicis Prosperi Ursinus dicitur, papa 40 u s , sedit annos 14. Si [Col. 1319] haec in margine. numero praedictorum pontificum sanctum Petrum et Cletum papam annumeras, quos praetermisimus in numero, Siricium papam in ordine quadragesimum certissime invenies. [Col. 1320A] Nota etiam seriem Romanorum praesulum et eorum annos diversissime descriptos in quibusdam libris inveniri. Ieronimus presbiter, jam in Bethleem habitans, clarus habetur. Priscillianus hereticus in sinodo Burdegalensi damnandus, fugit, set Treveris ab Ebodio praefecto interficitur.
386. Hoc tempore Siricius papa scripsit decretalia 15 capitula Hymerio Tarraconensi episcopo [Col. 1319] haec eadem manu sed alio atramento scripta. .
388. Theodosius augustus Maximum tyrannum Aquileiae occidit.
389. Ytatius et Ursatius episcopi, ob necem Priscilliani quem accusaverant, aeclesiae communione privantur.
390. Hoc tempore sanctus Martinus, Ambrosius, episcopi, Ieronimus presbiter, Johannes Crisostomus, [Col. 1320B] Augustinus et Severus aliique quam plures doctores claruerunt.
392. Valentinianus dolo Arbogastis laqueo vitam finivit. Ieronimus librum quem de viris illustribus aeclesiae scripsit, huc usque perduxit.
393. Theodosius imperator cum filiis Archadio et Honorio tres annos regnavit.
394. Johannes anachoraeta, cujus vitam Ieronimus decripsit, Theodosium imperatorem contra Eugenium tyrannum victorem fore praedixit.
395. Theodosius imperator Eugenium tyrannum vicit, et ipse eodem anno Mediolani in pace requievit. Pro [Col. 1319] Pro—XIII. in marg. 1. quo Archadius et Honorius filii ejus, annos 13. Augustinus Yponae ordinatur episcopus Johannes heremita migravit ad Dominum. Huc [Col. 1320C] usque aeclesiasticam historiam Eusebii Rufinus [Col. 1319] r. s. i. p. t. e. in loco raso, eadem manu. sive Ieronimus perduxit, transferendo eandem.
396. Gildo comes Affricam sibi tyrannice usurpavit.
397. Sanctus Martinus Turonorum episcopus migravit ad Dominum, anno aetatis 81 o , episcopatus vero 26 o , cujus vitam et virtutes Sulpitius Severus egregie composuit.
398. Sanctus Ambrosius Mediolanensis archiepiscopus, doctor egregius, migravit ad Dominum, 5. Kal. Maii. Romae Anastasius, papa 41 u s , sedit annis 4. Gildo comes pugna victus interiit.
399. Templa idolorum destruuntur, et ludi gladia torum tolluntur.
400. (BEDA) Gothi Italiam devastant. Hoc tempore [Col. 1320D] Anastasius papa sua decreta constituit, et inventos in Urbe Manicheos damnavit. Corpora prophetarum Abacuc et Micheae a Domino revelantur.
401. Johannes Constantinopolitanus et Theophilus clarissimi habentur, set adeo discordes, ut molimine Theophili Johannes in Pontum exilio sit relegatus.
402. Gothi Stiliconem ducem cum Romano exercitu [Col. 1321A] fugaverunt. Innocentius, papa 42 u s , sedit annos 14, qui [Col. 1321] qui—scripsit alio atramento addita. 57 capitula decretalia scripsit.
403. Carthagini concilium contra Donatistas habetur.
404. (BEDA.) His temporibus Innocentius papa multa decreta fecit. Orosius presbyter clarus habetur.
405. Hoc tempore Radagaisus cum 200 milibus Gothorum, Deo donante, est victus.
406. Wandali, Suevi et Alani, trajecto Reno, tertio Kal. Januar. Gallias hostiliter ingressi.
407. Innocentius papa Archadium imperatorem excommunicavit, quia consensit, ut expelleretur Johannes Crisostomus [Col. 1321] haec omnia in loco raso, alio atramento; cf. Herim. [Col. 1321D] Epistola Innocentii ad Eudoxiam et duae Arcadii ad Innocentium, unde haec hausit Bernoldus, ab eruditis spuriae censentur; cf. Pagius in [Col. 1322D] Vita hujus pontificis Brev. Rom. pontif. t. I, n. 28. Uss. .
408. Archadius imperator Constantinopoli moritur, [Col. 1321B] relicto pro se filio Theodosio. Cum quo dehinc patruus Honorius annis 15 regnavit. Stilico dux fortis ab Honorio augusto occiditur.
409. Wandali, Alani, Suevi, in [Col. 1321] ita 1. 2. die Octobris Hispanias occupant.
410. Alaricus rex Gothorum Romam obsedit et irrupit, anno ab Urbe condita 1164, et quia christianus erat, locis tantum sacratis et ad ea perfugis pepercit.
411. Pestilentia, fames, bestiae et gladius barbaricus, miserum late devastant orbem.
412. Gothorum maxima pars Gallias ingressa. Heros, sancti Martini discipulus, Arelatensis episcopus, sanctus, innocens, sede sua pulsus est, et pro eo Patroclus ordinatur.
[Col. 1321C] 413. His temporibus Pelagius Britto, annitentibus Celestio et Juliano, liberum arbitrium plus justo extollens, et hominem sine gratiae Domini auxilio, proprio nisu, perfectum fieri posse asserens, fidem aeclesiae turbat. Cujus heresim beatus Augustinus singulariter prae ceteris expugnat, et papa Innocentius cum aliis hereticis condemnat. Burgundiones partem Galliae, Rheno contiguam obtinuerunt.
414. Attalus Gothis auctoribus in Gallia tyrannidem invasit.
415. Gothi Hispanias petunt, quorum praesidio Attalus destitutus, a Romanis est captus. Jerosolimis corpora sanctorum Stephani protomartiris, Gamalielis et Nichomedi, Luciano presbitero divinitus [Col. 1321D] revelata, inveniuntur.
416. Romae Zosimus, papa 43 u s , sedit annis tribus. Qui sua etiam ad aeclesiae statum decreta promulgavit Ysicio [Col. 1321] Y. e. s. q. c. alio atr. addita. episcopo, sub quatuor capitulis.
417. Honorius augustus Romam triumphans ingreditur, [Col. 1322A] Attalo currum ejus praecedente, et in exilium postea misso. Questio et dissensio de hujus anni pascha oritur [Col. 1321] vox addita. sub Zosimo papa.
418. Carthagini concilio episcoporum 217 collecto et a Zosimo papa confirmato, Pelagius aliique heretici damnantur. Eclipsis solis 14 Kalend. Augusti facta.
419. Honorius augustus Constantium ducem consortem facit imperii. Romae Bonifacius, qui quatuor decreta fecit [Col. 1321] q. q. d. f. eadem manu supra lin. 1. , papa 44 u s , sedit annis quatuor, cum quo ab aliis papa ordinatur Eulalius, qui tamen ab augusto deponitur.
420. Bethlehem Jeronimus presbiter, egregius interpres, anno aetatis 91 o obiit [Col. 1321] obiut c. .
421. Constantius imperator Ravennae moritur.
[Col. 1322B] 423. Placidia augusta a fratre Honorio pulsa, ad Theodosium augustum in orientem proficiscitur. Romae Celestinus, papa 45 u s , sedit annis 9, qui [Col. 1321] o. XXII. c. d. e. g. s. alio atramento. 22 capitula decretalia episcopis Galliarum scripsit. Honorius imperator occidentis Ravennae moritur, et Johannes tyrannus regnum ejus occupavit.
424. Theodosius Valentinianum, amitae suae Placidiae filium, caesarem faciens, ad regnum occidentis cum matre possidendum remittit.
425. Valentinianus cum matre Johannem tyrannum Ravennae oppressit.
426. Patroclus Arelatensis episcopus a tribuno quodam barbaro innocens trucidatur.
427. Bonifacius in Affrica pollens, duces quosdam contra se dimicantes occidit. Contra quem evocatis [Col. 1322C] barbaris, mare, ad id tempus ignotum, pervium efficitur.
428. Nestorius episcopus Constantinopolitanus, duas in Christo personas praedicans, hominemque purum ex Virgine natum, deitatem postea accepisse affirmans, a Cirillo Alexandrino episcopo et papa Celestino hereseos arguitur.
429. Agricola hereticus Pelagianista, Britannias suo inficit errore.
430. Sanctus Augustinus Yponensis episcopus, in civitate sua a barbaris obsessus, cum inter ipsas obsidionis angustias pro aeclesia sollicitus, Juliani argutiis pro gratia Dei pugnans respondisset: ipsa Dei gratia, ne ruinam suorum videret, subtractus, 5 Kalend. Septemb. migravit ad Dominum, anno [Col. 1322D] aetatis 76 o , episcopatus seu presbiteratus 40 o .
431. Tertia sinodus universalis 200 episcoporum apud Ephesum congregatur, sub Celestino papa; ubi inter alias hereses Nestorius cum secta sua damnatur, et [Col. 1321] et XII c. c. e. c. alio atramento. 12 capita contra eundem conscribuntur.
[Col. 1323A] 432. Romae Xistus, papa 46 u s , sedit annos 8.
433. Valentinianus augustus multa aeclesiis dona dedit.
434. Wandali jam nono anno Affricam infestantes, pactum a Romanis postulant.
435. Pax cum Wandalis facta.
436. Gothi Narbonam obsessam fame premunt.
437. Bellum a Romanis contra Gothos geritur.
438. His temporibus sanctus Prosper Regiensis episcopus contra librum Cassiani de protectione Dei scripsit, in quo eundem liberum arbitrium nimis extulisse probavit [Col. 1323] haec paulo alio atramento scripta. [Col. 1323D] Confunditur hic S. Prosper Regiensis in Lombardia episcopus cum S. Prospero Aquitanico, qui episcopus nunquam fuit, cujusque liber contra [Col. 1324D] Cassianum exstat in ejus operibus edit. Venet. a 1744. Vid. ibid., praef. p. XXI. Uss. .
439. Julianus Atelenensis episcopus, Pelagianista jactantissimus, aeclesiae communioni surripere temptans, a Xisto papa denuo damnatur.
[Col. 1323B] 440. Romae defuncto Xisto, Leo, vir doctrina et moribus insignis, papa 47 u s , sedit annis 22, [Col. 1323] sequentia in loco raso. qui Euticianam et Nestorianam hereses condemnavit, et [Col. 1323] et XLVIIII d. c. alio atramento. 49 decreta conscripsit.
441. Theodosius imperator contra Wandalos per duces suos bellum movet.
443. Sanctus Brictius Turonorum episcopus decessit, cui sanctus Eustochius successit. Leo papa multos in Urbe Manicheos publicavit, et libros eorum incendit. [Col. 1323] quae sequuntur, in margine addita sunt. Hic [Col. 1324D] Ex gestis pontiff. R. constituit, ut monacha velamen capitis ab episcopo benedictum nullatenus acciperet, nisi prius virginitas illius probata foret. Unde et Augustinus asserit, nec illam inter virgines sacras consecrandam fore, si qua foret vel ante baptismum corrupta.
[Col. 1323C] 444. Attila rex Hunorum Bleldam fratrem suum regnique consortem interemit. De hujus anni pascha Proterius et Pascasinus Leoni papae scribunt.
445. His temporibus Leo papa inter alia bona basilicas apostolorum Petri et Pauli renovavit.
446. Apud Ephesum septem dormientes, qui sub Decio multa pro Christo tormenta passi in spelunca quadam obdormierunt, post annos 196 expergefacti sunt, et, confirmata fide resurrectionis, iterum obdormierunt.
447. Euthices presbiter et abbas Constantinopolitanus, confusa in Christo divinitatis et humanitatis substantia, unam in eo naturam dogmatizans, annitente Theodosio juniore augusto et Dioscoro Alexandrino [Col. 1323D] episcopo, resistentem sibi Flavianum Constantinopolitanum archiepiscopum, expulsum, ad mortem usque persequuntur. Contra quam heresim Leo papa legatos misit.
448. Theodosius imperator Leonem papam pro defensione Euthicetis ad se vocat. Qui a populo Romano venire prohibitus, legatos pro se misit.
[Col. 1324A] 449. Iterum catholici ab imperatore Theodosio ad audientiam evocati.
450. Leo papa legatos ad confutandam heresim mittere curavit. Theodosius imperator moritur Pro quo Martianus orientis imperium adeptus, et 7 annis regnans, Euthicetem cum suis sequacibus damnat. Placidia augusta obiit. Romani Aetio duce, Gothis auxiliatoribus, Attilam vicerunt regem Hunorum.
451. Attila recollectis viribus Aquilegiam magna vi cepit. Ad quem Valentinianus imperator Leonem papam mittens, pacem cum eo fecit.
452. Attila rex Hunorum in suis sedibus moritur. Hoc tempore quarta sinodus universalis 630 episcoporum in Calcenone contra Euthicen et omnes [Col. 1324B] hereticos congregatur, [Col. 1323] quae sequuntur alio atramento. ibique damnatis hereticis 27 canones statuerunt.
453. Valentinianus imperator Aetium patricium manu sua in palatio fraudulenter occidit.
454. Valentinianus imperator in campo Martio ab amicis Aetii interemitur. Pro quo Maximus invadens imperium, infra duos menses a militibus occiditur; post quem Avitus sumpsit imperium. Ipso anno Geisericus rex Wandalorum Romam cunctis opibus expoliat. Huc usque Prosper chronica sua perduxit, qui et epistolam Leonis papae de vera Domini incarnatione contra Euthicen creditur composuisse.
455. Avitus imperium Placentiae deposuit. Pro quo Majorianus regnavit annis 4.
[Col. 1324C] 456. Martianus imperator orientis obiit; pro quo Leo imperator annis [Col. 1323] deest 1. 2. 17 regnat. Ab hoc anno Victorius paschales cyclos, set errore plenos, inchoat, jubente papa Hylario.
457. Majorianus imperator occidentis in Affricam contra Wandalos movit procinctum.
460. Majorianus imperator a Richmere patricio fraudulenter perimitur.
461. Severus Ravennae a Richmere imperator effectus, quatuor annis regnavit. Turonis beatus Perpetuus episcopus factus, corpus sancti Martini transtulit.
462. Romae Hylarius, papa 48 u s , sedit annis 6, mensibus 3. Qui hereses Euthicianam et Nestorianam [Col. 1324D] damnavit, et inter alia bona etiam duas bibliothecas [Col. 1323] biblitnecas 1. in Urbe condidit, [Col. 1323] sequentia alio atramento. et sex synodica capitula constituit.
463. Rex Alanorum Italiam petens, apud Pergamum a Richmere patricio pugna victus interiit.
464. Severus impererator fraude, ut aiunt, Richmeris veneno periit.
[Col. 1325A] 466. Leo imperator Anthemium de Constantinopoli ad regendum occidentis imperium Romam misit, qui regnavit annis 5.
467. Tolosae ubi sedes regni Gothorum erat, in medio civitatis sanguis e terra prorumpens, tota die una profluxit.
468. Arabundus imperium temptans, jussu Anthemii imperatoris exilio deportatur. Romae Simplicius, papa 49 u s , sedit annis 15, mensibus 3, [Col. 1325] q. II. d. p. alio atramento. qui duo decreta promulgavit.
469. Romanus patricius imperium affectans, decollatur.
470. In Gallia sanctus Remigius, celitus antequam nasceretur praenunciatus, a cella in quam se adolescentulus Deo militans incluserat, vi abstractus, [Col. 1325B] Remorum archiepiscopus fit [Col. 1325] anno aetatis XXII. Mur. addit. .
471. Richmer Anthemium imperatorem cum magna clade urbis Romae occidit, et Olybrium imperatorem constituit, ipseque periit.
472. Ravennae Glicerius sumpsit imperium. Constantinopoli Leo Leonem consortem regni fecit, quippe suum nepotem.
473. Leo senior imperator obiit; post quem Leo junior paucis mensibus regnans, et ipse moritur. Post hunc Zeno imperator regnavit annis 17. Romae Glicerio successit Nepos in imperio.
474. Orestes patricius Nepotem imperatorem fugavit, filioque suo Augustulo imperium dedit.
475. Odoacer rex Torcilingorum et Rugorum, pervasa Italia, Romam obtinuit; anno a conditione [Col. 1325C] ejus 1230 o , Orestem et Paulum patricios occidit, Augustulum imperatorem exilio damnavit.
476. Odoacer Romae invito Zenone regnat.
478. Tempore Zenonis imperatoris corpus Barnabae apostoli, et evangelium Mathei evangelistae stilo ipsius scriptum, ipso revelante inventa sunt.
479. Simplicius papa Petrum Alexandrinum episcopum, hereticum Euthicianum, ab Acatio Constantinopolitano accusatum damnat.
480. Hilderico regi Francorum mortuo, successit Loudowicus filius ejus, quem dicunt Clodoveum, et regnavit 30 annis.
482. Theodericus Theodmari filius, rex Ostrogothorum, id est [Col. 1325] id 1. id e 2. qui olim in Italia remanserant Gothorum, Zenoni augusto familiaris [Col. 1325] supra lin. effectus, [Col. 1325D] cum suis ei Gothis militavit.
483. Zeno augustus Theodericum hujus anni consulem et magistrum militum fecit. Romae Felix tercius, papa 50 u s , sedit annis fere 9, [Col. 1325] reliqua alio atramento. et canonum unum capitulum [Col. 1325] XXVII cap. corr. prima manu vel unum cap. 1. constituit.
485. Hoc tempore Acatius Constantinopolitanus heresi favens, Petrum Alexandrinum revocat, quem [Col. 1325] supra lin. quondam [Col. 1325] supra lin. accusabat [Col. 1325] supra lin. . Quo audito, Felix papa utrumque cum sequacibus erroris condemnat.
488. Theodericus rex Ostrogothorum, permisso [Col. 1326A] Zenonis augusti Italiam petiit. Cui Odoacer occurrens, bello conflixit, set victus aufugit.
489. Theodericus Odoacrum jam tercio devicit, eumque fugatum Ravennae obsedit.
490. Odoacer quarto confligens cum Theoderico, victus est et captus. Constantinopoli Zenon imperator moritur. Post quem Anastasius imperium orientis 28 annis rexit.
491. Romae defuncto Felice papa, concilium a presbiteris et diaconibus agitur.
492. Theodericus Ravennae Odoacrum sibi insidiantem peremit, et ipse occidentis imperium 30 annis obtinuit. Romae Gelasius, papa 51 u s , sedit annos 4, menses 7, vir doctus et pius; qui omnes [Col. 1325] supra lin. hereticos damnavit, clerum Romanum auxit, [Col. 1326B] multa decreta fecit, id [Col. 1325] I. cap. XXVIII alio atramento. est capitula 28.
493. Hoc tempore in Affrica beatus Fulgentius, Ruspensis episcopus, claruit doctrina et actibus.
494. Ludowicus rex Francorum Alemannos bello vicit, Deo juvante, cui, cum in eodem bello periclitaretur, se crediturum promisit.
495. Ludowicus seu Clodoveus rex Francorum, instante Rodhilde conjuge sua christiana, a sancto Remigio Remensi archiepiscopo fide Christi imbutus, cum gente sua baptizatur.
496. Trasamundus rex Wandalorum in Affrica, catholicis infestus, aeclesias clausit, et 240 episcopos in Sardinia exilio afflixit.
497. Boetius patricius et consul multa his temporibus ingenii sui monimenta in seculari philosophia [Col. 1326C] excellenter edidit. Romae Anastasius, papa 52 u s , sedit annis fere duobus, et [Col. 1325] et c. VII. d. f: alio atramento. capitula 8 decretalia fecit.
498. Isauri, occiso Lilingo duce suo, ab Anastasio imperatore trucidantur.
499. Theodericus rex Romae et alibi multa per haec tempora mirifica construxit aedificia. Romae Simmachus, papa 53 u s , sedit annis 15, mensibus fere 8. Cum quo simul per dissensionem nimiam ordinatur Laurentius, et magna Romae inter clerum et populum discordia facta, donec judicio Theoderici regis Symmachus in sede confirmaretur. Hic [Col. 1325] H. XII c. s. c. alio atramento. 13 capitula synodica constituit.
500. Simmachus papa sinodo Romae acta, Laurentium [Col. 1326D] emulum suum Nuceriae ordinavit episcopum.
501. Theodericus rex aquaeductum Ravennae fecit. His temporibus sanctus Mamertus Viennensis archiepiscopus virtutibus claruit, qui propter luporum et ursorum immanitatem aliasque plagas, triduanas ante ascensionem Domini laetanias primus instituens, Domini misericordiam plagarumque cessationem promeruit.
503. Quidam ex Romanis Symachum papam falso criminantes, et apud regem accusantes, Laurentiumque revocantes, magnum Romae scisma fecerunt, et [Col. 1327A] Petrus Altinae urbis episcopus, permisso Theoderici sedem apostolicam invasit.
504. Sinodo 115 episcoporum collecta, beatus papa Simmachus de illatis purgatur, et sedi suae cum gloria restituitur, et pervasores sedis ejus Laurentius Nucerinus et Petrus Altinas condemnatur.
505. Ludowicus rex Francorum Parisius beati Petri basilicam aedificat.
506. Theodericus rex Italiae contra Francos in Galliam exercitum movit.
507. Dissensio iterum inter Simmachum papam et aeclesiam oritur.
508. Hoc anno Romae Boetius vir eruditissimus consulatum administravit. Hoc quoque tempore Avitus, abbas Aurelianensis, virtutibus et prophetiae [Col. 1327B] spiritu clarus effulsit.
509. Ludowicus, qui et Clodoveus, Francorum rex, Parisius obiit, ubi sedem regni instituit.
510. His temporibus Symmachus papa inter alia bona Manicheos in Urbe inventos damnavit. Basilicam sancti Petri et porticum marmore stravit, et alia hujusmodi.
513. Cassiodorus hujus anni consul fuit, qui postea conversus et monachus effectus, coenobium construxit, et in seculari divinaque litteratura clarus effulsit; psalmos exposuit, libros institutionum et chronica fecit, et tripartitam historiam ordinavit. Romae tandem dissensione cessante, Symmachus papa obiit in pace.
514. Romae Hormisda, papa 54 u s , sedit annis 8. [Col. 1327C] Qui inter alia Euthicianos et Manicheos damnavit, clerum erudivit, basilicas adornavit, [Col. 1327D] et q. d. f. alio atramento. et quatuor decreta fecit.
515. Vitalianus, quidam servus, cum Scithis Anastasio imperatori rebellat.
516. Hormisda papa Anastasio imperatori pro fide catholica Constantinopolim legatos misit, cui imperator inter alia rescripsit ita: «Nos jubere volumus, non nobis juberi.»
518. Anastasius imperator heresi favens Euthicetis et catholicos persequens, ictus fulmine interiit, major octogenario. Pro quo Justinus, imperator catholicus, Constantinopoli regnavit annis 8, et cum Vitaliano tyranno pacem fecit, quem postea tamen peremit.
[Col. 1327D] 519. Justinus augustus legatos Hormisdae papae pro fide missos honorifice suscepit, eisque in damnatione hereseos consentiens, multa per eos donaria Romam misit.
521. Justinus augustus hereticis infestus, Arrianos etiam Constantinopoli persequitur. Unde iratus Theodericus, rex Italiae Arrianus, exitium catholicis in Italia minitatur.
522. In Affrica mortuo Trasamundo, rege Wandalorum Arriano, Heldericus pro eo regnavit annis [Col. 1328A] 8. Qui statim aeclesias diu clausas aperuit, et omnes catholicos de exilio revocavit.
523. Romae Johannes, papa 55 u s , sedit annis 2, mensibus 9. Qui a Theoderico Constantinopolim missus, et a Justino augusto et cunctis civibus honorifice susceptus, ad portam quae dicitur Aurea, cecum illuminat, et coronato a se augusto Justino, cum multis muneribus rediit.
524. Theodericus, rex Gothorum et tyrannus Romanorum, Boetium patricium et philosophum diu carceratum occidit, nec multo post socerum ejus Simmachum patricium itidem interemit. Johannem quoque papam beatum carceris afflictione necavit, 15. Kal. Jun.
525. Theodericus tyrannus post tres menses ab [Col. 1328B] obitu Johannis papae subito Ravennae obiit, et sicut cuidam solitario revelatum est, a Johanne papa et Simmacho patricio in ollam Vulcani dejectus est. Post quem nepos ejus Athalaricus puer cum matre regnavit annis 8. Romae Felix IV, papa 56 u s , sedit annis 4, mensibus 2.
526. Constantinopoli Justinus imperator obiit, pro quo Justinianus nepos ejus imperavit annis 38.
527. Justinianus augustus Belesarium amicum suum principem miliciae fecit. Gens Winilorum seu Longobardorum rege Odwino Pannoniam invasit, et ibi habitavit.
528. His temporibus beatus abbas Benedictus immensa virtutum gloria claruit. Priscianus quoque grammaticus his fuit temporibus.
[Col. 1328C] 530. In Affrica occiso Helderico rege Wandalorum catholico, Geilamer regnum invadens, in catholicos et in omnes debachatur. Romae Bonifacius II, papa 57 u s , sedit annis 2, mense ferme 1.
531. Bonifacius papa Vigilium diaconum in sinodo post se papam eligi sub chirographo decrevit. Quod tamen postea, quia contra canones erat, combussit.
532. Ab hoc anno, scilicet Justiniani imperatoris sexto, Dionisius Romanus abbas cyclum magnum paschalem inchoat, qui jam semel ab incarnatione Domini in annis 532 exactus, totidem in se annos continet. Romae Johannes II, qui et Mercurius, papa 58 u s , sedit annis 2, mensibus 4. Cui Justinianus augustus de fide sua litteras transmisit.
[Col. 1328D] 533. Romae mortuo Athalarico rege Gothorum, Amalsuinda mater ejus Theodatum in consortium regni sumit; qui tamen eam post occidi jussit, et ipse solus regnavit.
534. Belesarius patricius a Justiniano imperatore missus, gentem Wandalorum in Affrica bello victam delevit, captoque rege eorum Geilamero, Carthaginem rei publicae restituit.
535. Romae Agapitus, papa 59 u s , sedit anno fere uno. Hic a Theodato tyranno pro gratia Justiniani [Col. 1329A] augusti Constantinopolim [Col. 1329] missus Constantinopolim missus 1. missus, Anthemium ejusdem urbis episcopum hereticum damnavit, ordinatoque alio episcopo, id est [Col. 1329] i. M. c. alio atramento. Menate catholico, ipse ibidem obiit, in aecclesiasticis regulis aprime eruditus [Col. 1329] i. a. r. a. e. alio atramento.—Herimannus habet: constanter cum augusto pro fide Christi decertavit. .
536. Romae Silverius, Hormisdae dudum papae filius, contra voluntatem cleri a Theodato tyranno pecunia corrupto, 60 u s papa violenter promotus, sedit anno 1, mensibus 5.
537. Silverius papa cum in restitutione Anthemii et communione hereticorum augustis nollet parere, jussu ipsorum a Belesario patricio falso criminatus, a Vigilio diacono afflictus exilio, obiit 12 Kal. Jul., et postea miraculis claruit. Ipseque Vigilius papa 61 u s ordinatus, sedit annis 17, mensibus 7.
[Col. 1329B] 538. Belesarius patricius et Vigilius papa Vitigisum regem Gothorum pugna victum Constantinopolim perducunt ad Justinianum augustum.
539. Belesarius patricius Parthos, Antiochiam et Syriam vastantes, redire coegit.
541. Totila rex Gothorum Romam Campaniamque devastat.
542. Hujus Justiniani tempore corpus sancti Antonii monachi divinitus revaelatum, Alexandriam transfertur. Hoc tempore quinta [Col. 1329] VI. corr. Va. 1. sinodus universalis Constantinopoli contra Theoderum et omnes hereticos, sub Vigilio papa collecta, 14 [Col. 1329] XIIII c. c. alio atramento. capitula constituit.
543. Hoc tempore Benedictus abbas, cum discipulum suum Maurum ad Gallias transmisisset, ipse [Col. 1329C] multas post virtutes migravit ad Dominum.
544. Sanctus Remigius, Remorum archiepiscopus et gentis Francorum apostolus, anno episcopatus 74 o , Idibus Januarii plenus virtutibus migravit ad Dominum. Arator subdiaconus Romanus librum suum, quem de actibus apostolorum heroico metro edidit, Vigilio papae oblatum publice recitavit.
545. Totila rex iterum Romam invasit.
546. Hoc tempore fuit sanctus Liberatus, Carthaginiensis archidiaconus, qui de auctoritate Calcedonensis concilii multa utilia conscripsit, et Vigilium papam aliquando hereticis favisse, monstravit [Col. 1329] haec omnia eadem manu addita. .
547. Vigilius papa cum ad consensum hereseos et restitutionem Anthemii episcopi nullataenus adduci [Col. 1329D] posset, Constantinopolim vi perductus, exilio graviter est afflictus.
548. Justinianus augustus basilicam Salvatoris, quae Agiae Sophiae dicitur, incomparabili opere Constantinopoli [Col. 1329] constantinopili 1. construxit. Ipse leges quae Justinianae dicuntur, composuit.
550. Victor episcopus Capuanus, de hujus anni pascha scribens, erroneos Victorii cyclos arguit.
[Col. 1330A] 551. Hucusque Jordanis episcopus chronica sua de gestis Romanorum adbreviata perduxit.
552. Hoc tempore Justinianus augustus Narsetem eunuchum principem militiae faciens [Col. 1329] vox addita. , Italiam misit.
554. Vigilius papa, tandem impetrantibus Romanis et Narsete de exilio relaxatus, cum Romam redire cepisset, in Sicilia morbo calculi decessit. Pro quo Pelagius, papa 62 u s , sedit annis 11, mensibus 10. Qui a populo Romano factionis contra Vigilium inculpatus, ascenso apud Sanctum Petrum ambone et evangelio super caput ejus posito, juramento se [Col. 1329] quae sequuntur, alio atramento, loco annorum 555 et 556 scribuntur 1. a crimine illato purgavit. ( Gesta pontt. Rom. ib. S. Marci.) Hic ordinatus est a Perusino et Ferentino episcopis, et Andrea Ostiensi archipresbitero [Col. 1330B] Nam hoc est privilegium Ostiensis aeclesiae, ut episcopus ejus, et [Col. 1329] vox semiabscisa 1 deest 2. archipresbiter si episcopus non affuerit, Romani pontificis ordinationi jure perpetuo interesse debeat. Et episcopus si affuerit, deinceps privilegium pallii portandi habebit, quod nulli alii cardinali episcopo licebit.
557. Hildibertus rex Francorum moritur, et Parisius in basilica sancti Vincentii sepelitur, regnumque ejus Lotharius frater assumens, totam paterni regni monarchiam obtinuit.
558. Hoc tempore Turonis basilica sancti Martini, rebellibus ad eam fugientibus, igne crematur.
559. Lotharius rex de malis suis penitentiam agens, basilicam sancti Martini studiose reparans [Col. 1330C] stagno texit. Sanctus Medardus episcopus plenus virtutibus migravit ad Dominum, et a Lothario rege Francorum Suessionis cum magna gloria sepelitur.
560. Lotharius rex, filius Clodovei magni, anno regni 51 o Compendii moritur.
563. Haribertus rex libidini deditus, a sancto Germano Parisiorum episcopo excommunicatus, obiit.
564. Constantinopoli Justinianus imperator anno imperii 38 decessit. Pro quo Justinus minor regnavit annis 11, homo iniquus et avarus. His temporibus immensa pestilentia et mortalitas totam Italiam, et maxime Liguriam, vastavit.
[Col. 1330D] 565. Sanctus Columba presbiter [Col. 1329] et a. alio atramento. et abbas, de Hybernia veniens, Britannis verbum Dei praedicat. Narses patricius, divitiis auctus et ob id a Romanis invidiam passus et apud augustum criminatus, a Roma in Campaniam discessit. Eique successor Longinus in Italiam mittitur.
566. Romae Johannes III, papa 63 u s , sedit annis fere 14. Qui aeclesiam Philippi et Jacobi apostolorum, [Col. 1331A] quam decessor ejus Pelagius ceperat, perfecit et dedicavit.
567. Narses patricius, qui multum pro re publica laboraverat, a Justino augusto injuriis lacessitus, Longobardos, in Pannoniis habitantes, ad vastandam et possidendam Italiam invitavit. Multa prodigia et praecipue igneae acies in caelo visae sunt.
568. Longobardi rege Alboino mense Aprili Venetiam ingressi, eam paucis civitatibus exceptis sibi subjiciunt.
569. Alboinus rex cum Longobardis Liguriam invasit, Mediolanum et alias plerasque urbes cepit, Papiam plus triennio obsedit.
570. Alboinus plerasque in Tuscia urbes cepit. Sanctus Vedastus episcopus decessit.
[Col. 1331B] 571. Papienses regi Alboino ad deditionem veniunt. Narses patricius obiit.
574. Alboinus rex Longobardorum per insidias conjugis suae apud Veronam ab armigero suo occiditur.
575. Constantinopoli Justinus imperator post multa mala sua in amentiam versus, obiit. Pro quo Tyberius Constantinus, qui et ipso mente capto palatium rexerat, regnavit annis 7, vir Deo devotus.
576. Sanctus Germanus Parisiorum episcopus migravit ad Dominum.
578. Romae Benedictus, papa 64 u s , sedit annis 4, mensibus 2. A quo beatus Gregorius de monasterio ablatus et diaconus ordinatus, Constantinopolimque apocrisiarius missus, Euthicium ejusdem urbis episcopum [Col. 1331C] in fide resurrectionis errasse Tyberio augusto praesente convicit. Ubi etiam episcopis moralia in Job, venientibus ad eum monachis suis, scribere compulsus est.
579. Magna aquarum inundatio et illuvies, fulmina, terrae motus, homines terruere.
580. Cometa die paschae visa. Suessionis celum ardere visum est. Pestilentia ingens fit.
581. Hoc tempore exercitus Tyberii imperatoris Persas potenter superavit.
582. Constantinopoli Tyberius, omni laude dignissimus, obiit. Pro quo Mauricius regnavit annis 21. Romae Pelagius II, papa 65 u s , sedit annis 10, mensibus 2. Hic templum sancti Petri tabulis argenteis deauratis texit, et alia multa bona.
[Col. 1331D] 583. Hildebertus rex Francorum, acceptis 50,000 b u s solidorum auri a Mauricio imperatore, ut Longobardos de Italia pelleret, cum eisdem pactum firmavit, et imperatori pecuniam requirenti nec responsum reddidit.
584. Guntramnus rex in suburbano Cavillonensi monasterium sancti Marcelli construxit.
585. Hilpericus rex Francorum per insidias interemptus, Parisii sepelitur.
586. Longobardi Autharium regem sibi constituunt.
587. Globus igneus scintillans et quasi rugiens e [Col. 1332A] celo in terram cecidit. In Hispania Richaredus, Levigildi regis Gothorum Arriani filius, post mortem patris rex effectus, a Leandro Hispolitano episcopo cum tota gente Gothorum ad catholicam fidem convertitur.
588. In Hispania heresis Arriana destructa, et sinodus Toletana collecta est industria Leandri episcopi et Richaredi regis. Cesara regina, uxor Aunulfi regis Persarum, occulte baptizata, postmodum et suum maritum cum tota gente sua apud Anthiochiam se baptizare persuasit.
589. Hildibertus rex sororem suam, Authario regi Longobardorum promissam, regi Gothorum, qui nuper catholicus factus est, in matrimonium tradidit.
[Col. 1332B] 590. Tunica domini Salvatoris a Symone quodam Judeo tormentis coacto monstrata, a Gregorio Antiocheno, Johanne Constantinopolitano, et Thoma Jerosolimitano, et alius pluribus episcopis, jejunio triduano celebrato, in archa marmorea in oppido Zaphad inventa, summo cum honore Jerosolimam allata est.
591. Rex Longobardorum Theodelindam, regis Bajoariorum filiam pulchram et piam, duxit uxorem.
592. Ingens mortalitas facta est, in qua primo Pelagius papa, deinde innumeri extincti sunt. Et beatus Gregorius, tunc Romanae aeclesiae archidiaconus, constitutis letaniis et plaga cessante, papa 66 u s ordinatus, doctrina et actibus cunctis merito praeferendus apostolicis, sedit annis 13, mensibus 6, [Col. 1332C] diebus 10. Qui statim inter alia multa librum pastoralem egregio edidit stilo. Hic quoque super corpus beati Petri cyborium fecit, et missas celebrare instituit, itemque sancti Pauli, similiter et sex capitula synodica scripsit [Col. 1331] et VI c. s. s. alio atramento. .
593. Siccitas magna et fames facta est, et insolita locustarum magnarum multitudo.
594. Item locustarum multitudo frugibus nocuit.
595. Gregorius papa sinodum 24 episcoporum ad Sanctum Petrum colligit, indictione 14.
596. Sanctus Columba presbiter et abbas, post multa mirabilia in insula Hii juxta Hiberniam, migravit ad Dominum, anno aetatis 70 o . Hoc tempore beatus Gregorius papa missis doctoribus Augustino, [Col. 1332D] Mellito, Johanne et aliis, Anglorum gentem in Britannia ad fidem Christi convertit.
597. Hildebertus rex Francorum obiit.
598. His temporibus cum Romanus patricius aliquot urbes a Longobardis dudum captas per deditionem recepisset, et ob id Agilolfus rex Italiae et ipsi Romae infesto exercitu immineret, studio sancti papae Gregorii et suffragio Theodelindae religiosae reginae, pax utrimque facta est.
599. His temporibus monasterium sancti Benedicti in castro Cassino situm, fugientibus ex eo monachis, a Longobardis omnino destructum et desolatum est.
[Col. 1333A] 600. Gregorius papa Lundoniae [Col. 1333] lugdunae superscripto lundoniae 1. et Eboraci episcopos in Britannia, misso pallio, metropolitanos esse decernit, indictione 4. Clades glandolaria multas civitates afflixit.
602. Mauricius imperator Focam, rei publicae utilem, principem militiae fecit. Globi ignei in caelo visi sunt.
603. Constantinopoli Focas Mauricium imperatorem turpiter interfecit, et ipso pro eo annis 8 regnavit. Corpus sancti Victoris martiris, qui cum beato Urso Solodori passus est, apud Genvensem urbem divina revelatione in loculo argenteo invenitur, et miraculis declaratur.
604. Etherius Lugdunensis archiepiscopus obiit, eique Secundinus successit.
[Col. 1333B] 605. Beatus papa Gregorius et doctor sanctissimus migravit ad Dominum indictione octava. Post quem cessante episcopatu mensibus plus quinque, Sabinianus [Col. 1333] s. p. in loco raso; ita noster ex Gestis pontt. Romanorum Herimannum emendavit. papa 67 u s , sedit anno uno, mensibus 5. Et post hunc item cessavit episcopatus anno ferme uno, quia de Constantinopoli legatio imperialis expectabatur. Hoc anno synodus nefaria Cavillonis congregata, et beatus Desiderius Viennensis archiepiscopus injuste deponitur et exilio damnatur.
606. Fames Romae facta, et pax cum Longobardis in annum unum. Mense Aprili et Maio cometa videtur.
608. Romae Bonifacius III, papa 68 u s , sedit mensibus fere 9. Post quem item cessavit episcopatus mensibus 10. Hic quia Constantinopolitana aeclesia [Col. 1333C] primam se scribebat, apud Focam augustum optinuit, ut Romana aeclesia omnium caput aeclesiarum decerneretur. Hic quoque synodum 72 episcoporum Romae collegit.
609. Romae Bonifacius IV, papa 69 u s , sedit annis 6, mensibus 8. Et post hunc cessavit episcopatus mensibus fere 7. Hic apud Focam augustum templum omnium idolorum, quod Pantheon vocabatur, obtinuit, et in honore sanctae Mariae et omnium sanctorum dedicavit 3. Id. Maii et Sanctae Mariae ad Martires appellavit, festivitatemque omnium sanctorum Kal. Novemb. celebrari constituit. Hujus [Col. 1333] Hujus—defendit alio atramento in margine addita 1. papae tempore quidam cecus Romae legitur contendisse contra Judeos de virginitate sanctae Mariae. [Col. 1333D] Cui cum Judei objicerent, cur matrem Christi tantopere defenderet, qui ipsum illuminare non posset: «Triduum, inquit, expectate, et magnalia Christi videbitis in me.» Erat autem post triduum purificatio sanctae Mariae, quae festivitas eo tempore Romae non ut modo ad Sanctam Mariam Majorem, set ad Sanctam Mariam ad Martyres celebrabatur. Ad quam dum domnus papa et Judeos et christianos in eadem sollemnitate convocasset, affuit et cecus, et responsorium a se compositum id est: «Gaude, Maria » [Col. 1333] m. 1. ad [Col. 1334A] octavam lectionem nocturnorum ipse cantavit, quo decantato et errorem Judeorum confutavit et ipse lumen recepit, ipsa interveniente cujus virginitatem in eodem responsorio defendit. Beatus Desiderius Viennensis archiepiscopus de exilio revocatus, factione Brunnihildis et Theoderici lapidatus, post obitum miraculis claruit.
610. His temporibus Persae multas provincias Romanis auferentes, Jerusalem cruce Domini spoliaverunt.
611. Eraclianus Focam augustum regno privavit, filioque suo Eraclio illud concessit, qui regnavit annis 26. Beatus abbas Columbanus, sancti Galli magister, a Luxoviensi cenobio a se constructo, molimine Brunnichildis pulsus, sanctum ibi Eustasium [Col. 1334B] pro se reliquit abbatem.
612. Beatus Augustinus Anglorum archiepiscopus migravit ad Dominum. Sanctus Columbanus a Luxovio pulsus, concessu Theodeberti regis Brigantium venit, ibique triennio mansit.
613. In Hispania mortuo Betterico, Sisebodus rex efficitur Gothorum.
614. Eraclius imperator Constantinum filium imperii consortem fecit. Beatus Columbanus de Brigantio pulsus, febricitantem ibi Gallum reliquit; ipseque in Italiam veniens et benigne ab Agilolfo rege susceptus, cenobium Bobiense construxit. Sanctus quoque Gallus solitudinem cellae suae incolere cepit.
616. Hoc tempore Ysidorus Spalensis episcopus clarus in Hispaniis habetur. Brunnihildis iniquissima, [Col. 1334C] equis indomitis alligata, jussu Sigiberti regis Francorum digna morte periit. Praedictus Ysidorus hucusque adbreviationem temporum perduxit.
617. Romae Deusdedit, papa 70 u s , sedit annis 3, mense fere 1.
618. His [Col. 1333] haec alio atramento in loco raso. Fortasse auctor primo Herimanni sententiam de terraemotu, etc. scripserat, recordatus sanctae crucis abreptionem jam a. 610 referri. temporibus Jerosolima inter alias Palestinae urbes a Chosdroe rege Persarum capta, et crux dominica in Persidem abducta est.
620. Romae Bonifacius V, papa 71 u s , sedit annis 5, vir valde mitis et pius. In Britannia defuncto sancto Laurentio archiepiscopo, Mellitus successit. Magundat magus, genere Persa, ad fidem Christi conversus et Anastasius dictus, Jerosolimis mirae sanctitatis monachus efficitur.
[Col. 1334D] 622. Bertrudis [Col. 1333] Gertrudis littera G minio scripta 1. regina, uxor Lotharii regis piissima bonae memoriae, obiit.
623. His temporibus baeatus Attala et post hunc Bertolfus Bobienses abbates, et sanctus Gallus claruerunt [Col. 1333] vox in loco vaso. .
624. In Britannia defuncto Mellito archiepiscopo, successit Justus. Qui sequenti anno beatum Paulinum ordinans episcopum, Anglis illis qui adhuc pagani erant praedicatorem et doctorem misit.
625. Romae Honorius, papa 72 u s , sedit annis 13, [Col. 1335A] qui multis bonis operibus abundavit.
627. In Britannia Eduinus rex Anglorum a Paulino episcopo conversus, cum gente sua baptizatur, anno adventus Anglorum in Britanniam pene 180 o .
628. Beatus Anastasius monachus multa pro Christo tormenta passus, tandem in Perside a rege Chosdroe cum aliis 70 strangulatus, martir efficitur. Ipso anno Eraclius imperator Persidem petiit, victo et occiso Chosdroe, dominicam crucem Jerosolimam revexit.
630. Lotharius rex Francorum fortis, pius et religiosus, obiit, anno regni 45 o .
631. Dagobertus rex Francorum, sancto Arnolfo Metense episcopo et Pipino majore domus utens consiliariis, nimio amore justiciae [Col. 1335] amore Justinae edd. flagravit.
[Col. 1335B] 632. Pax perpetua inter Eraclium imperatorem et Dagobertum legatis mediantibus pacta est.
633. In Britannia Eduinus, rex Anglorum pacificus et pius, a paganis regibus interimitur.
634. Oswald filius Edilfridi christianissimus, paucis collectis et adorata cruce quam erexerat, interfectores Eduini regis superavit, ipseque 8 annis regnavit.
635. His temporibus cum Sergius Constantinopolitanus, annitente Cyro Alexandrino heresim acephalorum [Col. 1335] acephorum 1. instaurans, unam in Christo divinitatis et humanitatis voluntatem et operationem dogmatizasset, ipsumque imperatorem seduxisset, ab apostolica sede damnatus est.
637. Constantinopoli Eraclius imperator a Sergio [Col. 1335C] Constantinopolitano episcopo in haeresim, ut aiunt, inductus obiit. Pro quo Eraclonas cum matre Martina annis 2 regnavit.
638. Romae defuncto papa Honorio, cessavit sedes apostolica annum 1, menses 7, dies 14, quia Constantinopoli auctoritas imperialis morte principum nutabat. Quo tempore Lateranensis thesaurus distractus est.
639. Constantinopoli mortuo Eraclona imperatore, frater ejus Constantinus regnavit mensibus 6.
640. Constantinopoli post mortem Constantini, filius ipsius, Constantinus, qui et Constans, regnavit annis 28. Romae Severinus, papa 73 u s , sedit mensibus 2, diebus 4; post quem cessavit episcopatus mensibus 5.
[Col. 1335D] 641. Romae Johannes IV, papa 74 u s , sedit anno 1, mensibus fere 10; qui missa pecunia, multos captivos in Histria et Dalmatia a barbaris redemit.
642. Romae Theodorus, papa 75 u s , sedit annis 6, mensibus fere 6. Hic corpora sanctorum Primi et Filiciani levavit, et hereticos damnavit. In Britannia Oswald rex Anglorum piissimus, contra Pendanum regem paganum pugnans occubuit, et plurimis post mortem miraculis claruit. Pro quo frater ejus Oswi regnavit annis 28.
644. Sanctus Paulinus, Eboracensis episcopus et [Col. 1336A] doctor Anglorum, anno episcopatus vicesimo migravit ad Dominum, 6 Idus Octobris.
645. Hoc tempore Pyrrus Constantinopolitanus, Sergii et in sede et in heresi successor, cum a Theodoro papa dudum damnatus, ex Affrica Romam venisset, et fictam penitentiam satisfactionemque simulasset, benigne susceptus et reconciliatus est. Postea vero domum reversus, et errorem repetens, denuo ab ipso papa depositus, damnatus et anathemizatus est.
646. His temporibus beata virgo Gerdrudis, filia Pipini, soror Grimoaldi majorum domus, Nivalensis cenobii mater, virtutibus claruit. Hujus soror Begga et ipsa religiosa, Angiso sancti Arnolfi filio nupsit, cui etiam Pipinum juniorem peperit.
[Col. 1336B] 647. His temporibus cum Paulus Constantinopolitanus Pyrri successor heresim non solum non dimitteret, set augmentaret, ipsumque imperatorem cum aliis seduceret, nec a domno papa admonitus et increpatus resipisceret et ipse identidem damnatus est.
648. Tempore Constantis imperatoris gens Sarracenorum crudelissima multas provincias vastavit.
649. Romae Martinus, papa 76 u s , sedit annis 6, mensibus fere 2. Quo tempore Paulus Constantinopolitanus, ipso imperatore Constante seducto, legatos apostolicae sedis pro heresi eum arguentes carceribus et exiliis afflixit, et catholicis ubicumque potuit persecutionem excitavit.
[Col. 1336C] 650. Martinus papa indictione nona sinodum Romae 105 episcoporum colligit, in qua Cyrum, Sergium, Paulum cum sequacibus erroris damnavit.
651. Beatus Aidanus Scottigena [Col. 1335] sottigena 1. episcopus et doctor Anglorum, 2. Kal. Sept. decessit.
652. Hoc tempore Olimpius exarchus a Constante imperatore Italiam missus, cum domnum papam ceterosque in fide catholica unanimes depravare eisque nocere non posset, tandem cum papa pacificatur.
653. In Britannia Honorius Anglorum archiepiscopus obiit, pro quo Deusdedit 10 annis praefuit.
654. Beatus papa Martinus jussu Constantis, [Col. 1336D] heretici imperatoris, in basilica Salvatoris quae Constantiniana dicitur, comprehensus, et Constantinopolim perductus, cum flecti nullatenus posset, exilio in Cersona damnatus est.
655. Martinus papa in exilio migravit ad Dominum, ibique sepultus miraculis claruit postmodum; pro quo Romae Eugenius, papa 77 u s , sedit annis 2, mensibus fere 10, vir benignus et mitis. In Britannia Pendan rex Merciorum paganus, ab Oswi rege, sancti Oswaldi fratre, victus interiit, et gens Merciorum Christi fidem accepit.
656. Petrus Constantinopolitanus quasi satisfaciens [Col. 1337A] pro fide sua, misit Romam sinodicam epistolam valde obscuram et dubiam, set a domno papa et aeclesia Romana non est accepta.
657. Romae Eugenio papa defuncto, cessavit episcopatus mensibus 2.
658. Romae Vitalianus, papa 78 u s , sedit annis 14, mensibus 6. [Col. 1337] VII. corr. VI. 1. Qui literis ex more Constantinopolim missis in sede confirmatus, aeclesiam Romanam insigniter rexit.
659. Constantinus, qui et Constans, imperator sancto Petro donaria preciosa Romam misit.
660. In Italia defuncto rege Longobardorum Hariberto, duo filii ejus Godabertus et Pertharich regnum inter se dividebant, quorum uno occiso, id est Godaberto, alteroque fugato ad Hunos, Grimoaldus [Col. 1337B] dux Beneventanus regnum eorumdem obtinuit.
661. Hoc tempore Paertharich de exilio reversus, iterum in exilium ire est compulsus.
662. Constantinus, qui et Constans, Italiam contra Longobardos venit, set nichil profecit.
663. Constantinus imperator Romam venit, et a Vitaliano papa honorifice susceptus, sancto Petro pallium auro textile obtulit; set cuncta pene ornamenta urbis [Col. 1337] in loco raso. abstulit [Col. 1337] in loco raso. .
664. Eclipsis solis 5 Nonas Maii facta. In Britannia a Scottis et Anglis quaestio de pascha ventilatur, et Scotti a Wilfrido presbitero rationabiliter victi sunt, qui postea episcopus ordinatur ( v. a. 678).
[Col. 1337C] 665. Angli ad Vitalianum papam pro episcopo et doctore postulatum Romam mittunt.
668. In Sicilia Constantinus imperator, qui et Constans, post multas depraedationes per provincias actas, tandem a suis in balneo peremptus est; pro quo Constantinus ejus filius regnavit annis 17, imperator sane catholicus et pius. Hoc anno Theodorus archiepiscopus a Vitaliano papa ordinatus, et cum Adriano abbate ad Anglos missus, multis et verbo profuit et exemplo.
669. Sarraceni Siciliam vastant
670. In Italia mortuo Grimoaldo Longobardorum rege, Pertharich regnum paternum 17 annis obtinuit.
672. Romae Vitaliano papa defuncto indictione 15, [Col. 1337D] post 2 menses Adeodatus, papa 79 u s , sedit annis 4, mensibus 2; vir valde mitis et pius, qui multa aedificia Romae construxit.
673. Hoc anno Theodorus Anglorum archiepiscopus sinodum utilem collegit.
674. [Dagobertus [Col. 1337] hic in codice 1. alia manu et alio atramento inserta. Historiae tam Dagoberti I. quam II. repugnant; in codice 2. eadem ac reliqua manu leguntur; adsunt et in 3. rex Francorum, praecipuus aecclesiarum Dei venerator, obiit. Regnavit annos 44. Parisius sepelitur.]
676. Romae defuncto Adeodato papa, post menses 4 1/2 Donus, papa 80 u s , sedit anno 1, mens. 5; [Col. 1338A] qui porticum sancti Petri marmore stravit. Cometa per 3 menses visa.
677. Aeclesia Ravennas, quae autocephaliam sibi usurpans a Romana desciverat, Dono papae se iterum subjecit.
678. Romae defuncto Dono, post 2 menses Agatho, papa 81 u s , sedit annis 2, mensibus 6. [Col. 1337] haec alio atramento in marg. 1. anno 677 adsignat 2. ( Gesta pontt. Rom.) Hic papa apud imperatorem effecit, ut quantitas relevaretur, quae pro ordinatione pontificis solita erat dari; ita tamen ut decretum generale de electione papae prius ad imperatorem mitteretur, quam ille consecraretur. Wilfridus Anglorum episcopus ab Egberto rege sede sua pulsus, multos in exilio ad Dominum convertit.
679. Constantinus augustus legationem Romam [Col. 1338B] misit, et ut pro confutandis hereticis sinodus apostolica auctoritate Constantinopoli fieret, postulavit. Agatho papa sinodum 120 episcoporum Romae collegit, et hereticos unam in Christo operationem dogmatizantes damnavit.
680. Eclipsis lunae, et magna mortalitas Romae facta. Agatho papa legatos Constantinopolim misit indictione 9. Qui honorifice ab augusto suscepti, sextae sinodo universali 150 episcoporum praefuerunt, et convictos hereticos, unam in Christo voluntatem et operationem asserentes, damnaverunt, [Col. 1337] et VIIII c. c. alio atramento. et 9 capitula conscripserunt. Theodorus Anglorum archiepiscopus sinodum collegit.
681. Constantinopoli sexta sinodus universalis [Col. 1338C] 150 episcoporum indictione nona mense Februario acta, et Macharius Antiochenus sequacesque erroris damnati sunt. Quibus damnatis, subito plurimae aranearum telae in basilica coram omnibus ceciderant, hereticas nugas dejectas esse portendentes. Agatho papa decessit.
682. Romae defuncto Agathone papa, cessavit episcopatus anno 1, mensibus 7.
683. Romae Leo II, papa 82 u s , sedit mensibus fere 11; vir per omnia eruditissimus et piissimus, qui sua decreta fecit, plurima egregie scripsit, docuit, et constituit. Sanctus Cudbertus Lindiufarnensis aeclesiae episcopus, Britanniam multis virtutibus decoravit.
684. Romae defuncto Leone, cessavit episcopatus [Col. 1338D] anno fere 1. Post quem Benedictus II, papa 83 u s , sedit mensibus 10 vir satis laudabilis. Cometae apparent.
685. Romae post pascha defuncto Benedicto, exactis plus duobus mensibus Johannes V, papa 84 u s , sedit anno 1. Qui prius archidiaconus, legatus in sexta sinodo apostolicae sedis fuerat. Constantinopoli Constantino imperatore defuncto, filius ejus Justinianus regnavit annis 10; qui heresi pollutus, orthodoxis est infestus.
[Col. 1339A] 686. Romae defuncto Johanne, post 3 menses Conon, papa 85 u s , ordinatus, sedit mensibus 11, vir item laudabilis. In Britannia sanctus Johannes Hagustaldensis episcopus clarus habetur.
687. Romae defuncto Conone exactis fere 3 mensibus, Sergius, papa 86 u s , sedit annis 13, mens. fere 9. Qui in fide catholica fortis, persecutionem ab augusto Justiniano passus est. Vir quippe sanctus et omnibus bonis intentus.
688. Ceadwal rex occidentalium Saxonum, ad fidem Christi conversus [Col. 1339] supra lin. Romam [Col. 1339] supra lin. venit, et in sabbato sancto paschae a Sergio papa baptizatus et Petrus vocatus, inibi in albis defunctus, ab ipso papa summo honore tumulatus et epithaphio decoratus est.
[Col. 1339B] 689. In Italia Alachis dux tyrannidem invasit, et maxime clericos insequitur.
690. Theodorus venerabilis Anglorum archiepiscopus, anno adventus sui in Britanniam 23 o , aetatis vero 88 o , decessit; qui librum penitentialem satis utilem conscripsit.
694. His diebus duo Angli presbiteri, dum Saxonibus praedicarent, martirio coronati, et miraculis declarati, a Pipino Coloniae sunt tumulati.
695. Constantinopoli Justinianus imperator hereticus a Leone et Tyberio abscisis naribus regno expulsus est, et ipse Leo regnum 3 annos obtinuit. Vir sanctus Willibrordus, a Sergio papa archiepiscopus ordinatus et Clemens vocatus, genti Fresonum praedicans, virtutibus claruit.
[Col. 1339C] 696. Sergius papa, Domino revelante, capsam cum portione dominicae crucis invenit.
697. In Britannia sanctus Cudbertus, ex anachoreta episcopus, migravit ad Dominum post multas virtutes; cujus vitam Beda presbiter descripsit.
698. Constantinopoli Tiberius imperium invadens, Leonem imperatorem 7 annis quibus ipse post hunc regnabat in carcere tenuit.
699. Hoc tempore sinodus Aquilegiensis facta, et quidam qui concilium quintum universale noluerunt recipere, a Sergio papa correcti sunt.
701. Romae defuncto Sergio, Johannes VI, papa 87 u s , sedit annis 3, mensibus 2.
703. Beda presbiter Anglus, vir doctus, usque [Col. 1339D] huc chronica minoris libri de temporibus perduxit. Hoc tempore cum Gisulfus dux Beneventi Campaniam vastaret et captivos abduceret, a Johanne papa pacem postulante dona accipiens, captivos reddidit.
704. In Britannia Edilred rex Mertiorum, relicto [Col. 1339] in loco raso. regno [Col. 1339] in loco raso. , monachum se fecit.
705. Constantinopoli Justinianus imperator auxilio Terbelli regis Vulgariorum imperium recipiens, [Col. 1340A] Leonem et Tyberium imperii pervasores occidit. Gallicinum patriarcham excecatum Romam misit, et in loco ejus Cyrum abbatem, qui se in Ponto exulem aluerat, promovit. De hoc imperatore fertur, quod quotiens a detruncatis naribus profluum terserit, totiens aliquem de inimicis suis perimi jusserit. Romae Johannes VII, papa 88 u s , sedit annis duobus, mensibus fere 8, vir facundus et eruditus. Sanctus [Col. 1339] haec eadem manu addita. Heddi episcopus migravit ad Dominum.
706. Johannes papa oratorium sanctae Mariae ad Sanctum Petrum construxit, et multas aeclesias ornavit.
707. Hoc tempore Haribertus rex Longobardorum possessionem alpium Cottiarum, dudum a Longobartis captam et detentam, per privilegium [Col. 1340B] aureis literis scriptum sancto Petro Johannique papae reddidit.
708. Romae Sisinnius papa 89 u s ordinatus, ingravescente podagra, 20 tantum diebus supervixit. Post quem Constantinus papa 90 u s effectus, sedit annis 7, diebus 15.
709. Coenredus rex Merciorum, et cum eo Offa regius juvenis, filius Sigiheri regis, relictis regnis Romam veniunt, ibique monachi effecti, non multo post obierunt. Wilfridus Anglorum episcopus obiit, cui Acca successit.
710. Adrianus abbas venerabilis, anno ex quo a Vitaliano papa in Britanniam cum Theodoro archiepiscopo missus est 41 o obiit. Hildebertus rex Francorum obiit, pro quo Dagobertus annis 5.
[Col. 1340C] 711. Constantinopoli Philippicus imperator factus, Justinianum imperatorem occidit, et ipse annum unum et sex menses regnavit, catholicos persequens, hereticis favens. (Cf. Gesta pontt. Rom.) Unde [Col. 1339] haec alio atramento. et a Constantino papa [Col. 1339] quae sequuntur, in loco raso. anathematizatur. Quapropter regni principibus eum pro excommunicato devitantibus, regium diadema deponere compellitur.
712. Heribertus rex Longobardorum moritur, pro quo Liudprandus.
713. Constantinopoli Anastasius Philippicum oculis et regno privavit, et ipse annis 3 regnavit.
714. Anastasius imperator missis Constantino papae litteris, se catholicum declaravit. Pipinus filius Ansigisi, nepos sancti Arnolfi, major domus et [Col. 1340D] dux Francorum, anno regni 27 o obiit; pro quo filius ejus Karolus regnavit annis 27.
715. Romae [Col. 1339] Romae—menses IX prius, ut in Herimanno, anno 714 adsignata erant 1. defuncto Constantino papa, Gregorius II, papa 91 u s [Col. 1339] pp. XCI et qui XVII cap. c. alio atramento. , sedit annos 15, menses 9, qui [Col. 1339] pp. XCI et qui XVII cap. c. alio atramento. 17 capitula conscripsit [Col. 1339D] A. 714 apud Herimannnm. . Dagobertus junior, filius Hildeberti, rex Francorum obiit, pro quo Helpericus, qui et Daniel.
716. Egbertus vir sanctus, natione Anglus, Scottos legitime pascha celebrare docuit. Constantinopoli Theodosius imperator factus anno I regnavit. [Col. 1341A] Qui Anastasium imperatorem pugna victum, presbiterum ordinari fecit.
717. Romae Tyberis supra modum inundans, multa aedificia subvertit. Hoc tempore Winfridus, qui et Bonifacius, genere Anglus, Germaniae gentibus verbum salutis praedicat auctoritate Gregorii papae.
718. Constantinopoli Leo imperator annis 9 regnavit. Cujus tempore Sarraceni Constantinopolim obsidentes triennio, tandem divino auxilio, fame, peste, ferro repelluntur.
719. Sanctus Bonifacius a Gregorio papa Mogontiaci archiepiscopus ordinatus, multis gentibus profuit verbis et exemplis.
720. Mortuo Helperico, Teodericus filius Tagoberti [Col. 1341B] rex a Karolo constituitur. Sanctus Othmarus cellae sancti Galli primus abbas constitutus, 40 annis rexit.
721. Karolus Reginfredum vicit, Andegavis urbem vi cepit. Sanctus Johannes Hagustaldensis episcopus obiit.
722. Karolus Alemanniam et Bajoariam subegit.
723. (BEDAE Chron. ) Hoc tempore corpus sancti Augustini de Sardinia in Ticinum a Ludbrando translatum est.
724. Karolus transito Ligere Aquitaniam vastat. Sanctus Pirminius abbas et chorepiscopus a Karolo Augiae insulae praefectus, serpentes inde fugavit, et cenobialem vitam ibi instituit, annis 3. [Col. 1341] haec alio atramento in marg. Choros grece, regio latine dicitur, unde chorepiscopus, id est [Col. 1341C] regionalis episcopus, qui per regiones discurrit.
725. Sarraceni Gallias vastant praeda et incendio.
726. (Cf. EINHARDI Vitam Karoli, c. 1.) Karolus Sarracenos una cum rege eorum prostravit. Huc usque Beda venerabilis presbiter chronica sua perduxit in majori libro de temporibus. Huc [Col. 1341] hac voce incipit Gottw. usque regnum Romanorum; exhinc Francorum supputatur. Karolus Pipini filius, cum jam principatum major domus 12 annis tenuisset, posthaec eundem principatum 15 annis obtinuit, regibus tamen in Francia, set parva dignitate regnantibus.
727. Karolus Burgundiam petens, eam sibi subegit. Sanctus Pirminius ex Augia pulsus, Etonem pro se constituit abbatem, et ipse Alsatiam, alia instructurus [Col. 1341D] coenobia petiit.
728. Karolus Aquitaniam sine bello recipit.
729. Sanctus Egbertus presbiter Anglus obiit, anno aetatis 90, die paschae, id est 8 Kalend. Maii.
730. Sarraceni Avinnionem urbem capiunt, et circumquaque regiones devastant.
731. Karolus Avinnionem, cesis Sarracenis, vi expugnatam recipit. Beda presbiter et monachus natione Anglus, doctor eximius, obiit 7 Kal. Jun. Romae Gregorius III, papa 92 u s [Col. 1341] hic et hinc inde usque ad a. 872 numerus paparum alio atramento additur. sedit annos 10, menses 9. Tria cenobia, id est Altaha, Mourbach, [Col. 1342A] Favarias, ex Augensibus fratribus instructa sunt.
732. Karolus Gothiam invadit.
733. Karolus exercitum Sarracenorum de Hispaniis venientem delevit.
734. Augiae Eto abbas, Kebam suscessorem relinquens, ipse Argentoraci [Col. 1341] vel argentinae glossa 1. episcopus promotus, non longe post sui nominis Etenheim cenobium construxit.
735. Karolus item deletis Sarracenis victor rediit.
736. Karolus Gothos petiit, et inde victor rediit, Audoinus episcopus obiit. Augiae defuncto post 2 annos Keba, Ernfredus Augiae abbas et Constantiae episcopus effectus, 10 annis praefuit.
737. Karolus Saxones victos fecit tributarios.
[Col. 1342B] 739. Karolus totam Provinciam suae subjicit ditioni.
740. Victis circumquaque hostibus, pax et quies regno Francorum facta est per Karolum.
741. Romae Zacharias, papa 93 u s , sedit annos 10, menses 4. Karolus moritur Carisiaci, et apud Sanctum Dionisium sepelitur; pro quo filii ejus, diviso inter se regno Francorum, majores domus praefuerunt, Karlomannus annis 6, Pipinus annis 10.
742. Karlomannus et Pipinus duces Aquitaniae et Sueviae rebellantes cito comprimunt [Col. 1341] hinc linea erasa est 1. .
744. Fuldense cenobium in saltu Bochonia a sancto Bonifacio archiepiscopo fundatum est.
745. Karlomannus cum fratre Saxoniam rebellantem vastavit.
[Col. 1342C] 746. Sanctus Bonifacius annuente Karlomanno, auctoritate Zachariae papae duos in sua parrochia episcopatus facit, Wirziburgensem scilicet, cui sanctum Burchardum, et Eichstetensem, cui sanctum Willibaldum, conprovinciales suos, primos episcopos ordinavit. Sidonius, Augiae monachus, quintus ei loco abbas, Constantiaeque episcopus factus, praefuit annis 13; qui cellam quoque sancti Galli ambiens, iniquis principibus in damnatione sancti Othmari abbatis consensit.
747. Karlomannus pro Dei amore mundo abrenuntians, in castro Cassino monachum se fecit.
750. Pipinus Griphoni 12 comitatus in partibus Neustriae dedit.
[Col. 1342D] 751. Pipinus missis Romam legatis, Zachariam papam de regno Francorum et ignavis ejus regibus consuluit.
752. Auctoritate Zachariae papae, et non multo post Stephani 94 i , qui eidem in pontificatu 6 annis successit, deposito ac detonso rege Hilderico, Pipinus rex Francorum electus, et Suessionis a sancto Bonifacio archiepiscopo unctus, regnavit annis 17. Audogarius, primus Campidonensis cenobii fundator et abbas, locum illum incolere cepit.
753. Pipinus rex Saxoniam vastat, ibique Hildigarius [Col. 1343A] Coloniensis archiepiscopus est occisus. Stephanus papa pro auxilio contra Haistulfum Longobardorum regem poscendo ad Pipinum regem in Franciam venit, et filios ejus Karolum et Karlomannum Parisius reges unxit.
754. Sanctus Bonifacius Mogontiacensis archiepiscopus cum Fresonibus praedicaret, martirizatus est ab eis, anno episcopatus 36 o , et apud Fuldense cenobium sepultus. Pro quo Lullus archiepiscopus praefuit annis 32. Karlomannus frater Pipini, cum ad eum pro dissuadenda expeditione Italica venire vellet, Lugduno obiit. Pipinus Italiam cum exercitu petens, Haistulfum regem Papiae obsessum obsides dare et res sancti Petri sub sacramento reddere coegit. Stephanus papa duce Jeronimo, Pipini fratre, [Col. 1343B] Romam rediit.
755. Haistulfus sacramentum contemnens Romam obsidet, omnia circum ferro et igne vastans. Pro qua re papa legatos per mare ad Pipinum pro auxilio misit.
756. Pipinus rex iterum Italiam petens, Haistulfum Papiae obsidet, et Ravennam aliasque urbes pervasas eum sancto Petro et domno papae per legatum reddere compulit.
757. Constantinus imperator inter alia munera Pipino regi etiam organum misit.
758. Romae Stephano papae Paulus 95 u s successit, annis 10.
759. Waifarius tyrannidem in Aquitania exercuit. [Col. 1343C] Sanctus Othmarus abbas a Warino et Roudhardo consensu Sidonii episcopi inique damnatus, et in insulam Rheni Stein relegatus, migravit ad Dominum. Cujus abbatiam cum Sidonius episcopus et abbas temerarie invasisset, ante altare sancti Galli profluvio ventris obiit. Pro quo Johannes Augiensis monachus episcopatum et utramque abbatiam accipiens, praefuit annis 21. Qui primum Romanae sedis privilegium Augiae ab Adriano papa impetravit.
760. Pipinus Aquitaniam seu Wasconiam invadit, et Waifarium injuste usurpata sub sacramento reddere coegit.
761. Waifarius iterum tyrannidem exercuit.
762. Pipinus rex cum Karolo filio suo Aquitaniam petens, multas urbes ibi cepit.
[Col. 1343D] 764. Pipinus magnum conventum Carisiaci habuit.
765. Roudgangus Metensis [Col. 1343] metentis. archiepiscopus corpora sanctorum Gorgonii, Naboris et Nazarii a Paulo papa impetravit.
766. Corpus sancti Gorgonii in Gorzia cenobio, sancti Naboris in Nova Cella, sancti Nazarii in Lauresham conditum est.
767. Romae Paulus papa obiit, pro quo Stephanus 96 u s sedit annis 4.
768. Pipinus subacta Aquitania, 8 Kal. Octob. [Col. 1344A] Parisius obiit, anno aetatis 54 o . Pro quo filii ejus diviso regno, Karolus Magnus annis 46, et Karlomannus 4 annis, regnaverunt.
769. Corpus sancti Othmari abbatis post decem annos, in insula qua obiit, incorruptum inventum, ad monasterium sancti Galli translatum est.
770. Karolus filiam Desiderii regis Longobardorum uxorem duxit, set postea repudiavit.
771. Karlomannus obiit, et Remis sepelitur. Karolus magnam synodum colligit.
772. Karolus Saxones petit; unde acceptis obsidibus rediit. Romae post Stephanum Adrianus I, papa 97 u s , sedit annis 24.
773. Karolus ab Adriano papa pro defensione rerum sancti Petri rogatus, Italiam petiit, et Desiderio [Col. 1344B] rege obsesso Papiae, ipse Romam orandi gratia adiens, pascha [Col. 1343] pascha 1. ibi celebravit.
774. Longobardi cum Desiderio rege eorum Karolo se tradunt, anno 205 o , ex quo Italiam cum rege Alboino intraverant. Corpora sanctorum Gordiani et Epimachi de Roma in Alemanniam translata sunt.
775. Karolus Saxoniam iterum rebellantem vastat.
776. Karolus Roudgaudum, regnum Italiae affectantem, occidit.
777. Saxones tandem multa cede perdomiti, Karolo subduntur et christiani efficiuntur.
778. Karolus Hispanias petiit, quibus subactis redit. Saxones iterum rebellant.
[Col. 1344C] 779. Karolus iterum Saxones superavit.
780. Karolus dispositis rebus Saxonum et Sclavorum, ipse Romam gratia orandi adiit.
781. Pipinus filius Karoli Romae ab Adriano papa baptizatur, [Col. 1343] et—suscipitur alia manu et alio atramento. et ab eodem a baptismo suscipitur, et cum fratre Ludowico rex ungitur. Constantiae episcopus et abbas Johannes obiit, pro quo Egino episcopus annis 32, et Petrus Augiae abbas annis 5 et apud Sanctum Gallum Roudpertus abbas anno 1, praefuerunt. Hoc tempore cruces apparuerunt multis in vestibus. Sanguis e terra et aere fluxisse dicitur. [Col. 1343] quae sequuntur, in margine superiore scripta sunt. Ea hoc potissimum loco collocanda esse censui; cf. Legg. I, 44. Codex 2 ea anno 789 adsignat; desunt 3. Sciendum Karolomagno Adrianum papam Romae librum dedisse continentem canones apostolorum, cum conciliis Niceno, Ancyrano, Neocaesariensi, [Col. 1344D] Gangrensi, Antiocheno, Laodicensi, Constantinopolitano, Calcedonensi, Sardicensi, et quoddam excerptum ex Affricanis conciliis continentem, cum decretis Romanorum pontificum; Siricii 40 i , Innocentii 42 i , Zosimi 43 i , Bonifacii 44 i , Celestini 45 i , Leonis 47 i , Hilari 48 i , Simplicii 49 i , Felicis 50 i , Gelasii 51 i , Anastasii 52 i , Symmachi 53 i , Hormisdae 54 i , Gregorii 71 i . [Col. 1343] Hinc alio atramento. Hunc librum quidam Adrianum cognominant. Idem Karolus duos libros ex tractatibus sive sermonibus sanctorum Patrum per Paulum, diaconem suum collegit, eo quod quaelibet apocrifa nollet legi in [Col. 1345A] aeclesia. Nam praedicti duo libri per circulum anni singulis festivitatibus pene sive jejuniis ad nocturnales lectiones sufficere possunt cum bibliotheca. Perfecti sunt autem illi duo libri anno Domini 808.
782. Karolus Saxonum 4500 decollare jussit. Apud Sanctum Gallum Waldo abbas praefuit anno 1.
783. Hiltigard regina uxor Karoli, 2 Kal. Maii, et Berhta, mater ejus, 4 Idus Julii obierunt.
784. Junior Karolus a patre in Saxoniam missus, Westfalos bello domuit.
785. Widikind Saxo ad deditionem Karolo veniens baptizatus est.
786. Karolus iterum Romam ivit orandi gratia. Augiae post Petrum Waldo, abbas octavus, praefuit annis 20.
[Col. 1345B] 787. Rouddrud, filia Karoli, Constantino imperatori desponsatur.
789. [Col. 1345] sequentia alio atramento 1 Hoc anno Karolus 83 pene canonum capitula totius regni sui episcopis transmisit, ut ejus auxilio corrigenda corrigere possent.
790. Hunc annum Karolus Wormatiae quietus transegit.
791. Karolus terram Hunorum devastat.
792. Sinodo Ratisponae collecta, heresis Feliciana damnata est.
793. Saxones item more suo rebellant.
794. Sinodo magna in Franconofurt habita, heresis item Feliciana damnata est. Pseudosynodus Grecorum pro adorandis imaginibus habita, ab episcopis damnata est. His temporibus Alcwinus, [Col. 1345C] qui et Albinus, apud regem ceterosque vita et doctrina clarus habetur.
795. Huni missis legatis se cum terra sua Karolo tradunt, et christianitatem promittunt.
796. Romae defuncto Adriano papa. Leo III, papa 98 u s , sedit annis 20.
797. Constantinopoli Constantinus imperator a Grecis execatur.
798. Helena mater Constantini imperatoris ceci legatos Karolo pro pace misit.
799. Leo papa ut fama est in letania majore a Romanis lingua praecisa excecatur, et per quosdam liberatus, in Saxoniam ad Karolum est perductus. Geroldus praefectus Bajoariae, signifer et consiliarius [Col. 1345D] Karoli, pius et religiosus, contra Hunos pugnans occubuit, Augiaeque, quam multis auxerat donis et praediis, sepultus est. Patriarcha Jerosolimitanus reliquias de sepulchro Domini mittit Karolo regi.
800. Karolus Jerosolimam insignia dona transmisit, et Romam petens, Leonem papam, se de illatis et non probatis criminibus sacramento purgantem, sedi suae restituit.
801. Karolus in die natalis Domini a Leone papa corona imposita, primus regum Francorum Caesar Augustus Imperator, Romanis laudes succlamantitibus, appellatus est. Qui postea juxta leges Romanas [Col. 1346A] temeratores Leonis papae capitali sententiae addixit; set precibus ejusdem papae vita concessa, in exilium eos relegavit. Terrae motus factus est 2. Kal. Maii.
802. Aaron rex Persarum inter alia munera elephantem Karolo imperatori misit.
803. Sanguis Domini Mantuae inventus, Karolo imperatori nunciatur. Cujus rei veritatem perquirendam Leoni papae imperator demandavit. Qua occasione arrepto itinere, papa ad imperatorem venit, et cum eo natalem Domini Carisiaci celebravit.
804. Domnus papa magnis muneribus ab imperatore donatus, Romam rediit.
805. Karolus junior a patre missus, Boemiam subjugavit.
[Col. 1346B] 806. Karolus imperator regnum inter tres filios suos divisit.
807. Aaron rex Persarum cum aliis muneribus artificiosum Karolo imperatori misit horologium.
808. Eardolf rex Nordanumbrorum regno pulsus ad Karolum imperatorem questum venit.
809. Quaestio de processione sancti Spiritus synodo habita ventilatur.
810. Hispani et Greci per legatos cum illo pacem firmant. Pipinum filium suum, regem Italiae, mortuum esse didicit.
811. Heito abbas Augiae et episcopus Basileae, missus Constantinopolim, odoporicum, id est itinerarium [Col. 1345] i. i. alio atram. 1. deest 3. suum scripsit.
[Col. 1346C] 812. Michahel imperator legatis Karoli remissis, suos etiam pacem confirmatum misit. Beneventani 25 milia solidorum auri tributum Karolo persolvunt.
813. Karolus imperator Amalharium Treverensem archiepiscopum, et Petrum Nonantulanum abbatem Constantinopolim misit, quorum odoporicum, id est liber itinerarius [Col. 1345] i. l. i. alio atram. 1. item scriptum habetur. Ipse Ludowicum filium consortem regni fecit. Mortuo Pipino filio ejus rege Italiae, filium ipsius Berinhardum, nepotem suum, regem fecit Italiae. Quina permagna concilia Mogonciaci, Remis, Turonis, Cavillonis, Arelati pro statu aeclesiarum fieri jussit.
814. Karolus imperator magnus, cum prius thesauros suos inter 21 archiepiscopatus regni sui ceterosque [Col. 1346D] episcopatus et aeclesias divisisset, febre et pleuresi pulsatus, 5 Kal. Febr. Aquisgrani obiit, ibique sepultus est honorifice, anno aetatis 71 o , regni 47 o , subjectae Italiae 44 o , imperii 14 o , indictione 7 a . Pro quo Ludowicus filius ejus, cognomento Pius, regnavit annis [Col. 1345] alio atram. 27. Qui statim generale colloquium Aquisgrani habuit, et multa perperam gesta per regnum correxit.
815. Quidam ex Romanis primoribus in necem Leonis papae conjurantes, puniuntur.
816. Leone papa defuncto in 8. Kal. Junii. Stephanus 99 u s sedit mensibus septem. Qui ad Ludowicum [Col. 1347A] regem in Franciam veniens, Remis eum imperatorem coronavit, deinde Romam rediit. Imperator, sinodo collecta, multa de statu et religione cenobiorum bene disposuit.
817. Stephano papa 9 Kalend. Febr. defuncto, Pascalis 100 u s sedit annis 7. Legati Leonis imperatoris de Constantinopoli pro pace ad Ludowicum veniunt imperatorem.
818. Ludowicus imperator cismarinos Britannos domuit.
819. Synodo Aquisgrani habita, multa de statu aeclesiarum disposita sunt.
820. Ex inundatione pluviarum pestilentia magna facta est [Col. 1347] hinc aliud atramentum, sed eadem manus. .
821. Ludowicus imperator regnum inter filios divisit, [Col. 1347B] exilia relaxavit, debita cunctis dimisit.
822. Ludowicus imperator de publicis suis peccatis publicam penitentiam egit, et quaeque in regno suo corrigenda, correxit. Lotharius in Italiam, Pipinus ducta uxore in Aquitaniam, reges missi sunt. Fuldis Eigil abbas obiit, cui Rabanus, vir doctus et divinorum librorum tractator egregius, successit. Augiae Hetone abbate et episcopo privatam vitam adoptante Erlebaldus abbas 10 u s successit.
823. Lotharius rex Italiae, rogante papa Paschale, imperator ab eo Romae coronatur. Agri multi praeter solitum grandine sunt vastati, veris [Col. 1347] v. e. i. i. et desunt 3. etiam inter ipsam et magnis lapidibus alicubi decidentibus.
824. Romae Eugenius, 101 u s papa, post Paschalem sedit annis 3. Augiae Wettinus monachus e corpore [Col. 1347C] ductus et reductus [Col. 1347] et r. desunt 3. , post triduum obiit. Cujus visiones Heito episcopus prosa, et Walachfridus heroico metro scripsit.
826. Herioldus rex Danorum cum uxore et filiis et magna suorum multitudine Mogonciaci baptizatus est. Hildowinus abbas de Sancto Dionisio, ab Eugenio papa ossa beati Sebastiani martiris impetravit, quae Suessionis in basilica sancti Medardi collocavit.
827. Corpora sanctorum martirum Marcellini et Petri in Franciam translata sunt. Hoc in anno Ansegisus abbas in quatuor libellis collegit tam seculares quam aeclesiasticas leges, quas Karolus Magnus et Ludowicus atque Lotharius imperatores promulgaverunt.
[Col. 1347D] 828. Romae [Col. 1347] Romae—ann. XVI primum anno 827, tum anno 828 adscripta sunt in 1. post Eugenium Valentinus, 102 u s papa, sedit diebus 40, et post hunc Gregorius IV, 103 u s papa, sedit annis 16. Reliquiae sancti Marcellini Aquisgrani allatae, plurimis glorificantur miraculis.
829. Aquisgrani terrae motus sabbato sancto paschae factus.
830. Corpus sancti Marci evangelistae, sub nomine [Col. 1348A] Valentis martiris. Ratolfus Veronensis episcopus a duce Venetiae impetravit, et cum corpore Genisii martiris in Augiam insulam attulit.
831. Imperator omnes contrarios sibi honore privando, animos tam filiorum quam ceterorum contra se irritavit.
832. Imperator contra filios suos exercitum movit; uxorem timore filiorum abdicavit.
833. Imperator item contra filios in Alsatiam venit. Ibi veniente Gregorio papa cum filiis, imperator a suis relictus, in filiorum potestatem devenit.
834. Imperator judicio episcoporum armis depositis, ad agendam penitentiam includitur.
835. Imperator cum filiis Pipino et Ludowico Lugduni magnum habuit conventum.
[Col. 1348B] 837. Ticinum 3. Kal. Januarii octies noctu tremuisse dicitur.
838. Imperator habito conventu Noviomagi, Ludowico filio regnum Francorum interdixit. Puoto diaconus palatii in Judaismum lapsus.
839. Imperator filio suo Lothario repacificatur. Ebbo [Col. 1347] E. R. a. d. haec alio (anni 1088.) atr. 1. Remorum archiepiscopus degradatur.
840. Imperator filio suo Lothario ad imperium designato, 12. Kal. Julii obiit, et Mettis sepelitur.
841. Ludowicus junior, adunatis cum fratre suo Karolo copiis, cum Lothario monarchiam appetente de partitione regni concordare non possent, juxta Fontinatam villam 7. Kal. Julii acie confligunt. Ludowicus et Karolus castris potiti sunt, fugato Lothario.
[Col. 1348C] 842. Tandem cunctis pacem optantibus, regnum in tria partiri constituunt. Augiae Walahfridus Strabo vir doctus, abbas 12 u s , praefuit, qui metro et prosa conscripsit multa.
843. Lotharius cum imperatoris nomine Italiam accepit et Belgicam Galliam, quae nunc usque ab eo [Col. 1347] ab eo alio atr. regnum Lotharii dicitur; Ludowicus Germaniam, Karolus Gallias obtinuit.
844. [Col. 1347] haec primum a. 843, tum a. 844. adscripta sunt 1. Defuncto Gregorio papa, Sergius II 104 u s sedit annis 3.
845. [Col. 1347] haec primum a. 844, tum a. 845. adscripta sunt 1. Rhabanus Fuldensis abbas librum quem de sancta cruce variis figuris metroque composuit, Sergio papae transmisit.
846. [Col. 1347] et haec primum anno superiori adscripta fuisse videntur 1. Lotharius imperator Burgundiones rebellare [Col. 1348D] molientes ad deditionem coegit.
847. ( Gesta pontt. Rom. ) [Col. 1347] Romae—confirmavit item haec a. superiori primum adscripta fuerunt 1. Romae Leo IV, papa 105 u s , sedit annis 9, mensibus tribus, qui Romae munitionem, quam Leoninam dicunt, fecit, eamque apostolica benedictione dedicavit, et sub anathemate in perpetuum confirmavit. [Col. 1347] hic numerus erasus est 1. Mogontiaci Rhabanus, Fuldensis abbas doctissimus, ordinatur archipraesul. Qui mox Ludowico jubente sinodum magnam Mogontiaci collegit. Tempore [Col. 1347] haec in margine supra a. 850 habentur 1.—anno 852. adscripta 2. Leonis papae quarti et [Col. 1349A] Rabani Mogontiacensis archiepiscopi in conventu episcoporum Mogontiaci ( conc. Mog. ), confutata est heresis Praedestinatianorum, quorum capita beatus Augustinus confregit atque contrivit in libro de correptione et gratia et praedestinatione sanctorum ac bono perseverantiae [Col. 1349] ac b. p. atram. paulo diverso 1. desunt 3. .
848. Gotescalcus quidam presbiter, quosdam homines ad vitam, quosdam ad mortem inevitabiliter a Deo praedestinatos dogmatizans, in conventu episcoporum Mogontiaci convictus, regno expellitur.
849. Augiae Walahfridus Strabo abbas obiit; pro quo Folcuinus abbas 13 u s praefuit annis 9.
850. Magna fames circa Rhenum, in qua Rhabanus archiepiscopus multos pauperes aluit.
852. Magna sinodus et generalis conventus Mogontiaci [Col. 1349B] a Rhabano archiepiscopo et Ludowico rege habitus.
853. Nordmanni basilicam sancti Martini Turonis incendunt.
855. Lotharius imperator, relicto mundo divisoque inter filios regno, monachum se Prumiae fecit, et non multo post, 3. Kal. Octob. ad regnum celeste migravit. Post quem filii ejus Ludowicus imperator Italiam, et Lotharius Cisalpinas partes regni tenuerunt.
856. Mogontiaci Rhabano archiepiscopo defuncto, successit Karolus, filius Pipini regis Aquitaniae. Romae Leone defuncto, 106 u s Benedictus III, papa sedit annis 2, mensibus 6.
857. Synodus a Karolo archiepiscopo Mogontiaci [Col. 1349C] colligitur.
858. Villam quandam juxta Mogonciacum et Rhenum, Cammunti vocatam, nequam spiritus homines multipliciter infestando devastavit. Romae post Benedictum 107 u s Nicolaus papa sedit annis 9.
859. Crebri terrae motus Mogontiacum concutiunt; ibique Probus presbiter religiosus et sanctus, 7. Kal. Julii obiit.
860. Hiemps maxima etiam Ionium mare usque in Venetiam per glaciem equis meabile fecit.
861. Meginradus Augiae monachus, et primus incola heremi quae Turicino adjacet lacui a quibusdam latronibus inibi 12. Kal. Febr. peremptus, post mortem virtutibus claruit, Augiae sepultus. A quo [Col. 1349D] usque hodie Heremus ipsa a sanctis et religiosis viris culta, in nobile excrevit cenobium.
862. Lotharius rex faventibus archiepiscopis Gunthario Coloniense et Theothgaudo Treverense, repudiavit Tiothpirgam uxorem legitimam, sinodo ad hoc machinandum collecta.
863. Synodo Romae collecta, Guntharius et Theothgaudus archiepiscopi illuc transmissi, a Nicholao papa sunt depositi, et cum synodo sua anathematizati, Lothariusque rex, nisi resipisceret, excommunicatus est.
[Col. 1350A] 864. Guntharius Coloniensis episcopale officium post interdictum usurpans, set postea ductus penitentia Romam venit, set minime reconciliari meruit.
865. Arsenius episcopus, Nicolai papae legatus, ipsi Lothario fidem conubii per sacramenta 12 principum suorum pollicenti, Tiothpirgam conjugem reconciliatam reddidit.
866. Vulgari missis a Nicolao papa et Ludowico rege praedicatoribus, fidem Christi suscipiunt.
867. Lotharius rex posthabitis principum sacramentis, Thiotpirgam repudiavit iterum, se priori concubinae commiscens. Unde eum papa Nicolaus cum suis complicibus excommunicavit, literis ad diversos missis.
[Col. 1350B] 868. Synodus magna coram Ludowico rege colligitur Wormatiae. Romae defuncto papa Nicolao, 108 u s Adrianus II sedit annis 5. Ad quem cum Lotharius rex venisset, et frustra opitulante fratre Ludowico imperatore, pro Waldradae concubinae suae matrimonio satis egisset, nichil profuit. (REGIN. Chron. a. 869.) Ea [Col. 1349] Haec in marg. alio atramento 1. Anno 869. adscripta in 2. quidem conditio ei dabatur, ut si innocens esset, fiducialiter corpus Domini perciperet; sin vero, illud nullatenus accipere praesumeret. Set ipse temerarius accessit, et cum suis complicibus inevitabile judicium sibi suoque regno, heu! nimium demens, percepit. Nam tanta clades hanc praesumptionem divinitus subsecuta est, ut in ejusdem Lotharii regno, tota virtus ac nobilitas, non peste set quasi hostili gladio, deleta videretur.
[Col. 1350C] 869. Lotharius rex cum complicibus suis se apud papam Adrianum de illatis criminibus excusans et corpus Domini temerarie ab eo accipiens, cum rediret domum, Placentiae periit; autoresque sceleris pene omnes obiter periere. Regnumque ejus Karolus patruus ejus invasit.
870. Synodus magna Coloniae collecta, et multa pro statu aeclesiae decreta.
871. (REGIN. Chron. ) [Col. 1349] haec eadem manu addita 1. Ludowicus imperator Adalgiso tyranno per sacramentum repacificatur; quo tamen sacramento eum post Joannes papa absolvit, et eum contra eundem tirannum incitavit ad bellandum.
872. Basilius imperator Grecorum portionem dominicae crucis Ludowico regi transmisit.
[Col. 1350D] 873. Romae defuncto Adriano, 109 u s Joannes VIII papa sedit annis 10 [Col. 1349] reliqua addita alio atramento 1. , cujus praecepto Joannes diaconus Romanae aeclesiae vitam sancti Gregorii authentice descripsit.
874. Ratolfus Veronensis episcopus obiit, qui sui nominis cellam construxit juxta Augiam
875. Ludowicus imperator Italiae defunctus, Mediolani sepelitur, anno regni 20 o . Cujus regnum patruus ejus Karolus rex Galliarum invadens, a Joanne papa se imperatorem coronari fecit.
876. Ludowicus rex religiosus apud Franconofurt [Col. 1351A] 5 Kal. Septembris obiit, anno regni 36 o , regnumque ejus tres filii, Karlomannus Bajoariam, Ludowicus Germaniam, Karolus Alemanniam, singuli cum adjacentibus provinciis accepere.
877. Karolus rex Galliarum obiit, anno regni 37 o . Post quem filius ejus Ludowicus Balbus regnum Galliarum accepit.
878. Ludowicus rex Germaniae cum fratre Karolo regnum Lotharii divisit.
879. Ludowicus Balbus, filius Karoli, rex Galliarum, 3 Idus Aprilis Compendii obiit.
880. Karlomannus rex Bajoariae apud villam Otingam obiit, 11 Kalend. Aprilis.
881. Nordmanni multas provincias in Gallia vastant. Karolus rex, frater Ludowici, Romam veniens, [Col. 1351B] una cum regina Richgarda imperiali unctione a Joanne papa coronatur, [Col. 1351] reliqua in loco raso 1. et omnes Italorum episcopi, praeter papam, imperatori jurejurando subjiciuntur.
882. Ludowicus rex Germaniae 13 Kalend. Febr. obiit. Karolus imperator Nordmannos cuncta circumquaque vastantes, pacem regno ejus deinceps sacramento firmare compulit, et regem eorum christianitatem professum de baptismo suscepit, sicque firmata amicicia digressi sunt.
883. Romae Johannes papa a quodam toxicatus, etiam a quodam alio percussus malleo, obiit, statimque percussor ejus a nemine Iesus moritur. Et Marinus archidiaconus, papa 110 u s , praefuit anno 1, mensibus 6. Ludowicus rex Galliae obiit.
884. Karlomannus filius Ludowici Balbi, rex [Col. 1351C] Galliae obiit, et regnum Galliae Karolus imperator obtinuit.
885. Marinus papa obiit, pro quo Adrianus III, papa 111 u s , sedit anno 1, mensibus 4.
886. Imperator a papa invitatus, Italiam venit. Romae quintus Stephanus, papa 112 u s , post Adrianum sedit annis 6.
887. Richgarda imperatrix, adulterii cum Liutwardo Vercellensi episcopo incusata, divino judicio se ab omni virorum commixtione integram et virginem comprobavit, quamvis jam 12 annis in conjugio imperatoris aparuerit. Moxque a rege separata, in Andelahense cenobium virginum a se constructum secessit, ibique Deo serviens, virgo regina [Col. 1351D] permansit. Imperator autem ab omnibus deseritur, et Arnolfus, fratris sui Karlomanni filius, rex eligitur.
888. Karolus imperator [Col. 1351] imp. 1. imperio Herimannus. jam privatus Deo devote serviens, ut quidam dicunt a suis strangulatus, obiit Idus Januar. et Augiae sepelitur.
890. Arnolfus rex ex parte apostolici rogatur, ut Romam veniens, Italiam sibi de tyrannis defendat.
891. Arnolfus rex Nordmannos ad internecionem delevit.
[Col. 1352A] 892. Romae post Stephanum Formosus, prius Portuensis episcopus, papa 113 u s , sedit annis 4, mensibus 7.
893. Formosus papa Arnolfum regem ad suscipiendam et a tyrannis eruendam Italiam invitat.
895. [Col. 1351] haec desunt 3. Synodus magna apud Triburiam collecta. Itemque rex a papa rogatus, Italiam petit.
896. Arnolfus rex tandem Romam venit, et a Formoso papa imperator coronatus est. Formosus papa die paschae obiit. Pro quo sextus Bonifacius papa 114 u s ordinatus, 15 o die podagra defunctus est.
897. [Col. 1351] haec primum anno 896. adsignata erant 1. ut in Herimanno Cui sextus Stephanus papa 115 u s substitutus, sedit annum 1. Qui tyrannis favit.
898. [Col. 1351] haec primum anno 897 adsignata erant 1, ut in Herimanno. Romae post Stephani interitum Romanus [Col. 1352B] papa 116 u s sedit mensibus paulo plus 4, et post hunc Theodorus II, papa 117 u s , sedit dies 20. Post quem nonus Johannes papa 118 u s ordinatus, sedit annis 2.
899. Outa regina adulterii incusata 72 o r u m principum juramento absoluta est.
900. [Col. 1351] Romae mensibus V. primum anno 899, adsignata erant, ut in Herimanno. 1. Romae quartus Benedictus, papa 119 u s , sedit annis 3, mensibus 5. Arnolfus imperator Ratisponae, ubi frequentius manebat, obiit, 6 Idus Decembris [Col. 1351] VI. Id D. alio atramento 1. , anno regni 12 o ; pro quo filius ejus Ludowicus puer regnavit.
902. Beringer, Reginolf et Gerhard nobiles germani, filii Atonis comitis et Adellindae, occisi, apud Bouchaugiense cenobium virginum, a praedicta Adellinda constructum, sepeliuntur, ubi et ipsa mater [Col. 1352C] postea est sepulta.
904. Romae post Benedictum Leo V, prius presbyter forensis, papa 120 u s , sedit mensibus ferme duobus. Post quem, ut in quibusdam inveni, Cristophorus prius cardinalis, papa 121 u s , sedit mensibus quatuor; qui dejectus est, et monachus factus.
905. Romae Sergius III, papa 122 u s , annis 7, mensibus quatuor.
906. Adalpertus nobilis et bellicosus de Babenberg, Counradum emulum suum pugna victum cum aliis multis peremit.
907. Adalpertus perfidia Hattonis archiepiscopi et Liutpaldi ad Ludowicum regem spe pactionis adductus, decollari est jussus.
[Col. 1352D] 908. Ungarii Saxoniam et Thuringiam vastant. Liutpaldus occisus est.
909. Ungarii Alemanniam vastant.
910. Ungarii Francos devincunt.
911. Ludowicus rex adolescens moritur, et Ratisponae sepelitur. Post quem, deficiente nostris in partibus regio stemate, Counradus filius Chounradi, rex electus et unctus, regnavit annis 7. Burchardus dux Alemanniae in conventu suo occiditur.
912. Ungarii a Bajoariis et Alemannis juxta flumen Ine occiduntur. Cometae sunt visae. Roudolfus [Col. 1353A] rex Burgundiae obiit; pro quo Roudolfus filius ejus regnavit annis 25. Romae Anastasius II, papa 123 u s , sedit annis 2, mens. 2. Apud Sanctum Gallum Notkerus magister doctus obiit.
913. Ungarii Alemanniam vastant.
914. Salomon Constantiensis episcopus est captus.
915. Romae Lando papa 124 u s sedit mensibus 5. Post quem Leo VI, papa 125 u s , mensibus ferme duobus; et post hunc Joannes X, papa 126 u s , annis 14, mensibus 2.
916. Ungarii totam Alemanniam igne et gladio vastant. Synodus coram misso apostolici, id [Col. 1353] i. e. P. O. e. addita 1. desunt 3. est Petro Ostiensi episcopo, apud Altheim est habita. In [Col. 1353] In—lueret addita 1. qua synodo generali decreto sancitum est, [Col. 1353B] ut quicumque deinceps bannum ab episcopis impositum corrupisset, per jejunium 40 dierum in pane tantum et aqua et sale, commissum lueret. Apud Sanctum Gallum beata virgo Wilborada artius est inclusa.
917. Ab Ungariis Basilea destruitur. Erchanger dux et frater ejus decollantur.
918. Burchardus dux Alemanniae constitutus, tyrannidem invasit. Counradus rex obiit.
919. Heinricus comes, natione Saxo, in regnum electus, sine regali unctione regnavit annis 18. Burchardus dux Alemanniae Roudolfum regem Burgundiae vicit.
920. Karolus rex Galliarum in Franciam venit. [Col. 1353C] Apud [Col. 1353] A. s. G. R. v. i. e. alio atram. 1. Sanctum Gallum Rachildis virgo inclusa est.
923. Sanguis Domini in Augiam insulam a quadam matrona defertur, sicuti literis inibi manifestatur.
924. Sanctus Oudalricus, Augustae Vindelicae episcopus, praefuit annis 50.
925. Ungariis item Alemanniam vastantibus et ad cenobium sancti Galli venientibus, Wilborada virgo inclusa, a quodam eorum perempta, martirio coronatur; Rachildisque, contectalis ejus, illesa divinitus conservata est.
926. Ungarii vastata Alemannia, per totam Franciam, Alsatiam atque Galliam igne et gladio deseviunt. Burchardus dux occiditur, pro quo Herimannus [Col. 1353D] Alemanniae dux efficitur.
927. Heriger Mogonciacensis [Col. 1353] Nam juxta antiquos non Mogontium set Mogonciacum dicitur in marg. 1. 2. archiepiscopus obiit, pro quo Hildibertus.
929. Romae Stephanus VII, papa 127 u s , sedit annis 2, mense uno.
930. Heinricus rex Boemiam petit.
931. Romae Joannes XI, papa 128 u s , sedit annis quatuor. Heinricus rex reges Abodritarum et Nordmannorum christianos fieri effecit, ipseque Gallias petit.
932. Heinricus Ungarios in Siurbia interfecit.
[Col. 1354A] 934. Constantiae Chounradus genere et vita clarus praesul ordinatus, praefuit annis 41.
935. Romae Leo VII, papa 129 u s , sedit annis 3, mensibus 6.
936. Heinricus rex obiit, et in Saxonia apud Chutilineburg sepelitur. Pro quo Otto, filius ejus regnavit annis ferme 38.
937. Ungarii Franciam, Alemanniam, Galliam et Burgundiam vastantes, tandem per Italiam redierunt in Pannoniam. Monasteria sancti Galli et sancti Bonifacii concremantur. Roudolfus rex Burgundiae obiit, pro quo filius ejus Chounradus regnum suscepit, Arnolfus dux Bajoariae obiit, ducatumque ejus accepit Bertholfus. Bajoarii cum aliis multis regi Ottoni rebellant.
[Col. 1354B] 938. Otto rex contra Bajoarios procinctum movit, peneque omnes sibi subjugavit. Romae Stephanus VIII, papa 130 u s , sedit annis 3, mensibus quatuor,
939. Otto rex omnes sibi rebelles preter Metensem episcopum subjugavit.
940. Otto rex Gallias contra Ludowicum regem petiit. Hiems seva et mortalitas animalium.
942. Otto et Ludowicus reges pacificantur. Romae Marinus II, papa 131 u s , sedit annis 3, mens. 6.
943. Ungarii Bajoarios invadentes vincuntur.
944. Terraemotus factus est, 16 Kalendas Maii.
945. Romae Agapitus II, papa 132 u s , sedit annis ferme 10. Otto rex Galliam ingreditur.
[Col. 1354C] 946. Apud Sanctum Gallum Rachildis virgo inclusa migravit ad Dominum.
947. Berhtolfus dux Bajoariae obiit, cui Henricus, frater Ottonis regis, in ducatum successit.
948. Herimannus dux Alemanniae obiit, cujus ducatum Liutolfus, Ottonis regis filius, accepit. Synodus magna episcoporum coram Ottone et Ludowico regibus apud Ingelenheim facta.
949. Lothario rege Italiae mortuo, Beringarius regnum ejus invasit, viduamque ejus Adelheidem, Roudolfi regis Burgundiae filiam, multis injuriis afflixit.
950. Otto rex Italiam petit, sibique eam subjecit, et pulso Beringario, domnam Adelheidem liberavit.
[Col. 1354D] 951. Synodus 25 episcoporum magnusque totius regni conventus apud Augustam Vindelicam coadunatur. Ibique Beringarius Ottoni regi ad deditionem venit. Ignitus lapis, quasi massa candentis ferri, ab occidente per aera venit, et draco visus est ambulans.
952. Otto rex cum filio suo Liutolfo Italiam intrat, et nuptiae regales Papiae celebrantur.
953. Lutolfus dux Ottoni [Col. 1353] Otoni 1. patri suo rebellat, set a sanctis episcopis reconciliati sunt.
[Col. 1355A] 954. Ungarii item egressi, Franciam, Bajoariam Italiamque devastant.
955. Ungarii totam Bajoariam depopulantes, juxta Augustam, Alemanniae urbem, Deo juvante ab Ottone rege pugna victi, immensa cede necantur, 4. Idus Augusti. Ex nostris etiam Chounradus dux cum aliis multis occubuit. Ungarii etiam qui tunc effugere poterant, per totam Bajoariam trucidati sunt. Reges eorum Ratisponae in patibulis suspensi sunt. Romae Johannes XII, qui et Octavianus, papa 133 u s , sedit ann. 8, menses quatuor; qui tanti ordinis, pro dolor! oblitus, vanitati et spurciciae fuit deditus.
956. Lutolfus dux Italiam hostiliter invadit, et Beringarium cum filio ejus fugavit.
[Col. 1355B] 957. Lutolfus dux Adalpertum bello vicit, et ipse eodem anno obiit, et Burchardus ducatum ejus accepit.
958. Cruces in vestibus quibusdam aparuerunt.
961. Otto rex filium suum Ottonem ex Adelheide regina regem eligi fecit, et ipse Italiam cum exercitu petit. Signum in sole apparuit.
962. Otto rex Romam veniens, a Johanne seu Octaviano papa imperator coronatur, ipseque papam pro sceleribus suis arguens, minime eum potuit corrigere.
963. Imperator natalem Domini Papiae moratus, iterum Romam venit, pro sceleribus Johannis papae dijudicandis. Set eodem Johanne imperatorem in [Col. 1355C] Campaniam fugiente, in ejus locum a Romanis et imperatore vir venerabilis Leo VIII papa 134 u s ordinatus est.
964. Romani Leonem papam expellunt, mortuoquo Johanne papa priore, Benedictus diaconus a Romanis, nolente imperatore, ordinatur, sui nominis quintus, papa 135 u s , et sedit mens. 2. Et civitas ab imperatore obsessa est et tanta fame oppressa, ut modius furfuris 30 veniret denariis. Nec multo post dedita urbe traditoque Benedicto, imperator Leonem papam restituit, et Romanos ei fidem per sacramenta promittere coegit.
965. Imperator de Italia redit, et Burchardus dux Suevorum in Italia rebelles imperatori vicit.
966. Romae defuncto Leone, Johannes XIII u s , [Col. 1355D] prius Narniensis episcopus [Col. 1355] ordinatus est. 3. reliqua desunt. , papa 136 u s , sedit annis plus minus 7.
968. Eclipsis solis 11 Kal. Decembris facta.
969. Hoc tempore Johannes papa a quibusdam multum afflictus exilio, vix tandem a quodam Johanne suae sedi restituitur.
970. Otto imperator Romam veniens, injurias domni papae in auctoribus scelerum graviter vindicavit.
971. Sanctus Oudalricus episcopus infirmus, Adalberoni, sororis suae filio, episcopatum suum ab imperatore impetravit.
[Col. 1356A] 972. Synodo apud Ingelenheim ab episcopis collecta, beatus Oudalricus episcopus et Adalbero transgressionis canonum accusantur; set caussa sua dicta et excusata, absoluti discesserunt. Romae Benedictus VI, papa 137 u s , sedit ann. 1, mens. 10.
973. Adalbero clericus, futurus ut sperabatur episcopus obiit. Otto imperator Nonis Maii subito mortuus, apud Parthenopolim, id est Magedeburg, ubi ipse archiepiscopium [Col. 1355] archiepm 1. fecerat, sepultus est, et filius ejus Otto regnavit pro eo. Sanctus Oudalricus Augustensis episcopus migravit ad Dominum, anno aetatis 83 o , episcopatus 50 o , quarto Nonas Julias. Burchardus dux Alemanniae obiit, et Otto, filius Liutolfi, paternum pro eo ducatum recepit.
974. Romae Benedictus papa a Romanis criminatus [Col. 1356B] strangulatur, et eo vivente Bonifacius papa ordinatur; set post unum mensem expulsus, Constantinopolim petit; et Benedictus VII, Sutriae prius episcopus, papa 138 u s , sedit annis 9. Constantiae Chounradus sanctae memoriae episcopus, 6 Kal. Decembris hac vita decessit, cui Ganenolfus [Col. 1355] ita 1. successit.
976. Dissensio inter Ottonem regem et Heinricum ducem Bajoariae commota est.
977. Discordia inter Ottonem ducem Sueviae et Heinricum ducem Bajoariae [Col. 1355] commota est repetit 3. .
978. Otto rex contra Lotharium regem in Gallias duxit exercitum.
979. Constantiae Gamenolfus episcopus obiit, eique Gebehardus nobilis praesul succedens, 16 annis [Col. 1356C] rexit ecclesiam; qui basilicam sancti Gregorii in ripa Rheni abbatiamque suis ex praediis construxit.
981. Otto rex, peragrata Italia, Calabriam cum exercitu ingreditur.
982. Otto rex apud Calabriam, occiso a Grecis et Saracenis exercitu, de navi exiliens in qua captus erat, aufugit (cf. ALPERTUM). Otto dux Suevorum obiit, et Chounradus sibi successit.
983. Otto rex Romae infirmatus, 6 Idus Decemb. obiit, et in porticu sancti Petri sepelitur.
984. Otto tercius, secundi Ottonis ex Greca conjuge filius, adhuc puer pro patre regnavit. Romae Johannes XIV, qui et Petrus, Papiae prius episcopus, papa 139 u s , sedit mens. 8, eumque Bonifacius, prius relegato Benedicto, male ordinatus, de Constantinopoli [Col. 1356D] quo fugerat reversus, comprehendit, et eum ut perhibent toxicavit, ejusque sedem 140 u s papa invasit.
985. Romae Bonifacius VII, postquam undecim mensibus invasam sedem occupaverat, subita morte periit, et mortuus a suis cesus, confossus et triviatim pedibus tractus, vix tandem clericis miserantibus est humatus.
986. Romae Johannes XV, papa 141 u s , sedit annis 10, mensibus 7; qui clericos suos parvipendens, odio ab ipsis est habitus.
987. Fames magna est facta.
[Col. 1357A] 991. Theophanu Greca imperatrix, mater Ottonis regis, obiit.
992. [Col. 1357] haec alio atramento inserta. Aquisgrani in generali synodo coram legatis Johannis papae sancitum est, ut quatuor ebdomadis ante natalem Domini, et a septuagesima ante pascha, et 14 diebus ante festum sancti Johannis Baptistae, nullus secularia placita agere aut conjugium contrahere praesumat [Col. 1357] Acta hujus synodi perierunt et hinc tantum innotuerunt. .
994. Counrado regi Burgundiae defuncto, successit Roudolfus filius [Col. 1357] f. e. i. r. desunt 3. ejus in regnum.
995. Heinricus dux Bajoariae obiit, cujus ducatum filius ejus ejusdem nominis obtinuit. Constantiae Gebehardus episcopus venerabilis obiit, et in basilica sancti Gregorii papae a se constructa sepultus quiescit; eique Lampertus monachus in episcopatu [Col. 1357B] succedens, praefuit annis 23.
996. Otto rex Italiam cum exercitu petit, sibique rebelles coartavit.
997. Otto rex, subactis rebellibus, Italia Romaque potitus est. Et Gregorius V, qui et Bruno, filius Otonis ducis, papa 142 u s ordinatus, et Otto ab eo imperator coronatus est. Qui venerabilis papa canonicam ibi disciplinam reparare satagens, sedit annis tribus, mensibus 9. Augiae Alawicus abbas 26 u s promotus, Romae ab ipso papa consecratus et privilegio donatus est. Counradus dux Alamannorum obiit, et pro eo Herimannus ducatum accepit.
999. Otto imperator iterum Italiam cum exercitu [Col. 1357] exercertitu c. invadit.
[Col. 1357C] 1000. Romae defuncto Gregorio papa, Silvester II, qui et Gerbertus, primo Remorum, post Ravennatum archiepiscopus, seculari literaturae nimium deditus, et ob hoc curioso imperatori admodum amatus, papa 143 u s sedit annis 5.
1001. Otto imperator Italiam sibi quaquaversum subditam lustrat.
1002. Otto imperator in Italia 10 Kal. Feb. obiit, anno regni 18 o , et intestina ejus Augustae, reliquum vero corpus ejus Aquisgrani sepelitur. Pro quo Heinricus dux Bajoariae rex effectus, regnavit annis 23.
1003. Heinricus rex Heinricum marchionem et alios sibi resistentes exercitu petit. Argentina a Herimanno duce Alemanniae, regi rebellante, spoliata, [Col. 1357D] et divinitus in auctores sceleris graviter vindicatum est, et ab ipso duce sacro loco satisfactum.
1004. Heinricus rex Italiam petens, sibi eam subjecit; Papiam ipsa die qua coronatus est irrumpens, gladio et igne perdomuit. Inde in Saxoniam rediens, Boemiam et Bolizlaum ducem Sclavorum tum tota gente sua subjugavit.
[Col. 1358A] 1005. [Col. 1357] Fames magna facta est. Johannes XVI papa 3. vitio typographi. Romae post Gerbertum Johannes XVI, papa 144 u s , sedit anno uno.
1006. Romae Johannes XVII, qui et Fasanus, papa 145 u s ordinatur, et sedit annis sex [Col. 1357] a. sex eodem atramento additum 1. .
1007. Heinricus rex summo studio apud castrum suum Babenberg dictum, nobilem et divitem construxit episcopatum [Col. 1357] in honore S. Georgii martyris addit. 3. , primusque ibi hoc anno episcopus promotus est Eberhardus.
1008. Augiae remoto Ymmone abbate crudeli, Bern vir doctus et pius, Prumiensis monachus, Augiae abbas constituitur; qui gratanter susceptus, et a Constantiensi episcopo Lamperto abbas ejus loci 29 u s consecratus, pietate et scientia clarus, praefuit annis 40.
1009. [Col. 1357] haec alio atramento exarata et anno 1010. adscripta, linea ejusdem atramenti anno 1009. adsignantur 1. anno 1009. adscripta 2. anno 1010. 3. Romae Sergius IV, papa 146 u s , ordinatur.
[Col. 1358B] 1011. Willigisus Mogonciacensis archiepiscopus obiit, eique Erchenbaldus successit.
1012. Chounradus dux Carentani moriens, Adalberoni ducatum reliquit. Herimannus dux Alemanniae obiit, cujus ducatum Ernust accepit.
1013. Romae defuncto Sergio papa, Benedictus VIII, papa 147 u s , sedit annis ferme 12
1014. Heinricus rex Romae imperiali benedictione a Benedicto papa coronatur.
1015. Ernust dux Alemanniae in venatu ab Adalberone comite feram appetente, sagitta vulneratus, interiit, et ducatum ejus filius equivocus, viduam vero ejus Giselam Counradus, Heinrici filius, imperator postea futurus, accepit. Megingaudus Trevirorum [Col. 1358C] archiepiscopus obiit, pro quo Poppo.
1017. Gotefridus, dux partis Lotharingorum, Gerhardum comitem bello vicit.
1018. Constantiae Lamperto episcopo defuncto, Roudhardus praefuit annis ferme 5.
1019. Chounradus, filius Chounradi quondam ducis Carentani, Adalberonem ducem apud Ulmam pugna victum fugavit.
1020. Benedictus papa ab imperatore invitatus, Babenberg venit, ibique aeclesiam sancti Stephani dedicavit.
1021. Heribertus Coloniae Agrippinae archiepiscopus, vir magnae sanctitatis, hac vita discedens, multis miraculis claruit; cui Piligrinus successit. Erchenbaldo [Col. 1358D] quoque Mogonciacensi archiepiscopo defuncto, Aribo successit. Heinricus imperator in Italiam expeditionem movit.
1022. Heinricus imperator Campaniam petens, Troiam, Neapolim, Capuam, et ceteras civitates in deditionem accepit; et Nordmannis quibusdam, qui tempore ejus illo confluxerant, quoddam, ut ferunt, [Col. 1359A] illis in partibus territorium concessit, sicque ipse per Romam victor rediit in Germaniam. Roudhardus Constantiensis episcopus obiit. Pro quo Heimo ferme annis [Col. 1359] deest. 1. 2. praefuit. Notkerus quoque magister de Sancto Gallo obiit.
1023. Ratisponae post Gehebardum episcopum, virum laude dignissimum, alter Gehebardus inthronizatur.
In [Col. 1359] In—admittatur in margine postea addita, eadem tamen manu 1. hoc ano convenit sinodus Mogontiaci [Col. 1359] Potius Saligenstadi, haud procul Moguntia et Francofurto; cf. Vitam Meinwerci c. 178. , in qua constitutum est, ut plebs christiana 14 dies ante festum sancti Johannis a carne et sagimine abstineat, nisi infirmitate cogente, aut festivitate, quae in illo episcopio celebris habetur. Similiter 14 dies ante natalem Domini. Item ibi constitutum est, ut vigilia epiphaniae, vigilia omnium sanctorum, vigilia assumptionis sanctae [Col. 1359B] Mariae, vigilia sancti Laurentii jejunentur, ita ut una refectionis hora admittatur.
1024. Romae defuncto Benedicto, frater ejus Johannes XVIII, ex laico papa 148 u s , sedit annis ferme 9. Heinricus quoque imperator, 3 Idus Julii absque filiis diem obiens, apud Babenbergensem episcopatum a se constructum, quem omnium praediorum et thesaurorum suorum reliquerat heredem, in basilica sancti Petri sepelitur; habitoque conventu apud villam Kambam, Chounradus senior, filius Heinrici, rex promotus, ab Aribone archiepiscopo Mogonciaci unctus est, 6 Idus Septembris. Nec multo post uxor ejus Gisela a Piligrino archiepiscopo Coloniae regina benedicitur, 11 Kal. Octobris.
[Col. 1359C] 1025. Rebellio contra Counradum regem a Counrado ejus patruele et Ernusto duce Alemanniae et aliis quam pluribus est facta.
1026. Rex Counradus Italiam petens, totam pene sibi subjugavit ex hac parte Romae. Constantiae post Heimonem episcopum Warmannus praefuit, annis ferme 8.
1027. Counradus rex Romam perveniens, a Johanne papa in die sancto paschae imperator coronatur. Inde in Alemanniam reversus, apud Ulmam Ernustum ducem et Counradum, se illi dedentes, exilio deputavit.
1028. Heinricus filius imperatoris, Aquisgrani rex electus, a Piligrino Coloniense archiepiscopo in die sancto paschae est unctus.
[Col. 1359D] 1029. Brun Augustensis episcopus obiit et Eberhardum accepit successorem.
1030. Ernust dux exilio relaxatus, iterumque imperatori rebellans, cum multis aliis occiditur 16 Kal. Septembris.
1031. Aribo Mogonciaci archiepiscopus obiit. Cui Bardo monachus, vita et habitu venerandus, successit.
[Col. 1360A] 1032. Roudolfus rex Burgundiae ignavus obiit, et Counrado imperatori diadema suum transmisit. Cujus regnum Odo, sororis suae filius, princeps Gallicae Campaniae, invasit. Bern abbas Augiae, missis Romam cenobii sui privilegiis, a Johanne papa item privilegium cum sandaliis, ut episcopalibus indumentis missas ageret, accepit. Unde a Warmanno Constantiense episcopo apud imperatorem quasi sui pervasor officii accusatus, eo usque ab utrisque coartatur, donec idem cum candaliis privilegium ipsi episcopo traderet, publice in sinodo sua, id est in cena Domini sequentis anni, incendendum. Ipso anno Bouchaugiense cenobium 2 Idus Junii [Col. 1359] JAN. corr. JUN. 1. Julias 3. incendio flagrat.
1033. Imperator Odonis provinciam Gallicam [Col. 1359] galliam 1. 2. sed. v. infra a. 1037. [Col. 1360B] invadens Campaniam, tam diu vastavit, donec ipse Odo supplex adveniens, satisfactionem licet ficte promitteret. Romae defuncto Johanne, Benedictus IX, qui et Theophilactus, papa 149 u s , licet tanto ordini indignus, sedit annis plus 12.
1034. Imperator Burgundiam petens, sibi eam subjecit. Constantiae Warmanno episcopo defuncto, successit Eberhardus. Meginhardo Wirziburgensi episcopo Brun, filius Mathildis successit.
1035. Sinodus magna apud Triburiam ab imperatore collecta est.
1036. Piligrino Coloniensi archiepiscopo Herimannus, Gebehardo secundo Ratisponensi episcopo defuncto tercius Gebehardus successit. Heinricus rex, filius imperatoris, Chunihildem, Gnutonis Danorum [Col. 1360C] et Anglorum regis filiam sibi apud Noviomagum regalibus nuptiis copulavit uxorem. Leutizi Sclavi imperatori vectigales facti. Imperator hieme Italiam petit.
1037. Imperator Papiam adiens, Heribertum Mediolanensem archiepiscopum, infidelitatis accusatum in custodiam misit; qui fuga elapsus, cunctis viribus imperatori rebellare contendit. Imperator Mediolanum obsedit, et circumquaque quaelibet ad rebelles pertinentia devastavit. Odo princeps Gallicae Campaniae a Gozzilone Lotharingorum duce pugna victus fugiensque, a quodam milite occiditur.
1038. Imperator cum natalem Domini Parmae ageret, orto tumultu inter Parmenses et exercitum, utrimque multi, set ex Parmensibus plures, ceciderunt, [Col. 1360D] et ipsa civitas incendio consumpta est. Papa archiepiscopum Mediolanensem imperatori rebellem excommunicavit. Chunihildis regina, uxor Heinrici regis, 17 Kal. Augusti, et Herimannus dux Alemaniae 5 Kal. Augusti, cum multis aliis in Italia obierunt. Stephanus rex Ungariorum bonae memoriae obiit, qui seipsum cum tota gente sua ad fidem Christi convertit; pro quo Petrus regnavit.
[Col. 1361A] 1039. Counradus imperator 3 Nonas Junii obiit. Pro quo Heinricus rex filius ejus regnavit.
1040. Heinricus rex ducem Boemiae bello petit, set multis proceribus et militibus in praestructione silvae citra et ultra occisis vel captis, nil dignum efficere potuit [Col. 1361] ita et 4 4 b . 5. , Eberhardo primo Babenbergensi episcopo defuncto, Suidegerus successit.
1041. Ungarii quendam Ovonem sibi regem constituentes [Col. 1361] eligentes 4. 4 b . , Petrum regem suum expellunt. Qui profugus et exul, Heinrici regis gratiam, cui priori anno rebellaverat, querit et invenit. Heinricus rex Boemiam cum exercitu ingressus, igne praedaque cuncta devastat, et rebellem ducem obsides dare, et ipsum post se Ratisponam ad deditionem humiliter venire, sibique jurejurando fidelitatem servitiumque [Col. 1361B] confirmare coartat [Col. 1361] ita et 4. 4 b . 5.
1042. Ovo Ungariorum tyrannus, cum Bajoariae fines devastaret, maxima pars exercitus ejus ab Adalberto marchione bello devicta periit. Heinricus rex Pannonias petens, urbes munitas delevit, et plures deditione subjecit. Et dum Petrum regem suum recipere nollent, ducem eis quendam praefecit; quem statim post ejus discessum Ovo in Boemiam repulit.
1043. Heinricus rex iterum Pannonias petens, ab Ovone, vix pactum impetrante, suscepta satisfactione et muneribus discessit. Inde in Alemanniam veniens, in sinodo Constantiensi cunctis qui contra cum deliquerant omne debitum ipse dimisit. Hocque et alios suis debitoribus facere adhortans, inauditam multis [Col. 1361C] seculis pacem effecit. Post haec Agnetem Willihelmi Pictaviensis filiam accipiens, et Mogonciaci reginam ungui faciens, regales apud Ingelenheim nuptias celebravit. Ibi Liutpaldus, Adalberti marchionis filius, obiit.
1044. Gozzilo dux Lotharingorum moriens, Gozziloni filio suo, quamvis ignavo, ducatum suum a rege Heinrico promissum reliquit. Set alter filius ejus Gotefridus, jamdudum dux, cum ducatum fratri debitum a rege obtinere nequisset, pio regi rebellare praesumit. Heinricus rex parvo exercitu contra gravissimam Ungariorum gentem [Col. 1361] deest 1. 2. fortiter pugnavit, et vicit. Ovonem tyrannum fugavit, et Petrum expulsum pristinae dignitati restituit. Postea vero Petrus in regno confortatus, eundem Ovonem cum [Col. 1361D] uxore et filiis comprehensum, decollavit. Magna vis famis homines immunda animalia comedere coegit [Col. 1361] Magna—coegit haec et 4. 5. habent. . Romani [Col. 1361] Romani—MXLVI o . in margine postea adscripta 1. Benedictum papam pro [Col. 1361] alio atramento adjecta 1. sceleribus [Col. 1361] alio atramento adjecta 1. suis [Col. 1361] alio atramento adjecta 1. expellunt, et quendam Silvestrum papam 150 u m [Col. 1361] alio atramento adjecta 1. temere [Col. 1361] alio atramento adjecta 1. constituunt; quem tamen Benedictus papa postmodum quorundam auxilio expellit; ipseque suae sedi redditus, sponte [Col. 1361] sponte—MXLVI. alio atramento adjecta 1. a papatu [Col. 1362A] discessit, et Gratianum, nomine Gregorium VI, papam 151 u m , pro se ordinari permisit, anno Domini 1046.
1045. Otto Palatinus comes, dux Alemanniae constituitur. Petrus rex Ungariorum, Heinrico regi ad se invitato, regnum Pannoniarum tradidit; quod tamen ab eo ipse, dum viveret possidendum, recepit. Brun Wurziburgensis [Col. 1361] ita 1. 3. episcopus obiit, 7 Kalend. Junii. Gotefridus dux ad deditionem regi veniens, in custodiam mittitur. Leutici se regi dedunt, et solitum censum promittunt. Guntharius heremita ad Christum migravit, et in Braga, Boemiae urbe [Col. 1361] deest 3. sepultus quiescit.
1046. Rex Aquisgrani in pentecoste Gotefrido duci, e custodia relaxato, ducatum reddidit; et Widgero [Col. 1362B] Ravennae praesuli, nimium creduli, nondum consecrato, episcopatum abstulit. Ungarii regem suum Petrum oculis privant, et pro eo quendam Andream regem statuunt. Heinrico regi cum expeditione in Italiam venienti, Gratianus papa, nomine [Col. 1361] addita 1. desunt 3. sextus [Col. 1361] addita 1. desunt 3. Gregorius [Col. 1361] addita 1. desunt 3. , quem Romani expulsis prioribus statuerant, Placentiae obvians, honorifice suscipitur; qui tamen postmodum apud Sutriam in synodo non [Col. 1361] non—deposuit in loco raso 1; cf. diversum ab hoc Herimanni textum. invitus pastorale officium deposuit [Col. 1361] non—deposuit in loco raso 1; cf. diversum ab hoc Herimanni textum. . Pro quo Suidegerus Babenbergensis episcopus nimium reluctans, omnium consensu eligitur. In tempore [Col. 1361] In—persuasit in margine addita 1. hujus apostolici innumerabiles terraemotus et maximi in Italia facti sunt, et hoc fortasse ideo, quia idem apostolicus non canonice subrogatus est antecessori suo, non canonice deposito; videlicet quem [Col. 1362C] nulla culpa deposuit, set simplex humilitas ab officio cessare persuasit [Col. 1361] In—persuasit in margine addita 1. . Eberhardus Constantiensis episcopus Romae obiit, pro quo Theodericus.
1047. In ipso natalis Domini die Suidegerus papa 152 u s [Col. 1361] CLI. corr. CLII. 1. ex more consecratus, Clemens II est vocatus; sedit mensibus novem. Qui mox ipsa die Heinricum regem cum conjuge sua Agnete imperiali benedictione sublimavit. Hunfridus Ravennae efficitur archiepiscopus; Beneventani cives, socrum imperatoris de monte Gargano reversam male tractantes, imperatori rebellant. Imperator corpus beati Widonis, Pomposiae abbatis, de Parmaensi civitate Spiram secum transtulit. Poppo Treverorum archiepiscopus obiit, pro quo Heberhardus. Gotefridus dux et Balduwinus de Flandris imperatori rebellant. [Col. 1362D] Item Theodericus de Phladirtinga [Col. 1361] in loco raso 1. marchio rebellat imperatori; contra quem imperator exercitum movens, parum profecit. Clemens, qui et Suidegerus papa, 7 [Col. 1361] addita 1. Idus [Col. 1361] addita 1. Octobr. [Col. 1361] addita 1. obiit. Gotefridus dux inter alia quae contra regem fecit, Viridunensem civitatem combussit; cujus ducatum imperator Adalberto cuidam tradidit.
[Col. 1363A] 1048. Imperator Ottonem de Suinvurt Suevis ducem constituit. Sanguis Domini apud urbem Mantuam, ut creditur, divina per quendam caecum revelatione invenitur. Bern abbas Augiensis, vir doctrina et moribus insignis, obiit; cui Oudalricus successit. Poppo Brixiensis episcopus ab imperatore electus, Romam mittitur, et honorifice susceptus, papa 153 u s [Col. 1363] CLII. addito I. 1. ordinatur, nomine Damasus II, et [Col. 1363] et s. XXX d. addita 1. sedit 30 dies. Heinricus imperator et Heinricus rex Galliarum convenientes in Metensi territorio, pacem inter se juramento confirmant. Gotefridus Adalbertum ducem occidit; cujus ducatum Gerhardo imperator dedit [Col. 1363] hic nonnulla erasa sunt 1. .
1049. Imperator Chounradum ducem Bajoariae constituit, et Gotebaldum Aquileiae patriarcham, [Col. 1363B] post Heberhardum nuper defunctum, promovit. Nonnulli principes et episcopi Phladirtingam intrantes. Theodericum pugna victum occidunt, et provinciam illam imperatori subjiciunt. Brun Leucorum, id est de Tullo [Col. 1363] supra lineam 1. desunt 3. , episcopus, ab imperatore electus, Romam mittitur, et papa 154 u s [Col. 1363] CLIII. add. I. 1 nonus Leo vocatur, et sedit annis quinque. Qui in proximo pascha Oudalricum Romae Augiensem consecravit abbatem, et monasterii ejusdem privilegia, a sede apostolica tradita, confirmavit et innovavit. Idem papa Romae synodum, maxime contra symoniacam heresim, celebravit. Hic [Col. 1363] Hic—prohibuit in margine addita 1. in plenaria synodo constituit ut Romanorum presbiterorum concubinae extunc et deinceps Lateranensi palatio adjudicarentur ancillae. [Col. 1363C] Emptiones et venditiones altarium sub anathemate prohibuit. Imma [Col. 1363] Imma—April. in marg. postea addita 1. obiit anno dominicae incarnationis 1049, 2 Nonas Aprilis. Odilo Cloniacensis abbas venerabilis migravit ad Dominum, Kal. Januar. [Col. 1363] IIII. Non. corr. postea Kal. 1. IIII. Kal. 2. 3. Gotefridus et Balduwinus reconciliantur imperatori.
1050. Domnus papa synodum Romae post pascha collegit, in [Col. 1363] in—anathematizavit in loco raso 1. qua heresim Beringarianam, nuper ad apostolicam sedem delatam, damnavit. Item in autumno sinodum Vircellis [Col. 1363] ita hic 1. 2. 3. collegit, in qua eandem heresim anathematizavit [Col. 1363] in—anathematizavit in loco raso 1. [Col. 1363] Eadem fere iisdem verbis in Bernoldi opsre de Berengarii damnatione multiplici leguntur. Uss. Prodr. II, 432. . Quo tempore Agnes imperatrix filium imperatori peperit.
1051. Imperator natalem Domini apud Goslare egit, et multos ex principibus filio suo jurejurando fidem promittere fecit. Hunfridus Ravennas archiepiscopus, [Col. 1363D] domno [Col. 1363] domnae 1. 2. papae apud Augustam reconciliatur. Post pascha synodum Romae collegit Leo papa, ubi Gregorium Vercellensem episcopum, propter quoddam adulterium et perjuria perpetrata, absentem et nescientem excommunicavit. Quem tamen post Romani venientem et satisfactionem [Col. 1363] in loco raso 1. promittentem, priori officio restituit. Eadem aestate [Col. 1364A] Bardo, venerabilis Mogonciaci archiepiscopus 3 Idus Junii defunctus, multis claret miraculis; pro quo Liutpaldus. Constantiae Theoderico episcopo defuncto, successit Rumaldus. In autumno imperator regnum Ungariae devastavit. Hoc tempore Touta, nobilis et religiosa vidua, Bouchaugensi et Lindaugensi coenobiis abbatissa ab imperatore praeficitur.
1052. Imperator Goslare natalem Domini agens, quosdam ibi hereticos Manicheos, omnis esum animalis execrantes, consensu omnium, ne heretica scabies serperet in plures, in patibulo suspendi fecit. His diebus Bonifacius [Col. 1363] bonefacius 2. , Italiae marchio ditissimus, Beatricis nobilissimae comitissae maritus, a duobus militibus sagittis toxicatis vulneratus, moritur, et Mantuae honorifice sepelitur. Reliquiae beati Zenonis [Col. 1364B] confessoris, a Waltario Veronense episcopo in Alemanniam ad villam Ulmam allatae, plurimis claruere miraculis [Col. 1363] post haec locus adrasus 1. cui olim fortasse Constantiae basilica sanctae Mariae corruit ex Herimanni chronico inscripta erant; hodie, quae supra col. 1280, lin. 34-40. transcripsi, ibi et in margine leguntur. .
1053. Imperator cum domno papa natalem Domini Wormatiae egit. Ubi cum papa sicut dudum ceperat Fuldensem abbatiam aliaque nonnulla loca et cenobia, quae sancto Petro antiquitus donata feruntur, ab imperatore reposcens exegisset, demum imperator pleraque in Ultraromanis partibus ad suum jus pertinentia, pro Cisalpinis illi quasi per concambium tradidit. Eique contra Normannorum violentiam propulsandam auxilia delegavit. Ea siquidem gens a temporibus prioris Heinrici imperatoris in partes Calabriae, Samniae, Campaniaeque confluxit. Et quia indigenis contra Grecorum et [Col. 1364C] Sarracenorum incursiones audacter praeliando auxiliabatur, primo gratanter accipitur. Postea vero pluribus eorum ad uberem terram concurrentibus, viribus adaucti, ipsos indigetes et res eorum violenter possedere. Unde domnus papa cum plurimis Teutonicorum Romam rediens, post pascha contra Nordmannos exercitum movit. Set exercitu ejus partim fugato, partim occiso a Nordmannis, ipse papa in quodam castello ab eis obsessus, cum expugnata jam jamque munitione, necessitate coactus, communionem eis prius interdictam reddidisset; acceptus ab eis, Beneventum cum honore tamen reducitur. Ibique, ne rediret, aliquamdiu detinetur. Imperator Heinricus habito conventu apud Triburiam, [Col. 1364D] filium equivocum regem a cunctis eligi, eique post obitum suum, si rector justus futurus esset, subjectionem promitti fecit.—Hazilinus etiam, Babenbergensis episcopus, infamis moritur.
1054. Imperator Adalberonem consobrinum suum, in villa Otinga, ubi natalem Domini egit, Babenbergensi aeclesiae praefecit. Domnus papa tandem, instante [Col. 1365A] pascali tempore, Romam reversus, egrotans, glorioso exitu, cunctis prius benedicens et admonitis valedicens sanctoque Petro peccata sua confessus et devote se illi commendans, 16 Kal. Maii obiit, et in basilica sancti Petri juxta sepulcrum sancti Gregorii sepultus, miraculis claruisse memoratur. Pro quo Gebehardus, Victor II nominatus, papa 155 u s [Col. 1365] CLIIII. corr. alio atramento CLV. 1. , sedit [Col. 1365] sedit III an. in loco raso. Hinc usque ad initium anni 1057. scripta in loco raso littera minuta, eadem tamen manu. anno circiter 1092. inserta sunt. Quid deletum sit, dubitatur. Fortasse quaedam ad laudem Herimanni Augiensis scripta erant; in necrologio saltim eodem fere atramento, haec ad d. 8. Kal. Oct. leguntur: Heremannus doctor egregius obiit, et in libello de canonum auctoritate haec scribit: Chronica quam domnus Heremannus egregius calculator et temporum solertissimus indagator ex diversis chronicis et historiis diligentissime composuit, quae usque ad MLIV u m dominicae incarnationis annum fideliter perduxit. (Usserm. Prodr. II. p. 340.) Sententia quam Urstisius hoc anno post demonio liberaretur exhibet: Herimannus Wolferadi comitis filius, etc. usque sepultus est ex Sangallensi Bertholdo assumpta est, quam videsis supra. (Patrol. t. CXLVI, ad an. 1080.) . Textus anterioris vestigia in Gottwicensi et Murensi Bertholdo annis 1055—1057. superesse videntur. tribus annis. Huic [Col. 1365D] Eadem iisdem verbis apud Lambertum ad an. 1054 (Patrol. t. CXLVI.) leguntur. subdiaconus toxicum in calicem misit; quem cum ipse post consecrationem levare vellet, nec posset, a Domino causam [Col. 1366A] facti inquisiturus, cum populo ad orationem prosternitur; statimque toxicator ejus a demonio arripitur. Ita igitur causa manifestata, domnus papa calicem cum sanguine dominico cuidam altari jussit includi, et pro reliquiis in perpetuum conservari. Deinde iterum cum populo tandiu ad orationem prosternitur quousque subdiaconus a demonio liberaretur. Balduinus imperatori rebellat. Gotefridus, dux clam ingressus Italiam, domnam Beatricem, viduam Bonifacii marchionis, sibi in conjugium copulavit.
Imperator Italiam visitat, et praedictam Beatricem inde abduxit captivam, quippe multum moleste ferens, duci Gotefredo esse copulatam. Welf dux Carinthiorum obiit.
Victor papa misso Hildebrando tunc archidiacono, set postea apostolico, sinodum Turonis generalem collegit, in qua Beringarius Andegavensis aeclesiae canonicus, a quo Beringariana heresis denominatur, sinodaliter et praesentialiter pro eadem heresi examinatur. Qui cum se defendere non posset, heresim suam coram omnibus anathematizavit et abjuravit, secundum formam quam sancta et universalis sinodus Ephesina praescripsit [Col. 1365D] Victor—Beringarius et qui cum—praescripsit Bernold., opusc. ult., num. 3, 5. .
Heinricus imperator filium suum, jam regem factum, principibus regni commendans, obit 3 Non. Octobris. Pro quo Heinricus filius ejus, admodum puer, cum matre sua Agnete cepit regnare. Romae post Victorem Fridericus, frater Gotefridi ducis, dudum beatae memoriae Leonis papae archicapellanus, ex clerico monachus factus, postea abbas in monte Cassino promotus, Stephanus nonus nomen [Col. 1366B] adeptus, papa 156 u s [Col. 1365] CLV. corr. CLVI. 1. praefuit novem mensibus [Col. 1365] quae sequuntur, postea eadem tamen manu addita sunt 1. . Hic [Col. 1366D] v. Petri Dam. ep. IV, 3 ad Cunibertum. omnes Romanos clericos ab aeclesiastico conventu separavit, qui post interdictum beati Leonis papae incontinentes extiterant. Sic enim piae memoriae [Col. 1366D] Obiit a. 1072. Petrus Damiani, cardinalis episcopus, in literis [Col. 1365] ltis 1. suis testatur.
Romae post Sthephanum quidam Benedictus contra canones privata quorumdam gratia ordinatus, sine consecratione mensibus septem [Col. 1365] m. VII. inserta paulo post 1. praefuit aeclesiae. Qui a Gotefrido duce expellitur, et Gerhardus Florentiae episcopus, secundus Nicolaus vocatus, papa 157 u s [Col. 1365] CLVII. corr. alio atr. CLVIII. 1. , praefuit annis fere tribus. Qui constituit, ut qui tunc a symoniacis essent gratis [Col. 1365] vox circiter anno 1092. addita 1. deest 4. 4 b . [Col. 1366C] promoti, ministerio suo permitterentur uti. Deinceps autem quicunque a symoniacis ordinarentur, nichil tali promotione lucrarentur. Hunc etiam papam Petrus Damiani, piae memoriae episcopus, ad corrigendam juxta canones clericorum incontinentiam, provocavit [Col. 1366D] Similia leguntur Bernold., col. 1066. .
Fridericus et fratres [Col. 1365] frater 3. ejus de Glichberga [Col. 1365] l jam i apparet 1. [Col. 1366D] Gleyberg prope Giessen. Heinrico regi rebellant.
Romae Nichholaus papa generali sinodo praesidens, Beringaerium [Col. 1367] beringaerium 1. e addito. praesentialiter et sinodaliter pro heresi sua iterum examinavit; qui tandem quasi conversus, libros suae hereseos coram sinodo concremavit, et eandem heresim ut prius jurando anathematizavit [Col. 1367D] Eadem fere opusc. ult., num. 1. Acta Conc. ap. Mansi XIX, 897. .
Romae Nicolao papa defuncto 6 Kalend. Augusti, Romani Heinrico regi, ejusdem nominis quarto, coronam et alia munera mittentes, de summi pontificis electione regem [Col. 1367] supra lin. add. 1. interpellaverunt. Qui generali concilio Basileae habito, imposita corona a Romanis transmissa, patricius Romanorum est appellatus. Deinde communi omnium consilio, Romanorumque [Col. 1367B] legatis eligentibus, Chadelo Parmensis episcopus 7 Kalend. Novembris papa eligitur et Honorius appellatur, papatum [Col. 1367] p. n. p. in marg. addita post obitum ut videtur Kadalai, de quo certi nil constat; post annum tamen 1073. cf. Affo storia di Parma T. II. habentur etiam in 2. 3. 4. 4 b . nunquam possessurus. Set vicesima septima die ante ejus promotionem, Lucensis episcopus, nomine Anshelmus, a Nordmannis et quibusdam Romanis papa 158 u s [Col. 1367] CLVII. addito I. alio atramento 1. ordinatus, Alexander vocatus, sedit annos 12. Qui satis strenue symoniacam heresim destruxit, et ministris altaris cum conjugibus coire, juxta canonum statuta cum excommunicatione interdixit, ipsosque laicos clericorum aperte incontinentium officia audire, per bannum prohibuit; sicque clericorum incontinentiam satis prudenter refrenavit. Hujus autem constitutionis maxime fuit auctor Hildebrandus, tunc Romanae aeclesiae archidiaconus, hereticis maxime infestus.
His temporibus fames magna fuit. Magna dissensio facta est inter imperatricem Agnetem et Gundharium Babenbergensem episcopum.
Heinricus rex exercitum in Pannoniam movens, Salemonem, filium Andreae regis, in regnum patris sui restituit. Heinricus Augustensis episcopus obiit, pro quo Imbrico. Cedes magna Coslare contigit in aeclesia, rege praesente.
Magna seditio orta est inter Adalbertum Haminburgensem archiepiscopum et principes regni.
Domus regalis Goslari [Col. 1367] ita 1. 2. 4. 4 b . goslare 3. concremata est. Eodem [Col. 1367D] anno, ab incarnatione Domini 1065, quando [Col. 1367D] Non intendit, Christum in Paschate resurrexisse, sed Pascha hoc anno die 27 Martii evenisse, [Col. 1368D] quo die Dominicam resurrectionem factam esse credebant veteres; unde et eodem die in antiquis Kalendariis passim notatur Resurrectio Domini, uti et die 25 Martii Incarnatio et passio Domini. Distinguebant [Col. 1369D] ergo scriptores medii aevi diem Paschae quolibet anno variantis a die resurrectionis in Kalendariis ad d. 27 Martii fixo. Uss. et pascha celebratum est 6 Kalendas Aprilis, in qua [Col. 1368A] die et Christus resurrexit, in tertia die paschalis ebdomadae, 4. Kalend. Aprilis, indictione tercia, rex Heinricus anno regni sui 9 o , aetatis suae 14 o , accinctus gladio in nomine Domini. Pataviensis [Col. 1367] P. e. o. c. A. i. c. s. in margine alio atramento 1. sed adsunt etiam in 2. 3. 4. 4 b . 5. episcopus obiit; cui Altmannus imperatricis capellanus successit. Hoc tempore Sigifredus Mogontiacensis archiepiscopus, et Gundharius Babenbergensis episcopus, et Otto Ratisponensis episcopus, et Willihelmus Trajectensis episcopus, cum magna multitudine Jerusalem profecti, in eo itinere a paganis multa sunt perpessi. Nam et bellum cum eis inire sunt coacti [Col. 1367] reliqua anni alio atramento addita sunt 1. . In eodem itinere Guntharius obiit. Cui Ricimannus [Col. 1367] rizimannus 2. symoniace successit.
[Col. 1368B] Multi nobiles bello civili perierunt. Cometae sunt visae in octavis paschae, 9 Kal. Maii, et per 30 dies apparuere. Eberhardus Treverensis archiepiscopus, 17 Kalend. Maii, sabbato sancto paschae, completis a se ipsius diei officiis, ipsis sacerdotalibus vestimentis indutus, requievit in pace. Cui Chonradus Coloniensis praepositus debuit succedere; set a civibus non est electus. Unde quidam comes, nomine Theodericus, eundem Chonradum ad urbem Trevirorum tendentem comprehendit, et diu sub custodia maceratum, quatuor militibus necandum commisit; qui dum eum ter per quoddam praecipitium [Col. 1367] pcipium. 1. dejecissent, et nil sibi nisi brachium collidere possent, unus ex illis penitentia ductus, ab eo veniam impetravit. Alius autem volens eum decollare, [Col. 1368C] maxillam ejus tantum abscidit; et sic ipse Deo dignus martir ad Dominum migravit. Passus est autem Kal. Junii, anno ab incarnatione Domini 1066, regni vero Heinrici 10, sepultus apud abbatiam nomine Doleiam. Tres autem milites mortis hujus servi Dei auctores digna ultio postmodum subsecuta est. Nam unus eorum acceptum cibum degluttire non valens, alii duo manus suas lacerantes, ad claustra inferni descenderunt [Col. 1367] hic numerum anni MLVI. inserit 3. . Udo post interfectum Chounradum praesul Trevirensis constituitur. Nuptiae Heinrici regis.
Item cometa visa est. His temporibus venerabilis Petrus Damiani, ex heremita cardinalis episcopus, multa conscripsit, et incontinentiam sacerdotum [Col. 1368D] satis rationabiliter in scriptis suis confutavit, ordinatos autem a symoniacis, ut aiunt, nimium clementer tractavit [Col. 1367] reliqua anni alio atramento postea addita sunt 1. sed adsunt etiam in 2. 3. 4. 4 b . . Hugo Bizantiensis archiepiscopus [Col. 1369A] obiit [Col. 1369D] Die 27 Julii; cf. Dunod. Hist. de l'Eglise, ville et diocèse de Besançon I, p. 104, sqq. . Cui ejusdem aeclesiae canonicus [Col. 1369D] Hugo II. a fratribus electus, a rege substituitur.
Saxonia civili laborat discordia. Nordmanni Romam adire voluerunt hostiliter. Burchardus Halberstetensis episcopus Leuticorum gentem viriliter devastavit [Col. 1369] reliqua anni alio atramento in margine adjecta sunt 1. sed habentur etiam in 2. 3. 4. 4 b . . Heinhardus Spirensis episcopus in itinere Romano obiit. Cui Heinricus successit.
Heinricus [Col. 1369] prima linea in loco raso 1. at eadem in reliquis habentur. rex adolescentiae suae errore seductus, legitime conjugis adeo obliviscitur, et tam nefandis criminibus involutus esse diffamatur, ut etiam principes ejus eum regno privare molirentur. Totus ille annus pluvialis.
[Col. 1369B] Pax et reconciliatio in populo, in natali Domini apud Goslare, regali edicto sub sacramento sunt confirmatae. Heinricus rex gentem Leuticorum devastat. Dedo marchio Saxonicus regi Heinrico rebellat; set postmodum coactus ad deditionem venit. Oudalricus abbas Augiensis obiit, pro quo Meginhardus. Constantiae Rumaldus episcopus obiit; cui Karolus per symoniacam heresim in episcopatu successit. Gotefridus dux inter seculares excellentissimus, et in recordatione peccatorum suorum ad compunctionem lacrimarum facillimus, in erogatione elimosinarum largissimus, in vigilia natalis Domini satis laudabili fine requievit in pace [Col. 1369] in p. paulo post addita 1. desunt 3. .
Francia civili laborat discordia. Otto dux Bajoariae [Col. 1369C] regi Heinrico rebellat, et Magnus, filius Ottonis ducis Saxoniae aquilonialis. Set rex praedictum Ottonem, cum legitime ad satisfactionem vocatus nollet venire, ducatu privavit. Meginhardus sponte dereliquit Augiensem abbatiam; post quem quidam Roudpertus indigne eidem abbatiae praefectus, digne postmodum est expulsus [Col. 1370D] Gregor. Regist. I, 82. . Hiemps ventosa et pluvialis.
Welf dux Bajoariae efficitur. Heinricus rex multas insidias passus, viriliter omnes transivit. In pentecoste [Col. 1370D] D. 12 Jun. Otto, jampridem dux Bajoariae, cum sociis suis regi Heinrico ad deditionem venit sua sponte, anno ab incarnatione Domini 1071, regni [Col. 1369D] autem Heinrici 15, aetatis vero ejus 30, indictione 9, tercia feria ejusdem ebdomadae, 18 Kalend. Julii. Karolus qui Constantiensem episcopatum symoniace [Col. 1370A] [Col. 1369] symoniacae corr. symoniace 1. acquisivit, quique thesauros ejusdem aeclesiae, utpute sacrilegus fur, in suos usus dispersit; habito concilio Mogonciaci, ex praecepto papae Alexandri, praedictus Symonis discipulus, nondum consecratus deponitur, quippe cum a clericis Constantiensibus ibidem accusatus, objecta negare non posset. Cui successit Otto in episcopatum [Col. 1370D] Mansi, t. XX, p. 10. .
Heinricus rex pene sine difficultate bellorum sibi reluctantes superavit. Petrus Damiani, piae memoriae cardinalis episcopus, jam dudum mundo crucifixus, migravit ad Dominum, 8 Kalend. Martii [Col. 1369] VII. K. M. supra lin. addita 1; et adsunt in reliquis. [Col. 1370D] In Necrologio obitum ejus diei 9 Kal. Mart. assignat Bernoldus. . Cui domnus Geroldus, revera monachus, scientia scripturarum insignis, et moribus praedecessori suo non impar, in episcopatum successit. Adalbertus [Col. 1370B] Haminburgensis sive Bremensis archiepiscopus obiit. Cui Leobmarus [Col. 1369] leothmarus 2. leomarus 3. successit. Rex multa sibi munitissima castella construxit in partibus Saxoniae et Thuringiae, et multas sibi munitiones injuste usurpavit; unde multorum animos contra se excitavit.
Roudolfus dux Alemanniae, et Bertholfus dux Karinthiorum, et Welf dux Bajoariae, a rege Heinrico discesserunt; quia aliis subintroeuntibus consiliariis, suum consilium apud regem non valere perspexerunt. Theodericus comes penitentia ductus pro facinore quod in beatum Chounradum Trevirensibus praesulem deputatum commisit, licet multa pericula obstarent, ardenti tamen fide cum aliis multis Jerosolimam [Col. 1370C] cepit ire. Qui cum mare navigio intrarent, subita tempestate circumventi, statimque obtenebrata die quo irent incerti, celesti lumine sepius exhilarantur. Deinde non jam mortem in periculis timentes, set vitam aeternam praemeditantes, marinis fluctibus emundati a peccatorum sordibus, migraverunt ad Dominum, 13 Kalend. Martii: quippe Theodericus comes, Widerolt, Marcuart, cum aliis 113. Romae Alexander papa decessit. Pro quo venerabilis Hildebrandus, Romanae aeclesiae archidiaconus, communi omnium consilio expetitur papa constituendus. Quo audito ipse archidiaconus, se viribus esse imparem tanto honori, immo oneri, reputans, inducias respondendi petiit, et sic fuga elapsus, aliquot dies ad Vincula sancti Petri occultatus [Col. 1370D] latuit. Set tandem vix inventus, et ad apostolicam sedem vi perductus, papa 159 u s [Col. 1369] CLVIII. addito I alio atramento 1. ordinatur 7 Kalend. Maii [Col. 1369] VII Kal. Maii alio atramento Bernoldi tamen manu addita 1. adsunt 3. desunt 2. 4. 4 b . , et Gregorius VII u s appellatur [Col. 1369] Hucusque Bernoldus primo scripsisse, dein anno 1074. quae jam sequuntur addidisse videtur. . [Col. 1371A] Cujus prudentia, non solum in Italia set etiam in Teutonicis partibus, refrenata est sacerdotum incontinentia. Scilicet quod praedecessor ejus in Italia prohibuit, hoc ipse in tota catholica aeclesia prohibere studuit. Tota Thuringia et Saxonia regi Heinrico rebellant, propter praedictas munitiones et alia multa quae contra voluntatem ejusdem populi rex in eorum regione fecit inconsulte. Eggehardus tandem abbas Augiensis efficitur, et a praedicto papa Romae consecratur.
Heinricus rex absentibus sui regni principibus eo pacto pacificatur cum Saxonibus, ut munitiones praedictae destruerentur, propter quas seditio orta est, quae et postea sunt destructae. Roudolfus dux et [Col. 1371B] ceteri reconciliantur regi. Hoc tempore legati sedis apostolicae in Alemanniam ad regem venere, pro [Col. 1371] p. i. r. m. c. in loco raso eadem tamen manu 1., et adsunt in reliquis. ipsius regis moribus corrigendis. In quorum manus se rex ipse sub correctionis sponsione commisit, suumque auxilium domno apostolico ad deponendos symoniacos firmissime promisit. Ipsi etiam regis consiliarii omnes res aeclesiarum injuste acquisitas se reddituros, coram eisdem legatis sub sacramento promisere; quippe qui easdem res a symoniacis emerunt, consilio suo eosdem indignos ad aeclesiasticum honorem adjuvando. His ita dispositis, legati sedis apostolicae redierunt [Col. 1371] hinc inde aliud atramentum 1. [Col. 1371D] Gregorii VII, Regist. I, 85; II, 30. . Heremannus marchio, filius [Col. 1371] f. b. d. et a. v. p. a. in loco raso 1. sed eadem manu, et adsunt in reliquis. Bertaldi ducis, Cluniaci angelicam vitam perfectissime arripiens [Col. 1371] f. b. d. et a. v. p. a. in loco raso 1. sed eadem manu, et adsunt in reliquis. , adhuc adolescens, uxore et unico filio et omnibus quae possederat [Col. 1371C] derelictis [Col. 1371] is in loco raso 1. , vere monachus, migravit ad Dominum, 7 Kalend. Maii [Col. 1371D] 6. Kal. M. Necrol. Bernoldi. .
Heinricus rex nativitatem Domini Argentoraci fecit. Expeditionem in Saxoniam ordinavit. Heremannus Babinbergensis episcopus, a clericis suis [Col. 1371] a. cl. s. desunt 2. pro simoniaca heresi accusatus, a papa deponitur, cui Roubertus substituitur. Gregorius papa in prima epdomada quadragesimae sinodum Romae collegit [Col. 1371D] Mansi XX, p. 443. , in qua causam Heinrici [Col. 1371] deest 3. Spirensis episcopi, set simoniaci, examinavit. Qui ipsa die cum examinaretur causa ejus Romae, id est 6 Kalend. Marcii, infirmatus est Spirae, sed deinde 4 Kalend. Martii miserabiliter expiravit, quando et a Gregorio [Col. 1371D] papa diffinitam suae damnationis sententiam in Romana sinodo excepit [Col. 1371D] Cf. eadem fere verba in epistola de damnatione schismaticorum ap. Ussermann Prodr. II, p. 268 et apologiam pro Gebhardo Const. ep. ibid., p. 379-382: Ut autem damnatorias sententias nostri apostolici et ipsius principis apostolorum super Ananiam et Saphiram pari efficacia pollere non dubites, [Col. 1372D] damnationem Spirensis episcopi et mortem ejus studiose consideres, etc. Reliqua habes supra hujus voluminis col. 1170. . In eadem sinodo decretum [Col. 1372A] est a Gregorio papa, ut clerici aliquem sacrorum ordinum gradum vel officium precio adepti, deinceps in aeclesia non ministrent, nec aeclesiam precio adquisitam aliquis retineat, nec deinceps alicui aeclesiam vendere vel emere liceat. Deinde ut a clericali officio cessent, quicumque se per incontinentiam reprehensibiles exhibent. Item, ut populus clericorum officia nullatenus recipiat, quos praedictas apostolicas institutiones contemnere percipiat [Col. 1372D] Apolog. decret. Greg., col. 1107. . Rex Wormatiae pascha celebravit, post pentecosten exercitum in Saxoniam promovit, in qua expeditione innumerabilis multitudo 5 Idus Junii juxta flumen nomine Unstrout utrimque ceciderunt, et multi ex Saxonibus regi ad deditionem venerunt. Detwinus Leodicensis episcopus decessit; [Col. 1372B] cui Heinricus successit. Anno venerabilis Coloniensis archiepiscopus, mirae sanctitatis, requievit in pace 2 Nonas Decembris; cui Hiltolfus, impar genere et moribus, successit.
Rex natalem Domini Goslarie celebravit, ibique quosdam jurare compulit, ut filium ejus post ipsum eligerent ad regnum. His temporibus rex Heinricus per symoniacam heresim sanctam aecclesiam fedare non cessavit, scilicet pro precio episcopatus, abbatias, et alia hujusmodi investiendo, et inter alia crimina etiam excommunicatis communicando. Cintius [Col. 1371] Cintius—celebrantem in loco raso, sed eadem manu 1. quidam Romanus civis, Gregorium papam in die natalis Domini missarum solemnia celebrantem comprehendit; quem ita comprehensum quidam ex [Col. 1372C] militibus ejusdem Cintii occidere destinavit. Set cum gladium super caput ejus libraret, nimio terrore correptus corruit, nec inceptum ictum explere potuit. Cintius autem papam in turrim suam captum deduxit, quae statim a Romanis penitus dilapidatur, et papa prudenter eripitur, qui et suo captori vix a Romanis vitam impetravit. Cum autem rex sepius jam dudum a papa praemonitus se corrigere nollet, et papa in admonendo nil proficeret, ad ultimum mandavit ei, quod in Romana sinodo tunc proxima eum excommunicaturus esset, nisi resipisceret. Quae legatio in octavis Domini ad regem pervenit. Unde rex [Col. 1372D] Cf. epistolam de damnatione schismaticorum col. 1169, ubi e. g. haec leguntur: Anno igitur dominicae incarnationis 1076, Gregorio VII papa in apostolica sede constituto, Reliqua vide hujus voluminis col. 1169. in septuagesima [Col. 1371] LXXma ap 1. apud Wormatiam colloquio facto, et alio in Longobardia apud [Col. 1372D] Placentiam, omnes quos potuit obedientiam praedicto papae exhibendam abjurare fecit, et missa legatione [Col. 1373A] ad Romanam sinodum, quae in proxima quadragesima celebrata est [Col. 1373D] Mansi XX, 467. , ipsum apostolicum ab apostolica sede contumaciter jussit descendere [Col. 1373D] Vide col. 1169. . Set missi ejus turpissime in sinodo tractati, vix a Romanis, adjuvante papa, evaserunt. Ipsum autem regem, sinodo indicante, fidelitate hominum, regno et communione privavit, et omnes ei ad regnum juratos juramento absolvit. Omnesque episcopos, qui regi sponte contra papam faverant, officio et communione privavit; reliquis autem, qui inviti eidem conspirationi intererant, usque ad festivitatem sancti Petri indutias dedit [Col. 1373D] Officio—dedit. Ibid., p. 220. . Gotefridus dux, filius Gotefridi ducis, particeps immo auctor supradictae conspirationis, turpiter a quodam coquo per posteriora cum ad necessarium sederet [Col. 1373B] vulneratus, ante [Col. 1373] supra lin. 1. medium [Col. 1373] supra lin. 1. quadragesimae [Col. 1373] noctis 3. expiravit. Item Willihelmus Trajectensis episcopus, multa in apostolicum conviciatus, subitanea morte, absque aecclesiastica communione post [Col. 1373] supra lin. 1. pascha [Col. 1373] supra lin. 1. multatur; cui Conradus subrogatur. Jam omnes pene principes regni a communione Heinrici se sequestrarunt. Mense igitur Octobri colloquium apud Openheim a principibus regni colligitur, cui legatio sedis apostolicae interfuit. Ibi Heinricus, in purificationem sanctae Mariae tunc proximam se praesentandum domno papae apud Augustam firmissime promisit. Nam et illuc domnum apostolicum ipse cum principibus regni invitavit. Frater Kadalaus ex seculari milicia conversus, ad Opinheimense colloquium legationem papae detulit, quam eidem multum egrotanti papa in remissionem omnium peccatorum imposuit. Expleta igitur legatione, frater Kadalaus suscepto monachi habitu, sub evangelica [Col. 1373C] perfectione requievit in pace.
Dux Bolenorum [Col. 1374D] Boleslaus II. se in regem coronavit. Maxima nix totum regnum a 2 Kalend. Novemb. anni prioris, usque in 7 Kalend. Aprilis anni praesentis obtinuit. Heinricus rex dictus, propriae causae diffidens, et idcirco generalem audientiam subterfugiens, furtive Italiam contra papae praeceptum et concilia principum intravit, et apostolico ad condictum diem Augustam tendenti, ante purificationem sanctae Mariae Canusii [Col. 1373] supra lin. 1. obviavit ( Jan. 28). Ubi et ab eo per inauditae humiliationis simulationem, utcumque potuit, non regni, set communionis tantum concessionem vix demum extorsit, dato tamen prius sacramento, ut de objectis criminibus [Col. 1373D] ad judicium papae satisfaceret, nec papae vel alicui ejus fideli usquam eunti vel redeunti aliquam molestiam inferri consentiret. Hoc autem juramentum nec 15 dies observavit, captis venerabilibus [Col. 1373] venerabibus 1. episcopis, Geraldo Ostiensi [Col. 1373] ostiense corr. ostiensi 1. , et Anselmo Lucensi. [Col. 1374A] Unde et papa missis legatis principibus regni declaravit, se parum profecisse, in eo quod illum in communionem receperit, cum omnes [Col. 1373] deest 3. symoniaci vel excommunicati non minus tunc foverentur ab eo quam pridem. His ergo auditis, princeps regni generali colloquio apud Forecheim 3 Idus Martii habito, egregium ducem Roudolfum sibi in regem sublimarunt, quem in 7 Kal. Aprilis, ubi eo anno medium quadragesimae occurrit, Mogontiae [Col. 1373] deest 3. coronarunt. Maxima autem nix, quae eo anno tamdiu totam terram obtexit, in electione novi regis resolvi tandem incepit. In die autem consecrationis ejus per suggestionem simoniacorum clericorum maxima seditio Mogontiae orta est, ita ut etiam palatium irrumpere vellent, et religiosissimos clericos [Col. 1374B] et monachos occidere. Sed dextera Dei milites novi principis, licet inermes, ita protexit, ut nullum nisi unum ex suis perderent, ex adversariis autem plus quam centum partim ferro partim aqua necarent. Quibus etiam pro homicidiis hujusmodi a legatis apostolicae sedis talis penitentia imposita est, ut singuli aut 40 dies jejunarent, aut 40 pauperes semel pascerent, nec tamen aecclesiasticam communionem quasi homicidae vitarent. Roudolfus rex post consecrationem in Sueviam secedens, regnum sibi subjugavit. Interim Heinricus Longobardiae morabatur, ad quem Cincius, civis Romanus, secum ducens captum venerabilem Cumanum episcopum, nomine Reginaldum, Papiam venit, quippe remunerari a Heinrico volens, eo quod in servitium ejus hunc modo episcopum et in praeterito anno domnum apostolicum captivaverat; set ibi subitanea morte praeventus, debitam remunerationem accepit, quam [Col. 1374C] tot sacrilegiis promereri non timuit. Heinricus [Col. 1373] H. rex 2. audita promotione Roudolfi, auxilium papae contra illum imploravit, licet supradictum Ostiensem episcopum in captione adhuc teneri permiserit. Unde et papa illi respondit, se non posse ejus interpellationi satisfacere, quamdiu apud illum sanctus Petrus in legato suo ligatus [Col. 1373] legatus corr. ligatus 1. teneretur. Frustrata igitur supplicatione sua, animum in tirannidem convertit, nec regnum jam per justiciam, set per violentiam obtinere cogitavit. Rex autem Roudolfus apud Augustam gloriosissimum pascha celebravit ( Apr. 16) cum legatis apostolicae sedis. Ex quibus unus, religiosissimus scilicet abbas Bernardus, Romam dirigitur set ab Oudalrico comite [Col. 1374D] de Lentzburg addit. 3. , Heinrici complice, captus et praedatus, annum pene dimidiavit [Col. 1374D] in captivitate, quem Cluniacensis abbas de manibus Heinrici vix demum eripuit. Rex [Col. 1373] R. 2. autem post pascha generale colloquium apud Ezzelingin cum principibus regni collegit, quo soluto, ipse cum admodum paucis ad obsidendum quoddam castellum [Col. 1375A] perrexit. Set ecce ex improviso emulus ejus Heinricus cum maxima multitudine Boemiorum et Bajoariorum advenit, quos cum rebus aecclesiarum derepente sibi comparare potuit; quibus libentissime rex cum ipsis paucis quos eo tempore habuit obviasset, si non principes ejus hoc in aliud tempus differendum cautius judicarent. Heinricus igitur accepta occasione, omnia circumquaque praeda, ferro, et igni non cessavit devastare, homines quoque more pecudum captivare [Col. 1375] h. q. m. p. c. desunt 3. . Nam fautores ejus ex Boemia, homines libentius quam pecudes praedabantur, ut eos usque ad satietatem suae libidini inhumanae prostituerent, et postea inhumanius eos Cinocephalis devorandos venderent. Rex autem Roudolfus, celebrato pentecoste apud cellam sancti [Col. 1375B] Aurelii ( Jun. 4) [Col. 1375D] Hirschau. , legatum quendam ad apostolicum direxit, et ipse in Saxoniam properavit. Eo tempore Heinricus imposita sibi corona apud Ulmam, interdictum regnum usurpavit; ubi et praedictum comitem Oudalricum, ut [Col. 1375] ut o. p. in loco raso eadem tamen manu postea incerta 1. optime promeritum, inbeneficiavit, eo quod venerabilem abbatem Bernardum, apostolici legatum, adhuc in captione cruciaret. Vercellensis quoque episcopus, depositi regis cancellarius, cum omnibus suis sequacibus generale colloquium circa Kalendas Maii in Runcalibus condixit, ut si aliquo modo posset, Gregorium papam deponeret. Sed ipse ad eundem terminum absque aecclesiastica communione vitam simul et episcopatum heu miserabiliter deposuit, quo ille papam nefaria praesumptione statuit deponere.
[Col. 1375C] Non multo post ejus interitum praefectus Romanae urbis, indefessus miles sancti Petri contra scismaticos, a quodam Heinrici fautore crudeliter occiditur. Ad cujus corpus in parvo tempore plus quam viginti miracula contigerunt, ut fidelium virorum relatione didicimus. Imbrico Augustensis episcopus, qui in praeterito pascha Roudolfo regi fidelitatem juravit, nil de perjurio curans, Heinrico advenienti adhesit, et apud illum quadam die missam faciens, hanc sibi conditionem miser imposuit, ut sacrae oblationis perceptio in judicium ei proveniret, si dominus ejus Heinricus regnum sibi injuste usurparet. Post hanc temerariam perceptionem parvo tempore quod supravixit usque ad mortem, nunquam se sanum de lecto levavit. Nam circa Kalendas [Col. 1375D] Julii absque aecclesiastica communione defunctus est. Item Sigehardus Aquileiensis patriarcha, in auxilium Heinrici contra bannum apostolici armata manu veniens, in amentiam vertitur apud Ratisponam, et ex ipso itinere repentina morte inter cipitur; sicque domum non sine aliquibus suorum [Col. 1376A] funeribus, in corpore et anima mortuus, reportabatur. Augusto mense jam pene transacto, Heinricus cum scismaticorum multitudine procinctum [Col. 1375] p. movit in Saxoniam, cui 2. in Saxoniam promovere decrevit ( Aug. ). cui Roudolfus rex [Col. 1375] deest 2. cum Saxonibus usque Herbipolim obviam processit, et eandem urbem, sibi rebellantem, obsedit; quo dum fideles ejus ex Suevia properarent, in Heinricum ejus emulum offenderunt, qui a facie eorum secedens, plus quam centum homines in una aeclesia, id est apud Wizinloch [Col. 1375] i ap. Wizinloch supra lineam eadem manu scripta 1. desunt 3. [Col. 1375D] Wisloch. , sibi resistentium, concremavit sicque ultra Renum fugiens, ab incepto itinere fideles regis divertere non potuit. Eo tempore papa utrique regi ex parte sancti Petri praecepit ut treuvas ad invicem facerent, et adventum ejus ad Teutonicas partes pro [Col. 1376B] dirimenda lite non impedirent, set debitum consilium et auxilium ad hoc iter ei praeberent. Legatis autem suis, qui adhuc in Teutonicis partibus morabantur, praecepit, ut ex duobus regibus illum excommunicarent, qui praedictae legationi non obediret, obedientem vero ex parte sancti Petri in regno confirmarent. Quod et non multo post factum est ( Nov. ); scilicet in die sequenti post festivitatem sancti Martini, Goslarie, Heinrico pro inobedientia iterum excommunicato et Roudolfo pro obedientia in regnum sublimato. Nam Heinricus praedictam legationem papae nec suscipere dignatus est, nec animum ad treuvae compositionem, set ad tyrannidis crudelitatem intendit [Col. 1375] Qua sequuntur, in margine littera minori addita sunt 1. 2. . Geraldus venerabilis Ostiensis episcopus, de [Col. 1375] de q. s. c. desunt 2. quo supra commemoravimus, [Col. 1376C] jam dudum Deo [Col. 1375] sclo corr. do 1. deo 2. seculo 3. vivus, mundo crucifixus, de hujus vitae ergastulo liberatus est, 8 Idus [Col. 1375] VIII. ID. 1. IX. Idus 3. Decembris. Agnes religiosissima imperatrix, jam [Col. 1375] i. dudum XX 2. 20 annis in viduitate [Col. 1375] viduate 1. Deo devotissime serviens, nec filio suo Heinrico contra apostolicam sedem in aliquo consentiens, Romae requievit in pace 19 Kal. Januar [Col. 1375] 19. K. I. desunt 3. . Sepulta Romae in aeclesia sanctae Petronillae.
Heinricus iterum apostolicae sedi de sua quasi injusta damnatione conquaeritur. Unde Gregorius papa facto concilio mense Martio [Col. 1376D] Mansi XX, 503. [Col. 1376D] In hoc concilio facta est exceptio quarundam personarum de Heinriciana excommunicatione, et hoc utique ad tempus, id est uxorum, filiorum, servorum et reliquorum, qui non scienter vel saltim non libenter excommunicatis sociantur in margine addita 1. desunt 2. habentur in 3. post Martio. idoneos legatos iterum destinavit, qui facto generali colloquio, causam regni juste determinarent: et omnes sinodali sententia damnavit, quicumque impedirent, [Col. 1376D] ne colloquium fieret. Quod Roudolfus libentissime voluit fieri; Heinricus autem, utcumque potuit, illud [Col. 1377A] impedire non cessavit. Nam contra praeceptum apostolici maxima multitudine flagiciosorum adunata, procinctum in Saxoniam paravit. cui rex Roudolfus apud Strowe cum exercitu obviavit: et illo fugato, ipse campum victoriae obtinuit, 7 Idus Augusti. Occubuit tamen ibi ex parte Roudolfi Wecel, venerabilis Magideburgensis episcopus, et Wormaciaconsis episcopus captus est. Infinita autem multitudo utrimque occubuit: plures tamen et excellentiores ex parte Heinrici. Eodem tempore, cum Alemanni facto exercitu ad dominum suum regem [Col. 1377] deest 2. Roudolfum properarent, pene 12 milia conjurati populi transitum Nectarae [Col. 1377] neccari 3. fluvii illis prohibentia partim occiderunt, plurimos autem misericordius castigando eunuchizaverunt. Deinde quandam munitionem inimicorum [Col. 1377B] facto impetu occupaverunt. Roudolfo igitur in Saxoniam reverso, Heinricus derepente recollectis viribus, Alemanniam praeda, ferro et igni, circa festivitatem omnium sanctorum devastavit Terram [Col. 1377] T.—aggressus est in loco raso 1. videlicet catholicorum ducum Berthaldi atque Welfonis et aliorum sancti Petri fidelium penitus dissipare aggressus est. Tunc quoque parum minus quam centum ecclesiae in [Col. 1377] i. i. e. in loco raso 1. illa expeditione violatae sunt. Eodem etiam tempore ex parte Roudolfi Bertaldus Carinthiorum dux, piae memoriae, et Heinricus marchio, obierunt in pace. Facto autem alio concilio Romae, 13. Kal. Decemb. [Col. 1377D] Mansi XX, 507. utriusque regis legati licet non eadem veritate in synodo juravere, quod domini eorum non impedierint [Col. 1377] corr. ex impedirent 1. colloquium pro causa regni statuendum. Unde et papa [Col. 1377C] ea vice inter eos judicare non potuit: quamvis bene sciret, cui parti magis justicia faveret. In sinodo ista Beringarius Andegavensis [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. canonicus, ut [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. ab [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. heresi [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. sua [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. resipisceret [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. , sinodaliter [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. convenitur [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. , eique induciae usque ad proxime futuram sinodum conceduntur [Col. 1377D] Cf. Bernoldi librum De Berengarii damnatione, p. 435. .
Gregorius papa sinodum Romae mense Februario collegit [Col. 1377D] Mansi XX, 525. , in qua Beringarius [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. jam [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. tercio [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. convictus [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. heresim [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. suam [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. abjuravit [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. et [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. anathematizavit [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. quae asserit: corporales res in altari positas non [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. vere [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. sed [Col. 1377] in loco raso, littera minori scripta 1. figurate tantum in corpus et sanguinem Domini transire [Col. 1377D] Bern., De Bereng. damn., p. 435. . In eadem sinodo Heinricus Aquilejensis patriarcha papae juravit, nulli se deinceps communicaturum, quem [Col. 1377D] sciret a papa excommunicatum [Col. 1377] In—deposuit in loco raso littera minori scripta 1. . In hac sinodo papa presbyteros deinceps in fornicationem lapsos [Col. 1378A] absque spe recuperationis deposuit [Col. 1377] In—deposuit in loco raso littera minori scripta 1. et scriptum quod dicitur sancti Oudalrici ad papam Nicolaum de nuptiis presbiterorum, et capitulum Pafnutii de eadem re, immo omnia sacris canonibus adversa, damnavit. In hac sinodo legati regis Roudolfi super Heinricum proclamaverunt, eo quod totum regnum confundere et sanctam ecclesiam conculcare non cessaret. Iterum igitur papa legatos suos pro causa regni determinanda ad Teutonicas partes destinavit, videlicet venerabilem Petrum Albanensem episcopum, Petrum inquam illum, qui jam dudum Florentinum episcopum, nomine Petrum, probavit symoniacum: quippe per medium ignem transiens absque lesione, unde et igneus cognomine, Albanensem episcopatum promeruit obtinere. Cum quo et [Col. 1378B] Oudalricus Paduanus episcopus in legationem destinatur. Legatus autem Heinrici, legatos [Col. 1377] l. p. p. a. in e. in loco raso littera minori scripta 1. papae priusquam abirent in eadem sinodo jurejurando securos fecit de conductu et obedientia domini sui. Item legatus Roudolfi de obedientia domini sui in sinodo juravit. Legati igitur sedis apostolicae in Teutonicam terram pervenientes, obedientiam Roudolfi et inobedientiam Heinrici indubitanter probaverunt; quod et [Col. 1377] in loco raso littera minori scripta 1. postea [Col. 1377] in loco raso littera minori scripta 1. cum [Col. 1377] in loco raso littera minori scripta 1. redirent [Col. 1377] in loco raso littera minori scripta 1. , papae [Col. 1377] in loco raso littera minori scripta 1. viva voce protestati sunt. In hac aestate venerabilis abbas Massiliensis Bernardus, vir plenus caritate, requievit in pace, 13 Kalendas Augusti [Col. 1377] XIII K. Aug. supra lin. 1. . Doctor Adelbertus, facto verboque disertus, jam 30 annis mundo crucifixus, et in fine ad evangelicam perfectionem perductus, migravit ad Dominum, 3 Nonas Decembris.
Iterum Heinricus post epiphaniam cum exercitu in Saxoniam venire disponens, a Roudolfo 6. Kalendas Februarii [Col. 1377] VI. K. Febr. supra lin. 1. fugatur, nec tamen ab incepta tirannide compescitur; de qua expeditione Roudolfus legatum statim Romam ad sinodum [Col. 1377] ad s. in loco raso littera minori 1. direxit. Gregorius papa sinodum Romae Martio mense collegit, ad quam de Teutonicis partibus praedicti sedis apostolicae legati redierunt, et omnimodam Roudolfi obedientiam et Heinrici inobedientiam domno apostolico renunciaverunt. Unde ipse in fine sinodi [Col. 1377] H.—anathematizavit in loco raso litt. min. 1. Heinricum deposuit, ipsumque cum omnibus suis fautoribus anathematizavit, et Roudolfum apostolica auctoritate in regia dignitate confirmavit [Col. 1378D] De facta in eodem concilio damnatione Ottonis episcopi Constantiensis v. Bernoldi apologiam pro Gebehardo episcopo apud Uss. II, 381, cf. acta concilii Mansi XX, p. 531. . [Col. 1378D] Unde emulus [Col. 1377] supra lineam adjecta 1 ejus [Col. 1377] supra lineam adjecta 1 congregata multitudine omnium scismaticorum sive excommunicatorum, apud Briximam [Col. 1378D] V. Mon. Germ. Legg. II, 51. legitimum papam abjuravit [Col. 1379A] ( Jun. 25), et Guibertum, Ravennatem [Col. 1379] ravennatem usque depo in loco raso, situm usque elegit in marg. litt. min. 1. quondam episcopum, set jam triennio a papa Gregorio inrecuperabiliter depositum [Col. 1379] ravennatem usque depo in loco raso, situm usque elegit in marg. litt. min. 1. et anathematizatum [Col. 1379D] Eadem verba legimus in ep. Gebehardi arch. Salisb. ad Herimannum Metensem ap. Hugonem Flav. Mansi XX, 542. De Guiberto cf. Gregorii Reg. VIII, 5, 7, 12, 13, 14. , sibi non in papam, set in heresiarcham elegit [Col. 1379] ravennatem usque depo in loco raso, situm usque elegit in marg. litt. min. 1. . Deinde apud Magontiam conventu facto, eandem ipsam electionem a quibuscumque potuit confirmari fecit. Jam autem mediante Octobri, Heinricus expeditionem in Saxoniam iterum parans, a militibus Roudolfi itinere unius diei fugatur, quamvis in eadem congressione Roudolfus rex piae memoriae occubuerit ( Oct. 15). Ille, inquam, alter Machabeus cum inter primos hostibus instaret, in servitio sancti Petri occumbere promeruit, et postea uno die superstes, omnibus suis rite ordinatis, ad Dominum migrasse non dubitatur Idibus Octobris. Regnavit [Col. 1379B] autem tres annos et dimidium. De cujus obitu omnes religiosi utriusque sexus, et maxime pauperes, doluerunt. In cujus animae [Col. 1379] anmae 1. commendationem Saxones innumerabiles elimosinas fecerunt. Erat enim procul dubio pater patriae, servantissimus justiciae, indefessus propugnator sanctae aeclesiae. Sepultus est autem apud Merseburc gloriosissime. Eodem die decessionis ejus in Longobardia milites prudentissimae [Col. 1379] entissimae ducis in loco raso litt. min. 1. ducis Mathildae fugantur ab exercitu pene totius Longobardiae, apud Vultam prope Mantuam. Ipsa [Col. 1379] ita 1. quoque die Gisilbertus religiosissimus presbiter et monachus et Roudolfi regis ad papam legatus, Longobardiae requievit in pace. His temporibus Heinricus totam Italiam adeo conturbavit, ut nullus secure ad limina apostolorum posset ire, qui non [Col. 1379C] prius abjuraret, quod ad papam Gregorium diversurus non esset.
Heinricus post obitum Roudolfi regis Veronam in pascha venit, et inde ad invadendam Romam [Col. 1379D] Cf. Greg. epist. ad ep. Pataviensem Reg. [Col. 1380D] IX, 3, et ad Desiderium abbatem Casinensem Reg. IX, 11. , cum suo non apostolico, set apostata Guiberto, utputa domni apostolici non semel perjuro et [Col. 1379] supra lineam addita 1. anathematizato [Col. 1379] supra lineam addita 1. , profectus est, set inacte [Col. 1379] macte 3. reversus est. Eodem tempore principes regni Teutonicorum, scilicet archiepiscopi, episcopi, duces, marchiones et comites, conventu facto, Heremannum nobilem virum sibi in regem elegerunt; qui statim de eodem conventu aciem contra fautores Heinrici direxit. Ipsi enim electionem ejus impedire volentes, eodem [Col. 1379D] tempore maximam multitudinem contraxerunt; set novo rege ex improviso irruente, omnes penitus aut cede prostrati sunt, aut inrevocabiliter fugati, licet regiis militibus se insequentibus non parvo praestarent [Col. 1380A] numero. Quapropter rex de divino auxilio tali triumpho certificatus, eadem nocte in campo victoriae castra metatus est, et postea ad subjugandum sibi regnum digressus est. Electus est autem ante festivitatem sancti Laurentii, et in sequenti die post festivitatem ejusdem sancti, de inimicis triumphavit in confinio Bajoariae, in loco qui dicitur Hostete [Col. 1380D] Hochsted ab Danubium. . Postea in Saxoniam consecrandus discessit.
Heremannus rex natalem Domini gloriosissime celebravit Goslarie; ibi etiam in festivitate sancti Stephani, eo quod patronus ejus fuerit, regiae dignitatis unctionem et coronam, principibus regni annitentibus, ab episcopis sollemniter accepit. Heinricus [Col. 1380B] autem in Italia, assumpto apostata suo Guiberto, iterum Romam invasurus proficiscitur, adunata multitudine scismaticorum; ibique ea aestate moratus pene incassum laboravit, nisi quod milites suos quibusdam castellis, ut facerent werram Romanis, imposuit, quia eum nec hac vice Romam intrare permiserunt. Ignem quoque in domum sancti Petri per quendam traditorem immittere voluit, set Dei misericordia protegente non potuit. Cogitavit enim, ut de improviso portas irrumperet [Col. 1379] irrumperent deleto postea n 1. irrumperent 2. , si Romani derelictis propugnaculis ad incendium restinguendum concurrerent; unde ignem domibus quibusdam Sancto Petro contiguis immitti fecit. Set domnus apostolicus huic versutiae obviavit; nam primum viso incendio, omnes milites Romanos [Col. 1379] romonas corr. romonos 1. , ad propugnacula [Col. 1380C] defendenda transmisit, ipseque solus fiducia sancti Petri fretus, facto signo [Col. 1379] supra lineam addita 1. crucis contra [Col. 1379] supra lineam addita 1. incendium [Col. 1379] supra lineam addita 1. , ignem progredi ulterius non permisit. Igitur Heinricus capto venerabili episcopo de Sutria [Col. 1380D] Est Bonizo. Uss. , aliisque nonnullis, suoque apostata Guiberto in Tiburtina urbe ad infestandos Romanos derelicto, ipse Longobardiam revertitur. Heremannus autem rex multum de adversitate sedis apostolicae dolens, eamque de manibus Heinrici liberare volens, expeditionem in Italiam paravit [Col. 1379] ita 1. praeparavit 2. , unde et de Saxonia in Sueviam venit.
Heremannus rex natalem Domini in Suevia cum principibus regni satis honorifice celebravit. Inde [Col. 1380D] cum exercitum in Longobardiam promovere vellet, molesta sibi legatio de Saxonia venit; quippe quod Otto dux prudentissimus miles obierit, quem in Saxonia pro capite [Col. 1379] capitaneo 2. omnium suorum reliquit; in [Col. 1381A] cujus obitu maximum scisma futurum non dubitaret [Col. 1381] hinc littera paullo minor, sed mox iterum crescit 1. , nisi hujusmodi scisma anticipare maturaret. Hac igitur necessitate, postposita expeditione, Saxoniam festinanter redire compellitur. Iterum Heinricus cum multitudine scismaticorum sive excommunicatorum ante pentecosten Romam impugnaturus [Col. 1381] pugnaturus 2. aggreditur, et domum Sancti Petri in sabbato infra epdomadam pentecostes armata manu aggreditur. Sicque [Col. 1381] Sicque—anathematizatos littera minori in margine addita 1. Guibertum Ravennatem, perjurum, depositum et anathematizatum, apud Sanctum Petrum intronizavit, non per Ostiensem, et Albanensem, et Portuensem episcopos, qui hoc privilegium habent, ut papam consecrent; sed per Mutinensem et Aritiensem [Col. 1381] aritinensem 2. ariminensem 3. exepiscopos, utpote jam multis annis depositos et anathematizatos. Statim igitur juxta [Col. 1381B] Sanctum Petrum quendam monticulum, nomine Palaceolum [Col. 1381D] Ad Tiberim prope castellum S. Angeli. , incastellavit, eique milites multos, ut impugnarent Romanos, imposuit, qui [Col. 1381] qui—jam littera minori addita; jam in loco raso 1. eum Transtiberinas regiones urbis nullo pacto intrare permittebant. Multi tamen jam ex Romanis Heinrico consenserant, partim precio inducti [Col. 1381] conducti 2. , partim multis promissionibus seducti, omnes autem aequaliter jam trienni [Col. 1381] triennii 2. impugnatione nimium fatigati. Quid plura? Omnes pene Romani, praeter principem Salernitanum, hoc cum Heinrico laudaverunt, ut papa Gregorius sinodum in medio Novembri colligeret Romae, cujus sinodi statuta de causa regni nec Heinrico, nec Romanis, immo nulli penitus liceret praevaricari. Heinricus quoque ituris ad illam sinodum et redituris securitatem jurejurando fecit. Unde [Col. 1381C] et papa omnes religiosos episcopos et abbates ad sinodum literis suis vocavit. Reverso igitur Heinrico Longobardiam, milites ejus quos in castello illo prope Sanctum Petrum dimisit, repentina mors pene omnes invasit, inter quos et Oudalricus de Goscezheim [Col. 1381] gozcezheim 4 b . absque aeclesiastica communione [Col. 1381] supra lineam additum 1. , heu! miser interiit, auctor hujus scismaticae conspirationis et incentor. Ex 300 autem militibus, qui in illo castello pro custodia dimissi sunt, vix 30 gladium sancti Petri, ut aiunt, concessa vita evaserunt. Ipsum autem castellum a Romanis penitus solo adaequatum est. Heinricus igitur Ravennate suo interim Ravennam transmisso, ad praedictam [Col. 1381] in loco raso litt. min 1. sinodum [Col. 1381] in loco raso litt. min 1. profectus est, quo et legati Teutonicorum principum [Col. 1381D] ire debuerunt; set a Heinrico in via apud Forum Cassii [Col. 1381D] Hodie Sancta Maria di Forcassi, a meridie Viterbii prope Vetrallam. capti et praedati sunt circa festivitatem sancti Martini [Col. 1381] hunc tres lineae usque fecit cruciari in loco raso, et quae sequuntur alio atramento scripta sunt 1. , licet omnibus sinodum illam petentibus [Col. 1382A] securitatem juramento promiserit. Unde et Romani multum contra Heinricum murmurare ceperunt. Erant autem religiosissimi [Col. 1381] religiosi 2. monachi et clerici, quos in captione fecit cruciari; cum quibus et Ottonem venerandum Ostiensem episcopum captivavit [Col. 1382D] Cf. Mansi XX, 587. , videlicet ad ipsum ab apostolica sede transmissum. Multi tamen ex Francigenis ad illam sinodum tam episcopi quam abbates pervenerunt. Meliores autem episcopi et domno apostolico magis necessarii, id est Ugo Lugdunensis, Anselmus [Col. 1381] anshelmus 2. Lucensis, Reginnaldus [Col. 1381] reginaldus 2. ita et infra. Cumanus, specialiter a Heinrico ad sinodum pervenire [Col. 1381] venire 2. prohibiti sunt. Domnus tamen papa sinodum tribus diebus sollemniter celebravit, et ne Heinricum specialiter iterum anathematizaret, vix a sinodo exoratus, omnes tamen [Col. 1382B] excommunicavit, quicumque aliquem ad Sanctum Petrum vel ad papam venientem quoquo modo impedirent. Sed jam advenit terminus, ad quem Romani, nesciente papa, Heinrico se effecturos juraverant, ut aut Gregorius papa eum incoronaret, aut alius quem ipsi illo expulso eligerent. Quod juramentum licet in praeterita aestate factum fuerit, omnes tamen intimos papae usque ad terminum pene latuit. Adveniente igitur termino, Romani papae de juramento manifestaverunt, dicentes, se Heinrico jurasse, non ut papa illum sollemniter regali unctione incoronaret, sed tantum simpliciter, ut ei coronam daret. Annuit igitur papa eorum votis, ut eos a juramento absolveret, videlicet ut Henrico, si vellet, cum justicia, sin autem, cum maledictione coronam [Col. 1382C] daret. Unde Romani mandaverunt Heinrico, ut veniret ad accipiendam coronam cum justicia, si vellet; sin autem, de castello sancti Angeli per virgam sibi dimissam a papa reciperet. Sed Heinrico utrumque recusante, alium legatum illi direxere, qui eos bello defenderet, si necesse esset: se bene attendisse quod [Col. 1381] q. 1. qd 2. quid 3. juraverint, nec se amplius eo juramento detineri obnoxios. Igitur domno papae [Col. 1381] papa 2. apostolico 3. 4 b . multo firmius quam pridem consilio [Col. 1381] manu saec. XVI. vel XVII. plio correctum est. et auxilio adhaesere. Heinricus autem multo instantius pro eis suae parti applicandis, nunc minando, nunc promittendo laboravit, multumque tempus circa Romam moratus huic negocio invigilavit. His temporibus piae memoriae Stephanus quondam rex Ungarorum, [Col. 1382D] qui se ipsum cum sua gente ad fidem Christi convertit, post quadragesimum obitus sui annum [Col. 1382D] Ejus obitum anno 1038 reponit Hermannus. Uss. miraculis claruit. Salomon rex Ungarorum, set regia [Col. 1383A] dignitate indignissimus, praedicti Heinrici cognatus [Col. 1383D] Scilicet sororis ejus maritus. Uss. , a compatriota suo, nomine Latislao [Col. 1383] Talislao 4 b . , regno privatus incarceratur, et ille pro eo regia dignitate sublimatur. Beringarius novae heresis de corpore Domini auctor, eo tempore deficiens abiit in locum suum; qui licet eandem heresim sepissime in sinodo [Col. 1383] in s. desunt 2. abjuraverit, ad vomitum tamen suum canino more non expavit redire. Nam et in Romana sinodo canonice convictus heresim suam in libro a se descriptam combussit, et abjuratam anathematizavit; nec tamen postea dimisit [Col. 1383] vox pene deleta 1. . Sed [Col. 1383] Hinc usque haberent scriptura valde pallida 1. jam septennio totum Romanum imperium civili bello, immo scismatis discidio laboravit, aliis quidem domno apostolico, aliis autem Heinrico faventibus, et ob hoc utrimque [Col. 1383] plerumque manus sec. XVI. XVII. in 1. totum regnum [Col. 1383] r. t. 2. praeda, [Col. 1383B] ferro et igni miserabiliter devastantibus. Paucissimi catholici episcopi ex parte apostolici remanserunt; qui et a propriis sedibus expulsi, suis gregibus providere non permittebantur. Quapropter omnes pene religiosi, sive clerici sive laici, in aliqua monasteriorum latibula hujusmodi mala declinavere, ne videlicet devastationem sanctae aeclesiae cernerent, cui in nullo adminiculari possent. Satius [Col. 1383] Satis 2. enim illis videbatur, ut saltim se ipsos delitescendo salvarent, quam pro aliis incassum laborando cum eisdem perirent. Eo autem tempore in regno Teutonicorum tria monasteria cum suis cellulis, regularibus disciplinis instituta egregie pollebant: quippe coenobium sancti Blasii in Nigra Silva, et sancti Aurelii, quod Hirsaugia dicitur, et sancti Salvatoris, quod Scefhusin, [Col. 1383C] id est navium domus, dicitur. Ad quae monasteria mirabilis multitudo nobilium et prudentium virorum hac tempestate in brevi confugit, et depositis armis evangelicam perfectionem sub regulari disciplina exsequi proposuit, tanta inquam numero, ut ipsa monasteriorum aedificia necessario ampliarent, eo quod non aliter in eis locum commanendi haberent. In his itaque monasteriis nec ipsa exteriora officia per seculares, set per religiosos fratres administrantur, et quanto nobiliores erant in seculo, tanto se contemptibilioribus officiis occupari desiderant, ut, qui quondam erant comites vel marchiones [Col. 1383] marchio 2. in seculo, nunc in quoquina vel pistrino fratribus servire, vel porcos eorum in campo pascere pro summis deliciis computent. Ibi nempe et porcarii [Col. 1383D] et bubulci praeter habitum idem sunt quod monachi [Col. 1383D] Cf. Gerberti Historiam Nigrae Silvae t. I, p. 239, 325. Burchardus De casibus S. Galli cap. 7, SS. t. II, p. 159. . Tanto autem caritatis ardore omnes pariter fervent, ut quilibet eorum non tam suum [Col. 1384A] quam alienum desideret proficuum; et in exhibenda hospitalitate tam mirabiliter insudant, ac si se perdidisse estiment, quicquid pauperibus Christi vel hospitibus non erogaverint.
Heremannus rex nativitatem Domini in Saxonia celebravit. Emulus autem ejus in Romanorum finibus hiemavit, ibique Guibertum Ravennatem suum Romam venturum exspectavit, ut ab eo apud Sanctum Petrum incoronaretur, eo quod Gregorium papam ad hoc flectere non posset, ut eum, nisi legitime reconciliatum, incoronare vellet. Reginnaldus [Col. 1383D] Comensis. Cumanus episcopus, scientia et religione clarissimus, et ob hoc Gregorii [Col. 1383] greg 1. gregorio 2. papae adjutor studiosissimus, migravit ad Dominum 6 Kal. Febr. [Col. 1384B] Welf dux Bajoariae civitatem Augustam a quodam Sigefredo, nec nominando episcopo, cum Bajoariis invasam, viriliter eripuit, eamque legitimo pastori nomine Wigoldo subjugavit. Sigifredus Mogonciacensis archiepiscopus, Gregorii papae per multas tribulationes adjutor indefessus, requievit in pace [Col. 1384D] Obiit exsul in Thuringia 14. Kal. Mart. Uss. . Regina Anglorum obiit [Col. 1384D] Mathildis, Balduini V. Flandriae comitis filia, quam anno 1083. d. 2 Nov. defunctam alii memorant. Uss. , uxor Willihelmi [Col. 1383] Willihalmi 2. regis, qui totam Anglorum terram Romano pontifici tributariam fecit, nec aliquem in sua potestate aliquid emere vel vendere permisit, quem apostolicae sedi inobedientem deprehendit. Rex Ungarorum Latislaus [Col. 1383] Tatislaus 4 b . , parti catholicorum assentaneus, emulum suum Salomonem de carcere relaxatum, Ratisponam ad uxorem suam ire permisit, licet ingratam. Nam nec illa nec ille conjugale fedus ad invicem [Col. 1384C] eatenus servaverunt, immo contra apostolum se ipsos invicem fraudare [Col. 1383] faudare 1. non timuerunt. Erat autem ipsa soror Heinrici sepe nominati, quae et ab ipso jam diu Ratisponae sustentabatur, etiam ante quam maritus ejus captivaretur. Heinricus Aquileiensis expatriarcha, non semel domni apostolici perjurus et excommunicatus, in corpore et anima moritur [Col. 1384D] Vid. supra ad ann. 1079. . His temporibus rex Constantinopolitanus maximam pecuniam Heinrico quondam regi transmisit ut Roubertum Wiscardum, ducem Calabriae et Apuliae et juratum [Col. 1383] A. conjuratum 2. militem domni papae, in ultionem ejusdem regis bello appeteret. Nam Roubertus jam dudum fines Constantinopolitanorum invasit, iterumque illuc expeditionem movere disposuit. Sed Heinricus acceptam pecuniam non in [Col. 1384D] procinctum supra Roubertum, quod juramento promisit, set ad conciliandum sibi vulgus Romanum expendit, cujus adjutorio Lateranense palatium feria [Col. 1385A] quinta ante Palmas ( Mart. 21) cum suo Ravennate Guiberto intravit. Nobiles autem Romani praeter admodum paucos cum domno papa Gregorio tenuerunt, qui et 40 obsides ei dederunt. Papa autem in castellum sancti Angeli se recepit, omnesque Tiberinos pontes et firmiores Romanorum munitiones in sua obtinuit potestate. In die igitur resurrectionis dominicae ( Mart. 31) Heinricus ab heresiarcha suo Ravennate coronam non gloriae set confusionis accepit. Nam hujusmodi coronator, juxta attestationem sanctorum patrum, non benedictionem, quam perdidit, set damnationem, quam habuit, suo coronato imposuit. Erat enim ipse aliquando Ravennas archiepiscopus, et omnimodam Romano pontifici obedientiam juravit, quam et nonnullo tempore fideliter [Col. 1385B] executus est. Set non multo post, spreto juramento, singulari contumacia contra apostolicam sedem erigitur, unde et ab apostolica sede [Col. 1385D] Ab apostolica sede—sedi praesidente, ad verbum concinunt cum epistola Gebehardi Salisburgensis apud Hugonem Flaviniac. Mansi XX, 542. et ab episcopis totius aeclesiae in Romana sinodo [Col. 1385D] Anno 1078, in Quadragesima Romae celebrata, nec non in altera anni 1080. Uss. post canonicas inducias inrecuperabiliter deponitur et anathematizatur; nec hoc semel, nec in una sinodo, set in omnibus sinodis, quotquot jam sexennio [Col. 1385] septennio habet Gebeh. Salisb. Romae celebratae sunt. Hic igitur [Col. 1385] ergo 2. in perjurio ita inveteratus, et pro eodem sepius inrevocabiliter depositus et anathematizatus, sedem Romani pontificis, cui obedientiam juravit, per manus anathematizatorum, utpote sui similium, praeterito anno [Col. 1385] praet. anno deest ap. Gebehardum. invasit, legitimo pastore adhuc eidem sedi praesidente. Nempe Mutinensis et Aritinus exepiscopi cum reliquis excommunicatis eum ordinaverunt; [Col. 1385C] qui etiamsi catholici essent, et apostolica sedes [Col. 1385D] Apostolica sedes—concessum habet etiam [Col. 1386D] Gebehardus Salisburg. pastorem non haberet, nullum tamen eidem sedi pontificem ordinare possent. Hujus enim ordinationis privilegium solis cardinalibus episcopis, Ostiensi, Albanensi et Portuensi [Col. 1385] in loco raso 1. a sanctis patribus est concessum, nec aliquibus aliis conceditur, ipsis hoc adimplere valentibus. Set hi libentius omnia extraema paterentur, quam tam sacrilegae ordinationi tam superbissimi praesumptoris miscerentur, quem et ipsi cum domno apostolico sinodali judicio canonice damnarunt. Ergo [Col. 1386D] Ergo—promoverunt. Ibid. Mutinensis et Aritinus cum reliquis hereticis Ravennatem illum non in Romanum patriarcham, quod nullo modo potuerunt, set in damnatissimum heresiarcham promoverunt; ut quanto altius inter [Col. 1385D] ipsos [Col. 1385] in loco raso 1. emineret, tanto majoris damnationis privilegium possideret. Quapropter et Heinricus ab eodem incoronatus, damnationem ejus hereditasse non [Col. 1386A] dubitatur; similiter et omnes, quicumque aliquid, quod a domno papa suscipiendum esset, a praedicto heresiarcha quasi susceptum usurpaverunt. Morabatur autem Heinricus in Lateranensi palatio cum Ravennate suo, nec a fidelibus papae [Col. 1385] p. populis per Uss. contra auctoritatem codicum. per civitatem ad Sanctum Petrum transire permittebatur. Set in ipsa paschali ebdomada ( Apr. ) fideles apostolici bello aggreditur, in qua congressione 40 pene ex suis inter mortuos et vulneratos perdidit, nam reliqui fugerunt; ex parte autem domni papae nec unus cecidit. Heremannus autem rex pascha celebravit in Saxonia [Col. 1386D] Goslariae. , ubi et maximae treuvae [Col. 1385] trewae 1. treugae 3. treuve 4 b . inter fideles domni papae factae sunt, quae et in toto pene Teutonicorum regno non multo post confirmatae sunt. Roubertus Wiscardus dux Nordmannorum [Col. 1386B] [Col. 1386C] A papa invitatus. Vid. ejus epistola 17, lib. IX. Uss. in servicium sancti Petri post Kal. Maii Romam armata manu invasit, fugatoque Heinrico, totam urbem Gregorio papae rebeliem penitus expoliavit, et majorem ejus partem igni consumpsit, eo quod Romani quendam ejus militem vulneraverint [Col. 1385] wlneraverint 1. . Deinde acceptis obsidibus a Romanis, et in castello sancti Angeli, quod domum Theoderici dicunt, reservatis, ipse ad recuperandam terram sancti Petri cum papa Gregorio de Roma exercitum promovit, iterum Romam in festivitate sancti Petri reversurus. In brevi autem plurima castella et civitates domno papae recuperavit. Heinricus autem Rouberto resistere non valens, ad partes Teutonicorum satis festinato revertitur ( Jun. )
Eodem tempore milites prudentissimae ducis Mathildae [Col. 1386C] in Longobardia contra fautores Heinrici et inimicos sancti Petri viriliter pugnaverunt, ex quibus episcopum Parmensem et sex [Col. 1385] in loco raso 1. capitaneos cum aliis fere centum bonis militibus ceperunt. Equos etiam plus quam quingentos, et loricas plurimas, et omnia tentoria inimicorum, pleniter potiti victoria, habuerunt. Heinricus vero circa Kal. Augusti expeditionem in Sueviam paravit ( Aug. ); set Suevis sibi obviantibus, pugnare noluit, quamvis eum erectis vexillis pluribus diebus ad pugnam provocaverint, et ex suis plus quam centum vel occiderint vel captivaverint. Nam prope Licum flumen castra metatus est, cujus ripa munitus, ab hostibus non facile potuit invadi. Suevi autem ex altera parte fluminis in conspectu ejus castra metati sunt, satis [Col. 1386D] a ripa separati, ne hostibus facultatem transvadandi interclusisse viderentur. Set frustra; nam Heinricus transire noluit, vel potius non praesumpsit, qui [Col. 1387A] et post discessum Suevorum, timens insidias eorum, unum pene diem ripam relinquere pertimuit.
Tandem Heinricus Ratisponam revertitur, inde ultra Renum Mogontiam proficiscitur, nichilominus et Suevi ultra Renum Burgundiam cum expeditione proficiscuntur, et quoddam castellum Bertaldi ducis, filii regis Roudolfi, a fautoribus Heinrici obsessum, viriliter eripuerunt. Nam quibusdam rapidissimis fluminibus transvadatis, vel potius transnatatis, adeo obsessores castelli, licet adhuc longe positi, perterruerunt, ut relictis papilionibus, equis et loricis, ab obsidione passim diffugerent, nec deinceps in illa expeditione Suevis, terram eorum ferro, praeda et incendio vastantibus, resistere praesumerent. Erepto igitur castello, congruisque alimentis [Col. 1387] praesidiis Uss. contra codicum auctoritatem. in annum [Col. 1387B] praemunito, destructisque quibusdam inimicorum munitionibus, Suevi cum pace in sua rediere ( Oct. ). Interim Heinricus congregata multitudine scismaticorum, Wecilonem, clericum Halverstatensis episcopi fugitivum, Mogontiensi episcopatu remuneravit, eo quod illi in omni pertinacia contra Deum et sanctum Petrum indefessus cooperator adfuit; qui ipse jam dudum anathematizatus [Col. 1387C] Nimirum ex eo tempore, quo jam ante suam intrusionem Heinrico regi sub anathemate posito diu servierat, uti loquitur Urbanus II epist. 19. Uss. , et ab anathematizatis electus, nichilominus etiam ab anathematizatis juxta Pelagium papam non consecratus set execratus est. Nam juxta beatissimos patres Innocentium, Leonem atque Gregorium, nichil nisi damnationem et maledictionem a damnatis accipere potuit. Domnus autem papa, collecta sinodo Salerni, [Col. 1387C] iterum sententiam anathematis in Gibertum heresiarchen, et Heinricum, et in omnes corum fautores promulgavit [Col. 1387C] Guibertum haeresiarcham et omnes fautores ejus post sententiam venerabilis papae Gregorii necessario devitamus. Bernoldi Opusc. VI, 7 supra. ; quod et in festivitate sancti Johannis baptistae praeterita jam dudum Romae fecit, cum Heinricus adhuc ibi moraretur. Hanc sententiam legati sedis apostolicae, videlicet [Col. 1387] deest 4b. Petrus Albanensis episcopus in Francia, Oddo Ostiensis episcopus in terra Teutonicorum usquequaque divulgarunt. Ostiensis etiam, cum Alemanniae moraretur, sanctae Constantiensi aeclesiae, jam dudum viduatae, catholicum pastorem ordinavit [Col. 1387C] Cf. Bernoldi apologiam pro Gebehardo, supra. , scilicet Gebehardum Berthaldi ducis filium, nobilem quidem genere, set nobiliorem in monachica conversatione. Hunc sane invitum, immo multum ejulantem ac reclamantem, Constantiensibus clericis et laicis petentibus et laudantibus episcopum 11 Kal. Januarii consecravit, [Col. 1388A] quem [Col. 1387] quem—concessit littera parva addita sunt 1. desunt 2. pridie, id est in festivitate sancti Thomae, cum aliis clericis presbiterum fecit; inter quos et horum cronicorum scriptorem in eadem sollemnitate ad presbiterium [Col. 1387] ad presbyteratum 4b. in presbyterum 3. promovit, eique [Col. 1387] eique—concessit desunt 4b. potestatem ad suscipiendos penitentes ex apostolica auctoritate concessit [Col. 1387C] Agit de hac potestate sibi in ordinatione concessa Bernoldus in opusculo de presbyterorum officio, n. XI. Uss. .
Heremannus rex natalem Domini Goslarie celebravit, ad [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. quem [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. praetatus [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. Ostiensis [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. episcopus [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. post [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. epiphaniam [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. pervenit in Saxoniam, et colloquio [Col. 1388C] Ad Perestad (hodie Bechstedt) in Thuringia XIII Kal. Febr., cujus acta prolixe describit annalista Saxo ad h. a. Uss. interfuit quod Saxones contra [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. Heinrici [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. fautores [Col. 1387] in loco raso littera minori 1. condixerunt ( Jan. 21), ut hoc illis probarent, se jure Heinricum devitare ut excommunicatum. Quod et facto colloquio, decima quinta die post epiphaniam firmissime probaverunt, [Col. 1388B] ea videlicet ratione, quia Romanus pontifex illum eis a se in Romana sinodo anathematizatum literis [Col. 1388C] Desunt in registro Gregorii. denunciaverit. Adversarii autem eis objecerunt, quod papa eum nequiverit excommunicare, eo quod expoliatus non potuerit vocari, judicari, sive damnari [Col. 1388C] Exspoliatus—damnari sunt verba archiepiscopi Moguntini, ut testantur acta concilii apud ann. Sax. . Ad haec Saxones responderunt, se judicium sedis apostolicae non debere detractare [Col. 1388C] Verba Gebehardi Salisb. Ibid. , nec posse; hoc cum illo potius tractandum, qui illum damnaverit, non cum Saxonibus, qui damnationi ejus non interfuerint, qui sedis apostolicae judicio nullam retractationem, set obedientiam debuerint. Ita igitur soluto colloquio discessum est ab invicem. Eo tempore Hildinisheimensis episcopus [Col. 1388C] Uto nomine. Uss. cum suis sequacibus [Col. 1388C] manus Saxonum vix evasit, eo quod contra commune votum totius Saxoniae Heinricianis se admiscuerit. Pro eadem etiam culpa comes Theodericus eodem tempore occisus est a nostrae partis fautoribus. Praefatus quoque sedis apostolicae legatus praedicto episcopo, cum nollet resipiscere, officium penitus interdixit. Heremannus rex in Quitelineburg pascha celebravit ( Apr. 20); ubi ut legatus domni apostolici in ipsa paschali epdomada generalem sinodum [Col. 1388C] Cf. Bernold. col. 1138. cum archiepiscopis, episcopis et abbatibus sancti Petri fidelibus sollemniter celebravit. Interfuit autem huic sinodo Gebehardus reverentissimus Juvavensis archiepiscopus. Item venerabilis Hartwicus Magideburgensis archiepiscopus cum suis suffraganeis. Item suffraganei Mogontinae sedis de Saxonia. Nam Wirceburgensis episcopus [Col. 1388C] Adalbero, Adelbertus, Gewoldus et Gebhardus, synodo per legatos suos subscripti Uss. et [Col. 1389A] Wormaciensis, Augustensis quoque et Constantiensis de Alemannia, quia ipsi canonica necessitate impediti venire non poterant, per legationem suam se sancto concilio repraesentaverunt, seque per omnia ejusdem sinodi statutis assensuros mandaverunt. Rex etiam Heremannus cum suis principibus eidem sinodo interfuit. Cum igitur omnes juxta ordinem suum consedissent, prolata sunt in medium decreta sanctorum Patrum de primatu sedis apostolicae, quod nulli unquam liceat ejus judicium retractare, vel de ejus judicio judicare; quod et totius sinodi publica professione laudatum et confirmatum est. Et hoc utique contra Heinricianos, qui fideles sancti Petri constringere voluerunt, ut excommunicationem domni papae Gregorii super Heinricum cum [Col. 1389B] illis retractare praesumerent. Quidam autem Babinbergensis clericus, nomine Gumpertus [Col. 1389] n. g. supra lineam 1. [Col. 1389D] Alii Cunibertum vocant. Uss. , Romani pontificis primatui derogare volens, in mediam sinodum se contulit, asserens Romanos pontifices hunc sibi primatum ascripsisse, non aliunde concessum hereditasse, videlicet ut nullus de eorum judicio judicare debeat, nec illi alicujus judicio subjaceant. Qui cum aperte a tota sinodo confutaretur, praecipue tamen a quodam laico convictus est per evangelicum: Non est discipulus super magistrum (Matth. X, 21) . Cum enim hoc generaliter in omnibus aeclesiasticis ordinibus observandum deputetur, ne major a minore judicetur, quis hoc vicario sancti Petri denegare poterit, quem omnes catholici pro domino et magistro venerantur? In eadem sinodo [Col. 1389C] ordinatio Wecilonis Mogontini invasoris, et Sigefridi Augustensis, et Norperti Curiensis, immo omnes ordinationes et consecrationes excommunicatorum penitus irritae judicatae sunt, juxta decreta sanctorum patrum Innocentii [Col. 1389] deest 2. , Leonis primi, Pelagii, atque ejus successoris Gregorii primi. Item secta praedicti Wecilonis ejusque sociorum sub anathemate damnata est, quae asserit seculares rebus suis expoliatos aeclesiastico non subjacere judicio, nec excommunicari posse pro suis excessibus; quaeque excommunicatos absque reconciliatione recipi posse contendit. Statutum est autem ibi ut quicumque ab episcopo suo, nec officio nec communione privato, excommunicatus esset etsi injuste, nullatenus [Col. 1389D] tamen reciperetur ad communionem, nisi absolutus aeclesiastico more. Similiter et pro sacrilegio excommunicatos decrevit sancta sinodus non recipiendos [Col. 1390A] absque solita reconciliatione, etsi jam dudum quod sacrilege sibi vendicaverant reddidissent. In eadem sinodo presbiteris, diaconibus, subdiaconibus perpetua juxta decreta sanctorum patrum indicta est continentia. Item statutum est ne laici pallas altaris vel sacra vasa contingant. Item, ne laici decimas sibi vendicent in proprietatem, nec etiam in beneficium, nisi concessione legitimorum possessorum. Item [Col. 1389] haec sententia in loco raso 1. , ut vernum jejunium in prima epdomada quadragesimae, aestivum in pentecoste [Col. 1389] pentecosten 4 b . semper celebretur. Item, ne quis caseum vel ova comedat in quadragesima. Item sinodali judicio confirmata et laudata est ordinatio domni Gebehardi Constantiensis episcopi, immo omnia quae praefatus sedis apostolicae legatus, cum esset Constantiae, ordinavit. [Col. 1390B] Item ibi mota est quaestio [Col. 1389D] De hoc agit Venericus, quem alii Walramum seu Waltramum Naumburgensem episcopum esse volunt. Uxorem Hermanni regis alii Adelheidem dicunt, filiam Ottonis de Orlamunda Misniae marchionis ex Adela, quae patrem habuit Lambertum II comitem Lovaniensem, matrem vero Odam Gothelinis magni Lotharingiae ducis filiam, unde forte ista consanguinitas seu affinitas orta est, quae [Col. 1390D] pro more hujus temporis matrimonio usque ad septimum gradum obstabat. Uss. de consanguinitate ipsius regis et uxoris suae, unde rex in media synodo [Col. 1389] ita 1. surrexit, seque de hac re judicium sanctae sinodi [Col. 1389] ita 1. per omnia observaturum professus est. Sancta autem sinodus hanc causam in praesenti canonice examinari non posse judicavit [Col. 1389] dijud. 2. , eo quod legitimi accusatores non adessent. In fine autem sinodi sententia anathematis cum ardentibus candelis promulgata est in Gibertum heresiarchen, sedis apostolicae pervasorem, et in apostatas sancti Petri, Ugonem Album, Johannem Portuensem exepiscopum [Col. 1389] episcopum 2. , Petrum excancellarium. Item in Leomarum [Col. 1389] Teomarum 4 b . Bremensem, Utonem Hildinesheimensem, Ottonem Constantiensem, Burchardum Basilensem, Houzemannum Spirensem exepiscopos [Col. 1389] episcopos 2. . Item in Wecilonem [Col. 1390C] Mogontinum pervasorem, Sigifredum Augustensem, Nortbertum Curiensem; in hos, inquam, et in omnes eorum complices inevitabilis sententia anathematis promulgata est [Col. 1390D] Nomina eorum qui synodo aut per se aut per legatos subscripserunt, habentur ap. Mansi XX, 609. . Sed hi omnes adversarii aecclesiae Dei in tertia [Col. 1390D] Waltramus et alii nonnulli conciliabulum hoc secunda hebdomada post Pascha d. 29 Apr. actum volunt. Ejus Gesta ex variis scriptoribus collecta habentur ap. Mansi XX, 613. Uss. epdomada post finitam sinodum, suam Moguntiae collegerunt non sinodum set conciliabulum. In quo umbratilem sententiam excommunicationis contra fideles sancti Petri deprompserunt; utpute nequaquam illos excommunicare valentes, set apertissime se ipsos a communione catholicorum sequestrantes, ut non tantum judicio sanctae aecclesiae, sed et proprio eorum judicio, sicut omnes heretici, a catholicis essent separati. Sedes quoque catholicorum episcoporum [Col. 1390D] viventium temeraria cupiditate cecati sibi vendicare non timuerunt. Deus autem omnipotens suis fidelibus per se ipsum auxiliari non cessavit, suumque [Col. 1391A] judicium super inimicos sanctae aecclesiae mirabiliter exercuit. Nam totam pene Italiam, in qua potissimum excommunicati furebant, tam magna fames obtinuit, ut homines non tantum immunda quaeque, set etiam humanam carnem manducarent; quam famem tam inaudita mortalitas subsecuta est, ut nec tertia pars hominum remaneret, set deficiente colono maxima pars terrae in solitudinem redacta est. Padus [Col. 1391] Phadus 2. quoque fluvius Longobardiae ripas suas excedens multa castella, villas, immo circa jacentes regiones penitus submersit et inhabitabiles reddidit. Ipsa etiam capita scismaticorum eo tempore, heu! misere in locum suum abiere, videlicet Parmensis, et Regiensis [Col. 1391] Eberardus et Gandulphus. Vid. Domnizo in Vita Mathildis lib. II, c 3. Uss. exepiscopi [Col. 1391] episcopi 2. , Theodaldus Mediolanensis non [Col. 1391] desunt 2. archiepiscopus set [Col. 1391] et s. P. desunt 2. antichristus [Col. 1391B] [Col. 1391] et s. P. desunt 2. , Adelbertus et Reginherius marchiones, et comes Boso, et alii innumerabiles, quorum factione tota pene Italia contra domnum papam et sanctum Petrum [Col. 1391] et s. P. desunt 2. se erexit. Hi quoque Mathildam, prudentissimam [Col. 1391] p. d. et f. s. P. m. desunt 2. ducem et fidelissimam sancti Petri militem, multis injuriis affecerant in Italia. Illis [Col. 1391] Illis—ordinati sunt desunt 2. autem divina animadversione [Col. 1391] aniadversione 1. de medio sublatis, ipsa suam potestatem recuperavit, et sanctae Dei aecclesiae in omnibus adminiculari non cessavit; sicque ejus prudentia Mutinensi aecclesiae, et Regiensi, atque Pistoriensi catholici pastores ordinati sunt. Sed jam Deus omnipotens famulum suum Gregorium papam nolens diutius laborare, immo pro laboribus suis digne remunerare [Col. 1391] in loco raso 1. , de [Col. 1391] in loco raso 1. hujus [Col. 1391] in loco raso 1. vitae [Col. 1391] in loco raso 1. ergastulo [Col. 1391] in loco raso 1. cum [Col. 1391] in loco raso 1. evocavit [Col. 1391] in loco raso 1. ( Mai, 25). [Col. 1391C] Nam [Col. 1391] in loco raso 1. aliquanto [Col. 1391] in loco raso 1. tempore [Col. 1391] in loco raso 1. graviter [Col. 1391] in loco raso 1. corpore [Col. 1391] in loco raso 1. [Col. 1391] deest 2. infirmatus [Col. 1391] in loco raso 1. , sed [Col. 1391] sed in d. i. u. ad m. f. desunt 2. in defensione justiciae usque ad mortem firmissimus, Salerni diem clausit extremum; de cujus obitu omnes religiosi utriusque sexus, et maxime pauperes, doluerunt. Erat [Col. 1391] Erat usque diligenter perlegerit desunt 2. enim catholicae religionis ferventissimus institutor, et aecclesiasticae libertatis strennuissimus defensor. Noluit sane ut aecclesiasticus ordo manibus laicorum subjaceret, sed eisdem et morum sanctitate et ordinis dignitate praemineret; quod illum latere non poterit, quicumque ejusdem apostolici regestum diligenter perlegerit. Postquam autem in gubernatione sedis apostolicae, immo totius aecclesiae, duodecim annos et unum mensem legitime [Col. 1391D] [Col. 1391] deest 2. decertavit, tandem ex hac luce anno dominicae incarnationis 1085, indictione octava, 8. Kal. Junii subtractus, supernae vocationis bravium accepisse non dubitatur, sepultus Salerni in aeclesia sancti Mathei, quam ipse eodem anno dedicavit. Sed [Col. 1391] Sed usque compulerunt desunt 2. Guibertus heresiarcha multum de obitu ejus letabatur, licet parum prosperitatis suae parti in eo [Col. 1392A] lucraretur. Nam omnes catholici post mortem domni apostolici non minus quam antea eidem hereresiarchae restiterunt, ipsumque de Roma Ravennam repedare compulerunt [Col. 1391] Sed usque compulerunt desunt 2. . Eo tempore quidam ex Saxonibus a fidelitate sancti Petri apostatantes, et a rege eorum Heremanno turpiter declinantes, Ἡυνρυκυμ [Col. 1391] Heinricum graece scribitur IHyNPyky 1.IHyNyky 4 b . regem totiens abjuratum receperunt, existimantes se nichil deinceps mali ab eo passuros, set optata pace eo regnante se fruituros; res autem in contrarium devenit. Nam ipse statim recepta potestate, pristinam tirannidem in illos exercere non desiit. Unde et ipsi versa vice turpissime eum fugaverunt, et de finibus eorum cum multo dedecore expulerunt. Episcopi autem Saxoniae et quidam ex principibus cum rege eorum Heremanno in fidelitate [Col. 1392B] sancti Petri permanserunt [Col. 1391] loco sequentium 2. alia habet quae v. supra col. 1280. , potiusque honores suos relinquere, quam excommunicatis communicare delegerunt. Qui tamem postea a Saxonibus ad proprias sedes revocati sunt, postquam Saxones Ἡυνρυκυμ [Col. 1391] HyNPky 1. H. 4 b . inde expulerunt, sicut praediximus.
Heremannus rex nativitatem Domini celebravit in Saxonia. Hoc tempore multae cedes, praedae et incendia facta sunt inter fautores Heinrici et fideles sancti Petri. Propter eandem etiam discordiam nondum sedes apostolica legitimum pastorem habere potuit. Heinricus [Col. 1391] H. rex 2. contra Saxones exercitum 6. Kal. Febr. promovit. Sed Saxones ei cum magna multitudine obviam venientes, inacte eum repedare compulerunt. Eo tempore Palatinus comes Heremannus [Col. 1392C] et Otto Constantiensis exepiscopus [Col. 1391] episcopus 2. ex parte Heinrici absque aecclesiastica communione heu! miserabiliter periere. Ex parte autem catholicorum reverentissimus Anselmus Lucensis aecclesiae episcopus, jam dudum mundo crucifixus, migravit ad Dominum 14 [Col. 1391] XVI. corr. XV. 1. Kal. Aprilis. Principes Bajoariorum duci suo Welfoni in pascha ( Apr. 5) reconciliati, a Heinrico discesserunt, eumque cum eodem duce et reliquis Alemannorum principibus armata manu Ratisponae invaserunt, et ne discedere posset, multo tempore eum ibi detinuerunt. Roubertus dux Normannorum per Calabriam atque Siciliam post multarum terrarum invasionem, post multorum pauperum et divitum oppressionem, cujus avariciae nec Calabria nec Sicilia suffecit, quin [Col. 1392D] et transmarina regna sibi subjugare contra fas et jus anhelaverit, viam universae terrae arripuit. His temporibus fideles sancti Petri principes Suevorum cum Saxonibus et Bajoariis generale colloquium post festivitatem apostolorum prope Wirceburc condixerunt ( Jul. ) Quod Heinricus congregata multitudine scismaticorum interturbare voluit, set Suevis supervenientibus [Col. 1393A] resistere non valens, ad tempus eis locum dedit. Ipsi autem Herbipolim ad obsidendos fautores Heinrici processerunt, et adjunctis Saxonibus eandem sepi circumdederunt. Interim Heinricus exercitum viginti milium pene inter pedites et equites congregavit, et ad civitatem liberandam jamquinque septimanis obsessam aciem direxit. Quo audito fideles sancti Petri, soluta obsidione, obviam ei duobus miliariis, non tam multitudine sua quam misericordia Dei et justitia sancti Petri, non tam armis quam virtute sanctae crucis confisi processerunt. Unde et crucem altissimam in quodam plaustro erectam et rubro vexillo decoratam usque ad locum certaminis secum deduci fecerunt. Welf quoque dux cum sua legione, et Magideburgensis legio relictis [Col. 1393B] equis pedites incedebant ( Aug. 11). Cum autem jam jam congressuri essent, omnes in terram prostrati celum oratione penetraverunt, quam pro eis ibidem reverentissimus Magideburgensis archiepiscopus [Col. 1393D] Hartwigus. cum multis lacrimis et gemitibus effudit. Igitur in nomine Domini congressi, incredibilem hostium stragem fecerunt, ita ut novem nimium altae congeries cadaverum ibi viderentur, praeter illos qui per campos et silvas fugitantes occubuerunt. Heinricus autem in primo impetu congressionis dissimulato habitu primus inter primos terga vertens, omnia vexilla sua nostris derelinquens, usque ad Renum satis accelerato pervenit. Sed nostri eum longo itinere insecuti, tandem magnam praedam de hostibus reportaverunt. Ipsius [Col. 1393] Ipsius usque acceperunt desunt 2. [Col. 1393C] sane scrinia cum vestimentis regalibus, item nescio quot capellas episcoporum [Col. 1393D] Capellae sunt vestimenta ac vasa sacra, reliquiae sanctorum, aliaque ad sollemne officium divinum necessaria. Uss. cum aliis innumerabilibus nostri acceperunt [Col. 1393] Ipsius usque acceperunt desunt 2. . In illa igitur congressione quot milia adversariorum occubuerint, nondum explorare potuimus. Ex parte autem fidelium sancti Petri nonnisi quindecim homines mortuos invenire potuimus, licet [Col. 1393] l. d. p. in 2. post explorare potuimus jam legitur. diligentissime perquireremus, et ipsorum quindecim nonnisi tres in loco certaminis obierunt, nam reliqui aliquot diebus postea vixerunt. Inter mortuos autem et vulneratos nonnisi triginta reperire potuimus ex nostris. Et hoc utique nulli humanae virtuti, set potius divinae ascribendum est, cum fideles sancti Petri vix decem milia habuerint, adversarii autem etiam viginti [Col. 1393D] milia excessisse referantur. Itaque nostri per Dei misericordiam victoria potiti, in campo certaminis ea nocte castra metati sunt, et in crastinum ab obsidionem urbis reversi, absque sanguine eam ceperunt. Deinde Wirceburgensi episcopo cum magnis [Col. 1394A] laudibus civium, clericorum et laicorum in sedem suam restituto, congruoque praesidio militum civitati imposito, ipsi cum magna gloria et letitia singuli in sua redierunt. Factum est autem hoc praelium in sequenti die post festivitatem sancti Laurentii, videlicet in anniversaria die, quando et Heremannus rex cum Suevis Bajoarios devicit. Ego [Col. 1393] Ego—abbatiam successit desunt 2. quoque ipse, qui haec chronica a [Col. 1393] M o .L o .IIII o anno dnicae incar in loco raso, litera minori 1. 1054 o anno dominicae incarnationis hucusque perduxi, de praedicto praelio non tam aliorum relata, quam quae ipse vidi et audivi, ad laudem et gloriam Dei fidelibus annunciare curavi [Col. 1393] hinc alio tempore pergit 1. . Reverentissimus abbas de cella sancti Blasii, nomine Gisilbertus, migravit ad Dominum 6. Idus Octobris, cui venerabilis Uto ejusdem monasterii prior in abbatiam successit [Col. 1393] hinc alio tempore pergit 1. . [Col. 1394B] Chonradus comes [Col. 1393D] Luxemburgicus. Uss. , frater Heremanni regis, set indefessus fautor Heinrici, in fine tamen, ut aiunt, reconciliatus aeclesiae, in Jerosolimitano itinere obiit [Col. 1393] obiit. Heinricus prope 2. media desunt. . Beatus Anselmus, quondam Lucensis episcopus, ipso eodem depositionis suae anno innumerabilibus miraculis cepit coruscare [Col. 1393D] Vide ejus Vitam apud Mabill. Saec. VI. [Col. 1394D] p. II, p. 483. Uss. , qui post obitum venerabilis papae Gregorii VII fideles sancti Petri contra tirannidem Heinrici adhuc in carne vivens multum incitavit, set multo plus post obitum suum miraculis coruscans eosdem contra eundem persistere confortavit. Unde et pars Heinrici de die in diem cepit deficere, catholici autem in fidelitate sancti Petri non cessaverunt proficere. Heinricus tamen [Col. 1393] obiit. Heinricus prope 2. media desunt. prope nativitatem Domini quoddam castellum in Bajowaria obsedit ( Dec ), et, ut [Col. 1394C] aiunt, in eadem obsidione natalem Domini voluit celebrare. Quo audito, Welf et Berthaldus duces non cum magna multitudine Suevorum et Bajoariorum derepente supervenientes, de obsidione eum discedere non permiserunt, nisi prius [Col. 1393] accepta evid (entissime) a. 1089. (infra pag. 449, lin. 34.) folio exciso in 4 b *. desunt. accepta securitate ab ejus principibus, ut colloquium fieri permitteret, in quo diutina regni discordia quoquo modo tandem idoneum finem accipere posset. Accepta igitur securitate, locum ei cum pace discedendi concesserunt; sicque ipse in ipsa vigilia natalis Domini compulsus est, ut festum suum alibi celebraret. Duces autem ad sua cum pace et leticia rediere, statimque cum reliquis regni principibus praedestinatum colloquium ad Opinheim in tertia [Col. 1394D] ebdomada quadragesimae communiter condixere.
Heremannus rex nativitatem Domini Saxoniae celebravit. Berthaldus comes [Col. 1394D] Fortasse comes Durgaugensis, contra Udalricum III, S. Galli abbatem Heinrici regis acerrimum defensorem pugnans, qui eo tempore in odium Bertholdi marchionis totum pagum Durgowe circuiens devastavit. Uss. , sancti Petri fidelissimus miles, contra scismaticos strenuissime dimicans [Col. 1395A] occubuit. Interim Heinricus omni ingenio et dolo, quia [Col. 1395] q. v. n. p. desunt 2. vi non potuit, praedictum colloquium ne fieret efficere voluit; set fideles sancti Petri illo nolente, immo eis periculum belli intentante, ad condictum terminum pervenere ( Feb. ex. ). Ipse vero justiciam solito more subterfugiens, et rationabili etiam consilio suorum acquiescere nolens, adesse et contempsit; unde et omnes pene suos contra se murmurare, et nonnullos eorum ab eo discedere fecit, nostri autem cum pace ad sua rediere. Sed necdum sedes apostolica legitimum pastorem habere potuit, eo quod Guibertus Ravennas heresiarcha perjurus et anathematizatus eandem sedem factione Heinrici jam octo annis infestaverit. Etsi enim ipse illam cum pace nequiverit obtinere, adeo [Col. 1395B] tamen per organa diaboli praevaluit, ut jam biennio sedes apostolica pastorali gubernatione caruerit [Col. 1395] alio tempore pergit 1. . Unde cum omnes catholici merito dolerent, tandem sanctae Romanae aeclesiae cardinales episcopi, et reliqui catholici de clero et populo cum auxilio Normannorum Desiderium, ejusdem aeclesiae cardinalem et Cassinensis monasterii abbatem, papam 160 m u m ordinaverunt, eique tercii Victoris nomen indiderunt; qui statim post electionem suam missis usquequaque literis se juxta decreta sanctorum patrum declaravit incessurum. Judicium quoque sui antecessoris piae memoriae Gregorii papae super Heinricum et omnes ejus fautores confirmavit. Consecratus est autem exeunte Maio mense [Col. 1395D] Leo Ostiensis Chron. Cass. III, c. 6, factum id scribit VII Idus Maii, quae tum erat Dominica. Uss. apud Sanctum Petrum a cardinalibus episcopis Ottone [Col. 1395C] Ostiense, et Petro Albanense cum reliquis cardinalibus. Guibertus vero heresiarcha non magis ab incepta perversitate caessavit, immo se apud Sanctam Mariam ad Martires, quam Rotundam dicunt, incastellavit. Domnus papa autem in insulam quae inter duos pontes sita est se recepit. Principes quoque regni Teutonicorum, fideles inquam sancti Petri, generale colloquium cum Heinrico et fautoribus ejus in Kalendis Augusti prope Nemetensem civitatem habuerunt, eique adjutorium suum ad obtinendum regnum, si de excommunicatione exire vellet, fideliter promiserunt. Ille autem in solita sua obstinatione persistens, nec se excommunicatum profiteri dignatus est, licet hoc sibi a nostris in faciem instanter probaretur. Unde et nostri nullam [Col. 1395D] pacem vel concordiam cum eo [Col. 1395] c. e. desunt 2. habere statuerunt. Quapropter expeditionem suam super ipsos in octavam sancti Michahelis proxime venturam indixit. Nostri autem se eandem expeditionem octo diebus proeventuros, seque ei in loco congregationis, [Col. 1396A] cum quantis possent, obviam ituros condixerunt. In praedicto colloquio literae domni papae recitatae sunt, in quibus et suam promotionem principibus regni denunciavit, et judicium sui antecessoris piae [Col. 1395] p. m. G. p. desunt 2. memoriae Gregorii papae super Heinricum et fautores ejus apertissime confirmavit. Latislaus rex Ungarorum missa legatione ad idem colloquium, se in fidelitate sancti Petri perseveraturum declaravit, et fidelibus sancti Petri [Col. 1395] s. P. desunt 2. cum viginti milibus equitum contra scismaticos se affuturum, si necesse foret, promisit. [Col. 1395] hinc alio tempore pergit 1. Praedicta tamen expeditio utrinque ad illum terminum remansit. Salomon quondam rex Ungarorum, scilicet [Col. 1395] s. 1. a Latislao jam dudum regno privatus et in exilium expulsus, dum quiddam fortiter contra regem Grecorum molitur, [Col. 1396B] post incredibilem hostium stragem et ipse viriliter occubuit. Eodem quoque tempore quidam scismaticus, qui Pataviensem episcopatum, vivente adhuc legitimo pastore, jam dudum invasit [Col. 1395D] Hermannus, Luitoldi Carentani ducis frater, [Col. 1396D] in Moguntino conciliabulo a. 1085, contra Altmannum intrusus: unde illud jam dudum nonnisi ad biennium extendi potest. Uss. , de hac vita discedens [Col. 1395] discessit. Romae Victor 2. media desunt. certissimum suae damnationis exemplum reliquis scismaticis dereliquit. Cum enim jam in extremis jaceret, seque ad aeternam damnationem jam jam abiturum non dubitaret, apparuit ei ejusdem aeclesiae episcopus, ut tanto evidentius culpam sciret, quam apud inferos luere deberet. Rogavit tamen eum ut ei culpam indulgeret, ipsumque ab excommunicatione solveret. Rogavit quoque circumastantes ut eum de episcopatu eveherent, nec eum in episcopatu sepelirent. Sed haec verba astantibus quasi deliramenta videbantur. [Col. 1396C] Ipse autem se sanae mentis protestatus, itidem rogitare non cessavit; set incassum; nam ante aeclesiasticam absolutionem morte praeventus est. Nonnulli tamen qui tam periculosae morti ejusdem scismatici aderant, compuncti sunt; qui et postea ad legitimum pastorem redeuntes, veniam et absolutionem consecuti sunt [Col. 1395] alio tempore pergit 1. . Romae Victor papa jam pluribus annis infirmus, et in eadem infirmitate ordinatus, post quartum mensem sui pontificatus diem clausit extremum ( Sept. 16); unde multum letatus est heresiarcha Guibertus cum suis sequacibus. Heinricus quoque eo tempore, licet infirmus, expeditionem in Saxoniam cum Beheimensibus promovit; set sancto Petro suos fideles protegente, inglorius inde nimis accelerate rediit. Nam Heremannus [Col. 1396D] rex eum [Col. 1395] deest 2. cum tanta multitudine Saxonum insecutus est, ut facillime ipsum cum omnibus suis obtineret, si non dolo Eggiberti comitis [Col. 1396D] Misniae marchio Uss. evasisset. Hic nempe comes [Col. 1395] deest 2. , gloriae domini [Col. 1395] d. s. desunt 2. sui Heremanni regis [Col. 1395] deest 2. multum invidens, inimicos sanctae [Col. 1397A] aeclesiae de manibus ejus dolo suo maluit liberare, quam de eisdem cum domino suo pene absque periculo in honorem Dei et sancti Petri triumphare. Et hoc utique ideo, quia jam concepit animo, dominum suum regno privare.
Heremannus rex nativitatem Domini in Saxonia celebravit, ubi et Eggibertus comes se regnum affectare manifestavit, set incassum, nam principes regni ei assentire noluerunt, immo tanto firmius domno regi deinceps adherere ceperunt [Col. 1397] alio tempore pergit 1. . Berthaldus doctor egregius, in sacris literis adprime eruditus, in senectute bona plenus dierum migravit ad Dominum 4. Idus Martii. His temporibus Pisani et Genuenses [Col. 1397D] De victoria hac cf. Leonem Ostiensem 3, 10, et carmen in codice regio Bruxellensi servatum; v. Annales nostros t. VII, p. 539. et alii multi ex Italia Affricanum [Col. 1397B] regem paganum hostiliter invaserunt, et depraedata ejus terra, ipsum in quandam munitionem compulerunt, et eum deinceps apostolicae sedi tributarium effecerunt. Dux Welf [Col. 1397] Welfo eraso o 1. welfo 4 b civitatem Augustam recuperavit, capto ejusdem episcopatus invasore Sigifredo. Ugo comes de Egenesheim Alsatiam jam diu ab inimicis occupatam invasit [Col. 1397] in loco raso littera minori 1. , et [Col. 1397] in loco raso littera minori 1. recuperare [Col. 1397] in loco raso littera minori 1. temptavit [Col. 1397] in loco raso littera minori 1. . Metenses Brunonem, illius sedis pervasorem, penitus a civitate expellunt, seque nullum deinceps nisi legitimum pastorem recepturos juramento firmaverunt, qui eo tempore in Tuscia detinebatur in captione. In Saxonia piae memoriae Burchardus Halverstatensis episcopus, in causa sancti Petri firmissimus, eheu! occiditur; sed nichil differt an febris an gladius mittat nos ad [Col. 1397C] Dominum. Migravit [Col. 1397] Migravit—Aprilis in loco raso litt. m. 1. desunt 4 b ; quorum loco: Et haec quidem apud fideles S. Petri agebantur habet, et ita primum a Bernoldo scriptum fuisse, priusquam praesentem lectionem reciperet, vestigia in codice 1. ostendunt. autem ad Dominum 8. Idus Aprilis. Guibertus autem heresiarches nondum ab invasione sedis apostolicae cessavit, nec Heinricus imperator ipsius veternosam tirannidem [Col. 1397] contra—potuit in loco raso l. m. 1. contra fideles sancti Petri deponere voluit, quos tamen vincere non potuit. Romae cardinales episcopi et reliqui de clero et populo catholici Ottonem Ostiensem episcopum, religione et eruditione praecipuum, papam 161 u m ordinaverunt, eique nomen secundi Urbani indiderunt 4. Idus Martii; qui statim in sequenti die missis literis [Col. 1397D] Exstant in Martenii collectione Monum. ampliss. t. I, col. 520. Uss. omnibus catholicis, et suam ordinationem omnibus declaravit, et se in omnibus vestigia sui praedecessoris piae [Col. 1397] p. m. G. p. desunt 2. memoriae Gregorii papae observaturum denunciavit. Wigoldus [Col. 1398A] Augustensis episcopus post recuperationem suae civitatis, et captionem Sigifredi pseudoepiscopi [Col. 1397] p. e. desunt 2. sui supplantatoris, et ipse diem clausit extremum. Hezel, fidelissimus miles sancti Petri [Col. 1397] s. P. desunt 2. et advocatus sanctae Mariae Augiensis coenobii, monasterium in honorem [Col. 1397] in h. desunt 2. sancti Gregorii [Col. 1397D] In Chronico S. Georgii, quod exstabat in deperdito jam codice Villingano, legebatur ad a. [Col. 1398D] 1084: Hoc anno cella S. Georgii primitus incoepta est aedificari, et ad a. 1088: obiit Hezil fundator cellae S. Georgii; quod cum Bernoldo convenit. Uss. in proprio allodio construxit, in quo ipse demum monachus factus migravit ad Dominum Kalendis Junii. Eo [Col. 1397] Eo—catholice delegit desunt 2. tempore quidam Guiberti heresiarchae discipulus, videlicet Wormatiensis pseudoepiscopus, qui illam sedem per scismaticos non consecratus set execratus invasit, tandem resipiscens et ad catholicam [aeclesiam [Col. 1397] deest 1. 4 b . ] rediens, episcopatum dimisit, seque ad penitentiam in Hirsaugiensi [Col. 1397] hirsaugensi superscripto i 1. monasterio contradidit. Sic utique jam ante triennium et alius [Col. 1398B] ejusdem Guiberti discipulus, Metensis inquam pseudoepiscopus [Col. 1398D] Walo S. Arnulfi abbas ex Hugone Flavianiac. Uss. , penitentia ductus episcopatum dimisit, quem statim Bruno, cujus superius mentionem fecimus, non minus sacrilege invasit. Nam per scismaticos intravit, vivente adhuc legitimo illius sedis pastore Heremanno, qui potius in captione detineri, quam in scismate pro episcopo honorari [Col. 1397] in loco raso l. m. 1 catholice delegit [Col. 1397] iterum pergit 1. . Gebehardus reverendae memoriae Juvavensis archiepiscopus, in [Col. 1397] in c. s. P. p. desunt 2. causa sancti Petri praecipuus, qui scismaticos publice dictis et scriptis confutare consuevit, de hac luce 17. Kal. Julii [Col. 1397] 17. Kal Jul. desunt 4 b . subtractus, magnum [Col. 1397] hic in 2. folium excisum est; pergit matizatum censere. merorem catholicis dereliquit. Bernhardus Constantiensium magister scolarum, vir eruditissimus, in causa sancti Petri ferventissimus, in Saxonia sub [Col. 1398C] monachica professione migravit ad Dominum [Col. 1397] pergit 1. . Wecilo Mogontiensis et Meginhardus Wirciburgensis pseudoepiscopi, inter scismaticos eruditione et errore praecipui, absque aeclesiastica communione in locum suum misere, set non miserabiliter, abiere. Saxones a fidelitate sancti Petri discedentes, Heinricum, quem multotiens abjuraverant, receperunt; unde Heremannus rex catholicus ab eis in Lothringiam secessit, ibique non multo post viam universae terrae arripuit, anno dominicae incarnationis 1088, regni vero ejus 7, indictione 13, et in patria sua Metis honorifice sepelitur [Col. 1398D] Cf. Chron. Petershus. l. II, n. 39. . Iterum Saxones factione Eggiberti marchionis Heinrico rebellarunt, eumque, ablatis sibi regalibus insignibus, de obsidione [Col. 1399A] cujusdam munitionis [Col. 1399D] Gleichen in Thuringia. in quendam montem turpiter fugarunt ( Dec. 24), ibique eum biduana obsidione ad confessionem anathematis et expetitionem reconciliationis compulerunt. Eo igitur pacto accepta pace discessit, sed a solita tirannide non recessit. Eggehardus abbas Augiensis, etsi non adeo religiosus, in fine tamen laudabiliter conversus, ut [Col. 1399] in loco raso 1. aiunt [Col. 1399] in loco raso 1. , diem [Col. 1399] in loco raso 1. clausit [Col. 1399] in loco raso 1. extremum [Col. 1399] in loco raso 1. ; cui [Col. 1399] c. s. O. aliotempore, sed paulo post et eadem manu addita 1. desunt 4 b successit Oddalricus.
In [Col. 1399] pergit 1. vigilia nativitatis Domini Eggebertus marchio Heinricum [Col. 1399] heinricum—confortatus in loco raso 1. et omnem ejus exercitum cum paucis militibus, a quibusdam religiosis [Col. 1399D] Inter eos praecipue Hartwigus Magdeburgensis archiepiscopus numeratur a Waltramo. Uss. confortatus, viriliter invasit, eumque de obsidione cujusdam [Col. 1399] in loco raso 1. sui [Col. 1399] in loco raso 1. castelli [Col. 1399] in loco raso 1. [Col. 1399D] Inter eos praecipue Hartwigus Magdeburgensis archiepiscopus numeratur a Waltramo. Uss. , ubi ille nativitatem [Col. 1399B] celebrare disposuit, turpissime fugavit. In hac invasione ex parte Heinrici Leomarus [Col. 1399] Teomarus 4 b . Bremensis archiepiscopus et Berthaldus comes capiuntur. Losannensis [Col. 1399D] Burchardus. non tam episcopus quam antichristus, dum fortiter vult agere, occiditur. Ipse autem Heinricus, perditis regalibus insignibus, vix de manibus insequentium eripitur; sicque usque ad Babinberc de Thuringia fugiendo tandem pervenit, ibique inglorius sollemnizare compellitur. Eggebertus autem marchio castello suo et castris inimicorum pene absque sanguine potitus, captis quoque pluribus et occisis, gratiarum actiones Deo et sancto Petro referre non cessavit, quibus [Col. 1399] quibus—destinavit in loco raso 1. et se deinceps puriori fidelitate adhesurum destinavit. Heremannus Metensis episcopus atque catholicus, post longam [Col. 1399C] captionem ad episcopatum suum revertitur, et a multis gratanter recipitur; Bruno autem, ejusdem episcopatus temerarius invasor, ab omnibus despicitur. Nam et ipsi Heinrico pro turpissimis moribus [Col. 1399D] Pessimos ejus mores depingit Waltramus, etsi Heinrico addictus, De unit. eccles. l. II, c. 30, [Col. 1400D] quem filium Adalberti comitis de provincia Alemanniae facit, Calwensis scilicet, monachum antea S. Trudonis. Uss. suis multum displicuit, licet ei quondam eundem episcopatum vendiderit [Col. 1399] alio tempore pergit 1. . Hac igitur necessitate idem Bruno constrictus, episcopatum dimittere, et ad patrem suum Adalbertum comitem in catholicorum partem repedare compellitur. Domnus papa Urbanus his temporibus Romae in insula quae inter duos pontes sita est morabatur, decretalemque epistolam [Col. 1400D] V. Mansi XX, 666; epistolae epitome hic sistitur. Uss. venerabili Gebehardo Constantiensi episcopo 14. Kal. Maii direxit, in qua ei episcopalem potestatem super clerum et populum [Col. 1399D] Augiensis insulae, praeter monachos, concessit, data etiam auctoritate ut abbatem inibi vice sua ordinaret, item et apud Augustam sive Curiam [Col. 1400A] episcopos constituere procuraret. Nempe in tota Alemannia, Baioaria, Saxonia et aliis vicinis regionibus, praedicto [Col. 1399] Geberhardo addit 3. episcopo, et venerabili Almanno Pataviensi episcopo, vicem suam commisit, ut ordinationes improbandas improbarent, roborandas roborarent. Sententiam quoque anathematis a praedecessore suo papa Gregorio promulgatam ea discretione confirmavit, ut in primo gradu Ravennatem heresiarcham cum Heinrico rege anathematizatum [Col. 1399] hic pergit 2. censeret; in secundo gradu eorum fautores, qui eisdem armis, pecunia, consilio, obedientia faverent, quique ab eisdem vel ab eorum fautoribus aeclesiasticos ordines vel honores acciperent; in tercio autem gradu communicatores eorum posuit, quos etsi non excommunicaret, adeo tamen [Col. 1400B] eos externa communione maculatos asseruit, ut in catholicam societatem sine absolutione et penitentia recipi non deberent: videlicet qui [Col. 1399] quod 2. excommunicatis salutatione, osculo, oratione, convictu vel ignoranter communicassent. Ordinatos vero in excommunicatione set non simoniace ab episcopis quondam catholice ordinatis, ut in adepto ordine persisterent sine promotione permisit, si tamen hoc eorum probitas et aeclesiae utilitas flagitare videretur. Aliquantis etiam ad superiores ordines promoveri concessit; set hoc rarissime, et cum summa necessitate. Guibertus autem heresiarches ejusque complices in parte regis eorum Heinrici anathematicas ordinationes facere non cessaverunt, ipsasque suis sectatoribus non nisi karissime venditas impenderunt. [Col. 1400C] Unde et malum excommunicationis in tantum propagatum est eo tempore, ut catholici vix se ab ejus contagio possent illesos custodire. In Teutonicis partibus quatuor episcopi in catholica communione perstiterunt, videlicet Wirceburgensis, Pataviensis, Wormatiensis, Constantiensis, set et Metensis episcopus; quorum confortamento reliqui catholici scismaticis a principio restiterunt. Ugo comes de Eginisheim, indefessus [Col. 1399] i. m. s. P. s. n. c. St. p. desunt 2. miles sancti Petri, set nimium credulus Strazburgensi pseudoepiscopo, a servientibus ejusdem episcopi occiditur in cubiculo ipsius, cum ipso ad dormiendum collocatus, 2. Non. Septembris. Bonizo [Col. 1400D] V. Ughellum Ital. Sac. t. I, p. 1273; t. II, p. 210. piae memoriae Sutriensis episcopus, set inde pro fidelitate sancti Petri jam [Col. 1400D] dudum expulsus, tandem post multas captiones, tribulationes et exilia, a Placentinis catholicis pro episcopo recipitur; set a scismaticis ejusdem loci effossis [Col. 1401A] oculis, truncatis omnibus pene menbris martirio coronatur. In Alemannia Otto comes, impudentissimus adulter, et pro adulterio a Constantiensi episcopo excommunicatus, Dei judicio turpissime decollatur a militibus Ludovici comitis, cujus uxorem publicis nuptiis, eo vivente, sibi nefandissime copulavit; qui apud monasterium in praedio ipsius constructum a suis sepultus, jussu Constantiensis episcopi ejicitur, et, ut scriptum est, ad sepulturam asini deputatur. Milites quoque ejus opes ipsius diripuerunt, et tam allodium ejus quam feodum non heredes ipsius, set extranei possederunt, juxta quod in maledictionibus Judae prophetatur: Et diripiant alieni labores ejus (Psal. CVIII, 11) . Sic utique et post mortem suam in sepultura et in direptione rerum [Col. 1401B] suarum evidentissime indicavit quam efficaciter sententiam excommunicationis exceperit. In Italia nobilissima [Col. 1401] n. d. desunt 2 dux Mathildis filia Bonifacii marchionis, sed vidua Gotefridi ducis, Welfoni duci filio Welfonis ducis conjugio copulatur, et hoc utique non tam pro incontinentia quam pro Romani pontificis obedientia, videlicet ut tanto virilius sanctae Romanae aeclesiae contra excommunicatos posset subvenire. Qui statim maritum ejus impetere voluerunt, set cum ei resistere non possent; treuvas ab eo usque in pascha per interventum conjugis ejus impetraverunt. Heinricus rex dictus [Col. 1401] deest 2. multum de praedicto conjugio tristatur; qui iterum in Saxoniam cum expeditione profectus, sine honore reverti compellitur. Petrus piae memoriae Albanensis episcopus, [Col. 1401C] in [Col. 1401] i. c. s. P. f. desunt 2. causa sancti Petri ferventissimus, migravit ad Dominum. Hic [Col. 1401] Hic—catholicis reliquit desunt 2. est ille Petrus, qui Petrum Papiensem, Florentini episcopatus invasorem, per judicium ignis simoniacum esse probavit, unde et deinceps illum sancta aeclesia igneum cognominavit. Nam magnam piram fiducialiter ingressus, absque omni lesione pertransiit, ut et flammae vestes ejus susum ventilarent, nec tamen illas, nedum ipsum aliquo modo lederent [Col. 1401D] V. supra ad an. 1080. . Unde et praedictus Papiensis Petrus ab Alexandro papa deponitur; alter autem Petrus, pauperrimi [Col. 1401] p. m. t. m. in loco raso 1. monasterii tunc monachus, in Albanensem episcopatum sublimatur. Erat enim tantae sanctitatis, constantiae et fidei, ut vix aliquis sui temporis ei potuerit comparari. Hic ergo de hac vita discedens, magnum merorem catholicis [Col. 1401D] reliquit. Domnus papa Urbanus generalem sinodum 115 episcoporum collegit, et aeclesiastica statuta suorum praedecessorum apostolica auctoritate firmavit. Guibertus autem heresiarches a Romanis [Col. 1402A] turpiter expellitur, et ne amplius apostolicam sedem invadere praesumat, juramento promittere compellitur. Set jam aliquantulum diuturna regni discordia inter catholicos et scismaticos tepescere cepit, ut non jam bellum ad invicem, sed pacem componere sanius judicarent. Quapropter duces et comites sancti Petri fideles cum Heinrico colloquium habuerunt, eique suum consilium et auxilium ad obtinendum regnum firmissime promiserunt, si Guibertum heresiarcham vellet dimittere, et ad aeclesiasticam communionem per catholicum pastorem remeare. Quam quidem conditionem nec ipse multum respueret [Col. 1401] in loco raso 1. , si tamen in hoc ei principes sui assentire vellent, videlicet episcopi qui se cum Guiberto deponendos esse non dubitaverunt, eo quod [Col. 1402B] in ejus parte ordinationem, immo execrationem perceperunt. Hi ergo ei penitus hac vice dissuaserunt, ne sanctae matri aeclesiae reconciliaretur. Domnus papa Constantinopolitanum imperatorem [Col. 1401] regem 2. ab excommunicatione per legatos suos absolvit, idem literas Philippi regis Francorum debitam ei subjetionem promittentis suscepit.
In Bajoaria fideles sancti Petri jam adeo contra scismaticos invaluerunt, ut in Salchurgensi aepiscopatu catholicum ordinarent archiepiscopum [Col. 1401D] Thiemonem S. Petri abbatem VII Id. April. consecratum. Uss. ; quem statim religiosissimus Pataviensis episcopus et Urbani papae legatus cum Wirceburgensi et Frisingensi episcopis sollemniter consecravit. Heremannus [Col. 1402C] piae memoriae Metensis episcopus, et Berthaldus dux Alemanniae, filius Roudolfi regis, in fidelitate sancti Petri Maio mense diem extremum clausere, magnumque merorem catholicis, et exultationem scismaticis reliquere. Soror quoque praefati ducis, regina Ungarorum [Col. 1401D] Hanc fuisse Adelhaidem Rudolphi anticaesaris filiam, nuptam S. Ladislao Hungariae regi, contra hujus coelibatus assertores pluribus probat [Col. 1402D] Gerbertus Hist. Silvae Nigrae t. I, p. 233, et in tractatu de Rudolpho et familia Rheinfeldensi. Uss. , eodem mense obiit. Ex parte autem excommunicatorum [Col. 1401] regis 2. Luitoldus [Col. 1401] Ivitolduf 1. dux Carinthiorum inopinata morte praeripitur, cum nuperrime contra fas et jus repudiata propria uxore aliam superinduxerit, Guiberto [Col. 1401] G. q. h. h. e c. desunt 2. quidem heresiarcha hoc ei concedente. Eggebertus quoque marchio de Saxonia, in [Col. 1401] i. c. s. P. s. s. desunt 2. causa sancti Petri satis strennuus—dolo cujusdam abbatissae de Quitelineburg [Col. 1402D] Adalheidae. , sororis inquam Heinrici regis, ut aiunt—per insidias occiditur. Domnus papa Urbanus [Col. 1401] deest 2. generalem sinodum episcopis diversarum [Col. 1402D] provinciarum per legatos suos in Tolosana [Col. 1402D] Vid. Mansi XX, 733. civitate circa pentecosten collegit, ibique multa in aeclesiasticis causis, quae corrigenda erant, correxit. In qua sinodo Tolosanus episcopus [Col. 1402D] Isarnus. de illatis [Col. 1403A] criminibus canonice expurgatur, et legatio pro restauranda christianitate in Toletana civitate, rege Hispanorum hoc supplicante, destinatur [Col. 1403] jam pergit 1. . Welfo dux Italiae multa incendia et depraedationes a Heinrico rege hoc in anno [Col. 1403] h. i. a. in loco raso 1. ubi prius jam dudum legebatur. jam dudum 4 b . utrumque recte quum Heinricus jam Aprili mense Veronae praesens fuerit. Longobardiam ingresso patitur; sed adhortatu domnae [Col. 1403] deest 2. Mathildis [Col. 1403] M. uxoris suae eidem 2. suae karissimae conjugis eidem Heinrico resistere, et [Col. 1403] et i. f. s. P. p. desunt 2. in fidelitate sancti Petri persistere viriliter contendit. Hoc anno magna fames multas regiones repente afflixit, quanvis non magna sterilitas terrae praecesserit [Col. 1403] jam pergit 1. . Adelbero reverendae memoriae Wirceburgensis episcopus, unus de antiquioribus episcopis, in causa sancti Petri contra [Col. 1403] c. G. et e. c. desunt 2. Guibertum et ejus complices strenuissimus, post multa pericula, persecutiones et exilia, quae pro Christo libentissime passus est, in [Col. 1403B] bona confessione diem clausit extremum ( Oct. 6), in praedio suo quod Lanbach [Col. 1403C] Lambach in Austria superiore, ubi coenobium condiderat. vocatur [Col. 1403] jam pergit 1. .
Domnus papa eo tempore in partibus Campaniae morabatur, et ab omnibus catholicis debita reverentia colebatur, videlicet a Constantinopolitano imperatore, et a Philippo Francorum rege, aliisque diversorum regnorum principibus tam aeclesiasticis quam secularibus, excepto in Teutonicorum regno, ubi multi ex catholicis in partem excommunicatorum avaricia decepti sponte sua se transtulerunt. Romani quoque turrem Crescentii, quae eatenus domno papae obediebat, dolo captam diruere temptaverunt. Dominus autem papa facile Romam cum exercitu intrare, et rebellium contumaciam [Col. 1403C] domare potuisset, si non magis cum mansuetudine causam suam agere delegisset. Eo tempore Mantuani, diuturna obsidione a Heinrico rege jam per annum constricti, a domino suo Welfone duce discesserunt, et se et civitatem suam suo devastatori tradiderunt. Romani quoque Guibertum heresiarcham, quem jam dudum expulerunt, iterum Romam intrare, et sanctam aecclesiam suis non benedictionibus set maledictionibus infestare permiserunt. Capuani Nordmannos de Capua expulerunt, quibus jam multo tempore sub pluribus apostolicis et regibus subjecti fuerunt. Unde et Nordmanni eos circumquaque usque ad murum civitatis praeda et incendio devastaverunt. [Col. 1404A] Domnus papa Urbanus generalem sinodum Beneventi [Col. 1403C] Celebrata est synodus V Kal. Apr. Mansi XX, 738. collegit ( Mart. 28), et sententiam anathematis super Guibertum heresiarcham et omnes ejus complices sinodali judicio confirmavit [Col. 1403] jam pergit 1. . Fridericus [Col. 1403] Fridericus usque Domino desunt 4 b . comes et marchio 3. Kal. Jul. requievit in Domino [Col. 1403] in loco raso, ubi prius lectio codicis 3 in pace scripta fuerit 1. . Willihelmus piae memoriae Hirsaugiensis abbas, in causa sancti Petri ferventissimus, et in monastica religione studiosissimus [Col. 1403] in loco raso 1. , utpote multorum pater monasteriorum, 3. Non. Julii migravit ad Dominum. Hic primum Hirsaugiense monasterium tam in aedificiis quam in regularibus disciplinis mirabiliter exaltavit, ipsumque privilegio sedis apostolicae sub Gregorio papa in perpetuum libertavit. Plura etiam monasteria usquequaque [Col. 1405] in loco raso 1. ex [Col. 1405] in loco raso 1. integro [Col. 1405] in loco raso 1. construxit: duo quidem in Nigra [Col. 1404B] Silva, unum sancti Georgii, alterum sancti Gregorii [Col. 1403C] In Reichenbach. Vid. Gerbert Hist. Nigrae Silvae t. I, p. 282; de S. Georgii p. 283; de Zwifaltensi p. 288; de Scafhusensi p, 262. Cf. Mabillonii observationes praeviae in ejus Vitam l. c., p. 717, et Trith. Chr. Hirs. t. I, p. 267. Uss. , item aliud ad Duplicem aquam [Col. 1403] scilicet Zwiuelton glossa saec. XIV. 2. prope Danubium, item aliud in Wirceburgensi episcopatu, in loco qui Chamberg dicitur. Scaphusense quoque monasterium [Col. 1403] deest 2. et Petrishusense, in ripa Reni jam dudum aedificata, regularibus disciplinis instituit. Sed et alia quam plura in diversis regionibus tum [Col. 1403] in loco raso 1. per se, tum [Col. 1403] in loco raso 1. per sibi subjectos vel de novo fecit, vel jam facta regularibus disciplinis instituit. Hic etiam multa monimenta sui naturalis [Col. 1403] in loco raso 1. ingenii nobis reliquit. Nam naturale horologium ad exemplum celestis hemisperii excogitavit; naturalia solsticia sive equinoctia et statum mundi certis experimentis invenire monstravit; quae omnia quidam ejus familiaris [Col. 1404C] etiam literis mandare curavit [Col. 1404D] Videtur innuere Heymonem ejus discipulum et Vitae scriptorem. Operum ejus catalogum dederunt Anon. Mell. et Trithemius De script. eccles. et in Chronico ad annum 1070. Uss. ; multas etiam quaestiones de compoto probatissimis rationibus enodavit. Hic in musica peritissimus fuit, multaque illius artis subtilia, antiquis doctoribus incognita, elucidavit [Col. 1404D] Musicam S. Wilhelmi edidit Gerbertus t. II, scriptor. music. Uss. , multos etiam errores in cantibus deprehensos satis rationabiliter ad artem correxit. In quadruvio [Col. 1404D] Hac voce quatuor matheseos partes, arithmeticam, geometriam, musicam et astronomiam indicabant veteres. Uss. sane omnibus pene antiquis videbatur praeminere. Set ante haec omnia in illo studium monasticae districtionis praevaluit, in quo totus adeo efferbuit, ac si nunquam aliud aliquid studii habuerit. Erat enim [Col. 1403] in loco raso 1. mirae sanctitatis, sanctae simplicitatis, ferventissimae karitatis, Deo vivus et seculo vere crucifixus: quem Dominus in senectute bona ad aeternam patriam revocavit, cui ipse a juventute [Col. 1405A] in hac peregrinatione indefesso labore servivit. Bernhardus. [Col. 01405] Bernhardus—dogmatis excesserunt desunt 2. quoque Constantiensium magister scolarum, cujus obitum supra notavimus [Col. 1405C] Scilicet ann. 1088. , multa [Col. 1405] in loco raso 1. nobis [Col. 1405] in loco raso 1. ingenti [Col. 1405] in loco raso 1. monimenta [Col. 1405] in loco raso 1. reliquit [Col. 1405] in loco raso 1. , multaque pro catholicis contra scismaticos sui temporis elegantissime scripsit; et primum quidem [Col. 1405] vox supra lineam scripta. 1. ad quosdam suos amicos de judicio Gregorii papae VII. super scismaticos; et de sacramentis extra aecclesiam usurpatis [Col. 1405C] Typis edita apud Ussermann. Prodr. II, 185, sqq. . Postea etiam ad venerabilem Hartvicum [Col. 1405] haruicum 1. Magideburgensem episcopum de eadem causa magnum librum luculentissime composuit ex persona sanctae aecclesiae, in quo testimoniis sanctorum patrum omnes insidiosas cavillationes eorumdem scismaticorum [Col. 1405] in loco raso 1. prudenter annichilasse videtur. Set in eisdem scriptis nimio [Col. 1405B] zelo ductus alicubi modum excessisse notatur, videlicet ubi agit de sacramentis scismaticorum. Negat enim omnino, ab eis vel ab eorum communicatoribus sacramenta posse confici, ita ut ab illis ordinatos, si resipiscant, iterum ordinandos censeat. Set hoc sacratissimo Niceno [Col. 1405] neceno corr. niceno 1. niceno 3. 4 b . concilio aeque ut evangelium [Col. 1405] euglm (o eraso ) 1. venerando repugnat, quod clericos ex Novatianis conversos cum ordine recipi, non iterum ordinari praecepit. Item Affricani patres de clericis Donatistarum conversis statuisse leguntur [Col. 1405C] Similia exstant Bern. Opusc. II, 4, supra. . Item Gregorius papa primus Maximum Salonitanum praesumptorem excommunicatum, et ab excommunicatis ordinatum, cum ordine recepit, non utique iterum ordinavit [Col. 1405C] Opusc. I, 9, supra. . Hoc sane illi nullatenus facerent, si nullum eos ordinationis sacramentum [Col. 1405C] extra aecclesiam accepisse putarent. Item beatus Anastasius papa, scribens ad Anastasium imperatorem, asserit quod ordinatos ab Acatio, licet anathematizato, nulla portio lesionis attingeret, quantum ad integritatem sacramentorum. Item beatus Augustinus in multis suis scriptis, et praecipue in libro contra Donatistas de baptismo, invictissime probat aecclesiastica sacramenta extra aecclesiam et haberi posse et dari, set perniciose tam danti quam accipienti [Col. 1405C] Opusc. II, l. l. . Haec autem summatim tetigimus, ut in praedictis scriptis lectorem cautum faceremus, ne praepropere alicui sententiae assentiat, quam tam [Col. 1406A] autenticis sanctorum patrum sententiis adversari deprehendat. Ceterum si quis haec plenius nosse desiderat, scriptum cujusdam [Col. 1405C] Suum ipsius opuscu um intelligit Bernoldus De sacramentis excommunicatorum juxta assertionem sanctorum Patrum, eidem Bernardo circa a. 1085 inscriptum, Prodr. II, pag. 187, 188. Uss. ad eundem Bernhardum de eadem quaestione directum diligenter perlegat, in quo testimoniis sanctorum patrum evidentissime docebitur quid sancti patres de illa quaestione censuerint sentiendum. Verum idem venerabilis Bernhardus in ista, sicut et beatus Ciprianus in rebaptizationis sententia, non pertinaciter contra aecclesiam egerunt, set uterque nimium contra scismaticos zelantes aliquantulum regulam aecclesiastici dogmatis excesserunt [Col. 1405] hic pergit 2. . Altmannus sanctae recordationis Pataviensis episcopus, in [Col. 1405] i. c. s, P. et desunt 2. causa sancti Petri et in aeclesiastica religione studiosissimus, post multa pericula, tribulationes et exilia, quae pro [Col. 1406B] Christo sustinuit, in senectute bona migravit ad Dominum 6 Id. Augusti [Col. 1405] VI. ( prius VII.) Id. Aug. in loco raso 1. in Augusto mense 4 b . . Hic in episcopatu suo tria [Col. 1406C] Ista sunt S. Nicolai prope Passavium, S. Floriani in Austria superiore, et S. Hippolyti in inferiore, nunc sedes episcopi. Uss. cenobia clericorum juxta regulam sancti Augustini communiter viventium instituit, et tercium [Col. 1406C] Leg. quartum nempe Raitenbuchense, ad cujus fratres idem Bernoldus scripsit tractatum de presbyterorum officio. Vid. Vita S. Altmanni t. II, Aug. Bolland., p. 357, ad diem 8 August. ubi plura etiam de Gottwicensi coenobio Uss. in Frisingensi episcopatu, in allodio Welfonis ducis per clericos suos aedificavit [Col. 1405] instituit 2. , et regularibus disciplinis instituit [Col. 1405] auxit 2. . Hic fuit tantae sanctitatis, continentiae et religionis, ut reverentissimo papae Gregorio, sanctoque Lucensi episcopo, immo omnibus religiosis reverendus esset et amabilis [Col. 1405] in loco raso 1. , scismaticis vero et sceleratis odiosus et formidabilis. Unde [Col. 1405] Unde—exultationem desunt 2. in obitu suo bonis magnum merorem, malis vero magnam reliquit exultationem. Welfo dux Bajoariae in Augusto mense Longobardiam venit [Col. 1405] ingreditur 3. ( Aug. ), ut Heinrico regi reconciliaretur, si ipse vellet permittere [Col. 1406C] ut apostolica sedes a Guiberto heresiarcha invasa canonice disponeretur, nec non et si eidem duci filioque ejus Welfoni, caeterisque eorum fautoribus bona eorum reddere vellet, quae eis injuste ablata forent. Quam conditionem ille noluit adimplere; unde et dux in Alemanniam non tardavit redire. Multi tamen ex Alemannis Heinrico regi reconciliati sunt, et excommunicationem sedis apostolicae communem sibi cum Heinrico fecere [Col. 1405] fecere. Unde in Alemannia tantum excommunicatio praevaluit, ut multi religiosi viri et feminae potius in perpetuum exulare deligerent, quam sub communione excommunicatorum deperirent. addunt 4 b 4 b *. qui his verbis desinunt. Haec a Bernoldo primum et in codice 1. scripta, quum pergeret, erasa, eorumque in loco Dux—decernerent scripta sunt. . Dux [Col. 1406C] Quae jam sequuntur omnia usque ad finem libri Bernoldus in coenobio Scafhusano conscripsit. autem iterum multos contra Heinricum ejusque fautores incitavit, ut etiam novum regem eligere decernerent, si quorumdam pigricia sive malivolentia eos [Col. 1407A] non impediret. His temporibus in regno Teutonicorum communis vita multis in locis floruit, non solum in clericis et monachis religiosissime commanentibus, verum etiam in laicis, se et sua ad eandem communem vitam devotissime offerentibus; qui, etsi habitu nec clerici nec monachi viderentur, nequaquam tamen eis dispares in meritis fuisse creduntur [Col. 1407] Se—auctoritate confirmamus desunt 2. . Se enim servos eorumdem pro Domino fecerunt, imitantes ipsum qui non venit ministrari set ministrare, qui et suos sectatores ad majoritatem per servicii exhibitionem docuit pervenire. Nempe ipsi abrenunciantes seculo, se et sua ad congregationes tam clericorum quam monachorum regulariter viventium devotissime contulerunt, ut sub eorum obedientia communiter vivere et eis servire mererentur. Quapropter [Col. 1407B] invidia diaboli contra eorumdem fratrum probatissimam conversationem quosdam emulos incitavit, qui eorum vitam malivolo dente corroderent, quamvis ipsos ad formam primitivae aeclesiae communiter vivere viderent. Unde domnus papa Urbanus illorum conversationem ab ipsis apostolis plantatam, set ab eorum successoribus latissime propagatam, decreti sui apostolica auctoritate firmavit, ipsumque decretum praelatis eorumdem fratrum his verbis denunciare curavit: Quosdam, inquit, accepimus morem vestrorum cenobiorum corodentes [Col. 1407] ita 1. , quo laicos seculo renunciantes, et se suaque ad communem vitam transferentes, regendos in obedientia suscipitis. Nos autem eandem conversationem et consuetudinem, sicut oculis nostris inspeximus, [Col. 1407C] laudabilem, et eo perpetua conservatione dignissimam, quo in primitivae aeclesiae formam impressa est, judicantes, approbamus, sanctam et catholicam nominamus, et per praesentes literas apostolica auctoritate confirmamus [Col. 1407] pergit auctor. Non solum—obedire in loco raso 1. . Non solum autem virorum set et feminarum innumerabilis multitudo his [Col. 1407] h. t. desunt. 2. temporibus se ad hujusmodi vitam contulerunt, ut sub obedientia clericorum sive monachorum communiter viverent, eisque more ancillarum quotidiani servicii pensum devotissime persolverent. In [Col. 1407] In—cessavit dolere desunt 2. ipsis quoque villis filiae rusticorum innumerae, conjugio et seculo abrenunciare et sub alicujus sacerdotis obedientia vivere studuerunt. Set et ipsi conjugati nichilominus religiose vivere et religiosis cum summa devotione non cessaverunt obedire. Hujusmodi autem studium in Alemannia potissimum usquequaque decenter effloruit; in qua provincia etiam multae villae ex integro se religioni contradiderunt, seque invicem sanctitate morum praevenire incessabiliter studuerunt. Sic utique Deus sanctam suam aeclesiam [Col. 1408A] in periculosissimo tempore mirabiliter consolari dignatus est, ut de multorum conversione gauderet, quae de excommunicatorum aversione jam diu non [Col. 1407] in loco raso 1. cessavit [Col. 1407] in loco raso 1. dolere [Col. 1407] in loco raso 1. . In Teutonicis partibus caro cum sanguine pluvit, et bufones cum piscibus e celo ceciderunt, ut multi probabiles viri se vidisse testati sunt. In Alemannia ad Aquam duplicem prope Danubium sanguis de panibus effluere videbatur; quae singula aliquid novi in regno portendere a quampluribus etiam religiosis credebantur. Juditha piae memoriae marchionissa, nobilis genere set nobilior in sanctitate, uxor quondam Heremanni religiosissimi marchionis [Col. 1407C] Badensis; v. a. 1074. , migravit ad Dominum 5. Kal. Octobris. Ipsa enim cum marito suo religiose vixit, post cujus obitum 19 annos in viduitate et [Col. 1408B] sancta conversatione permansit. Demum ad domnum papam Salernum pervenit, ibique sub ejus obedientia discessit [Col. 1407] in loco raso 1. . Adelheida [Col. 1407] in loco raso 1. Taurinensis [Col. 1407] in loco raso 1. [Col. 1407C] Socrus Heinrici IV, de qua Gerbert in tractatu de Rudolfo anticaesare p. 118, seqq. Uss. comitissa [Col. 1407] in loco raso 1. 14 [Col. 1407] in loco raso 1. Kal. [Col. 1407] in loco raso 1. Januarii [Col. 1407] in loco raso 1. obiit [Col. 1407] in loco raso 1. .
Domnus papa nativitatem Domini in terra sancti Petri extra Romam celebravit. Nam Guibertus heresiarcha ita se prope domum sancti Petri incastellavit, ut non facile absque humani sanguinis effusione expelli inde potuerit. Heinricus quoque, imperator ipsius [Col. 1407] deest 2. 3. impius imperator habet 3. , in Longobardia jam biennio [Col. 1407] in loco raso 1. morabatur, ibique [Col. 1407] in loco raso 1. circumquaque [Col. 1407] in loco raso 1. terram Welfonis Italici ducis praeda, ferro et incendio devastare non [Col. 1407] in loco raso 1. cessavit [Col. 1407] in loco raso 1. , ut [Col. 1407] in loco raso 1. eundem [Col. 1407] in loco raso 1. ducem [Col. 1407] in loco raso 1. et [Col. 1408C] prudentissimam [Col. 1407] deest 2. ejus uxorem a fidelitate sancti Petri discedere, sibique [Col. 1407] a. f. s. p. d. que desunt 2. adherere compelleret, set frustra; nam dux in sua sententia perstitit, ipsique satis viriliter restitit. Set et pater ejusdem ducis, Welfo dux Bajoariae, eundem [Col. 1407] e. regem h. 2. Heinricum ante proximam nativitatem Domini mirabiliter confudit, quem ad colloquium pervenire prohibuit, quod idem Heinricus et rex Ungarorum condixerunt, ad quod etiam pene jam convenerunt. In [Col. 1407] In—resipisceret desunt 2. Alemannia quidam laicus communem vitam more [Col. 1407] in loco raso 1. apostolorum [Col. 1407] in loco raso 1. professus [Col. 1407] in loco raso 1. , qui se et sua ad monasterium sancti Salvatoris [Col. 1407C] Scafhusense; cf. Chronicon Petershusanum [Col. 1408C] lib. III, n. 24. contradidit, ibique diu debitam obedientiam exhibuit, derepente cepit apostatare, seque et sua de praedicto monasterio sacrilege non timuit abripere. Quapropter domnus papa Urbanus missis literis [Col. 1408C] Litteras Urbani ante oculos habuit, quas ex cod. Udal. dedit Mansi XX, 707, 708. Episcopus Constantiensis ibi falso Gaufredus vocatur. venerabili Gebehardo Constantiensi episcopo ex apostolica auctoritate praecepi ut eundem apostatam canonice vocaret, et mucrone anathematis a membris Christi penitus eum amputaret, nisi [Col. 1407] nisi—resipisceret addita paulo post 1. citius de eadem [Col. 1409A] apostasia et sacrilegio resipisceret. Iterum principes Alemanniae ad defensionem sanctae matris aeclesiae contra scismaticos unanimiter convenerunt, sibique ad hoc negocium exequendum fratrem Constantiensis episcopi Berthaldum [Col. 1409] b. nomine 2. ducem totius Sueviae constituerunt, qui nondum aliquem ducatum habuit, etsi jam dudum nomen ducis habere consueverit. Magna fames totam Saxoniam occupavit, quae et principes illius provinciae in alias regiones eo anno ad tempus discedere coegit. Unde et generalis conventus fieri non potuit, quem principes Alemanniae cum Saxonibus habere voluerunt. In Longobardia Chounradus, filius Heinrici regis, bona Adalheidae Taurinensis comitissae [Col. 1409C] Inter bona, quae Adelheidi ex haereditate paterna obtigerant, Guichenon (Hist. genealog. de la maison de Savoie t. IV, p. 200.) numerat marchionatum de Susa, ducatum Taurinensem, vallem Agostanam, aliasque terras circa Genevam, quae [Col. 1410C] omnia defuncta matre ad filium ejus primogenitum Petrum devolvehantur, et a patre ad filiam Agnetem de Sabaudia nuptam Friderico de Monte Belligardi seu Bar, et comiti Lucelemburgensi. Uss.—Sequitur Agnetis ex Adelheide stemma: [Col. 1409] ![[Stemma]](../assets/FIGURES/1481409A.bmp)
[Stemma] invasit, quae ejusdem comitissae nepos, filius Friderici comitis, habere debuit. [Col. 1409B] Hic autem comes [Col. 1409] quae sequuntur usque Hunc clerici in loco raso 1. sub habitu seculari more sancti Sebastiani strenuissimus miles Christi fuit, videlicet aeclesiasticae religionis ferventissimus amator et catholicae pacis indefessus propugnator. Hunc [Col. 1409] Hunc—associatus desunt 2. venerabilis papa Gregorius, hunc beatus Anshelmus Lucensis episcopus quasi unicum filium amaverunt. Hunc clerici et monachi, immo omnes religiosi ferventissime dilexerunt. Hic in fidelitate sancti Petri contra scismaticos usque ad mortem studiosissime certavit, in cujus etiam festivitate de hujus vitae ergastulo ereptus, eidem in celesti patria creditur associatus. Erat autem filius domnae Sophiae et Ludowici comitis, quae erat matertera comitissae Mathildis, quae [Col. 1409] quae—laboravit desunt 2. cum domino suo Welfone duce in Italia contra scismaticos multum laboravit. Obiit [Col. 1409C] autem praedictus comes in praeterito anno, id est dominicae incarnationis 1091. indict. 14 [Col. 1409] XIIII. , 3. Kal. Jul. scilicet [Col. 1409] scilicet—mala intulit desunt 2. in festivitate sancti Petri, et in crastinum, id est in sollemnitate sancti Pauli, sepelitur. Hujus ergo filium ex nepte domnae Adelheidae susceptum Heinricus rex cum filio suo exheredare proposuit, terramque ejus hostiliter invadendo, et circumquaque devastando, etiam Fructuariensi [Col. 1409] in loco raso 1. monasterio multa mala intulit [Col. 1409] iam pergit 1. . In Bajoaria venerabilis Salcburgensis episcopus Diemo [Col. 1409] in loco raso 1. Pataviensi [Col. 1410A] aeclesiae jam dudum viduatae ordinavit episcopum nomine Oudalricum, sanctae Augustensis aeclesiae praepositum, eumque in ipso die pentecostes cum episcopo Constantiensi et Wormatiensi sollemniter consecravit: hocque magnam fiduciam dedit catholicis, ut in fidelitate sancti Petri persisterent, et scismaticorum vesaniae indefessius obsisterent [Col. 1409] pergit 1. . In Ungaria his temporibus multa prodigia contigerunt, ut audivimus. Nam quidam mons se in Danubium praecipitavit: unde fluvius ille alveum suum mutare coactus, circumjacentes terras longe lateque vastavit. Item in sicca terra lacus magnus alibi emersit, et in alio lacu mons quidam de repente apparuit. Fluvius quoque nomine Thizaha [Col. 1409C] Theiss. per triduum sanguineus fluxit. Sed et terrae motus ibi [Col. 1410B] inauditus factus est, ita ut homines ejus impetum stando sustinere non possent. Tonitru quoque maximum et a seculis inauditum homines ibi terruit, quod supra terram transivit, et sub terra redire sentiebatur eadem via. In Alemannia Chono comes de Wulvelingin, strennuissimus miles sancti Petri, diem clausit extremum Idibus Octobris, et in monasterio quod ipse cum fratre suo comite Luitolfo in proprio allodio fundadaverunt, honorifice sepelitur; ejusque bona frater ejus idem Luitolfus hereditario jure possedit, etsi jam dudum seculari militiae abrenunciaverit. Ne [Col. 1409] ita 1. hoc utique fecit ea intentione, ut ad seculum rediret, set potius ideo ut praedictum monasterium [Col. 1410C] eisdem bonis melioraret [Col. 1409] pergit 1. . In hoc anno quatuor presbiteri, non parvi nominis inter suos [Col. 1409] pergit 1. et religionis, ex Suevia [Col. 1409] ita distinguit 1. Jerosolimam in orationem [Col. 1409] S. peregrinantes Hierosolymam profecti sunt. 3. profecti sunt; qui post multas tribulationes et angustias in ipso itinere, cum redirent, in hona confessione satis feliciter obiere; quorum unus, qui sanctam Mariam quotidiano officio singulari devotione venerari consuevit, ad aeclesiam sanctae Mariae, in ipso mari cum moreretur, per navim Deo ordinante deportari meruit, ibique a quarto consacerdote suo, qui solus ex illis quatuor adhuc supererat, [Col. 1411A] honorifice sepelitur, ipseque sepultor ejus non multo post [Col. 1411] post iti folium excidit 2. itidem [Col. 1411] in loco raso 1. defungitur [Col. 1411] in loco raso 1. . Beatrix, soror Friderici marchionis [Col. 1411D] Est hic ipse Fridericus, de quo mox supra actum, comes Moncionis et Montisbeliardi ob praedictam haereditatem marchio dictus, cujus et sororis ejus Beatricis stemma sistit Schoepflinus Hist. Zaring. Bad. t. I, p. 58, sqq. Uss. et uxor quondam Berthaldi ducis [Col. 1411D] Primi hoc nomine Zaringensis. Uss. , tandem per diuturnam infirmitatem a Domino misericorditer castigata et examinata felicissime [Col. 1411] in loco raso 1. diem clausit extremum 7. Kal. Novembris, et in civitate Leucorum ab episcopo loci honorifice sepelitur. Domnus Oudalricus, qui abbatiam sancti Galli et Aquileiensem episcopatum non intrando per ostium obtinuit, per quendam monachum sui monasterii [Col. 1411D] Arnoldum nominat Burkhaadus De casibus monast. S. Galli cap. 7; cf. Chronicon Petershusanum l. III, n. 26. Uss. Gebehardum Constantiensem episcopum supplantare conatus est, cui investituram ejusdem episcopatus a Heinrico impetravit. Set cum eundem supplantatorem ante natalem Domini inthronizare vellet, a Constantiensibus receptus [Col. 1411B] non est, immo non sine contumelia repedare compulsus est. Magnus quoque terrae motus in eodem episcopatu apud cellam Salvatoris eo tempore noctu contigit; unde et paucis tunc innotuit, praeter quosdam religiosos viros [Col. 1411D] Quorum unus Bernoldus fuerit? et feminas, quibus eadem nocte nondum somnus obrepsit. Hunc terrae motum catholici juxta evangelium divinam iram portendere pro supradicta praesumptione non dubitarunt.
Domnus papa Urbanus nativitatem Domini extra Romam in terra sancti Petri celebravit, eo quod nondum Romam absque armata manu intrare potuerit, Guibertistis quidem et excommunicatis multum adhuc ibi praevalentibus, nec facile se absque violentia [Col. 1411C] inde expelli permittentibus. Ipse vero Guibertus eo tempore cum imperatore suo Heinrico Longobardiae morabatur, et quicquid potuit cum ipso contra ducem Welfonem et ejus uxorem Mathildam, sancti Petri filiam, machinabatur. Venerabilis Wernherus, Merseburgensis aeclesiae episcopus, post multas conflictationes contra scismaticorum tergiversationes, tandem in fidelitate sancti Petri diem extremum clausit; qui solus tunc in Saxonia catholicae communionis episcopus remansit. Unde et catholicis magnam tristiciam, et excommunicatis magnam leticiam obeundo reliquit. Obiit autem satis feliciter 3. Idus Januarii. In Alemannia per diversa loca multi ignes per aerem simul ferri videbantur in [Col. 1411D] octava epiphaniae in summo mane. qui utique ignes [Col. 1412A] multa incendia non multo post per illam terram late grassatura significare non dubitabantur. Nam dux Welfo et comes Odalricus [Col. 1411] ita 1. de Brigantio [Col. 1411D] Vid. Disquisit. ad Chron. Petershusanum p. 292 sqq. (Patrologiae tom. CXLIII, in HERMAN. CONTRACT.) et Chron. l. III, n. 16. Uss. et alii quam plures omnimodis se invicem incendiis devastare aggressi sunt. Sigifredus abbas Scafhusensis de Alemannia cellam Nobiliacum [Col. 1412D] Urstisius in nota cellam hanc illam S. Fidis in Grafenhausem juris hodie San-Blasiani vico suspicatur. Vid. Gerbert. Hist. Silvae Nigr. t. I, p. 264. Uss. dictam a Richardo Massiliensi abbate impetravit, locumque sibi suisque fratribus ibi praeparavit, quo ad tempus secedere posset, si forte in suo monasterio propter excommunicationem persistere nequisset. Nam illa veternosa excommunicatio quam piae memoriae Gregorius papa super Guibertum et ejus complices fecit, jam adeo majores atque minores in Alemannia contaminavit, ut quique religiosi se inter eos salva catholica communione perduraturos desperaverint. [Col. 1412B] Nobilissima comitissa Sophia, vidua Ludowici comitis. mater piae memoriae Beatricis ducis et Friderici marchionis, in senectute bona, cum jam multos filiorum suorum filios [Col. 1411] s. f. desunt 3. videret, diem clausit extremum. In Longobardia prudentissimi milites sancti Petri, Welfo dux et uxor ejus Mathilda, jam triennio contra scismaticos viriliter dimicantes, tandem multum contra ipsos, Deo opitulante, confortati sunt. Nam Chounradus filius Heinrici regis a patre discessit, et Welfoni duci reliquisque fidelibus sancti Petri contra patrem cum suis adjuvit. Civitates quoque de Longobardia, Mediolanum, Cremona, Lauda, Placentia, contra Heinricum in viginti annos conjuraverunt, qui omnes praedicto duci fideliter adheserunt. Transitus etiam Alpium in Longobardiam [Col. 1412C] quidam obtinuerunt ut fautores Heinrici ad ipsum non possent proficisci. Augustenses episcopum [Col. 1412D] Sigefridum. quem Heinricus illis dedit expulerunt, ipsique sibi catholicum pastorem [Col. 1412D] Eberhardum; v. Ann. August. a. 1094, SS. t. III, p. 124. canonice elegerunt, qui Eboregiensem episcopum in castello quo transitus Alpium custoditur [Col. 1412D] Bard. captivavit, quod ipse illi facere deliberavit. Metentis aecclesia et Tullensis et Virdunensis ab obedientia [Col. 1411] dientia ita pergit 2. Eigilberti Treverensis excommunicati discesserunt, eique se non amplius obedituras apertissime mandaverunt; quorum Metensis refutato episcopo [Col. 1412D] Adalberone. quem Heinricus eis dare voluit, ipsi sibi canonice [Col. 1411] deest 2. catholicum pastorem [Col. 1412D] Popponem. elegere [Col. 1411] jam pergit 1. , eumque a Gebehardo Constantiensi episcopo, sedis apostolicae legato, [Col. 1412D] catholice atque canonice consecrari fecere 6. [Col. 1413A] Kal. Aprilis, in medio quadragesimae [Col. 1413] iterum pergit 1 . Domnus papa Urbanus generalem sinodum [Col. 1413D] Trojae scilicet in Apulia V Id Mart. synodus celebrata est 75 episcopis praesentibus. Mansi XX, 789. centum pene episcoporum in quadragesima ex diversis provinciis in Apulia congregavit, et diversis aeclesiarum necessitatibus sinodali provisione competenter succurrere curavit [Col. 1413] pergit 1. . In Longobardia Chuonradus filius Heinrici regis a patre dolo circumvenitur et captivatur; set Dei misericordia inde ereptus, a Mediolanensi archiepiscopo [Col. 1413D] Anselmo. et reliquis sancti Petri fidelibus in regem coronatur, annitente Welfone duce Italiae, et Mathilda ejus karissima [Col. 1413] deest 2. conjuge. Set et pater ejusdem ducis, Welfo dux Bajoariae, non multo post ad eundem noviter coronatum regem in Longobardiam venit, eique cum filio suo fideliter adherere sategit. Heinricus vero pater regis [Col. 1413B] in quandam munitionem [Col. 1413] monitionem corr. munitionem 1. se contulit, ibique diu absque regia dignitate moratus nihiloque dolore affectus se ipsum, ut aiunt, morti tradere voluit, set a suis praeventus ad effectum pervenire non potuit. In Alemannia dux Berthaldus monasterium novum in honorem sancti Petri in praedio suo in Nigra Silva a fundamentis extruxit, multisque bonis ditavit. Set et omnia bona alterius monasterii, quod ejusdem ducis pater in alio loco [Col. 1413D] Weilheim infra arcem Teck; cf. Gerberti Hist. Nigrae Silv. t. I, p. 290. Uss. aedificavit, iste ad istud transtulit. Hoc ergo monasterium frater ipsius ducis Gebehardus, Constantiensis episcopus et apostolicae sedis legatus, sua consecratione initiavit, alterque Gebehardus Yrsaugiensis abbas regularem disciplinam monachorum ibidem instituit. Haec autem consecratio facta est in Kalendis [Col. 1413C] Augusti, cum est statio ad vincula sancti Petri, quorum [Col. 1413] quorum—committitur desunt 2. etiam magnam partem venerandus abbas Sigefredus de cella Salvatoris eidem loco contulit, et multas aliorum sanctorum reliquias. In eadem etiam consecratione abbas illi loco eligitur, ejusque dispositioni et monachi et extructio loci cum omnibus ad illum pertinentibus libere committitur, ipseque locus apostolicae sedi specialiter subjacere destinatur [Col. 1413] pergit 1. . Item in Alemannia Hartmannus comes et frater ejus Otto novum monasterium in proprio allodio, in loco ubi Danubius et Ilaris fluvius conveniunt [Col. 1413D] Wiblingen, S. Blasii colonia, B. Wernero abbate illuc cum fratribus misso. Vid. Gerbert. l. c., p. 250. Uss. , in honorem sancti Martini construxerunt; quod item praedictus Constantiensis episcopus in mense Septembri sua consecratione iniciavit; set [Col. 1413D] venerabilis abbas Uto de Sancto Blasio regularem [Col. 1414A] disciplinam ibidem instituit. Eodem etiam tempore idem episcopus praedicto abbati aliud monasterium [Col. 1414D] Oschsenhusen cella tunc S. Blasii; v. Gerbert. l. c., p. 294. Uss. non longe multum inde [Col. 1414D] Sc. a Wiblingensi coenobio. in honorem sancti Georgii consecravit; quem locum et quaeque ad illum pertinentia, quidam nobilis homo Chonradus [Col. 1413] ita 1. et fratres ejus ad Sanctum Blasium absque omni conditione tradiderunt, et praedictum abbatem, ut Dei servicium in eodem loco institueret, rogaverunt; quorum votis idem abbas annuere non cessavit. Hoc tempore uxor egregii comitis Adelberti [Col. 1414D] Hoc nomine II. comitis Calwensis, qui Hirsaugiense monasterium restauravit. Vid l. c., p. 260. Uss. , nomine Weliga [Col. 1413] Wilga Uss. contra codicum auctoritatem. [Col. 1414D] Sive Wiltrudis. , magni ducis Gotifredi [Col. 1414D] Barbati. filia, satis laudabiliter cum viro suo in seculo conversata, diem clausit extremum, et apud Hyrsaugiense monasterium, quod ipsa potissimum instituit et amavit, satis honorifice [Col. 1414B] sepelitur [Col. 1413] pergit 1. . Signum in sole factum est 9. Kal. Octobris ante [Col. 1413] ante—luceret in loco raso 1. meridiem, ut circulus quidam in illo appareret, et ipse in sereno celo obscurissime [Col. 1413] deest 2. luceret [Col. 1413] Nam e. c. d. H. in loco raso 1. . Sed hoc magis quidam eclipsin quam signum fuisse putaverunt, praecipue cum luna esset vicesima octava ea die. Nam [Col. 1413] Nam e. c. d. H. in loco raso 1. egregius calculator domnus Heremannus [Col. 1413] H. Contractus 3. etiam in vigesima septima luna eclipsin accidisse scribit anno [Col. 1413] an hinc folium fere totum excisum est 2. Domini 1033 [Col. 1413] pergit 1. . Gehebardus Constantiensis episcopus et apostolicae sedis legatus, Welfonem ducem Bajoariae per manus in militem accepit, sicut et proprium fratrem Bertaldum ducem Alemanniae jam dudum fecit; cum quibus et reliquis Alemanniae principibus magnum conventum apud Ulmam habuit. In quo conventu firmissime laudatum est, ut Constantiensi [Col. 1414C] episcopo omnimodis secundum statuta canonum obediretur, et ut duci Berthaldo et comitibus secundum legem Alemannorum obsecundaretur. Deinde firmissimam pacem tam duces quam comites, tam majores quam minores, se observaturos a 7. Kal. Decembris usque in pascha, et a pascha in duos annos juraverunt: videlicet omnibus monachis sive conversis et clericis catholico episcopo subjectis, aeclesiis et earum atriis et doti earum, mercatoribus, et omnibus eodem juramento obligatis, excepto Arnoldo invasore Constantiensis aeclesiae et omnibus ejus fautoribus. Hanc pacem singuli principes qui convenerunt, usquequisque [Col. 1413] vfq; qfq; per potestatem suam, usquequaque viritim jurare fecerunt. [Col. 1414D] His temporibus rex Hispaniae Adefonsus, in fide catholicus [Col. 1415A] et in conversatione Cluniacensis abbatis obedientiarius, sepissime contra paganos pro christianis viriliter dimicavit, multasque aeclesias jam dudum penitus devastatas in pristinum statum restauravit. Ipse etiam Cluniaci majorem aeclesiam a fundamentis aedificavit, ad cujus aeclesiae aedificationem infinitam pecuniam Cluniacum direxit; qui etiam jam dudum se ibidem monachum fecisset, si domnus abbas [Col. 1415D] Hugo, qui a. 1108 obiit. ad tempus eum sub seculari habitu retinere non satius judicaret. In Longobardia venerabilis Anshelmus Mediolanensis archiepiscopus, in causa sancti Petri studiosissimus, qui nuper Chonradum regem incoronavit, satis laudabilem fecit finem, magnumque merorem fidelibus sancti Petri dereliquit; cui venerabilis Arnolfus de Porta [Col. 1415B] argentea in episcopatu successit.
Domnus papa Urbanus natalem Domini Romae solemniter celebravit, quamvis plures Wibertini in urbe adhuc latuerint, quos domnus papa absque mil tari manu non facile potuit expellere. Maluit ergo eorum injuriam ad tempus tolerare, quam Romanos cives armata manu inquietare. Guibertus autem heresiarcha cum imperatore suo apud Veronam eo tempore fuit, seque libenter papatum deserere simulavit, si alio modo pax in aeclesia recuperari non potuerit. Uxor hujus imperatoris jam diu multis injuriis lacessita, multisque annis, ne aufugeret, custodita, tandem ad Welfonem ducem Italiae aufugit; quae apud suos tot et tanta tamque [Col. 1415C] inaudita mala se passam conquesta est, ut etiam apud inimicos misericordiam se inventuram non dubitaret; nec in hac utique spe decepta est. Nam dux et uxor ejus Mathildis gratanter eam susceperunt, et honorifice tractaverunt. Juditha uxor ducis Welfonis Bajoariae, jam diu infirmata, et ea castigatione non parum meliorata, diem clausit extremum 4. Nonas Martii, et apud monasterium, quod maritus ejus in honorem sancti Martini [Col. 1415D] Weingartense. in proprio allodio construxit, a Gebehardo Constantiensi episcopo honorifice sepelitur; ad quod monasterium maritus ejus dux capellam [Col. 1415D] Thecam SS. sanguinis Domini hic intelligit P. Hess Prodr. Monum. Guelph. p. 47. In Necrol. Weingart. (Hess. Mon. Guelph., p. 136) notatur [Col. 1416D] III. Non. Mart. qui forte fuit dies depositionis. Conf. Origines Guelphicas t. II, p. 277. Uss. ipsius tradididit, quae in auro et argento et preciosissimis paramentis mille libras pene valuit, idemque monasterium in possessionibus centum pene mansis melioravit; [Col. 1415D] sicque melioratum et de sua potestate emancipatum sancto Petro sub jure tributario contradidit, ut apostolicae sedi deinceps principaliter subjaceret, et sub ejus defensione, ut alia libera monasteria, jure perpetuo polleret. Domnus papa Romae prope sanctam Mariam novam [Col. 1415] vox detrita et atramento recenti reetaurata 1. in quadam firmissima munitione [Col. 1416A] morabatur; sed Wibertini turrim Crescentii obtinentes, adhuc liberum viatoribus transitum ad papam per pontem Tiberis nondum permiserunt [Col. 1415] pergit 2. . Nam abbatem quendam de cella sancti Petri in Alemannia [Col. 1416D] Adalbero fuisse videtur. Uss. , a Gehebardo Constantiensi episcopo et a fratre ejus duce Berthaldo ad papam directum, dum per illum pontem transire vellet, in captione detinuerunt. Welfo dux Bajoariae firmissimam pacem quam dudum [Col. 1415] q. d. desunt 3. cum Alemannico duce Berthaldo et reliquis Alemanniae principibus iniciavit, usque Bajoariam, imo usque ad Ungariam propagavit. Francia quoque Teutonica et Alsatia eandem pacem in suis partibus se observaturas juramento decreverunt. Hec tamen pax in Alemannia maxime invaluit, eo quod principes ejus quisque in sua potestate [Col. 1416B] justiciam facere non cessaverit; quod reliquae provinciae nondum facere decreverint. Et [Col. 1415] Et—compleverit desunt 2. praecipue dux Berthaldus ad faciendam justiciam in ducatu Alemanniae adeo exarsit, ut in observatione justiciae omnes praedecessores suos pene vicerit, et de hoc omnium ora pio rumore compleverit. Magnam tamen difficultatem adhuc in illis partibus sancta mater aeclesia in devitatione excommunicatorum perpessa est, quos utique vix devitare posset, si non jam dudum domnus papa sententiam excommunicationis quodammodo cum apostolica auctoritate temperasset. Nam multos ipse more praedecessoris sui venerabilis papae Gregorii de excommunicatione seclusit, videlicet viatores, rusticos, servos et ancillas, uxores et filios, quos tamen perversa [Col. 1416C] voluntas eodem vinculo excommunicationis non astrinxerit. Gebehardus Constantiensis aeclesiae episcopus magnam sinodum Constantiae in epdomada majori ante pascha cum abbatibus et clericis innumerabilibus, et cum praedictis ducibus et reliquis Alemanniae principibus canonice celebravit ( April. inc. ), ibique multa quae corrigenda erant correxit. Ibi etiam incontinentiam [Col. 1415] inenentia 1. presbyterorum et violentiam simoniacorum adeo prohibuit, ut etiam populum ab eorum officio penitus sub banno prohibuisset, si ipsi in tali facinore positi contra fas et jus ministrare praesumpsissent. Statuit etiam ibi juxta statuta sanctorum patrum, ut jejunium Martii in prima epdomada quadragesimae, et jejunium Junii in epdomada pentecostes semper celebrentur. Item [Col. 1416D] statuit ut tam in epdomada pentecostes quam in epdomada paschali tres tantum dies festive celebrarentur. Nam usque ad illud tempus Constantiensis episcopatus morem comprovincialium non est secutus, videlicet integram septimanam in pascha [Col. 1416D] Hic ritus antiquissimus colligitur ex serm. 259 S. Augustini, et statuitur can. 66 Trullano. Et [Col. 1417C] adhuc a. 948 in concilio Ingilheimensi c. 6 decernitur ut paschalis hebdomada festive tota celebretur; et additur: et in Pentecosten secunda, tertia, quarta feria non minus quam dies Dominicus solemniter honoretur. Quod tamen in desuetudinem abiisse hic ex Bernoldo colligitur. Uss. Cf. Ann. August. h. a. , et unum diem tantum in pentecoste observando; [Col. 1417A] quamvis utraeque septimanae ejusdem observationis esse debuerint, et quamvis alii episcopatus pene omnes praedictam constitutionem jam ab antiquo tenuerint. Haec inquam ipse in proprio episcopatu et ex episcopali auctoritate et ex apostolica legatione canonice potuit instituere; nam laegatus fuit sedis apostolicae per [Col. 1417] p. t. T. t. u. desunt 2. totam Teutonicam terram usquequaque. Querimonia Praxedis reginae, quae dudum ad Welfonem ducem Italiae a marito suo discessit, ad Constantiensem synodum pervenit, quae se tantas tamque inauditas fornicationum spurcicias et a tantis passam fuisse conquesta est ut etiam apud inimicos fugam suam facillime excusaret, omnesque Catholicos ad compassionem tantarum injuriarum sibi conciliaret. In [Col. 1417] In—esse judicavit desunt 2. hac synodo [Col. 1417B] venerabilis abbas Sigefridus de cella sancti Salvatoris super Toutonem [Col. 1417C] De hoc jam egit Bernoldus ad a. 1092, rem tamen aliter enarrat Chronicon Petershusanum. Uss. obedientiarium suum se proclamavit, qui se et bona sua ad illum monasterium libere contradidit; sed non multo post sacrilege se et sua inde penitus abalienare temptavit. Unde sancta sinodus juxta statuta canonum judicavit ut vir ille absque omni contradictione ad obedientiam sui abbatis rediret, eique cum suis bonis [Col. 1418A] jure perpetuo humiliter subjaceret, et de transacta inobedientia juxta praeceptum abbatis dignam penitentiam exequi studeret; sicque factum est ut sinodus faciendum esse judicavit. In Bajoaria magna mortalitas grassabatur, adeo ut in Ratisponensi civitate infra duodecim septimanas [Col. 1417] Hebdomadas 3. octo milia quingenti illa mortalitate intercepti numerarentur; set et alias provincias eadem mortalitas afflixit, non tamen adeo ut Bajoariam. In Teutonicis partibus multa prodigia facta sunt. Nam et homines se ipsos suspenderunt, et lupi multos manducaverunt. Et hoc ex divina ultione factum non dubitabatur, eo quod legem divinam neglexissent, et excommunicatione maculari non timuissent. Fulmina quoque de celo multum homines terruerunt. Nam in monasterio [Col. 1418B] apud Utenburron [Col. 1417] Utenborron 2. majus crucifixum et sedilia monachorum, utpote non regulariter viventium, a fulmine dissipata sunt. Item in Basiliensi aeclesia majori fulmen contrivit trabem crucifixi sustentatricem, videlicet cum excommunicatis ibidem multi convenissent. Hoc tempore magister Manegoldus de Liutenbach monasterium clericorum [Col. 1417] deest 2. apud Marhbach [Col. 1417C] In Alsatia prope Colmariam. De hoc Manegoldo aeque, ut Bernoldus erat, poenitentiario apostolico, quemque is hoc et annis 1097 ac seq. depraedicat, nonnulla subnotare visum est. Cognomen suum de Lutenbach a superioris Alsatiae oppido Lautenbach seu Luterbach, unde ortus fuit, traxisse videtur. De illo haec Richardus Pictavensis in chronica saec. XII (Martene collect. ampl. t. V, p. 1169) : His temporibus (tempore Heinrici I, regis Galliae, adeoque ante a. 1056,) florere coepit in [Col. 1417D] Theutonica terra Menegaldus philosophus, divinis et saecularibus litteris ultra coaetaneos suos eruditus. Uxor quoque ejus et filiae, religione florentes, multam in Scripturis habuere notitiam, et discipulos proprios filiae ejus praedictae docebant. Eumdem dilaudat Bulaeus (Hist. Univers. Paris., t. I, p. 347) : Manigaudus de Lutenbach Teutonicus Parisiis omnibus disciplinis imbutus in patriam regreditur, et quod didicit, popularibus exponit. Haec uberius declarat Trithemius (Annal. Hirs., t. I, p. 282) , ad a. 1087 de Theogero ex S. Georgii abbate, postea Metensi episcopo ita scribens: Ad litteras ponitur, et sub magisterio cujusdam Manegoldi praefecti scholarum in Alsatiae provincia, viri non solum doctissimi, sed etiam morum sinceritate integerrimi (qui Christianus recte dicebatur et erat philosophus) optime institutus in brevi doctus omni genere scientiarum evasit, quod spectata Theogeri aetate circa a. 1060 factum videtur. Defuncta autem uxore clericatui nomen dedit, ita enim de eo anonymus Mellicensis de Script. eccles. c. 105; [Col. 1418C] Manegoldus presbyter, modernorum magister magistrorum, strenuus assertor veritatis fuit, a qua nec promissis nec minis schismatici regis (Heinrici IV) flecti potuit. Quin immo in dissensione illa, quae inter Gregorium VII et Heinricum IV exorta fuit, pro tuenda justitia laboravit usque ad vincula; quod Bernoldus ad a. 1098 refert. In Annalibus brevibus Argentin., saec. XII (Grandidier, Preuv. du Vol. II de l'hist. d'Alsace, tit. 433) haec leguntur: Anno Dom. MXC fundata est Marbach ecclesia S. Augustini a militari et illustri viro Burchardo de Gebelswilre, cujus adjutor et cooperator fidelissimus magister Manegoldus de Lutenbach exstitit. Quod item legitur in fragmento hist. apud Urstis. p. II, p. 83. Unde Bernoldus hoc ad a. 1094 referens de illo tempore intelligendus venit, quo absoluto monasterio canonicam ibi vitam instituit, et ipse se illius canonicis adjunxit, factus brevi post primus eorum praepositus, qualis jam notatur in bulla Urbani ad [Col. 1418D] ipsos Turonis IX Kal. April. a. 1096, data (Gall. Christ. t. V instrum., p. 474) . Quo tempore ipse Manegoldus cum pontifice Turonis erat, haud dubie monasterii sui confirmationem petiturus, et forte tunc primus ab eo praepositus constitutus. Colligitur id ex litteris ejusdem Urbani II ad Gebhardum episcopum Constantiensem a. 1096 (Pez., Thes. Anecd. t. VI, p. I, p. 297) , in quibus testatur se, cum Turonis esset, per Manegoldum magistrum scholarum litem componere tentasse inter Scafhusensium et Raitenbuchensium congregationes exortam. Erat igitur adhucdum scholarum magister, cum Turonos accederet, nominatus dein a papa Marbacensis praepositus. Vid. Gallia Christ. (t. V, p. 384) , ubi tamen coenobium istud melius ad Basileensem quam Argentoratensem dioecesim referretur. Exstat porro apud Pezium (l. c., p. 298) alia Urbani II epistola, in qua, exprobrata praeposito et M. decano in Raitenbuch inobedientiae et dolositatis culpa, sub interdicti poena praecipit ut Scafhusensibus satisfaciant Hunc Manegoldum (si tamen littera initialis M. eum [Col. 1419C] denotet) decanum Raitenbuchensem Mauriani (Hist. litt. de France, t. IX, p. 285) eumdem statuunt cum Marbacensi praeposito. Quamvis autem circa illa tempora Manegoldus quidam decanus in Raitenbuch exstiterit, qui librum contra Gregorii VII laceratores composuit, ut testatur Gerhohus ex Raitenbuchensi canonico praepositus Reicherspergensis (Pez. l. c., p. II, p. 491) ; eum tamen praepositum Marbacensem egisse, nobis ne vero quidem simile videtur. Hic enim ex Bertholdo a. 1094 Marbacense collegium instituit, cujus anno 1096 Turonis praepositus constitutus, domum redux reconciliandis schismaticis in Alsatia unice occupatus fuit, ob id etiam ab Heinrico rege diu in captione detentus, ut ibidem ad a. 1098 legitur. Aut qui in dissitis adeo locis monastica munia, in Alsatia quidem praepositi, decani vero in Bavaria, obire potuit unus idemque Manegoldus? Nec etiam credibile est, virum papae tantopere addictum, ut propterea carcerem quoque a schismaticis pertulerit, ejusdem tamen [Col. 1419D] repetitis mandatis eo usque restitisse, donec ad ea exsequenda censuris compelleretur; quod utique fecit Raitenbuchensis iste decanus, uti mox ex altera Urbani II epistola vidimus. Utrumque pariter Manegoldum distinguit Pezius (Praef. ad t. II Thes. Anecdot., p. 30) ex libro Manegoldi contra Wolfhelmum Coloniensem, quem edidit Muratorius (Anecdot. t. IV, p. 163) , in quo cap. 24 mentionem facit Wirrici Trevirensis magistri, qui sub persona Virdunensis episcopi fecit epistolam contumeliis sanctae ecclesiae redundantem, cui velocius respondere deliberat. Wirricus iste haud alius est quam Wenericus clericus Trevirensis, postea Vercellensis episcopus, qui teste Thrithemio (Annal. Hirsaug., t. I, p. 253) scripsit ex persona Theoderici Virdunensis episcopi [Col. 1420C] ad Gregorium VII volumen, quod de sacerdotii et imperii discordia praenotavit. Exstat apud Martene (Thes. Anecdot., t. I, p. 214) : agunt de illo etiam Mauriani (Hist. litt. de France, t. VIII, p. 252, sqq.) . Ipsa vero Manegoldi promissa responsio contra hunc Wenricum, quam Pezius aliique aut nunquam factam, aut saltem deperditam arbitrati sunt, nuper reperta est in codice msc. bibliothecae ser. marchionis Badensis, quae Carolsruhae est, unde transumptum ad monasterium Pollinganum pervenit 78 capitibus comprehensum, quorum titulos cum parte praefationis (l. c., tit. 495) sistit Grandidier. Opusculum inscripsit auctor Gebehardo, dubium an Constantiensi episcopo, vel Salisburgensi archiepiscopo, jam a. 1088 defuncto, meminitque ibi destructi sui monasterioli quondam praepositi Hartmanni, quod haud aliud esse arbitror quam Lautenbach seu Lutembach a Manegoldo in patrio suo Alsatiae superioris oppido circa ann. 1070 forte constructum [Col. 1420D] aut saltem dotatum, et forte a schismaticis in odium Manegoldi destructum, ac postea in canonicorum saecularium hodieque insigne collegium commutatum. Saltem se in hortis in Lutenbach cum Wolfhelmo convenisse testatur Manegoldus mox initio sui contra eumdem opusculi supra citati Uss. Vid. Bernoldus infra ad finem anni. instituere cepit, seque unum eorumdem [Col. 1419A] clericorum communiter et regulariter viventium esse voluit. In [Col. 1419] In—direxit desunt 2. Nigra silva, in loco qui de sancto Blasio cognominatur, monasterium in honorem ejusdem sancti a fundamentis cepit aedificari 3 Idus Septembris. Nam Deus adeo illum locum exaltavit, totque illuc ad conversionem venire fecit, ut necessario ampliora aedificia instituere debuerint. Ipsa quoque die inceptionis hujusmodi aedificationis, domnus Uto, venerabilis abbas ejusdem loci, priorem suum, domnum Hartmannum [Col. 1420D] De nova hac colonia et Hartmanno ejus ductore cf. Gerberti Hist. Nigrae Silvae t. I, p. 253, et Vitam S. Altmanni episcopi Pataviensis et fundatoris Gottvicensis Pez. Script. Austr. t. I, p. 115. Uss. Hartmannus ab Altmanno episcopo prior Sancti Nicolai Pataviensis constitutus anno 1076 a militibus Heinrici IV pulsus sanctum Blasium migraverat. Cf. Ussermanni not. 9, ad h. l. in Orientale regnum [Col. 1420D] Osterriche, Oesterreich. , scilicet in marcham Ungaris collimitaneam, cum aliis confratribus suis direxit, ad novam abbatiam in episcopatu Pataviensi, in loco qui Cotewich dicitur, instituendam. Erat autem in illo loco cenobium clericorum regulariter viventium, [Col. 1419B] qui tamen hoc a domno papa, et per papam a proprio eorum episcopo impetrarunt, ut, deposito habitu clericali, fierent monachi. Quapropter domnus abbas de Sancto Blasio ex praecepto domni papae et ex episcopi postulatione in eodem loco abbatiam instituere disposuit, fratresque suos illuc ad hoc exequendum direxit. Heremannus juvenis bonae indolis et advocatus Augiensis, per insidias heu! crudeliter a servis Augiensis aeclesiae, dum ad aeclesiam causa orandi vellet ire, in frusta conciditur 7 Kal. Octobris, et in monasterio apud sanctum Georgium, quod ejus pater in proprio allodio construxit, honorifice [Col. 1420A] sepelitur. Venerabilis presbiter Perhicherus, multarum sanctimonialium provisor religiosissimus, migravit ad Dominum 2 Kal Octobris, magnumque [Col. 1419] m. m. r. t. v. q. f. desunt 2. merorem reliquit tam viris quam feminis [Col. 1419] pergit 1. . Sed et alii innumerabiles presbiteri in Teutonicis partibus obierunt, qui suos parroechianos in magno periculo ejusdem mortalitatis dimiserunt. Nam adeo maxima mortalitas usquequaque grassabatur, ut in una villa plus quam mille quinquaginta homines infra sex epdomadas mortui numerarentur. Set et in una die et in una villa plus quam quadraginta alicubi [Col. 1419] in loco raso 1 alibi Uss. contra auctoritatem codicum. mortui sunt. Ipsa quoque cimiteria aeclesiarum adeo sepulturis impleta sunt, ut homines ibi mortuos suos sepelire non potuerint. Unde in pluribus locis, facta praegrandi fossa extra cimiterium, [Col. 1420B] omnes suos mortuos in illam conjecerunt. Haec autem mortalitas non solum Teutonicos, set et Franciam, Burgundiam, Italiam usquequaque vexabat; quae tamen sapientibus non adeo detestanda videbatur. Nam maxima multitudo cum penitentia et confessione et probabili fine discesserunt, quem infirmitate detenti [Col. 1419] detentis 1, 2. sibi post aliquot dies proventurum praescierunt. Quippe omnes pene infirmi ad certitudinem obitus sui se praeparaverunt, quod alio tempore vix aliqui sancti [Col. 1419] vix sani Uss. contra auctoritatem codicum. —aliqui deest 3. facere potuerunt. Ipsi etiam superstites a secularibus vanitatibus, id est a jocis, a tabernis et aliis hujusmodi superfluis abstinere [Col. 1421A] studuerunt, et ad confessionem et penitentiam currere, seque sacerdotibus commendare non cessaverunt. Unde maxima multitudo eadem mortalitate satis probabiliter obiere. In Galliarum civitate quam Ostionem [Col. 1421D] Autun. vulgariter dicunt, congregatum est generale concilium a venerando Ugone [Col. 1421D] Cf. litteras Hugonis archiep. Lugdun. de congregando illo concilio, Mansi XX, 799. Lugdunensi archiepiscopo et sedis apostolicae legato, cum archiepiscopis, episcopis et abbatibus diversarum provinciarum, 17 Kal. Novembris. In quo concilio renovata est excommunicatio in Heinricum regem et Wibertum sedis apostolicae invasorem, et in omnes eorum complices; item rex Galliarum Philippus excommunicatus est, eo quod vivente uxore sua alteram superinduxerit; item Simoniaca heresis et incontinentia sacerdotum sub excommunicatione [Col. 1421B] damnata est; item monachis interdictum est in eodem concilio ne parroechialium sacerdotum officia in parroechiis usurpent. Haec, inquam, omnia ibi sunt constituta, et apostolica legatione firmata. Adelbertus comes de Calva [Col. 1421] caleuua 2. , juvenis bonae indolis, obiit 3 Non. Decembris [Col. 1421] reliqua anni desunt 2. . In Alsatia magister Manegoldus de Liutenbach mirabiliter aeclesiasticam religionem, jam dudum in illis partibus omnino extinctam, Deo miserante, reaccendit. Nam invalescente apud illos diuturna mortalitate [Col. 1421] immortalitate corr. mortalitate 1. , omnes pene majores et militares illius provinciae ad ipsum catervatim convenere, et de excommunicatione per potestatem ipsi a domno papa concessam absoluti, etiam de reliquis eorum peccatis, accepta penitentia, per eum absolvi non cessaverunt. Hi omnes domno [Col. 1421C] papae Urbano deinceps fideliter obedire decreverunt; unde et officia Simoniacorum et incontinentium presbiterorum penitus recipere noluerunt. Hujus autem obedientiae domnus Manegoldus maxima causa fuit; unde et magnam invidiam sibi apud perfidos excitavit, quam tamen pro minimo reputavit, quia pro Deo contemni etiam gloriosissimum esse non dubitavit.
Domnus papa Urbanus, jam dudum de Roma profectus, nativitatem Domini in Tuscia gloriosissime celebravit; in qua provincia Pisanus episcopus, nomine Dagobertus, ei studiosissime servivit, quem ipse jam dudum archiepiscopali pallio et potestate sublimavit, quod eatenus Pisanae sedis episcopus [Col. 1421D] habere [Col. 1421] in loco raso 1. non [Col. 1421] in loco raso 1. consuevit [Col. 1421] in loco raso 1. . Heinricus autem [Col. 1421] deest 2. rex dictus [Col. 1421] deest 2. eo tempore in Longobardia morabatur, pene omni regia dignitate privatus. Nam filius ejus Chonradus, jam dudum in regem coronatus, se ab illo penitus separavit, et domnae [Col. 1421] deest 2. Mathildi [Col. 1422A] reliquisque fidelibus sancti Petri firmiter conjunctus totum robur paterni exercitus in Longobardia obtinuit. Welfo, filius Welfonis ducis Bajoariae, a conjugio domnae [Col. 1421] deest 2. Mathildis [Col. 1421] mathidis 1. se penitus sequestravit, asserens illam a se omnino immunem permansisse; quod ipsa libentissime in perpetuum reticuerit, si non ipse prior illud satis [Col. 1421] in loco raso 1. inconsiderate [Col. 1421] in loco raso 1. puplicaverit. Unde pater ipsius in Longobardiam nimis [Col. 1421] in loco raso 1. irato animo pervenit, et frustra diu multumque pro hujusmodi reconciliatione laboravit. Ipsum etiam Heinricum sibi in adjutorium ascivit contra domnam Mathildam, ut ipsam bona sua filio ejus dare compelleret, quamvis nondum illum in maritali opere cognosceret [Col. 1421] onosceret 1. ; unde diu frustra laboratum est. Domnus papa, Deo et sancto [Col. 1422B] Petro prosperante, jam pene ubique praevaluit, et in media Longobardia in civitate Placentina, inter ipsos scismaticos, et contra ipsos generalem sinodum [Col. 1421D] Mansi XX, 804 condixit (Mart. 1); ad quam episcopos Italiae, Burgundiae, Franciae, Alemanniae, Bajoariae, aliarumque provinciarum canonica et apostolica auctoritate missis literis convocavit.
Facta est autem haec sinodus circa mediam quadragesimam Placentiae, ad quam sinodum multitudo tam innumerabilis confluxit, ut nequaquam in qualibet aeclesia illius loci posset comprehendi. Unde et domnus papa extra urbem in campo illam celebrare compulsus est; nec hoc tamen absque probabilis exempli auctoritate. Nam ipse primus legislator Moyses populum Dei in campestribus, legalibus [Col. 1422C] praeceptis Deo jubente instituit, et ipse Dominus non in domibus set in monte et in campestribus discipulos suos evangelicis statutis informavit [Col. 1422D] Haec exempla ex praefatione Actorum sumpta sunt. . Missas quoque nonnunquam extra aeclesiam satis probabiliter, necessitate quidem cogente, celebramus, quamvis aeclesias earum celebrationi specialiter deputatas non ignoremus. In hac sinodo Praxedis regina, jam dudum a Heinrico [Col. 1421] H. rege 2. separata, super maritum suum domno apostolico et sanctae sinodo conquesta est de inauditis fornicationum spurciciis [Col. 1421] spurciis 1. quas apud maritum passa est; cujus querimoniam domnus papa cum sancta sinodo satis misericorditer suscepit, eo quod ipsam tantas spurcicias non tam commisisse, quam invitam pertulisse, pro certo cognoverit. Unde et de penitentia, pro [Col. 1422D] hujusmodi flagiciis injungenda, illam clementer absolvit, quae et peccatum suum sponte et publice confiteri non erubuit. Ad hanc sinodum Philippus rex Galliarum legationem suam direxit, seque ad illam itiner [Col. 1421] in loco raso 1. incepisse, sed legitimis soniis [Col. 1422D] I. e. mora. Lex Salica tit. 1. [Col. 1423A] se impeditum fuisse mandavit [Col. 1423D] Vid. Ivonis Carnotensis epistola 46 ad papam apud Baronium h. a. USS. . Unde indutias sibi usque in Pentecosten apud domnum papam, sinodo intercedente, impetravit. Domnus autem Hugo [Col. 1423] ugo 1. Lugdunensis archiepiscopus ad eandem sinodum vocatus, ab officio suspenditur, eo quod ipse non venerit, nec legatum cum canonica excusatione illuc pro se direxerit. Item legatio Constantinopolitani [Col. 1423D] Imperatoris Alexii. imperatoris ad hanc sinodum pervenit, qui domnum papam omnesque Christi fideles suppliciter imploravit, ut aliquod auxilium sibi contra paganos pro defensione sanctae aeclesiae conferrent, quam pagani jam pene in illis partibus deleverant, qui partes illas usque ad muros Constantinopolitanae civitatis obtinuerant. Ad hoc ergo auxilium domnus papa multos incitavit, ut etiam jurejurando [Col. 1423B] promitterent se illuc Deo annuente ituros, et eidem imperatori contra paganos pro posse suo fidelissimum adjutorium collaturos. Haec autem inter alia in illa sinodo constituta sunt, ut ad penitentiam nullo modo reciperentur qui concubinas, vel odium ex corde [Col. 1423D] Mansi XX, 814. , vel quodlibet mortale peccatum dimittere nollent. Item ut nullus presbiter aliquos ad penitentiam reciperet, nisi cui proprius episcopus hanc curam commisisset. Item ut quibuslibet rite ad confessionem venientibus eucharistiam non denegemus, quos solo corpore, non mente, inter excommunicatos manere, nec tamen eorum sacramentis communicare cognoscimus. In hac quoque sinodo heresis Simoniacorum penitus damnata est, ut quicquid vel in sacris ordinibus vel [Col. 1423C] in aeclesiasticis rebus data vel promissa pecunia adquisitum Simoniace videretur, pro irrito haberetur, nullasque vires [Col. 1423D] Quicquid—vires sunt verba e capite 2 sumpta; sequentia e cap. 3 et 4. habuisse vel habere judicaretur. His tamen qui non Simoniace et nescienter a Simoniacis ordinati sunt, misericordia in servando ordine concessa est; qui vero scienter ab hujusmodi ordinati sunt, cum suis ordinatoribus inrecuperabiliter damnati sunt [Col. 1423D] Conformiter illis quae Bernoldus ad Gebehardum [Col. 1424D] Constant. episcopum ad hanc synodum iturum ipsius rogatu perscripsit. Vid. opusculum XIII. USS. . Item heresis Nicholaitarum, id est incontinentium, subdiaconorum, diaconorum et praecipue sacerdotum, inretractabiliter damnata est, ut deinceps de officio se non intromittant, qui in illa heresi manere non formidant; nec populus eorum officia ullomodo recipiat, si ipsi Nicholaitae contra haec interdicta ministrare praesumant. [Col. 1423D] Item heresis Beringariana, jam ab antiquo sepissime anathematizata, iterum damnata est, et sententia catholicae fidei contra eandem firmata est; videlicet quod panis et vinum, cum in altari consecrantur, non solum figurate sed etiam vere et essentialiter in corpus et sanguinem Domini convertantur. [Col. 1424A] Item in Guibertum heresiarchen, sedis apostolicae invasorem, et in omnes ejus complices sententia anathematis sinodali judicio cum ardentibus candelis iterum promulgata est. In hac sinodo quatuor fere milia clericorum et plus quam triginta milia laicorum fuisse perhibentur. In hac sinodo constitutum est ut pro crismate, et baptismo, et sepultura nichil unquam exigatur [Col. 1424D] Cap. 13. . Item ut jejunia quatuor temporum hoc ordine celebrentur, scilicet primum in prima epdomada quadragesimae, secundum in epdomada Pentecostes, tercium vero et quartum in Septembri et Decembri solito more fiant [Col. 1424D] Verba capitis 14. . Huic sinodo reverentissimi antistites interfuerunt, de Baojaria quidem Diemo Salcburgensis [Col. 1423] salbburgensis corr. salcburgensis 1. archiepiscopus, et Oudalricus [Col. 1424B] Pataviensis episcopus, ejus suffraganeus, de Alemannia vero Gebehardus Constantiensis episcopus; qui et Arnoldum Mediolanensem archiepiscopum diu quidem electum [Col. 1424D] Vid. in fine anni 1093. , set nondum consecratum, eodem tempore ex concessione domni papae Mediolani consecravere. Ipse quoque domnus papa Oudalricum Augiensem abbatem eo tempore consecravit, qui itidem praedictae sinodo interfuit; cui in praesentia Constantiensis episcopi omnem episcopalem potestatem [Col. 1423] deest. 2. in clerum et populum Augiensis insulae interdixit, quam dudum Constantiensi episcopo concessit [Col. 1424D] Vide supra ad ann. 1089. . Abbas tamen ille non multo post de illa potestate se intromisit; unde quaerimonia facta ab episcopo, domnus papa illum missis [Col. 1424C] literis ab hujusmodi praesumptione iterum compescuit. Chonradus rex filius Heinrici domno papae Urbano Cremonam venienti obviam progreditur, eique stratoris officium exhibuit 4 Idus Aprilis. Deinde [Col. 1423] Denule 1. fecit ei fidelitatem juramento de vita, de membris, et de papatu Romano. Domnus autem papa in filium sanctae Romanae aeclesiae recepit illum, eique consilium et adjutorium ad obtinendum regnum et ad coronam imperii adquirendam coram populo firmissime promisit, salva quidem justicia illius aeclesiae, et statutis apostolicis, maxime de investituris in [Col. 1423] addita eadem manu 1. spiritalibus [Col. 1423] addita eadem manu 1. [Col. 1423] spalibus 1. officiis [Col. 1423] addita eadem manu 1. a [Col. 1423] addita eadem manu 1. laico [Col. 1423] addita eadem manu 1. non [Col. 1423] addita eadem manu 1. usurpandis [Col. 1423] addita eadem manu 1. . Welfo dux Bajoariae cum filio suo Welfone tandem de Longobardia in Alemanniam rediit, multumque de restitutione [Col. 1424D] Henrici in regnum, quamvis de anathemate nondum absolutum [Col. 1423] ita. 1. , cum principibus regni frustra laboravit. Nam et fautores Heinrici non facile ejus persuasioni crediderunt; Catholici autem excommunicationem et perjurium incurrere timuerunt, si reciperent Heinricum, quem sub excommunicatione [Col. 1425A] communiter abjuraverunt. Chonradus rex cum regio apparatu in Tusciam Pisas perrexit, ibique sponsam suam, filiam Rogerii ducis de Sicilia, adhuc admodum parvulam, cum inaudita pecunia sibi oblatam accepit. Domnus papa, rebus in Longobardia bene dispositis, in Gallias marino itinere cepit divertere, et ad Sanctam Mariam ad Podium in Assumptione ipsius (Aug. 15) pervenit, sinodumque ad montem Clarum in octavam sancti Martini apostolica [Col. 1425] in loco raso 1. auctoritate [Col. 1425] in loco raso 1. condixit, ad quam diversarum provinciarum episcopos missis literis canonica vocatione invitavit. Liutolfus, sanctissimi Leonis papae noni filius [Col. 1425D] Spiritualis, sub illius adhuc Tullensis episcopi cura in claustro illius Ecclesiae educatus. De celebri hac S. Leonis abbatia vid. Gallia Christ., t. XIII, p. 1104, ubi etiam inter instrumenta col. 472 Lutolfi charta fundationis habetur, data VI Idus Octobr. a. 1091. USS. sanctaeque Tullensis aeclesiae decanus, monasterium clericorum, quod canonicam Romani cognominant, prope eandem civitatem [Col. 1425B] construxit, in quo clericos secundum sancti Augustini regulam vivere professos congregavit; quibus et praepositum ejusdem professionis praefecit, quem episcopus loci etiam in abbatem eidem congregationi sollemniter consecravit. Est enim consuetudo in illis partibus, ut praepositi congregationum hujusmodi abbates nominentur et in abbates consecrentur, hoc tantum excepto, quod baculos non portant. Domnus quoque papa Urbanus eidem loco privilegium fecit, in quo firmissime decrevit ut clerici illius loci regulam sancti Augustini in perpetuum custodiant, et deinceps libertatem eligendi abbatis semper obtineant. Est autem illud monasterium in honorem sancti Leonis papae specialiter constructum, et aeclesia in ejusdem apostolici honorem [Col. 1425C] solemniter dedicata. Datum est hoc privilegium in Longobardia venerabili Liutulfo a domno papa anno Dominicae [Col. 1425] in loco raso 1. Incarnationis [Col. 1425] in loco raso 1. 1095. Liutolfus ditissimus marchio de Orientali regno, in causa sancti Petri fidelissimus contra [Col. 1425] c. s. desunt 2. scismaticos, diem clausit extremum; de [Col. 1425] de—gavisi sunt desunt 2. cujus obitu quantum Catholici doluerunt, tantum adversarii sanctae aeclesiae gavisi sunt. Heinricus etiam Palatinus comes, multum et ipse dives, set [Col. 1425] s. a. s, n. a. o. desunt 2. apostolicae sedi non adeo obediens, viam universae terrae arripuit, diviciasque [Col. 1425] d. m. a. m. s. i. d. d. desunt 2. multas a multis sibi inutiliter diripiendas dereliquit. In Galliis ad Clarum montem generalis sinodus [Col. 1425D] Vid. hujus concilii Acta, Mansi t. XX, p. [Col. 1426D] 815. USS. a domno papa in octava sancti Martini congregata est (Nov. 18), in qua tredecim [Col. 1425D] archiepiscopi cum eorum suffraganeis fuerunt, et ducentae quinque pastorales virgae numeratae sunt. In hac sinodo domnus papa eadem statuta quae et in praeterita sinodo Placentina confirmavit; insuper [Col. 1426A] et Philippum regem Galliarum excommunicavit, eo quod, propria uxore dimissa, militis sui uxorem sibi in conjugium sociavit. Ibi etiam aliam sinodum in terciam subsequentis quadragesimae epdomadam Turonis celebrandam denunciavit.
Domnus papa Arelatis [Col. 1426D] Acta concilii Lemovicensis papam Lemovici solemnia Christi celebrasse testantur. Mansi XX, 921. diem Dominicae nativitatis cum diversarum provinciarum episcopis gloriosissime celebravit. In his locis ex parte scismaticorum Viceburgensis episcopus [Col. 1426D] Einhardus. ad apostolicum pervenit, ejusque misericordiam consecutus est; ita tamen, ut eadem misericordia a legatis papae in Teutonicis partibus eidem perficeretur. In tercia epdomada quadragesimae (Mart. 17) domnus papa sinodum celebravit [Col. 1426D] XII Kal. April. Mansi t. XX, p. 927. cum diversarum episcopis [Col. 1426B] provinciarum in civitate Turonensi, ubi iterum suorum praeteritorum statuta conciliorum generalis sinodi assensione roboravit; et non multo post episcopum Strazburgensem [Col. 1426D] Ottonem. , de excommunicatione resipiscentem, recepit in communionem, ita tamen, ut de illatis criminibus se expurgaret. His temporibus maxima multitudo de Italia et omni Gallia et Germania Jerosolimam contra paganos, ut liberarent Christianos, ire cepit. Cujus expeditionis domnus papa maximus auctor fuit. Nam et in praeteritis [Col. 1425] ptitis 1. sinodis studiosissime omnes de hac expeditione praemonuit [Col. 1425] promovit 3. , eamque eis in remissionem peccatorum faciendam firmissime commendavit. Omnes quoque qui ad hoc iter se devoverunt, [Col. 1426C] signo crucis se ipsos in vestibus notare fecit, quod etiam signum quibusdam in ipsa carne notatum apparuit. Unde et a quampluribus Dei ordinatione et inspiratione ipsum iter inceptum fuisse credebatur. Nimium tamen simpliciter innumerabilis multitudo popularium illud iter arripuerunt, qui nullomodo se ad tale periculum praeparare noverunt vel potuerunt. Unde et eorum non parva pars in Ungaria occubuit, quae terram Ungarorum satis imprudenter devastare praesumpsit. Reliquam vero subsequentem multitudinem rex Ungariae terram illam intrare non permisit; cujus etiam non parva pars ad introitum Ungariae occubuit. Non erat autem mirum quod propositum iter ad Ierosolimam explere non potuerunt, quia non tali humilitate et devotione, [Col. 1426D] ut deberent, illud iter adorsi sunt. Nam et plures apostatas in comitatu suo habuerunt, qui abjecto religionis habitu cum illis militare proposuerunt. Sed et innumerabiles feminas secum habere [Col. 1427A] non timuerunt, quae naturalem habitum in virilem nefarie mutaverunt, cum quibus fornicati sunt; in quo Deum mirabiliter, sicut et Israheliticus populus quondam, offenderunt. Unde post multos labores, pericula et mortes tandem, cum Ungariam non permitterentur intrare, domum [Col. 1427] demum corr. eadem manu domum 1. demum 2. inacte cum [Col. 1427] in loco raso 1. magna [Col. 1427] in loco raso 1. tristicia [Col. 1427] in loco raso 1. ceperunt [Col. 1427] in loco raso 1. repedare [Col. 1427] in loco raso 1. . Philippus rex Galliarum, jamdudum pro adulterio excommunicatus, tandem domno papae, dum adhuc in Galliis moraretur, satis humiliter ad satisfactionem venit, et, abjurata adultera, in gratiam receptus est, seque in servicium domno papae satis promptum exhibuit. Domnus papa, bene dispositis rebus in Gallia, post reconciliationem regis Galliarum et post multa concilia tandem in Longobardiam [Col. 1427] logobardiam 1. cum [Col. 1427B] magno triumpho et gloria repedavit, et Exaltationem sanctae crucis apud Mortarium [Col. 1427D] Mortare, ab occidente Papiae. USS. prope Papiam sollemniter celebravit, multosque episcopos et principes in suo comitatu habuit. Sigifredus piae memoriae Scafhusensis abbas, vir [Col. 1427] v. m. p. et a. b. desunt 2. magnae prudentiae et admirabilis benevolentiae, 5 Kal. Novembris ad Dominum migravit, omnibusque [Col. 1427] omnibusque—Non. Novembris desunt 2. fidelibus tam laicis quam spiritualibus magnum merorem in sua discessione reliquit; cui venerabilis Gerhardus in ordine successit in 4 Non. Novembris [Col. 1427] omnibusque—Non. Novembris desunt 2. . Werinharius comes [Col. 1427D] Wernerus II comes de Habsburg, qui Liutfridum e S. Blasio ad Murense monasterium evocavit. Vid. Gerbert Hist. Nigrae silvae t. I, p. 246. obiit 3 Idus Novembris. Luitfredus sanctae recordationis abbas de monasterio sancti Martini, jam [Col. 1427] jam usque plenus dierum desunt 2. pene triginta annis mundo crucifixus et soli Deo vivus, in senectute bona, videlicet plenus dierum [Col. 1427] jam usque plenus dierum desunt 2. , diem clausit extremum 2 Kal. [Col. 1427C] Januarii.
Hoc [Col. 1427] Hoc—interfecerunt in margine addita scriptura paullo longiori quam Bernoldi; qui et Hierosolimam non scribit 1. adsunt 2. 3. anno in quibusdam civitatibus Judei magna cede trucidati sunt ab his qui Hierosolimam petierunt; ita dico, ut apud Spiram fugientes in palacium regis et episcopi, etiam repugnando vix se defenderent, eodem episcopo Johanne illis auxiliante. Qui etiam postea ob hoc ira commotus, et pecunia Judeorum conductus, quosdam fecit obtruncari Christianos. Item apud Wormaciam Judei persequentes fugiendo Christianos, ad episcopum properabant. Qui cum non aliter illis salutem, nisi baptizarenter, promitteret, inducias colloquii rogaverunt. Et eadem hora episcopi cubiculum intrantes, nostris foras expectantibus quid responsuri essent, diabolo et propria duricia persuadente, se ipsos interfecerunt.
Domnus papa tandem ad apostolicam sedem cum [Col. 1427D] magna gloria et tripudio reversus, nativitatem Domini Romae cum suis cardinalibus gloriosissime celebravit, [Col. 1428A] quippe tota urbe Romana pene sibi subjugata, praeter turrim Crescentii, in qua adhuc latitabant Wibertini. Azzo marchio de Longobardia, pater Welfonis ducis de [Col. 1427] de B. desunt 2. Bajowaria, jam major centenario, ut aiunt, viam universae terrae arripuit, magnamque werram suis filiis de rebus suis dereliquit. Nam Welfo dux omnia patris sui bona, utpote matri suae donata, obtinere voluit; set fratres ejus, de alia matre procreati, noluerunt se penitus exheredari; unde et aditum ei in Longobardiam prohibuerunt, cum iret ad possidendum. Domna Mathildis egregia [Col. 1427] e. d. et m. d. s. P. f. desunt 2. dux et marchionissa, devotissima sancti Petri filia, magnum sibi nomen ubique eo [Col. 1427] in loco raso; antea id tempus scriptum fuisse videtur 1. tempore [Col. 1427] in loco raso; antea id tempus scriptum fuisse videtur 1. acquisivit. Nam ipsa pene sola cum suis contra Heinricum et heresiarcham [Col. 1427] deest 2. Wibertum [Col. 1428B] complicesque eorum jam septennio prudentissime pugnavit, tandemque Heinricum [Col. 1427] deest 2. de Longobardia satis viriliter fugavit; et ipsa [Col. 1427] i in r. 2. , recuperatis suis bonis, Deo et sancto Petro gratias referre non destitit. Heinricus vero cum paucis Ratisponam in Pentecosten devenit (Mai 24), et ibidem totam aestatem et circa castrum Nurinberc [Col. 1427] vox inserta 1. satis private moratus, tandem Nemetum migravit, itidem ibi satis private diu moraturus [Col. 1427] moratus 2. . Interim dux Welfo Bajoariae Longobardiam profectus est ad possidendam hereditatem patris sui Azzonis marchionis, qui nuper defunctus est; set filii ejusdem marchionis de alia conjuge [Col. 1427D] Garsende. praedicto duci totis viribus restitere. Unde idem dux adjutorium Heinrici ducis Carentani et fratris ejus Aquileiensis patriarchae coactus [Col. 1428C] asciscere, fratres suos hostiliter invasit; sicque hereditatem patris de manibus eorum ex magna parte sibi vendicavit [Col. 1427] pergit 1. [Col. 1427D] Vid. Origines Guelf. t. II, p. 280 et 298. . Oudalricus comes [Col. 1428D] De Brigantino et Curiensi hoc comite jam supra ann. 1093, actum, qui Augiam majorem fundavit, ubi ipse aeque ac Bertha uxor, Rudolfi anticaesaris filia, sepulcrum nacti sunt. Vid. Gerbert de Rudolfo anticaesare. Mortis ejus circumstantias refert Chronicon Petershus. USS. praeclarissimus [Col. 1427] in—confessione desunt 2. , in causa sancti Petri contra schismaticos propugnator ferventissimus, heu! satis immatura morte, set cum bona confessione [Col. 1427] in—confessione desunt 2. diem clausit extremum, et apud Brigantium, ubi ipse monasticam vitam instituit, honorifice sepelitur 6 Kal. [Col. 1427] VI. K. N. desunt 2. Novembris [Col. 1427] pergit 1. .
Domnus papa Romae nativitatem Domini celebravit, maximamque pacem in ipsa urbe et in ejus finibus firmissime composuit, ibidemque pascalem sollemnitatem (Mart. 28) cum magna gloria itidem celebravit. [Col. 1428D] Sed emulus ejus Guibertus in partibus Ravennae eo tempore demoratus, quandam munitionem perdidit, in qua ipse spem suam maxime habuit, [Col. 1429A] videlicet castellum nomine Argentum [Col. 1429D] Argenta, vicus in Pado de Primaro, a septentrione Imolae et Faventiae. , quod Pado imminet, et omnes per Padum transeuntes distringere potest. Gerhardus [Col. 1429] Gerhardus—condoluit hic desunt; quorum loco in fine anni Gerhardus—impetravit et Manegoldus—detentus adduntur 2. venerabilis abbas Scaphusensis [Col. 1429] S. qui successit Sigifrido pro 2. pro humilitate locum suum, annuente domno papa, dimisit, et ab ipso concessionem, ut alius eidem loco abbas praeficeretur, impetravit. Sed magna calamitas illum locum pastore destitutum statim subsecuta est, ita ut ex fratribus multi illum desererent, et seculares bona loci illius sibi sacrilege vendicarent. Unde et abbas ibidem ordinari diu non potuit, juxta quod domnus papa fieri disposuit. Advocatus etiam ipsius loci comes Adelbertus munitionem quandam ibi prope firmavit, et bona abbatiae sibi sacrilege vendicavit. Quapropter monachi cum crucibus et reliquiis et letaniis [Col. 1429B] suppliciter ad eandem munitionem processerunt; set a militibus comitis partim occisi, partim vulnerati, set omnes male tractati, domum redire vel reportari compulsi sunt; quippe crucibus et reliquiis particulatim disruptis et per campum heu! miserabiliter dissipatis. Hinc ille comes tam clericis quam laicis multum erat abominabilis. Set et ipsi monachi judicio Dei hoc promeruisse a quamplurimis judicabantur, eo quod abbatem suum non bene tractaverint, eumque a se absque competenti ratione non tam dimiserint quam expulerint. Manegoldus [Col. 1429] M. canonicus de Marchbach a r. H. captus et diu in captione ab eodem detentus 2. venerabilis praepositus canonicorum apud Marchbach degentium, a Heinrico rege diu in captione detentus est [Col. 1429] est—condoluit desunt 2. , eo quod scismaticis contra aeclesiasticam auctoritatem obedire noluerit; [Col. 1429C] unde et tota aeclesia ei longe lateque condoluit [Col. 1429] M. canonicus de Marchbach a r. H. captus et diu in captione ab eodem detentus 2. . Gotefretus dux nepos magni ducis Gotefredi, Roubertus filius Baldowini comitis, Behemundus [Col. 1429] boimundus 2. filius Rouberti ducis Calabriae atque Siciliae, Rimundus comes de Sancto Egidio, item Otto Strazburgensis episcopus, et comes Hartmannus de Alemannia [Col. 1429D] Comes de Kirchberg, fundator Wiblingensis monasterii in Suevia. Vid. Hist. Silvae Nigr. t. I, [Col. 1430D] p. 251, sq. USS. , hi inquam omnes et alii quam plures, cum innumerabili multitudine jam dudum Jerosolimam tendere ceperunt, et Nicea civitate atque Antiochia aliisque civitatibus de potestate paganorum ereptis, et praecipue patriarcha Jerosolimitano in locum suum restituto, usque prope [Col. 1429] in loco raso 1. Jerosolimam cum multis praeliis atque victoriis pervenerunt. Unde domnus papa ad eandem multitudinem suam legationem direxit, videlicet venerabilem Theobertum [Col. 1429D] [Col. 1430D] Supra col. 1421 Dagobertus vocatur. Pisanae aeclesiae archiepiscopum, qui et illis in omnibus apostolica vice adesset et aeclesias in locis unde pagani expulsi sunt instauraret [Col. 1429] pergit 1. . [Col. 1430A] Sed Constantinopolitanus rex huic dispositioni impedimento fuit, qui se omnimodis a nostrorum adjutorio subtraxit. Nam civitates illas quas nostri de manibus paganorum eripuerunt, ille penitus incendio devastare vel paganis reddere non timuit [Col. 1429] pergit 1. , iterque Jerosolimitanum per suam potestatem omnibus peregrinis omnino [Col. 1429] deest 2. prohibuit. Hoc anno factum est mirabile signum in celo 5 Kal. Octobris, ut tota pene illa nocte magna pars celi sanguinea appareret; nec rubor ille in uno tantum loco permansit, set omnes partes celi praeter meridiem pervagavit, multique quasi solis radii de eodem rubore videbantur procedere.
[Col. 1430B] Domnus papa nativitatem Domini Romae cum magna pace celebravit; nam et castellum Sancti Angeli cum aliis munitionibus in sua potestate detinuit, omnesque emulos suos in civitate cum Dei adjutorio satis viriliter aut placavit aut vi perdomuit [Col. 1429] pergit 1. ; sinodum quoque suam in tercia epdomada [Col. 1429] ebdoma reliqua excisa sunt 2. , Romae celebrandam post pascha, missis literis usquequaque denunciavit. Rapoto Palatinus comes de Bajoaria, pertinacissimus fautor immo caput eorum qui apostolicae sedi et catholicae unitati hactenus adversati sunt, diem clausit extremum. Item Chonradus Trajectensis non episcopus sed scismaticus turpiter a quodam occisus interiit, quem ipse depraedari praecepit [Col. 1429] pergit 1. . Romae domnus papa generalem sinodum [Col. 1430D] Mansi t. XX, 961 pridie Kal. Mai. 150 episcoporum et abbatum, [Col. 1430C] et clericorum innumerabilium in tercia epdomada post pascha (Apr. 30) collegit; in qua sinodo confirmatis suorum antecessorum statutis etiam sententiam anathematis super Guibertum heresiarcham et omnes ejus complices iteravit. Statuit quoque ibi ne communicare praesumerent qui concubinas haberent, nisi prius eas omnino dimitterent. De Jerosolimitano itinere multum rogavit, ut irent, et fratribus suis laborantibus succurrerent [Col. 1429] pergit 1. . In Alemannia tandem post multa pericula abbas in Schaphusensi monasterio ordinatus est nomine Adelbertus; qui de prioris abbatis quasi expulsione infamatus ita se judicie aeclesiae expurgavit, ut ab episcopo per obedientiam quam regulae debuerit interrogatus, [Col. 1430D] se innocentem de illo crimine profiteretur. Ordinatus est autem a venerabili Gebehardo Constantiensi episcopo et sedis apostolicae legato in nativitate sancti Johannis baptistae [Col. 1429] pergit 1. . Liutoldus bonae memoriae [Col. 1431A] comes, jam diu aeger pedibus, sed in causa sancti Petri contra scismaticorum pravitatem propugnator indefessus, tandem ex seculari dignitate in monachicam [Col. 1431] monachiam 1. religionem transmutatus, feliciter migravit ad Dominum 15 Kal. Septembris, et in monasterio [Col. 1431C] Zwifalten. , quod ipse in proprio allodio de propriis bonis fundavit, et in quo se ipsum monachum fecit, honorifice sepelitur. Romae venerabilis papa Urbanus, hujus nominis secundus, postquam sedem Romanam 11 annos et 5 menses gubernavit, post multas tribulationes tandem 4 Kal. Augusti de hac luce migravit; post cujus obitum domnus Paschalis, qui et Reginherius, in ordine 163 u s papa ordinatur, et hoc ex divina revelatione factum ubique divulgabatur. Ordinatus est autem sollemniter a clero et populo [Col. 1431B] post discessum sui praedecessoris die 16. Adelbertus comes piae recordationis, in fidelitate sancti. Petri contra scismaticos jam ex antiquo studiosissimus, et demum ex comite monachus factus, feliciter diem elausit extremum 10 Kal. Octobris, et in monasterio quod ipse de propriis bonis construxit, et in quo monachicum [Col. 1431] Omnia inde a Roma usque Gebehardo abbate atramento recenti inducta sunt 1. habitum suscepit, honorifice sepelitur, scilicet Hirsaugiae, praesidente domno Gebehardo abbate.
Domnus Paschalis papa nativitatem Domini Romae cum magna pace celebravit, et per litteras suas venerabili Gebehardo Constantiensi episcopo in Teutonicis [Col. 1432A] partibus apostolicas vices commendavit, quas et ab antecessore ejus jam multis annis obtinuit. In Alemannia venerabilis abbas Manegoldus de monasterio Sancti Georgii [Col. 1431C] Isnensi; cf. Chronicon Isnense apud Hess Prodr. Monum. Guelph. p. 275. USS. a monacho suo in eodem loco heu! miserabiliter occiditur, et sibi quidem in perpetuam salutem, set monacho ad certissimam damnationem. Occisus est autem 15 Kal. Martii, ubi eo anno fuit caput jejunii [Col. 1431] coeptum jejunium 3. . Supervixit tamen usque in sabbatum, cum magna devotione suum amplectens martirium. Nam 12 Kal. Martii diem clausit extremum. Jam multum pene ubique sententia excommunicationis cepit tepescere, ut etiam quidam religiosi, qui usque ad hoc tempus in illa causa erant ferventissimi, a Catholicis discederent, et inter excommunicatos promoveri non timerent. [Col. 1432B] Set sancta aeclesia in sedis apostolicae obedientia circa excommunicatos nichilominus perstitit, quae post apostasiam Judae reliquos apostolos etiam firmius cum Domino perstitisse cognovit. Gerhardus venerabilis abbas, qui dudum Scaphusensem abbatiam pro Deo dimisit, et hoc cum auctoritate domni Urbani papae, Jerosolimam cum exercitu Christianorum petiit, qui [Col. 1431] qui—commiserunt in loco raso 1. post multos labores civitatem obtinuerunt, et praedicto abbati sepulchrum Domini custodiendum commiserunt. Otto Strazburgensis scismaticus, de Jerosolimitano itinere reversus, set de scismate, ut putabatur, non emendatus, diem clausit extremum [Col. 1431C] Alii poenitentem III. Non. Augusti obiisse [Col. 1432C] scribunt. Erat frater Friderici Hohenstauffensis ducis Alemanniae. Atque hic finem scribendi fecit Bernoldus in mense Augusto, brevi etiam postea vivendi die 16. Sept. ex fastis nostris. USS. .
Acta
De Sigefrido seu Sigifrido seu Sifrido ejusque rebus gestis, lege Serarium, lib. V Rerum Moguntiacarum. De synodo, quam evulgamus, ita Bertoldus seu Bernaldus in Chronico anno 1071: Carolus, qui Constantiensem episcopatum Simoniace acquisivit, quique thesauros ejusdem Ecclesiae, utpote sacrilegus fur, in [Col. 1433] suos usus dispersit, habito concilio Moguntiae, ex praecepto papae Alexandri, praedictus Simonis discipulus, nondum consecratus deponitur, quippe cum a clericis Constantiensibus ibidem accusatus, objecta negare non posset; cui successit in episcopatu Otho. De eadem synodo Marianus et Lambertus.
Vivebat tunc in curia et Ecclesia Romana Hildebrandus archidiaconus et archicancellarius, postea Gregorius VII in pontificatu appellatus, acerrimus schismaticorum et incontinentium clericorum hostis et insectator; cujus monitu Alexander pontifex, quamvis ipse etiam sua sponte satis adversus sacrilegos et flagitiosos inflammatus, multa agebat, et inoliti mali fibras stirpitus elidere tentabat, exagitatus et ipse a schismaticis, opposito Cadaloo antipapa, sicut postea Gregorius VII a Guibertina factione vexatus est.
[Col. 1433A] Imperante super omnia aeternaliter regum Rege Domino nostro Jesu Christo, et sub eo regnante temporaliter serenissimo Heinrico rege hujus nominis quarto, venerabili quoque Sigefrido, Moguntinae Ecclesiae primate et apostolicae sedis legato, aurigante currum Dei anno jam XII, qui tunc volvebatur, annus Incarnati Verbi 1071, octava indictione Romani census, celebrata est sancta synodus apud Moguntiam metropolim Orientalis Franciae, principalem vero pontificii sedem totius Germaniae et Galliae Cisalpinae, cui praesedit idem memorabilis Sigefridus, assidentibus et cooperantibus sibi venerabilibus archiepiscopis Gebehardo Juvavensi et Utone Treverensi: considentibus vero et collaborantibus reverendis episcopis Adelberone Wirzburgensi, Gundecharo [Col. 1433B] Eistetensi, Embrichone Augustensi, Herimanno Babebergensi, Werenhero Argentinensi, Heinrico Spirensi, Bennone Osinburgensi [Osnaburgensi], Ermenfrido Sedunensi, Heriberto Mutinensi: considentibus vero et annitentibus sanctissimis abbatibus, nec non inferiorum ordinum quamplurimis magnae auctoritatis et sapientiae viris. Aderant autem etiam legati reliquorum fratrum, videlicet suffraganeorum ejusdem metropolitani antistitis epistolas et mandata ferentes, quibus excusati haberentur, quod invitati concilio interesse non possent, certis quibusdam impedientibus causis, alii quidem, corporeae infirmitatis urgente molestia, alii, in quibusdam regni negotiis regiae jussionis detinente potentia. Qui, [Col. 1433C] dum canonice sunt excusati, ipsi legati competenti loco et ordine eorum funguntur unusquisque vice antistitis sui.
Haec denique sancta synodus cum propter multa pastoralis curae negotia pluresque causas, quibus juste adhibenda erat ecclesiasticae correctionis censura, tum maxime indicta et habita est, propter Carolum quemdam, qui Constantiensis Ecclesiae designatus erat episcopus, sed, ut post rei exitus docuit, non satis canonice electus et provectus [Col. 1433D] Bertoldus in Chronico anno 1069: Constantiae episcopus Romaldus obiit; cui Carolus per Simoniacam [Col. 1434D] haeresin in episcopatum successit. . Hic, ut solemne est, accepta a rege pontificalis annuli et pastoralis ferulae investitura, et in sede episcopii receptus, regiae potestatis jubente censura, postulabat a primate Moguntiensi ejusdem Constantiensis Ecclesiae se episcopum consecrari. Sed venerabilis [Col. 1433D] Sigefridus, columbino oculo serpentinae prudentiae omnem praecavens impietatem, dicebat [Col. 1434A] hoc apostolicae benedictionis sacramentum non debere, nec canonice posse in eo sine examinatione celebrari, pro eo quod fidelium graviumque personarum relatione didicerit, quinimo et fama usquequaque vulgaverit quod non per ostium in ovile ovium (Joan. X) vellet intrare, sed per furtivam Simoniacae impietatis scalam aliunde niteretur ascendere, se quoque talis introitus ejus nolle ostiarium fieri, cui Christus ipse, qui ostium est (Ibid.) , videtur obniti. Quin ipsam impietatis scalam in lapide offensionis et petra scandali (I Petr. II) , se velle conterere, ipsumque a mercenaria Dominici gregis occupatione longe longeque repellere. Ille econtra se hujus criminis et haereticae impietatis immunem multis argumentis asserere nitebatur, seque, si ei [Col. 1434B] copia tempusque detur, hujus infamiae notam a se propellere velle testatur, indeque petit synodaiis concilii audientiam, in qua super hac re suam probare possit innocentiam, ibique consecrationem, quam petebat, aut canonice sibi dari aut canonice negari.
Mittuntur interea ad venerabilem metropolitanum crebrae de palatio legationes, mistis precibus minas et imperiosa de hac consecratione mandata ferentes. Mittuntur et litterae a praesule apostolicae sedis, mandantes ne ullo modo consecretur sine scrutinio canonicae purgationis. Et quod rex potestate jubebat Romanus pontifex auctoritate prohibebat. Accedunt et canonici Constantiensis Ecclesiae ex communi [Col. 1434C] totius cleri et populi legatione, unanimiter asserentes Carolum nulla ratione consecrari debere, quia, ex quo eum inviti et sub conditione elegerunt et receperunt, nullam eis pastoralis officii impendisset curam; quin potius tyrannicae dominationis non cessasset super eos exercere pressuram, nec manum continuisset a sacris, nec pepercisset in diripiendis Ecclesiae thesauris, et quodcunque rapaci violentia corradere potuisset, hoc totum ministris Magni, imo Magi illius Simonis, id est, suis fautoribus distribuisset, ut quorum adnisu adulterinam meruisset electionem, eorum venali mercimonio consequeretur mercenaria pro consecratione exsecrationem, pro benedictione maledictionem.
At metropolitanus antistes inter hujus [harum] [Col. 1434D] legationum varietates, velut inter duros tempestatum turbines, laudabili constantia in seipso fixus haeret [Col. 1435A] immobilis, et nusquam favore vel gratia, terrore vel munere inflectitur a statu canonicae rectitudinis. Multis itaque nuntiis hinc inde missis et remissis, multis quoque diebus huic audientiae delegatis, et cognitores [cognitionibus] causae principis occupante praecepto non impletis, cum Ecclesia Constantiensis, suo viduata pastore, jam fere biennio sacerdotali careret benedictione, tandem, miseratione divina, potestati praeponderavit auctoritas, et Christi sacerdotibus divina aspiravit voluntas. Unde eorum communi assensu synodalis concilii certa legitimaque dies denuntiatur, et coepiscoporum unanimitas ad concilium invitatur; quorum alii, ut oportebat, sine dilatione adfuerunt; alii vero, qui certa de causa adesse non poterant, canonice excusati subparem [Col. 1435B] praesentiam vicaria legatione suppleverunt.
Primo igitur concilii die, quem sanctae Mariae dormitio tunc celeberrimum exhibebat, cum spiritualis curiae senatores, patrocinante Spiritu sancto, intra regiam Majoris Ecclesiae, ante cancellos altaris protomartyris Stephani, quod in orientali abside confectum est, convenissent in unum, primo, ut par erat, sanctae et individuae Trinitati debitas referunt gratiarum actiones, et pro incolumi totius Ecclesiae statu supplices Deo offerunt preces; deinde post metuam fratrum salutationem, et debitam sedium recognitionem, juxta authenticam paternae traditionis synodum, conferunt ad invicem de veritate catholicae fidei, damnantes Simonem et omnes haeresiarchas cum dogmatibus suis et sequacibus suis, pauca [Col. 1435C] pro tempore tractant de qualitate instantis negotii; ac sic demum, propter celebranda tantae solemnitatis officia, solvunt concilium, crastino maturius redituri in idipsum.
Postera vero die, certa concilii hora, cum iterum apostolici sacerdotes in unum convenissent, et praemissis Deo laudibus et precibus, et salutari sede consedissent [Col. 1435D] Vid. loc. mend. , quod cuique sacerdoti in sua dioecesi venit in dubium, rationabili disciplina deducunt ad medium, et, prout res postulabat, unumquodque tractatum aut terminatum est synodali judicio.
Illud vero quod maxime in causa fuit, de Constantiensi apposito, inter fratres studiose ventilatur; sed interveniente principis mandato, in sequentem diem [Col. 1435D] procrastinatur, agentibus internuntiis ut sacerdotes Domini a constantiae suae rigore ad regiam se inflecterent voluntatem; aliis instantibus ut designatus ille male usurpatum sponte dimitteret honorem. Tertia vero die, Christi sacerdotes, hujus negotii longa exspectatione suspensi, et libera quadam indignatione, imo zelo justitiae accensi, sacerdotali constantia principem suum adeunt, eumque de salute animae suae, de pace Ecclesiarum, deque statu regi [regni] spirituali disciplina conveniunt, proponentes ei de Scripturis et gestis Veteris ac Novi Testamenti congrua doctrinae salutaris exempla quibus animus [Col. 1436A] ejus adhuc cereus et indocilis formaretur ad similia, dicentes et docentes solium regni ejus nullatenus posse stabiliri, nisi firmetur justitia et observatione mandatorum Dei.
Summus autem ille dominorum Dominus, qui omni potentatui dominatur, ita temperavit animum principis, ita mitigavit eum ad verba sanctae exhortationis ut nulla juvenili moveretur acerbitate, et, quod in potestatibus difficile est, nulla sacerdotes insolenti laederet responsione; multum tamen se excusans, in hoc suae potestatis dono nullam se exercuisse venelitatem, nullam super hac re cum eodem. Carolo se pepigisse conventionem. Si quid autem cum domesticis et familiaribus suis, propter opem intercessionis, ipso ignorante, pepigerit, suum non [Col. 1436B] esse accusare, vel excusare. Hoc ipse viderit. De dextera vero sua, quam illi propter antiquam in praepositura benevolentiam gratiae suae donum porrexit, omnem avaritiae labem dixit se excutere, et quod ipse simpliciter fecit si ille veneno alicujus malitiae corruperit, se ob id divinae justitiae nolle contraire.
Hac autem salubri sermocinatione cum sacerdotibus habita, cum eis venit in concilium. Et ille Constantiensis designatus intromittitur ad audiendum. Adsunt etiam pro foribus Constantienses clerici, postulantes per legatos ut et ipsi mererentur admitti. Tunc vero videres laetissima sanctae Ecclesiae gaudia et vera mundi convenisse luminaria, quando circumfulgebat nobilis corona sacrorum ordinum, vivis gemmata lapidibus Christi sacerdotum, velut [Col. 1436C] fulgoribus micantium astrorum. Tunc coeli narrabant gloriam Dei, et verbum eructabat dies diei (Psal. XVIII) quando sacerdos sacerdoti sententiam justitiae exponebat, et sanctam Ecclesiam salutaris eorum doctrina instruebat. Tunc vasa electionis supereffluebant ambrosium liquorem sancti Spiritus, et justi fulgebant sicut splendor firmamenti (Dan. XII) quando sacerdotes Domini verba sapientiae, velut nubes pluebant, et corda audientium velut terram fructiferam ad germinandum infundebant.
His ergo ita dispositis et digito Dei ordinante distinctis, utrique admittuntur, praedictus scilicet Carolus, et hi qui accusationibus pulsabant personam. Prima actione regularis praelatus Constantiensis Ecclesiae [Col. 1436D] protulit libellum accusationis, in quo continebantur causae quibus indignus haberetur, et judicaretur sacramento apostolicae benedictionis. Quarum prima et maxima erat, quod exemplo magistri sui Simonis pestiferi, per pecuniam invasisset sedem; caetera omnia, quae ibi legebantur, proclamabant violentam ejusdem Ecclesiae devastationem. Ille idem praelatus et fratres ejus qui aderant item offerunt suae testificationis libellos, in quibus singuli, nomen et officium suum designantes, quidquid accusando vel testificando proposuerant, asserunt se canonice probaturos.
Carolus econtra nititur improbare personas, dicens [Col. 1437A] quod ejus infamiae nota essent respersi, quod nec se, nec quemquam alium possent canonice accusare. Adjungit quoque se omnia objecta synodali judicio purgaturum; et in omnibus quibus eum impetebant se esse innoxium. Longa igitur altercatione hinc inde disceptatum est, et multis tota die in adversum nitentibus, usque in profundam noctem concilium pertractum est, dum inter multos ambigitur de numero accusatorum et testium, dum longa deliberatione quaeritur judicium utrum, isti liceat se excusare adversus accusationem istorum. Dum res inter fratres diutissime disseritur, concilium, propter intempestam noctem adhuc sine opere, pretio dirimitur.
Quid autem ipse Carolus secum illa nocte egerit, [Col. 1437B] quibus retractationum verberibus ream conscientiam flagellaverit, sequens utique dies declaravit. Nam, ut ex ipso effectu gestae rei probari potest, vere credimus quod Deus conscientiae judex et testis in corde suo sederit pro tribunali, et cum eo exercuerit censuram judicii sui, ubi peccati conscientia, cogitationum accusantium non excusantium testimonio, ne veritati et aequitati resisteret, damnata est et constricta. In crastinum namque, quando sperabamus qui, juxta promissum suum, objecta purgaret, et consecratione dignum innocentiam suam monstrando se probaret, ille jam mente confusus, non ultra ferens aspectum concilii, et interius judicatus, non extra sustinens pondus imminentis judicii, ultraneus ipse in se sententiam tulit, et annulum et ferulam [Col. 1437C] pastoralem ei a quo injuste acceperat resignans, sacerdotum spem et metum, quem pro eo gerebant, labore longioris quaestionis absolvit, culpam suam uno tegens pallio excusationis, quod, juxta decretalia Coelestini papae, episcopus dari nollet invitis.
Videntes autem sanctissimi sacerdotes magnalia quae fecit Dominus, et fideli admiratione retractantes quam incomprehensibilia sint judicia ejus et investigabiles viae ejus (Rom. XI) , corde et ore, et omnimoda devotione benedicunt Deo altissimo, qui longos [Col. 1438A] eorum labores tam inopino terminavit compendio, orantes et deprecantes ut de regno suo eliminet omnem apostasiam et omnia scandala, nec ultra Satanam ejusque apostolos in sua sancta regnare sinat Ecclesia; sed in omnibus consiliis et operibus eorum dignetur servos suos consolari, et clementer implere quod Ecclesiae suae se promisit adfuturum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .
Communi autem decreto praecipiunt quae in hac synodo gesta sunt ecclesiasticis inseri gestis, et in archivis sanctae Moguntinae Ecclesiae servari ad perpetuam memoriam et eruditionem venturae posteritatis, ut hoc majorum exemplo minores instructi non timeant resistere, si in hujusmodi negotio se [Col. 1438B] viderint praegravari, certissime scientes nullo modo gratiam Spiritus sancti fidelibus defuturam, si in sanctitate et justitia restiterint injustitiae usque ad perseverantiae coronam.
Decernunt praeterea ex antiqua Patrum traditione et authentica priscorum conciliorum rectitudine ut haec omnia Romano pontifici seriatim litteris inserta nuntientur, ut cujus mandato et hortatu coepta et perfecta sunt, ejus apostolica auctoritate roborata firmentur, et omnipotenti Deo, qui omnium bonorum auctor est, Romae et Moguntiae, et ubicunque terrarum haec lecta vel audita fuerint, debitae gratiarum actiones fideli devotione solvantur.
Acta sunt autem haec apud Moguntiam metropolim [Col. 1438C] Orientalis Franciae, anno ab Incarnatione Domini 1071, indictione VIII, XVIII Septemb., regnante serenissimo Heinrico rege hujus nominis IV, anno regni ejus XIII, ordinationis vero ejusdem XVII apud Moguntiam, vero praesulante reverentissimo primate Sifrido, anno ordinationis ejus XII, super omnia autem regnante Domino nostro Jesu Christo, cui non accedit cras futurum, nec recedit heri praeteritum, sed permanet sempiternum hodie, et in saecula saeculorum, Amen.
Epistolae ad Alexandrum II et Gregorium VII
(Vide Patrologiae tom. CXLVI, in Alexandro I, et supra, hujus tomi col. 735.)
Epistola ad Sigefridum
[Col. 1437C] Patri ac pastori suo, quam venerabili tam desiderabili, SIFRIDO archipraesuli, oves pascuae ejus, scilicet universus Moguntinae sedis clerus et populus, senes cum junioribus, divites cum pauperibus unanimi [Col. 1438C] devotione sedulas orationes, easque cum lacrymis solito impensiores.
Obsecramus te, venerande Pater, et obtestantur per cum cujus pretioso sanguine sumus redempti, [Col. 1439A] per pastoralem curam qua tibi sumus commissi [Col. 1439D] Anno 1072 recesserat Sigefridus in Cluniacense monasterium; reliquam illic vitam consumpturus. Sed a clero et populo Moguntino revocatus, [Col. 1440D] sedem suam recepit. De quo vide Lambertum et Marianum in Chronicis. , per tremendum superni regis judicium, perque illud terribile tribunal cui in die judicii debes astare, et de nobis Principi pastorum rationem reddere, ut memineris diei illius in qua divinae consecrationis oleo delibutus suscepisti curam animarum nostrarum, et in apostolicam promotus benedictionem, vice Christi, factus es pastor ovium, scilicet quando datus est tibi annulus desponsationis Ecclesiae et baculus pastoralis curae, accepisti quoque claves regni coelorum, et judiciariam sedem in choro apostolorum. Recordare, quaeso, illius dulcissimi verbi, quod tibi eadem die dictum est, ut semper memineris Dei et ejusdem diei. O pater, cur nos deseris? aut cui nos desolatos relinquis? Nonne accepisti [Col. 1439B] annulum, ut Ecclesiam tuam, velut sponsam, diligeres? baculum quoque, ut eam a luporum incursione defenderes? Ubi est charitas illa qua Christus pro ovibus suis animam suam posuit? et eadem charitate tibi regendas commisit? Quare projicis a manibus tuis claves regni coelorum? Quare te ipsum detrudis de sede, imo de choro apostolorum? Optaremus quidem tuae paternitati ut ascenderes ad ea si qua essent altiora, non te detruderes de summis ad inferiora. Fatemur, Pater, eos bene facere qui saeculum relinquunt, quique, seipsos sibi abnegantes et crucem suam bajulantes, post Christum vadunt; qui in vinea Domini Sabaoth nullam colendi curam acceperunt; quibus satis est, si tantum [Col. 1439C] possint se salvare, quia, de nullo habent, nisi de se, rationem reddere. Tu autem, Pater, melius regis saeculum quam relinquis; propensius sequeris et diligis Christum, si oves ejus pascis. Quia ipse probationem dilectionis suae in pascendis ovibus suis constituit dicens: Si diligis me, pasce oves meas (Joan. XXI) .
Ut ergo, salva reverentia, dixerimus, tanto convinceris minus Christum diligere quanto te subtrahis a credita tibi ovium ejus pastione. Nunquid nam gratior ei erit qui solus et vacuus a messe ad aream redibit, aut qui multos animarum manipulos, et purgatum zizaniis triticum ad horreum Domini sui reportabit? Cur non recordaris evangelici illius dispensatoris, qui, cum fidelis et prudens distribuit [Col. 1439D] familiae Domini sui tritici mensuram, et crediti talenti felicem usuram reportat, in modico fidelis supra [Col. 1440A] multa constituitur, et beatificum audiens Euge, gaudium Domini sui intrare jubetur (Luc. XII.) ? Nunquid Petrus et Paulus et caeteri apostoli, quorum officio fungeris, ita crucem suam bajulantes sequebantur Dominum ut, saeculum relinquentes, relinquerent etiam curam animarum? Nonne Petrus pro lucrandis animabus, exemplo Magistri, crucem subiit? Et Paulus gladio cervicem praebuit? Nonne ipse Christus, vita et salus nostra, coaeternus et coomnipotens in sinu Patris sui, charitate salvandi hominis homo mortalis factus est in sinu Virginis matris? Omnis ordo, omnis dignitas, omnis professio apostolicae subditur dignitati, nec quidquam est in mundo eminentius vel vicinius Deo vita episcopali, cui cedit omnis monachus, vel minor, vel reclusus, [Col. 1440B] omnis coenobita, vel eremita.
O Pater sanctissime, oramus te per Deum perque salutem animae tuae, ut eorum quae diximus velis recordari, et vigilanter ante oculos habeas tribunal Christi, nec deseras nos oves ejus quas suscepisti tuendas, ut ab eo non poenam negligentiae, sed mercedem obedientiae accipias. Festina ad sedem tuam quantocius redire et eos, qui in luctu et moerore sunt, paterno affectu consolare. Jam enim res episcopii tui hac illac diripiuntur, et multa alia ab officialibus regis invaduntur; per plurimas regiones tuas multa fit perturbatio; de invasione sedis tuae, inter multos contentio. Haec, Pater, tuum unum caput omnia sedabit. Has omnes perturbationes et contentiones sola praesentia tua in pacem reformabit. [Col. 1440C] Denique si Ecclesiae scita et canonum jura permittant te sedem tuam relinquere, et alterius professionis vitam instituere, tu tamen nihilo unquam Deo posses melius servire quam si intentionem illam exueres, et sedem et episcopatum tuum ab his qui invadere volunt defenderes.
Nunc ergo te Patrem rogamus nos filii, te pastorem oves gregis tui ut quantocius ad nos redeas et dolorem et moestitiam cordis nostri serenitate tui vultus detergas. Sin autem, primo invocabimus Deum Patrem omnium, inclinabimur Christo Principi pastorum, Apostolicum adversum te adibimus, in adjutorium nostrum invocabimus omnem ordinem et dignitatem, nullum in toto regno quem non [Col. 1440D] rogemus dimittemus; episcopum, te vivente, nunquam pro pastore recipiemus mercenarium.
Ad lectorem
Sunt quidem duae istae epistolae, altera Stephani Halberstatensis episcopi, sub Ludovici Thuringiae comitis nomine, ad Walramum Naumburgensem seu Numburgensem episcopum data; altera B. Anselmi archiepiscopi Cantuariensis ad Wilhelmum, abbatem Hirsaugiensem. Prius quoque typis evulgatae, sed, quia Dodechinus, continuator Mariani Scoti, apud quem epistola Stephani exstat, non est passim obvius, neque Opera S. Anselmi omnium manibus teruntur, ideo eas hic seorsim cum aliis ejusdem classis et sortis monumentis publicare visum est. Utinam Stephani epistola aliquando integra in lucem extrahatur, nam Dodechinus integram Chronico suo non inseruit! Dignissima sane est quae studiose ab unitatis et concordiae catholicae amatoribus perlegatur, et schismaticis ac haereticis etiam nostri aevi, velut clypeus invictus, objiciatur et opponatur. Videtur Waltrami quoque epistola fine mutila.
Est autem Ludovicus iste secundus, hoc nomine Thuringiae comes, cognomento Saltator, cum ex carcere in profluentem desiliens, aufugisset. Discessit e vita anno 1123, natus jam annos 73, sepultus in coenobio Reinhardsbron, quod ipse cum multis aliis oppidis et arcibus in Thuringia exstruxerat. Vide Historiam de Landgraviis Thuringiae, cap. 13, tom. I, illustrium scriptorum Germaniae, quos D. Pistorius publicavit.
De Stephano Halberstadensi ita epitome Bibliothecae Gesnerianae: Stephanus, qui et Herrandus, Halberstatensis Ecclesiae episcopus, scripsit in persona Ludovici comitis epistolam ad Waltramum Naumburgensis Ecclesiae episcopum defendentem Henricum rebellem Ecclesiae Romanae, defensorium papae, lib. I, et plures epistolas ad diversos, lib. I, et quaedam alia. Utinam exstarent! S. Anselmi epistola ferme tractat ea capita quae libellus Bernaldi, quem supra habes.
Dodechinus abbas in additionibus ad Chronicon Mariani Scoti
[Col. 1441A] Anno 1090 Waltramus Megdeburgensis [ l. Naumburgensis seu Numburgensis] Ecclesiae antistes, cum esset favens praecipue Henrico regi, missis litteris ad Ludovicum comitem, suggerens ei ut se subdens saepe jam dicto regi tueretur partes ejus: in quibus litteris tanquam pro defensione ordinationis Dei, re autem vera favendo regi, laborans, beatae memoriae [Col. 1442A] Gregorio papae, et piae recordationis Rodolpho regi, et aliis principibus, qui jam in somno pacis requieverant, obloquendo detrectarat [detraxerat, vel obtrectarat], dicens eos, quasi non fuerint, sic periisse; affirmans eis malum principium fuisse quos finem pessimum contigisset habuisse; quarum literarum modus iste est.
Epistola
[Col. 1441B] VALTRAMUS, Dei gratia, id quod est, LUDOVICO serenissimo principi, cum instantia orationum, semetipsum ad omnia devotissimum. Omni regno utilis est concordia, desiderabilis est justitia; haec enim virtus mater est probitatis et conservatio totius honestatis. Qui autem intestina grassando dissensione ad humani sanguinis alios irritat effusionem, profecto vir sanguinum est, atque illius particeps qui nostrum sanguinem sitiens semper circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) . Tu igitur, gloriosissime [Col. 1442B] princeps, attendens quomodo Deus, pacis est et non dissensionis (I Cor. XIV) ; quod ex te est, pacem cum omnibus habeas (Rom. XII) . Deus charitas est (I Joan. IV) ; diabolus odium. Tota lex et prophetae in dilectione pendent (Matth. XXII) . Qui autem odit fratrem suum, homicida est, nec habet partem in regno Christi et Dei (I Joan. III) . Hoc ipsa Veritas, hoc discipulus ille Veritatis protestatur qui de pectore Dominico Evangelii profundius potatus veritatem, fluminis impetu laetificat abundantius civitatem [Col. 1443A] Dei (Psal. XLV) . Sed ille Vas electionis, qui usque ad tertium coelum raptus (II Cor. XII) , non secundum hominem, sed per revelationem Jesu Christi Evangelium suum didicit (Gal. I) ; Omnis, inquit, anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Non enim est potestas, nisi a Deo. Qui autem resistit potestati, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII) . Sicut amici nostri inter mulierculas et simplex vulgus somniant, regiae potestati subdi non oportere, falsum esse ergo quod omnem animam potestati subdi oporteat. Sed nunquid Veritas mendacii arguenda est? An experimentum quaeramus ejus qui in Apostolo loquebatur, Christus? (II Cor. XIII.) An aemulemur Dominum? Nunquid fortiores illo sumus? Fortiorem se confidit qui Dei ordinationi resistit, [Col. 1443B] quoniam non est potestas, nisi a Deo. Sed, quid ait propheta? Confundantur omnes qui pugnant adversum te, Domine; et peribunt viri qui resistunt tibi (Isai. XLI) .
Rodolphus, Hildebrandus, Eggebertus, et innumeri principes, Dei ordinationi in Henrico imperatore restiterunt. Et ecce, quasi non fuerint, perierunt, quia profecto necesse est malum fuisse principium, quorum finis pessimus subsecutus est. Nunc ergo, quoniam qui ex adverso sunt, suis adversum nos eminus digladiantur ratiocinationibus; vestro judicio, ubi jus, vel etiam in vestro judicio conseramus, domicilio tantum non suo usurario, sed Christi et antiquorum Patrum utamur testimonio. Ac ne forte recusetur, lex hujus esto certaminis, vel me [Col. 1443C] in populorum transire sententiam, vel ex nostro triumpho vos Domino nostro imperatori lucrifaciamus. Attendatur et illud: Si quis aliter evangelizat praeter quod evangelizatum est vobis, anathema sit [Col. 1444A] (Gal. I) . Hoc anathema non de profanae novitatis usuario, sed de tertio intonuit coelo. De istis autem qui ignorantes Dei justitiam, et quaerentes suam statuere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) , fiducialiter dixerim: Maledicentur [forte maledicent ] illi, et tu benedices; qui insurgunt in me, confundantur, servus autem tuus laetabitur (Psal. CVIII) ; quoniam (ut ais, Domine) sine me nihil potestis facere (Joan. XV) : nec damnas justum, cum judicabitur illi (Psal. XXXVI) . Tu quis es qui judicas alienum servum? suo domino stat, aut cadit (Rom. XIV) .
Finis Epistolae Waltrami.
Has sane litteras praedictus comes Ludovicus suscipiens, vocato ad se venerabili Stephano, qui et [Col. 1444B] Herrandus, Halverstadensi episcopo, eas tradidit legendas, rogavitque eum quatenus, his diligenti examinatione perspectis, juxta rationem veritatis congrua obviaret responsione, et linguam blasphemantis, os quoque iniqua proferentis contra justitiam, auctoritate sancti Spiritus, et testimonio Scripturarum obstrueret, ne amplius contra Ecclesiam Dei latratus proferret insanos, et fureret. Venerabilis autem episcopus, secundum petitionem comitis susceptis litteris, ac diligenti examinatione perspectis, vocato notario, epistolam dictavit, in qua primum praescriptum Valtramum episcopum haereticum Simoniacum redarguit; regem etiam Henricum haereticum et excommunicatum, ideoque nec regem dicendum comprobavit; episcopatus pro pecunia, pro [Col. 1444C] gladio, pro adulterio, pro Sodomitica immunditia vendentem declaravit. Sed ipsius jam epistolae textus exponatur, ut illius venerabilis viri fervor in tenore justitiae agnoscatur.
Epistola ad Walramum
[Col. 1443D] Comes LUDOVICUS domino VALTRAMO, quidquid tali vocabulo dignum est.
Sicut bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bonum, ita malus homo de malo thesauro profert malum (Matth. XII; Luc. VI) . Unde tibi tanta arrogantia ut me ad indignationem tam injuriosis injuriis provocares? Etenim dominos et Patres meos, qui me in via justitiae confortant, viros sanguinum, similes Satanae, oblique appellas; et monita salutis, quae suggerunt, inter mulierculas et simplex vulgus somniare dicis. Nunquid Deus indiget tuo judicio, ut pro illo loquaris dolos? Docuit iniquitas os tuum, et imitaris linguam blasphemantium, ita ut recte de te dicat Propheta: Noluit intelligere, [Col. 1444D] ut bene ageret; iniquitatem meditatus est in cubili suo (Psal. XXXV) . Quamvis ergo quantum perversus, tantum perversa locutus sis, nos tamen ori nostro custodiam ponere decrevimus, et siluimus, cum consisteret peccator adversum nos (Psal. XXXVIII) . Sed excitat nos sermo divinus, dicens: Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens videatur (Prov. XXVI) . Nunquid enim fatuitas personabit, et sapientia obmutescet? Nunquid loquetur mendacium, et veritas silebit? Nunquid tenebrae operient terram, et Dominus non orietur? Imo lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I) . Qua consideratione concaluit cor [Col. 1445A] nostrum, et in meditatione nostra exarsit ignis (Psal. XXXVIII) .
Loquimur igitur et clamamus, vulpesque parvulas, quae vineas Domini demoliuntur (Cant. II) , quantum possumus, arcemus, timentes prophetiam illam exprobrantem: Non ascendistis ex adverso, nec opposuistis murum pro domo Israel, ut staretis in praelio in die Domini (Ezech. XIII) . Audiant, non tu, qui aures habes, et non audis; qui oculos habes, et non vides (Psal. CXIII) ; qui lumen, quod in te est, tenebras fecisti (Luc. XI) ; audiant, inquam, omnes cordati qui aures audiendi habent, quam alte aut non intelligas aut intelligere dissimules neque quid loquaris, neque de quibus affirmes (I Tim. I) . Ad subjectionem domini Heinrici, quem imperatorem [Col. 1445B] dicunt, nos invitas, et in quantum intelligere datur, ut per omnia subditi simus, quasi apostolico argumento necessitatem imponis, dicens: Omnis anima potestatibus superioribus subdita sit; non est enim potestas, nisi a Deo. Qui ergo potestati resistit, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII) . Quam Apostoli sententiam te male intelligere, pejus interpretari dicimus. Si enim omnis potestas a Deo est, ut tu intelligis, quid est quod de quibusdam dicit Dominus per prophetam: Ipsi regnaverunt, et non ex me; principes exstiterunt, et non cognovi eos (Ose. VIII) . Si omnis potestas a Deo est, ut tu intelligis, quid est quod ait Dominus: Si oculus tuus scandalizat te, erue eum et projice abs te? (Matth. V.) Quid enim est potestas, nisi oculus? Certe Augustinus in [Col. 1445C] expositione Apostolicae sententiae: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit (Rom. XIII) : «Quod si potestas, inquit, aliquid jubeat quod contra Deum sit, hic contemne potestatem, timendo potestatem.» Nunquid iniquitas apud Dominum? Nunquid Christus peccati minister est? Absit! Quid ergo dicemus? Nunquid ab Apostolo diversa sententia prophetiae evulgatur? Augustinus: «Minime diversas tibias inflat spiritus unus.» Itaque audiamus Apostolum concordantem, et seipsum exponentem, et inimicum ultoremque suum destruentem, Non est, inquit, potestas nisi a Deo. Quid sequitur: Qui ergo, inquis, potestati resistit, et reliqua. Absit? Non hoc sequitur; sed quid sequitur? Quae autem a Deo, ordinata sunt, nempe hoc est, quod quaerimus. [Col. 1445D] O lingua dolosa, o cor machinans malum! Spiritus vadens, et non rediens (Psal. LXXVI) . Cur mentitus es Spiritui sancto? (Act. III.) Arguat te conscientia tua. Ecce fugit impius nemine persequente (Prov. XXVIII) . Cur, ut deciperes, supprimere veritatem voluisti? Cur medullam, cur animam hujus sententiae furatus es? Nam, si haec verba de medio sententiae apostolicae tollantur, contra sibi inconveniens et exanimis jacebit.
Impletur sermo divinus, Qui parat proximo suo foveam, incidet in eam (Prov. XXVI) . Certe nec culpam furti, nec poenam evadere poteris. Quid infelix, quid Judici venturo, cum a servis negotiatoribus lucrum requiret, responsurus es, qui Dominicae [Col. 1446A] pecuniae fraudator in medium produceris: (Matth. XXV.) Quare non judicium et laqueum proditoris timuisti, ne similem reatum similis vindicta sequeretur? Praevidens per Spiritum sanctum Apostolus te tuique similes haereticos in Ecclesia emersuros, qui bonum malum, malum bonum dicerent, qui tenebras lucem, et lucem tenebras ponerent (Isai. V) , qui de sententiis veritatis occasionem inducendi erroris captarent, cum praemisisset: Non est potestas, nisi a Deo, ut conjecturam reprobi intellectus amputaret, quae autem sunt, inquit, a Deo ordinata sunt. Da igitur potestatem ordinatam, et non resistimus, imo dabimus illico manus.
Miror autem, si in te vel gutta sanguinis est, quod non erubescis dominum Henricum regem dicere, [Col. 1446B] vel ordinem habere. An ordo tibi videtur jus dare sceleri, fas nefasque divina et humana confundere? An ordo videtur tibi in corpus suum peccare, videlicet (proh pudor! prolinefas!) uxorem propriam scelere omnibus saeculis mundi inaudito, lupanar facere? An ordo tibi videtur, cum Dominus dicat Defendite viduam (Isai. I) , viduas judicii aequitatem postulantes nefanda contaminatione prostituere? Haec qui ordinata, qui sana dixerit, hunc insani capitis esse insanus juret Orestes. Usque ad haec miserrima tempora natura secretum amavit, sed traditus in reprobum sensum rex vester, naturae involucrum detexit, qui omnem pudorem ponit in propatulo.
[Col. 1446C] Ut autem illa, quae sine numero sunt, taceamus, videlicet concremationes ecclesiarum, depraedationes, homicidia, incendia, truncationes et his similia, quae ille potest, nos, enumerare non possumus, ea quae maxime Ecclesiam Dei gravant, loquamur. Audi ergo vera, non fucata. Audi fortia, non faceta. Omnis qui dignitates spirituales vendit haereticus est. Dominus autem Henricus, quem regem dicunt, episcopatus et abbatias vendit; etenim Constantiensem, Babenbergensem, Moguntinensem, et plures alios, pro pecunia; Ratisponensem, Augustensem, Strasburgensem, pro gladio; abbatiam Fuldensem pro adulterio; Monasteriensem episcopatum (quod dicere et audire nefas est) pro Sodomitica immunditia vendidit. Quae, si impudenter negare volueris, [Col. 1446D] teste coelo, teste terra, omnes etiam a furno redeuntes scioli concludent: Ergo dominus Henricus haereticus est. Pro quibus nefandis malis ab apostolica sede excommunicatus, nec regnum, nec potestatem aliquam super nos, quia Catholici sumus, poterit obtinere. Sanc, quia fratrum nos odiis fatigas, intellige nulli nos odium de inaffectione, sed de pietate intendere. Absit ut dicamus: Henricus inter fratres aut Christianos reputetur, qui, toties corripientem Ecclesiam non audiens, sicut ethnicus et publicanus habetur (Matth. XVIII) . Cujus odium pro magno sacrificio Deo offerimus, dicentes cum Psalmista: Nonne, qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi (Psal. CXXXVIII) : [Col. 1447A] Cujus odii dignitatem veritas commendans ait: Si quis non odit patrem et matrem, fratres et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . Non ergo de odio juste reprehenduntur qui animam nostram, cum a via Dei exorbitamus, qui patrem et matrem, et omnem affectum, qui nobis in via Dei obstat, odisse praecipimur. Inde est quod omni studio, omni conatu laboramus ut hostes Ecclesiae, nos quoque ut adversarios caveamus, et non, quia nostri, sed quia Dei inimici sunt, odio habeamus.
Porro, quod de pace cum omnibus hominibus habenda persuades, meminisse debes quia, praemisit Apostolus: Si fieri potest (Rom. XII) . Fieri autem non potest ut cum iis qui Deo contrarii sunt pacem [Col. 1447B] habeamus. Quis autem nesciat Dominum Salvatorem non solum pacem commendare, cum dicit: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) , sed etiam ipsam pacem existere, sicut ait Apostolus: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum? (Ephes. II.) Quid ergo ait: Pax nostra, commendans pacem? Nolite, inquit, arbitrari quia veni mittere pacem in terram; non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X) . Quid est hoc? Quare pax, gladium? Quare pax bellum indicit? Nimirum, ut destruatur pax diaboli. Habet enim diabolus pacem suam, de qua Dominus dicit: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet (Luc. XI) . O quam potenter per vos satellites suos atrium suum hoc tempore diabolus custodit, qui, [Col. 1447C] scuto falsitatis et galea perfidiae protecti, nulla veritatis jacula, nulla fidei spicula admittitis! Potest tamen Dominus noster, utpote fortior armatus superveniens, fortem vestrum vincere et arma in quibus confidit auferre (ibid.) . Non ergo recte culpamur, si pacem illam omni bello crudeliorem detestamur, quam ipsa Veritas super Hierusalem flendo reprobat dicens: Et quidem in hac die tua, quae ad pacem tibi (Luc. XIX) ; et quam Psalmus (LXXII): Super iniquos zelavi, pacem peccatorum videns.
[Col. 1448A] Quod vero papam Gregorium, regem Rodolphum, marchionem Eggebertum pessimi interitus damnas, et dominum tuum, quia illis superstes est, bonificas; liquet profecto, ab omni spirituali te consideratione manere vacuum. Nonne beatius est bene mori quam male vivere? Beati enim, qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . Jam et Neronom, quia apostolis Petro et Paulo, jam et Herodem, quia Jacobo apostolo, jam et Pilatum, quia Domino Jesu Christo supervixerint, beatos aestimas. Qua opinione quid insanius aut infelicius dici potest? Quapropter et ab hac blasphemia linguam magniloquam compesce, nisi forte in numero illorum te constituis qui, in fine justorum videntes gloriam, seram et infructuosam agentes poenitentiam, prae angustia spiritus [Col. 1448B] gementes dicent: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum et in similitudinem improperii. Nos insensati, vitam illorum aestimabamus insaniam et finem illorum sine honore. Ecce, quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est. Ergo erravimus a via veritatis, et sol justitiae non luxit nobis. Quid nobis profuit superbia? et divitiarum jactantia quid contulit nobis? transierunt omnia velut umbra (Sap. V) . Quae nos verba in memoria adamantina scribentes, omnem similitudinem extollentem se adversus veritatem Dei contemnimus; et gloriantes in tribulationibus, calumniari, proscribi et exterminari, denique occidi possumus; flecti vel vinci non possumus. Et cum magno tripudio illud, quod tu puer adolescens, juvenis frequentatus, [Col. 1448C] nondum corde senex concepisti, de patribus nostris exsultamus, qui contemnentes jussa principum meruerunt praemia aeterna.
Porro sententias tuas diligenti curiositate trutinantes, quasi spiritualia spiritualibus comparare volumus. Sed sicut . . . . .
Et reliqua non pauca. Caetera desunt; quae multa fuisse testatur haec Dodechini clausula: Et reliqua non pauca.
Epistola ad Wilhelmum Hirausgiensem
[Col. 1447C] Domino et Patri reverendo abbati GUILHELMO, frater ANSELMUS, in hac vita diuturnam prosperitatem, in futura aeternam felicitatem.
[Col. 1448C] Ex quo vestra probitas . . . Reliqua vide in epistolis ANSELMI, infra, ad annum 1109.
De tractatione pacis inter Callistum II et Henricum V
( Vide infra in Callisto II, ad annum 1124, ubi opusculum Hessonis locum obtinebit opportuniorem. )
Tractatus de Berengarii damnatione multiplici
Dolendum est tractatum hunc, seu praefationem potius, ad alium tractatum de corpore et sanguine Domini, ipsius Bernaldi nomine insignitum, in ultimo monasterii nostri incendio a. 1768 una cum apographo illius periisse. Testem hujus habeo omni exceptione majorem celss. nostrum abbatem ac principem Martinum Gerbertum, qui hujuscemodi monumenta ante fatale incendium amanuensium ope describi curavit. Actum igitur fuisset de hoc opusculo, nisi et ex tanto testimonio et nomen Bernaldi et ex Chiffletii Scriptoribus de fide catholica (Divione a. 1656, in-4 o ) ipse tractatus fuisset conservatus. Inde etiam Chiffletii conjectura de Blasiano tractatus hujus scriptore extra dubium ponitur, quem ipsum hunc nostrum Bernaldum fuisse styli quoque et argumenti conformitas prodit. Habetur quoque hic ipse tractatus in Collectione conciliorum Labbeana t. IX, pag. 1050, desumptus ex citata Chiffletii collectione; cujus praefationem notis illustratam hic praemittere visum est.
[Col. 1449A] Obiisse constat Berengarium versipellem haeresiarcham affecta jam aetate, anno Christi 1088 [Col. 1449B] Bernoldus in Chronico obitum hujus ad annum 1083 memorat. , die sexta Januarii; de quo haec Villelmus Malmesburiensis l. III Hist. Angl.: Quin et ipso die Epiphaniorum moriens gemituque producto recordatus, quod [Col. 1449B] In editis ita legitur: Quot miseros quondam adolescens primae aetatis calore secta, etc. miseros quosdam adolescentulos primo aetatis flore secta sua infecerit, Hodie, inquit, in die apparitionis suae apparebit mihi Dominus meus Jesu Christus propter poenitentiam, ut spero, ad gloriam, vel propter alios, ut timeo, ad poenam. Nec laudatore caruit, sed tunc quidem illaudato, nempe Hildeberto [Col. 1449B] Hildeberti Cenomanensis primum episcopi, postea archiepiscopi Turonensis opera Parisiis a. 1708 in-fol. edidit P. Anton. Beaugendre Maurianus, una cum praevia ejus vitae historia, ubi illum ab impacto hic gemino crimine egregie defendit, uti et Natalis Alexander Hist. eccles. sec. XI, c. 6, art. 7. [qui ei multorum praeconiorum epitaphium cecinit] flagitioso juvene, et in vita etiam clericali ob incontinentiam infamato; quod ei recens electo Cenomanensi episcopo exprobrat Ivo Carnotensis episcopus epistola 277.
Prudentius ei funus duxit auctor hic noster eodem anno 1088, ut ipsemet testatur, ab exordio pontificatus [Col. 1450A] S. Leonis papae IX quadragesimo: qui metu, ne quos forte occultos haberet etiam in monasteriis sectatores, primo Berengarianam haeresim tot conciliis, quot nulla eatenus haeresis, ab ecclesia catholica damnatam memorat: deinde ex Patribus docet omnes complices sectatores et communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censeri [Col. 1449B] Idem argumentum passim tractat in praecedentibus quoque opusculis. . Monachum quidem se prodit, cum sub finem opusculi simplicioribus fratribus se adnumerat. Benedictinum vero fuisse e S. Blasii coenobio [Col. 1449B] Vid. monitum. Qua vero ratione codex iste ad S. Eugendi seu S. Claudii Jurense coenobium tantopere a S. Blasii monasterio dissitum pervenire potuerit si quaeras, haec habeto. Fundaverat circa ann. 1090 Cuno ab Hasenburg Lausannensis episcopus Herilacense seu Erlacense coenobium in insula S. Joannis, lacui Bielensi adjacente, in Helveticae Burgundiae Raurica plaga, nunc in ditione Bernensi. [Col. 1450B] Fundationem autem perfecit Burchardus ab Hasenburg, frater Cunonis, et ab anno 1072 episcopus Basileensis, qui e D. Blasii monasterio, cujus tunc advocatiam tenebat, primam illuc monachorum coloniam cum Ekehardo abbate direxit (Hist. Silvae Nig. t. I, pag. 248) . Hi igitur, uti et de caeteris ad Murense et Gottwicense coenobia missis colonis alibi jam diximus, codices in S. Blasio scriptos secum detulere, et maxime recens compositos, quos inter haud dubie erant Bernaldi auctoris opuscula, praesens praeprimis, eum in finem scriptum, ut monachi a Berengarii haeresi praeservarentur. Quae facile esse causa potuit, ut ex Erlacensi monasterio ejusdem exemplar ad haud adeo remotum S. Claudii coenobium mitteretur. in Suevia ex eo fit probabile quod in codice Jurensi haec de Berengarii multiplice damnatione adnotatio subjicitur catalogo apostolicorum Romanorum, eodem, ut videtur, auctore conscripto, et in Gregorium VII desinenti: sub quo παρέργως colligit de cellae S. Blasii florente tum religione [Col. 1450B] Florentem hunc monasterii sui statum haud uno loco memorat Bernoldus in Chronico ad ann. 1083, 1094, etc., licet de primis Patribus nihil ibi referat. ac primis Patribus.
E sex conciliis [Col. 1450B] Illa tantum concilia recenset Bernaldus a [Col. 1451C] summis pontificibus contra Berengarium celebrata. Caetera particularia in Francia praecipue habita enumerat Natalis Alexander Hist. eccl. saec. XI, dissert. 1, ubi cuncta haec curatius examinantur. , in quibus Berengarii haeresim [Col. 1451A] exagitatam affirmat, primum fuit Romanum, cui praefuit Leo papa IX, post pascha anni Christi 1050. Secundum Vercellense anni ejusdem mense Septembri sub eodem pontifice [Col. 1451C] Legendus hic est Mabillonius in observationibus suis De multiplici Berengarii damnatione (Vet. analect. nov. ed., p. 513) , ubi non sine scrupulo utrumque hoc concilium ad annum 1050 collocat, motus praecipue auctoritate Hermanni Contracti, coaevi, qui pariter utrique eumdem annum in chronico suo assignat. Sibi ipsi tamen haud satis constat Mabillonius, dum Saec. V. Bened., p. 895, eamdem synodum Romanam, in qua simul Gerardus Tullensis episcopus sanctis ascriptus est, ad annum 1049 collocat ex eo quod ista praecedere debuerit solemnem corporis ejusdem sancti elevationem Tullis ab ipso papa circa finem Octobris factam: quod ipsum quoque sentit P. Bouquet in sua collectione t. XI, p. 474. Ast utrumque ann. 1050 fuisse factum patet ex litteris canonizationis, in quibus synodus ista [Col. 1451D] circa Nonas Maii celebrata dicitur, cum illa anni 1049, die 11 Aprilis, habita fuerit. Vid. Natalis Alexander l. c. . Tertium Turonense anni 1055, praesidente Hildebrando, Victoris papae legato, postmodum Gregorio papa VII. Quartum Romanum episcoporum CXIII, sub Nicolao papa II, mensis Aprilis anni 1059. Quintum Romanum sub Gregorio papa VII. Sextum item Romanum sub eodem, episcoporum CL, mensis Februarii anni 1079, cui auctor hic testatur se interfuisse. Et priorum quidem quatuor synodorum meminerunt Lanfrancus [Col. 1451D] Lib. De corpore et sanguine Domini, c. 4; et Guitmundus initio libri I. Vid. Nat. Alex. et Guitmundus in suis libris adversus Berengarium. Sextum habent Conciliorum tomi. At quintam illam sub Gregorio VII, e duabus priorem praeter auctorem hunc nemo, quod sciam, litteris prodidit [Col. 1451D] Igitur si nemo alius hujus synodi meminit, Bernaldus hic is ipse est Bertholdus Constantiensis, qui in suo Chronico ad ann. 1078 haec eadem habet: In synodo ista Romana autumnali Berengarius Andegavensis canonicus, ut ab haeresi sua resipisceret, synodaliter convenitur, eique induciae usque ad proxime futuram synodum dantur. Vid. Mabillon. l. c., p. 515, et Natalis Alexander l. c. . Sed unam aliquam fuisse oportuit e quinque ante annum 1079 sub eodem Gregorio Romae celebratis; et illam certe, ut putamus, quae anni 1078 [Col. 1451B] mense Novembri coiit. Etenim scribit hic auctor, Berengario audientiam in duabus synodis generalibus Romae a Gregorio papa VII fuisse concessam, et in posteriore duntaxat compulsum refert ad abjurandam haeresim suam, et fidem catholicam profitendam.
Hinc nimirum Benno pseudocardinalis [Col. 1451D] Bennonem hunc pseudocardinalem, si tamen unquam exstitit, caeteris scriptoribus usque ad saeculum XIII ignotus, inter veritatis Ecclesiae suae testes connumerat Flaccius Illyricus, cujus etiam librum De vita et gestis Hildebrandi operi suo p. 220 inseruit, aliique postea egregium hunc testem avide [Col. 1452C] adoptarunt: qui vero falsi in plerisque convictus a Baronio, utroque Pagio, Natali Alexandro, ac ipso Fleurio, nonnisi impudentissimus calumniator fuisse manifeste comprobatur. occasionem arripuit calumniandi, et de sanctissimo pontifice ista mentiendi: Idem praesumptor, inquit, jejunium indixit cardinalibus, ut Deus ostenderet quis rectius sentiret de corpore Domini, Romanane Ecclesia, an Berengarius. Per hoc manifeste probatus infidelis, cum in Nicaeno concilio scriptum sit quia «dubius in fide infidelis est. » Quibus consentanee episcopi schismatici novemdecim anno 1080 ipso die Pentecostes adversus Gregorium Moguntiae congregati [de qua pseudosynodo abbas Urspergensis ad annum 1080 [Col. 1452C] Item Baronius ad h. a. num. 18. seq. ] illum pontificatu indignum judicarunt, [Col. 1452A] tum aliis falsissimis de causis, tum etiam quod catholicam et apostolicam fidem de corpore et sanguine Domini in quaestionem poneret, ac haeretici Berengarii antiquus esset discipulus.
Sic ergo opinamur, concessam Berengario priorem audientiam a Gregorio in concilio Romano, quod Novembri mense anni Christi 1078 celebratum est: ubi cum versutus senex errori suo multa, praesertim ex Augustino male intellecto deprompta, obtendisset, amplius pronuntiasse pontificem, ac totius rei decisionem in proximam synodum post tres exinde menses, anni scilicet 1079 mense Februario agendam distulisse; interim jejunia imperasse et preces ad impetrandam divinam opem, ne praepropere de re tanta videretur statuisse. Non enim de damnando solum Berengario agebatur, quod jam quatuor ante synodis factum constabat; sed curandum erat pio pastori, ut, quae post Berengarium deerraverant, oves non paucae ad catholicae Ecclesiae caulas reducerentur. [Col. 1452B] Expendendae igitur erant Berengarii exceptiones, docendique synodi Patres omnes, quam ille vel Scripturae divinae vel S. Augustini aliorumve doctorum veterum abutens verbis ab eorum mente aliena loqueretur. Nihil hic erat quod in prudentissimo ac piissimo pontifice redarguerent schismatici. Sed hi nimirum suis illis portentosis calumniis id consecuti sunt, ut in virum sanctissimum odio efferati ab optimo quoque insanire ac furere crederentur.
De Christino, ut iste ait, ad annum 1088 jam episcopo, qui cum Lanfranco haud multo ante episcopatum Beringarianam haeresim scriptis confutarat, haereret mihi scrupulus, nisi appareret hunc ipsum esse Guitmundum [Col. 1452C] Guitmundum Aversanum episcopum fuisse binominem, aperte colligitur ex Paulo Bernriedensi in Vita Gregorii VII, ubi agens de legatis papae ad conventum Forcheimensem ann. 1077 missis illos ita enumerat: Hi autem erant legati, Bernhardus S. R. E. cardinalis diaconus, item alter Bernhardus abbas religiosus de Massilia . . . qui etiam secum duxit egregium doctorem quemdam, nomine Christianum, postmodum Aversanae urbis episcopum, cujus opus exstat eximium contra Turonensem Berengarium. D. Rivet auctor Historiae litterariae Franciae (t. VIII, p. 556) in ea est opinione, Guitmundum nomen suum primum mutasse Romae, quo ex suo S. Leutfredi in Normannia coenobio confugerat, ut hac ratione lateret Wilhelmum Angliae regem, qui illum ad dignitates [Col. 1452D] ecclesiasticas promovere meditabatur. Christianum eum pariter appellat Annonymus Mellicensis cap. 90, De scriptoribus ecclesiasticis; ubi vero sibi haud constat. Postquam enim cap. cit. retulit Christianum pontificem Apulorum (adeoque Aversanum), qui contra Berengarium invictissime disseruerit, quod utique Guitmundum nostrum denotat, mox tamen cap. 102 alium inducit Guidmundum, qui et Christianus, primo in monasterio Stabulaus monachus fuit, ubi dum abbas constitui atque ad alterum locum regendum mitti debuisset, aufugit, ignotamque provinciam appetens, ne posset agnosci, nomen mutavit in melius, assumens scilicet Christianitatis vocabulum cunctis commune fidelibus. Tandem vero requisitus et repertus, sub Gregorio VII Aversae factus est episcopus. Ast perperam hic Christianus seu Guitmundus Aversanus confunditur cum altero Christiano cognomine Druthmaro, saeculi IX scriptore, qui ex Corbeia Veteri, [Col. 1453C] ubi monachus erat, ad Stabulense monasterium vocatus, juniores ibi diu sacras litteras docuit, quibus etiam Commentarium suum in Matthaeum inscripsit (t. XV Biblioth. PP. Lugdun., p. 86) . Id cum Mellicensis a Guitmundo factum scribat, lapsus omnino fuit Druthmarum cum Guitmundo confundens. Vid. Hist. litter. Franciae T. V. p. 84. Quo autem tempore Aversanus episcopus factus sit Guitmundus seu Christianus, controvertunt scriptores; alii namque id jam a. 1061 sub Alexandro II, alii sub Gregorio VII, nonnulli sub Urbano II contigisse referunt. Horum primos falli ex supra relato Pauli Bernriedensis testimonio constat, vi cujus ann. 1077 necdum erat episcopus. Pagius in critica [Col. 1453D] ad ann. 1105 id a Gregorio VII factum sustinet ex Ivonis Carnotensis decreto (parte IV, c. 213) , ubi cap. Si consuetudinem Gregorius inscribit Wimundo episcopo Aversano quem et nos eumdem cum Christino seu Christiano esse arbitramur, secundum scilicet hujus nominis illius sedis antistitem (UGHELL. Ital. sacr. t. p. 487) . Opera illius exstant t. XVIII Biblioth. PP. Lugdun., ubi archiepiscopus vocatur ob pallii honorem ipsi a papa concessum. Recte igitur se habet Chiffletii conjectura.
Quod denique hic dicitur de forma profitendae fidei catholicae, vel abjurandi erroris ab Ephesina synodo haereticis praescripta, habetur illa quidem in epistola Cyrilli seu concilii Ephesini ad Nestorium, quae incipit Cum Salvator noster, et inscribitur in codice canonum veteris Ecclesiae Romanae canon sancti Ephesini primi concilii, exstatque in actis Graeco-Latinis p. I, cap. 26; quae tamen, ut apparet, in codice quo usus est hic auctor caput obtinebat quintum decimum.
[Col. 1453B] 1. Beringerius [Col. 1454D] Hoc modo in hoc opusculo compellatur Berengarius, errore tamen, ut videtur amanuensis, quanquam alias ambo haec nomina promiscue usurpari soleant. Andegavensis haeresim sui nominis condidit, et veritatem Dominici corporis et sanguinis contra evangelicam veritatem abnegare praesumpsit: videlicet asserens panem et vinum in sacrificio Domini non vere nec essentialiter, sed figurate tantum converti in corpus et sanguinem Dominicum; quod catholicae fidei et evangelicae veritati apertissime adversatur, uti SS. Patres docuerunt.
II. Quapropter S. Leo papa nonus eamdem haeresim suo tempore ad apostolicam sedem per litteras ipsius Beringerii delatam [Col. 1454D] Id ipsum iisdem fere verbis refert idem Bernoldus in Chronico ad ann. 1050 in codice autographo Monacensi: Dominus papa synodum Romae post pascha collegit, in qua haeresim Beringerianam, nuper ad apostolicam sedem delatam, damnavit. Item in autumno synodum Vercellis collegit in qua eamdem haeresim anathematizavit; quae quidem in Hermani codice Augiensi haud leguntur. generali synodi judicio ventilavit, et ventilatam synodali judicio damnavit. Ipsum quoque Beringerium communione Ecclesiae privavit, quam ipse Dominici corporis et sanguinis communione suis assertionibus voluit [Col. 1453C] privare. Deinde ipsum ad proximam tunc synodum in proximo Septembri ab eo Vercellis celebrandam [Col. 1454B] vocavit audiendum. Ad hanc synodum non ipse Beringerius, sed quidam ejus fautores pervenerunt, qui se legatos ejus asserentes, eumque defendere volentes, in primo aditu defecerunt. Domnus autem apostolicus iterum synodali judicio sententiam Beringerii, et librum Joannis Scoti [Col. 1454D] Est hic Joannes Scotus Erigena dictus, saeculo nono Oxoniensis professor, quem antesignanum habuit Berengarius. Vid. Natalis Alexand. Hist. eccl. saec. IX, dissert. XIV. De corpore Domini, sub anathemate damnavit, et fidem quam omnes catholici de veritate corporis et sanguinis Domini hactenus habuerunt, et adhuc habent, confirmavit. His utrisque synodis domnus Lanfrancus, non multo post Anglorum archiepiscopus, scribens contra Beringerium se interfuisse fatetur: in quarum priore de Beringeriana haeresi se infamatum et expurgatum, sed in utrisque ejusdem haereseos damnationi cum omnibus catholicis se assensisse testatur [Col. 1454C] [Col. 1454D] Libro De corpore et sanguine Domini, cap. 4 inter ejus opera edit. Paris, a. 1648, p. 234, de Vercellensi concilio agens, itemque Guitmundus l. III. .
III. Victor quoque papa, et in sede et in auctoritate [Col. 1455A] successor S. Leonis papae, misso legato in Gallias, venerabili inquam Hildebrando tunc archidiacono, sed nostri temporis apostolico [Col. 1455D] Sed anno 1088 quo haec scripta sunt, jam defuncto. De Turonensi hoc concilio vid. Labb. t. IX, pag. 108, ex Guitmundo et Lanfranco, aliique scriptores passim; nec non Bernoldus in chronico ad ann. 1055. , generalem synodum Turonis congregavit: in qua ipse Beringerius accepta optione defendendi se, cum se penitus defendere non posset, sub jurejurando propriam haeresim anathematizavit, et communem sanctae Ecclesiae fidem de veritate corporis et sanguinis Domini se deinceps servaturum sub eodem juramento promisit; licet postea ad eamdem haeresim redierit.
IV. Nicolaus autem papa eidem Beringerio Romae in generali synodo [Col. 1455D] Scil. an 1059, quamvis Bernoldus in Chronico id anno 1060 primum iisdem fere verbis referat. audientiam concessit, causamque ejus cum centum tredecim episcopis synodali judicio ventilavit. Sed ille iterum, cum sectam suam defendere non valeret, tandem quasi correptus [Col. 1455B] libros propriae haereseos in conspectu domni apostolici et totius synodi manu propria concremavit, et errore abnegato catholicam professionem, quam in Turonensi concilio fecerat, sub jurejurando iterum renovavit, ita pronuntians:
V. «Ego Beringerius indignus diaconus ecclesiae S. Mauritii Andegavensis, cognoscens veram catholicam et apostolicam fidem, anathematizo omnem haeresim, praecipue illam de qua hactenus infamatus sum, quae astruere conatur panem et vinum, quae in altari ponuntur, post consecrationem solummodo sacramentum, et non verum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi esse, nec posse sensualiter nisi in solo sacramento manibus sacerdotum tractari vel frangi, aut fidelium dentibus atteri. Consentio autem [Col. 1455C] sanctae Romanae Ecclesiae et apostolicae sedi: et ore et corde profiteor, de sacramentis Dominicae mensae eam fidem (me) tenere quam domnus et venerabilis papa Nicolaus, et haec sancta synodus auctoritate evangelica et apostolica tenendam tradidit, mihique firmavit: scilicet panem et vinum, quae in altari ponuntur, post consecrationem non solum sacramentum, sed et verum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi esse, et sensualiter non solum in sacramento, sed in veritate manibus sacerdotum tractari, frangi, et fidelium dentibus atteri, jurans per sanctam ὁμούσιον Trinitatem, et per haec sacrosancta Christi Evangelia. Eos vero qui contra hanc fidem venerint, cum dogmatibus et sectatoribus [Col. 1455D] suis aeterno anathemate dignos esse pronuntio. Quod [Col. 1456A] si ego ipse aliquando contra haec sentire ac praedicare praesumpsero, canonum severitati subjaceam. Lecto et perlecto sponte subscripsi [Col. 1455D] Juramentum istud etiam refertur in actis hujus concilii apud Labbeum t. IX Concil., p. 1112, et apud Lanfrancum, quod Berengario firmandum obtulit Humbertus cardinalis jussu papae a se conscriptum. Hoc in haeresis abjuratione faciendum praecipitur in S. Cyrilli Alexandrini epistola ad Nestorium, in actis concilii Ephesini Labb. concil. t. III, p. 397, n. 2. .» Formam autem hujus juramenti et anathematis ita sancta Ephesina synodus quibuslibet abdicandis haeresibus capitulo 15 praescripsit, et de haeresi infamatos nonnisi per hujusmodi abdicationem haeresis expurgari debere decrevit: unde et a Beringerio talem receperunt satisfactionem.
VI. Hanc juratoriam professionem Beringerii domnus papa Nicolaus statim per diversa transmisit regna, ut omnes Deo gratias agerent pro ejus conversione, quoniam pridem multum scandalizati sunt de ejus aversione. Sed Beringerius more suo ad proprium vomitum redire non timuit, et ultra omnes [Col. 1456B] haereticos, Romanos pontifices et sanctam Romanam Ecclesiam verbis et scriptis blasphemare praesumpsit. Nempe S. Leonem papam non pontificem, sed pompificem et pulpificem appellavit; sanctam Romanam Ecclesiam vanitatis concilium et Ecclesiam malignantium; Romanam sedem non apostolicam, sed sedem Satanae dictis et scriptis non timuit appellare [Col. 1455D] Omnia haec ex Lanfranco abunde constant; [Col. 1456D] pauca enim Berengarii scripta ad nos pervenerunt. Legendi hac de re Natalis Alexander Hist. eccles. saec. XI, dissert. I, Bulaeus in hist. universit. Paris. t. I, a pag. 405, ac Rivetus Maurianus. Hist. litter. Franc. t. VIII. . Sed haeresim suam post tot synodicas damnationes et abjurationes clanculo per discipulos suos usquequaque non cessavit disseminare, et quoslibet incautos veneno suae haereseos inficere.
VII. Unde venerabilis papa Alexander, successor Nicolai papae, litteris eum satis amice praemonuit ut a secta sua cessaret, nec amplius sanctam Ecclesiam scandalizaret. Ille autem ab incepto desistere [Col. 1456C] noluit, hocque ipsum eidem apostolico litteris suis remandare non timuit [Col. 1456D] Excerpto Bernaldo nullus hujus rei mentionem fecit, nec quidquam sub hoc pontifice contra hunc haereticum actum legitur, nisi quod Maurilius Rothomagensis archiepiscopus concilium adversus ejus errores ann. 1063 celebrarit, ut scribit Mabillonius Analect. p. 514; quod tamen alii jam ann. 1055 factum volunt. .
VIII. Quapropter reverentissimus papa Gregorius, successor Alexandri, iterum eidem Beringerio audientiam in duabus synodis generalibus Romae [Col. 1456D] Scil. X Kal. Dec. ann. 1078, ubi, teste Bernoldo in Chronico, Beringario induciae usque ad proxime futuram synodum datae sunt, quae mense Februario sequentis anni 1079 celebrata est. concessit. Sed cum ipse sectam suam catholicae fidei contrariam denegare non posset, iterum sub juramento eamdem abdicare, et fidem catholicam profiteri delegit, sicut in superioribus conciliis fecit.
IX. Tot igitur conciliis Beringerianam haeresim damnatam percepimus tum ex fidelium relatione virorum, qui eisdem conciliis interfuerunt, tum ex scriptis religiosorum virorum, qui de his fidelissime [Col. 1456D] scripserunt. Nam eadem concilia nostris temporibus [Col. 1457A] infra quadraginta annos celebrata reperiuntur, quod anni ab exordio pontificatus S. Leonis (IX) papae usque in praesentem annum [Col. 1457D] Quo scilicet haec scripta sunt. computantur, qui est ab Incarnatione Domini 1088. Unde et adhuc multi vivunt qui eisdem conciliis interfuerunt, qui et nobis de eisdem conciliis fidelissime testificati sunt. Ultimae quoque generali synodo sub Gregorio papa septimo anno Dominicae incarnationis 1089, nos ipsi interfuimus [Col. 1457D] Patet hinc ratio cur Bernoldus in Chronico auctiore de ista synodo anni 1079 talia retulerit, quae nuspiam alibi leguntur, ac manifeste ocularem eique praesentem testem produnt. Crediderim Bernaldum ceu canonum peritissimum Romam pervenisse in comitatu sive Altmanni Pataviensis episcopi et legati apostolici, sive abbatis Augiensis, quem pariter ad illam synodum perrexisse scribit in chronico auctiore ad e. a. Atque hac occasione Gregorio papae innotuisse videtur Bernaldus, cujus dein jussu ann. 1084 ab Ottone legato presbyter et poenitentiarius apostolicus fuit ordinatus, ut ipse de se in Chronico fatetur. , et vidimus, quando Beringerius in media synodo constitit, et haeresim de corpore Domini, sicut supra diximus, coram omnibus propriae manus sacramento abdicavit: videlicet sub praesentia Gregorii papae, Heinrici patriarchae Aquileiensis, et reverentissimorum episcoporum Petri Albanensis, B. Anselmi Lucensis, [Col. 1457B] Landulfi de Pisa, Reginherii de Florentia, Hugonis Diensis, Altmanni Pataviensis, et reliquorum centum quinquaginta episcoporum et abbatum, et innumerabilium clericorum.
X. Horum igitur conciliorum tam generalium et apostolica auctoritate tam principaliter firmatorum sanctiones contra Beringerianam haeresim nobis sufficere debent, cum SS. Patres etiam unius generalis concilii auctoritatem contra quamlibet haeresim sufficere censerent, quod tamen concilium Romanus pontifex non per se, sed per suos legatos firmasset. Sic enim Nicaenum concilium contra Arianos, Constantinopolitanum contra Macedonianos, Ephesinum contra Nestorianos, Chalcedonense contra Eutychianistas sufficere statuerunt: quorum [Col. 1457C] nullum Romani pontifices per se sed per suos legatos canonizaverunt. Multo magis ergo nobis plures synodi generales contra unam solam haeresim sufficere debent, quibus ipsi Romani pontifices interfuerunt, et ipsas praesentialiter apostolica auctoritate firmaverunt: praesertim cum ipsi in tot synodis ab invicem non discrepaverint, sed omnes unanimiter Beringerianam haeresim in diversis conciliis sub anathemate damnaverint. Indubitanter sane cuilibet Catholico, qui non omne quod credit rationibus comprehendere quaerit, ut fides habeat meritum, cui humana ratio non dat experimentum, illa inquam catholica tot generalia apostolicae auctoritatis concilia contra hanc haeresim sufficiant, [Col. 1458A] quia juxta assertionem S. Augustini omnis Catholicus securus eam detestatur, cui Ecclesiam universalem in apostolicis sedibus roboratam non communicare cognoscit. Item Augustinus (l. VII De baptism., cap. 53) : Id autem, inquit, fiducia securae vocis asserere securum est, quod in gubernatione Domini Dei nostri et Salvatoris Jesu Christi universalis Ecclesiae consensione roboratum est. Hoc utique quilibet Catholicus simpliciter sapiens et sapienter simplex dum fideliter attendit, cavillationes haereticorum, quorum sermo ut cancer serpit, etiam audire contemnit; dum tantum securus sit quid credere debeat juxta SS. Patrum attestationem et universalem Ecclesiae consensionem.
XI. Et nos quoque hujusmodi simplicibus in hac [Col. 1458B] schedula satisfacere proposuimus, videlicet testimonia SS. Patrum de veritate corporis Dominici simpliciter proponentes, et synodales Beringerianae haereseos damnationes fideliter subnectentes [Col. 1457D] Praecessit igitur aliud Bernaldi opusculum De veritate corporis Dominici ex SS. Patrum testimoniis pro more suo concinnatum, cujus hic tractatulus [Col. 1458D] de Beringarii damnatione nonnisi appendix erat aut praefatio. Jacturam illius in praevio monito deploravimus, quod deprehendisse mihi visus sum in eodem codice Weingartensi, in quo aliae pariter Bernaldi lucubrationes superius editae continentur, ubi duo ejusdem argumenti tractatus reperi, quorum primus sine titulo incipit: De corpore Domini sic opportune videtur agendum, etc.; in quo eadem quoque Berengarii abjuratio exstat: alter vero, seu Quaestiones de corpore Domini, prioris nonnisi continuatio est. Cum vero neuter nomen auctoris praeferat, ac insuper a stylo Bernaldi abhorreat, hic inserendos haud duximus, etsi luce publica dignos. . Nec necessarium nobis videbatur, ut singulares Beringerii naenias enumeraremus, et enumeratas singulariter annullaremus: praesertim cum eruditissimi doctores, Lanfrancus, inquam, et Christianus, ambo religione et eruditione Christianissimi non multo post episcopi [Col. 1458D] De his plura notata supra not. 1474. , de his enucleatissime scripserint, et singulas authenticis rationibus invictissime proscripserint. Illorum quippe libri etiam curiosissimis perquisitoribus sufficere possunt, ut singulas tergiversationes Beringerii deprehendant, et quibus rationibus annullatae sint, consequenter [Col. 1458C] agnoscant. Non ergo necessarium fuit ut nos illas jam aliquantulum sopitas et in aeternum sopiendas enumerando suscitaremus, et post synodicas damnationes iterum cum eis catholicorum aures offenderemus.
XII. Haec autem in fide schedulae simplicioribus fratribus, nostri inquam similibus [Col. 1458D] Similem phrasim Bernaldi videre passim est in caeteris ejus opusculis. fraterna praemonitione suggerimus, ut diligentissime praevideant ne uspiam haereticae persuasioni contra catholicam et apostolicam fidem assentiant; nam juxta Apostolum facientes et consentientes par poena complectitur, et juxta B. Gelasium omnes complices, sectatores et communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur; et juxta S. Ambrosium [Col. 1459A] et alios SS. Patres quemlibet haereticum esse constat, quicunque in fidei doctrina sancta Romana Ecclesia discordat. Est autem in superiori juramento quod apostolica et synodalis auctoritas firmavit, et Beringerio ad satisfaciendum proposuit, satis breviter et distincte comprehensum vel in quo ipse erraverit, vel quid sancta Romana et universalis [Col. 1460A] Ecclesia credendum statuerit. Hoc ergo diligenter notare, et notatum diligenter observare debemus, ut et nos damnemus quod ipsa damnavit, et recipiamus quod ipsa recipit; ne nos ipsi jure damnemur si vel haeresi assentire, vel a sancta Romana Ecclesia quoquo modo dissentire detegimur.
Ordo rerum
[Col. 1459A] S. GREGORIUS VII PONTIFEX ROMANUS.
- PROLOGOMENA.
- Elogium ex Martyrologio Romano. 9
- Legenda ex Breviario Romano. 9
- ACTA EX BOLLAND. 11
- Commentarius praevius. 11
- § I.—Laudatores et defensores defuncti, Vita a Paulo Bernriedensi scripta, Acta pontificalia triplicia. 11
- § II.—De translatione corporis, et cultu B. Gregorii VII. 16
- § III.—De monachatu S Gregorii VII et tempore Prioratus Cluniacensis ab eo gesti. 23
- § IV.—Quomodo ordini Vallumbrosano nuper ascriptus sanctus hic est. 29
- § V.—Stemma Sancti Genealogicum ejusque ordinatio episcopalis. 34
- VITA S. Gregorii auctore Paulo Bernriedensi. 39
- CAP. I.—Nomen Hildebrandi, et huic conformia ignis miracula circa ipsum ostensa. Acta usque ad annum 1052. 39
- CAP. II.—Miracula et gesta ante papatum. 44
- CAP. III.—Electio ad papatum et hanc secula visio columbae: morbi divinitus Gregorio immissi et ablati, aegri sanati. 49
- CAP. IV.—Gregorii decretales epistolae contra Simoniacos et fornicarios. 54
- CAP. V.—Conjuratio in vitam S. Gregorii. Comprehensio et liberatio. 56
- CAP. VI.—Henrici IV identidem ad vomitum redeuntis perversitas contra jura ecclesiae. 63
- CAP. VII.—Synodus Romae a Gregorio celebrata contra Henricianum conventiculum Moguntiae actum. 68
- CAP. VIII.—Rex Henricus excommunicatur. Litterae S. Gregorii ea de re ultionis mox secutae exempla. 74
- CAP. IX.—Henrici simulata poenitentia. Principum conventus Ulmae. Gregorii ad eos legatio. 77
- CAP. X.—Conventus Forchemiensis, Rudolpin regis electio, seditio a Simoniacis et concubinaris excitata. 83
- CAP. XI.—Gregorius legatos ad schisma imperii ex compromisso tollendum in Germaniam dirigit. 87
- CAP. XII.—Promulgata depositione Henrici et electione Rudolphi pie moritur Gregorius. 90
- CAP. XIII.—Exempla eorum qui Gregorii decretis obedientes vel inobedientes fuere divinitus probata, vel improbata. 95
- ACTA PONTIFICALIA.—I. Ex Chronico Bertholdi Constantiensis. 103
- CAP. I.—Acta S. Gregorii usque ad annum 1083. 103
- CAP. II.—Res gestae ultimis duobus annis. Obitus, sepultura. 109
- CAP. I.—Electio Gregorii; Centii Romani et Guiberti Ravennatis machinationes punitae; Henrici ad depositionem pontificis progressa insolentia castigata. 113
- CAP. II.—Henrici pervicacia, Rudolphi electio, irriti conatus Gregorii pro pace. 121
- CAP III.—Guiberti antipapae promotio: Henrici fuga ab urbe: Mors Gregorii. 124
- CAP. I.—Acta primo hujus pontificatus quinquennio. 129
- CAP. II.—Plures synodi reliquo Gregorii pontificatu ab eo habitae. 133
- Prooemium Mabillonii ad Vitam S. Gregorii VII. 139
- De gestis Gregorii VII contra investituras et Simoniam et pro coelibatu clericorum. 147
- [Col. 1460A] Vita, electio, Res Gestae S. Gregorii VII. Auctore Onuphrio Panvino. 149
- Constitutiones circa novam Romani pontificis electionem. 151
- Notitia ex conciliis Mansi. 183
- Apologia pro Gregorio VII contra sectarios. 189
- Ad librum Pauli Bernriedensis de rebus gestis Gregorii VII Prooemium Jacobi Gretseri. 219
- Prolegomena in Vitam Gregorii VII. 223
- Excerptum ex Gretseri dissertatione de concilio Wormatiensi contra Gregorium VII. 229
- Excerpta. 231
- I.—De juramento quod Henricus IV Gregorio VII praestitit. 231
- II.—De epistola principum imperii ad Innocentium III de electione Othonis IV in imperatorem. 233
- Dissertatio de officio S. Gregorii VII. 234
- Notitia diplomatica. 279
- LIBER PRIMUS. 285
- EPIST. I.—Ad Desiderium abbatem. 285
- EPIST. II.—Ad Gisulfum principem Salernitanum. 285
- EPIST. III.—Ad Guibertum Ravennatem archiepiscopum. 286
- EPIST. IV.—Ad Beatricem ducissam, Ugonem, etc. 287
- EPIST. V.—Ad Rainerium Florentinum episcopum. 287
- EPIST. VI.—Ad Giraldum Ostiensem episcopum, et Raimbaldum subdiaconum. 288
- EPIST. VII.—Ad principes Hispaniae. 289
- EPIST. VIII.—Ad Ubertum clericum et Albertum diaconum. 290
- EPIST. IX.—Ad Gottifredum ducem. 291
- EPIST. X.—Ad Guidonem Imolensem. 292
- EPIST. XI.—Ad Beatricem et Mathildem ejus filiam. 293
- EPIST. XII.—Ad Gulielmum Papiensem episcopum 294
- EPIST. XIII.—Ad Manassem Remensem archiepiscopum. 295
- EPIST. XIV.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 296
- EPIST. XV.—Ad omnes Christi fideles in Lombardia. 296
- EPIST. XVI.—Ad Giraldum Ostiensem episcopum. 298
- EPIST. XVII.—Ad Wratislaum Bohemiae ducem. 299
- EPIST. XVIII.—Ad Michaelem imperatorem. 300
- EPIST. XIX.—Ad Rodulfum Sueviae ducem. 301
- EPIST. XX.—Ad Rainaldum episcopum Cumanum. 302
- EPIST. XXI.—Ad Anselmum Lucensem episcopum. 304
- EPIST. XXII.—Ad Carthaginenses. 305
- EPIST. XXIII.—Ad Cyriacum Carthaginensem episcopum. 307
- EPIST. XXIV.—Ad Brunonem episcopum Veronensem. 308
- EPIST. XXV.—Ad Herlembaldum Mediolanensem. 309
- EPIST. XXVI.—Ad eumdem. 309
- EPIST. XXVII.—Ad Albertum Aquensem episcopum. 310
- EPIST. XXVIII.—Ad Guillelmum Papiensem episcopum. 311
- EPIST. XXIX.—Ad judices Sardiniae. 311
- EPIST. XXX.—Gregorii ad Geboardum Salzburgensem [Col. 1461] episcopum. 313
- EPIST. XXXI.—Ad Lanfrancum Cantuariorum archiepiscopum. 314
- EPIST. XXXII.—Ad Araldum Carnotensium episcopum. 315
- EPIST. XXXIII.—Ad fratres monasterii Beatae Mariae. 315
- EPIST. XXXIV.—Ad Remedium Lineulniensem episcopum. 316
- EPIST. XXXV.—Ad Rodericum (Roclenum) Cabilonensem episcopum. 317
- EPIST. XXXVI.—Ad Humbertum Lugdunensem episcopum. 318
- EPIST. XXXVII.—Ad Aldilasiam comitissam. 319
- EPIST XXXVIII.—Ad Wratislaum ducem Bohemiae. 319
- EPIST. XXXIX.—Ad Wozelinum Magdeburgensem archiepiscopum et alios. 320
- EPIST. XL.—Ad comitissam Mathildem. 321
- EPIST. XLI.—Ad Orzocor judicem Calaritanum. 322
- EPIST. XLII.—Ad Sicardum Aquileiensem archiepiscopum. 322
- EPIST. XLIII.—Ad suffraganeos Ecclesiae Mediolanensis. 323
- EPIST. XLIV.—Ad Jerimorum Bragensem episcopum. 324
- EPIST. XLV.—Ad Wratislaum ducem Bohemiae. 325
- EPIST. XLVI.—Guillelmum comitem Burgundiae. 325
- EPIST. XLVII.—Ad comitissam Mathildem. 326
- EPIST. XLVIII.—Ad Hubertum Genuensem episcopum. 328
- EPIST. XLIX.—Ad omnes Christianos. 329
- EPIST. L.—Ad Beatricem et Mathildem ejus filiam. 329
- EPIST. LI.—Ad Arnaldum abbatem S. Severi. 330
- EPIST. LII.—Ad Manassem archiepiscopum Remensem. 331
- EPIST. LIII.—Ad Herimannum Metensem episcopum. 332
- EPIST. LIV.—Ad canonicos S. Hilarii. 333
- EPIST. LV.—Ad suffraganeos Auscienses Ecclesiae. 333
- EPIST. LVI.—Ad Rogerium Catalaunensem episcopum. 334
- EPIST. LVII.—Ad Guillelmum Papensem episcopum. 334
- EPIST. LVIII.—Ad Geusam ducem Hungarorum. 336
- EPIST. LIX.—Ad Ottonem et Chuondarum fratres. 336
- EPIST. LX.—Ad Sigifredum Moguntinum episcopum. 336
- EPIST. LXI.—Ad Wratislaum ducem Bohemiae. 337
- EPIST. LXII.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 338
- EPIST. LXIII.—Ad Sancium regem Aragoniae. 339
- EPIST. LXIV.—Ad Alphonsum Castellae et Sancium Aragoniae reges. 339
- EPIST. LXV.—Ad Raguseos. 340
- EPIST. LXVI.—Ad monachos S. Quirici, etc. 341
- EPIST. LXVII.—Ad Giraldum Sistaricensem episcopum. 342
- EPIST. LXVIII.—Ad Froterium Nemausensem episcopum. 342
- EPIST. LXIX.—Ad Guillelmum Biensem comitem. 343
- EPIST. LXX.—Ad Guillelmum regem Anglorum. 344
- EPIST. LXXI.—Ad Mathildem reginam Anglorum. 345
- EPIST. LXXII.—Ad Gotefredum ducem. 346
- EPIST. LXXIII.—Ad Isembertum Pictavensem episcopum. 346
- EPIST. LXXIV.—Ad Belvacenses. 347
- EPIST. LXXV.—Ad Philippum I regem Francorum. 348
- EPIST. LXXVI.—Ad Humbertum Lugdunensem episcopum. 349
- EPIST. LXXVII.—Ad Beatricem et ejus filiam Mathildem. 349
- EPIST. LXXVIII.—Ad Wratislaum Bohemorum ducem. 351
- EPIST. LXXIX.—Ad Annonem Coloniensem archiepiscopum. 352
- EPIST. LXXX.—Ad Anicienses. 352
- EPIST. LXXXI.—Ad Udonem Trevirensem archiepiscopum. 353
- EPIST. LXXXII.—Ad universos Christianos. 354
- EPIST. LXXXIII.—Ad Alphonsum regem Castellae. 355
- EPIST. LXXXIV.—Ad Herimannum episcopum Banbergensem. 356
- EPIST. LXXXV.—Ad Agnetem imperatricem. 357
- [Col. 1462] LIBER SECUNDUS REGISTRI. 359
- EPISTOLA PRIMA.—Ad episcopos et abbates Britanniae. 359
- EPIST. II.—Ad Isembertum Pictaversem episcopum. 359
- EPIST. III.—Ad Guillelmum Pictavensem Comitem. 360
- EPIST. IV.—Ad Gozelinum archiepiscopum Burdigalensem. 361
- EPIST. V.—Ad episcopos Francorum. 362
- EPIST. VI.—Ad Geboardum Pragensem episcopum. 365
- EPIST. VII.—Ad Wratislaum ducem Bohemiae. 365
- EPIST. VIII.—Ad Joannem Moravensem episcopum. 368
- EPIST. IX.—Ad Beatricem et ejus filiam Mathildem. 369
- EPIST. X.—Ad Udonem Treverensem archiepiscopum. 370
- EPIST. XI.—Ad Albertum comitem et ejus uxorem. 371
- EPIST. XII.—Ad Halberstadensem episcopum. 372
- EPIST. XIII.—Ad Salomonem regem Hungarorum. 373
- EPIST. XIV.—Ad Guarnerium Argentinensem et Burchardum Basileensem episcopos. 374
- EPIST. XV.—Ad Humbertum archiepiscopum Lugdunensem et caeteros. 375
- EPIST. XVI.—Ad Richerium Senonensem archiepiscopum. 375
- EPIST. XVII.—Ad Sigebaldum abbatem. 375
- EPIST. XVIII.—Ad Guillelmum comitem Pictavensem. 376
- EPIST. XIX.—Ad Richardum Bituricensem archiepiscopum. 377
- EPIST. XX.—Ad Richerium Senonensem archiepiscopum. 377
- EPIST. XXI.—Ad Abbatem Bellilogensem. 378
- EPIST. XXII.—Ad Hugonem de Sancta Maura. 378
- EPIST. XXIII.—Ad Isembertum Pictavensem episcopum. 379
- EPIST. XXIV.—Ad Gozelinum Burdigalensem archiepiscopum et Guillelmum ducem Aquitaniae. 379
- EPIST. XXV.—Ad Annonem Coloniensem archiepiscopum. 380
- EPIST. XXVI.—Ad Dionysium Placentinum episcopum. 381
- EPIST. XXVII.—Ad monachos monasterii S. Savini. 382
- EPIST. XXVIII.—Ad Lemarum Bremensem archiepiscopum. 382
- EPIST. XXIX.—Ad Sigefredum Moguntinum archiepiscopum. 383
- EPIST. XXX.—Ad Henricum regem Romanorum. 384
- EPIST. XXXI.—Ad eumdem. 385
- EPIST. XXXII.—Ad Manassem Remensem archiepiscopum. 387
- EPIST. XXXIII.—Ad Cunipertum Taurinensem episcopum. 387
- EPIST. XXXIV.—Ad Rainerium. 388
- EPIST. XXXV.—Ad Guillelmum Papiensem episcopum. 389
- EPIST. XXXVI.—Ad comitissam Mathildem. 389
- EPIST. XXXVII.—Ad universos fideles. 390
- EPIST. XXXVIII.—Ad Ubertum comitem et clerum Firmanum. 390
- EPIST. XXXIX.—Ad ducem et populum Venetiarum. 391
- EPIST. XL.—Ad universos fideles. 392
- EPIST. XLI.—Ad Feretranos et Eugubinos. 393
- EPIST. XLII.—Ad Guibertum archiepiscopum Ravennatem. 394
- EPIST. XLIII.—Ad Hugonem Diensem episcopum. 394
- EPIST. XLIV.—Ad Judith Hungarorum reginam. 394
- EPIST. XLV.—Ad Rodulphum Sueviae et Berthulphum Carentanum duces. 396
- EPIST. XLVI.—Ad Gepitium et Maurum abbates. 397
- EPIST. XLVII.—Ad Rainerium. 398
- EPIST. XLVIII.—Ad Gepitium et Maurum abbates. 399
- EPIST. XLIX.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 401
- EPIST. L.—Ad Sancium regem Aragoniae. 401
- EPIST. LI.—Ad Suenum regem Danorum. 402
- EPIST. LII.—Ad Leuraldum (Euraldum) clericum Aureliacensem. 403
- EPIST. LIII.—(Anno 1075). 405
- EPIST. LIV.—Ad Placentinos. 406
- EPIST. LV.—Ad Laudenses. 407
- EPIST. LVI.—Ad Manassem Remensem archiepiscopum. 408
- [Col. 1463] EPIST. LVII.—Ad Fesulanos. 409
- EPIST. LVIII.—Ad Manassem Remensem archiepiscopum. 410
- EPIST. LIX.—Ad Monachos Romanenses. 411
- EPIST. LX.—Ad Ottonem Constantiensem episcopum. 412
- EPIST. LXI.—Ad Dietwinum episcopum Leodiensem. 412
- EPIST. LXII.—Ad Sichardum episcopum Aquileiensem. 413
- EPIST. LXIII.—Ad Geusam Hungariae ducem. 414
- EPIST. LXIV.—Ad Ivonem abbatem S. Dionysii. 415
- EPIST. LXV.—Ad monachos S. Dionysii. 415
- EPIST. LXVI.—Ad Burchardum Alberstadiensem episcopum. 416
- EPIST. LXVII.—Ad Annonem Coloniensem archiepiscopum. 417
- EPIST. LXVIII.—Ad Wezelinum archiepiscopum Magdeburgensem. 418
- EPIST. LXIX.—Ad Cunibertum episcopum Taurinensem. 419
- EPIST. LXX.—Ad Geusam Hungariae ducem. 421
- EPIST. LXXI.—Ad Wratislaum Bohemorum ducem. 422
- EPIST. LXXII.—Ad Bohemos. 422
- EPIST. LXXIII.—Ad Boleslaum Polonorum ducem. 423
- EPIST. LXXIV.—Ad Demetrium regem Russorum. 425
- EPIST. LXXV.—Ad Suenium regem Danorum. 426
- EPIST. LXXVI.—Ad Bambergenses. 427
- EPIST. LXXVII.—Ad Geboardum Saltzburgensem archiepiscopum. 428
- LIBER TERTIUS REGISTRI. 428
- EPISTOLA PRIMA.—Ad Bambergenses. 428
- EPIST. II.—Ad Sigefridum Moguntinum archiepiscopum. 429
- EPIST. III.—Ad Henricum regem Romanorum. 430
- EPIST. IV.—Ad Sigefridum Moguntinum archiepiscopum. 431
- EPIST. V.—Ad Beatricem et Mathildem ejus filiam. 433
- EPIST. VI.—Ad universos Christianos. 434
- EPIST. VII.—Ad Henricum regem Romanorum. 435
- EPIST. VIII.—Ad Tedaldum clericum Mediolanensem. 436
- EPIST. IX.—Ad suffraganeos Ecclesiae Mediolanensis. 438
- EPIST. X.—Ad Henricum regem Romanorum. 438
- EPIST. XI.—Ad Arnaldum episcopum Acheruntinum. 442
- EPIST. XII.—Ad Udonem, Theodoricum et Herimannum episcopos. 443
- EPIST. XIII.—Ad Rosellanos. 444
- EPIST. XIV.—Ad Dominicum patriarcham Gradensem. 444
- EPIST. XV.—Ad Wifredum Mediolanensem militem. 445
- EPIST. XVI.—Ad Richerium archiepiscopum Senonensem. 446
- EPIST. XVII.—Ad Rainerium episcopum Aurelianensem. 447
- EPIST. XVIII.—Ad Simeonem episcopum in Hispania. 448
- EPIST. XIX.—Ad Cyriacum Carthaginensem archiepiscopum. 449
- EPIST. XX.—Ad Hipponenses. 449
- EPIST. XXI.—Ad Anzir regem Mauritaniae. 450
- LIBER QUARTUS REGISTRI. 451
- EPISTOLA PRIMA.—Ad universos Christianos. 451
- EPIST. II.—Ad Herimanum episcopum Metensem. 453
- EPIST. III.—Ad Germanos. 456
- EPIST. IV.—Ad Dolenses. 458
- EPIST. V.—Ad episcopos Britanniae Armoricae. 458
- EPIST. VI.—Ad Henricum Leodiensem episcopum. 460
- EPIST. VII.—Ad Henricum, Ardericum et Wifredum. 461
- EPIST. VIII.—Ad episcopos Tusciae. 461
- EPIST. IX.—Ad Richerium archiepiscopum Senonensem. 462
- EPIST. X.—Ad Adilam Flandriae comitissam. 464
- EPIST. XI.—Ad Robertum Flandriae comitem. 464
- EPIST. XII.—Ad Germanos. 465
- EPIST. XIII.—Ad Rodulphum archiepiscopum Turonensem. 467
- [Col. 1464] EPIST. XIV.—Ad Carnotenses 467
- EPIST. XV.—Ad Richerium archiepiscopum Senonensem. 468
- EPIST. XVI.—Ad clericos Romanenses. 469
- EPIST. XVII.—Ad Willelmum regem Anglorum. 470
- EPIST. XVIII.—Ad canonicos Anicienses. 471
- EPIST. XIX.—Ad Galliarum episcopos. 472
- EPIST. XX.—Ad Josfredum episcopum Parisiacensem. 473
- EPIST. XXI.—Ad Herimannum episcopum Metensem. 475
- EPIST. XXII.—Ad Hugonem episcopum Diensem. 476
- EPIST. XXIII.—Ad Bernardum diaconum et Bernarium abbatem. 478
- EPIST. XXIV.—Ad Germanos. 479
- EPIST. XXV.—Ad Nehennam archiepiscopum Strigoniensem. 481
- EPIST. XXVI.—Ad Dominicum patriarcham Gradensem et caeteros episcopos Venetiae. 482
- EPIST. XXVII.—Ad Dominicum Sylvium ducem et populum Venetiae. 483
- EPIST. XXVIII.—Ad Hispanos. 484
- LIBER QUINTUS REGISTRI. 487
- EPISTOLA PRIMA.—Ad canonicos S. Martini Lucensis. 487
- EPIST. II.—Ad episcopos et clericos Corsicae. 488
- EPIST. III.—Ad Rodulphum et Rainerum episcopos. 488
- EPIST. IV.—Ad Corsos. 489
- EPIST. V.—Ad Aquileienses. 490
- EPIST. VI.—Ad suffraganeos Ecclesiae Aquileiensis. 491
- EPIST. VII.—Ad Udonem Trevirensem et suffraganeos. 492
- EPIST. VIII.—Ad Richerium, Richardum, et eorum suffraganeos. 493
- EPIST. IX.—Ad Rainerium episcopum Aurelianensem. 494
- EPIST. X.—Ad regem Daniae. 495
- EPIST. XI.—Ad Hugonem Diensem episcopum. 497
- EPIST. XII.—Ad Michaelem regem Sclavorum. 498
- EPIST. XIII.—Ad Guibertum Ravennatem archiepiscopum. 498
- EPIST. XIV.—Ad Aurelianenses. 499
- EPIST. XV.—Ad Germanos. 500
- EPIST. XVI.—Ad Udonem Trevirensem. 501
- EPIST. XVII.—(Anno 1078). 502
- EPIST. XVIII.—Ad episcopum Spirensem. 504
- EPIST. XIX.—Ad Guillelmum regem Anglorum 504
- EPIST. XX.—Ad Rainerium Aurelianensem episcopum. 505
- EPIST. XXI.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 506
- EPIST. XXII.—Ad Hubertum et Teuzonem. 507
- EPIST. XXIII.—Ad Gausfredum et alterum Causfredum comites. 508
- LIBER SEXTUS REGISTRI. 508
- EPISTOLA PRIMA.—Ad Germanos. 508
- EPIST. II.—Ad Manassem Remensem archiepiscopum. 510
- EPIST. III.—Ad Hugonem episcopum Diensem. 512
- EPIST. IV.—Ad Henricum Leodiensem episcopum. 513
- EPIST. V.—Ad Herimannum Metensem episcopum. 514
- EPIST. VI.—(Anno 1078). 515
- EPIST. VII.—Ad Hugonem Diensem episcopum. 516
- EPIST. VIII.—Ad Hubertum, Widonem et Hugonem. 516
- EPIST. IX.—Ad canonicos Ecclesiae Tarvennensis. 517
- EPIST. X.—Ad Ravennates. 518
- EPIST. XI.—Ad clericos S. Martini Lucensis. 519
- EPIST. XII.—Ad Landulphum episcopum Pisanum. 520
- EPIST. XIII.—Ad Olavum Novergiae regem. 521
- EPIST. XIV.—Ad Welfonem ducem. 523
- EPIST. XV.—Ad monachos Massilienses. 524
- EPIST. XVI.—Ad Berengarium Gerundensem episcopum. 525
- EPIST. XVII.—Ad abbatem Cluniacensem. 526
- EPIST. XVIII.—Ad Evrardum episcopum Parmensem. 527
- EPIST. XIX.—Ad Harremanum Uldericum. 528
- EPIST. XX.—Ad Centullum comitem. 528
- EPIST. XXI.—Ad Arelatenses. 529
- EPIST. XXII.—Ad comitissam Mathildem. 530
- EPIST. XXIII.—Ad Aurelianenses. 530
- EPIST. XXIV.—Ad Amatum episcopum Florensem. 531
- EPIST. XXV.—Ad Arnaldum abbatem S. Severi. 532
- EPIST. XXVI.—Ad Fulcardum. 532
- EPIST. XXVII.—Ad monachos Dolensis monasterii. 533
- EPIST. XXVIII.—Ad nobiles Bituricenses. 533
- [Col. 1465] EPIST. XXIX.—Ad Ladislaum Hungarorum regem. 53*
- EPIST. XXX.—Ad Lanfrancum archiepiscopum Cantuariensem.535
- EPIST. XXXI.—Ad incolas Provinciae. 536
- EPIST. XXXII.—Ad Isembertum episcopum Pictavensem. 537
- EPIST. XXXIII.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 537
- EPIST. XXXIV.—Ad Gebuinum archiepiscopum Lugdunensem. 538
- EPIST. XXXV.—Ad Rothomagensem, Turonensem et Senonenses archiepiscopos. 539
- EPIST. XXXVI.—Ad canonicos Lugdunenses. 540
- EPIST. XXXVII.—Ad Jordanum principem Capuanum. 541
- EPIST. XXXVIII.—Ad Henricum episcopum Aquileiensem. 542
- EPIST. XXXIX.—Ad Rainaldum episcopum Cumanum. 544
- EPIST. XL.—Ad Bosonem. 544
- LIBER SEPTIMUS REGISTRI. 545
- EPISTOLA PRIMA.—Ad Hubertum subdiaconum 545
- EPIST. II.—Ad Lucenses. 546
- EPIST. III.—Ad Germanos. 547
- EPIST. IV.—Ad Wezelinum. 548
- EPIST. V.—Ad Aconium regem Danorum. 548
- EPIST. VI.—Ad Alphonsum regem Castellae. 549
- EPIST. VII.—Ad Richardum cardinalem. 551
- EPIST. VIII.—Ad monachos Massilienses. 551
- EPIST. IX.—Ad Astensem, Taurinensem et Aquensem episcopos. 552
- EPIST. X.—Ad universos Britannos. 553
- EPIST. XI. Ad Uratislaum Bohemorum regem. 554
- EPIST. XII.—Ad Manassem archiepiscopum Remensem. 555
- EPIST. XIII.—Ad Theodorum Virdunensem episcopum. 557
- EPIST. XIV.—Ad Henricum Leodicensem episcopum. 558
- EPIST. XV.—Ad Britannos et Turonenses. 558
- EPIST. XVI.—Ad Hubertum episcopum Tervannensium. 559
- EPIST. XVII.—Ad Dolenses monachos. 560
- EPIST. XVIII.—Ad Willelmum Auxiensem archiepiscopum. 561
- EPIST. XIX.—Ad Bituricenses, Narbonenses et Burdigalenses. 562
- EPIST. XX.—Ad Manassem archiepiscopum Remensem. 563
- EPIST. XXI.—Ad Aconum regem Danorum. 563
- EPIST. XXII.—Ad Arnoldum Cenomanensem episcopum. 565
- EPIST. XXIII.—Ad Guillelmum regem Anglorum. 565
- EPIST. XXIV.—Ad Willelmum abbatem Hirsaugiensem. 567
- EPIST. XXV.—Ad Guillelmum regem Anglorum. 568
- EPIST. XXVI.—Ad Mathildem reginam Anglorum. 569
- EPIST. XXVII.—Ad Robertum regis Anglorum filium. 570
- EPIST. XXVIII.—Ad episcopum Beneventanum. 570
- LIBER OCTAVUS REGISTRI. 571
- EPISTOLA PRIMA.—Ad Synnadensem archiepiscopum. 571
- EPIST. II.—Ad Hugonem abbatem Cluniacensem. 575
- EPIST. III.—Ad Alphonsum Castellae regem. 577
- EPIST. IV.—Ad Richardum. 578
- EPIST. V.—Ad episcopos Apuliae et Calabriae. 578
- EPIST. VI.—Ad eosdem. 580
- EPIST. VII.—Ad universos fideles. 581
- EPIST. VIII.—Ad Alphanum episcopum Salernitanum. 581
- EPIST. IX.—Ad Germanos. 582
- EPIST. X.—Ad Orzoccum judicem Calaritanum. 583
- EPIST. XI.—Ad regem Sueciae. 584
- EPIST. XII.—Ad Firmanos, Ravennates et Tuscos. 585
- EPIST. XIII.—Ad Ravennates. 586
- EPIST. XIV.—Ad Ravennates, Firmanos et Spoletinos. 587
- EPIST. XV.—Ad Valvenses. 588
- EPIST. XVI.—(Anno 1080). 589
- EPIST. XVII.—Ad clerum et populum Remensem. 590
- EPIST. XVIII.—Ad Hebolum comitem. 591
- EPIST. XIX.—Ad suffraganeos Ecclesiae Remensis. 592
- EPIST. XX.—Ad Philippum regem Francorum. 593
- EPIST. XXI.—Ad Herimanum episcopum Metensem. 594
- EPIST. XXII.—Ad A . . . . filiam. 602
- EPIST. XXIII.—Ad episcopum Albanensem et principem [Col. 1466] Salernitanum. 602
- LIBER NONUS REGISTRI. 603
- EPISTOLA PRIMA.—Ad archiepiscopum Rothomagensem. 603
- EPIST. II.—Ad Alphonsum regem Castellae. 604
- EPIST. III.—Ad episcopum Pataviensem et abbatem Hirsaugiensem. 606
- EPIST. IV.—Ad abbatem Cassinensem. 609
- EPIST. V.—Ad Hugonem Diensem episcopum. 610
- EPIST. VI.—Ad abbatem Massiliensem. 611
- EPIST. VII.—Ad universos Christianos. 612
- EPIST. VIII.—Ad Venetos. 613
- EPIST. IX.—Ad comitem quemdam. 613
- EPIST. X.—Ad episcopum Pataviensem. 614
- EPIST. XI.—Ad Desiderium abbatem Cassinensem. 615
- EPIST. XII.—Ad Valvenses. 616
- EPIST. XIII.—Ad Robertum comitem Flandriae. 616
- EPIST. XIV.—Ad reges Wisigothorum. 617
- EPIST. XV.—Ad Hugonem Diensem episcopum. 618
- EPIST. XVI.—Ad clerum et populum Carnotensem. 619
- EPIST. XVII.—Ad Robertum ducem. 619
- EPIST. XVIII.—(Anno 1081). 620
- EPIST. XIX.—Ad archiepiscopum Lugdunensem. 621
- EPIST. XX.—Ad episcopum Cantuariensem. 621
- EPIST. XXI.—Ad universos fideles. 622
- EPIST. XXII.—Ad comitem Andegavensem. 623
- EPIST. XXIII.—Ad Turonenses et Andegavenses. 624
- EPIST. XXIV.—Ad Robertum comitem. 625
- EPIST. XXV.—Ad archiepiscopum Capuanum et caeteros. 626
- EPIST. XXVI.—Ad archiepiscopum Neapolitanum. 627
- EPIST. XXVII.—Ad Herimannum cardinalem. 627
- EPIST. XXVIII.—Ad universos fideles. 628
- EPIST. XXIX.—Ad abbatem Massiliensem. 629
- EPIST. XXX.—Ad milites Tervannenses. 630
- EPIST. XXXI.—(Anno 1081). 632
- EPIST. XXXII.—Ad archiepiscopum Lugdunensem. 633
- EPIST. XXXIII.—Ad Robertum comitem Flandriae. 634
- EPIST. XXXIV.—Ad Flandrenses. 635
- ( In exemplari liber decimus vacali. )
- LIBER UNDECIMUS REGISTRI. 641
- EPISTOLA PRIMA.—Ad Robertum comitem Flandriae. 641
- EPIST. II.—Ad Guillelmum regem Anglorum. 641
- I.—Epistola ad Lanfranchum, Cantuariensem episcopum, De difficultatibus regiminis apostolatus. 643
- II.—Epistola ad monachos Vallis Umbrosae. 644
- III.—Epistola ad Sancium regem Aragonensium et Pampilonensium. 645
- IV.—Epistola ad Ottonem episcopum Constantiensem. 645
- V.—Privilegium pro eremo Camaldulensi. 646
- VI.—Ecclesiae Bononiensis possessiones petente Lamberto episcopo confirmat. 648
- VII.—Gregorius omnes abbates et praelatos per Gallias constitutos hortatur ut ecclesiarum B. Petro stipendiariarum census pensitent Hugoni episcopo Diensi cui vices suas commissas nuntiat. 650
- VIII.—Epistola ad clerum et populum Matisconensem. 651
- IX.—Epistola ad canonicos S. Hilarii Pictaviensis. 652
- X.—Privilegium pro monasterio SS. Petri et Huberti Andaginensis. 653
- XI.—Epistola ad Tierneum vice-comitem. 653
- XII.—Epistola ad Ottonem Constantiensem episcopum. 654
- XIII.—Epistola ad clericos et laicos Constantiensis episcopatus. 656
- XIV.—Epistola ad Germanos. 657
- XV.—Ad canonicos Ecclesiae Belvacensis. 658
- XVI.—Declaratio canonizationis Heriberti Coloniensis Ecclesiae archiepiscopi. 658
- XVII.—Monasterii S. Mariae Virginis (constructi in loco qui dicitur Banza) possessiones et privilegia confirmat. 659
- XVIII.—Bulla pro monasterio Pataviensi. 659
- XIX.—Epistola ad Liprandum sacerdotem. 660
- XX.—Privilegium pro monasterio Cluniacensi. 661
- XXI.—Privilegium pro monasterio novo in suburbio Pictavicensi. 666
- XXII.—Privilegium per quod monasterium Gigniacense commitit regendum S. Hugoni 667
- XXIII.—Monasterii S. Petri Condomiensis possessiones confirmat. 668
- XXIV.—Suscipit monasterium Fontis Avellanae sub [Col. 1467] sua protectione. 669
- XXV.—Epistola ad Henricum episcopum Tridentinum. 670
- XXVI.—Epistola ad Germanos. 671
- XXVII.—Epistola ad omnes episcopos, abbates, caeterosque fideles. 674
- XXVIII.—Epistola ad Willelmum regem Anglorum. 674
- XXIX.—Bulla pro ecclesia S. Autberti Cameracensis, 675
- XXX.—Epistola ad Germanos. 676
- XXXI.—Epistola ad Germanos. 677
- XXXII.—Cathedram ecclesiam Florentinam tuendam suscipit, bonaque ejus confirmat, petente Ragnerio episcopo. 677
- XXXIII.—Epistola ad archiepiscopos, episcopos, duces, comites, caeterosque principes cum omni populo regni Teutonicorum 679
- XXXIV.—Epistola ad omnes archiepiscopos, episcopos, abbates, reges, principes, clericos et laicos in Narbonensi Gallia, Guasconia et Hispania regione constitutos, quando Amatum Oloronensem episcopum S. R. E. legatum misit in Galliam et Hispaniam. 681
- XXXV.—Monasterium S. Michaelis Pisanum tuendum suscipit et ejus bona ac jura confirmat. 681
- XXXVI.—Privilegium pro monasterio S. Salvatoris Septimiani. 682
- XXXVII.—Privilegium pro monasterio S. Crucis Kimperligiensis. 684
- XXXVII.—Privilegium pro monasterio S. Benigni Divionensis. 685
- XXXIX.—Epistola ad Gallos. 687
- XL.—Privilegium pro Casinensi coenobio. 688
- XLI.—Litterae commendatitiae datae Berengario post concilium Romanum. 689
- XLII.—Epistola ad Germanos. 690
- XLIII.—Epistola ad Rodulfum regem. 690
- XLIV.—Epistola ad Rodulfum regem et Saxones. 691
- XLV.—Epistola ad omnes fideles per Teutonicum et Italicum regnum. 692
- XLVI.—Epistola ad monachos Casinenses. 692
- XLVII.—Epistola ad monachos Casinenses. 693
- XLVIII.—Epistola ad Petrum Albanensem et Odelricum Patavinum. 694
- XLIX.—Epistola ad Hugonem episcopum Diensem. 695
- L.—Epistola ad Anselmum monasterii Beccensis abbatem. 696
- LI.—Epistola ad Henricum episcopum Leodicensem. 697
- LII.—Epistola ad Aymericum vicecomitem et Narbonenses. 697
- LIII.—Epistola ad Rodulfum archiepiscopum Turonensem et Eusebium episcopum Andegavensem. 698
- LIV.—Privilegium pro monasterio S. Zezonis Pisano. 698
- LV.—Epistola ad Landricum Matisconensem episcopum. 699
- LVI.—Epistola ad canonicos S. Martini Turonensis 700
- LVII.—Epistola ad Richardum Ecclesiae Romanae cardinalem et abbatem Massiliensem. 701
- LVIII.—Epistola Ugoni Diensis ecclesiae episcopo et Richardo Massiliensi cardinalibus. 701
- LIX.—Epistola ad clerum, Aymericum vice-comitem et universum populum Narbonensem. 701
- LX.—Confirmat omnia privilegia Panormitanae ecclesiae. 702
- LXI.—Privilegium pro ecclesia S. Quintini. 704
- LXII.—Bullae pro monasterio S. Mariae Pinerolensis. 705
- LXIII.—Epistola ad monachos Conchenses et Figiacenses. 707
- LXIV.—Epistola ad omnes fideles. 708
- LXV.—Privilegium pro ecclesia S. Sophiae Beneventana. 710
- LXVI.—Epistola ad Altmannum episcopum Passaviensem. 713
- LXVII.—Epistola ad Altmannum. 713
- LXVIII.—Epistola ad episcopum Rothomagensem. 713
- LXIX.—Epistola ad Wimundum episcopum Aversanum. 713
- LXX.—Epistola ad episcopos Hispanos. 713
- LXXI.—Privilegium confirmationis bonorum immunitatumque monasterii Hirsaugiensis quod sub apostolicae sedis protectione recipitur, injuncto onere annui census. 714
- [Col. 1468] LXXII.—Privilegium ad Almodum abbatem Rothonensem. 716
- LXXIII.—Bulla pro monasterio S. Petri Juncellensis. 717
- LXXIV.—Privilegium pro monasterio S. Benedicti. 718
- LXXV.—Privilegia ecclesiae S. Audomari in Arthesia Roberto Flandriae comite postulante confirmat. 719
- LXXVI.—Bulla pro monasterio Cavensi S. Trinitatis. 721
- LXXVII.—Epistola ad Laetum abbatem S. Michaelis in Passiniano. 721
- LXXVIII.—Privilegium pro ecclesia S. Pauli Romae. 722
- LXXIX.—Privilegium pro ecclesia S. Audomari. 728
- LXXX.—Altmanno episcopo Passaviensi epistolam mittit in qua ei rigorem canonum pro tempore flecti permittit. 729
- LXXXI.—Privilegium pro monasterio Vindocinensi. 729
- LXXXII.—Confirmatio primatus Ecclesiae Viennensis, et concessio privilegiorum, confirmatis iis quae a praedecessoribus pontificibus eidem concessa sunt. 731
- LXXXIII.—Epistola Gregorii VII ad clerum et populum Viennensis Ecclesiae. 732
- I.—Lanfranci archiepiscopi Cantuariensis ad Hildebrandum Romanae Ecclesiae archidiaconum. 733
- II.—Hildebrandi ad Lanfrancum. 734
- III.—Lantranci ad Gregorium VII. 735
- IV.—Sigefridi Moguntini episcopi ad Hildebrandum Romanae Ecclesiae archidiaconum epistola. 735
- V.—Sigefredi Moguntini archiepiscopi ad Gregorium VII epistola. 736
- VI.—Epistola Sigefredi ad Gregorium VII. 738
- VII.—Ejusdem ad eumdem. 740
- VII BIS.—Epistola Manassae Remorum archiepiscopi ad Gregorium VII 741
- VIII.—Epistola Hugonis Diensis episcopi ad Papam. 744
- IX.—Epistola Saxonum ad Gregorium VII. 745
- X.—Saxonum Rodulpho faventium ad Gregorium epistola. 746
- XI.—Willelmi regis Anglorum ad Gregorium VII. 748
- XII.—Jusjurandum Roberti dicti Carnotensis episcopi, cujus meminit Gregorius VII. 748
- GREGORII PAPAE DECRETUM. 750
- Concilium Romanum I, pro reformando Ecclesiae statu. Anno Domini 1074. 750
- Concilium Romanum II, pro reformanda Ecclesia. 787
- Concilium Romanum III, quo Henricus rex Germaniae, Sigefridus Moguntinus, Willelmus Trajectensis, et Robertus Bambergensis episcopi excommunicantur, anno Domini 1077. 789
- Concilium Romanum IV, in quo Gilbertus Ravennas, Tebaldus Mediolanensis, aliique plures episcopi excommunicantur, anno Domini 1078. 796
- Concilium Romanum V, pro restauratione S. Ecclesiae, anno Domini 1078. 800
- Concilium Romanum VI, in quo Berengarius saepe ad poenitentiam vocatus, saepiusque relapsus, haeresim suam iterum abjuravit, fidemque catholicam professus fuit, anno Domini 1079. 809
- Concilium Romanum VII, in quo regnum Germaniae Henrico abrogatum, collatum fuit Rodulpho, ea constitutione addita, ne deinceps investiturae beneficiorum a laicis conferantur vel accipiantur, anno Domini 1080. 814
- Concilium Romanum VIII, in causa Henrici regis et episcoporum quorumdam, anno Domini 1081. 820
- Concilium Romanum IX, anno Domini 1083. 821
- Concilium Romanum X, quo Guibertus antipapa et haeresiarcha atque Henricus pseudoimperator, cum omnibus suis fautoribus, excommunicatur, anno Domini 1084. 821
- APPENDIX PRIMA.—OPERA A NONNULLIS S. GREGORIO ASCRIPTA. 823
- I.—Commentarius in VII psalmos poenitentiales. 823
- II.—Fragmentum expositionis in Matthaeum. 823
- APPENDIX SECUNDA.—WIBERTUS ANTIPAPA (CLEMENS III).
- Notitia historica. 826
- Notitia diplomatica. 827
- Wiberti antipapae epistolae et privilegia. 827
- I.—Canonicorum Veronensium possessiones et privilegia confirmat. 827
- [Col. 1469] II.—Litterae Clementis III antipapae ad omnes fideles. Ordinem sessionis inter episcopos concilio assidentes statuit. 828
- III.—Ravennatis Ecclesiae privilegia a Wiberto antipapa, qui Clemens appellari volebat, confirmantur. 830
- IV.—Clementis III antipapae epistola ad Watrizlaum primum ducem, postea regem Bohemiae hortatur ad solvendam sedi Romanae oblationem et ad cujusdam episcopatum promotionem. 831
- V.—Clementis III antipapae et concilii Romani synodica ad clerum universum. 832
- VI.—Wilberti epistola ad O. Ostiensem. 836
- VII.—Privilegium Clementis III pro Parthenone B. Petri Palavini. 838
- VIII.—Clementis III, sive Guiberti pseudopapae bulla, qua canonicis ecclesiae Regiensis omnia illorum bona et jura confirmat. 839
- IX.—Clementis III epistola ad Ruithardum archiepiscopum Moguntinum. 841
- X.—Clementis III epistola ad Rotbertum Bambergensem episcopum. 841
- XI.—Clemens III praeposito et universo clero Moguntino scribit de Ruthardi archiepiscopi criminibus. 842
- APPENDIX TERTIA.—VETERA MONUMENTA CONTRA SCHISMATICOS. 844
- Epistola nuncupatoria. 844
- S. Gebhardi archiepiscopi Salisburgensis epistola ad Hermannum episcopum Metensem pro Gregorio VII. 848
- Epistola S. Gebhardi ad Hermannum. 848
- Vita et res gestae S. Altmanni episcopi Passaviensis. 867
- Incipit prologus. 867
- Incipit Vita. 869
- Vita B. Tiemonis archiepiscopi Salisburgensis. 893
- Incipit passio S. Tiemonis episcopi. 895
- Vita S. Anselmi episcopi Lucensis. 903
- Constantini Cajetani animadversio in Vitam S. Anselmi 905
- Vita S Anselmi. 908
- Vita comitissae Mathildis. 939
- In Donizonis poema de vita comitissae Mathildis. 941
- Praefatio Ludovici Antonii Muratorii. 941
- Leibnitii monitum. 947
- Incipit epistola Vitae Mathildis. 949
- Capitula. 951
- Incipiunt capitula primi libri. 951
- I.—Narrat Canossa qui fuerint, qui eam aedificaverint, et a quibus regibus obsessa fuerit, et qualiter cum grandi victoria evaserit. 957
- II.—Refert Canossaamorem Actonis erga se, et quomodo acquisivit idem Acto corpora Victoris et Coronae, et S. Apollonium episcopum et confessorem. 966
- III.—Quae et qualis fuit uxor Actonis, et quot filios habuit, et quod filius ejus Teudaldus princeps exstitit post ipsum, et quod idem Teutaldus aedificavit monasterium illud, quod est inter Padum et Larionem. 967
- IV.—De tribus filiis Teudaldi, et uxor ejus. 967
- V.—De episcopo Aretinae urbis, qui fuit frater Bonifacii. 968
- VI.—Quod nonnulli marchiones Longobardiae studuerunt separare Chonradum a Bonifacio, et quod Bonifacius duxit uxorem comitissam Richildam; et de magno bello, quod tota Longobardia fecit cum Bonifacio et Chonrado apud Curaliolum, qui est prope Reginam urbem. 969
- VII.—Quod marchiones sepulti sunt apud Canossam. 971
- VIII.—Cujus staturae et cujus qualitatis exstitit Bonifacius, et quid de ipso sybilla prophetizavit. 971
- IX.—Cum quanta gloria et honore duxit dux et marchio Bonifacius illustrem ducatricem Beatricem. 971
- X.—Quod rex Chonradus Parmam vicit adjutus a Bonifacio, et quod idem rex idemque marchio juramento foederati sunt. 974
- XI.—Quid egit Bonifacius in Burgundiam eundo et redeundo. 976
- XII.—De aceto quod marchio Bonifacius transmisit Henrico regi secundo, et de grandi dono quod quidam servus ejus dedit eidem regi. 978
- XIII.—Quod aliquando in consilio suo, aliquando occasione vigiliae noctis, Henricus secundus rex tentavit capere Bonifacium. 979
- XIV.—Quod Bonifacius studiosus fuit in divinis rebus. 980
- XV.—Quod a regibus Teutonicis venit mos venundandi ecclesias, et quod Bonifacius acceptavit inde poenitentiam a sancto Guidone abbate. 981
- XVI.—Urbana alt reatio inter Canossam et Mantuam [Col. 1470] de corpore ducis et marchionis Bonifacii. 982
- XVII.—Quot annis vixit Beatrix post Bonifacium, et quam prudenter omnia rexit. 988
- XVIII.—Quod secundus Henricus tempore Beatricis mortuus est, et quod tertius Henricus cum papa Alexandro II nimie discordatus est. 989
- XIX.—Quod post Alexandrum Gregorius septimus papa factus est, cum quo praelibatus rex tam diu discordatus est, quod ab eo damnatus est. 991
- XX.—De obitu dominae Beatricis, et quomodo Canossa dolet ex ea, et de corpore ejus. 994
- Expliciunt Cap. primi libri. 994
- Incipiunt secundi. 995
- I.—De primo adventu tertii Henrici et Gregorii VII papae in Longobardiam, et qualiter a ducatrice Mathildi apud Canossam suscepti sunt, et quod eumdem regem subvertit Guibertus archiepiscopus, et alia vice venit cum eo Romam contra papam. 997
- II.—Qualiter contra regem et Guibertum exarserit domina Mathildis, et quod cunctis catholicis subvenerit. 1001
- III.—De obitu papae Gregorii, et de electione Desiderii et Urbani papae, et quod cunctis catholicis subvenerit, et quod domina Mathildis pro Romana Ecclesia pugnavit, et de obitu S. Anselmi Lucensis episcopi. 1003
- IV.—De tertio adventu regis Henrici in Italiam, et de obsidione Mantuanae urbis. 1006
- V.—Objurgatio ac detestatio seu digna exhortatio contra Mantuam. 1007
- VI.—Item de eodem rege et domina eadem, et de bello militum comitissae cum rege apud tres comitatus. 1009
- VII.—De obsidione Montis Belli, et de vexillo regis apud Canossam capto. 1010
- VIII.—De separatione Praxedis reginae ab Henrico rege, et de adventu papae Urbani in Longobardiam. 1014
- IX.—De obsidione Nogarae. 1015
- X.—Quid in Gallis papa Urbanus lucratus est, et de reversione sua ad Italiam. 1016
- XI.—De recessu Chonradi ab Henrico patre suo, et de morte papae Urbani. 1017
- XII.—De electione Paschalis papae, et de prava Guiberti morte. 1017
- XIII.—De obitu Chonradi regis et de obsidione Ferrariae. 1018
- XIV.—Quod papa Paschalis ob piam tutelam dominae Mathildis direxit in Longobardiam venerabilem cardinalem Bernardum. 1019
- XV.—De obitu regis Henrici tertii. 1021
- XVI.—Congrua exhortatio Paschalis papae. 1021
- XVII.—De adventu Paschalis papae in Longobardiam et in Gallias. 1022
- XVIII.—De legatis et de prima adventu quarti Henrici regis in Italiam. 1024
- XIX.—Quo timore Mantuani ad fidelitatem dominae Mathildis redierint. 1028
- XX.—Quod erga Dei cultum domina Mathildis intentissima fuit. 1030
- Chartula comitissae Mathildis super concessione bonorum suorum facta Romanae Ecclesiae. 1035
- De thesauro Canusinae Ecclesiae Romam transmisso et de compensat one Ecclesiae Canusinae facta. 1038
- Vita comitissae Mathildis. Historia illustrissimae comitissae, et de gestis potentissimorum progenitorum suorum. 1039
- CAP. I.—De obsidione castri Canossae ac liberatione reginae Adelaidae, quam Beringarius rex Italiae detinebat. 1039
- CAP. II.—Otto imperator in auxilium venit Ottoni in Canossa obsesso et Berengarius capitur. 1041
- CAP. III.—De praelio inter Adalbertum regem Italiae et Lithulphum, Ottonis imperatoris filium. 1042
- CAP. IV.—De Theodaldo Ottonis filio, et ejus filiis, Theodaldo scilicet, Bonifacio et Conrado, et de morte Thedaldi ut Conradi. 1044
- CAP. V.—De Bonifacio patre Mathildis et qualiter Beatricem duxit uxorem. 1045
- CAP. VI.—De confoederatione Bonifacii cum imperatore Conrado et ejus morte. 1046
- CAP. VII.—De fama comitissae Mathildis et de fama et opinione ejus mariti. 1047
- CAP. VIII.—De pace facta per comitissam inter imperatorem et papam. 1048
- CAP. IX.—Qualiter papa et comitissa, imperatoris fide mutata, insidias evaserunt, et sibi et suis evaserunt. 1049
- CAP. X.—De thesauro quem misit papa pro Ecclesia [Col. 1471] Canusina ad instantiam comitissae Mathildis. 1050
- CAP. XI.—De persecutione in comitissam pro favore Ecclesiae, et obsidione Mantuae. 1051
- CAP. XII.—Depraedatio vexilli imperatoris a comitissa, et de victoria contra eumdem consecuta. 1052
- CAP. XIII.—Qualiter imperatoris filius adhaesit comitissae, patre relicto, et qualiter Ferrariam recuperavit. 1053
- CAP. XIV.—Qualiter comitissa abbatem Bernardum a carcere liberavit, et de Henrico imperatoris filio, qui, comitissa favente, regnum patris obtinuit. 1053
- CAP. XV.—De pace confirmata inter imperatorem et comitissam, et qualiter imperator regni diadema suscepit a papa. 1054
- CAP. XVI.—De rebellione Mantuae et qualiter se reddiderunt comitissae. 1055
- CAP. XVII.—Qualiter erga Dei cultum fuerit devota et de ejus transitu glorioso. 1056
- CAP. XVIII.—De ejus sepulturae opinione. 1057
- De auctore sequentium opusculorum. 1058
- Bernaldi presbyteri tractatus de sacramentis excommunicatorum juxta assertionem sanctorum Patrum. 1061
- Apologeticus ejusdem Bernaldi super excommunicationem Gregorii VII. 1067
- Synodus Romana sub Gregorio VII celebrata. 1079
- Incipit utilis altercatio duorum super quodam capitulo, de incontinentia sacerdotum. 1080
- Superiorum controversarium irrefragabilis depulsio et praedicti capituli proscriptio. 1086
- Item contumeliosa rescriptio. 1091
- Superioris epistolae retractatus et saepe triti capituli irrefragabilis anathematismus. 1095
- Apologeticus ejusdem Bernaldi presbyteri pro decretis Gregorii VII pontificis maximi editis in synodo Romana. 1105
- Capitula.
- CAP. I.—Decretalis epistola venerabilis papae Gregorii. 1107
- CAP. II.—De auctoritate quatuor principalium conciliorum. 1108
- CAP. III.—De auctoritate apostolicarum institutionum. 1109
- CAP. IV.—De auctoritate reliquorum conciliorum. 1110
- CAP. V.—Brevis enumeratio decretorum superioris epistolae. 1111
- CAP. VI.—De primo statuto, id est, de Simoniacis. 1112
- CAP. VII.—De secundo statuto, id est, de emptoribus ecclesiarum. 1114
- CAP. VIII.—Quod et sacra Scriptura damnet venditores spiritualium officiorum. 1115
- CAP. IX.—Item, quod emptores eorum damnet. 1116
- CAP. X.—Item mediatores hujusmodi Simoniacae negotiationis. 1117
- CAP. XI.—Detectio statuti predictae decretalis epistolae, id est, ut incontinentes altari nullatenus ministrent. 1118
- CAP. XII.—De anathemate eorum qui defendunt incontinentiam sacerdotum, per Sozomeni capitulum ex Tripartita historia depromptum. 1120
- CAP. XIII.—Quod non sacramentorum ministris, sed laicis permissum sit, ut unusquisque suam habeat uxorem. 1121
- CAP. XIV.—Quid Apostolus constituat de sacris ordinibus. 1124
- CAP. XV.—Utilis consideratio ejusdem institutionis. 1125
- CAP. XVI.—Expositio B. Hieronymi super eamdem institutionem. 1127
- CAP. XVII.—De quarto statuto praedictae decretalis epistolae, ne populus officia clericorum recipiat, quos apostolica statuta contemnere videat. 1130
- CAP. XVIII.—Cur eorum officia populo sunt prohibita. 1131
- CAP. XIX.—Explanatio cujusdam capitis, quod praesenti statuto videatur adversari. 1133
- CAP. XX.—Quid domnum apostolicum compulerit, ut haec statuta depromeret. 1135
- CAP. XXI.—Quod non illi, sed SS. Patribus pro hujusmodi [Col. 1472] statutis esset indignandum. 1137
- CAP. XXII.—Cur eisdem statutis nullae appositae sint induciae. 1138
- CAP. XXIII.—Quod domnus apostolicus non solum episcopos, sed et subditos eorum damnare possit. 1138
- CAP. XXIV.—Quod cujuslibet episcopi parochianus domno apostolico etiam plus debeat obedire, quam proprio episcopo. 1139
- Praefatiuncula in tres sequentes epistolas. 1141
- De damnatione eorum qui papam totamque Romanam synodum deauctorare tentaverunt, et de sacramentis damnatorum. 1141
- EPISTOLA PRIMA.—Adalberti ad Bernaldum. 1141
- EPIST. II.—Bernaldi ad Albertum. 1143
- EPIST. III.—Adalberti ad Bernaldum. 1166
- Bernaldi presbyteri.—De vitanda excommunicatorum communione, de reconciliatione lapsorum, et de conciliorum, canonum, decretorum, decretalium, ipsorumque Pontificum romanorum auctoritate. 1181
- Liber. 1182
- Monitum editoris Patrologiae. 1217
- Monitum editoris Germaniae sacrae. 1218
- Apologeticae rationes contra schismaticorum objectiones. 1220
- De vitandis excommunicatis eorumque communicatoribus ad Recchonem. 1231
- Monitum. 1231
- EPISTOLA PRIMA—Ad Recchonem. 1231
- EPIST. II.—Ad eumdem. 1234
- De emptione ecclesiarum ad Paulinum clericum Metensem. 1235
- EPIST. III.—Ad Paulinum. 1236
- Pro Gebhardo episcopo Constantiensi Ecclesiae in locum exauctorati praefecto epistola apologetica. 1237
- De presbyterorum officio tractatus. 1243
- De solutione juramentorum tractatus. 1249
- Monitum. 1249
- Tractatus de reordinatione vitanda, et de salute parvulorum qui ab excommunicatis baptizati sunt, ad Gebhardum episcopum Constantiensem 1255
- Tractatus de prudenti dispensatione ecclesiasticorum sanctionum. 1265
- Monitum. 1265
- De sacramentis morientium infantum. 1271
- Monitum. 1271
- Chronicon Bernaldi. 1275
- Observationes praeviae. 1276
- Necrologium. 1285
- De lunaribus regularibus. 1289
- De regularibus patrum. 1289
- De controversia embolismorum. 1289
- De utilitate lunarium regularium. 1290
- De saltu lunae. 1290
- Chronica quae contradidit monasterio Domini Salvatoris. 1299
- Incipiunt chronica venerabilis Bedae presbyteri juxta Hebraicam veritatem. 1299
- Pars altera genuina (an. 1055 a 1100). 1365
- Synodus Moguntina in causa Caroli Constantiensis episcopi Simoniaci. 1432
- Lectori. 1432
- Incipit.
- Epistola cleri et populi Moguntini ad Sigefridum archiepiscopum. 1437
- Stephani episcopi Harberstatensis et S. Anselmi archiepiscopi Cantuariensis epistolae duae adversus schismaticos sub Gregorio VII et Urbano II Romanis pontificibus. 1441
- Lectori. 1441
- Epistola Waltrami seu Waralmi. 1442
- Epistola Ludovici comitis vel Stephani Halberstatensis episcopi. 1444
- Epistola S. Anselmi archiepiscopi Cantuariensis ad Wilhelmum abbatem Hirsaugiensem. 1447
- Commentariolus Helsonis scholastici. 1447
- ADDENDA.—De Berengarii haeresiarchae damnatione multiplici Bernaldi tractatus. 1449
- Praefatio Chiffletii. 1449
- De Beringerii haeresiarchae damnatione multiplici. 1483
II— Ex libro ms. censuali Centii camerarii.
III.— Ex ms nostro De vitis pontificum.
S. GREGORII VII OPERUM PARS PRIMA.—REGISTRUM.
OPERUM PARS SECUNDA.—EPISTOLAE EXTRA REGISTRUM VAGANTES.
EPISTOLAE DIVERSORUM AD GREGORIUM VII.
S. GREGORII VII OPERUM PARS TERTIA.—CONCILIA ROMANA.
AD OPERA S. GREGORII APPENDICES.
[Col. 1471] FINIS TOMI CENTESIMI QUADRAGESIMI OCTAVI.