147

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 0009A] Mortuo Maurilio, clerus Rotomagensis Lanfrancum Cadomensem abbatem sibi archiepiscopum elegit, qui, teste Orderico Vitali, recusavit, totisque sategit viribus et apud eumdem clerum, et apud Normannorum ducem Guillelmum, et apud summum pontificem Alexandrum II, ut Ecclesiae viduae praeficeretur Joannes episcopus Abrincensis; quod et assecutus est, Romam ordinationis hujus licentiam petendi causa a duce missus, unde pallium cum licentia deportavit.

Joannes vero episcopus apostolica legatione recepta, et omnium comprovincialium episcoporum cunctorumque etiam ejusdem Ecclesiae canonicorum electione communi consensu facta, metropolitanam adeptus est sedem, quemadmodum legitur in actis [Col. 0009B] archiep. Rotom. Transiit igitur a sede Abrincensi, unde et plerumque Joannis Abrincensis nomen sortitus est, ad sedem Rotomagensem Joannes, filius Radulfi comitis Baiocarum et Ibreii, fratris uterini Richardi Normaniae ducis, cujus archiepiscopi in curiam XIII Kalendas Martii 1070 tracta est causa de cella S. Audoeni de Gisortio inter monachos Sancti Leutfredi et Majoris Monasterii. Anno 1072 in majori basilica sua concilium habuit cum suis suffraganeis pro restituenda ecclesiastica disciplina.

«Hic vero, ex actis archiepiscoporum Rotomag., fuit vir progenie nobilis, liberalibus imbutus disciplinis. Is alias satis strenuus, animi fuit impatientissimus. Crudescebat in eo hic morbus, et, ut ita dixerim, exaggerabatur tum carnis nobilitate, tum [Col. 0009C] praelationis dignitate. Solent enim haec duo plerumque positos in culmine in flexum usque superbiae, ipso potentiae fastigio lenocinante, corrumpere: adeo ut normae obliti justitiae, unde animi sui furorem videntur pascere, hoc zelo justitiae velint deputare. Evenit autem aliquando, ut hi tales, non pastores, sed crudeles exactores, occulto Dei judicio coram ipsis, quos injuste vexaverunt, corripiantur: [Col. 0010A] quatenus exemplariter correpti, et posteris similibus sint terrori, et parvulis spei. Quod totum in hoc de quo agitur Joanne archiepiscopo divina censura exhibuit in eo, quem is adversus sancti Audoeni coenobitas inconsulte tumultum exercuit. Quod non derogatorie, non insultatorie, sed consultorie censuimus scribere. Primo, quia insolitum, incredibile, et quasi monstro simile, tantum tumultum, tantam turbam eo die sine sanguine accidisse. Secundo, ut loco nobilissimo, et ab omni jure seu consuetudine archipraesulum hujus urbis privilegio Caroli Magni libero sit memoriale, quo se probent nec in magnis excessibus ipsorum aliquid justitiae debere. Causa erat, qua Guillelmus Nortmannorum comes et Anglorum rex gloriosus Cenomannis cum expeditione [Col. 0010B] sua morabatur. Aderant ei inter reliquos proceres iste Joannes sedis hujus archiepiscopus, ut vir excellentis ingenii, et non mediocris consilii: Nicolaus quoque reverendus abbas supradicti coenobii. Imminebant celeberrima totisque votis excipienda sanctissimi Audoeni dies natalitia: et quia moris est ut archiepiscopus ipsa die inibi missarum solemnia celebret, non pro ulla quidem vel ipsius jentaculi vicissitudine, sed quasi in recompensationem consecrationis suae, quam nonnisi in praefata ecclesia cuivis sedis memoratae licet accipere; missione a rege petita redibat concite, abbate praenominato interim ad occupatiora remanente. Quid plura? adest dies veneranda, clerici majoris ecclesiae solito eo conveniunt: et quia praemisso nuntio venturum [Col. 0010C] se mandaverat, solemne missarum interim differtur. Post aliquandiu vero e communi consilio, ne quid tantae diei subtraheretur, dum veniat, initiatur. Tanta vero morositate, tanta id factum est devotione; ut non mirum totis animis hostem humani generis ad hanc laetitiam turbandam exarsisse: qui maximo sibi lucro credidit accedere, sic illud veneno suae nequitiae tempus inficere, quod interim [Col. 0011A] sibi dolebat deperire. Finito itaque Kyrie cum duobus rhythmis, exacto Gloria in excelsis Deo, quod incoeptum ab abbate Richardo Sagiensi chorus celeberrime fuerat exsecutus cum laudibus suis (id vero totum expendebatur in praestolatione archipraesulis), ecce accurrit ut turbo tempestatis, omnem confundens gratiam illius celebritatis. Hic namque totam mentis indignationem animo concipiens, quod non usquequaque fuisset exspectatus, torvis oculis, ore furibundo cunctis maledixit; conversusque ad ipsos monachos excommunicavit, ex auctoritate Dei et sua officium praesens interdicens cessare fecit, abbatem ab altari evellens, divini officium ministerii prohibuit. Moeroris erat plenum et stuporis cernere tantae festum laetitiae, tot et tantas voces eam praeconantes [Col. 0011B] in subitum silentium obmutuisse. Ipse ad complendum se officium praeparat: clericis suis, ut a loco incoepto peragerent, imperat. Nihil hic reticendum fore censemus, quod dum alteri parti favendo dissimulamus, alteri totum derogando imputare videamur. Verum falsi astipulatione non indiget. Fratres, etsi decorem sibi tanti gaudii praeripi dolentes, pontificali tamen auctoritati cedunt, festivis se ornatibus exuunt, satis cum tumultu ecclesiam egrediuntur; huc quidam, pars illo, alii alio succedunt, invicem et ad suos super suo pudore moerentes conqueruntur. Cum subito quidam moeroris impatiens, dubium quidem an ex ipsis, vel eorum famulis, plus furoris, minus consilii animo colligens, turrim properat, majus ecclesiae signum [Col. 0011C] pulsat. Hinc forum otior advolat: archiepiscopum sancti Audoeni glebam ad majorem ecclesiam asportare velle proclamat. Prosiliunt omnes e domibus, alius gladium, hic bipennem, diversi quod primum manibus occurrerat, arripiunt; ecclesiam cum furore irrumpunt. Quidam curiositate acti, celata monasterii conscendunt, quaedam ex tabulatis auferunt: quid sic furens populus agere vellet, rimantur. Plurimi ejus intentionis erant, ut quia eis tantae continuationem laetitiae interrupisset, nec sibi perficere liceret. Archiepiscopus circumcirca furentium se turmis appeti expavescens, plus tamen desuper imminentes metuens, ab altari ad valvas monasterii fugam arripuit: vix elapsus infra ambitum earum [Col. 0011D] ipsis prius clausis se recepit: undique circum se sedilia et formas aggerari fecit. Nonnulli tamen partis ipsius arreptis candelabris, cereis et perticis, in monachos efferati, sed ab eis non segniter excepti, pudet dicere, quam foedo exemplo res eo die debuit determinari. Constitit satis ipso die meritum sancti omnibus adfuisse, qui hinc saevientium manus comprimendo, hinc archiepiscopum cum suis eo periculo eximendo, tantum nefas non parvo cunctis miraculo potuit avertere. Nam tanta subito nubis caligo id spatium sanctuarii, quod loculi sanctorum continebantur, obtinuit, ut vix vel a curiosis oculorum acie corripi potuerit. Rei congruit miraculum. Quia enim sacrae Scripturae diversis in locis per nubem nunc delinquentium caecitas, nunc Domini protectio figuratur; [Col. 0012A] jure hoc in ipsa nube portendebatur. Hinc nempe insensibiliter furentium nubilum velut fumus ascendens, divinae gratiae serenum turbabat: hinc manum Domini reatu ipsorum ad feriendum provocatam sanctus Audoenus meritis suis protegendo continebat. Dicto nil subripit quod refragetur: tantum ratio ipsa a toto pendens suffragatur. Ipsi sane, cujus patientiae sit Altissimus redditor, aestimare licuisset, ni se in sua pertinacia continens a consideratione rationis animum revocasset. Sed animositatis ejus immanitas non destitit eo usque, quo se invehens irruit in se. Igitur vicecomes civitatis archiepiscopum sic circumventum ut audivit, veritus ne quid inconsultius adversus ipsum ageretur, et ipse post noxae argueretur; militarem [Col. 0012B] manum cogit, regis bannum omnibus praetendit, suppetias accurrit; jam nil reluctantem, imo sibi penitus diffidentem periculo eximit. Iis tumultuum dementiis exacta est dies tantae celebritatis.

«Aestimet qui valet quae facies tunc fuerit curiae coelestis, quam indigne tulerit sui praecellentissimi civis Audoeni sic confusam, sic foedatam, sic praereptam diem suae remunerationis. Aestimet quid exstiterit miseriae, tantum patronum nil penitus in filiis suis quod Domini faciem placaturus offerret, eo die accepisse. Nos ignorantes divini secretum consilii omittimus, de hominibus humana pensamus. In tanta multitudine discreta sexu, aetate et ordine, non credimus defuisse, et qui mente carnali se minus nocuisse poenituerint, dum nil medium, quin [Col. 0012C] tam speciali gaudio privati forent, attenderint; et qui sanioris consilii, peccatis suis eam turbam imputaverint, vota sua praerepta gemuerint, a suo patrono veniam suspirantes super suis actibus erubuerint. Fratres in crastinum de suis eligunt, per quos abbati suo quod factum fuerat, innotesceret, et regem super hoc suggesturus adiret; sed archiepiscopi nuntius praecesserat, invidiam omnem in monachos retorserat: sic infecto negotio reditum est. Rex licet post ipsius archiepiscopi et quorumdam aulicorum instinctu animo in monachos motus; rem tamen ex aequo pensans, hinc immoderatam arrogantiam, hinc inconsultum tumultum justis librationibus praeponderat. Jubet igitur statim ecclesiam [Col. 0012D] ab archiepiscopo reconciliari. Quod cum satis irato et reluctanti animo abnueret, rex Michaeli episcopo Abrincatensi loci reconciliationem injunxit; pudorem vero suum, in futuro vindictam praetendens, dissimulavit. Quatuor igitur monachos loci, quos et factionis auctores audierat, totidem aliorum coenobiorum abbatibus commisit, quatenus et archiepiscopo satisfaceret, et illi in peregrinatione sua luerent, quod minus consulte peccassent. Non multo post tamen, et rationis consideratione, et petitu abbatis ipsorum flexus, in praesentiam sui eos revocavit, et Ecclesiae reconciliatos reddidit. In his omnibus semper apud ipsum cautum exstitit, ne quid sibi archiepiscopus, quasi sub ecclesiastico vigore, in causis hujus ecclesiae insolenter arrogaverit. [Col. 0013A] Imo postquam gemino fratrum eorumdem exsilio satisfecit, rem in consilium ponit, concilium cogit; quod abbatiam suam irato et tumultuanti animo intrasset; quod totius turbae causa et materia exstitisset; quod loci reconciliationem sibi denegasset, judicio primatum suorum trecentas libras exegit. Delicti satis haec vindicta exsolvisset, si intime facti poenituisset, Dominique patientiam non negligendam putasset. Sed animi rancorem nec tunc primum adversus Sancti Audoeni coenobitas occeperat, et hoc modo potuit potius exaggerari, quam leniri. Trium annorum spatium evolutum erat, et semper repulsam sui dolore continuo secum corrodebat, congruenti sane exemplo suspensus, velut evangelicae illius ficulneae fructus. Unde sic quidam,

Hactenus scriptor ille, quem, si minus circumspecte verbisque asperioribus praesulem tractavit, tantum abest ut laudemus; ubi vero in incommodo naturali miraculum videre sibi visus est absque revelatione, non possumus non reprehendere. Sed quo nomine afficiendi sunt editores historiae Matthaei Paris, qui tam in utraque editione Londoniensi annorum 1571 et 1640, quam in editione Parisiensi anni 1644, hanc notulam scripsere in [Col. 0014B] margine: Monachi Sancti Audoeni Joannem archiepiscopum Rotomagensem occidunt! Scripserat minus inconsiderate ipse Matthaeus ad annum 1073: Invaserunt Sancti Andoeni monachi Joannem archiepiscopum Rotomagensem missam celebrantem festivitate ejusdem sancti cum armata manu virorum. Sed ad ultimos praesulis annos quod spectat, tradit Ordericus Vitalis, pagina 550, illum subita passione percussum, turba spectante, ad terram dejectum esse, et biennio quo supervixit, elinguem exstitisse

Joannes decorem domus Dei impense coluerat, cujus egregium hodieque superest monumentum in libello divinorum officiorum ad usum metropolitanae ecclesiae, Maurilio decessori suo oblato. Plura etiam concilia celebravit; primum anno 1072, de [Col. 0014C] quo jam diximus; alius anno 1074, in quo prioratus S. Victoris apud Caletes ad abbatias evectus; ipse vero quod presbyteris suis concubinas prohibuisset, lapidibus petitus est fugaque saluti consulere coactus, quo de re Ordericus Vitalis. Subscripsit anno 1074 diplomati Wilelmi regis pro ecclesia Bajocensi. Anno 1075 Caeciliam virginem, filiam Guillelmi Nothi, Deo sacravit in basilica Fiscamnensi. Adfuit, anno 1077, dedicationi basilicarum S. Stephani Cadomensis, et Beatae Mariae Beccensis. Eodem anno jussus a Guillelmo rege; noluit sepelire Hugonem Lexoviensem episcopum. Denique ad finem, tam episcopatus quam vitae ejus quod spectat; abdicare coactus est, tam propter offensam regis quam propter paralysim aut urinae incontinentiam. Ad id [Col. 0014D] vero exsequendum Gregorius VII papa Hubertum legatum ad regem Anglorum miserat, pridie Nonas Aprilis, indictione prima, quae cadit in annum 1078, ut inquireret an ille pro sua aegritudine episcopale onus sustinere posset; quod si tanto oneri impar reperiretur, alius in ejus locum canonice eligeretur Successorem tamen non habuit, nisi mense Julio anni sequentis, duobus ante obitum ejus mensibus, exactis archiepiscop. Rotomag., quae cum duodecimo praesulatus anno mortem illam consignent, initium episcopatus ab ipsa decessoris morte computent necesse est; quando e contrario Ordericus Vitalis, qui sibi constare non videtur, illud modo in annum 1069 rejicit, modo in annum 1072 ubi [Col. 0015A] tumulatum esse ait in baptisterio basilicae suae ad aquilonem V Idus Sept. Trinas ad eum Lanfrancus Cantuariensis archiepiscopus, unam vero Hildebertus Cenomanensis episcopus litteras scripsere, quas post Acherium et Bibliothecam Patrum vulgavit Pommeragus, Concil. Rotomag., pag. 78 et seqq. et Beslinus parte II, pag. 15 et seqq. Hoc epitaphium ejus recitat Ordericus:

Praefatio

Editores

[Col. 0015B] Solemne habent omnes qui de re aliqua scribendum susceperint, quaedam praemittere sive ut laborem legentibus commendent suum, sive ut instituti a se operis rationem exponant. Quem morem neque penitus convellere, neque omnino custodire propositum est. Quid enim necesse est librum extollere, quem et dignitas auctoris, et ipsa per se doctrinae commendat utilitas? Divina in eo tractantur officia, ritusque quibus illa celebrantur: in quibus inest, Augustino teste (epist. 119, ad Januar., c. 7; lib. IX Conf., c. 7; serm. 16; inter Paris.) , quaedam eloquentia salutaris admonendo discentium affectui accommodata, qua frigidus a calore Spiritus Dei excitatur animus, dum fides quae oculum habet in corde, ad id quod accipit visibili lumine, gaudet invisibili [Col. 0015C] veritate. Horum vero expositionem tanti fecit idem eximius, neque satis unquam laudandus Ecclesiae doctor, ut eam universi mundi hujus imperiis, etiam inusitata felicitate pacatis, praeferendam esse censuerit (epist. 119, ad Januar., c. 16) . Haec cogitanti dudum in votis fuerat, ut distractum jam, neque [Col. 0016B] facile obvium Joannis Abrincensis primum episcopi, dein archiepiscopi Rotomagensis, opus iterum prodiret in lucem: ne nativo decore nudari patriam, et scriptione perutili plerosque carere contingeret. Verum cum non satis ex animi sententia procederet eventus, tacitus felicioris exspectabam opem, qui imperfecto operi ultimam imponeret manum, et multis truncato partibus faceret medicinam. Cum inter haec audio typographum ad novam hujus editionem se accingere, pupugit ea res animum, reluctantemque impulit eo vehementius, quod typographus consilium suum clam me esse noluit, sed hortatus est ut operam adjungerem meam. Illiberalis visum esset animi eam opportunitatem, quam ad optatum negotium administrandum dabat Deus, [Col. 0016C] corruptam sinere, neque in illud pro virili parte incumbere. Unum me morabatur coeptisque obstabat, quod etsi non indiligenter amicorum lustraram bibliothecas et scrinia excusseram, nullum tamen numeris omnibus absolutum, imo ne melierem quidem Salicosano codicem nancisci licuerat. Quare [Col. 0017A] diversus animi, quid consilii caperem fluctuabam, ut enim sapienter monet Theodoricus rex apud Cassiodorum (lib. IV Var., epist. 31) , ad finem debet perducere quae prudentum intentio visa est suscepisse; defectus namque rerum aut consilium titubare, aut vires arguit defecisse, quia sicut perfectam laudem ad finem perducta pariunt, ita vituperationem generant quae in mediis conatibus aegra deseruntur. Sed quamvis exitus labor ille non habuerit expetitos, non despondit tamen animum, et quod priore via parum prospere cesserat, altera aggredi statui. Itaque exquisitis undequaque veteribus ad Rotomagensis Ecclesiae usum codicibus manuscriptis, qui plerumque verbis Joannis Abrincensis ita consonant, ut non ovum ovo similius esse videatur: eorum [Col. 0017B] subsidio varios ejus locos illustrari, et quaedam quae in edito deerant libro, in margine suppleri posse, verba cogitavi. Neque fefellit opinio. Sacrarum enim vestium expositionem quae in fine editi libri exstabat mutila, integram reperimus in expositionis divinorum officiorum codice ms. annorum 500, quem benigne pro suo more concessit V. cl. Emericus Bigotius. Neque hic stetit viri non minus humanitatis dote quam eruditionis et natalium splendore conspicui in me benevolentia: nam instructissimae bibliothecae suae copiam fecit, neque aliquid habuit reconditum ad eam rem pertinens, quo me non uti tanquam re mea voluerit. Praestitit praeterea ritualem Ecclesiae Rotomagensis librum ms. annorum circiter ducentorum, ex quo sacrarum [Col. 0017C] octo processionum ritus exscripsi, earum scilicet quae fiunt die Dominica Palmarum ad Sanctum Gildardum, in qua defertur corpus Christi in feretro reconditum, die sancto Marco sacra, tribus Rogationum, et ascendentis in coelum Christi, ut captivam duceret captivitatem, cui recens absolutus interest reus; die solemni corporis Christi, et in festivitate S. Audoeni, qua cathedralis ecclesiae clerus ad ejusdem sancti basilicam progreditur. Si quae autem occurrant variae discrepantesque lectiones, eas in margine, ex cathedralis ecclesiae ordinario ms. in ejus sacrario servato, notatas lector inveniet.

Ex eodem pariter varios excerpsi ritus, qui jam [Col. 0017D] in metropolitana ecclesia nonnullisque paroecialibus servantur ecclesiis, quorum tamen non meminit auctor noster. Ad hos confugere licebit iis qui matrem ecclesiam sacrorum rituum ducem sequi voluerint, omnemque ex ejus exemplo, ut par est, exsorbere, si quae inciderit, difficultatem, servatis tamen primum caeremoniis in rituali praescriptis.

Ex eodem et ordinario ms. Bigotiano sancti chrismatis et sancti olei desumptas benedictiones exhibemus.

Necnon ex eodem Bigotiano codice ordinem in lotione pedum tum pauperum, tum clericorum; officium missae siccae, ut vocant, in die Parasceves celebrari solitum; et ejectionis et reconciliationis [Col. 0018A] poenitentium ritum, quem utrumque, quia ad eamdem rem pertinet, simul repraesentamus.

Ex antiquo pontificali ms. bibliothecae cathedralis annorum ut minimum 700 adjunximus allocutionem archidiaconi ad D. archiepiscopum pro absolutione poenitentium, quae incipit: Adest tempus, et legitur in cathedrali ecclesia Rotomagensi; iis concepta est verbis quae paternam omnino benignitatem pietatemque spirant. Differt ab ea quae habetur in Ordine Romano, neque hactenus, quod sciam, in lucem emissa est.

Excipit hanc tabula paschalis quae cereo paschali affixa fuit anno Domini 1678. Eam scribere scribendamve curare ad ecclesiae cathedralis cancellarium pertinet. Idem est quotannis in ea tenor verborum, [Col. 0018B] mutanturque tantummodo notae arithmeticae sive numerales.

Varios insuper deprompsimus ritus ex rituali ms. ecclesiae cathedralis ducentorum, plus minus, annorum, qui quia jam obsoleti sunt et inusitati, ideo eos a superioribus, de quibus locuti sumus, sejunximus.

Hos inter eminent officium infantum, officium stellae, et officium sepulcri, quorum meminit Joannes, et quorum damus ritus, verba cantumque, quae omnia sumpsimus ex duobus mss. codicibus bibliocae Bigotianae annorum circiter 200, ad usum ecclesiae Rotomagensis. Haec officia pluribus in provinciis usu recepta erant, de his enim scribunt Joannes Belethus, Guillelmus Durandus et alii rerum sacrarum [Col. 0018C] tractatores.

Suppeditavit nobis vetus Pontificale bibliothecae cathedralis 700 annorum ordinationem episcopi in provincia Neustriaca, una cum caeremoniis precibusque super eum in ejus consecratione recitandis, meminitque Ecclesiae Rotomagensis dum a consecrando hanc professionem exigit: Vis sanctae Ecclesiae Rotomagensi, etc.

In hujus Pontificalis fine eorum nomina continentur, quos aut citari, aut etiam excommunicari oportebat, quos inter recensentur monachi proprietarii; quae referre extra rem esse non credidimus.

Episcopalem admonitionem ad ordinandos habuimus ex Pontificali ms. bibliothecae cathedralis annorum [Col. 0018D] 300, in quo multa observatione digna reperiuntur. Prae caeteris quod ad subdiaconatus 18 annos, ad diaconatus 20, ad sacerdotii ordinem 24 et 25 requirat.

Insuper ex eodem damus benedictionem abbatis cum omnibus precibus super abbatem ordinandum fundendis, in qua mentio fit obedientiae episcopis exhibendae, quamque in conspectu ecclesiae pollicebantur abbates. Sub ejus finem habetur hujus professionis obedientiae formula, quae forte eadem est quam Hugo Ambianensis, archiepiscopus Rotomagensis, exigere solebat, sicut ab Innocentio II in concilio Remensi mandatum fuerat.

Necnon ex eodem ordinationem abbatis canonicorum et abbatissae sanctimonialium desumpsimus.

[Col. 0019A] Excipiendae pariter visae sunt tres antiquae benedictiones pontificales ex vetustissimo pontificali ms. 700 saltem annorum bibliothecae cathedralis. Prima est in dissolutione synodi, cujus tres priores versus exstant in Ordine Romano. Duarum posteriorum primam continet codex infra missam quae in Nativitate Domini celebratur media nocte, alteram infra missam Sabbati sancti. Ejusmodi benedictiones impertiri solebat episcopus infra missarum solemnia, antequam haec verba proferret: Pax Domini sit semper vobiscum (vide BONA, lib. II Rer. liturg., c. 16) . Supradictae non habentur in sancti Gregorii Sacramentorum libro.

Quibus subnectendam credidimus institutionem canonici regularis prioratus S. Laudi Rotomagensis, [Col. 0019B] ex processionali ms. et collectario hujus domus transsumptam. Uterque codex aetatem praesefert annorum 160. Ex ea institutione patet annuam probationem non fuisse requisitam, sed postquam susceptus fuerat candidatus, cum positis vestibus saecularibus, regulares induisse. Eae erant talaris tunica, lineum indumentum et caputium: de birreto, et almutia quae nunc sinistro brachio imponitur nulla fit mentio. Deinde fusis nonnullis precibus, professionem emittebat hac verborum forma praeconceptam: Ego frater N. offerens trado me ipsum divinae pietati in ecclesia B. Laudi serviturum secundum regulam S. Augustini, et promitto obedientiam domno N. priori praefatae ecclesiae, et successoribus [Col. 0019C] ejus canonice intrantibus. Exinde admissus ad osculum prioris et sociorum, jurejurando firmabat se ordinis statuta servaturum, et arcana capituli secum habiturum, neque cuiquam extraneo patefacturum. Ubi observare licet eos tum assiduitatem, seu ut vocant, stabilitatem in eadem domo fuisse professos.

Viam parat haec institutio ad ordinarium, sive vetus rituale totius anni ad usum canonicorum regularium ejusdem ecclesiae, quod in multis scriptori nostro consentiens est. Canonici enim regulares, ne parum eis nomen congrueret suum, viderenturque minus canonibus obsequentes (concil. Venet. a. 465, c. 15; Epaon. a. 517, c. 27; Gerund. a. 517, c. 1; Bracar. II, a. 563, c. 1; Tolet. IV, a. 633, c. 2; Tolet. XI, c. 3; Rotomag. a. 1189, c. 1) , quibus cautum erat ut ordinem quem ad celebranda divina officia observant metropolitani comprovinciales custodiant, ad dioecesanos ritus se conformabant, idem recitabant officium, eosdem psalmos hymnosque concinebant, additis etiam ad finem antiphonarum canoris repetitionibus quas pneumata vulgo vocant. Summa denique erat eorum cum cathedralis ecclesiae Rotomagensis canonicis societas atque consensio, ut ex variis ordinarii hujus locis perspicuum fiet. Quadringentorum est annorum codex quod indicant tum character quo exaratus est, tum quod cum omnes sigillatim ferias recenseat, praetermittit tamen festivitates SS. Brunonis, Dominici, Francisci, Ludovici Francorum regis, imo et corporis Christi diem festum, [Col. 0020A] cujus loco feria quinta post diem Dominicam sanctissimae Trinitati sacram (cui dedicata fuit haec ecclesia) officium de feria fieri indicat. Majorem praeterea huic codici auctoritatem conciliat quod qui eum exscripsit, ex antiquioribus libris illum se transtulisse in praefatione significat. Illud in eo prae caeteris observatione dignum, quod apud canonicos regulares usu receptum erat, ut diebus hebdomadae sanctae aliorumque per annum solemnium pervigilio ad celebranda religiosius quae recolebant mysteria brevibus mutuisque se cohortationibus accenderent, et per adventum a carnibus et sagimine abstinerent.

Expositionem Canonis missae et divinorum officiorum incerti auctoris nunquam antea editam, et quae [Col. 0020B] in multis Joanni nostro congruit, tradidit nobis ex bibliotheca Bigotiana codex ms. annorum 500; ejus auctor et antiquus et in Amalarii lectione adeo versatus est, ut ejus breviator merito dici possit. Breves notas adjecimus quae ejus intelligentiam juvarent. Ex hoc codice eam partem expositionis sacrarum vestium hausimus, quam desiderari in edito libro supra monuimus; quam tamen hic exstare passi sumus, neque suo loco avulsam contextui Joannis inseruimus, ne dicti codicis series interturbaretur, quam, ut exstat, bona fide repraesentare potius habuimus.

Post haec instrumenta duarum celeberrimarum fundationum capellanorum scilicet collegii Albanensis [Col. 0020C] ex tabulario archiepiscopatus, et collegii Clementinorum ut vocant, ex ejus chartophylacio, excerpta ideo addidimus, quia divinum officium cantatio eorum semper (Psal. LXX) , horumque portio est septies in die confiteri Domino (Psal. CXVIII) et psallere nomini Altissimi (Psal. IX) . Primum horum collegium Petrum de Colle-Medio Rotomagensem primo archiepiscopum eximiis suis statutis notissimum, dein cardinalem et episcopum Albanensem agnovit auctorem anno Domini 1245; alterum anno 1350 erectum Petro Rogerio, qui ex Rotomagensi archiepiscopo summus demum pontifex electus est, dictusque Clemens VI, gaudet conditore. Capellani vero sic ab utroque instituti sunt ut in divinis exsequendis officiis accedant canonicis adjutores, non ut [Col. 0020D] canonici, quod forte arbitrantur, ab illis celebrandis se liberos factos putent; cantabiles enim sunt iis justificationes Dei in domo sanctificationis ejus (Psal. CXVIII; Isai. LXIV) , quibus insistere eo magis tenentur, quo jussit eos divina officia per se, non per substitutos, obire concilium Tridentinum sess. 24, De ref., c. 12. Cum insuper Christus eos increpaverit, qui alligant onera gravia et importabilia, imponuntque ea in humeros hominum, quae nolunt digito movere (Matth. XXIII, 4) . Inter ea quae in his monimentis observanda veniunt non infimum locum tenet, quod eo etiam tempore communem in cibo, potu, somno cultuque vitam clerici vixerint, quae aliquandiu interrupta feliciter restituta fuerat die 1 Aprilis, anno 1666, et tam sapienter omnia disposi [Col. 0021A] […] mensae frugali sacra lectio non deesset; eam tandem mense Decembri anno 1668 diremptam et destructam dolemus.

Sex praeterea sermones, primum de observantia qua populi pastores colere debent, et de officio pastorum clericorumque caeterorum; reliquos demum quinque, qui de munere agunt, quod incumbit pastoribus, docendi populi, perditosque hominum mores et scelera arguendi; de sanctitate qua eminere sacerdotes, quamque integram et intactam custodire debent etiam a tempore suscepti baptismatis; quibus dotibus virtutibusque ornari, quae vitia tum ipsi tum inferioris ordinis clerici vitare teneantur, quibus a sacerdotio defectibus arceantur, quod sacerdotes non verbo solum, sed opere simul et [Col. 0021B] exemplo oporteat praedicare, scientia praeditos esse qua alios doceant, peccata peccantesque gravibus verbis sine timore sed cum fiducia increpare, paratos denique esse conveniat ad vitam pro commissarum sibi ovium salute profundendam, adeo persecutionem mortemve formidare ab eorum sorte alienum est. Demum postquam quibus teneantur astricti officii sui vinculis edocuit, ad perpendendam impositi sibi oneris gravitatem his verbis, Considerate ergo onus vestrum, auctor hortatur. Quis ille fuerit quaeri potest, cum nomen auctoris prae se non ferant: Si quid in re dubia conjicere licet, forte fuerit Ivo Carnotensis episcopus. Nam inter eos de quibus loquimur tres alii exstant in nostro codice ms. bibliothecae Bigotianae 500 annorum, qui jam [Col. 0021C] sub ejus nomine non semel prodierunt; loquendi praeterea genus idem, dictioque consimilis iis sermonibus quos de rebus ecclesiasticis edidit Ivo, praesertim sermones de pastoribus cum eo quem habuit ille in die festo cathedrae S. Petri congruunt. Alia quae consonant referre supervacaneum duximus, tum ne lectori fastidium pareremus, tum quia id facile studiosus experietur. Certe diffiteri nemo potest quin ii sint alicujus episcopi, loquitur enim ad sacerdotes tanquam potestatem habens, et quasi rationem de eorum regimine redditurus, quo fit ut synodici sermones esse videantur; suum tamen ea in re judicium cuique sit liberum per me licet, quibus ducti argumentis ea opinione teneamur, exposuisse satis habemus. Neminem, opinor, pigebit [Col. 0021D] operae in iis legendis positae, cum nondum editi fuerint, monitisque abundent minime contemnendis.

Expositionem baptismatis et Eucharistiae ex eodem codice ms. subjunximus.

His qui de disciplina agunt sermonibus, appendicis instar induximus in animum annecti posse statutum synodale Bajocense anno 1518 sub reverendo in Christo Patre D. Ludovico de Canossa editum, et tunc typis Gothicis excusum; simulque Ebroicense anno 1576 promulgatum a Claudio de Sainctes, qui concilio Tridentino interfuerat, necnon et provinciali Rotomagensi anno 1581, cujus canones in ordinem redegerat, patriaeque linguae in [Col. 0022A] rudiorum gratiam reddiderat. Virum hunc eximium Spiritu Dei ductum fuisse, domusque ejus zelo exaestuasse decreta probant, in quibus ubique emicat eloquium Dei ignitum vehementer, et depravatos cleri populique mores castigandi, ac devios a fide fratres in unum summi pastoris ovile adducendi desiderium ingens. Praedictis statutis pretium etiam fecit raritas, quae gratiam semper inveniens (ut Tertulliani verbis loquar) concupiscentiam concitat habendi (lib. I De cultu fem., c. 9) ; concitavit enim vero in viris illius dioecesis pietate doctrinaque insignibus, quorum adducti precibus ea hic exhibemus.

Ultimum ideo occupant locum ii ritus qui in cathedrali ecclesia coram D. archiepiscopo celebrantur, [Col. 0022B] quia et tempore posteriores, et vernacule editi sunt: constituti fuerant anno Domini 1632, die Martis sexta Aprilis, capitulo congregato per juramentum et domos. Hos ex ejusdem capituli monimentis excerptos hic tradimus.

Ex his omnibus, aliisque veteribus, sed editis, tum Rotomagensis, tum comprovincialium ecclesiarum libris notas confecimus, quas ii viri quorum consiliis non parere religio fuisset, necessarias judicaverunt ad majorem auctoris nostri elucidationem (cujus utinam libros de stola et dedicatione ecclesiae, necnon manipulo reperire et edere potuissemus, de quibus loquitur scripta ad eum epistola Lanfrancus) eas Joannis libro subjecimus iis intertextas, quas Joannes Prevotius, nunquam sine honore nominandus, [Col. 0022C] in idem opus e ms. Salicosano codice erutum ediderat (in Collect. concil. Rotomag., p. 78) ; ut autem erudito viro sua laus integra constet, Prevotianas distinximus his characteribus Pr. dignoscendas, quibus epistolam ejusdem ad D. Franciscum II Rotomagensem archiepiscopum adjunximus. De nostris nihil dicimus, auris enim viri dicta adjudicat et probat ut habetur apud Job (Job XII et XXXIV) . Stylus simplex nihil habet affectati nitoris, sed non ideo forte minus rebus sacris exponendis idoneus: Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod volumus non potest? aut quid obest lignea si hoc potest? quando nil quaerimus nisi patere quod clausum est (S. AUGUST. lib. IV De doct. Christ., c. 11) . Dictio [Col. 0022D] certe placuit amicis sive illi examine non fallunt, sive charitate falluntur, cupimus autem ut caeteri sic censeant. Erunt forte qui minuta nimis et ipso usu trita observari querantur; verum omnia haec illi sibi dicta non putent suique similibus, sed iis qui ritus nostros omnino non norunt, suntque tam in nostris moribus peregrini, quam a nostro jure sunt liberi; cogitent mendicum esse fluviorum cursum qui illustrium tantum satiare valet ardorem, meminerintque apostolum non solum infirmis infirmum, sed et omnibus omnia factum. Alii forsan antiquis nos nimis inhaerere moribus criminabuntur, sed

Elenchus

Editores

• [Col. 0023C] Joannis Abrincensis episcopi liber De officiis ecclesiasticis, pag. 1.
• Observationes ad eumdem librum, 88.
• Epistola D. Joannis Prevotii de eodem libro ad D. Franciscum II Harlaeum Rotomag. archiep., 157.
• Processio cathedralis ecclesiae ad S. Gildardum Dominica in Ramis palmarum, 159.
• Processio ad S. Audoenum in festo S. Marci, 163.
• Processio ad S. Eligium feria 2 Rogationum, 165.
• Processio ad S. Gervasium feria 3 Rogationum, 169.
• Processio ad S. Trinitatem de Monte feria 4 Rogationum, 171.
• Processio in Ascensione Domini, 172.
• Processio in festo Corporis Christi, 173.
• Processio ad S. Audoenum in festo ejusdem sancti, 174.
• Fragmenta ordinarii cathedralis ecclesiae Rotomagensis, 175.
• Benedictio chrismatis, 184.
• Mandatum, seu lotio pedum, 186.
• [Col. 0023D] Officium diei Parasceves, 188.
• Expulsio publice poenitentium, 193.
• Reconciliatio poenitentium, 195.
• Sermo archidiaconi ad archiep. Rotomag. pro reconciliatione poenitentium, 196.
• Tabula paschalis cereo paschali affixa, 198.
• Caeremoniae quaedam ex ordinario Ecclesiae Rotomag. quae non observantur, 200.
• Officium infantum in die Innocentium, 202.
• Officium stellae, seu trium regum, cum cantu, 206.
• Officium sepulcri Dominica Resurrectionis, cum cantu, 211.
• Ordinatio episcopi, 215.
• Nomina vocandorum et excommunicandorum, 224.
• Monitio episcopi ad ordinandos, 225.
• Benedictio abbatis monachorum, 228.
• Benedictio abbatis canonicorum, 237.
• Benedictio abbatissae, 240.
• Benedictio episcopalis in solutione synodi, 244
• [Col. 0024C] Benedictio episcopalis ad missam in nocte Nativitatis Domini, 245.
• Benedictio episcopalis ad missam in Sabbato sancto, 246.
• Vetus ordo ad instituendum canonicum reg. in ecclesia S. Laudi Rotomagensis, 247.
• Ordinarium vetus canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis, 254.
• Expositio incerti auctoris super Canonem missae secundum Amalarium, 361.
• Ejusdem auctoris expositio divinorum officiorum. 385
• Fundatio X clericorum collegii de Albania in ecclesia cathedrali Rotomag. anno 1245, 422.
• Fundatio XVI clericorum collegii Clementinorum in eadem ecclesia anno 1350, 432.
• Sermo 1 ad populum de honorandis presbyteris. 444.
• Sermo 2 ad pastores Ecclesiae, de officio pastorali. 453.
• Sermo 3 ad sacerdotes, 459.
• Sermo 4 ad sacerdotes, 465.
• [Col. 0024D] Sermo 5 ad sacerdotes, 473.
• Sermo 6 de sacerdote, 481.
• Expositio baptismatis et eucharistiae, 488.
• Synodus Bajocensis anno 1518, celebrata per R. P. Ludovicum de Canossa Bajocensem episcopum. append. 1.
• Synodus Ebroicensis anno 1576 habita per R. P. Claudium de Sainctes, Ebroicensem episcopum. app. 9.
• Epistola ejusdem ad illustrissimum cardinalem Carolum a Borbonio Rotomagensem archiepiscopum, ibid.
• Forma professionis decani ruralis, app. 59.
• Bulla Urbani papae de ordinibus et residentia, app. 60.
• Litterae Gregorii papae X super eodem, app. 61.
• Cérémonies qui s'observent en l'église cathédrale de Rouen en présence de monseigneur l'archevêque, app. 61.

Testimonia veterum

Auctores varii

[Col. 0025A] B. Lanfrancus Cantuariensis archiepiscopus in epistola ad Joannem II Rotomagensem archiepiscopum.

Domino merito sanctitatis insigniter efferendo Joanni Normannorum archiepiscopo, Lanfrancus indignus vocari episcopus, bene coeptis meliora connectere. Quidquid sanctitas vestra de stola scripsit multum mihi placuit, nec unquam displicuit; sed quod subjunxit quia ad dedicandam ecclesiam episcopus processurus sacris vestibus ex institutione episcopalis ordinis debeat esse indutus, atque in expositione ipsarum sacrarum vestium casulam posuit, valde stupui, quia tale aliquid me unquam vidisse meminisse non potui. Porro quod in dandis ordinibus soli subdiacono dari manipulum perhibuistis, ubi hoc acceperitis rogo me vestris litteris instruatis; a quibusdam enim id fieri audio, sed utrum id fieri sacris auctoritatibus praecipiatur meminisse non valeo.

[Col. 0025B] Ordericus Vitalis, Uticensis monachus, ecclesiasticae Historiae lib. V.

Hic filius Radulfii Bajocarum comitis praesul Abrincatensis Ecclesiae fuit, et inde ad archiepiscopatum assumptus, X annis tempore Alexandri et Gregorii VII paparum claruit.

Guillelmus Pictaviensis Lexoviorum archidiaconus, in Gestis Guillelmi ducis Normannorum et regis Anglorum.

Statuit enim summe idoneos pontifices, Hugonem Lexovii, proprium fratrem Odonem Bajocarum, Joannem Abrincarum. Quorum in electione penes judicium ejus probitas ipsorum valuit, non altitudo natalium proximorum ipsi. Joannes Radulfi comitis filius, jam pridem laicus ordine, eruditus litteris; clero, imo rectoribus cleri admirandus, innotuerat vita religiosa. Non illius desideria specie sacerdotalis gradus honorem, sed illum vota praesulum ambierunt [Col. 0025C] collegam sibi consecrandum.

Willelmus Gemeticensis monachus, Hist. Normann. lib. VII, cap. 38.

Joannes Abrincatinae urbis praesul, vir ingenuitate plurimum conspicuus, sapientia spirituali feliciter imbutus, prudentia saeculari summe praeditus: secundum quippe nobilitatem generis, comitis Rodulfi filius.

Ibidem de Rodulfo patre Joannis.

Accepit autem mulierem quamdam vocabulo Erambergam, speciosam valde, natam in quadam villa Calcini territorii, quae dicitur Cavilla [Cachevilla]. Genuit vero ex ea duos filios, Hugonem postea episcopum Bajocensem, et Joannem Abrincatensem, qui ad ultimum fuit Rotomagensis archiepiscopus.

Ordericus Vitalis, eccles. Hist. lib. IV.

Post mortem antistitis sui Maurilii Rotomagensis Ecclesia Lanfrancum Cadomensem abbatem sibi [Col. 0025D] praesulem elegit: et rex Guillelmus cum optimatibus suis, omnique populo libentissime concessit. Sed vir Deo devotus, et humilitati studens, tanti primatus sarcinam refutavit, et sibi ad hunc apicem toto conatu Joannem Abrincatensium praesulem praeferre sategit. Porro ut canonice fieret ista conjugatio, Romam adiit, praedictae ordinationis licentiam ab Alexandro papa impetravit; sacrum quoque pallium, unde et ipsi et toti Normanniae gloriandum erat, cum licentia deportavit.

Joannes itaque de sede Abrincatensi, quam VII [Col. 0026A] annis et III mensibus rexerat, asumptus est; et metropolitanus Rotomagensis factus est. Hic ardore virtutum in verbis et operibus multipliciter fervebat, nimioque zelo in vitia, ut Phinees, saeviebat. Quantum vero ad saeculi dignitatem attinet, magnae nobilitatis lampade cluebat. Erat enim filius Radulfi comitis Bajocensium, qui frater fuerat uterinus Richardi senioris ducis Normannorum. Decem itaque annis metropolitanum regimen fortiter et diligenter gessit: multumque contra impudicos presbyteros pro auferendis pellicibus laboravit: a quibus, dum in synodo concubinas eis sub anathemate prohiberet, lapidibus percussus aufugit, fugiensque de ecclesia: Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam (Psal. LXXVIII, 1) , fortiter clamavit.

Gesta archiepiscoporum Rotomagensium, ex mss. codicibus S. Mariae et S. Audoeni.

Defuncto Maurilio Guillelmus rex Anglorum, Lanfrancum abbatem Cadomensem, quem postea Cantuariensi [Col. 0026B] metropoli praefecit, Alexandro papae misit, postulans ejus clementiam ut ei assensum praeberet quatenus ejus auctoritate Joannem Abrincensem episcopum metropolitanae ecclesiae praeficeret, eique, ne aliqua occasione in hoc resisteret, litteris apostolicis mandaret. Ipse vero ejus petitioni, quia devotam vidit, acquievit, et litteras inde pontifici misit. Verba quae litteris continentur haec sunt:

«Alexander episcopus, servus servorum Dei, Joanni Abrincensium venerabili episcopo apostolicam benedictionem. Destituta Rotomagensi Ecclesia pastore, comperimus Sedunensis episcopi, et Lanfranci abbatis relatione, te ex electione principis tui, dilectissimi filii nostri Guillelmi regis Anglorum, ob vitae et morum probitatem ad majorem sedem promovendum, si ex auctoritate sedis apostolicae fuerit assensus, cui Deo auctore praesidemus. Nos igitur moti illorum precibus, ob salutem illius ecclesiae, et omnium in tuis partibus, volumus, atque [Col. 0026C] dilectioni tuae apostolica auctoritate praecipimus, ut quod divina dispensatio de te providit non contradicas, et electioni tuae te obedientem exhibeas. Admonemus itaque fraternitatem dulcedinis tuae [ al., dulcedinem fraternitatis tuae], ut si in modico fuisti fidelis, in majori bene operari non desinas, populum divini verbi pabulo reficias, ut merearis audire illam benignam vocem Domini dicentis: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam (Matth. XXV, 23) . De caetero secretiorem animi nostri voluntatem planius audies per nostrorum legatorum veridicam relationem.»

Joannes vero ejus apostolica legatione recepta, et omnium comprovincialium episcoporum, cunctorumque etiam ejusdem ecclesiae canonicorum electione communi consensu facta, metropolitanam adeptus est sedem. Hic vero fuit vir progenie nobilis, liberalibus imbutus disciplinis.

[Col. 0026D] Anno 1061 Joannes episcopus Abrincensis mense Septembri.

Anno 1069 Maurilio succedit Joannes filius Rodulfi comitis fratris Richardi qui prius Abrincensi Ecclesiae VII annis et tribus mensibus praefuit, et postea rogatu Alexandri papae, concedente Guillelmo principe Normannorum et rege Anglorum, adeptus est cathedram Rotomagensis Ecclesiae.

Anno 1079 obiit Joannes Rotomagensis archiepiscopus.

Anno ab incarnatione Domini 1079 Joannes archiepiscopus [Col. 0027A] octavo [undecimo] anno regiminis sui defunctus est, et in baptisterio basilicae ad aquilonem tumulatus est. Monumentum ejus ⁜ (1) ex albo lapide factum est, in quo hujusmodi epitathium solerter insertum est.

De officiis ecclesiasticis ad Maurilium

Joannes Rotomagensis

[Col. 0027B] 1 (1) Domino vere sancto, et meritis honorando, MAURILIO venerabili (2) sanctae Rotomagensis Ecclesiae archiepiscopo, (3) JOANNES Abrincacensis, omnium episcoporum meritis infimus, corpore et spiritu totius obedientiae munus.

Quoniam tuae paternitatis sanctitatem de ecclesiasticae dignitatis profectu semper sollicitam, ejus lapsu nimio moerore affici, saepissimis inde mecum habitis quaestionibus comperi; hocque dolorem tibi augmentare ejus reparatione flagranti, quod vires ad hoc tuae subtraxerat imbecillitas aegritudinis, parvitas mea tuae sanctissimae 2 optioni suffragari, non aliquo fastu succensa, sed pia compassione commota appetiit: ut quod negligentium pastorum depravatur incuria, tuae sanctae religionis reparetur [Col. 0027C] vigilantia. Hinc tua auctoritate fretus sententias sanctorum Patrum aggressus, diversarumque Ecclesiarum mores et consuetudines prospectans, et ea, quae ad divini cultus officia pertinent, quodque in se mystice continent, nihilominus considerans, quamdam quasi confectionem ex ea diversitate composui, quam omnibus adhuc occultam tuae sagacitatis repraesento examini, ut susceptum opusculum inspicias, et inspiciendo eam, precor, diligentiam adhibeas, qua te nobis eum esse significes, quem in paternitate ac magisterio sat decenter exhibes. Tua quippe refert, ut si aliqua sint quae valeant paterno affectu velis annuere, si vero econtra, vigilantis magisterii censura corrigere. Quod si utile et ratum tua auctoritate censetur, (4) postquam [Col. 0027D] de metropolitana sede stillare videbimus, canonum statuta sequentes, nostrae propinare studebimus.

[Col. 0028B] Propositum sanctae religionis in primis oportet clericos in moribus, habitu, et incessu (5) juxta Carthaginense 3 concilium (IV, c. 44 et 45) canonice observare: scilicet, ut clerici coronas, non absconsas, sed patentes habeant: (6) variis nec rubeis utantur indumentis, cappis in ecclesia nunquam nisi nigris. Unum tempus, et una dies sit semper eis radendi. Huic praecepto inobediens districtim subjaceat correptioni. (7) Quod caput nostrum ex apostolica doctrina in superiori parte radimus, superfluas temporalesque cogitationes de mente, quae per caput exprimitur, resecare jubemur. (8) Per coronam capillorum, quam in inferiori parte portamus, temporalia, sine quibus praesens vita non transigitur, concordi ratione regere, et eis ordinata discretione [Col. 0028C] uti admonemur. Quod ne capillorum superfluitas aures vel oculos cooperiat, sacra religio observat; ne aures cordis vel oculos ad bonum operandum sollicitudines et divitiae hujus saeculi impediant, ut summopere provideamus, designat. Quod vero (9) barbam radimus, per quam virtus corporis designatur, nos mentis feritatem amittere, et juxta Apostolum (I Cor. XIV, 20) parvuli in Christo effici debere figuramur.

Hoc ergo expedito, horae noctis et diei juxta canonicam institutionem certis temporibus observentur; et canonici ad ecclesiam 4 devote congregentur a quibus ita ut scribitur, per totum anni circulum ecclesiastica officia agentur. Quia vero quatuor elementis subsistentes, Dominum nocte ac die offendimus, [Col. 0028D] dignum est ut quater nocte et die in hymnis, et psalmis, et orationibus Dei omnipotentiam, antiquorum exempla sectantes, placare studeamus; [Col. 0029A] Esdras enim a captivitate Babylonica reversus (II Esdr. IX, 3) populum Israeliticum (10) quater nocte et die domino psallere ad ejus misericordiam provocandam instituit. Propheta vero David septies in die laudem Domino se dixisse, et media nocte ad confitendum Domino surrexisse, nobis indicit (Psal. CXVIII) . Has namque horas, scilicet Primam, Tertiam, Sextam, Nonam, Vesperas et Completorium, Nocturnas et matutinale Officium, ad psallendum Domino sancti Patres prae caeteris elegerunt. Primam vero, quia finis est noctis et initium diei. Haec hora omni tempore, exceptis diebus tribus passionis Domini, et septem diebus Paschae, cum oratione Dominica, et Symbolo, et Capitulo, et Collecta completur. In hac quia noctem [Col. 0029B] cum salute transegimus, pastori nostro gratias debemus reddere, et quidquid mali quinque sensibus corporis contraximus, precibus et lacrymis ejus misericordiam 5 postulando delere; id insuper exorare ut imminenti die ab omnibus malis gregem suum dignetur defendere, et quinque sensus corporis nostri in beneplacito suo dirigere. Idcirco (11) quinque psalmos canimus: sed trina sanctae Trinitatis glorificatione connectimus, ut sensus nostri ejus fide muniantur. (12) Quibus fidem catholicam a B. Athanasio Alexandrino patriarcha expositam adjicimus, ut contra omnia adversa visibilia seu invisibilia sit nobis inexpugnabilis clypeus. (13) Tertiam vero, quia in ea Spiritus sanctus super apostolos descendit; Sextam, quia in ea Salvatorem nostrum [Col. 0029C] crucifixerunt Judaei; Nonam, quia in ea idem Salvator in cruce pendens spiritum emisit. In his tribus horis (14) bis tres psalmos cum trina glorificatione sanctae Trinitatis canimus: fidem enim sanctae Trinitatis mente et corpore tenere ac venerari debemus. Has quoque cum responsorio, et versu, et (15) oratione Dominica, et precibus, et psalmo, Miserere mei, Deus, genuflectendo, et oratione complemus: exceptis festis, in quibus oratio Dominica, et preces cum psalmo et genuflectione praetermittuntur. Finitis his diurnalibus officiis, (16) nocturnalia succedunt, in quibus Vesperae prima hora consistit. 6 In hac, quia finis est diei, et initium noctis, ut in prima, quinque psalmos propter quinque [Col. 0029D] sensus corporis canimus: ut quidquid per eos in die offendimus, psalmorum deprecatione nobis dimittatur; et iidem sensus nostri imminente nocte a Domino in beneplacito suo dirigantur. Unusquisque psalmus cum antiphona cantetur, ut instituit beatus Ignatius patriarcha Antiochenus. Per psalmum, qui alternantibus choris cantatur, bona fratrum opera designantur: per antiphonam, quae ab uno incipitur et a caeteris communiter cantatur, charitas exprimitur, qua fidelium mentes in unum connectuntur. Hinc a sacerdote, qui vicem Christi gerit, lectio, id est exhortatio populi, ne deficiant, sed in bono opere perseverent, dicetur: quam responsum, id est bonum exhortati populi opus, et hymnus, id est laus Dei, prosequitur: et versu [Col. 0030A] dicto (17) hymnus sanctae Mariae, humilitatis, et obedientiae, et spei exemplo nos corroborans, Dominicae incarnationis memoriam ad exercendam fidei nostrae devotionem nobis reducit. Incipiente versus juxta quod Dominus praecepit Moysi (Exod. XXIX, 13) , (18) incensum super altare a sacerdote offertur: sicque, ut in caeteris horis, (19) cum oratione Dominica et precibus, exceptis 7 festis oratione vero semper completur.

(20) Quia vero post Vesperas non statim quiescimus, sed terrenis operibus et necessitatibus corporum, quae absque omnino exerceri nequeunt, * quidquid in illis deliquimus, per completorium emendamus. In hac quippe hora secundum elementa corporis nostri, quibus Dominum offendimus, quatuor [Col. 0030B] ad placandum Dominum psalmos canimus, quibus, post capitulum hymno dicto, (21) hymnum iterum justi Simeonis adjicimus, ut a Deo custoditi et illuminati in pace quiescamus. Postea ut in prima, (22) oratione Dominica, et Symbolo, et confessione, nos contra noctis insidias munientes, horam cum precibus, et oratione complemus (23) quam lectio praecedit de exemplis sanctorum Patrum, ad excitandas in bono animas fratrum.

(24) Media nocte, juxta Prophetam (Psal. CXVIII) , ad confitendum Domino surgere debemus. Populum enim sedentem in tenebris, et umbra mortis venit Christus redimere, natus de virgine, noctis in tempore, quam etiam sua illustravit resurrectione. In hac, quia somno dominante hucusque conticuimus [Col. 0030C] Dominum deprecamur, ut labia nostra ad laudem suam pronuntiandam 8 aperire dignetur. Post, ut in caeterarum primordio horarum, ipsum in nostro opere (25) adjutorem invocamus. Postque hymno ad eum placandum dicto, (26) duodecim psalmos canimus, ut per duodecim horas noctis a Domino ab omnibus malis tueamur. Et quia haec custodia per sex aetates mundi necessaria fuit, eosdem psalmos sex antiphonis copulamus. Per antiphonas, ut diximus, charitas exprimitur. Versu ad excitandos animos dicto, et oratione Dominica ad mundanda corda finita, benedictione a sacerdote accepta, tres lectiones leguntur, quarum unamquamque responsorium subsequitur. Lectionibus praedicamus, responsis bona opera, quae subsequi debent, designantur. [Col. 0030D] Sex enim aetates tribus temporibus, id est, naturalis legis, legis litterae, et legis gratiae concluduntur. Quod idem Dominicis diebus et festis per tres nocturnas figuratur. Quod vero in primo nocturno in Dominicis diebus duodecim psalmos cum trina glorificatione sanctae Trinitatis canimus, quatuor una glorificatione, et una antiphona copulamus, duodecim patriarchas, ex quibus Judaicus Dei populus propagatus est, ad memoriam reducimus: qui in quatuor virtutibus, scilicet prudentia, fortitudine 9 justitia et temperantia fulgentes, easque Trinitatis fide et charitate connectentes, Domino devote servierunt: quorum exemplis debemus instrui. Per secundum nocturnum significantur hi qui sub lege [Col. 0031A] fuerunt eadem fide et charitate muniti. Per tertium, hi qui sub gratia fuerunt eisdem virtutibus illuminati. Per novem lectiones, quibus Te Deum laudamus, scilicet laudem Dei, conjungimus, nos horum trium temporum exempla ita imitari praedicatione et opere debere designatur, ut novem angelorum ordinibus conjungi mereamur, ut ex nobis decimus restauretur, qui divinis incessabiliter inhaereat laudibus.

(27) Per Officium matutinale recolimus baptismum plebis Israeliticae, per quem noster figuratur, qui in vigilia matutina Exodi factus est, dum necatis divina potentia hostibus, rubrum mare transierunt. In hoc etiam Dominicam resurrectionem recolimus, quam summo diluculo angeli nuntiaverunt mulieribus. [Col. 0031B] In hac hora quinque psalmos ad muniendum quinque corporis sensus canimus. Post sacerdotis lectio, quae capitulum vocatur, nos in bono opere perseverare hortatur: cui nos obedientes hymnum Domino resonamus. 10 Versu quoque excitati, hymnum Zachariae concinimus, in quo Dominum nos visitasse, et redemptionem per Abraham nobis promissam complevisse, collaudando profitemur. Versu incoepto, juxta quod Dominus Moysi praecepit (Exod. XXIX) , sacerdos incensum super altare adolebit; sicque ut in Vesperis, antiphona cantata, (28) cum oratione Dominica, et precibus, et oratione finitur. In festis vero oratio Dominica et preces non dicuntur. Quo finito ut in caeteris horis Dominus benedicitur, et ab omnibus sibi grates referuntur. [Col. 0031C] Aliud quoque mysticum gerit hoc officium. Per primum psalmum primitiva de Judaeis Ecclesia designatur; per secundum de gentibus; per tertium, cui unus psalmus sub una gloria adjicitur, uterque populus, gentilis et Judaeus, qui in fine mundi una fide, una lege conjungentur. Per quartum, quem pueri in camino ardenti cecinerunt, Antichristi tribulatio, quam uterque pro Christo patietur populus. Per tres psalmos Laudate, qui sub una gloria conjunguntur, tres ordines, qui per Job, Daniel et Noe exprimuntur cum Christo in laude et gloria regnaturi, (29) Signo pulsante, antequam laxetur, ad Primam, vel ad omnes horas noctis et diei, fratres congregentur, (30) ubi religiose 11 consistentes, [Col. 0031D] non hac aut illac se moventes, nec alicui confabulantes, neque bini simul, nisi competentibus horis, sedentes, (31) et ad Gloria Patri, ad altare se inclinando vertentes, (32) chorum non exeant, majores absque decani, minores absque licentia cantoris. Qui autem legere perrexerit, non medium chori, quousque (33) ante et retro inclinet, transeat; nec cum strepitu, sed decenter pergat, ut in incessu et habitu eorum religio semper appareat. Qui vero ex una parte ad alteram summa quidem necessitate ierit, ante tantummodo stans quidem reverenter inclinet. Violator hujus propositi legitimae subjaceat correptioni. Hymno dicto psalmi cum antiphona ad eos pertinente dicantur: post quos Quicunque vult, cum antiphona sanctae Trinitatis cantetur, (34) exceptis [Col. 0032A] diebus Nativitatis Domini usque ad octavam Epiphaniae, et diebus Pentecostes. (35) Subsequente capitulo Domine miserere, in ferialibus diebus, festivis autem Regi saeculorum, responsorium cum versu sequitur, et dictis precibus, (36) confessione facta cum precibus ibi pertinentibus, oratione subjecta hora compleatur. (37) Prima finita in capitulum fratres conveniant. Martyrologii lectio legatur, (38) ne aliqua sancti festivitas in crastino celebranda 12 negligenter omittatur. Versu, Pretiosa est in conspectu Domini, dicto, beatae Mariae, sanctorumque intercessione postulata, tumque Deo in eorum auxilio invocato, oratione Dominica completa, cum sacerdotis oratione, ibi finiatur. Inde recitetur (39) lectio regulae canonicalis, (40) seu pastoralis, (41) [Col. 0032B] vel alicujus regularis libri. Deinde culpae examinentur: examinatio canonicaliter exerceatur. Post ad ecclesiam redeant, et missam matutinalem canant. In ea hae orationes dicantur: prima Fidelium Deus, secunda, Deus, qui inter apostolicos, tertia, Deus veniae largitor, post caeterae quae fratribus placuerint.

Signo indicante Tertia cantetur. Missa diei hora tertia, excepto jejunii tempore, celebretur. Hora enim tertia linguis Judaeorum crucifixus est Christus: jejunii tempore hora nona, in qua Christus emisit spiritum. Missa vero diei hoc ordine celebretur. In Primis in ferialibus diebus duae campanae pulsentur, (42) in festis omnes. Ad Gloria Patri, choro introitum a beato Coelestino institutum canente, [Col. 0032C] sacerdos in vestiario, caeterique ministri sanctis vestibus juxta ordinem induantur, scilicet alba, stola et dalmatica diaconus: alba, et tunica, et manipulo subdiaconus: 13 reliqui tantum albis, scilicet (43) duo acolythi, unus qui cantet graduale, et deferat candelabrum; alter qui Alleluia, et ferat thuribulum. (44) Psalmo dicto, incipiente choro Gloria Patri, sacerdos caeterique ministri sic ad altare procedant. Diaconus praecedat presbyterum, subdiaconus praecedens diaconum ferat Evangelium, (45) ceroferarius cum cereo praecedat subdiaconum, portitor thuribuli ceroferarium. Dum ergo ante altare venerint, subdiaconus Evangelium ponat super dextrum cornu altaris, ubi usque ad Evangelium [Col. 0032D] manebit. Per altare Jerusalem designatur, in qua ab initio adventus Domini evangelica doctrina resonuit, et inde usque ad publicum exivit, ut scriptum est: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isa. II, 3) . Postea subdiaconus ad sinistram sacerdotis transeat, diaconus ad dextram; ubi confessione invicem facta, (46) diaconum et subdiaconum osculetur sacerdos; primum enim Christus pacem apostolis dedit, per eos orbi transmisit. Postque (47) sacerdos caeterique ministri retro coram altari breviter orent stantes ordine suo. Deinde primum ab oratione surgens inclinanti sibi inclinet diacono, diaconus inclinanti subdiacono, subdiaconus inclinanti sibi choro. 14 Diaconus vero post inclinationem utraque altaris cornua deosculans, [Col. 0033A] sacerdoti medium altaris osculanti Evangelium osculandum offerat; evangelio enim Christus praevaricationis chirographum delens, pacem mundo dedit: cujus praeconibus utrumque populum, Judaicum quippe et gentilem sibi reconciliavit. Quod altare sacerdos osculatur, significat gentem Judaeam in Jerusalem morantem, quam Christus sibi reconciliavit; per evangelium, gentilem populum. Dehinc pergit sacerdos ad dextrum cornu altaris: dexteram enim Christus semper egit vitam: dextera enim vita acquiritur coelestis gloria. (48) Diaconus post eum eamdem imitando vitam [ fort., viam] consistat, quousque ei sedere innuat. Sessio episcopi juxta decreta Urbani papae (epist. de cathedr. episc. IV, c. 35) , et Carthaginense concilium caeteris celsior [Col. 0033B] debet fieri, in qua cathedra pontificalis honorifice constituatur: episcopus enim Graece, Latine superintendens interpretatur: ideo altior, sicut vinitori, ad custodiendam vineam Domini sabaoth, ei locus praeparatur, quam, incipiente Kyrie eleison, episcopus cum ministris suis ascendat, quorum alii stent, alii sedeant. Per eos qui sedent membra Christi designantur in pace quiescentia; per eos qui 15 stant, in certamine posita. Gloria in excelsis Deo cum incoeperit, vel orationem dixerit pontifex, ac sacerdos ad orientem vertatur; non quia ibi solum sit Dominus, qui ubique non locorum spatiis, sed majestatis potentia praesens est, sed quia ab oriente lux oritur, qua caeterae partes illustrantur: sic a Deo summum bonum, quo totus orbis illuminatur. Per [Col. 0033C] salutationem sacerdotis et responsionem populi eorum communis et charitativus ostenditur affectus, alternatim monens et optans ut in eis semper maneat Christus. Quod solus episcopus salutando populum Pax Domini dicit, (49) ostendit eum esse vicarium Christi, qui resurgens a mortuis, pacem apostolis nuntiavit. Ministrorum quantuscunque fuerit numerus, major pars in dextera, minor in sinistra [ f. add. parte]: utraque enim benedictio scilicet temporalis et aeterna, nobis a Deo est postulanda, licet instantius sempiterna. Ceroferarii vero usque ad Kyrie eleison, (50) ab austro ad aquilonem candelabra teneant, quo incoepto ibidem dimittant. Per austrum, qui est ventus calidus, Spiritus sancti fervor designatur, qui veri solis ortu, ab oriente ad occidentem, [Col. 0033D] mundum illuminando, diffunditur. Unus vero tertius in medio ponatur, per 16 quem, ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine Domini, Dominum adesse designatur (Matth. XVIII, 20) . Per hoc quod (51) incoepto Kyrie cerei deponuntur, nos, dum Dominum exoramus, contrito corde humiliari oportere demonstratur. Salutante presbytero populum, ibidem teneant. Oratione finita, ab oriente ad occidentem collocent; duobus enim Testamentis illuminantur quatuor partes mundi. (52) Septem candelabra in festis significant septem dona Spiritus sancti. (53) Incipiente subdiacono Epistolam, sacerdos juxta altare sedeat, et diacono in loco suo sedere innuat: (54) subdiaconus vero, excepto tempore ministrationis [Col. 0034A] suae, in choro maneat. (55) Epistolam responsorium opportunis temporibus tractus vel Alleluia sequuntur. Per responsorium quod alternatim cantatur, activa vita designatur, in qua Ecclesia, bona operando, promeretur aeternam gloriam, quae per Alleluia figuratur; per tractum, qui nullo respondente cantatur, et in melodiis suis similitudinem fert gemitus, vita contemplativa, in qua perfecti viri peccata plorando, soli Deo vacando, morantes, eamdem excellentius quidem gloriam promerentur. Pneuma sequentiae, quod post Alleluia cantatur, laudem aeternae 17 gloriae significat, ubi nulla erit necessaria verborum locutio, sed sola pura, et in Deo semper intenta cogitatio. (56) Per tabulas osseas, quas cantores tenent in manibus, fortis bonorum operum [Col. 0034B] perseverantia, qua divinis oportet inhaerere laudibus, designatur. Lectores Epistolae et Evangelii, et cantores gradualis et Alleluia, in festivis diebus in pulpitum ascendant: debent enim pastores et doctores praedicationem suam juxta prophetam exaltare (Isai. XL, 9) , et opera ad instruendum Dei populum, ut in eis illud Dominicum impleatur praeceptum: Luceant opera vestram coram hominibus, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) . Diaconus cum pulpitum ascendit, celsius consistat ceroferariis: Evangelium enim Christi legem et prophetas praecellit; per thuribuli vero portitorem, qui in eodem loco cum diacono consistit, designatur fragrantia doctrinae et magnalium Christi. Crucem, quam incipiente Evangelio frontibus nostris [Col. 0034C] imponimus, ad expellendas omnes pravas suggestiones facimus, crux enim pellit omnes adversitates animi. In eadem hora (57) oportet episcopos et abbates baculos de manibus deponere in auditu verbi Domini, et ante Dominum devotos humiliter stare. Tempore 18 quo ministri casulis induuntur, oratione finita (58) subdiaconus exuta casula Epistolam legat, qua lecta iterum induat, et corporale ad altare deferens diacono tribuat: quod ille in altari disponat. Incoepto tractu aut Alleluia, diaconus casulam exuat, et sub dextro armo superque sinistrum ponat, dextrum post discoopertum habeat; brachium enim Domini, quod in lege erat absconsum, nobis patefecit Evangelium. Quod (59) casula induitur diaconus, significat mysticum sub [Col. 0034D] lege tempus; quod exuitur, figurat tempus sub gratia, [ f. in quo] mysteria revelantur. Propinquante Evangelii termino sacerdos thymiama in thuribulo ponat, quo (60) incensato altari, ante Evangelium deferatur. Per thuribulum, quod fragrantiam odoris emittit, fama bonorum, quae doctrinam praecessit. Diaconus benedictione a sacerdote accepta, ab altari Evangelium accipiens, (61) super sinistrum armum imponat. Per sinistrum enim armum vita temporalis designatur, in qua oportet Evangelium praedicari; et subdiaconus ante eum pulvinar deferat. Per pulvinar quod praecedit, lex figuratur, quae Evangelium praecessit; per plumas quae intus occultantur, mysteria, quae in lege continebantur; per [Col. 0035A] levitatem plumae, praecepta 19 veteris legis levia ad comparationem novae: in illa enim dicitur: Non occides (Exod. XX, 13) , in nova vero, Qui irascitur fratri suo, reus erit judicio (Matth. V, 22) . Sicque (62) praecedentibus ceroferario thuribulique latore, cum processione ad pulpitum pergat, et supposito Evangelio ac incensato, versus ad aquilonem Evangelium legat: per aquilonem enim infidelitas gentium designatur, quibus Evangelium ab apostolis igne Spiritus sancti accensis praedicatur. (63) Quo lecto candelabra exstinguantur: immolatione enim veri Agni. typici cessavit immolatio, et caetera mysteria, quae in lege continebantur et prophetis per candelabra designatis. (64) Incensum sacerdoti in thuribulo offeratur, et Evangelium primum a subdiacono [Col. 0035B] sibi porrectum osculetur, quod post a diacono osculetur: et in festivis diebus a subdiacono omni clero, incenso praecedente, praesentetur. Evangelio lecto populus a sacerdote salutetur; offerenda incipiatur, (65) quam finitam versus sequatur. Interim vero panis et vini oblatio a subdiacono diacono, a diacono offeratur presbytero; (66) cantor aquam linteo coopertam in festis diacono deferat, quam diaconus vino misceat: dulci enim cantoris modulatione, populus pia devotione et 20 divino amore accenditur, et sic ad Dominum currit, et unum corpus in Christo efficitur. Per vinum Christus, per aquam populus, per linteum cooperturam aquae labor modulationis cantoris, quo liberatur populus a cogitationum pravitate: lino enim labor [Col. 0035C] exprimitur. Aqua mista vino, populus adunatus Christo; vinum sine aqua Christus est; aqua sine vino, populus sine Christo. (67) Aliis diebus ministret eam acolythus. (68) Sacerdos oblationem ita componat, ut in dextera parte hostiae calicem constituat: a dextro enim latere Domini sanguis defluxit et aqua: sicque corporali cooperta (69) incensum desuper offerat, et sic diacono praebeat; diaconus vero in circuitu altaris deferat, postea sacerdoti, deinde ministro reddat, ut clero populoque deferat. Praeterea accipiens patenam de altari, subdiacono porrigat; (70) subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. Non licet enim quidquam sacri ab altari auferre alicui, nisi diacono, vel sacerdoti. Tunc coram altari [Col. 0035D] oret inclinatus sacerdos solus, postulando ut dignus possit accedere ad altare, et insistere cultibus divinis, ne fiat illi quod factum est Bethsamitibus, qui temere viderunt arcam Domini (I Reg. VI, 19) . Christus enim antequam pateretur, saepe solus pernoctans 21 in oratione oravit, non pro se, sed pro nobis. Caeteri vero ministri stent in oratione ordine suo. Post quae versus ad populum orare moneat, conversusque ad altare secretam orationem dicat: qua completa, Vere dignum, devota mente dulcique voce proferat, in cujus fine hymnum, Sanctus, sanctus, sanctus, a beato Sixto institutum chorus respondeat; diaconus et ministri ad Te igitur perseverent retro sacerdotem, usque Sed libera nos; inclinati Domino enim patienti moerore et timore sui compatiebantur [Col. 0036A] apostoli. Per inclinationem diaconorum significatur moestitia apostolorum; per subdiaconorum, sanctarum mulierum. Subdiaconi vero similiter inclinati sint in aspectu sacerdotis, per quos exprimuntur sanctae mulieres, quae patiente Domino, fugientibus discipulis, licet timore et moerore perculsae, in his, quae de eo fiebant, erant intendentes; sed Domino de cruce deposito ac sepulto, inde recesserunt, et aromata sepulturae paraverunt; ita subdiaconi ab eo loco discedant, et corpori ac sanguini Christi ministrare satagant, efferentes patenam per manum diaconi sacerdoti ad frangendum in ea corpus Domini. Hoc expleto sacerdos (71) Dominici corporis et sanguinis consecrationem 22 juxta sanctorum Patrum institutionem puro et humili [Col. 0036B] corde compleat. Dum ergo ad Nobis quoque peccatoribus venerit, altius vocem suam proferat, et pectus suum percutiat. Vocis enim exaltatione per centurionem gentilium exprimitur professio; per pectoris tunsionem, Judaeorum pectora sua percutientium lamentatio. Ubi ergo ad haec verba venerit, scilicet, Per quem haec omnia, Domine, semper bona, tunc diaconus accedat, et dextera manu dextrum cornu corporalis accipiat, cum sacerdote discooperiat. Sacerdos, Per ipsum, dicendo (72), oblata quatuor partes calicis tangat. Immolatione enim corporis Christi redempta sunt quatuor climata mundi. Item (73) oratione finita uterque calicem levent, et simul ponant et cooperiant. Inde (74) altare diaconus osculetur, deinde dexteram sacerdotis scapulam. [Col. 0036C] Per scapulam sacerdotis lapis designatur, in quo angelus ad sepulcrum resedit. Semper enim angelus credendus est adesse immolationi corporis Christi. Per diaconum Joseph exprimitur, per sacerdotem Nicodemus; per elevationem de altari hostiae, depotitio Christi de cruce; per depositionem iterum in altari, sepultura Christi. Post quae sacerdos orationem Dominicam alta voce proferat. 23 Per exaltationem Dominicae orationis demonstratur nostrae unitas fraternitatis (S. CYP. de orat. Dominica): Deus enim Pater noster, pacis et concordiae magister, sic nos unum pro omnibus orare docuit, quomodo in uno omnes portavit. Clero, Sed libera nos a malo, respondente, officium consecrationis perficiat. Sed [Col. 0036D] libera dicto, diaconus et subdiaconus se erigant, et oculos in Dominici corporis consecrationem intendant; ait enim evangelista, quia noti ejus a longe stabant, sua pectora percutientes (Luc. XXIII, 49) . Ubi ergo ad locum, Da propitius pacem, venerit, qui mantili indutus tenuerat, [ add. patenam] subdiacono (75), subdiaconus diacono, diaconus sacerdoti offerat, in qua sacerdos corpus Domini tripliciter dividat, quarum partium unam sacerdos calici immittens, Pax Domini, alta voce dicendo, protinus subdat secrete: Fiat commistio corporis et sanguinis Domini nobis accipientibus in vitam aeternam (76). Alia se, diaconum subdiaconumque communicet. Tertiam viaticum, si opus fuerit in patina usque ad finem missae reservet. Per particulam oblatae immissae [Col. 0037A] in calicem ostenditur corpus Christi, quod resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote vel populo, vivificantem eos in Deo, Christi cum discipulis suis post resurrectionem conversatio. Tertiam, quae 24 remanet in altari, vocat sancta Ecclesia viaticum morientis; ut ostendatur non eos debere deputari morientes, sed dormientes qui in Christo moriuntur, dum tali tantoque ductore ad aeternam vitam perducuntur (77). Si autem opus non fuerit, tertiam sacerdos, aut unus ministrorum accipiat. Non autem intincto pane, sed juxta definitionem Toletani concilii seorsum corpore, seorsum sanguine, sacerdos communicet, excepto populo, quem intincto pane, non auctoritate, sed (78) summa necessitate timoris sanguinis Christi effusionis [Col. 0037B] permittitur communicare. Dum ergo sacerdos ministris communionem porrigit (79), unumquemque primitus osculetur, et post qui communicandus est, manu sacerdotis osculata, communionem ab eo accipiat. Postremo vero particulam, quae in calice remansit, sacerdos sumat: et post diacono calicem ad mundandum, et sumendum quod remansit, porrigat, qui in sinistrum cornu altaris calicem cum patena deferat, ubi (80) partem sibi accipiat, et partem subdiacono tribuat Post mundato utroque utrique participent. Acolythus vero alterum calicem sacerdoti ad mundandos digitos deferat. Subdiaconus autem ad mundandum calicem et patenam 25 diacono serviat. Post mundationem patenae et calicis acolythus utrumque mantili involutum teneat, [Col. 0037C] usque ad completionem primae post communionis, suaque caeteri ministri officia. Sacerdos, ut supra diximus, partito corpore Domini, Pax Domini, alta voce proferat (81), a quo unus canonicorum pacem accipiat, quam in utroque choro majoribus distribuat. Ipsi autem caeteris ita porrigant ut nullus de loco moveatur, sed a superiori accipiat et inferiori tribuat. Unus minorum utriusque chori a majoribus accipiat, et juxta praeceptum ordinem caeteris distribuat. Hoc autem firmiter teneant, juxta apostolum, honore invicem praevenientes (Rom. XII, 10) , ut dantes pacem et recipientes semper inclinent, per osculum pacis designatur nostrae utilitas fidei (82). Chorus vero psallat, Agnus Dei, quod Sergius papa tempore confractionis [Col. 0037D] corporis Domini cantare praecepit, cujus Agni immolatio mundum redemit. Quo incoepto candelabra illuminentur. Agni passione illuminatus est mundus (83). Diaconus autem si casula utitur, quam sibi, ut supra diximus, circumdederat, choro, Agnus, bis repetente, iterum induat. Sacerdos salutato populo orationem dicat. Cui iterum salutanti populum, diaconus, Ite, 26 missa, tempore suo aut, Benedicamus Domino, succinat (84). Clero respondente, Deo gratias, officium finiat.

Missa vero, ut praedictum est, juxta sanctorum instituta Patrum hora tertia celebranda est: ipsa enim hora crucifixus Christus linguis Judaeorum; secundum communem consuetudinem potius hora sexta, quia in ea passus est manibus persecutorum; tempore jejunii hora nona, quia in ea emisit spiritum. [Col. 0038A] Qui autem necessitate ante Tertiam vel post Nonam non perpetue, sed desiderio sacrificandi missam celebrant, non sunt reprehendendi; legitur enim Leonem summum pontificem diluculo missam celebrasse. Missa pro defunctis absque Gloria et Alleluia, et pacis osculo celebretur. Sunt quaedam ecclesiae, in quibus exceptis depositionibus, solum per Kalendas mensium missae festive celebrantur mortuorum. Nos vero quotidie, exceptis festis, et (85) diebus Pentecostes, pro eis Domino sacrificamus, anniversarios dies festive recolimus. Vesperas et Matutinas absque Deus in adjutorium, et Domine labia, et Gloria Patri, celebramus in depositionibus et festis cum novem lectionibus.

Observationes ad librum de officiis ecclesiasticis

Prevotius, Joannes

[Col. 0063A] 88 (1) Domino vere sancto, et meritis honorando, Maurilio. Operis aera statim ex inscriptione deprehenditur. Cum enim Joannes noster Abrincenses infulas ante annum Christi 1061 non inierit, ut superius observavimus, Maurilius autem in pontificatu annum 1067 haud excesserit, extra dubium est librum qui superstisti dicatus est, intra illius septennii tempus scriptum fuisse. De Maurilio notae sanctitatis antistite (qui primarium Deiparae templum perfecit et dicavit) praeter ea quae exstant apud vulgatos auctores, Guillelmum Pictavinum in gestis Guillelmi ducis, Willelmum Gemeticensem l. VII Hist. Norman., c. 24 et 38; Ordericum Vitalem eccles. Hist. l. IV et V, Willelmum Malmesburiensem De gestis regum Angl. lib. III, et alios, consulenda sunt gesta archiepiscoporum [Col. 0063B] Rotomagensium ex ms. codice eburneo ecclesiae metropolitanae; quibus, quod hac parte prolixiora sint, omissis, duo notatu digna huic loco inseruisse non pigeat. 1. In antiquo libro pontificali ejusdem ecclesiae formulam exstare professionis fidei de veritate carnis et sanguinis Christi in Eucharistia contra Berengarium ejusque successores in concilio provinciali, praesidente huic sanctae sedi (verba sunt formulae) venerabilis memoriae Maurilio, latam, quam integram hic describere supervacaneum duximus, quod religiosissimi D. archiepiscopi beneficio, una cum doctissimis ejus scriptis in lucem jam prodierit. 89 2. Locum illum, qui Maurilii primum, deinde Guillelmi cardinalis de Stotevilla, sepulcro quondam illustris, nunc mutata rerum facie vacuus [Col. 0063C] in navi basilicae visitur, clero Rotomagensi semper venerationi fuisse, hacque de causa solere statis diebus thurificari. Ejus autem rei ratio non modo ex antistitis sanctitate petenda est, cujus ille tantam posteris opinionem reliquit, ut locus in vulgo S. Maurilii tumba diceretur: verum etiam ex antiqua traditione, qua sibi persuasum habuere majores nostri altare maximum antiquitus ibidem fuisse constitutum, ut aperte indicant litterae canonicorum Rotomagensium ad eumdem cardinalem, quarum exemplar in ecclesiae scriniis asservatur. JOANNES PREVOST.

(2) Sanctae Rotomagensis ecclesiae. Familiaris religiosae antiquitati loquendi modus, cujus tot exempla passim occurrunt in sacrarum aedium monumentis, [Col. 0063D] maxime vero domesticis, ut caecutire videantur in meridie qui id improbent aut nesciant. Ne longius evagemur, hujus veritatis testes omni exceptione [Col. 0064A] majores proferri possunt, Carolus Calvus Francorum rex in diplomate pro rebus ejusdem ecclesiae: Riculfus venerabilis Rotomagensis archiepiscopus detulit serenitati nostrae praeceptum avi nostri divae memoriae domni imperatoris Karoli, in quo continebatur, quod ad petitionem sanctae recordationis domni archiepiscopi Remigii praedecessoris sui quasdam villas viris sanctae suae metropolis ecclesiae Rotomagensis canonicis in aula S. Mariae Domino deservientibus, etc., delegasset. Ricardus Normanniae dux in charta pro monasterio Fiscannensi: Accitis totius nostrae dioecesis episcopis, Roberto scilicet sanctae Rotomagensis ecclesiae archiepiscopo, necnon et Radulfo sanctae Bajocensis ecclesiae praesule, etc. Robertus Normanniae dux cognomento magnificus, et Robertus [Col. 0064B] Rotomagensis archiepiscopus in charta de rebus ejusdem ecclesiae: Placuit nobis res sanctae ecclesiae Rotomagensis, quae capitalis et metropolis est regni nostri, etc., confirmare. Philippus I Francorum rex in diplomate archivi archiepiscopalis dato anno Christi 1091: Concedo abbatiam S. Mellonis de Pontisara domno Willelmo Rotomagensi archiepiscopo, et omnibus successoribus suis, et dono in fearum, ut eam de me et successoribus meis perpetuo teneant ad honorem et exaltationem 90 sanctae Rotomagensis ecclesiae. Ludovicus XII rex in litteris concessionis duorum modiorum salis in gratiam canonicorum Rotomagensium datis Blasiis anno Christi 1506: His denique temporibus huic sanctae ecclesiae Rotomagensi praeest, volente Deo creatore, Georgius de [Col. 0064C] Ambasia noster consanguineus carissimus, sanctae sedis apostolicae et Romanae ecclesiae cardinalis, legatusque de latere nobis probatissimus, nostrique imperii patricius et consiliarius fidelissimus. PR.

(3) Joannes Abrincacensis. Sic Bajocacensis, et Parisiacensis, pro Bajocensi et Parisiensi passim ejus aevi scriptoribus. Rectius forte Abrincatensis, ut apud Ordericum ecclesiast. hist. lib. III, IV, VIII et XII. Porro de Joanne, praeter testimonia superius ad libri limen allata vide eumdem Ordericum lib. IV et V, et Matthaeum West monasteriensem ad annum Christi 1073 et 1079, quibus adderem anonymum S. Audoeni monachum, nisi Joanni parum aequus videretur. PR.

(4) Postquam de metropolitana sede stillare videbimus. Concilium Rotomagense celebratum sub [Col. 0064D] Waltero de Constantiis archiepiscopo A. C. juxta veterem Galliae calculum 1189, 3 idus Februarii can. 1: Antiquorum Patrum nostrorum vestigiis [Col. 0065A] adhaerentes in primis decernimus, ut omnes suffraganeae ecclesiae nostrae in legendo et psallendo usum hujus sacrosanctae ecclesiae metropolitanae imitentur. PR.

(5) Item concilium oletanum XI, can. 3.

Juxta Carthaginense concilium. Quartum scilicet, can. 44 et 45, quorum alter ad tonsuram, alter ad habitum pertinet. Prioris mentem ne quis suo arbitrio interpretaretur, placuit concilio IV Toletano tonsurae formam disertis verbis ita praescribere can. 41: Omnes clerici, vel lectores sicut levitae et sacerdotes, detonso superius toto capite, inferius solam circuli coronam relinquant: non sicut hucusque in Galliciae partibus facere lectores videntur, qui prolixis, ut laici, comis, in solo capitis apice modicum circulum tondent. Ritus enim [Col. 0065B] iste in Hispania hucusque haereticorum fuit. Unde oportet ut pro amputando ecclesiae scandalo, hoc signum dedecoris auferatur, et una sit tonsura, vel habitus, sicut totius Hispaniae est usus. Qui autem hoc non custodierit, fidei catholicae reus erit. Astipulatur huic instituto omnium fere locorum et temporum consensus, 91 ut mirum non sit, si tam severe in ejus contemptores ecclesiasticae leges animadverterint. Testantur id antiqua provinciae nostrae decreta, atque in primis concilium Rotomagense sub Waltero can. 5: Sacerdotes et clerici coronas habeant patulas et decentem crinium circumferentiam. Istius constitutionis transgressores ab ecclesiasticis beneficiis suspendantur. Qui vero beneficia non habuerint, et ita comam nutrierint, privilegio careant clericali. [Col. 0065C] Praecepta nova Petri de Colle-medio archiepiscopi, qui sedere coepit anno Christi 1237: Cum in tonsura et maxime habitu differre debeant a laicis sacerdotes, in quibus plures invenimus istis temporibus delinquentes, praecipimus quod omnes coronam magnam habeant, et tonsuram altam et bene rotundam. Et qui in his de caetero invenietur culpabilis, gravius punietur. Concilium apud Pontem-Audomari habitum anno Christi 1267. [sedente archiepiscopo Odone Rigaltio], clericos, etiam uxoratos, ad deferendum tonsuram et habitum clerico congruentem trinis monitionibus adigi praecipit, et addit: Denique si post praemissas monitiones aliqui clerici in apostasia tonsurae et habitus permanserint et contingat quod pro suis excessibus a secularibus judicibus capiantur, in criminibus [Col. 0065D] comprehensi; non praecipiemus eos per censuras ecclesiasticas liberari. Eadem fere sanxit concilium aliud ibidem anno Christi 1279 (Collect. conciliorum Rotomag., pag. 276) celebratum. Tepescente demum disciplina, canonici Rotomagenses in capitulo generali anno Christi 1311 haec de tonsura et habitu statuerunt: Ut quanto ecclesia nostra caeteras nobilitate praecellit, sic ejus ecclesiastici servitores majori honestate a caeteris distinguantur: statuimus ut universi canonici, capellani, et clerici chori nostri tonsuram amodo deferant congruentem, in quantitate fere similem tonsurae puerorum de altari, a quibus circa hoc antiquae consuetudinis servatur honestas. Nec quisquam praedictorum amodo consutitios deferat sotulares. [Col. 0066A] Item statuimus, quod quicunque ad missam, evangelium et epistolam, in tabula scriptus fuerit, tonsuram ac barbam se radi faciat: alioquin in officio suo nequeat ad altare, donec rasus fuerit, ministrare: decernentes ut hoc statutum, et omnia alia edita in hoc capitulo generali, inter illa statuta numerentur, quae quilibet canonicus in sua receptione jurat servare. Plura de tonsura Isidorus De ecclesiast. offic. 92 lib. II, cap. 4; Albinus Flaccus Alcuiuus, lib. De div. offic.; Amalarius item De ecclesiast. offic., lib. II, cap. 5; Rabanus Maurus De institut. clericorum lib. I, cap. 3; Rupertus abbas Tuitiensis De div. offic., lib. III, cap. 25; concilium Agathense can. 20; Stephanus II papa in responsis in Carisiaco villa ad annum Christi 754, can. 18; concilium Aquisgranense [Col. 0066B] A. C. 816, lib. I, qui est de institutione canonicorum, cap. 1; Coyacense anno Christi 1050; West-monasteriense anno Christi 1175; Eboracense anno Christi 1195; Oxoniense anno Christi 1222; Londinense anno Christi 1237; Ravenn. I, anno Christi 1286, rubr. 3; Ravenn. III, anno Christi 1314, rubr. 10; Ravenn, IV, anno Christi 1317, rubr. 4; ac demum Patrum aetate Rotomagense anno Christi 1581, tit. De episc. et capit., § 7, et tit. De curat, et aliorum offic., § 9, et Remense anno Christi 1385 tit. De clericis in gen., § 18. PR.

(6) Variis nec rubeis utantur indumentis. Plurimis conciliorum decretis idem fuit prohibitum. Unde autem heteromallon rubeum in cappis hiemalibus canonicorum sumpserit exordium non liquet, huic [Col. 0066C] enim instituto repugnat.

(7) Quod caput nostrum ex apostolica doctrina in superiori parte radimus. Primis temporibus radere caput minus usitatum fuisse videtur quam tondere, nam S. Hieronymus in caput XLIV Ezechielis ait: Perspicue demonstratur ne rasis capitibus sicut sacerdotes cultoresque Isidis et Serapis nos esse debere; hujusque usus moralem rationem affert S. Gregorius lib. II Pastoralis, cap. 7, et lib. I Regist., ep. 24. Ex apostolica autem doctrina dicitur descendere, sive quia tonsuram gestamus exemplo S. Petri, ut habet ordo Romanus; isque ita in memoriam Dominicae passionis attonsus est, ut legitur apud Bedam lib. V Hist., c. 22, sive quia eam Petrus instituit, ut tradunt Gregorius Turonensis lib. I De mirac., [Col. 0066D] cap. 28, concilium Triburiense can. 20, et Gemma animae lib. I, c. 195.

(8) Per coronam capillorum, quam in inferiori parte portamus. Hinc planum est clericos circulum crinium in modum coronae olim deferre solitos, sicut hodie gestant Franciscani. Idem quoque praecipitur in synodo Ebroicensi a. 1576, cap. 3, de vita et honestate curatorum et aliorum ecclesiasticorum, art. 3, et in Rituali seu Manuali Rotomagensi 93 1651 edito, part. I, pag. 383, in hunc modum: Clerici professionis suae memores Dominicae coronae signum in capite religiose deferant ac nunquam dimittant. Qui secus fecerint, tanquam ecclesiasticae desertores militiae, sacrorumque canonum contemptores districtae, [Col. 0067A] correctioni subjaceant, et ab ecclesiasticis conventibus cum dedecore ejiciantur; item ut capillorum pars inferior in coronae speciem praecidatur, ita ut oculi et aures pateant. Ibidem pag. 409.

(9) Barbam radimus. De rasura barbae vide Ordinem Romanum, et Rituale Rotomagense ibidem.

(10) Quater nocte et die. Alludit haud dubie ad id quod legimus lib. II Esdrae, c. 9, Legerunt in volumine legis Domini Dei sui quater in die, et quater confitebantur; sed quod psalleretur quater in nocte, neque exstat in Hebraica veritate, neque in editione LXX Interpretum, neque in Latina vulgata. Quapropter hanc additionem videtur Joannes noster mutuatus ab Amalario lib. IV De ecclesiast. officiis c. 3, eamque Amalarius desumpsisse ex Beda in Esdram, [Col. 0067B] quem ibi laudat.

(11) Quinque psalmos canimus, sed trina sanctae Trinitatis glorificatione connectimus. Per quinque psalmos cum trina glorificatione intellige psalmum: Deus in nomine, et quatuor octonaria seu divisiones psalmi: Beati immaculati, quas divisiones etiamnum sub duplici glorificatione canimus, cui consonat Gemma animae lib. II, c. 60 et 61. Quod etiam videtur in Psalterio Rotomagensi anno 1507, in alio item psalterio Parisiis anno 1540 apud Franciscum Regnault, in diurnali Lexoviensi anno 1542, in Breviario Parisiensi anno 1557, et in Breviario Abrincensi an. 1592 editis. Fortasse tum temporis in ecclesia Rotomagensi feriales psalmi non recitabantur ad horam primam, ut videtur in Breviariis Parisiensi et [Col. 0067C] Abrincensi supradictis: alioqui non quinque, sed sex essent numerandi.

(12) Quibus fidem catholicam a B. Athanasio expositam adjicimus. Symbolum S. Athanasii in Ecclesia Rotomagensi per totum annum, nullo excepto die, olim decantabatur, ut videtur in ordinario ms. ad usum Rotomagensis ecclesiae, ex bibliotheca clarissimi et eruditissimi viri D. Emerici Bigot; cui etiam consonat Gemma animae lib. II, c. 59, his verbis: Fidem, Quicunque vult, quotidie ad primam iterat (ecclesia), 94 quam Athanasius Alexandrinus episcopus rogatu Theodosii imperatoris edidit. Item in Breviario Rotomagensi anno 1491 edito per totum annum etiam in feriis dicitur. Habetur quoque in Psalterio Rotomagensi an. 1507 et 1586, in Diurnali [Col. 0067D] Lexoviensi anno 1542, in breviario Rotomagensi sub cardinali Carolo Borbonio Rotomagensi archiepiscopo anno 1578 editis, et ut Diurnali Carthusianorum legitur quotidie ad Primam; item in Breviariis Parisiensi et Abrincensi praefatis, quod symbolum D. Franciscus de Harlay I in Breviario Rotomagensi ad Dominicas de tempore redegit.

(13) Tertiam vero. Aliam praeterea rationem de Tertiae, Sextae Nonaeque officiis offert Isidorus De ecclesiast. offic. lib. I, cap. 19. Horam, inquit, tertiam, sextam, et nonam Daniel et tres pueri supplicationibus devoverunt, scilicet ut ab ortu diei in tempus precationis tres horae porrectae Trinitatis nobis reverentiam declararent. PR.

[Col. 0068A] (14) Bis tres psalmos. Idem hic accipe quod supra, id est, psalmi hujus per octo versus sex divisiones.

(15) Oratione Dominica, et precibus, et psalmo, MISERERE MEI DEUS, genuflectendo. Haec habentur in Breviario Rotomagensi edito anno 1491, in Psalteriis Rotomag. A. 1507 et 1586, in Breviario Rotomagensi anno 1578, in Diurnali Lexoviensi anno 1542, in Breviariis Parisiensi, Abrincensi, Fontebraldensis ordinis an. 1586, et in Diurnali Carthusianorum. Haec tamen in ecclesia Rotomagensi non servantur, exceptis feriis Adventus, Quadragesimae, quatuor Temporum et jejunii, in quibus non dicitur psalmus Miserere, nisi in Vesperis.

[Col. 0068B] (16) Nocturnalia succedunt, in quibus Vesperae. Apud antiquos Vesperas ad noctem pertinuisse, et ejus initio recitari solitas constat, imprimis ex S. Hieronymo ad Laetam: Assuescat, inquit, accensa lucerna reddere sacrificium vespertinum. Isidorus lib. VII Origin., c. De officiis: Vespertinum officium est in noctis initio. Concilium Emeritense can. 2: Vespertino tempore post lumen oblatum dicitur vespertinum; et innumeris aliis scriptoribus tum Graecis tum Latinis, apud eminentissimum cardinalem Bona De divina psalmodia c. 10, sect. 5. Unde officium vespertinum a concilio Toletano I, can. 9, dictum est lucernarium, a 95 sancto Basilio cap. 29 lib. De Spiritu sancto, lucernaria gratiarum actio; a Cassiano lib. III De institut. renuntiant. c. 3, lucernalis hora. Et licet ante noctem Vesperas agi voluerit [Col. 0068C] sanctus Benedictus c. 41 Regulae, idque jam suo tempore in usu positum fuisse testetur Amalarius De ordine antiphon. cap. 6, ut ante solis occubitum celebraretur vespertinale officium, illud tamen ad noctis initium quando ad dormitionem accedimus retulit Hugo Victorinus lib. II De offic. ecclesiast., c. 5, etiam Joanne nostro posterior.

(17) Hymnus sanctae Mariae. Per hymnum sanctae Mariae intellige canticum Magnificat: Ita enim apud Amalarium lib. 4, c. 7, de vespertinali synaxi pro eodem cantico usurpatur.

(18) Incensum super altare offertur. Sic quoque ibidem Amalarius: Intendat summus sacerdos qui vicem tenet Aaron in ecclesia, quia debeat incensum [Col. 0068D] offerre Domino super altare; post hoc sequitur hymnus sanctae Mariae. Et Guillelmus Durandus Ration. div. offic. l. V, c. 9, de vesperis. Item Rituale Rotomagense anno 1651, p. I, pag. 392. Altare juxta consuetudinem ecclesiae cathedralis turificatur extra missam a celebrante cappa induto, genuflexo, triplici ductu cum osculatione in omni quidem officio, excepto simplici et feriali ad Benedictus et Magnificat; (postea ab acolytho celebrans et chorus) in triplici vero, etiam ad hymnum: Te Deum, ab eodem celebrante, et ante primam lectionem homiliae a diacono, et in nocte nativitatis Domini ante octavam etiam et nonam lectionem ab eis qui lecturi sunt, similiter cappa indutis et genuflexis; qui ritus in ecclesia [Col. 0069A] cathedrali et quampluribus civitatis Rotomagensis parochialibus ecclesiis observatur.

(19) Cum oratione Dominica et precibus, exceptis festis. Ita apud Carthusianos, antiqua Breviaria et Psalteria Rotomagensis ecclesiae, necnon Lexoviensis, Parisiensis, et Abrincensis. Nunc autem, ut supra monuimus, non dicuntur preces nisi in feriis Adventus, Quadragesimae et diebus jejunii.

(20) Quia vero post vesperas. Ex hoc loco apparet Joannis saeculo Completorium separatim a vespertino officio persolvi consuevisse. Quem sincerae antiquitatis usum 96 optandum esset in collegiis canonicorum et per urbanos saltem titulos restitui. PR.

(21) Hymnum justi Simeonis. Scilicet canticum Nunc dimittis, hymnus enim pro cantico a sacrorum [Col. 0069B] rituum interpretibus aliquando usurpatur, ut supra declaravimus, quod etiam de hymno Zachariae intelligas.

(22) Oratione Dominica, et Symbolo et confessione nos munientes. Exceptis triplicibus, duplicibus, et intra octavas.

(23) Quam lectio praecedit de exemplis sanctorum Patrum. Idem habetur in Ordinario Rotomagensi ms. per totam quadragesimam. Ita quoque sanctus Benedictus in Regula cap. 42, quod a monachis sancti Benedicti religiose observatur; legitur enim sive de gestis ipsorum, sive de operibus.

(24) Media nocte ad confitendum Domino surgere debemus. Sic S. Hieronymus in epitaphio sanctae Paulae: Mane, hora tertia, sexta, nona: vespere, [Col. 0069C] noctis medio, per ordinem psalterium cantabant. Et sanctus Athanasius lib. De virginitate: Media nocte surgito, et laudato Dominum Deum tuum. Item sanctus Augustinus serm. 55 de tempore: Rogo vos, ad vigilias maturius surgite. S. Isidorus De ecclesiasticis officiis lib. I, c. 22 de vigiliis, Radulfus decanus Tungrensis De canonum observantia proposit. 14, aliique divinorum officiorum expositores.

(25) Adjutorem invocamus; postque hymno dicto. Significare videtur statim post versum: Deus in adjutorium, dici hymnum, et omitti solitum invitatorium in officio feriali, cujus usus, si ita tulit, ratio me fugit; scribit enim Durandus Ration. l. V, c. 3, et l. VI, c. 72, non omitti Invitatorium, nisi in officio [Col. 0069D] Epiphaniae, tridui ante Pascha, et officio defunctorum quando funus non est praesens, secutus antiquos de sacris officiis tractatores ordinem Romanum, Alcuinum De Coena Domini, Amalarium l. IV, c. 21, Honorium l. III, Gem. animae, c. 88.

(26) Duodecim psalmos canimus. Quod observat Ecclesia Rotomagensis in feriis extra tempus paschale. In Dominicis vero diebus duodecim psalmi canuntur in primo nocturno, quorum cuilibet versus: Gloria Patri subjungitur, licet apud Joannem nostrum quatuor psalmi una 97 glorificatione copulentur; cui consonat Guill. Durandus Ration. divin. offic. lib. V, c. 3.

(27) Per officium Matutinale. Intellige laudes, eo enim nomine ab officiorum divinorum expositoribus [Col. 0070A] saepe nuncupatur. Matutini officium appellant quod vocamus Laudes, ait Radulfus Tungrensis proposit. 14. Hujus tamen vocis apud auctorem nostrum ambigua est significatio, nam in ordine diei Paschae per officium matutinale nocturnum intelligit. Matutinale, inquit, officium duo cantores cappis induti regant. Invitatorium a quatuor, etc. Post matutinae Laudes, ubi Laudes ab officio matutinali distinguit; initio autem operis matutinale officium sumit pro Laudibus, illud enim perspicue sejungit a nocturno, et caeteris aliis omnibus horis quas ibi sigillatim recenset: quam acceptionem, quae omnium maxime propria est judicio eminentissimi cardinalis Bona c. 5 Divin. psalmod., sect. I, et ad antiquorum mentem accommodata, hoc loco retinet.

[Col. 0070B] (28) Cum oratione Dominica et precibus. Ita et in Ecclesia Rotomagensi ante sexaginta annos id observabatur, ut patet ex Breviariis an. 1491, 1578, et Psalteriis Rotomag. an. 1507 et 1586; item in Parisiensi, Lexoviensi et Abrincensi Ecclesiis olim recitabantur, ut constat ex Diurnali Lexoviensi an. 1542, et antiquis Breviariis Parisiensi et Abrincensi.

(29) Signo pulsante. Concilium Aquisgranense c. 31: Mox enim ut auditum fuerit signum, festinato omnes ad ecclesiam conveniant, quam non pompatice aut inhoneste, vel incomposite, sed cum reverentia et Dei timore ingrediantur. Vide epilogum ejusdem concilii c. 45. PR.

(30) Ubi religiose consistentes, non hac aut illac [Col. 0070C] se moventes nec aliqui confabulantes. Hic attendant clerici quanta modestia in ecclesia Dei consistere debeant, sic enim statuit concilium Aquisgranense anno 816, c. 131: Omnes igitur ab otiosis sermocinationibus auditum pariter castigent et linguam: in ecclesia cum timore et veneratione stantes, aut orent, aut cantent, aut audiant. Et Grodogangus Metensis episcopus in Regula canonicorum, c. 26: Mox audito signo omnes canonici festinent ad ecclesiam; et non pompatice, aut inhoneste, vel incomposite, sed cum Dei timore ingrediantur eam: nec cum baculis aut fustibus in choro, exceptis debilibus, 98 sed religiose illis standum et psallendum est. Postea ipse conqueritur quod clerici negotiis saecularibus se implicantes [Col. 0070D] ad divinum officium peragendum viderentur inepti. Mox, inquit, ut ecclesiam ad divinum officium peragendum intraverint, ita fatigati videntur, ut nec orationi vacare, nec ad psallendum stare valeant; sed potius sedentes, non divinis, sed vanis solent instare loquelis. Et statuta antiqua capituli cathedralis ecclesiae Parisiensis: Ibi simplices et erecti stent, caveant a confabulatione, cachinno et risu, psallant graviter et modeste coram Deo, memores eorum facta aliis minoribus ministris exemplum fore. Plura de psalmodia et cultu Dei statuit concilium Basileense sess. 21, § 3, 4 et 6. De confabulatione autem et divagatione in ecclesia vide concilium Rotomagense anno 1522 habitum, sedente Georgio II de Ambasia, tit. 1, cui consonat Rituale Rotomagense an. 1651 p. I, [Col. 0071A] pag. 387: Intra chorum nulla fiant colloquia, non sint qui risu, aliove incomposito, seu minus modesto actu, rem divinam turbent: non qui cum caeterorum scandalo dormiant, vel litteras, aut alias scripturas legant: non qui privatim officium vel alias orationes recitent, etc.

(31) Et ad Gloria Patri, ad altare se inclinando vertentes. Idem praecipit Rituale Rotomagense an. 1651, p. I, pag. 388. Ita tamen ut surgant ad V\. Gloria patri et Sicut erat, in principio horarum, et in fine invitatorii, psalmorum et canticorum, et ad eumdem versum Gloria Patri in fine responsoriorum. Quod ex parte servatur in ecclesia cathedrali, stant enim omnes, vel surgunt quotiescunque cantatur: [Col. 0071B] Gloria Patri, soli vero de minima sede vertunt se ad altare: at in plurimis urbis et dioecesis parochialibus ecclesiis vertunt se et inclinant omnes.

(32) Chorum non exeant, majores absque decani, minores absque licentia cantoris. Idem Rituale Rotomagense: Quandiu celebratur officium, nullus e choro discedere praesumat, nisi officii causa, vel urgente gravi necessitate. Nunc in cathedrali ecclesia quilibet canonicus injussu decani vel cantoris pro suo placito egredi potest post primi psalmi recitationem; veram (excepto pane quem sic percipit ad matutinum) omnes fere alias distributiones amittit, nisi regrediatur in chorum antequam officium absolvatur.

99 (33) Ante et retro inclinet. Sic etiam Rituale Rotomagense an. 1651, Profunde inclinant versus [Col. 0071C] altare, et faciunt reverentiam ante et retro. Item in veteri ordine ad recipiendum canonicum cathedralis ecclesiae Parisiensis: Factis versus orientem, deinde versus occidentem debitis inclinationibus. In ecclesia autem cathedrali Rotomagensi fit reverentia versus altare et chorum alterius partis. Id sic intelligendum puto. Ante altare et retro, scilicet ante crucifixum in navi constitutum, vel ante decanum qui prope januam consistebat, ut solet in festis triplicibus. Eo enim modo a monachis Grandimontensibus observatur haec inclinatio, quae etiam in antiquioribus consuetudinibus Cluniacensis monasterii saepissime legitur. Spicil. t. IV.

(34) Exceptis diebus Nativitatis Domini et Pentecostes. Quibus temporibus antiphona de tempore [Col. 0071D] paschali sumebatur, sicut habetur in breviariis Rotomag. an. 1491 et 1578, et psalteriis an. 1507 et 1586, in quibus legitur: Nota quod per totum annum dicitur ad Quicunque aliqua antiphona de suprascriptis excepto tempore paschali; et in Diurnali Lexoviensi an. 1542: In tempore paschali post psalmos et Quicunque antiphona, Alleluia: Non enim hic agitur de symbolo Quicunque, quod ex ordinario Rotomagensi MS. et istis Breviariis et Psalteriis per totum annum etiam in feriis habetur.

(35) Subsequente capitulo: Domine miserere, in ferialibus diebus. Nunc autem in feriis per annum dicitur capitulum: Pacem et veritatem.

(36) Confessione facta cum precibus. Preces non [Col. 0072A] dicuntur, nec fit confessio in festis triplicibus, duplicibus, nec infra octavas.

(37) Prima finita in capitulum fratres conveniant. Regula canonica S. Grodogangi episcopi Metensis de hora prima. Hoc expleto conveniunt ad capitulum quotidie, et ex ista institutione, quam propter illorum utilitatem Deo auxiliante fecimus, in unoquoque die aliquod capitulum relegant, praeter diem Dominicum, et quartam, et sextam feriam et solemnitates sanctorum, in quibus relegant tractatus, et alias homilias, vel quod aedificet audientes, etc. Et episcopus, vel archidiaconus, vel qui in loco illorum praeesse videtur, ibidem quod jubere habet, jubeat, et quod corrigere, corrigat, et quod 100 faciendum sit, ordinare studeat. Post lectionem recitantur aetas mensis et lunae, [Col. 0072B] et sanctorum, quorum festa crastinus excipiet dies, etc. Concilium Aquisgranense A. C. 816, l. I, cap. 123 De institutione canonicorum: Ut quotidie ad collationem veniant, ubi et hanc institutionem et aliarum Scripturarum sanctarum lectiones perlegant, et pro admissis veniam postulent, et sententiam pro qualitate admissi suscipiant; ubi etiam de communi profectu et utilitate Ecclesiae pertractent. Consuetudines Ecclesiae Rotomagensis scriptae tempore Ricardi de Constantiis decani ante annos 400 ex veteri codice ejusdem Ecclesiae: In capitulo finita lectione prout decet, debet legi tabula, quae debet ordinari et conscribi secundum exigentiam temporis, et prout convenit singulis dignitatibus et ordinibus [Col. 0072C] canonicorum et servientium in choro, quae postea non debet immutari. Postea solet fieri compotum, et tunc et ibi solent recipi excusationes canonicae, vel reprobari; ibi etiam faciendae sunt gratiae vel a decano, vel ab hebdomadario, si quae sint faciendae. Post haec solent recitari marantiae et offensae diei et horarum praecedentium, et ibi puniri. Item qualibet die Veneris debent convenire omnes canonici in capitulo hora capituli, et ibi finitis praemissis debent tractari negotia Ecclesiae: nec se debent absentare canonici, neque tractatum impedire, nisi finitis negotiis, vel licentia accepta a decano, vel hebdomadario, si decanum abesse contigerit. Et ibi debent observari honor, honestas, commodum Ecclesiae, sine simulatione et personarum acceptione, et absque fidelitatis [Col. 0072D] et conscientiarum laesione. Et qui non venerit, vel sine licentia recesserit, panem unius diei amittat. PR.

Item statuta antiqua Ecclesiae Parisiensis: Inde ad capitulum progrediuntur, ubi gestis sanctorum et diptychis defunctorum perlectis fiunt preces pro eorum requie. Postea, ter petito Dei adjutorio, subjungitur versus cum collecta, et lector, data benedictione, legit canonem seu caput regulae quod omnes cum summa reverentia auscultant sedentes; iterumque data ab hebdomadario benedictione secedunt . . . Omnibus sextis feriis audiat capitulum defectus chori in hebdomada, et delinquentes examinentur, et errata corrigantur. Ordinarium Rotomagense MS. ex bibliotheca Bigotiana, pag. 5. Dehinc in capitulo, et ibi [Col. 0073A] audiatur lectio de Martyrologio. V\ Pretiosa est in conspectu Domini. Mors sanctorum 101 ejus. Oratio: Sancta Maria, etc. Per Dominum. Amen. Deus in adjutorium ter dicatur: Gloria Patri, Sicut erat, Kyrie eleison. Christe eleison. Kyrie eleison. Pater noster. Et ne nos. Et veniat super. Et respice in servos. Et sit splendor. Oremus: Omnipotens sempiterne Deus dirige. Dominus vobiscum. Benedicamus. Dehinc legatur obitus si fuerit, et dicatur De profundis, et preces ibi pertinentes, ut in Obitario notantur. Quo peracto puer dicat: Jube, domne, benedicere. Benedictio: In viam mandatorum suorum dirigat nos omnipotens Deus. Amen. Sequatur lectio de sermonibus vitae clericorum.

(38) Ne aliqua sancti festivitas in crastino celebranda [Col. 0073B] omittatur. Sic Rituale Rotomagense an. 1651, p. I, pag. 402 et 439. Item Grodogangus in regula canonicorum, c. 18 de hora prima: Quotide ad capitulum omnes clericos venire constituimus, ut anima verbum Dei audiat; et episcopus, vel archidiaconus ibidem quod jubere habet, jubeat, et quod corrigere, corrigat, et quod faciendum sit ordinare studeat. Post lectionem recitantur aetas mensis et lunae, quorum festa crastinus excipiet dies. Et Petrus de Honestis in regula canonicorum: Cum fratres post Primam in capitulo mane conveniunt, lector petita benedictione, mensis terminum, aetatem lunae, feriam sequentis diei et festa more solito pronuntiet. Unde mirum videri potest quod in quibusdam Ecclesiis in [Col. 0073C] quibus Martyrologium legitur, ejusdem diei festum annuntietur; cum decantatis primis Vesperis, Nocturnis, Laudibus et Prima, jam majori ex parte officium fuerit celebratum.

(39) Lectio regulae canonicalis. Scilicet Grodogangi Metensis episcopi, vel concilii Aquisgranensis.

(40) Seu pastoralis. Videlicet S. Gregorii papae Libri pastoralis curae ad Joannem episcopum civitatis Ravennae.

(41) Vel alicujus regularis libri. De sententiis sanctorum Patrum, de Vita clericorum post Martyrologium Rotomagense editis, aut de sermonibus eorumdem hic agitur. In Ordinario enim ms. cathedralis ecclesiae legitur: Et sit lectio de sermonibus Vitae clericorum; aliquando: Legatur de residuo expositionis, [Col. 0073D] id est, homiliae.

(42) In festis omnes. In festis solemnioribus omnes campanae, in duplicibus et semiduplicibus tres tantum pulsantur.

102 (43) Duo acolythi, unus qui cantet graduale, et deferat candelabrum, alter qui alleluia, et ferat thuribulum. Sic quoque Rituale Rotomagense an. 1651, pag. 399. Qua vero de causa quidam ritum illum improbent ignoro, cum in nostris habeatur institutis. Hinc etiam patet per ferias olim in Ecclesia Rotomagensi tantum fuisse ceroferarium unum in celebratione missae; nunc autem duo toto anni tempore.

(44) Psalmo dicto. Id est, versu ex psalmis desumpto; [Col. 0074A] sic enim testatur Honorius, l. I, Gem. animae, c. 87: Coelestinus papa psalmos ad introitum missae cantari instituit, de quibus Gregorius papa antiphonas ad introitum missae modulando composuit. Unde adhuc primus versus ejusdem psalmi canitur, qui totus olim ad introitum decantabatur.

(45) Ceroferarius. Qui apud Graecos acolythus nuncupatur, sicut testantur Alcuinus, cap. De tonsura clericorum, et Amalarius Fortunatus De ecclesiasticis officiis, lib. I, cap. 10; Ivo quoque Carnotensis, serm. 2 De vita ordinandorum. Item Gemma animae lib. I, De antiq. ritu miss., cap. 178.

(46) Diaconum et subdiaconum osculetur sacerdos. Nunc autem in confessione inclinat se tantum ad illos, nec osculatur. Is tamen antiquus est ministros [Col. 0074B] osculandi ritus, cujus meminere ordo Romanus in quatuor ordinibus missae, Amalarius, lib. III De offic. ecclesiast., c. 5; Honorius lib. I; Gem. animae, c. 7; Hugo Victor, in Speculo eccles., c. 7, ideo (ut opinor) quod cum Tertulliano, l. De orat., cap. 10, nefas ducerent ad sacrificium pacis accedere sine pace; ad quod ut paratiores et idonei magis accederent signum reconcilationis praemittebant: quod indicat Missale Ecclesiae Sarisberiensis editum Parisiis anno 1555, in quo habetur: Deinde osculatur diaconum et subdiaconum, dicens: Habete osculum pacis et dilectionis, ut apti sitis sancto altari ad perficiendum officia divina.

(47) Sacerdos caeterique ministri retro coram altari orent, etc. Haec non sunt hodierni usus in Ecclesia [Col. 0074C] Rotomagensi.

(48) Diaconus post eum eamdem imitando viam consistat quousque ei sedere innuat. Hoc statuerat concilium Laodicenum can. 20, et Rituale Rotomagense an. 1651, p. I, pag. 398. Nec stante presbytero diaconus aut subdiaconus 103 contra sanctos canones sedere praesumat, sed presbyter sedens innuat eis ut sedeant.

(49) Ostendit eum esse vicarium Christi. Eadem ratione Amalarius, lib. III, De eccles. offic., cap. 5: Introitus episcopi ad missam, qui vicarius est Christi, ipsius adventum nobis ad memoriam reducit; et cap. 10 de sede episcopali: Episcopus, quia vicarius est Christi in omnibus memoratis superius, debet et hic ad memoriam nobis inthronizare Christi ascensionem [Col. 0074D] et sedem. Sic Christi vicarii sacerdotes apud Hormisdam papam, epist. 60. PR.

(50) Ab austro ad aquilonem candelabra teneant. Ita Alcuinus, De celebratione missae: Cantore incipiente Kyrie eleison collocantur cerei in ordine a parte australi ad septentrionem ab acolytho, ostendente hoc facto quod misertus sit Dominus omnipotens mundo in meridie et septentrione. Nunc vero ponuntur ad orientem in Ecclesia Rotomagensi, excepto Evangelii tempore.

(51) Incoepto Kyrie cerei deponuntur. Ita ordines passim, et Amalarius, libro III, cap. 7. PR.

Item rituale Rotomagense pag. 444.

(52) Septem candelabra. Septenarium hunc ceroferariorum [Col. 0075A] numerum ex Apocalypsi petitum (de quo videndus Ordo Romanus) miramur apud nos in missis pontificalibus exolevisse, ubi aequalis diaconorum et subdiaconorum numerus perseverat, in usu olim fuisse constat ex veteri Libro pontificali disertis hisce verbis: In die ordinationis episcopi, manissime pulsetur et cantetur Prima: post quam eatur ad capitulum ibique a decano, archidiacono, cantore et cancellario ordinentur qui debent procedere ministri, sicut in majoribus mos est festivitatibus: hoc est, duo acolythi cum thuribulis, duo subdiaconi cum crucibus, septem acolythi cum candelabris et cercis, septem subdiaconi cum Evangeliorum libris, septem diaconi cum sanctis reliquiis, duodecim presbyteri induti planetis, etc. PR.

[Col. 0075B] De septenario acolythorum numero in missis pontificalibus legendum Rituale Rotomagense anno 1651 editum, p. I, pag. 444. Et Gemma animae, lib. I, c. 4, sic habet: Postquam campanae sonaverint pontifex ornatus procedit, quem septem acolythi cum luminibus praeeunt. Hunc ritum restituendum censet Rituale Rotomagense an. 1651, p. I, pag. 502.

104 (53) Incipiente subdiacono epistolam, sacerdos juxta altare sedeat. Sicut et hodie fit apud Carthusianos, quo in loco celebrans audit Epistolam, Graduale, Alleluia et Evangelium. Ex quibus constat novissime omnino hunc morem introductum, ut sacerdos celebrans legere teneatur ea quae a diacono aut subdiacono leguntur, aut quae a choro succinuntur.

[Col. 0075C] (54) Subdiaconus excepto tempore ministrationis suae in choro maneat. Id apud Carthusienses monachos non tantum a subdiacono observatur, verum etiam a diacono, qui ubi primum in ministerio altaris non desideratur, ad locum suum in choro revertitur, et cum aliis missae decantat officium.

(55) Epistolam, responsorium, tractus, vel alleluia sequuntur. Per responsorium intelligas graduale, sic a Joanne et aliis divinorum officiorum expositoribus nuncupatum, quod Epistolae respondeat.

(56) Per tabulas osseas. De his tabulis vide Amalarium, De ecclesiast. offic. lib. III, cap. 16. PR.

(57) Oportet episcopos et abbates baculos de manibus deponere. Idem docet Amalarius, lib. III, De ecclesiast. offic., cap. 18: Usque ad istud officium [Col. 0075D] baculis sustentabamur; modo, ut aportet servos ante Dominum stare, humiliter stamus deponentes baculos e manibus. Illud a cantore cathedralis ecclesiae Rotomagensis observatur.

(58) Subdiaconus exuta casula Epistolam legat. De ista casula quam vocamus planetam plicatam sic habet Ordinarium Rotomagense ms. pag. 3: In Dominicis autem Adventus Domini et in Dominicis a Septuagesima usque ad Pascha, sint ad missam diaconus et subdiaconus in casulis, et ad Epistolam tollat subdiaconus casulam, lecta Epistola induat eam. Et diaconus ad Evangelium exuat casulam, et se more stolae in sinistro humero palliet, sicque maneat usque in fine missae. Et Amalarius, l. III, c. 15: [Col. 0076A] Ministri casula se exuunt, quando lectoris sive cantoris officium assumunt. Item Gemma animae l. I, c. 232. Et Hugo a S. Victore, De special. miss. observat., l. III, c. 9 sic loquitur: In diebus autem Adventus Domini et Quadragesimae ministri non utuntur hujusmodi vestibus (scilicet dalmatica et tunica) sed casulis. Tamen quando proprium officium assumunt casulis se exuunt, quia in 105 proprio officio, id est legendo Epistolam vel Evangelium, eos qui ad praedicandum a Domino missi sunt repraesentat. Casula autem talia significat opera quae in itinere observari non possunt; significat enim per latitudinem suam charitatis amplitudinem. Haec autem exigitur et in loquendo propter quod collo circumdatur, in operando quia super utrumque brachium replicatur, et in cogitando [Col. 0076B] quoniam pectus inde tegitur, et in portando aliorum onera eo quod humeri inde ambiuntur. Quae in cathedrali Rotomagensi in Dominicis Adventus et Quadragesimae observantur, praeterquam in Dominica Palmarum, in qua ministri utuntur dalmatica et tunica, ut in Rituali Rotomagensi, an. 1651, p. I, pag. 451 et 466, et in Missali Rotomag., an. 1668, De ritu celebrandi missam, praescribitur.

(59) Casula induitur diaconus. Casula non tantum diaconorum et subdiaconorum in ministerio altaris peculiare vestimentum, verum etiam omnium clericorum olim commune erat ornamentum, teste Amalario, l. II De ecclesiast. offic., cap. 19, De casula: Casula vero quae pertinet generaliter ad omnes clericos, debet significare opera quae pertinent ad omnes. Item [Col. 0076C] ordo Romanus in Coena Domini: Statim duo acolythi parati cum nigris casulis incipiant exspoliare altaria usquedum finitur Vespera, postea tollantur. Quibus consonat Ivo Carnotensis, lib. De rebus ecclesiasticis, serm. De significationibus indumentorum sacerdotalium.

(60) Incensato altari. Altare non incensatur immediate ante lectionem Evangelii, nec defertur pulvinar a subdiacono ante diaconum ad legendum Evangelium, licet idem habeatur apud Guill. Durandum Ration. div. offic., lib. IV, c. 24 De Evangelio.

(61) Super sinistrum armum imponat. Id est, supra sinistram pectoris partem. Idem legitur apud Amalarium, [Col. 0076D] l. III, c. 18: Diaconus portat Evangelium in sinistro brachio, etc.

(62) Praecedentibus cero ferario thuribulique latore, cum processione. Id est, in modum processionis. Unus autem (ut legimus supra) olim erat in missae celebratione per ferias ceroferarius in Ecclesia Rotomagensi, cujus vestigium videtur in nostro Rituali., p. I, pag. 444.

(63) Quo lecto candelabra exstinguantur. Idem docet Amalarius, lib. III. De ecclesiast. offic., c. 18: Evangelio reposito post lectionem in loco suo cerei exstinguuntur, quia, finita 106 praedicatione Evangelii, lex et prophetia cessabunt. Amalario astipulatur G. Durandus, Ration., l. IV, c. 24. et expositio missae [Col. 0077A] subsequens ex ms. codice Bigotiano deprompta. Nunc autem remanent accensi per totum missae officium, quo finito celebrans et ministri in sacristiam recedunt, praeeuntibus duobus ceroferariis cum cereis ardentibus.

(64) Incensum sacerdoti in thuribulo offeratur. Id est, incensetur: quod de thurificatione altaris non est intelligendum.

(65) Quam finitam versus sequatur. Ordinarium ecclesiae metropolitanae: Statutum est in Ecclesia Rotomagensi per totum annum versus offerendarum secundum suum ordinem cantare, et sub anathemate jussum ne dimittantur propter cleri negligentiam, nisi presbyter fuerit promptus ad: Per omnia.

(66) Cantor aquam linteo coopertam in festis diacono [Col. 0077B] deferat. Idem Alcuinus in libro De divin. officiis hisce verbis edocet: Cantores more levitarum, qui omnia necessaria tabernaculi providebant, quaerunt aquam ad fontem, et servant eam coopertam usque ad tempus sacrificii, et sic eam mundam offerunt. Gemma animae similiter de antiquo ritu missarum l. I, c. 38, De cantoribus: Unus cantor oblatam cum favone et vinum cum ampulla offert, alter aquam vino admiscendam praebet. Id non est hodierni usus.

(67) Aliis diebus ministret eam acolythus. In hac nostra dioecesi tam in feriis et Dominicis, quam festivis diebus ab acolytho offertur.

(68) Sacerdos oblationem ita componat. Micrologus, De eccles. observat., cap. 10. Oblata in corporali posita, calix ad dextrum latus oblata ponatur, quasi [Col. 0077C] sanguinem Domini suscepturus, quem de latere Dominico profluxisse credimus.

(69) Incensum desuper offerat. Juxta decretum concilii Rotomagensis sub Joanne I, archiep. Rotomag., c. 1: Ut tempore quo Evangelium legitur, finitoque offertorio super oblationem incensum in mortem videlicet Redemptoris nostri ponatur, decrevimus. In ecclesia cathedrali incensatis oblatis et altari, incensato etiam sacerdote, in circuitu altaris defert diaconus, qui incensatis regum tumulis et altari sanctae Mariae acolytho reddit thuribulum, qui nec clerum nec populum thurificat.

107 (70) Subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. Eodem modo Ordo Romanus, de officio missae: Quando [Col. 0077D] inchoat canonem venit acolythus sub humero habens sindonem in collo ligatam, tenens patenam ante pectus suum in parte dextera usque ad medium canonem. Et Gemma animae de antiq. ritu miss, c. 48: Acolythus infra canonem patenam involutam tenet, quam hic subdiaconus defert. Hunc ritum observat Parisiensis Ecclesia; verum in Ecclesia Rotomagensi, non acolythus, sed patenam tenet subdiaconus.

(71) Dominici corporis et sanguinis consecrationem. Consecrationis nomen duobus modis apud liturgicos accipitur, vel pro conversione panis et vini in Christi corpus et sanguinem, vel pro ipsa, ut mystice loquamur, corporis et sanguinis commistione. Priori sensu intelligendus est sanctus Ambrosius, lib. IV, De sacramentis, cap. 4, cum ait: Quomodo [Col. 0078A] potest, qui panis est, corpus esse Christi? consecratione. Consecratio igitur quibus verbis est, et cujus sermonibus? Domini Jesu. Et paulo post: Non erat corpus Christi ante consecrationem; sed post consecrationem dico tibi quod jam corpus est Christi. Ad posteriorem de quo hic sermo, referenda sunt verba illa S. Laurentii ex libro. I Officiorum ejusdem Ambrosii, cap. 41: Cui commisisti Dominici sanguinis consecrationem, cui consummandorum consortium sacramentorum. Sic enim constanter legendum est hoc loco, et in actis ejusdem S. Laurentii, ex antiquis codicibus, non sanguinis dispensationem, ut perperam habent recentiores. Nam Dominici sanguinis consecratio, id est, cum parte oblatae in calice commistio, diaconi custodiae et ministerio committebatur. [Col. 0078B] Quod munus consummandorum consortium sacramentorum aptissime ibidem appellatur. PR.

Et concilium Aquisgranense habitum A. D. 816, p. 335, edit. Sirmondi, cap. 7: Sine ipsis sacerdos nomen habet, officium non habet, nam sicut in sacerdote consecratio, ita et in ministro dispensatio sacramenti est, etc. Eadem Isidorus, lib. II De offic. ecclesiast., cap. 8.

(72) Oblata quatuor partes calicis tangat. Idem habetur apud Ivonem Carnotensem, epist. 233, et in Ordine Romano, in antiquo ordine missae: Pontifex e latere tangit calicem duas faciens cruces. Tres nunc formantur cruces; monent autem rubricarum Missalis commentatores cavendum, 108 ne oblata labium [Col. 0078C] calicis tangat hostia, ne fragmenta inde fiant, et inter alios Bartholomaeus Gavantus ibi.

(73) Oratione finita uterque calicem levent, et simul ponant et cooperiant. Hodie diaconus non levat calicem, sed tantum discooperit, et post elevationem cooperit. Olim calix levabatur a sacerdote et diacono, simul et deponebatur; verum non solus calix, sed etiam hostia in patena calici superposita, ut planum est ex Ivone Carnotensi, epist. 233. Adverte autem apud auctorem nostrum nihil legi de elevatione corporis et sanguinis Christi seorsim, ut hodie fit simul atque panis et vinum consecrata sunt, ut a populo circumastante adorentur: quem ritum non puto adeo esse antiquum, cum nec in Sacramentario S. Gregorii, nec in Sacramentariis excusis, nec apud Pamelium [Col. 0078D] reperiatur, quemadmodum nec in veteribus Ordinibus Romanis, neque apud Alcuinum, Amalarium Walafridum, Rabanum, neque in expositione missae inferius edita, nec apud Micrologum, qui elevationis corporis, quae fit simul cum calice antequam oratio Dominica recitetur, mentionem facit.

(74) Altare diaconus osculetur, deinde dexteram sacerdotis scapulam. Haec non observantur in Rotomagensi Ecclesia.

(75) Subdiaconus diacono. Hunc ritum retinet Ecclesia Rotomagensis, sed Gemma animae, lib. I, cap. 48 sic habet: Acolythus infra canonem patenam involutam tenet, quam hic subdiaconus defert: subdiaconus praebet archidiacono, quam ipse osculatam uni de diaconibus [Col. 0079A] ad tenendam, et corpus Domini in ea confringendum porrigit.

(76) Alia se diaconum subdiaconumque communicet. Eadem enim hostia diaconus, subdiaconus et populus communicabantur, ut inferius demonstratur.

(77) Si autem opus non fuerit, tertiam sacerdos, aut unus ministrorum accipiat. Qui enim sacris altaribus olim ministrabant sacramenti hujus participatione digni judicabantur. Quod autem ad laudationem Toletani concilii spectat, Joannes noster videtur hic memoria lapsus, non enim in Toletano, sed in Braccharensi concilio III exstat haec prohibitio.

(78) Summa necessitate timoris sanguinis Christi effusionis. Digna Mauriliani saeculi religione cautio: [Col. 0079B] sed minus probata 109 intinctionis consuetudo, quam vitandam monet Micrologus, cap. 19, ac paulo post abrogavit concilium Arvernense A. C. 1095, dum sanxit ut corpus Dominicum et sanguis Dominicus singulatim acciperetur. Diutius viguit abusus ille apud Anglos, nam in concilio Westmonasteriensi A. C. 1175 inhibetur, ne quis quasi pro complemento communionis intinctam alicui eucharistiam tradat. PR.

(79) Unumquemque primitus osculetur, etc. Ordo Romanus De officio missae et vetus ms. Benedictionale bibliothecae cathedralis Rotomagensis huic loco concordant: Presbyteri ergo et diaconi osculando episcopum corpus Christi ab eo manibus accipiant, subdiaconi autem osculando manum episcopi ore accipiant corpus Christi ab eo.

[Col. 0079C] (80) Partem sibi accipiat, et partem subdiacono tribuat. Sic Ordo Romanus et vetus ms. Benedictionale ibidem: Ipse autem diaconus tenens calicem et fistulam stet ante episcopum, usquedum ex sanguine et corpore Christi quantum voluerit sumat, et calicem et fistulam subdiacono commendet; et eidem diacono nimis caute procurandum est, ne quid in calice aut patena sanguinis vel corporis Christi remaneat. Haec et sequentia non usitantur in Rotomagensi Ecclesia.

(81) A quo unus canonicorum pacem accipiat, quam in utroque choro majoribus distribuat, etc. Osculum pacis olim in fine sacrificii dabatur, ut appareret populum ad omnia quae in sacris mysteriis aguntur et in Ecclesia celebrantur praebuisse consensum. In Ordine [Col. 0079D] enim Romano De officio missae haec leguntur: Expleta benedictione (scilicet episcopali post Da propitius pacem) veniens presbyter accipiat pacem ab episcopo eamdem caeteris oblaturus. Item Alcuinus, De divinis officiis, tit. De celebratione missae: Imprecata igitur pace incipiens a sacerdote dat sibi mutuo omnis Ecclesia osculum pacis, ut omnibus vera pace unitis fiat in eis locus Dei; et libro De significatione vestimentorum: Ab his personis dantur oscula mutuo in ecclesia, quae nullius titillationem libidinosae suggestionis cogunt excitare. Idem docet Amalarius, lib. III De ecclesiast. offic., cap. 32 De osculo pacis; Carolus Magnus, lib. I Capitular. apud Ansegisum, cap. 53. In Decretalibus Innocentii papae: Ut pax detur ab omnibus confectis Christi sacramentis. Item Walafridus [Col. 0080A] Strabo, De rebus ecclesiasticis, c. 22: Pacem ante communionem dari Innocentius 110 papa decretis suis instituit. Micrologus De eccles. observat., c. 18, Radulfus Tungrensis, De canonum observ., proposit. ult.; Gemma animae, lib. I, De antiquo ritu miss., c. 90 De canone, et c. 62 De pace Domini; Joannes Belethus in sua divinorum officiorum explicatione, c. 48; G. Durandus Mimatensis episcopus, lib. IV, Ration. div. offic., c. 53 De pacis osculo. Item Joannes Stephanus Durantus, De ritibus Ecclesiae catholicae, lib. II, c. 54 De osculo pati, expositio missae ex vetusto codice; et Odo Cameracensis episcopus in Expositione canonis: Finis et consummatio sacrificii fit de pace, ut maneamus in pace; unde et in consummatione sacrificii osculum pacis sumimus, quo [Col. 0080B] et nostrum in sacrificio assensum participatione offerimus, et quod debeamus in pace manere, significamus. Quibus consonant Ordinarium Rotomagense ms. pluribus in locis, Missale Parisiense ms. 300 circiter annorum, in cujus canone, post Agnus Dei, sic legitur: Pax tibi, frater, et omnibus Christi fidelibus. Missalia Rotomagensis Ecclesiae A. C. 1516, 1527, 1576 et 1604, et Rituale Rotomagense sub Carolo Borbonio an. 1586 in canone missae: Hic capiat pacem si capi debeat, dicendo: Pax tibi, frater, et Ecclesiae sanctae Dei. Missale autem Ecclesiae Sarisberiensis in Anglia anno 1555 editum in canone sic habet: Hic deosculatur sacerdos corporalia in dextera parte et summitatem calicis, et postea diacono dicat: Pax tibi et Ecclesiae Dei. Responsio: Et cum spiritu tuo. [Col. 0080C] Diaconus a dextris sacerdotis ab eo pacem recipiat, et subdiacono porrigat: deinde ad gradum chori ipse diaconus pacem portet rectoribus chori, et ipsi pacem choro portent uterque suae parti, incipiens a majoribus. In festis vero et feriis quando chorus non regitur, pax a diacono choro apportatur per duos extremos de secunda forma. Rituale vero Rotomagense an. 1651, p. I, pag. 400: Praeterea eadem auctoritate archiepiscopali cautum est, ut in omnibus missis (praeterquam pro defunctis) post orationem: Domine Jesu Christe qui dixisti, etc., pax detur. In ea vero danda in missis solemnibus servetur ordo a memorato Joanne II in Libro rituali (quem ante annos 570 ipse tum Abrincensis episcopus venerabili Maurilio archiepiscopo et [Col. 0080D] decessori suo obtulit) ita praescriptus: Sacerdos, etc. Item Missale Rotomagense anno 1668, De ritu celebrandi missam. Hujus quoque mystici pacis osculi meminerunt prisci Patres: 111 Auctor libri De Ecclesiastica hierarchia cap. De communione; Justinus martyr, Apolog. 2, circa finem; Tertulianus, lib. De Orat.; S. Gregorius Nazianzenus. orat. 3 De pace; S. Chrysostomus, lib. I De compunctione cordis, homil. 3; De proditione Judae ad finem, et homil. 51 ad populum Antiochenum; S. Hieronymus ad Theoph. Alexandrinum; S. Augustinus in serm. De vigilia Paschae; S. Paulinus Nolanus episcopus, Carm. ad Cyther. et Isidorus Hispalensis De divinis officiis, cap. 15. Suprascriptis testimoniis videtur osculum vel instrumentum pacis in missae sacrificio [Col. 0081A] dandum, ut in pluribus ecclesiis parochialibus dioecesis Rotomagensis observatur: quem ritum in ecclesia cathedrali Rotomagensi inusitatum utpote antiquum et laudabilem multi de capitulo revocari in votis habuerunt, sed nondum restitutus est.

(82) Chorus psallat Agnus Dei, quod Sergius papa tempore confractionis corporis Domini cantare praecepit. Sic Alcuinus, lib. De divin. offic. et Amalarius, l. III, De ecclesiast. officiis, c. 33 hisce verbis: Sergius papa constituit ut Agnus Dei cantaretur, sicut scriptum est in Gestis pontificalibus. Hic statuit ut tempore confractionis Dominici corporis Agnus Dei a clero et populo decantetur. Item Walafridus Strabo De rebus ecclesiast. c. 23, Micrologus De eccles. observat., c. 18, et Gemma animae, l. I, c. 90.

[Col. 0081B] (83) Diaconus si casula utitur, iterum induat. Idem Gemma animae, l. I, c. 231 De diaconi casula: Peracto ministerio diaconus casula induitur. Idem Rituale Rotomagense anno 1651 editum indicat, p. I, pag. 466.

(84) Clero respondente Deo gratias officium finiat. Hinc notandum in fine missae nec benedictionem super populum dari, nec Evangelium Joannis olim legi consuevisse, sicut nec hodie apud Carthusianos: quod etiam sequentia indicant. Gemma animae, l. I, c. 3. Ite missa est, licentia; Deo gratias, interjectio gratulandi. His quippe peractis populus grates Deo reddit, et ad popria redit. In Missalibus vero Rotomagensis Ecclesiae an. 1516, 1527 et 1576, habetur benedictio, sed non Evangelium Joannis, et in Missali [Col. 0081C] Rotomag., an. 1604, sub Carolo a Borbonio habetur: Vertit se ad populum, et ei benedicit manu, interim exuitur casula dicendo: Dominus vobiscum, et Evangelium secundum Joannem. In 112 Missali autem Parisiensi ms. 300 circiter annorum, in veteri Romano 200 et in Missali Ecclesiae Sarisberiensis an. 1555, nec benedictio nec Evangelium habentur, sed tantum, Placeat tibi, sancta Trinitas. Missale Sarisberiense praescribit: Placeat tibi sancta Trinitas, qua finita erigat se sacerdos signans se in facie sua, dicens: In nomine Patris, etc. Et sic inclinatione facta, eo ordine quo prius accesserunt ad altare in principio missae, sic induti cum ceroferariis et caeteris ministris redeant; et statim post Deo gratias incipiatur [Col. 0081D] in choro hora nona, quando post missam dicitur; sacerdos vero in redeundo dicat Evangelium: In principio.

(85) Diebus Pentecostes. Id est, tempore paschalis Quinquagesimae. Sic Amalarius, lib. IV, cap. 29 et 46, et alii. PR.

(86) Diaconus et subdiaconus induantur casulis. Joannis tempore casulae diaconi et subdiaconi videntur in usu fuisse per ferias Adventus et Quadragesimae, nunc autem in Dominicis tantum ejusdem temporis; et in feriis agendis mortuorum, et Sabbatis Quatuor Temporum utuntur alba, manipulo et stola, ut etiam legitur in Ordinario Rotomagensi ms., pag. 3: In feriis praedicti temporis sint in albis ad missam, et in vigiliis sanctorum, et jejuniis Quatuor [Col. 0082A] Temporum, Septembris, Adventus et Quadragesimae.

(87) Gloria in excelsis in festis, excepto Adventu et Quadragesimae tempore. Olim in festis tempore Adventus et Quadragesimae Gloria in excelsis non decantabatur, ut hinc patet, et ex Alcuino, lib. De divin. offic., tit. De Purificatione S. Mariae: Ipsa die non cantatur Gloria in excelsis Deo, si infra Septuagesimam evenerit; et ex Missalibus ad usum Rotomagensis Ecclesiae an. 1513, 1516, 1527, 1576 et 1604, in quibus legitur in festo Purificationis: Gloria in excelsis, nisi Septuagesima fuerit.

(88) Et sic altare incensando. Haec thurificatio nostra adhuc aetate fiebat a diacono genuflexo. PR.

In nostra dioecesi incensatur altare dum a choro [Col. 0082B] cantatur Kyrie eleison, quod notat Guill. Durandus, Ration. div. offic., l. IV, c. 10. Post datum osculum episcopus seu sacerdos accipiens de manu diaconi thuribulum sacrum incensat altare. Item Rituale Rotomagense, p. I, pag. 393. In omnibus festis (exceptis simplicibus) in Ecclesia Rotomagensi, dum cantatur Gloria in excelsis, ab acolytho thurificatur chorus.

113 (89) Credo in unum cantabitur, scilicet omnibus diebus Dominicis, etc. Sic fere Ordinarium Rotomagense a 200 circiter annis conscriptum, ex bibliotheca Bigotiana.

(90) Nona hora sua dicatur. Scilicet tertia post meridiem hora, quod observat ecclesia metropolitana Rotomagensis, exceptis jejunii diebus, in quibus [Col. 0082C] haec hora ut in monasteriis ante meridiem anticipatur.

(91) Quos capitulum, dehinc hymnus sequatur. Hic non fit mentio responsorii: Tu exsurgens, Domine, quod canitur per totum Adventum in Dominicis et feriis, et assignatur in Ordinario Rotomagensi ms., p. 5, in Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesiae, an. 1491 et 1578 editis, et in novissimis. Fortasse tempore Joannis in nostra provincia nondum fuerat decantatum; nec ubique (ut testatur Amalarius libro De ordine antiphon., c. 80) decantabatur, sed tantum in quibusdam peculiaribus ecclesiis.

(92) Feriales hymni semper cantentur. Nunc cantatur per ferias Adventus ad Vesperas hymnus: Conditor, ut notatur in antiquo Diurnali Lexoviensi, et [Col. 0082D] in Breviariis Rotomag., an. 1491, 1578 et in novissimis.

(93) Kyrie eleison et oratione Dominica, flexis genibus, precibus finiant. Idem habetur in Breviariis Rotomag., an. 1491, 1578, et in psalteriis an. 1507 et 1586, et in Breviariis Parisiensi a. 1557, et Abrincensi 1592, in quibus dicuntur preces in singulis horis per ferias, sed et in Ordinario Rotomagensi ms., pag. 6 legitur: Feria secunda (Adventus scilicet) ad Primam hymnus: Jam lucis: Ant. Veni. Psal. Deus in nomine, etc., Ant. Gloria tibi, Trinitas. Quicunque. Capitulum: Domine miserere. Responsorium: Jesu Christe, non dicatur, sed dicto capitulo sequatur versus: Exsurge, Domine; ad Kyrie eleison [Col. 0083A] sint prostrati. Pater noster, et dicantur preces, etc. In capitulo sicut praenotatur.

(94) Hymnus de sancto cantetur, etc. Nunc de eo fit tantum commemoratio in primis Vesperis, Laudibus et missa.

(95) Memoria S. Mariae, angelorum, Joannis Baptistae, etc. Hae memoriae non fiunt in Ecclesia Rotomagensi, sed tantum de cruce, de sancta Maria, de patrono, de sancto Romano et de pace.

(96) In missa vero, etc. Non quinque ut hic, sed tres ut plurimum orationes nunc praecipiuntur in missa de feria, 114 totidemque in missa pro defunctis, non quatuor, ut hic notatur.

(97) Quinta pro principe. Hoc apostoli praeceptum de obsecrationibus et orationibus pro regibus faciendis [Col. 0083B] constantissime prae caeteris semper tenuit Ecclesia Rotomagensis, regum lactata uberibus, et regum mater. Hinc illud Hugonis III archiepiscopi ad Ludovicum VII Franciae regem, epist. 202, De rebus Franc., tom. IV script. Hist. Franc.: Novit Deus, quod in omnibus synodis, ecclesiarum consecrationibus, conventibus, missis, memoriam vestri facimus in orationibus nostris quoniam vos plurimum diligimus. Hinc Rotrodus, Hugonis successor, apud Petrum Blesensem canonicum Rotomagensem, epist. 28 De eodem Ludovico. Recordetur (inquit) dominus rex Francorum Rotomagensem Ecclesiam suam esse, quae pro illo assidue, tanquam pro rege suo unico, specialiter interpellat. Hinc etiam in Ordinario ejusdem Ecclesiae identidem praescribitur, ut si D. archiepiscopus celebret, [Col. 0083C] fiat memoria papae et regis. Hinc denique in eadem missa archiepiscopali solemnis illa canonicorum ad cantum, Christus vincit, acclamatio. N. regi Francorum pax, salus et victoria. PR.

(98) Si in Dominicis festivitas 9 lectionum alicujus sancti evenerit, etc. Haec in nostra dioecesi non observantur, nisi sit festum duplex aut triplex.

(99) A capite jejunii usque ad Kal. Nov. Vesperae et Vigiliae mortuorum post Vesperas diei, etc. In ecclesia cathedrali per Quadragesimam Vigiliae mortuorum immediate ante Completorium una cum Laudibus persolvuntur tertia post meridiem hora.

(100) Cum novem lectionibus festive celebretur. In metropolitana ecclesia officium defunctorum sub [Col. 0083D] una tantum nocturna celebratur, praeterquam in die depositionis defuncti, ut in Rituali Rotomagensi notatur.

(101) Quod altero praecedente Sabbato cantabitur Responsorium Ecce dies Dominica praecedente Adventum in statione processionis ante crucifixum canitur, non autem Sabbato praecedenti ad Vesperas, ut hic describetur, sed in Ordinario Rotomagensi ms. nulla fit mentio.

(102) Processio ad crucifixum nulla fiat. Scilicet in Sabbatis; nunc tamen in cathedrali ecclesia fit processio post Vesperas 115 Sabbati per totum annum, in qua canitur responsorium: Sancta et immaculata virginitas, cui prosa: Inviolata, subjungitur, et psalmus: De profundis, musice, ex fundatione [Col. 0084A] domini de Grigneuseville, (licet musica in luctu importuna sit narratio) quae fundatio facta est pro Sabbatis Adventus et Quadragesimae, aliis vero temporibus pro primis Sabbatis cujusque mensis.

(103) A duobus cantoribus cappatis chorus regatur. Cappa enim cantorum proprium est ornamentum, quod olim habebat caputium quo caput tegeretur, sicut apud Honorium, l. I Gem. animae, c. 227, de cappa legitur: Cappa propria vestis est cantorum. Per hanc vestem sanctam conversatio praemonstratur, ideo a singulis ordinibus portatur: haec in supremo habet caputium quod designat supernum gaudium. Hodie istud caputium in humeros descendit, nec in capite defertur.

(104) A quibus responsorium O Juda decantetur. [Col. 0084B] Olim a duobus hoc responsorium decantabatur, postea ad tres numerus excrevit, ut constat ex Ordinario Rotomagensi ms., pag. 16: Tres de majoribus in cappis. R\. O Juda et Jerusalem. Antiphona cum trina repetitione. Antiph. Ecce jam venit. Psal. Magnificat psalmodizetur de sexto (nunc de 6 tantum) et quinto tono: interim altaria incensentur a duobus presbyteris in cappis, et postea a duobus pueris chorus. Numerus cappatorum qui responsorium in festis triplicibus canunt a ternario ad quaternarium numerum hodie extenditur.

(105) Omnes campanae prima noctis vigilia pulsentur. Olim tres in nocte vigiliae, ut testatur Honorius Augustodunensis in libro Gem. animae, De antiquo ritu miss., lib. II, c. 1, 2, 7 et 11. Prima enim vigilia [Col. 0084C] decima circiter hora serotina agebatur, secunda media nocte, tertia una circiter hora ante diluculum. Tres vigilias sic indicat S. Hieronymus in epistola ad Eustochium, de custodia virginitatis: Noctibus bis terque surgendum; et G. Durandus, Ration. div. offic. lib. V, c. 3, De Nocturnis, perspicue omnino eas demonstrat disertis hisce verbis: Sciendum est quod in primitiva Ecclesia ministri Ecclesiae ter de nocte interpellatim surgebant ad divinum officium celebrandum. Surgebant enim primo circa primum somnum, quando vulgus solet ire dormitum; secundo circa mediam noctem; tertio paululum ante diem: sic ordinantes officium, ut nocturnae finitae et lectiones cum suis 116 responsoriis perlectae essent [Col. 0084D] priusquam lucesceret; apparente vero aurora pulsatis campanis cantabant: Te Deum laudamus, et matutinas Laudes. Ad primum nocturnum pontifex et ministri Ecclesiae surgebant, quae sine invitatorio cantabatur, pro eo quia nullus ad hanc invitabatur. Et vocabatur vigilia, quia habuit initium a pastoribus vigilias noctis super greges suos servantibus. In praecipuis tamen solemnitatibus populus tota nocte in Dei laudibus persistebat; sed illud sublatum est, et jejunium loco illius vigiliae ordinatum. Ad secundum nocturnum surgebant ministri simul et conjugati, tam mulieres quam viri: quae cum invitatorio dicebatur, ad significandum angelos invitantes pastores ad videndum regem natum. Ad tertium surgebant omnes communiter; sed postea algescente charitate, cum omnes [Col. 0085A] tam ministri Ecclesiae quam populus surgere ad nocturnum officium pigritarent, statutum est ut omnes media nocte surgerent, et totum noctis officium continue cantaretur, et plures adhuc illa hora surgunt (ut fit in ecclesia cathedrali Parisiensi, et in plurimis monasteriis). Quia vero quidem nocturnis deliciis plus quam Dei servitiis vacantes institutionem hujusmodi non servabant, consequenter statutum est ut saltem tempore ultimi nocturni omnes surgant. Rursus in memoriam dictae devotionis antiquorum ter in nocte surgentium tres nocturnos dicimus, qui et inde nomen et originem habuerunt. In ecclesia vero cathedrali Rotomagensi in festis solemnioribus officium nocturnum cum Laudibus hora quarta matutina cum dimidia, in aliis triplicibus quinta, in duplicibus et [Col. 0085B] semiduplicibus quinta cum dimidia, in simplicibus autem et feriis sexta persolvitur.

(106) Invitatorium a quatuor clericis cantetur. Invitatorium a quatuor clericis, scilicet cappis indutis, canitur, ut habet Ordinarium Rotomagense ms., p. 17: Ad matutinum invitatorium quatuor de majoribus in cappis: Christus natus est. Psal. Venite.

(107) Tertium, sextum, nonum cappis induti. Tertium et sextum respons. a tribus cappatis canuntur, nonum autem a quatuor qui cantaverint invitatorium.

(108) In secundo, quinto et octavo. Ordinarium Ecclesiae in rubrica de Matutinis festorum triplicium: Altaria incensentur et chorus ad secundam, et quintam, et octavam lectiones, et altare ad Evangelium. [Col. 0085C] PR.

117 In ecclesia cathedrali et in aliis parochialibus ecclesiis dioecesis Rotomagensis, ad responsoria nunquam thurificatur chorus in nocturnis.

(109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt. Scilicet de prophetia Isaiae, ut habetur in antiquis Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesiae, quae etiamnum leguntur hac in nocte sine titulo. Notandum autem quod in ecclesia cathedrali Rotomagensi toto anni tempore, etiam aestivali, defertur lucerna ardens a puero praecedente acolythum qui defert lectionarium: quod nocturnas vigilias de nocte dicendas demonstrat.

(110) Tria Evangelia in cappis, incenso et candelabris praecedentibus pronuntientur. Quae omnia observantur [Col. 0085D] in Rotomagensi Ecclesia, et incensatur altare antequam quisque legat Evangelium, ut praescribit Ordinarium Rotomagense ms., pag. 17: Septima lectio, octava et nona cum candelabris et thuribulo, et incensetur majus altare.

(111) Major ecclesiae sacerdos dalmatica indutus et casula. Eo die sicut in Epiphania, non dalmatica, sed casula tantum induitur sacerdos, comitante subdiacono, ut notat Ordinarium Rotomag. ms., p. 17: Finita prosa quidam sacerdos revestitus omnibus indumentis sacerdotalibus, cum ipso subdiaconus tunica revestitus, cantet ante altare Evangelium: Liber generationis. Finito Evangelio dominus archiepiscopus, aut decanus, vel alius de majoribus de dextro choro, incipiat [Col. 0086A] ante altare cum candelabris et thuribulo: Te Deum.

(112) Clerus et populus lavatum exeat. De ista lotione nihil reperio in Ordinario et in libris officialibus ms. ad usum Rotomagensis Ecclesiae, nec apud officiorum divinorum interpretes. Hic forte irrepsit librarii error, qui lavatum exeat, pro salutatum eat, scripserit; hujus enim salutationis ad praesepe mentio fit in officialibus libris et in Ordinario Rotomagensi ms. in hunc modum: Finito Te Deum, peragatur officium pastorum hoc modo secundum Rotomagensem usum. Praesepe sit paratum retro altare, et imago sanctae Mariae sit in eo posita. In primis quidam puer ante chorum in excelso in similitudine angeli Nativitatem Domini nuntians ad quinque canonicos quindecim marcarum et librarum, vel ad [Col. 0086B] eorum vicarios de secunda sede; pastores intrantes per magnum ostium chori, per medium chori transeuntes, ad locum in quo paratum est 118 praesepe accedant cantantes hunc versum: Pax in terris, etc. Salutent pastores Virginem . . . Tunc viso puero pastores adorent eum. Finita missa, sacerdos qui missam cantaverit vertat se versus pastores, et dicat: Quem vidistis, pastores? dicite, annuntiate nobis in terris quis apparuit. Pastores respondeant: Natum vidimus, etc.

(113) Missam celebrent, quam secretarius ecclesiae celebret, secundam cantor, tertiam praesul aut decanus. Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. tribus diversis presbyteris tres missas assignat, non eidem (ut vulgo fit in ecclesiis parochialibus). Dominus archiepiscopus si praesens fuerit cantet missam, [Col. 0086C] aut decanus. Sequatur missa de luce quam cantet unus de sinistro choro . . . (Post processionem) archiepiscopus cum septem diaconis et totidem subdiaconis et aliis ministris cantet missam. Similiter a tribus diversis presbyteris tres missae debent decantari apud Carthusianos, ex cap. 5 Statut. antiq.

(114) Secretarius ecclesiae. Qui et custos apud Rotomagenses et sacrista, nunc autem usitatiori et ab Isidori tempore in sacra jam adscito nomine thesaurarius dicitur. PR.

(115) Cantor antiphonam: Ecce completa sunt, incipiat. Ordinarium Rotomagense ms. Benedicamus cantetur a pastoribus, Verbum Patris hodie; quo finito pastores cantent hanc antiphonam in pulpito: Ecce completa; archiepiscopus vel sacerdos dicat [Col. 0086D] versum: Post partum. Oratio: Deus qui salutis. Benedicamus, tres pueri. Haec sublata sunt in Ecclesia Rotomagensi.

(116) Incipiente diluculo altera missa eodem modo celebretur. Nunc vero more duplici celebratur in ecclesia cathedrali, quae, Laudibus peractis, ibi statim decantatur, in parochialibus vero ecclesiis oriente sole.

(117) In Vesperis hymnus: A solis ortus. Hodie canitur in primis Vesperis hymnus: Veni, Redemptor, ut habetur in Ordinario Rotom. ms. et in vetustis Breviariis et Psalteriis.

(118) Diaconi diaconalibus vestibus induti. Hunc diaconorum et sequentes presbyterorum et puerorum [Col. 0087A] ritus fusius explicat Ordinarium ecclesiae metropolitanae, ubi inter caetera in festo S. Stephani praescribitur, ut in processione (si festum in Dominica evenerit) diaconi in cappis sericis sint in superiori parte processionis versus portam S. Romani, et omnes 119 alii sint cappis suis nigris versus pulpitum: et ita fiat a sacerdotibus et pueris in die S. Joannis et SS. Innocentium. Item ut ad missam omnes diaconi in cappis in medio chori chorum regant; ut diaconus legat epistolam: Stephanus plenus, et in loco ubi dicitur: Clamavit voce magna dicens, duo diaconi cantent prosam: Stat ut agnus inter lupos. Tres diaconi: Sederunt principes. V\ Adjuva me. Ut omnes diaconi cantent: Alleluia. V\ Ecce video coelos, in medio chori in modum coronae, etc.; denique ut lecto [Col. 0087B] Evangelio pronuntiet quidam diaconus in cantu: Credo in unum Deum. PR.

Diaconi procedant cum cereis. Scilicet ad altare S. Stephani, ut habetur in Ordinario Rotomagensi ms., p. 20: Finitis Vesperis, omnes diaconi ecclesiae in superliciis, tenentes cereos ardentes in manibus veniant per chorum cum processione bini et bini usque ad altare S. Stephani, cantando responsorium: Sancte Dei pretiose. Tres diaconi cantent versum: Ut tuo. Quo finito incipiatur antiphona: Beatus Stephanus, levita. Tres diaconi V\ Gloria, etc. Oratio: Omnipotens sempiterne Deus. In reditu, ant. Nesciens mater, vel responsorium de S. Maria ad placitum et finiatur in choro. Duo diaconi cantent V\ Post partum, vel Speciosa. Oremus. Deus qui salutis. Benedicamus [Col. 0087C] ad placitum. Hujus processionis usus sublatus est in Rotomagensi Ecclesia; eam tamen sic describit Processionale Bajocense anno 1624 editum: Finitis ultimis Vesperis deii istius (scilicet Nativitatis Domini) petit processio fontes per superiorem exitum chori; sabdiaconus autem festive indutus brachium sancti Stephani cum sindone sericea, et ea rubea, defert cantaturque responsorium sequens: Lapides torrentis, etc. Haec tantum in ecclesia cathedrali observantur. Prosa: Coelos vidit, etc. Deinde incipit archichorista antiphonam sequentem: Infunde, etc.; postmodum progreditur processio in navim ecclesiae, cantando responsorium: Felix namque, cum versu et Gloria Patri, et prosa: Inviolata. In reditu R\ Descendit sine versu. In eodem Processionali Bajocensi habentur [Col. 0087D] processiones tribus sequentibus diebus post Vesperas et Tertiam. In veteri vero Ordinario, seu Ceremoniali ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis ordinis S. Augustini, post Vesperas et Laudes.

(119) In matutinis ut praecedenti nocte pulsentur campanae. 120 Festum S. Stephani nunc more duplici celebratur; invitatorium a duobus cappatis canitur qui chorum regunt in nocturnis et Laudibus. Sequentes ceremoniae scilicet in festis S. Stephani, S. Joannis evangelistae, et sanctorum Innocentium penitus obsolevere. Non incongruum tamen nobis videtur referre quae in Ordinario ms. habentur in hac festivitate. Dum nona lectio legetur omnes diaconi [Col. 0088A] pergant ad vestiarium, qua finita exeant de vestiario cum cereis ardentibus cantando R\ O martyrum gemma, et ante altare ad modum coronae cum versu et prosa a tribus diaconibus finiatur: quo finito incipiatur Te Deum, etc., ut supra. In festo S. Joannis evangelistae eosdem ritus processionales describit Ordinarium Rotomagense ms.

(120) Cum antiphona et Gloria Patri, memoria Nativitatis. In Ecclesia Rotomagensi fit memoria Nativitatis cum antiphona, versu et oratione, sublato versu Gloria Patri.

(121) Deinceps procedentibus sacerdotibus. Magna S. Joannis antiquitus apud nostrates presbyteros veneratio: cujus variae rationes peti possunt ex variis ejus praerogativis, quae sacerdotali ordini [Col. 0088B] admodum conveniunt. Sed haec potissimum arridet, quod solus inter apostolos senioris nomen epistolis suis praefixerit. De missa matutinali in nativitate S. Joannis Baptistae vide Amalarium De officiis ecclesiasticis, lib. III, cap. 38. PR.

Haec autem missa peculiaris erat et omnino diversa ab ea quae post Tertiam celebratur, ut ex Missali Parisiensi ms. 300 circiter annorum planum est, et ex veteri Ordinario ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis.

(122) Sacerdotes utantur casulis. Quantum istae casulae a nostris differrent colligi potest ex Rabano l. I De institut. cleric., c. 21, De casula. Septimum (inquit) sacerdotale indumentum est, quod casulam vocant: dicta est autem per diminutionem a casa, eo [Col. 0088C] quod totum hominem tegat: Graeci planetam nominant. Cui consonat Gemma animae, De antiq. ritu miss., l. I, c. 207, De casula. Casulae antiquitus erant rotundae, et limbus earum super brachia errabundus totum corpus circumibat. Hujusmodi duae in sacristia ecclesiae cathedralis Rotomagensis asservantur casulae, de materia quidem plicabili (ut indicat Rituale Rotomagense) quarum altera 121 quae est violacei coloris utitur celebrans in Sabbato sancto Paschae, et vigilia Pentescotes, dum leguntur prophetiae; alteram vero coloris albi induit sacerdos cantaturus genealogiam in festis Natalis Domini et Epiphaniae, ut venerandae hujus antiquitatis usus omnino non depereat. Eapropter Rituale Rotomagense praecipit ut sacrarum vestium ea forma servetur, quam Patrum [Col. 0088D] institutio, et cathedralis ecclesiae veneranda praescribit antiquitas, videlicet ut casulae seu planetae in tantam hinc inde amplitudinem extendantur, ut brachia tota saltem obtegant; ideoque ex commoda et plicabili materia fiant, ut facile per fimbrias levari possint, nec celebrantem impediant. p. I, pag. 386. Haec retulisse sufficiat, ut inde discant qui ecclesiasticis ornamentis provident hodiernum usum non tenere, sed potius ecclesiasticis legibus obtemperare, et ad veterem formam ea reducere.

(123) Incipiente officio infantum. Id est puerorum. Sic Carthaginenses lectores infantuli apud Victorem Vitensem lib. II, et in Martyrologio ad III Idus Julii. De officio infantum, quod diutius in Ecclesia viguit, [Col. 0089A] plura Ordinarium hac die, (PR.) quod post observationes ex eodem Ordinario Rotomagensi ms. describimus.

(124) In festo S. Silvestri 6 primae lectiones de sancto, tres ultimae de Nativitate. Idem habetur in Breviariis Rotomag. a. 1491 et 1578, quibus Ordinarium Rotomagense ms. concordat de lectionibus pariter et missis, et Ordinarium ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis. Nunc tres primae lectiones de Epistola ad Romanos, tres secundi nocturni de Vita sancti Silvestri, et tres tertii nocturni de expositione in Evangelium: Sint lumbi; et vice versa missa matutinalis de Nativitate, major de S. Silvestro celebratur.

(125) Lectiones tres cum tribus responsoriis. Hodie [Col. 0089B] novem in Breviario Rotomagensi lectiones cum totidem responsoriis leguntur.

(126) Cum Laudibus et sequentia. Sequentia et Laudes ex hac missa sunt ablatae.

(127) Sancti Joannis octavae ut festum apostoli, Nunc ut festum Dominicale recolitur, sicut et octavae sancti Stephani et sanctorum Innocentium.

(128) Dies circumcisionis celebretur ut festum S. Joannis. More 122 triplicis 2 classis celebratur in Ecclesia Rotomagensi. Ad Vesperas duo cappis induti chorum regunt, responsorium a quatuor in cappis decantatur, et duo de majoribus thurificant altare. Similiter ad Matutinum quatuor in cappis invitatorium canunt et nonum responsorium, et per Nocturnas et Laudes chorum regunt. Ad missam [Col. 0089C] cantor in cappa intonat introitum, duo cappati de secunda sede graduale, quatuor de majori sede cappis induti Alleluia cum versu succinunt. In secundis Vesperis omnia ut in primis, sed ab uno tantum celebrante altare thurificatur.

(129) Dies Epiphaniae ut dies Nativitatis celebretur. Excepto quod in septima tantum lectione altare thurificatur.

(130) Absque invitatorio. Idem docet Alcuinus, lib. De div. offic., tit. De Epiphania: In hac die (inquit) unum omittimus ex his quae in Nativitate Domini celebramus, hoc est invitatorium. Idem cum Alcuino Amalarius lib. IV De Eccles. observat., c. 33, et libro De ordine antiphon., c. 21. Item Micrologus, c. 40: In Epiphania ad Nocturnas juxta Romanum [Col. 0089D] Ordinem invitatorium reticemus, ut a dolosa invitatione Herodis discrepemus. Eo die invitatorium non legitur apud Honorium Gem. animae, nec apud Belethum, lib. De div. offic. c. 37, nec apud Durandum; libro enim sexto, c. 16, De festo Epiphaniae ait: Invitatorium etiam non dicitur propter quatuor rationes. Et in Breviario Dominicanorum: In Epiphania ad Matutinum non dicatur invitatorium neque hymnus. Item in Ordinario ms canonicorum reg. S. Laudi Rotomagensis: Ad Matutinum invitatorium et hymnus non dicuntur. Nunc vero invitatorium dicitur, quod a 200 circiter annis in Ecclesia Rotomagensi institutum legitur ex Ordinario ms. Bigotiano, p. 33.

[Col. 0090A] (131) Non omnino omittitur, quin in ordine psalmorum recitetur. Consonat quod legere est apud Durandum loco supra citato: Licet ergo hac die non dicatur invitatorium, tamen psalmus invitatorius, scilicet: Venite exsultemus, in tertio nocturno ad septimam antiphonam dicitur. In Breviario Dominicanorum: In tertio nocturno antiphona: Venite adoremus, etc. Psalmus ipse. Et in Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis: In tertio nocturno antiphona: Venite, psalmus ipse, stando psallatur totus.

(132) Sacerdos dalmaticatus et casulatus procedat. Sic legitur 123 in ordinario Rotomagensi ms. p. 33: Finito nono responsorio sacerdos revestitus sacerdotalibus vestibus cantet hoc Evangelium ante altare, et [Col. 0090B] subdiaconus cum eo, sicut notatur in Nativitate Domini: Factum est cum baptizaretur. Finito Evangelio incipiat archiepiscopus, vel sacerdos hebdomadarius ante altare cum candelabris et thuribulo psal. Te Deum.

(133) Stellae officium incipiat. Per officium intellige spectaculum, seu (ut vocabant) mysterium, quo apparitionis stellae et adorationis magorum historia populo exhibebatur. Eodem sensu accipiendum est officium sepulcri, de quo inferius in ordine Paschae. Haec et alia sequiorum temporum inventa, quae diutius apud majores nostros perseverasse docet Ordinarium, castigatior aetas jure postea abrogavit, ne sacri ritus in ludos scenicos et ineptias defluerent. [Col. 0090C] PR.

In Ordinario Rotomagensi ms. vocatur officium trium regum; post Tertiam olim fieri solitum; illud subjungimus officio infantum.

(134) Absque Te Deum laudamus et Gloria in excelsis. Hodie dicuntur in dioecesi Rotomagensis, sicut fieri solet intra octavas.

(135) Introeuntibus chorum cantor ant. aut R\ incipiat de sancto cujus est ecclesia. His Dominicis vacantibus ad introitum chori dicitur R\ Te laudant, vel Confirmatum est, aut Nesciens mater, ut notatur in Ordinario ms., vel etiam de sancto patrono, ut habetur in Processionali Rotomagensi, aut aliqua antiphona de beata virgine Maria.

(136) Vigilia vero Epiphaniae. Hanc de vigiliae illius [Col. 0090D] jejunio Joannis sententiam olim apud nos tenuisse, processu vero temporis religiosum morem abusu, an indulgentia, exolevisse, vel inde constat, quod eadem fere legere sit in Ordinario, cum quodam tamen temperamento: [ In crastino, vigilia Epiphaniae quam plebes diverse colunt, alteri prandent, alteri jejunant, nobis autem jejunando colore congruum videtur. Quia enim tanta solemnitas nobis eminet in qua se tota Trinitas mundo praemanifestavit, oportet nos ante purificari:] sed Ecclesia Rotomagensis non jejunat propter solemnitatem Nativitatis Domini. PR.

(137) In quibus per aliquot dies jejunamus. Hinc apparet in Ecclesia Rotomagensi olim jejunium per aliquot dies ante 124 purificationem in usu fuisse positum; [Col. 0091A] cujus etsi vestigium nullibi apud expositores divinorum officiorum deprehenderimus, nec in Ordinariis nostris et officialibus libris mss., legitur tamen in Missali Parisiensi ms. 300 annorum, et in veteri Breviario ordinis Fontebraldensis: Vigilia Purificationis; quod ad jejunium proxime accedit.

(138) Ad eam clerus et populus pergant. Hodie ad aliam ecclesiam non pergit clerus, sed in motu processionis canitur haec antiphona: Ave, gratia plena.

(139) Versus sequatur a duobus clericis cantatus. Nunc a quatuor in pulpito canitur; quod in omnibus festis triplicibus observatur.

(140) Praecedente Sabbato ad Vesperas vice hymni cantetur sequentia: Cantemus cuncti melodum. Ejus loco in Sabbatis dicitur hymnus: O lux, beata Trinitas, [Col. 0091B] in Vesperis, usque ad Sabbatum ante Dominicam primam Quadragesimae, quod etiam praescribit Ordinarium Rotomag. ms., p. 46.

(141) Invitatorium alleluiaticum. Invitatorium sine Alleluia canitur, cessat enim in Vesperis Sabbati praecedentis.

(142) In primo nocturno heptaticum incipiatur. Ordinarium ms. Ecclesiae Rotomagensis: In Septuagesima incipiatur liber Genesis, et legatur tam ipse quam caeteri libri legales usque ad passionem Domini; scilicet liber Exodi, liber Levitici, liber Numeri, liber Deuteronomii, liber Josue, liber Judicum, liber Ruth, per hebdomadam tres lectiones: in secundo nocturno tres lectiones de sermone; in tertio nocturno tres lectiones de expositionibus. Breviarium Rotomagense [Col. 0091C] an. 1491, p. I: A principio Septuagesimae usque ad passionem Domini legitur de libris Moysi, Josue, Judicum, et Ruth, per ferias tres lectiones. In Rotomagensi dioecesi nunc legitur de libro Genesis usque ad Cineres; per totam Quadragesimam leguntur expositiones Patrum in Evangelia: in Dominicis vero legitur in primo nocturno de libro Genesis et de libro Exodi.

(143) Matutinae laudes cum alleluiaticis antiphonis. Hodie a Vesperis Sabbati ante Septuagesimam cantato ultimo Benedicamus Domino, et Deo gratias cum duplici Alleluia, in quocunque officio usque ad Pascha Alleluia dimittitur; Te Deum, Gloria in excelsis, et Ite missa est non dicuntur, nisi in festis per Quadragesimam. Idem praescribit Ordinarium [Col. 0091D] ms.

125 (144) In Matutinis. Scilicet Laudibus: Laudes enim Matutinum vocabantur, ut liquet ex sacrorum rituum expositoribus; nos vero Nocturnas et Laudes quia conjunctae fuerunt uno nomine Matutinum vocamus.

(145) Post, Benedicamus cum Alleluia. Id ipsa Joannis aetate correctum fuit ab Alexandro II papa, qui Alleluia in Sabbato ad Vesperam jussit dimitti ante Septuagesimam, ut docet Micrologus De eccles. observat., cap. 47. PR.

(146) Septuaginta enim dies. De mystica hac dierum significatione vide Alcuinum, libro De divinis officiis, ejusque et Caroli Magni epistolas; Amalarium, [Col. 0092A] lib. I, cap. 1, 2, 3 et 4; Rabanum Maurum, De institut. cler., lib. II, cap. 34; Hugonem de S. Victore, De special. miss. observat., lib. III, cap. 16. PR.

(147) Ipsa die in processione, Ecce charissimi. Hoc responsorium in pluribus Ecclesiis ob longitudinem respuitur, licet in Processionali Rotomagensi notetur, et in Ordinario ms., p. 47, in hunc modum: Sequitur processio R\ Ubi est Abel, cum versu et regressu. In statione. Ecce, charissimi, dies. Versus in pulpito: Ecce mater nostra. Ut videatis. Ad introitum chori R\ Igitur perfecti sunt, cum versu et regressu (in cathedrali finitur in navi ecclesiae, nec intrat in chorum clerus). Quibus finitis dominus archiepiscopus faciat sermonem ad populum, et post [Col. 0092B] cantetur Tertia

(148) Quatuor dies a sanctis Patribus sunt additi. Ut testantur Amalarius, l. I De ecclesiast. officiis, c. 7, De jejunio, et Guill. Durandus Ration. divin. offic., l. VI, c. 28.

(149) Legantur sermones Patrum. Seu homiliae, vel expositiones Patrum in Evangelia quae leguntur per ferias Quadragesimae.

(150) Laudes mortuorum tantum celebrentur. Idem legere est apud Radulfum Tungrensem libro De canonum observantia, proposit. 20: Generalis (inquit) plurium usu est, ut Vesperae et vigiliae dicantur die praecedenti, et Laudes die sequenti post Matutinas. Sed post nocturnum pro defunctis, dicuntur pro iisdem Laudes in ecclesia cathedrali ante Completorium.

[Col. 0092C] (151) Septem psalmi cum litania. Non dicuntur hac die post Laudes septem psalmi poenitentiales, sed post Nonam sine litania. In Quadragesima vero qualibet feria quarta dicuntur 126 quindecim psalmi graduales Laudibus peractis, feria sexta psalmi poenitentiales septem cum litania et precibus, dummodo officium sit de feria.

(152) Prima post solis ortum cantetur. Horam indicat hymnus: Jam lucis orto sidere, etc., sed in ecclesia cathedrali hora octava Matutina cum dimidia canitur.

(153) Sexta dicta parvum intervallum fiat. Diebus jejunii et Quadragesimae nullum fit intervallum, sed statim dicitur Nona, quae sua hora dicenda est (ut [Col. 0092D] notat Joannes Abrincensis). Quae autem sit hora qua Nona dicenda sit, vix ullus antiquarius ignorat: est enim tertia pomeridiana: ipsa hora dicitur Nona in ecclesia cathedrali, sed diebus jejunii quatuor horis anticipatur, scilicet una antemeridiana. In Quadragesima expleta Nona quae tertia post meridiem hora cantabatur, postea missa, et Vesperae psallebantur, quibus expletis clerus et populus ad refectionem, eamque unicam, pergebant, ut testantur S. Basilius, orat. 1, De jejunio; S. Joannes Chrysostomus, homil. 10 in Genesim; S. Augustinus, serm. 56 de temp.; S. Ambrosius, serm. 33; S. Bernardus, serm. 3 in Quadragesima; Micrologus De rebus ecclesiasticis, c. 49, et concilium Rotomagense A. [Col. 0093A] C. 1072, praesidente Joanne II, canone 20 idem praecipit: Statum est ut nullus in Quadragesima prandeat antequam hora nona peracta vespertina incipiat, non enim jejunat qui ante manducat. Hoc de jejunio decretum religiosissime servant monachi Benedictini abbatiae S. Cyranni, unica refectione contenti ab Exaltatione S. Crucis usque ad Quadragesimam hora nona, scilicet tertia post meridiem; in Quadragesima vero post Vesperas, scilicet sexta vespertina.

(154) Qua finita Vesperae mortuorum dicantur, etc. Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. In agendis mortuorum ita fiat singulis diebus: Ante Vesperas dicatur: Placebo, exceptis Sabbatis et festis triplicibus. Hanc consuetudinem semper retinuerat [Col. 0093B] ecclesia cathedralis Rotomagensis usque ad annum praeteritum, quo Vesperas diei anteposuit Vesperis defunctorum, quae immutatio facta est pro quadragesimali tantum tempore propter nimietatem officiorum.

(155) Vigilia mortuorum agatur. Hic concordat Ordinarium ms., in quo sic legitur p. 53: Post prandium sequitur vigilia mortuorum.

127 (156) Lectio collationis recitetur. Collatio ista per totam Quadragesimam recitabatur ante Completorium, ut legitur in Ordinario ms., pag. 53 et 56. In his quatuor diebus (scilicet a capite jejunii usque ad Dominicam 1 Quadragesimae) lectio legatur ante Completorium De dialogo Gregorii, etc. Sic teneas usque ad Coenam Domini. Item feria 2 Quadragesimae, [Col. 0093C] ante Completorium usque ad Ramos palmarum legantur expositiones per ferias; et in Dominicis Quadragesimae: legatur lectio de residuo expositionis ejusdem diei. Haec spiritualis collatio in clero et populo postea in corporalem collationem sive coenulam transmutata est, de qua vide Francolinum, De tempore horarum canonicarum, c. 38, n. 10.

(157) In omnibus horarum precibus semper Miserere mei Deus. Idem exstat in Breviariis A. 1491 et 1578, in Psalteriis A. 1507 et 1586; quibus astipulatur Durandus, Ration. divin. offic., l. VI, c. 32 De Dominica 1 Quadragesimae: Hoc tempore dicitur regulariter octies in canonicis horis psalmus ille poenitentialis, Miserere mei, Deus. In Ecclesia autem Rotomagensi ille psalmus dicitur tantum in Vesperis [Col. 0093D] feriarum Adventus, Quadragesimae, et IV Temporum, nec dicuntur psalmi illic assignati per horas, sed dicto capitulo dicuntur preces ut in Breviario Rotomagensi, quibus oratio diei cum versu Benedicamus Domino in fine subjungitur.

(158) Unum psalterium psalmorum subjungatur. Hic quemdam psalmorum numerum intellige, non integrum psalterium, quod indicat Radulfus Tungrensis libro De canonum observ., propos. 21, in hunc modum: Et quia in sancta Quadragesima sancti Patres voluerunt officium Ecclesiae cum aliis bonis operibus omnimode augmentari, ideo in augmentum divini cultus ejusdem temporis, diebus ferialibus Quadragesimae et novem lectionibus vacantibus, dicta [Col. 0094A] prima legitur psalterium hoc modo. Recepta cum prostratione venia, incipit sacerdos: Deus in adjutorium; Gloria; Laus tibi; deinde quotidie leguntur decem psalmi de psalterio bini, et bini sub uno Gloria; post ultimum, Laus tibi; versus, Intret; deinde litania tota: qua dicta omnibus prostratis dicuntur preces majores cum septem psalmis et orationibus supradictis, et ad Per Dominum surgant omnes.

(159) Dicatur pro peccatis in Matutinis: Vivo ego, etc. Haec 128 sublata sunt in Ecclesia Rotomagensi, tam in Laudibus matutinis quam in Vesperis.

(160) In Vesperis Sabbati, etc., sanctorum agenda est memoria. Nulla olim tempore quadragesimali festivitas, sed in Vesperis Sabbati et Dominica die [Col. 0094B] sanctorum agebatur memoria quorum festa evenirent in hebdomada, sicut statuerat concilium Laodicenum, c. 49: Non oportet in Quadragesima natalitia martyrum celebrare, sed eorum in Sabbato et Dominica tantum memoriam fieri.

(161) Incipiente episcopo antiphonam: Immutemur. Eam cantor hodie inchoat quam chorus prosequitur.

(162) Cinerem cum aqua benedicta tribuat. Idem praescribit vetus Ordinarium ms. canonicorum regularium sancti Laudi Rotomagensis, in feria quarta Cinerum. Non aspergitur hodie aqua benedicta in cinerum impositione. Cineres benedicti in signum poenitentiae imponuntur, quia olim in cinere et cilicio poenitentia agebatur (de quibus instruendus [Col. 0094C] est a pastoribus populus) in cujus testimonium Ecclesia hac die canit antiphonam: Immutemur habitu in cinere et cilicio; et in cathedrali, Rotomagensi ecclesia in ejectione publice poenitentium a diacono hastili appensum portatur cilicium, juxta illud Durandi Ration., lib. VII, cap. 35: Cinis et cilicium arma sunt poenitentium. De expulsione poenitentium videndus sermo egregius Ivonis Carnotensis episcopi, De capite jejunii, inter ipsius opera jam editus.

(163) Ante processionem. Quae expulsis poenitentibus fit ad altare S. Stephani in eadem ecclesia, cantando responsorium; cum autem processio pervenerit ad capellam S. Stephani, omnibus genuflexis (olim etiam prostratis, ut ex veteri Ceremoniali [Col. 0094D] ms. constat), dicuntur preces et orationes, ut in feria secunda Rogationum: quibus finitis litaniae breves integre a duobus de secunda sede cantantur choro respondente, qui ordo 4 et 6 feriis usque ad feriam sextam in parasceve exclusive servatur, quarta feria ad altare S. Stephani, sexta ad altare S. Joannis.

(164) Poenitentes ejiciantur. Haec Durandus, Ration., lib. VI, c. 28: Poenitentes namque tunc ab Ecclesia cum processione et cruce ejiciuntur, et in die Coenae in eadem recipiuntur. De ejectione autem publice poenitentium et convocatione in 129 Ecclesia Rotomagensi, vide quid praescribat Ordinarium ms. post nostras observationes.

[Col. 0095A] (165) Hymni in Vesperis: Ex more docti mystico, etc. Iidem hymni habentur in Breviariis Rotomag., an. 1491, 1578, et in Psalteriis an. 1507 et 1586; sed quotidie in Vesperis usque ad primas Vesperas Dominicae Passionis, exceptis festis, dicitur hymnus: Audi, benigne conditor, et ad Matutinum hymnus: Ex more docti; ad Laudes vero: Jam Christe sol justitiae.

(166) Per adjectionem unius lectionis et unius responsorii. Per responsorium intelligas graduale, ut jam diximus. Idem legit Amalarius, l. I, De eccles. offic., c. 8, De secunda varietate 4 hebdomadae quadragesimae: In quarta feria quartae septimanae varietas est per adjectionem unius lectionis et unius responsorii. Eadem die agitur scrutinium tertium [Col. 0095B] quod maximum est inter septem scrutinia . . . . . Eadem die instruuntur de auctoribus et initiis quatuor Evangeliorum.

(167) Traditur eis oratio Dominica et symbolum, quod, etc. Amalarius ibidem: Eadem die percipiunt orationem Dominicam et symbolum ad reddendum in Sabbato sancto Paschae. Idem docet, Guill. Durandus, Ration. divin. offic., l. VI, c. 46, De quarta feria quartae hebdomadae.

(168) In Sabbato quod palmas praecedit pedes pauperum lavare ecclesiasticus Ordo praecepit. Hinc in Sacramentario et Antiphonario vetus diei inscriptio: Sabbato vacat, dominus papa eleemosynam dat. Qua de re consule Amalarium, l. I, c. 9, et Rupertum abbatem Tuitiensem, De div. offic., l. V, [Col. 0095C] c. 6. PR.

His subscribit Durandus, Ration. divin. offic., l. VI, c. 66, De Sabbato ante Palmas: In hoc enim Sabbato intendere consuevit dominus papa pauperibus Christi dando eleemosynam, et mandatum celebrando. Item Gemma animae, l. III, c. 71.

(169) Post Tertiam, clerici cum ramis palmarum ad processionem pergant. Hic altum silentium de processione ad S. Gildardum, in qua defertur a duobus presbyteris corpus Christi in feretro reconditum: cujus institutionis licet fixum tempus statui non possit, saltem legitur idem ritus in Decretis B. Lanfranci Ordinar., c. 1, sect. 4, et in veteri Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis. Hujus processionis ritum post observationes [Col. 0095D] ex Ordinario Rotomagensi ms. describimus.

130 (170) Dominus vobiscum dicatur. Ita ordinaria mss., libri officiales mss. et Missalia quaedam; jam vero nulla die ad passionem dicitur Dominus vobiscum.

(171) Cortina ante altare deponatur. Idem praescribit Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi Rotomag. Ita quoque Ordinarium ms., p. 74: Ad passionem Domini cortina pendens inter chorum et altare non moveatur usque ad: Et velum templi scissum est, et tunc trahatur ab utraque parte et scindatur per medium, et amplius non reponatur. Haec in ecclesia cathedrali Rotomagensi observantur.

[Col. 0096A] (172) Omnes pulsentur campanae. In ecclesia cathedrali more semiduplici, ut in Sabbatis Vesperae celebrantur, nec omnes campanae sonant, sed tres tantum, ut in Dominicis; et duo cappati chorum regunt, sicut in duplicibus; in quibus concordat Ordinarium ms., p. 74: Ad Vesperas non dicatur: Placebo, sed festive pulsetur sicut in Dominica ob reverentians Dominicae Coenae, et festive cantetur et antiphonae super psalmos cum neuma finiantur. Ant. Beatus vir. Psal. Nisi Dominus aedificaverit, etc., secundum ordinem, et duo de secunda sede in cappis nigris de serico regant chorum; (nunc autem in cappis violacei coloris) duo de majori sede in cappis. R\ Circumdederunt, et ad Magnificat altare et chorus thurificantur. Benedicamus ab uno ut in [Col. 0096B] semiduplicibus canitur. Item in veteri libro officiali ms. ad usum Ecclesiae Rotomagensis legitur: In Vesperis omnes campanae ut in novem lectionibus pulsentur ob reverentiam Dominicae Coenae. Idem praescribit Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis.

(173) Omnes simul pulsentur. Liber officialis Rotomagensis ms. ex bibliotheca Bigotiana: In quinta feria, in nocturno primitus campanae sigillatim, post omnes simul pulsentur. Idem quod supra.

(174) In tertio Evangelii expositio. Non legitur de expositione Evangelii, sed de Epistola I B. Pauli ad Corinth., c. XI.

(175) Quae sola remansit candela exstinguatur. Ita Ordinarium ms., p. 75. Psalmus, Benedictus [Col. 0096C] festive cantetur, et candela quae sola remanserat exstinguatur. Idem Liber officialis Rotomagensis ms. et addit: Ex quo vero ultima candela ad Benedictus exstinguitur, lumen in ecclesia usque post ignis benedictionem non accendatur. His tamen diebus in Ecclesia Rotomagensi in arca reservatur ut postea reveletur, quemadmodum 131 apud Durandum legitur Ration. div. offic. l. VI, c. 72. Candela autem quae in medio est non exstinguitur, sed in fenestra vel arca accensa servatur occulte, ut postea reveletur, et ecclesiam illuminet. In breviariis vero Rotomag., an. 1491 et 1378. Et candela quae remanserat abscondatur.

(176) Alta voce cantentur. Nunc Vesperae voce mediocri recitari solent, ex ordine divini officii, [Col. 0096D] sicut horae canonicae, exceptis Nocturnis et Laudibus.

(177) Dicto versu ab aliquo puero. Versus subjungitur a choro, nec dicitur a puero nisi post Laudes in fine troporum. Responsorium autem post psalmos, de quo apud Joannem fit mentio, legitur in Ordinario ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis.

(178) Convocatio poenitentium. Veterem hanc et salutarem observationem Ecclesia Rotomagensis haetenus constantissime tenuit. Caeterum notare libet ex Ordinario, duplicem olim hac die absolutionem dari consuevisse, alteram populo post matutinas Laudes, alteram finita Nona poenitentibus, quae reconciliationi [Col. 0097A] et sermoni subjungebatur. De convocatione et absolutione poenitentium vide Ordinem Romanum, Alcuinum, lib. De div. offic., De Coena Domini, Amalarium, lib. I, c. 12 et Rupertum, lib. V, c. 19. PR.

(179) Tam clerus quam populus prostrati absolutionem accipiant. Duplex hac die absolutio ex Ordinario ms. habetur: prima cleri et populi post Laudes, altera publice poenitentium post Nonam, sic enim legitur, p. 76: Puer unus alta voce dicat: Mortem autem crucis. Tunc chorus cum silentio dicat: Pater noster. Sed libera. Amen. Psalmus Miserere mei, Deus. Oratio: Respice, quaesumus, Domine, quilibet per se Amen tantum. Tunc aperiatur lucerna. Hoc finito septem psalmi poenitentiales dicantur. [Col. 0097B] Antiphona: Ne reminiscaris. Psalmus: Domine, ne in furore, et caeteri psalmi. Kyrie eleison, Christe eleison. Kyrie eleison. Pater noster. Et ne nos. V\ Mitte eis, Domine. V\ Convertere, Domine. V\ Fiat misericordia. V\ Domine Deus virtutum. V\ Domine, exaudi. V\ Dominus vobiscum. Oratio: Adesto, Domine, supplicationibus. Oratio: Deus qui humani. Alia oratio: Domine, sancte Pater. Postea dominus archiepiscopus, vel ejus vicarius populum absolvat: Absolvimus vos vice beati Petri. Postea eos benedicat. Secundam absolutionem quae est poenitentium 132 ex eodem Ordinario ms. exhibemus post observationes nostras una cum sermone archidiaconi ad archiepiscopum Rotomagensem, pro reconciliatione publice poenitentium nondum edito, ex veteri [Col. 0097C] ms. codice bibliothecae cathedralis ecclesiae Rotomagensis 700 annorum.

(180) Quod in his tribus diebus novus ignis accenditur. De triduano ignis accendendi ritu legendus Ordo Romanus, et Rupertus, lib. V, cap. 28. PR.

Ignis ille benedictus in ecclesia cathedrali, et in quibusdam parochiis Sabbato sancto populo distribuitur, ut ex eo ignis in Christianorum domibus accendatur. De quo vide Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis.

(181) Si episcopus fuerit, Gloria in excelsis cantetur; sin autem non. Idem docet Durandus, Ration. div. offic., l. VI, c. 75, De officio missae ipsius quintae feriae. Item Ordinarium Rotomagense ms. [Col. 0097D] Ista die in parochiali ecclesia. Gloria in excelsis non dicatur. Hodie tamen dicitur in omnibus ecclesiis parochialibus dioecesis Rotomagensis. In ecclesia cathedrali fit in missa consecratio chrismatis, cujus ritum et caeremonias describimus ex Ordinariis mss. ecclesiae cathedralis Rotomag. et Bigot. post processiones solemnes.

(182) Usque missam noctis Dominicae. Haec enim missa quae Sabbato sancto dicitur, juxta sacrorum canonum et Patrum decreta in nocte dicenda foret, cum ad noctem Dominicae, resurrectionis pertineat.

(183) Sacerdos manibus tenens calicem, ant. Calicem incipiat. Sic constanter legitur in Libro officiali [Col. 0098A] ms. et in Missalibus ad usum Ecclesiae Rotomagensis an. 1513, 1516, 1527, 1538, 1576 et 1604. Deinde dicantur Vesperae demissa voce, presbyter tenens calicem in manibus incipiat hanc antiphonam: Calicem, etc. Hodie ab uno e majoribus chori inchoatur.

(184) Loco earum percutiantur tabulae. Ita Alcuinus in libro De div. offic., tit. De Coena Domini: Reticetur sonus signorum atque campanarum, pro hoc enim humilior sonus lignorum ad congregandum populum assumitur. Item Amalarius De Coena Domini: Nec non etiam altitudo signorum quae fiebat etiam per vasa aerea deponitur, et lignorum usus usquequaque humilior aeris sono necessario pulsatur ut conveniat populus ad ecclesiam. Item Rupertus, Div. [Col. 0098B] offic., l. V, c. 29: Ligneo malleolo in tabula suspenso et personante, populumque ad ecclesiam invitante 133 significamus. Item Joannes Belethus, De divinis officiis, c. 100: Ad officium Tenebrarum non campanis pulsandum est, sed ligneis tabulis; et Guill. Durandus, Ration. div. offic., l. VI, c. 71: Et non ulterius pulsant campanis, fit tamen signum cum tabula, . . . . . . ligni quidem usus humilior aeris sono hoc ostendit, et inde Ecclesia Orientalis usum adhuc tenet lignorum, et ut populus humilior reddatur. Quibus concordat Missale Romanum 200 circiter annorum, et 1658 in die Coenae: Facto signo cum tabula conveniunt.

(185) Sex psalmi. Hodie canuntur tantum quinque, et praetermittitur Benedictus; sed Vesperae altera [Col. 0098C] oratione a communione diversa concluduntur. In ecclesia cathedrali chorus regitur a duobus cantoribus de secunda sede in cappis violacei coloris, et ad Magnificat altare thurificatur triplici ductu a celebrante cappa induto, qui et Vesperas oratione complet.

(186) Ipsa die clerus et populus communicetur. Idem in Ordinario ms. et in Rituali Rotomagensi, an. 1651, p. I, pag. 400, praecipitur ut feria quinta in Coena Domini omnis clerus, etiam presbyteri de manu praesidentis seu praepositi in missa solemni communionem accipiant, memores institutionis sacrae mensae, in qua Dominus discipulos manu propria sui corporis compotes fecit; et in Missali Romano 200 annorum: Deinde fratres immediate communicant, [Col. 0098D] et postea completur missa.

(187) Medietas hostiarum absque vino in crastino reservetur. Ordo Romanus: Missa expleta, communicent ordine constituto, et servent de sancta usque in crastinum. Alcuinus, De Coena Domini. De eodem vero die legitur in Ordinibus, quod reservandum sit de corpore Domini ad communicandum in crastinum. Consonant quae legere est apud utrumque, ad feriam 6 Parasceves, omnes scilicet ea die communicare cum silentio. Amalarius tamen, lib. I, cap. 13 ex responsione Romani archidiaconi, observat contrariam fuisse Romanae Ecclesiae praxim. In ea (inquit) statione, ubi apostolicus salutat crucem, nemo ibi communicat. PR.

[Col. 0099A] (188) Iterum communicentur. Obtinuerat is usus ante Joannem, nam et Theodulfus Aurelianensis episcopus: In Coena Domini (inquit) et in Parasceve, in vigilia Paschae, et in die resurrectionis Domini, penitus ab omnibus communicandum. Capitul., c. 41; viguitque post cum, nam Joannes 134 Belethus libro De div. offic., c. 99, dicit ab omnibus religiosis, quibus necessitas est, communicari. Ordinarium autem ms. canonicorum regul. S. Laudi Rotomagensis: His quatuor diebus nullus se, nisi rationabili causa, a communione debet subtrahere.

(189) Nudantes altaria. De nudatione altarium usque ad Sabbatum sanctum legendus Ordo Romanus De Coena Domini; Amalarius, l. I, De ecclesiast. offic., c. De Coena Domini; Gemma animae [Col. 0099B] De antiq. ritu miss., l. III, c. 86, etc. Quapropter qui his diebus privatas missas celebrant presbyteri, videant quam parum veteri instituto et ecclesiasticae hoc congruat disciplinae.

(190) Sola aqua parietes et pavimenta. Quod parietes et pavimentum aqua lavari debeant docet Alcuinus, lib. De div. offic., in Coena Domini: Eodem die altaria templi et parietes sive pavimenta ecclesiae lavantur. Alcuino astipulantur Joannes Belethus De div. offic., c. 103, et G. Durandus, l. VI, c. 76. In Ecclesia vero Rotomagensi altaria tantum vino et aqua lavantur.

(191) In quadam domo conveniant, et Dominico exemplo mandatum faciant. In navi ecclesiae mandatum fit pauperum, nec hodie clericorum. De mandato [Col. 0099C] pauperum sic praecipit synodus autumnalis an. 1641, art. 4: Ut feria quinta in Coena Domini mandatum Dominicum in singulis (si fieri potest) ecclesiis, maxime vero in congregationibus clericorum et monachorum, religiose peragatur, pauperum pedes lavando, tergendo, deosculando, eisque ministrando cum omni humilitate, sicut in hac sancta metropolitana ecclesia, omnium nostrae provinciae ecclesiarum matre ac magistra, laudabiliter observatur. Advertant autem sacerdotes hanc pedum lotionem non posse omitti cum mandatum sit Dominicum, et a Domino institutum, ideoque ab omnibus, praecipue pastoribus, exemplo Dominico fideliter est peragendum.

[Col. 0099D] (192) In refectorium pergant. Idem legitur in Ordinario ms. canonicorum S. Laudi. Verum cum hodie in ecclesia cathedrali commune non habeatur refectorium, in capitulum pergunt, ut praescribit Ordinarium ms. et Processionale Rotomagense, et ibi legitur Evangelium Joannis a principio cap. XIII usque ad finem XIV.

(193) Unicuique fratrum episcopus phialam vini exhibeat. Vide 135 post observationes ea quae de mandato praescribunt Ordinaria mss. Ecclesiae Rotomag. et canonicorum S. Laudi.

(194) Mandatum pauperum mandatum fratrum praecedat. Duplex enim in Ecclesia Rotomagensi olim mandatum, ut legitur in Ordinario et in Libro officiali Rotomag. mss.; et apud Rupertum, De div. [Col. 0100A] offic., l. V, c. 22. De mandato pauperum, et in Missali Romano 200 annorum: Post nudationem altarium, hora competenti facto signo cum tabula conveniunt fratres ad faciendum mandatum, majores abluunt pedes minoribus, tergunt et osculantur. De mandato pauperum et clericorum fit mentio in Processionali Rotomagensi anni 1588 in hunc modum: Post prandium mandatum pauperum fiat, et mandatum clericorum ita celebretur. Sacerdos indutus alba cum diacono et subdiacono Dominico exemplo mandatum servat, et quantum placuerit de majoribus in albis pedes caeterorum lavent. Perspicue omnino et fuse de duplici mandato disserit Ordinarium canonicorum sancti Laudi Rotomagensis, feria quinta in Coena Domini.

[Col. 0100B] (195) Omnes horae, exceptis matutinis. Ordinarium ecclesiae metropolitanae: Horae hujus diei cum silentio in quatuor angulis chori dicantur more Judaeorum, de morte Domini consilium capientium. PR.

Sic Liber officialis Rotomagensis ms.

(196) Psalterium cum litania communiter dicant. Per psalterium hic intelligi possunt septem psalmi poenitentiales cum litania, qui qualibet sexta feria per Quadragesimam post Laudes recitari solent, vel forsan psalterium psalmorum, de quo supra egimus. Forte satius dixerimus integrum psalterium, sic enim praescribit Ordinarium canonicorum S. Laudi Rotomagensis: Ipsa die singuli simul totum ex ordine psalterium in claustro dicant.

[Col. 0100C] (197) A lectione libri Exodi inchoetur. Nunc incipit a lectione Osee.

(198) Duo diaconi nudent altare sindonibus. Ordinarium Rotomagense et Liber officialis mss.: Duo clerici nudent altare sindonibus, et Ordinarium mss. S. Laudi Rotomag. Ordo Romanus: Duo acolythi. Missalia Ecclesiae Rotomagensis an. 1516, 1527, 1538 et 1576. Hic subtrahantur duae mappae a duabus partibus altaris desuper positae. Hodie non extrahuntur in dioesesi Rotomagensi.

136 (199) Excepta voce Domini quae * in aliis dicatur. Restituendus hic locus ex Ordinario et duobus libris officialibus mss. ad usum Ecclesiae Rotomagensis, in quibus legitur: Diaconus in alba ante altare legat Passionem more lectionis, excepta [Col. 0100D] voce Domini quae more Evangelii legatur.

(200) Duo sacerdotes casulis induti, etc. Haec et sequentia eodem tenore continentur in Ordinario Rotomagensi post observationes nostras.

(201) Uniuscujusque venter in terra haereat. Sic Alcuinus lib. De divin. offic., tit. De feria sexta quae et Parasceve: Quando hanc crucem adoramus omne corpus nostrum haereat terrae, . . . . . prosternimur corpore ante crucem mente ante Dominum. Item Amalarius, De ecclesiast. officiis, l. I, c. 14. De adoratione sanctae crucis, et Guill. Durandus, Ration. div. offic. l. VI, c. 77. De die Parasceves. Idem quoque habetur in Ordinario et libris officialibus Rotomag. mss. in officio diei Parasceves. Vide Ordinarium [Col. 0101A] ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis in eadem feria sexta.

(202) Vino et aqua lavetur. Hujus lotionis mentio fit in Ordinario et in libro officiali Rotomag. mss. bibliothecae Bigotianae, in quibus sic legitur: Chorus finiat antiphonam, qua cantata crux parvula in commemoratione sanguinis et aquae fluentis de latere Redemptoris aqua et vino lavetur, de quo post communionem sacram clerus bibat et populus, et ad opus infirmorum reservetur, et in Processionali Rotomagensi an. 1588: Cruce adorata a clero et populo, lavetur vino et aqua, et tollatur in altum, et cantetur haec antiphona sequens: Super omnia, etc.

(203) De quo post sacram communionem clerus bibat et populus. Secus apud alios teste Micrologo, [Col. 0101B] qui notat ex Ordinis Romani praescripto in Parasceve vinum non consecratum cum Dominica oratione et Dominici corporis immissione consecrari (rectius dixisset sanctificari) ut populus plene possit communicare. PR.

(204) Ministri crucis casulis induti, etc. Haec et sequentia in Libro officiali Rotomag. ms. habentur isdem plane verbis. Vide post observationes Ordinarium de Officio hujus diei.

(205) A majore ad minorem omnes communicentur. In Ordinario ms. et in Missalibus Rotomag. 1513, 1516, 1527, 1538, 1576 et 1604 haec leguntur: Communicetur qui voluerit 137 sicut hesterna die. In Ordine Romano: Communicent omnes cum silentio. in Libro officiali Rotomag. ms.: Communicet [Col. 0101C] et omnes fratres sine osculo pacis. In Ordinario canonicorum S. Laudi Rotomagensis: Se et caeteros cum silentio communicet.

(206) Ad refectionem panis et aquae pergant. Haec jejunii severa observatio, quae in Ordinario et Libro officiali Rotomag. mss. habetur, non tantum apud nostrates viguit, verum etiam in aliis regionibus, ut ex Ordine Romano, et Alcuino constat; sic enim lib. De div. offic., tit. De Coena Domini scribit: Ab hac nocte usque Ad Sabbatum nonnulli servi Dei imitantes apostolos jejuni permanent; aliqui vero contenti sunt pane tantum et herbis; atque leguminibus, seu sicera. Idem confirmat Durandus, Ration. div. offic., lib VI., cap. 77. De Parasceve, ubi ait: In Parasceve uno solo cibo vescimur. Ordinarium vero [Col. 0101D] ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis: In mensa nonnisi panis et aqua, et herbae crudae apponantur. Post prandium autem non sigillatim Completorium, sed in communi mediocri voce cantatur, sicut et in die Coenae Domini.

(207) Nona hora diei. Concilium Rotomagense sub Joanne nostro celebratum A. C. (juxta Orderici calculum) 1072. can. 21: Item statutum est ut Sabbato Paschae officium ante Nonam non incipiatur. Ad noctem enim Dominicae resurrectionis respicit, ob cujus reverentiam Gloria in excelsis Deo, et Alleluia cantatur, quod etiam in officii initio, cerei scilicet benedictione, monstratur, Idem paulo post inculcatum est in concilio Arvernensi. PR.

[Col. 0102A] Idem docet Durandus, Ration. divin. offic. lib. VI, c. 78. Verum Hugo a S. Victore, De speciali miss. observat., l. III, c. 21, hodiernum morem improbat. Vere (inquit) antiqui jam fere transacto die Sabbati officium hoc celebrabant, sed modernorum debilitas ad epulas festinans tempus praevenit constitutum.

(208) Percussis tabulis. Quibus utuntur in plerisque parochialibus ecclesiis, sed in cathedrali portae ecclesiae malleo ligneo percutiuntur.

(209) Cantante clero: Dominus. Qui sequitur hiatus suppleri potest ex ordinario ecclesiae metropolitanae, in quo hac die multa notatu digna praescribuntur. In his, ut benedictus ignis non exstinguatur, donec benedictus cereus eo 138 accendatur: sit vero [Col. 0102B] juxta Romanum Ordinem alius cereus, qui a benedicto cereo illuminatus, ad fontes per septem dies deferatur, et loco instituto in fontes mittatur. Addit Ordinarium: Per cereum Christi designatur humanitas: lumen in cera, divinitas virginea carne obumbrata: ignis in cereo novus ardens, nova doctrina a Christo in apostolos, ab apostolis in mundun resplendens. Item ut dum lectiones et litania cantabuntur, presbyteri catechizent infantes. Item ut si nullus infans fuerit ad baptizandum, non mittatur de chrismate et oleo in fontes; si autem fuerit, tunc mittatur. PR.

Eadem omnino leguntur in Libro officiali ms. ad usum Ecclesiae Rotomagensis ex bibliotheca Bigotiana.

Hic notandum occurrit quod annus ab Incarnatione [Col. 0102C] Domini in cereo paschali inscribi debet, cujus inscriptionis meminere, Rupertus Tuitiensis, lib. VI De divin. offic., cap. 29; Honorius, Gem. animae, De antiq. tit. miss., lib. III, cap 102; B. Lanfrancus in Decretis pag. 266; Guillelmus Durandus, Ration., l. VI, c. 80, et Joannes Belethus, libro De div. offic., c. 108, in eum, qui sequitur, modum: Annotatur quidem in cereo paschali annus ab Incarnatione Domini, inscribuntur quoque cereo paschali indictio, vel aera, atque epacta. Haec in ecclesia cathedrali tantummodo serventur, in qua tabula paschali a cancellario inscribitur, et cereo paschali affigitur, quam suo loco dabimus pro anno praesenti 1678 ex eodem cereo cathedralis ecclesiae depromptam.

[Col. 0102D] (210) Alba licet baptizatis uti. Sic Alcuinus, in epistola ad Oduinum presbyterum, et Rabanus Maurus, lib. I De institut. cleric; cap. 29. Item Gemma animae, lib. I, c, 243: Baptizati autem ideo vestes albas portant, quia amissam innocentiam se recepisse insinuant.

(211) Quod per septem dies albae vestes portantur. Alcuinus, libro De divin. offic., tit. De Sabbato sancti Paschae: Omni autem die usque in octavas ad missam veniant et communicent. Item Rabanus, l. II, De institut. cleric., c. 39: Septem dies albas vocitamus propter eos qui in sancta nocte baptizati albis per totam hebdomadam utuntur vestibus, et per septem dies in angelico castitatis habitu, et luminibus coelestis [Col. 0103A] claritatis, sanctis assistere sacrificiis solent. Idem praecipit concilium Rotomagense sub Malgerto anno 1050 celebratum, 139 can. 19: Ut baptizati in eadem ecclesia in qua regenerationis gratiam acceperunt, et in qua parochiani existunt per octavos dies in Albis represententur cum cereis ardentibus.

(212) Per octavam qua vestes deponuntur. Sic Alcuinus, De Sabbato in Albis: Hodie albati qui in Sabbato sancto baptizati fuerunt, vestibus albis exuuntur. Amalarius, De Sabbato in Albis, cap. 51: Qui in Christo baptizati sunt et sunt agni novelli, et hodie revertuntur ad fontes ut exuant se albis.

(213) Duobus aliis tertiam litaniam incipientibus. Hodie haec litania a tribus cappatis de majori sede canitur in choro finienda, ut ex Ordinario et libris [Col. 0103B] officialibus Rotomag. mss. colligitur: prima vero a septem pueris, secunda a quinque clericis de secunda sede in superpelliceis; quae tres litaniae describuntur in Ordine Romano et a sacrorum rituum expositoribus.

(214) Post Gloria in excelsis, altare incensetur. Ordinarium: Interim archiepiscopus, vel sacerdos cum diacono et subdiacono, candelabris et thuribulis veniat, et confessione humiliter dicta alte incipiat: Gloria in excelsis Deo, absque tropis; et prosternat se omnis chorus.

Et addit: Et interim omnes campanae pulsentur, et dehinc per omnes abbatias et parochias totius civitatis. Secus apud nos, nam (ut supra diximus) altare thurificatur dum Kyrie eleison a choro cantatur; [Col. 0103C] et chorus, dum Gloria in excelsis dicitur, ab acolytho incensatur.

(215) Duo cappati in pulpito Alleluia, Confitemini celebre cantent. Joanni consonat Liber officialis ms. ad usum Ecclesiae Rotomagensis. Sed in ecclesia cathedrali Alleluia cum versu a duobus canonicis cantoribus qui cantaverint litaniam in cappis canitur in pulpito, alii duo canonici de majori quoque sede cappis induti tractum ante altare succinunt, et lecto Evangelio in sacristiam recedunt.

(216) Communicato clero et populo. Ordinarium: Communicatis presbyteris et aliis quibus placuerit, Vesperae sic incipiantur; et Liber officialis Rotomagensis ms.: Communicato clero et populo, etc. Miramur [Col. 0103D] nonnullos recentiores a Patrum institutis adeo abhorrere, ut sacram communionem in hac missa, quod nocturna sit, populo dari non probent. Certe religiosa illa consuetudo, si alio unquam tempore, hac potissimum nocte observanda videtur, qua mysticum Christianorum Pascha colitur. PR.

140 Quod Rabanus, De institut. clericorum, l. II, c. 38, non solum omnibus licitum, sed etiam quasi necessarium ostendit: Post baptismum vero et litanias sequitur sancta missarum celebratio, et communicatio corporis et sanguinis Domini, cujus participatione quicunque fidelium se hac nocte abstinuerit, nescio quomodo dicam illum Christianum, exceptis his qui pro capitalibus criminibus excommunicati poenitentiam gerunt. Item Missalia Rotomagensis [Col. 0104A] Ecclesiae an. 1516, 1527, 1538 et 1576. Communicatis quibus placuerit, Vesperae sic incipiantur, etc.

(217) Magnificat cantato et altari incensato. Idem habetur in Libro officiali Rotomagensi ms. sed hodie nec altare nec chorus thurificatur, ut etiam praescribit Missale Ecclesiae Sarisberiensis in Anglia, an. 1555. Non thurificetur altare neque chorus.

(218) Hoc peracto quoddam responsorium cantetur. Nullum responsorium canitur, sed dicto Deo gratias, quisque domum revertitur, ut notat Ordinarium Rotomagense ms. Ite missa est festive dicatur, et benedictione accepta recedant; et Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis: Dicto Ite missa est a diacono, missa et Vesperae pariter finiantur.

[Col. 0104B] (219) Post prandium. Prandium appellat non meridianam comestionem, sed unicam. Primis Ecclesiae temporibus huic celebritati tota nox impendebatur. Decrescente postea baptizandorum multitudine, officium et noctis initium contrahi coepit, quod Vesperae, prandium, et Completorium subsequebantur. Romae serior fuit Vesperarum quam prandii introductio. Nam anonymus Romani Ordinis scriptor (quisquis ille fuit) observat sua aetate, in hac nocte de vespertinali synaxi apud Romanos nihil actum, neque ante missam, neque post missam; et paulo post subdit, eodem die domnum papam et caeteros Romanos ova manducare, et formaticum, id est caseum. PR.

(220) Decima hora noctis, etc. Illud sublatum est [Col. 0104C] in Ecclesia Rotomagensi.

(221) Diaconus dalmaticatus evangelicam lectionem pronuntiet. Nunc cappatus, incensato altari, candelabris et thuribulo praecedentibus, pronuntiat Evangelium.

(222) Unumquodque responsorium a binis clericis indutis cantetur. 141 In Ecclesia Rotomagensi hodie primum et secundum respons. a tribus in cappis canuntur, tertium vero a quatuor qui cantaverint invitatorium, quod in festis triplicibus temporis paschalis observatur.

(223) Post tertium responsorium officium sepulcri celebretur. De officio sepulcri fuse disserit Joannes Belethus, lib. De div. offic, c. 113, et Guill. Durandus, lib. VI, c. 87; et concordant cum nostro sepulcri [Col. 0104D] officio, quod videas in fine post nostras observationes.

(224) Finita oratione. Hic inserenda videtur processio ad crucifixum, quam mirum hac die vel tunc in usu non fuisse, vel certe a Joanne, qui similium ad sequentes dies meminit, praetermissam. Eam describit Ordinarium, docetque solemni benedictione terminari consuevisse. Hoc finito (inquit) benedicantur ab archiepiscopo, si praesens fuerit; et osculetur omnes fratres, dicens ad singulos: Resurrexit Dominus. PR.

Hunc ritum in Graecia tam clerus quam populus religiose tenet, quisque enim in die sancto Paschae sic salutem dicit: Χριστος ἀνέστι .

[Col. 0105A] (225) Post capitulum. Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. Dehinc in capitulo, et ibi legatur lectio de Martyrologio ab uno puero, et sequatur V\ Pretiosa est in conspectu Domini. Oratio Sancta Maria, isti sancti, et omnes alii, etc. Per omnia saecula saeculorum. Amen. Tum postea legatur ab uno canonico diacono de expositione Evangelii

(226) Tertia cantata processio per claustrum. Processionem sic disponit Ordinarium Rotomagense ms. Sequitur processio per atrium in cappis, sacerdos et diaconus in Albis, et subdiaconus tunicam habeat cum cruce, candelabris et signis. Cantor incipiat: Maria Magdalene, cum versu et regressu; quo finito tres de majori sede cantent: Salve, festa dies, usque ad stationem. In statione cantor incipiat R\ Sedit angelus. [Col. 0105B] Tres de majoribus (nunc quatuor) in pulpito V\ Crucifixum in cruce [ al., carne]. Nolite. Ad introitum chori dominus archiepiscopus, si praesens fuerit, si non, cantor, incipiat: Christus resurgens, cum V\ Dicant nunc Judaei; quo finito dominus archiepiscopus, si praesens fuerit, benedicat populum, et statim incipiatur missa. Et dominus archiepiscopus, si praesens fuerit, habeat secum septem diaconos et totidem subdiaconos revestitos, 142 de quibus duodecim sint de secunda sede, etc. Ad processionem omnes de choro sunt in cappis cum celebrante, diaconus dalmatica indutus, et subdiaconus tunica, cujus vice acolythus crucem defert tunica indutus.

(227) Officium diei celeberrime compleant. Ordinarium [Col. 0105C] saepe laudatum: Archiepiscopus, si praesens fuerit, faciat benedictionem super populum ante Agnus Dei. Finito Agnus Dei, omnes qui voluerint, communicent. PR.

Tres benedictiones episcopales olim in missa fieri solitas describimus ex ms. Pontificali bibliothecae cathedralis Rotomagensis, quas in missis pontificalibus revocari optat rituale Rotomagense, p. I, p. 503.

(228) Cum processione, etc. In his omnibus concordat Ordinarium Rotomagense ms.; sic autem habet in die Paschae, pag. 88. Ad Vesperas tres de majori sede in cappis cantent ad processionem: Salve, festa dies, cum diacono et subdiacono revestitis, cruce, candelabris, thuribulis et signis; descendat processio per dextram alam ecclesiae, usque ad occidentalem [Col. 0105D] portam ecclesiae, et processione ordinata in navi ecclesiae unus de cantoribus incipiat: Kyrie eleison, et processio ad chorum redeat cantando: Christe eleison; et finito Kyrie eleison, incipiatur ab uno de majori sede ant. Alleluia. Illi qui cantaverint ad processionem: Salve, festa dies, regant chorum, et unus ex illis incipiat in dextro choro psal. Dixit Dominus, psal. Confitebor, psal. Beatus vir. Ant. Alleluia quatuor. Eadem legere est in libro officiali Rotomagensi ms; et apud Durandum Ration., lib. VI, c. 89. De ista processione ante Vesperas, et de Kyrie eleison, nihil hodie fit in Ecclesia Rotomagensi, licet habeantur in Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesiae an. 1491 et 1578 editis; et in Breviario Dominicanorum: Ad Vesperas non dicatur: Deus [Col. 0106A] in adjutorium, sed dicto Pater noster, sic incipiantur: Kyrie eleison, etc.

(229) Per Kyrie eleison Vesperas incipiant. Pius ille ritus, quem germanae antiquitatis ignorantia nostro demum saeculo abolevit, e Romanis fontibus ad nos emanaverat. Ordo Romanus: Die sancto Paschae conveniente schola temporius cum episcopis et diaconibus ad sanctum Joannem in ecclesia majore ad locum crucifixi, incipiunt, Kyrie eleison, et veniunt usque ad altare: ascendentibus diaconibus in pogium, 143 episcopi et presbyteri statuuntur in locis suis, et scholae ante altare. Finito Kyrie eleison, innuit archidiaconus primo scholae: et ille inclinans se illi, incipiat Alleluia cum psalmo: Dixit Dominus Domino meo, etc. Alcuinus lib. De divin. offic. Eadem die [Col. 0106B] ad Vesperas ad sanctum Joannem congregatur maturius universus gradus ecclesiasticus in ecclesia majore, in loco qui vocatur crucifixio: ibique inchoat schola: Kyrie eleison, et eo concentu perveniunt usque ad altare, etc. PR.

(230) Benedicamus Domino ab his qui Alleluia cantarunt dicatur. Nunc a tribus de secunda sede in superpelliceis.

(231) Psalmum: Laudate, pueri, Dominum, cantantes ad fontes pergant. Iste processionis ritus laudabiliter observatur in cathedrali et plurimis parochialibus ecclesiis hujus civitatis, qui in ordinario ms., p. 88, describitur disertis hisce verbis: Unus de majoribus incipiat: Alleluia, et unus de regentibus chorum incipiat: Laudate, pueri, Dominum, [Col. 0106C] laudate nomen Domini, Alleluia. Sit nomen Domini benedictum, etc. Alleluia: et sic cantando psalmum eat processio ad fontes cum diacono et subdiacono, et ampullae a duobus presbyteris albatis, et cereo benedicto, quem ferat unus diaconus (dalmaticatus) de secunda sede, et chorus psalmum finiat, et dicat Alleluia quatuor, et Haec dies sine Alleluia, et versu. Et post cantetur ante altare S. Joannis: Alleluia, V\ Laudate, pueri et reiteretur Alleluia; quo finito sacerdos dicat: Oremus. Deus, qui ecclesiam tuam. Per Christum Dominum. Festive unus de majori sede incipiat: Alleluia, et unus de regentibus chorum psal. In exitu Israel de Aegypto, Alleluia, V\ Facta est Judaea sanctificatio ejus, etc. Alleluia, alleluia; [Col. 0106D] V\ Mare vidit et fugit, etc. alleluia, alleluia, alleluia. Et sic ad finem perducatur, et in fine psalmi dicatur: Gloria Patri, Alleluia. Sicut erat, Alleluia, alleluia. Surrexit Dominus de sepulcro, Alleluia, alleluia, alleluia. Et cantando psalmum descendat processio per aliam alam ecclesiae ad occidentalem portam ecclesiae; et processione in navi ecclesiae statuta, et ultimo versu psalmi finito, tres (nunc, duo) de majori sede in pulpito cantent Alleluia, V\ Redemptionem, non reiteretur Alleluia in fine; quo finito sacerdos dicat versum: Dicite in nationibus. Oremus. Deus, qui pro nobis Filium. Sequatur memoria ibidem beatae Mariae, antiphona: Paradisi porta. V\ Post partum. Oremus. Gratiam tuam 144 quaesumus, Domine Ad introitum chori memoria omnium santorum, [Col. 0107A] antiphona: Lux perpetua. Si diligeretis. V\ Vox laetitiae. Oremus. Vide, Domine, infirmitates. Tres pueri: Benedicamus Domino, Alleluia. Idem quoque habetur in Brevariis Rotomag. an. 1491 et 1578, et in Processionali Rotomagensi pag. 168 et seq. Hujus antiquissimi ritus mentio fit in Ordine Romano, apud Alcuinum, G. Durandum, in ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis, etc.; eumque improbare non possunt, qui baptismi memoriam in hominum animis indeletam servari cupiunt.

(232) Huic antiphonam: Lux perpetua, concinentes. Tempore paschali in processione ad crucifixum nulla apud Joannem nostrum habetur sanctae Mariae memoria, neque in Ordinario ms. canonicorum [Col. 0107B] S. Laudi: reperitur tamen in Ordinario et officialibus libris mss. et Processionalibus, nec non Breviariis ad usum Ecclesiae Rotomagensis.

(233) Dies septem in cappis, etc. In ecclesia cathedrali Sabbato in Albis ad missam quinque pueri albis induti, sive cappis, non ita pridem regebant chorum. Idem legitur in Ordinario ms. p. 93. Ad missam nulla cappa in choro, sed quinque pueri in albis regant chorum. Officium: Eduxit populum suum. Psalmus: Confitemini Domino et invocate. Quinque pueri praedicti cantent: Kyrie eleison, Rex genitor et Gloria in excelsis, prosam: Omnipotens genitor; quinque pueri cantent prosam, et chorus respondeat residuum. Oratio: Concede, quaesumus, omnipotens Deus. Nulla memoria, nisi ut praenotatur. Epistola: Deponentes [Col. 0107C] omnem. Alleluia. V\ Haec dies. Quinque pueri in pulpito Alleluia. V\ Laudate, pueri; sequitur alius versus: Sit nomen Domini. Hoc finito quinque pueri incipiant in pulpito: Jubilans concrepa, et chorus respondeat neuma. In ecclesia cathedrali hodie omnia fiunt ut in duplicibus.

(234) Ad crucifixum post Vesperas fiat processio. Idem processionis ritus describitur in Ordinario ms. sancti Laudi. Fit hodie in dioecesi Rotomagensi post Vesperas processio, in qua non portatur crux, sed candelabra et thuribulum, juxta Ordinarium Rotomagense ms. et dum cantatur R\ Dignus es, Domine, crucifixus a celebrante cappa induto et genuflexo triplici ductu thurificatur. Duo in pulpito canunt V\ O quam. Dicitur versus et oratio de cruce, et post [Col. 0107D] memoriam 145 B. Mariae, ad introitum chori dicitur antiphona de sanctis cum versu et oratione.

(235) Oratione Dominica et symbolo. In Completorio per octavam non dicitur oratio Dominica nec symbolum; sed post Nunc dimittis decantata antiphona oratio dicitur, et dicto Benedicamus, Completorium finitur.

(236) Dies octavus ut primus celebretur. Non eodem modo, sed more duplici colitur.

(237) Responsorium Surrexit, a duobus cantetur Scilicet in cappis, qui chorum regant.

(238) Unaquaeque nocturna cum una antiphona. Ex his et sequentibus patet, apud majores nostros tempore [Col. 0108A] paschali Dominicarum et festorum officium tribus nocturnis constitisse. Ut secus postea fieret, pervicit brevitatis ratio, non disciplinae: quod valde improbatur a Guillelmo Durando, l. VI, Ration. div. offic., cap. 89, et Radulfo decano Tungrensi, libro De canonum observantia, propositione 10. PR.

(239) Sex lectiones de Apocalypsi legantur, et tres de resurrectione. Hinc apparet olim in Rotomagensi Ecclesia tres nocturnas dici solitas, quae reperiuntur in Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis; eas adhuc retinet Romana Ecclesia, multae quoque cathedrales ecclesiae. De lectione Apocalypsis concordat Ordinarium Rotomagense ms. Nos vero legimus de Actibus apostolorum (exceptis Dominicis) usque ad hebdomadam tertiam, in qua legitur liber [Col. 0108B] Apocalypsis, postea canonicae epistolae usque ad vigiliam Ascensionis.

(240) Nonum a duobus clericis cantetur. Scilicet de majori sede in superpelliceis tantum, quod in Ecclesia Rotomagensi servatur in tertio responsorio per Dominicas temporis paschalis.

(241) Matutinae Laudes cum una antiphona: Angelus. Ad Laudes in Dominicis usque ad Ascensionem psalmi dicuntur sub una antiphona: Alleluia.

(242) In Dominicis matutinis semper fiat processio. In Dominicis usque ad Ascensionem tantum fit processio in Laudibus, caeteris Dominicis nulla in Laudibus, sed immediate ante Tertiam post aspersionem aquae.

[Col. 0108C] (243) Sine tropis et Laudibus. Quid sint tropi docet Durandus 146 lib. IV, Ration., c. V, et post eum Pamelius in fine tomi II Liturgicon Eccl. Lat. Ad hanc cantus speciem referendae sunt litaniae (ut vocant) prosatae, ut Kyrie, fons bonitatis. Quod ad Laudes attinet, varia est ejus nominis apud liturgicos acceptio. Plerumque enim sumitur pro Alleluia, ut apud Isidorum, lib. I De eccl. offic., cap. 13, qui sensus huic loco non convenit, ubi agitur de officio quod celebratur cum Alleluia, sed sine Laudibus. Itaque cum hic troporum, Laudumque simul occurrat mentio, rectius per Laudes hujusmodi intelligemus cantum aliquem ecclesiasticum tropis affinem. Nam et Durandus loco praedicto tropos appellat Laudes ad introitum convertibiles. Conjecturae facem [Col. 0108D] praefert anonymus S. Audoeni monachus in Historia Joannis nostri ad calcem gestorum archiepiscoporum Rotomag. his verbis: Finitis itaque Kyrie eleison cum duobus rhythmis, id est, nostro judicio tropis, exacto Gloria in excelsis Deo, quod incoeptum ab abbate Ricardo Sigiensi (Sagiensi) chorus celeberrime fuerat exsecutus cum Laudibus, id vero totum expendebatur in praestolatione archipraesulis. Quo ex loco colligitur Laudes illas in missis solemnibus hymno Gloria in excelsis interseri, vel certe subjungi consuevisse: quem quidem hymnum in missa Sabbati sancti absque tropis decantatum, paulo ante observavimus ex Ordinario. Ejus generis erat prosa Quem cives coelici, quae juxta idem Ordinarium, in nocte [Col. 0109A] Natalis Domini a clericis pastores agentibus, post hymnum praedictum cantabatur: itemque O gloria sanctorum, ibidem in festo sancti Stephani. Denique Laudum nomine forte censeri posset insignis ille cantus, Christus vincit, de quo supra. PR.

(244) Cum duobus Alleluia et sequentia. Sequentia non dicitur, sed quatuor Alleluia canuntur.

(245) Quandiu R\ Dignus es cantatur, Apocalypsis legatur. In Breviariis Rotomag. an. 1491 et 1578 post octavam Paschae legitur Apocalypsis, quibus concinit Ordinarium ms., p. 2: Post octavam Paschae incipiatur liber Apocalypsis, et legantur de eo tres lectiones per hebdomadam usque ad Dominicam in qua cantatur: Jubilate Deo. In crastino incipiantur Epistolae canonicae, et legantur de ipsis quotidie tres [Col. 0109B] lectiones per ferias usque ad vigiliam Ascensionis Domini. Et Micrologus, De ecclesiast. observat., cap. 54: In octava Paschae historiam: 147 Dignus es, Domine, et Apocalypsin juxta ordinem incipimus.

(246) Per dies feriales in nocturna sex psalmos. Tempore paschali tres tantum dicuntur psalmi per ferias.

(247) Unum tantum Alleluia cantetur. Ita quoque Micrologus, De eccles. observat., c. 55, et G. Durandus, Ration. divin. offic., l. VI, c. 89. Sed in Ecclesia Rotomagensi in officio tam de Tempore quam de Sanctis a Pascha usque ad Pentecosten canuntur quatuor Alleluia, exceptis Rogationibus et vigilia Pentecostes.

(248) Si alio tempore evenerit, omnes exceptis parvulis [Col. 0109C] jejunent. Hoc indicat Ordinarium ms. bibliothecae Bigotianae: Item si evenerit in die octava, memoria ad utrasque Vesperas, Matutinum et missam, et in crastino reservetur cum jejunio. Item si evenerit in Sabbatis aut Dominicis resurrectionis, processio et jejunium in crastinum reserventur; in Ordinario autem ms. cathedralis ecclesiae: Missa de jejunio cantabitur, et omnes jejunabunt. Hinc duo notanda occurrunt: primum quod olim Ecclesia Rotomagensis jejunium observaret in festo S. Marci, quando non concurrebat cum octava Paschae, aut Dominicis tempore paschali. Secundum quod omnes exceptis pueris et infirmis jejunarent. Simile reperitur mandatum praefixum initio Breviarii Rotomag., an. [Col. 0109D] 1578, et Abrincensis, an. 1592, De observatione jejunii: Sacerdotes ecclesiarum praecipiant omnibus aetatem adultam habentibus instituta jejunia observari, ut jejunium Quadragesimae, etc. Et omnia praedicta prohibeant expresse, et sub poena peccati mortalis. Illud vero jejunium postea in abstinentiam a carnibus fuit mutatum, similiter in diebus Rogationum.

(249) Ad ecclesiam S. Petri, S. Audoeni. Hunc morem etiamnum servat ecclesia metropolitana. De antiquitate et dignitate ecclesiae S. Audoeni vide Surium in Vita ejusdem sancti ad 24 Augusti; Dudonem, De moribus et actis Norman., lib. II; Willelmum Gemetic., lib. II, cap. 18; Ordericum, initio libri III et lib. VIII, pag. 710. PR.

[Col. 0110A] Item in Charta Riculfi Rotomagensis archiepiscopi legitur: Coenobium D. Petri, almique Audoeni; processu vero temporis unicum nomen S. Audoeni, cujus corpus hac in ecclesia fuit tumulatum, sortita est. Hujus processionis ritum vide post notas.

(250) 148 Nona dicta comestum pergant. Excepto enim-Quadragesimae tempore, aliis jejunii diebus frangebatur hora nona jejunium, ut constat ex Micrologo, c. 49, De capite jejunii, et pluribus aliis.

(251) Simili modo dies Rogationum celebrentur. De jejunio Rogationum sic loquitur Rabanus, lib. II, De institut. cleric., cap. 4: Ante hanc ergo diem Ascensionis Domini mos est ecclesiarum Occidentis per tres dies proximos jejunium exercere et litanias agere, et hoc congrue. Vide Amalarium, lib. I, cap. [Col. 0110B] 37, De litania majori.

(252) Sex primae lectiones de sanctis dicantur. Eadem plane habentur in libro officiali Rotomagensi ms.; nunc autem una nocturna dicitur, in qua prima lectio de expositione Evangelii, secunda et tertia de cruce; fit memoria martyrum in primis Vesperis, Laudibus et missa.

(253) Processio ad crucem in Vesperis et Matutinis, et missa fiat. Processio nulla fit, nisi sit Dominica, scilicet ante Tertiam, nec Laudes neque sequentia in aliquo officio canuntur.

(254) In Vesperis cantor chorum regat. Hujus diei officium in omnibus pene est immutatum; nunc enim duo cantores cappati chorum regunt, quatuor alii de majori sede item cappis induti, istis recedentibus [Col. 0110C] in vestiarium, responsorium canunt. Olim tres nocturnae vigiliae, hodie una tantum dicitur, scilicet tres psalmi cum tribus antiphonis, et in cappis tres lectiones de expositione Evangelii leguntur, cum totidem responsoriis, quorum primum et secundum a tribus in cappis, tertium a quatuor regentibus chorum decantatur.

(255) Post Tertiam processio fiat. Ordinarium Rotomagense ms. post Tertiam processionem immediate constituit, p. 109. Ad Primam Jam lucis, etc. Dehinc eatur in capitulum [ms., capitulo], et ibi legatur ab uno diacono de majori sede de residuo expositionis Evangelii. Pulsetur processio festive. Sequitur ad Tertiam hymnus: Nunc sancte. Sequitur processio, [Col. 0110D] etc. Tanta est eo die in cathedrali ecclesia rerum confusio, propter populi affluentiam, ut Tertia, Sexta, Nona et postea missa solemnis usque ad quartam aut quintam horam pomeridianam differantur, qua circiter hora reus e carcere educitur. Unus cantor in cappa missae officium inchoat quod musici prosequuntur, pauci enim canonici et pauci capellani 149 intersunt, quia viri et feminae illorum sedes occupant; sic quisque per ecclesiam vagatur, et ecclesia strepitu et tumultu resonat, ac gladiis evaginatis et armis more castrorum resplendet. Finita missa statim dicuntur Vesperae, ut quadragesimali tempore.

(256) Historia: Deus omnium. Haec vox in scritoribus de rebus sacris aliquando psalmum significat, [Col. 0111A] ut l. III, De Gemma animae, c. 19. Historiam: Domine, ne in furore tuo, pro poenitentia canimus; aliquando lectionem, ut Gemma animae, l. IV, c. 118, De adventu Domini. Historia, Clama in fortitudine, non ad Quatuor Tempora, sed ad proximam septimanam Natalis Domini pertinet; aliquando vero responsoria et antiphonas, sic enim habet Radulfus de Rivo proposit. 12. Praenotetur (inquit) quod antiphonae et responsoria ad unum diem vel observationem pertinentia vocantur historia. Sed saepissime pro responsoriis accipitur: apud Micrologum, De ecclesiast. observat, c. 54. In octava Paschae historiam: Dignus es, Domine, incipimus; apud Radulfum, De Rivo, lib. De can. observ., proposit. 16. Simili modo servatur Historia: Dignus es, et historia: Si oblitus. [Col. 0111B] In Ordinario vero Rotomagensi historia frequenter pro responsoriis usurpatur, in quo etiam legitur: Et responsorium de historia, Deus omnium. Idem saepe videtur in Ordinario canonicorum S. Laudi Rotomagensis.

(257) Actus apostolorum legantur. Ita quoque Ordinarium Rotomagense ms., p. 2: In crastino Ascensionis Domini incipiantur Actus apostolorum, et legantur de ipsis per hebdomadam tres lectiones usque ad vigiliam Pentecostes. Item in Breviariis 1491 et 1578 legantur usque ad vigiliam Pentecostes quotidie tres lectiones de Actibus apostolorum, excepta Dominica et die octava. Nunc per octavas Ascensionis et Pentecostes leguntur Patrum expositiones in Evangelia.

[Col. 0111C] (258) Octava hora diei populus ad ecclesiam conveniat. Scilicet secunda post meridiem, hodie vero quarta hora diei scilicet decima matutina. Ordo lectionum et tractuum in quibusdam immutatus est, caetera ut in Sabbato sancto Paschae, excepta benedictione ignis et cerei.

(259) Pax accipiatur. Ordinarium Rotomagense ms., p. 113: Sanctus et Agnus festive, et pax datur. Vide quae diximus de osculo pacis in observationibus de officio missae.

(260) 150 Post Vesperas et Matutinas ipsa die memoriam resurrectionis peragant ad crucifixum. Nulla post Vesperas et Matutinas hodie processio ad crucifixum, in qua fiat memoria resurrectionis, et [Col. 0111D] in Ordinario Rotomagensi ms. legitur: Nulla memoria. Reperitur tamen haec processio in Breviario Fiscannensi an. 1627 in primis Vesperis.

(261) Dies octavus ut primus celeberrime agatur. Nunc autem ritu triplici 2 classis in honore SS. Trinitatis colitur.

(262) Hymnus a tribus clericis cappatis altare incensantibus inchoetur. Aliter ecclesiae metropolitanae Ordinarium et praxis, nam ternarius numerus ad septenarium jam excrevit non cappatorum, sed casulatorum. PR.

Hodie in Ecclesia Rotomagensi a septem casulatis et altare incensantibus inchoatur hymnus, qui ab ipsis et a choro alternatim perficitur, ut in Ordinario ms., p. 114, habetur: Septem presbyteri de majori [Col. 0112A] sede cum septem thuribulis casula induti ante altare veniant cum diacono et subdiacono revestitis (dalmatica et tunica) et medius presbyterorum incipiat. Deus in adjutorium, et simul incipiant hymnum: Veni, creator Spiritus, et tunc pulsentur omnes campanae, et dicant totum versum flexis genibus incensando altare. Chorus: V\ Qui paracletus diceris. Septem presbyteri: V\ Tu septiformis. Chorus: Accende lumen. Presbyteri: V\ Hostem repellas. Chorus: V\ Per te sciamus. Presbyteri: Sit laus Patri. Finito hymno presbyteri versis vultibus ad chorum (incensando) incipiant antiphonam: Accipite Spiritum sanctum, et totam finiant, et cantor festive incipiat psalmum: Legem pone, et presbyteri interim inter se privatim Tertiam dicant, qua finita recedant. [Col. 0112B] Et feria secunda et per hebdomadam: Ad Tertiam sacerdos missam cantaturus cum diacono et subdiacono revestitis (amictu, alba et stola) incipiat in choro ante formam: Deus, in adjutorium, cum duobus thuribulis et candelabris, et simul incipiant: Veni, Creator, incensando quandiu versus a parte dicta cantabitur, et sinister chorus finiat dictum versum, dexter chorus alium versum cantet, et sic finiatur hymnus, et sic fiat per hebdomadam alternatim. Ant. Repleti sunt. Cantor incipiat psalmum: Legem pone, et sacerdos cum diacono et subdiacono sedeant super formam chori. Finita antiphona dicat sacerdos capitulum: Dum complerentur. R\ Spiritus Domini, etc. Sacerdos dicat: Dominus vobiscum. Oremus. 151 Deus, qui hodierna die, etc. Finita Tertia [Col. 0112C] recedant, et cantor incipiat officium missae. Iisdem fere verbis haec leguntur in libro officiali Rotomagensi ms. bibliothecae Bigotianae.

(263) Flores diversi coloris immittantur. Liber officialis praefatus: Dum hymnus cantatur altare incensetur, luminaria accendantur, signa pulsentur, et flores de diversis coloribus ad instar charismatum sancti Spiritus desuper chorum sparsim mittantur. A decem aut circiter annis mos iste tam in cathedrali quam in parochialibus ecclesiis non immerito obsolevit, qui in Ordinario ms., p. 114, sic describitur: Sequitur Tertia, et dum incipitur. Veni, Creator, projicientur per familiares thesaurarii existentes in deambulatoriis inferioribus turribus ante crucifixum, scilicet inferius, [Col. 0112D] et quantum poterunt infra chorum folia quercuum, nebulae et stuppae ardentes in magna quantitate, et ad Gloria in excelsis missae emittent volare versus chorum aves parvas et mediocres, et non magnas, cum nebulis ligatis ad tibiam in competenti numero, et continuabuntur praemissa usque ad Evangelium: et haec omnia fient ad expensam thesaurarii et capituli aequis portionibus.

(264) Si alicujus sancti festivitas evenerit, de sancto cantetur. Per octavam Pentecostes, si sanctorum festivitas evenerit, post octavam transfertur.

(265) Missa in tertia feria de angelis. Hodie non dicitur de angelis, sed propria quae in Missalibus Rotomagensis dioecesis assignatur.

(266) Epistola legatur: Vidi ostium, et Erat homo [Col. 0113A] ex Pharisaeis Evangelium. Idem habetur in libro officiali Rotomagensi ms. bibliothecae Bigotianae, et in Missalibus Rotomagensis Ecclesiae an. 1516, 1527, 1538 et 1576. Hodie legitur Epistola beati Pauli ad Romanos, c. XI: O altitudo, etc., et Evangelium secundum Matthaeum, c. 28: Dixit Jesus discipulis suis: Data est mihi omnis potestas.

(267) Incipiatur Regum historia et Paralipomenon. Libri Paralipomenon non leguntur in Ecclesia Rotomagensi, sed tantum quatuor libri Regum usque ad Dominicam proximiorem Kalend. Augusti.

(268) Liber Tobiae et Esdrae. Esdras non legitur, sed solummodo liber Tobiae in tertia Septembris hebdomada, in quarta vero et quinta Judith et Esther.

[Col. 0113B] (269) Post matutinas tantum Laudes defunctorum. In ecclesia 152 cathedrali post nocturnum dicuntur ante Completorium.

(270) In Vesperis Abbati et Dominicalibus matutinis de cruce cantetur. In Ordinario ms. canonicorum S. Laudi: Ab octavo Pentecostes usque ad Adventum Domini in omnibus Vesperis et Matutinis fiat memoria de sancta cruce, nisi in duplicibus festis. Ad processionem post Vesperas Sabbati nihil de cruce canitur, sed de beata Virgine Maria, licet in Ordinario Rotomag. ms. legatur: Sequatur processio, antiphona: O crux splendidior. V\ Omnis terra. Oratio: Deus, qui unigen. In Matutinis autem Dominicalibus nulla fit processio extra tempus paschale, nisi intelligas [Col. 0113C] eam quae post aspersionem aquae fit immediate ante Tertiam.

(271) Ultimam benedictio non sequitur. Id est, oratio super populum, quae ulterior ultima benedictio dicitur Amalario, lib. III, cap. 37. PR.

(272) Propter Dominicae noctis honorem. Hinc constat missam in Sabbatis Quatuor Temporum sub Vespera fuisse celebratam: ob officii enim prolixitatem et sacram ordinationem missa saepe usque ad noctem Dominicae protendebatur; quapropter officio vacabant isti dies, et officium Dominicae in missa desumebatur, ut notant divinorum officiorum expositores.

(273) In missa vespertinali quidem hora. Videlicet circa quintam aut sextam horam post meridiem.

[Col. 0113D] (274) Ante nonam fieri sacra auctoritate prohibetur. In hodiernis ordinationibus non fit ordinum collatio antequam Nona dicatur, sed sex aut septem horis Nonae officium anticipatur. Admonitionem in ordinationibus clericorum fieri solitam post notas ex ms. codice exhibemus.

(275) In die vero Dominica episcoporum ordinatio celebretur. Hujus ordinationis ritum post observationes e ms. codice cathedralis ecclesiae 700 annorum eruimus.

(276) In Vesperis binae et binae pulsentur campanae. Hac die ad Vesperas omnes sicut in Matutinis campanae pulsantur.

(277) Responsorium duo cappati canant. Responsorium a quatuor in cappis, sicut invitatorium et [Col. 0114A] nonum responsorium in Matutinis, canitur; nec cantor in Vesperis, sed duo cantores in cappis ad psalmos regunt chorum. In Matutinis tertium et sextum respons. a tribus in cappis canuntur.

(278) Diaconus cappa indutus cum processione pergat ad pronuntiandum 153 Evangelium. Cum processione, id est, cum thuriferario et duobus ceroferariis, pergat ad modum processionis, incensato altari. Primus thuriferarius incedit, post duo ceroferarii, quos sequitur diaconus cappa indutus qui lecturus est Evangelium in pulpito; quod in omnibus festis triplicibus, tam primae quam secundae classis, observatur. In secundo autem, quinto, et octavo responsoriis non incensatur altare, neque chorus.

[Col. 0114B] (279) Omnes clerici pro posse ecclesiae induantur. Ad processionem hodie et in festis solemnioribus omnes cappis induuntur pro posse ecclesiae; immerito vero nonnulli in ea colorum varietatem improbant, cum ecclesia, licet ditissima, tot ejusdem coloris ornamenta suppeditare non possit quot sunt clerici. Attendant illi quod sponsa Christi circumdata sit varietate, et, sicut David propheta regius testatur (Psal. XLIV) , in fimbriis aureis circumamicta varietatibus.

(280) Clerus, et cui ex populo placuerit, communicetur. Antiqua Ecclesiae regula et praxis est ut post communionem cleri populus communicetur; quae jam in plurimis parochialibus ecclesiis abrogata est. Qua tandem ratione, mihi non compertum est.

[Col. 0114C] (281) In Nocturnis quatuor lectiones legantur. Tres solummodo in ecclesia Rotomagensi per octavas leguntur lectiones: ordinarium quoque ms. tres tantum numerat, item breviaria an. 1491 et 1578, etc. Prima lectio dicitur de expositione in Evangelium, secunda et tertia de Sermonibus Patrum.

(282) Omnium sanctorum. Haec festivitas eodem modo quo assumptio celebratur, excepto eo quod sequitur ex Ordinario Rotomagensi ms., p.254: In isto festo dicuntur benedictiones propriae. Prima lectio, secunda, tertia, septima, octava, et nona legantur in cappis, caeterae in superpelliciis. Omnes lectiones de majori sede. Primum responsorium, secundum, tertium, sextum, et nonum in cappis cantetur. Dominus [Col. 0114D] archiepiscopus legat primam lectionem. Primum responsorium tres de majoribus in cappis. Secundum responsorium dominus archiepiscopus, cum eo decanus et cantor in cappis. Tertium responsorium tres de majoribus in cappis. In secundo nocturno, tres de majoribus in cappis (rubeis) R\ O constantia martyrum.

(283) 154 Non dicatur hymnus aut invitatorium. Ordinarium Rotomagense ms. Matutinae ita incipiantur. Duo de majori sede regant chorum ut in Vesperis. Ant. Dirige. Psal. Verba mea, etc. et in Breviariis Rotomag. an. 1491 et 1578 haec leguntur: Ad Matutinas, antiphona. Dirige. Non legitur invitatorium apud Joannem Belethum, c. 161 de Celebratione officii mortuorum, nec apud G. Durandum, nec apud [Col. 0115A] Honorium Augustodun.; libro enim IV Gem. animae, c. 116, sic lego: In officio mortuorum imitamur officia mortis vel sepulturae Domini, ideoque invitatorium non cantatur, et benedictiones ad lectiones non dantur. Item nec in rituali Lexoviensi an. 1661 habetur invitatorium in die commemorationis omnium defunctorum et in depositione defuncti, nec in Breviario Parisiensi an. 1557, et Manuali item Parisiensi 1581, nec in Ordinario ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis. Hoc invitatorium D. Franciscus a Joyosa Rotomagensis archiepiscopus in Manuali Rotomag., an. 1612, primus instituit, et successor ejus D. Franciscus de Harlay I in Breviario Rotomagensi anno 1618 edito.

(284) Duo regant chorum. Cantor chorum regit: a [Col. 0115B] duobus in cappis Graduale canitur, a duobus item cappatis Tractus; sed in ecclesia cathedrali a quatuor cantatur, quia in ea more triplici missa celebratur.

(285) Horae diei nullomodo praetermittantur. Hinc et inferius apparet quod tunc in Ecclesia Rotomagensi praeter officium mortuorum officium de die diceretur, ut in Breviario Romano hodie observatur; quod etiam confirmant verba sequentia: Has ferialiter dictas agenda mortuorum festiva sequatur.

(286) In Completorio. De secundis Vesperis et Completorio mortuorum nulla fit mentio in ordinariis mss., nec ullum breviarium Rotomagense assignat.

(287) Festivitas nativitatis S. Joannis Baptistae, etc. Festivitates S. Joannis Baptistae, et passionis SS. Petri [Col. 0115C] et Pauli, et S. Michaelis in mense Septembri ritu triplici 2 classis per totam dioecesim celebrantur, ut festum SS. Trinitatis.

(288) Invitatorium in Matutinis a tribus clericis cantetur. In festis triplicibus a quatuor, in duplicibus et semiduplicibus a duobus in cappis in medio chori, in simplicibus et feriis ab uno in stallo suo in superpellicio canitur invitatorium, 155 nunquam a tribus in Ecclesia Rotomagensi.

(289) Dies octavus ut Dominica celebretur. Nunc ritu duplici colitur.

(290) Dedicatio sancti Michaelis in mari. Quae et festivitas S. Michaelis in periculo maris, in antiquo ecclesiae metropolitanae Martyrologio nuncupatur die [Col. 0115D] 16 Octobris. Ejus autem veneratio etiam ad exteros transiit. In concilio enim Oxoniensi apud Anglos celebrato an. Christi 1222 recensetur inter festa a rectoribus Ecclesiarum et capellanis in obsequio divino et laude celebranda cum interdictione minorum operum servilium. PR.

[Col. 0116A] (291) In Vesperis et Matutinis chorus non regatur. In his Vesperis et Matutinis chorus a duobus cappis indutis regitur, sed ad Te Deum altare non incensatur.

(292) Officium cum Laudibus et Sequentia celebretur. De istis Laudibus nihil fit in Ecclesia Rotomagensi, Sequentias tantum in festis triplicibus retinuit cathedralis ecclesia.

(293) Matutina non dicatur. Officium nocturnum pariter et diurnum de istis sanctis agitur in dioecesi Rotomagensi.

(294) Romani, Audoeni. Cum auctoris scopus fuerit librum hunc non in unius metropoleos sed totius provinciae usum exscribere, nemo miretur si praecipuos Ecclesiae nostrae tutelares in infimam sanctorum [Col. 0116B] classem redegerit, multaque praeterea vel omiserit, vel obiter perstrinxerit, ad peculiares ejusdem ecclesiae caerimonias pertinentia, quorum notitia peti potest ex Ordinario. Cujusmodi sunt solemnes Dominicae Palmarum, et ascensionis processiones, ac S. Audoeni festivitas, Joannis tempore (ut ex ejus Historia constat) celeberrima: Quod hic consulto notatum voluimus, ne quis inde sugillandorum rituum nostrorum occasionem arripiat. PR.

Festum S. Romani civitatis Rotomagensis patroni et archiepiscopi ritu triplici in ecclesia observatur, non item in populo qui totus negotiationi et deambulationi hac die incumbit, ita ut ecclesia jure merito lugeat eo quod non sint qui veniant ad solemnitatem. Concilium Rotomagense anno 1581, praesidente Carolo [Col. 0116C] Borbonio archiepiscopo Rotomagensi et S. Romanae Ecclesiae cardinali, de cultu divino in genere, art. 4 et seq. de istis nundinis et mercatibus publicis in diebus festis maxime conqueritur, et rebelles 156 excommunicatione plectit. Festum vero S. Audoeni Rotomagensis item archipraesulis ritu duplici celebratur per totam dioecesim, solemniter autem et triplici more in ecclesia S. Audoeni propria canonici cathedralis ecclesiae celebrant, ad quam eo die fit processio ex cathedrali ecclesia, quae post observationes nostras in ordine processionum est extrema.

(295) Responsorium a duobus clericis absque cappis cantetur. In Sabbatis per annum quando in Vesperis habetur responsorium, scilicet in Adventu, et a Septuagesima [Col. 0116D] usque ad Trinitatem, a duobus in cappis canitur, similiter in omnibus Dominicis invitatorium.

(296) In Matutinis una tantum antiphona cantetur. Nunc antiphonae novem super psalmos canuntur, excepto tempore paschali.

Epistola dedicatoria

Ridel, Georgius; Malet, Jacobus; Prevotius, Joannes

157 Opportune prorsus accidit, religiossissime praesul, ut dum restituendo pristino sacrorum rituum splendori impensius providentia tua invigilat, ex improviso manibus nostris occurreret liber De ecclesiasticis officiis, ab annis circiter sexcentis, Joannis tum Abrincensis episcopi, qui postmodum metropoli tuae praefuit, singulari diligentia scriptus, et venerabili Maurilio decessori suo in provinciae usum oblatus. Hunc aetati nostrae divino munere sepositum e Salicosani coenobii solitudine, ubi diutius nec sine damno delituerat, tandem aliquando, nominis tui auspiciis, in publicum revocamus eo majori fiducia quo potiori jure rem Ecclesiae tuae origine institutoque propriam, celsitudini tuae non tam dicari quam vindicari oporteat. Antistitis pallium una cum corpore sacra lex humari jubet, ejusque usu successoribus interdicit. Longe alia est scriptorum operumque ratio quae superstite fama fructuque transeunt ad posteros, ac tenebris et silentio quantumvis sepulta reviviscunt. Ejus generis est liber iste, cujus notitiam vel inde 158 gratiorem fore speramus quod multa contineat, quae partim in Ecclesia tua religiose hactenus observantur, partim haud ita pridem subito quodam vicissitudinis aestu magis abrepta quam abolita, multorum adhuc animis haerent nulloque negotio repeti possunt, prorsus ut appareat optimum hunc sincerae antiquitatis testem ac vindicem divinitus, quasi e diuturno somno, excitari, qui publicis cleri studiis facem praeferat, tuaeque in primis sollicitudini emerita magisterii auctoritate cooperetur. Excipiat igitur pietas tua, religiossissime praesul, Joannem in exiguo mutiloque codice redivivum, et clericorum manibus evectum in sedis ac honoris partem postliminio restituat. Quidquid vero opellae nostrae praeclaris ejus lucubrationibus accessit, ita placide spectet ut patrocinii tui gratia quantum decessori ad gloriam tantum nobis virium ad studia ac disciplinam additum fateamur.

Celsitudini tuae addictissimi, GEORGIUS RIDEL, JACOBUS MALET, et JOANNES LE PREVOST Ecclesiae tuae canonici.

Processiones solemnes

Auctor incertus

Fragmenta

Auctor incertus

Benedictio chrismatis

Auctor incertus

[Col. 0127B] Duodecim presbyteri suburbani cum decano Christianitatis sint parati cum archiepiscopo cunctis sacerdotalibus vestimentis, a quibus chrisma et oleum cum archiepiscopo consecretur; et plures hostiae in hac die consecrentur de quibus in crastinum communicetur, et ipsae hostiae qui remanserint honorifice post missam reserventur. Post Sanctus vadant duodecim presbyteri urbani revestiti omnibus indumentis sacerdotalibus cum decano Christianitatis per ostium sinistrae partis chori ad capellam Sancti Joannis pro oleo infirmorum, et redeant in choro per magnum ostium. Quo consecrato reportetur in locum suum. Et dicatur Te igitur, clementissime, usque Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Hic duodecim presbyteri cum sex diaconis et sex subdiaconis ⁜ (34) , et sex clericis de prima sede, quorum duo duas cruces ferant, et alii duo duo thuribula, et alii duo duo candelabra 185 inter duas cruces. Plures presbyteri revestiti chrismale oleum ferant, et inter duo thuribula alii presbyteri oleum catechumenorum ferant, [Col. 0127C] et ita processio ordinata exeat per sinistrum ostium chori, et eat ad capellam Sancti Joannis, et redeat ante majus altare per medium chori, et positum sit super processionem unum pallium quod portent quatuor presbyteri, et duo diaconi revestiti [ cappis albis ] cantent hos versus ante processionem O Redemptor, sume carmen. Et respondeant sequentes cum stola: O Redemptor. Interim dum corporis et sanguinis [Col. 0128B] Domini consecratio fiet, decanus Christianitatis ⁜ (35) revestitus ampullam olei infirmorum coram altari teneat, quam praesentet archiepiscopo, et archiepiscopus cum duodecim presbyteris dicat: Exorcizo te, ita ut ab illis audiatur. Sequitur Emitte, Domine, Spiritum paracletum de coelis. Finito Pater noster, archiepiscopus cum duodecim presbyteris cathedram episcopalem retro altare ascendat, et tunc ordinentur circa eum duodecim presbyteri, cruces, candelabra, et thuribula. Hoc finito, archiepiscopus vertat se ad orientem, et intret in consecrationem principalis chrismatis, et primo misceat balsamum cum oleo, deinde ter halet, et dicat: Exorcizo te, creatura olei. Deinde alta voce: 186 Per omnia saecula saeculorum. Amen. Praefatio: Qui in principio inter caetera. Hoc finito, archiepiscopus nudum chrisma sic salutet: Ave, sanctum chrisma, ter. Similiter alii sacerdotes salutent sic. Hoc finito, oleum benedicatur: Exorcizo te, creatura olei. Alia oratio: Deus incrementorum. [Col. 0128C] Hoc finito, archiepiscopus nudum oleum sic salutet: Ave, sanctum oleum, ter. Similiter et alii sacerdotes salutent sic. Hoc finito reportetur chrisma et oleum sanctum ad locum in quo dividi debet, diaconis cantantibus in redeundo sicut in eundo, processione ordinata sicut venerat, caeteris respondentibus O Redemptor. Hoc finito, archiepiscopus lavet manus suas, et dicat Per omnia saecula saeculorum. Amen. Pax Domini sit semper vobiscum, etc.

Quaedam digna notatu

Auctor incertus

Sermo ad archiepiscopum

Archidiaconus Rotomagensis

[Col. 0131C] Adest tempus, o venerabilis pontifex, votivum afflictis, congruum poenitentibus, optabile tribulatis. Adsunt filii tui, Pater, quos Domino per Spiritum sanctum vera mater Ecclesia in laetitia peperit, sed iterum suadente diabolo a sua integritate 197 corruptos, miseros factos et exsules novis quotidie doloribus [Col. 0131D] ingemiscit. Pro his suppliciter orant quicunque felices in sinu suo remanserunt, quique divina se protegente clementia, in fide stabiles perstiterunt. Reminiscendum qualiter a patre clementissimo susceptus sit filius ille minor qui tandiu porcos pavit, qui paternae haereditatis pretiosa stipendia infeliciter dissipavit. Patet pater, patet hodie manans de latere Salvatoris fons ille David in quo menstrua abluuntur, in quo peccatorum nigredine obsoleti, per humilem confessionem super nivem dealbantur. Ad hoc enim te Deus et Dominus [Col. 0132C] noster constituit Mediatorem ut susceptum, sicut ille, in humeris reportes ei peccatorem. Accepisti a Domino annulum discretionis et honoris, ut quae signanda sunt signes, et quae aperienda sunt prodas, quae liganda sunt liges, quae solvenda sunt solvas; atque credentibus per fidem baptismatis, lapsis autem [Col. 0132D] et poenitentibus per ministerium reconciliationis januas regni coelestis aperias. Moveat pietatem tuam fletus ipse miserorum. Maria flevit et suscepta est. In hac nocte negavit apostolus, et lacrymis suis baptizatus iterum restitutus est. Publicanus de teloneo apostolatum meruit. Latro de 198 cruce paradisum intravit. Plorat mater nostra Jerusalem orans pro filiis suis, et lacrymae ejus in maxillis ejus (Thren. I, 2) . Miserere, miserere, Pater, quia venit tempus miserendi ejus (Psal. CI, 14) .

Tabula paschalis

Auctor incertus

• [Col. 0133A] Annus ab Origine mundi 5678.
• Annus ab universali Diluvio 4033.
• Annus ab Incarnatione Domini 1678.
• Annus a Passione ejusdem 1645.
• Annus a Nativitate B. Mariae 1692.
• Annus ab Assumptione ejusdem 1628.
• Annus Indictionis 1.
• Annus Cycli Solaris 7.
• Annus Cycli Lunaris 7.
• Annus praesens a Pascha praecedente usque ad Pascha sequens est communis abund.
• Epacta 7.
• Aureus Numerus 7.
• Littera Dominicalis B.
• Littera Martyrologii g.
• Terminus Paschae 17 April.
• Dies Paschae 10 April.
• Luna ipsius 5, April.
• Annotinum Paschale 18 April.
• Dies Rogationum 16 Maii.
• [Col. 0133B] Dies Ascensionis 19 Maii.
• 199 Dies Pentecostes 29 Maii.
• Dies Eucharistiae 9 Junii.
• Dominicae a Pentecoste usque ad Adventum 25.
• Dominica prima Adventus 27 Nov.
• Littera Dominicalis anni sequentis A.
• Annus sequens est 1679 communis ord.
• Littera martyrologii anni sequentis t.
• Dominicae a nativate Domini usque ad Septuagesimam anni sequentis 4.
• Terminus Septuagesimae anni sequentis 11 Febr.
• Dominica Septuagesimae anni sequentis 29 Januar.
• [Col. 0134A] Dominica I Quadragesimae anni sequentis 19 Febr.
• Dies Paschae anni sequentis 2 April.
• Annus ab institutione sancti Melloni 1419.
• Annus a transitu ejusdem 1368.
• Annus ab institutione sancti Romani 1032.
• Annus a transitu ejusdem 989.
• Annus ab institutione sancti Audoeni 1046.
• Annus a transitu ejusdem 1033.
• Annus a dedicatione hujus ecclesiae metropolitanae 614.
• Annus ab institutione Rollonis primi ducis Normanniae 766.
• Annus a transitu ejusdem, 760.
• Annus a coronatione Guillelmi primi ducis 200 Normanniae in regno Angliae 604.
• Annus ab obitu ejusdem 590.
• Annus a reductione ducatus Normanniae ad Philippum II Franciae regem 474.
• Annus ab alia reductione ducatus Normanniae ad Carolum VII Franciae regem 228.
• [Col. 0134B] Annus pontificatus SS. patris et DD. Innocentii papae XI 2.
• Annus ab institutione R. patris et DD. Francisci IV archiepiscopi Rotomagensis et Normanniae primatis 7.
• Annus a nativitate Christianissimi principis Ludovici XIV, Franciae et Navarrae regis, 40.
• Annus regni ipsius 35.
• Consecratus est iste cereus in honore Agni immaculati, et in honore gloriosae Virginis ejus genitricis Mariae.

Fragmenta ex Ordinario

Auctor incertus

Officium infantum

Auctor incertus

[Col. 0135B] Hoc finito, duo pueri tunicis et amictis induti, tenentes candelabra cum cereis ardentibus, et omnes pueri ecclesiae 203 in cappis tenentes cereos ardentes cum suo episcopo exeant de vestiario bini et bini, cantantes R\ Centum quadraginta, et processione ordinata veniant per chorum et eant ad Altare Innocentium, et ibi stationem faciant, et finiatur ibi, et tres pueri cantent V\ Hi empti sunt. Quo finito, sequatur antiphona Innocentes. Tres pueri V\ Laetamini. Episcopus Oremus. Deus, cujus hodierna die. In reditu antiphona vel responsorium de sancta Maria ad placitum, duo pueri cantent V\ Post partum, episcopus Oremus. Deus, qui salutis. Pueri dicant Benedicamus. Sequatur benedictio episcopi, et dicat unus puer alta voce Humiliate vos ad benedictionem, et alii respondeant Deo gratias. Benedictio: Dominus omnipotens benedicat vos, etc. In crastino est festum duplex, [ ⁜ (42) sed pueri voluntate faciunt illud triplex.] Invitatorium dominus episcopus, cum eo duo [Col. 0135C] pueri Venite, adoremus, psal. Venite, etc., dominus episcopus legat nonam lectionem exposit. Angelus Domini apparuit. Dum nona lectio legetur pergant pueri ad vestiarium; qua finita, exeant bini et bini cum cereis ardentibus cantantes responsorium Centum quadraginta. Tres pueri cantent versum et prosam, et ante altare in modum coronae illud finiant; quo finito 204 incipiatur psalmus Te Deum laudamus, quo finito incipiantur ibi matutinae Laudes, et redeant ad chorum, et ibi in medio chori finiantur Matutinae. Antiphona in Laudibus Herodes iratus, psal. Dominus regnavit. Ant. A bimatu et infra, psal. Jubilate, Ant. Vox in Rama, psal. Deus, Deus. Ant. Sub throno, psal. Benedicite. Tres pueri incipiant in pulpito antiphonam Laudes reddant pueri, psal. Laudate Dominum. Ant. Laudes reddant. V\ Laudate eum. Ant. Laudes reddant; et sic chorus psalmum finiat; pueri ad [Col. 0136B] unumquemque versum dicant Laudes reddant, etc. Benedicamus ad placitum puerorum. Sequitur processio ad altare Innocentium cantando R\ Dignus a dignis cum versu et regressu; versus ad placitum. Oratio, Deus qui licet. In reditu de S. Maria antiphona vel responsorium ad placitum, ut praenotatur V\ Post partum. Oremus, Deus qui salutis, etc. Qua finita pueri cum suo episcopo ante majus altare eant cantantes, ut supra notatur in die S. Stephani. Post primam benedictio episcopi, ut supra . . . . . . Si Dominica fuerit sequatur aquae benedictio, et post Tertiam aspergatur, et post sequatur processio, et sit de nativitate secundum suum ordinem, et pueri in cappis sint in superiori parte, ut supra notatur in die S. Stephani. 205 Ad missam Officium. Omnes pueri in cappis in medio chori regant chorum; episcopus incipiat Ex ore infantium. Psal. Domine, Dominus noster. Kyrie, eleison et Gloria festive. Oratio. Deus, cujus hodierna. Epistola in cantu cum [Col. 0136C] prosa, ut supra, Vidi supra montem. Graduale, pueri, ut praenotatur: Anima nostra. V\ Laqueus. Episcopus, cum eo omnes pueri in modum coronae Alleluia, Hi sunt qui cum. Sequentiam episcopus incipiat Celsa pueri. Evangelium in cantu Angelus Domini apparuit. Credo. Offertorium: Anima nostra, quod incipiatur ab episcopo, etc. Omnia, ut supra. Deinde offerant omnes qui voluerint, ut supra notatur. Ad Vesperas duo de prima sede regant chorum, antiphonae de prima sede incipiantur, et cum neuma finiantur. Ant. Tecum principium, psal. Dixit Dominus, etc. Capitulum: Hi empti sunt. Dominus episcopus, cum eo duo tunicati R\ Justi in perpetuum . . . . . . Ant. O quam gloriosum est, psal. Magnificat; et tandiu cantetur Deposuit potentes, quod baculus accipiatur (ab eo) qui accipere voluerit; Vesperae finiantur a dietario, etc.

Officium stellae

Auctor incertus

[Col. 0135D] 206 Officium trium regum secundum usum ecclesiae Rotomagensis. Die Epiphaniae, Tertia cantata, tres de majori sede more regum induti [al., cappis et coronis ornati], et debent esse scripti in tabula, ex tribus partibus ante altare conveniant cum suis famulis portantibus regum oblationes indutis tunicis et [Col. 0136D] amictis, et debent esse de secunda sede scripti in tabula ad placitum scriptoris. Ex tribus regibus medius ab [al., primus stans retro altare, quasi ab] oriente veniens, stellam cum baculo ostendens, dicat alte: ⁜ ▩ [Musical Notation]

[Col. 0137A] Stella fulgore nimio rutilat.

Secundus rex a dextra parte [al. add. veniens] respondeat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Quae regem regum natum demonstrat.

Tertius rex a sinistra parte [al. add. veniens] dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Quem venturum olim prophetiae signaverant.

Tunc magi ante altare [al. add. congregati] sese osculentur, et simul cantent: ⁜ ▩ [Musical Notation]

207

[Col. 0137B] Eamus ergo, et inquiramus eum, offerentes ei munera, aurum, thus, et myrrham.

Quo finito cantor incipiat R\ ⁜ ▩ [Musical Notation]

Magi veniunt, etc.

Et moveat processio. Sequatur aliud responsorium, si necesse fuerit. ⁜ ▩ [Musical Notation]

[Col. 0137C] Interrogabat magos, etc.

Processione [al. Processio] in navi ecclesiae constituta, stationem faciant [al. faciat]. Dum autem processio navem ecclesiae intrare coeperit, corona ante altare crucis [al. ante crucem] pendens ad modum stellae [al. add. accendatur] et magi stellam ostendentes [al. add. cum baculis] ad imaginem Sanctae Mariae super altare crucis prius positam cantantes pergant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Ecce stella in oriente praevisa, iteum, praecedit nos lucida. Haec inquam stellam [Col. 0137D] natum demonstrat, de quo Balaam cecinerat 208 dicens, V\ Oritur stella ex Jacob, et exurget homo de Israel, et confringet omnes duces alieni genarum, et erit omnis terra possessio ejus.

[Col. 0138A] Hoc finito duo de majori sede cum dalmaticis [al. dalmaticis induti], ex utraque parte altaris stantes suaviter respondeant [al. submissa voce inter se dicant ]. ⁜ ▩ [Musical Notation]

Qui sunt hi qui stella duce nos adeuntes inaudita ferunt.

Magi respondeant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Nos sumus quos cernitis reges Tharsis, [Col. 0138B] et A rabum, et Sabba dona ferentes Christo regi nato domino, quem stella deducente 209 adorare venimus.

Tunc duo dalmaticati aperientes cortinam, dicant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Ecce puer adest quem quae ritis, jam properate adorare, qua ipse est redemptio mundi.

Tunc procidentes reges ad terram simul, salutent [Col. 0138C] puerum, ita dicentes: Salve, princeps saeculorum ⁜ (43) . Tunc unus a suo famulo aurum accipiat, et dicat, et offerat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Suscipe, rex, aurum.

Secundus rex ita dicat, et offerat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Tolle thus, tu vere Deus.

Tertius dicat, et offerat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Myrrham, signum sepulturae.

Interim fiant oblationes a clero et populo ⁜ (44) , [ et [Col. 0138D] dividatur oblatio praedictis duobus canonicis.] Tunc magis orantibus, et quasi somno sopitis, quidam puer alba indutus, et amictu super caput quasi angelus in pulpito [al. ante altare] illis dicat hanc antiphonam: ⁜ ▩ [Musical Notation]

210 Impleta sunt omnia quae prophetice dicta sunt, ite ob viam remeantes aliam, ne delatores tanti regis puniendi eritis.

[Col. 0139A] Hoc finito reges recedant per alam ecclesiae ante fontes, et intrent chorum per ostium sinistrum, et processio intret chorum, sicut consuetum est in dominicis, cantore incipiente hoc responsorium: ⁜ ▩ [Musical Notation]

si necesse fuerit.

Tria sunt munera V\ Salutis.

[Col. 0140A] Ad missam tres reges regant chorum, qui Kyrie, Fons bonitatis, Alleluia, Sanctus et Agnus cantent. Officium Ecce advenit. Epistola Surge, illuminare, praedicti famuli cantent graduale Omnes de Saba. V\ Surge, illuminare, offertorium Reges Tharsis. Deinde offerant reges, et omnes qui voluerint, etc.

Officium sepulcri

Auctor incertus

[Col. 0139A] 211 Finito tertio responsorio officium sepulcri ita celebretur. Tres diaconi [al., add. canonici] de majori [Col. 0139B] sede induti dalmaticis, et amictus habentes super capita sua ad similitudinem mulierum, vascula tenentes in manibus, veniant per medium chori, et versus sepulcrum properantes vultibus submissis cantent pariter hunc versum: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti?

Hoc finito quidam puer, quasi angelus, indutus alba et amictu, tenens spicam [al. palmam] in manu ante sepulcrum, dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Quem quaeritis in sepulcro, ô Christicolae.

Mariae respondeant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

[Col. 0139C] Jesum Nazarenum crucifixum, o coelicola.

Tunc angelus [al. add. aperiens sepulcrum] dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Non est hic, surrexit enim sicut dixit. 212 Venite, et videte locum ubi positus fuerat, et euntes dicite [Col. 0139D] discipulis ejus et Petro quia surrexit.

Et locum digito ostendens. Hoc finito [al., facto] angelus citissime discedat [al. add. mulieres intrent sepulcrum, dum non invenerint], et duo presbyteri, de majori sede in tunicis intus sepulcrum residentes, dicant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Mulier, quid ploras?

Medius trium mulierum [al. add. loco Mariae Magdalenae] respondeat, ita dicens: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum.

[Col. 0140A] Duo residentes dicant: ⁜ ▩ [Musical Notation]

[Col. 0140B] Quem quaeritis viventem cum mortuis, non est hic, sed surrexit; recordamini qualiter locutus est vobis, dum adhuc in 213 Galilaea esset vobis dicens: quia oportet filium hominis pati et [Col. 0140C] crucifigi, et die tertia resurgere.

Mulieres Mariae osculentur locum, postea exeant de sepulcro. Interim quidam sacerdos [al. add. canonicus] de majori sede in persona Domini albatus cum stola, tenens crucem, obvians eis in sinistro cornu altaris, dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Mulier, quid ploras? quem quaeris?

Medius Mulierum dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Domine, si tu sustulisti eum, [Col. 0140D] dicito mihi, et ego eum tollam.

Sacerdos illi crucem ostendens, dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Maria

Quod cum audierit, pedibus ejus citissime sese offerat, et alta voce dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Rabboni.

Sacerdotes innuens [al. retro trahens] manu, dicat ⁜ ▩ [Musical Notation]

214 Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum; vade autem ad fratres meos, [Col. 0141A] et dic eis: Ascendo ad patrem meum et patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.

Hoc finito sacerdos in dextro cornu altaris iterum a pareat, et illis transeuntibus ante altare dicat: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Avete, nolite timere, ite, nunciate fratribus meis ut eant [Col. 0141B] in Galilaeam; ibi me videbunt.

[Col. 0142A] Hoc finito se abscondat, et mulieres hoc audito laetae inclinent ad altare, et conversae ad chorum hunc versum cantent [al. add. alta voce ]: ⁜ ▩ [Musical Notation]

Alleluia Resurrexit Dominus, surrexit 215 Leo fortis, Christus Filius Dei.

Hoc finito, dominus archiepiscopus, vel sacerdos, ante altare cum thuribulo incipiat alte Te Deum laudamus, et sine neuma finiatur. (Ad laudes) tres Mariae Resurgente, vel aliud Benedicamus ad placitum. Sequatur processio ante crucifixum cum cruce per totam hebdomadam; una de Mariis incipiat Christus resurgens, et tres Mariae cantent versum in pulpito Dicant nunc, etc.

Ordinatio episcopi

Auctor incertus

[Col. 0141B] In die ordinationis episcopi manissime pulsetur et cantetur Prima; post quam eatur ad capitulum, ibique a decano, archidiacono, cantore et cancellario ordinentur qui debent procedere ministri, sicut in majoribus mos est festivitatibus, hoc est, duo acolythi [Col. 0141C] cum thuribulis, duo subdiaconi cum crucibus, septem acolythi cum candelabris et cereis, septem subdiaconi cum Evangeliorum libris, septem diaconi cum sanctis reliquiis, duodecim presbyteri induti planetis, acolythus indutus podere cum vasculo aureo chrismatis. Tertia pulsetur temporanee, et interim praeparet se domnus archiepiscopus sandaliis et 216 caeteris omnibus usque ad dalmaticam. Tunc induitur cappa, et tenens baculum pastoralem in manu procedit e sacrario. Similiter omnes episcopi exeant induti. Ipse autem electus necdum induatur sandaliis, sed tantum alba, et stola, et cappa; nec ferat baculum, sed ponatur super altare cum annulo, usquedum consecratus accipiat de manu archiepiscopi. Venientes autem in ecclesia, ponantur sedes ita: Domnus metropolitanus sedebit verso dorso ad altare; sedilia vero caeterorum episcoporum ponantur ante oculos metropolitani. Sedes autem ipsius electi ponatur in medio, non tamen ad majus altare. Comprovinciales autem episcopi [Col. 0141D] offerant electum domno metropolitano, his verbis: Reverende Pater, postulat sancta mater Ecclesia N. ut hunc praesentem presbyterum ad onus episcopatus sublevetis. Et respondeat metropolitanus: Scitis illum dignum esse? Et episcopi: Scimus et credimus illum esse dignum, quantum humana fragilitas sinit nosse. Et respondeant omnes: Deo gratias.

Tunc metropolitanus ad episcopos: Audiamus, si placet, quid de tanta consecratione sancti Patres statuere. Tunc cancellarius legat distincte et aperte ad intelligendum haec decreta, dicens: Jube, domne, benedicere. Et domnus: Quidquid in nobis Christo displicet, hoc sanctus Spiritus emundet.

217 Ex Decretis Anacleti papae. Anacletus episcopus universis episcopis in Italia constitutis.

Tunc metropolitanus ad electum: Audisti, charissime, quod antiqua sanctorum Patrum institutio docet et praecipit ut is qui ad ordinem episcopatus [Col. 0142B] eligitur, maxime ut legimus in canone Carthaginensi, antea diligentissime examinetur cum omni charitate de fide sanctae Trinitatis, et interrogetur de diversis causis et moribus quae huic regimini congruunt, et quae necessaria sunt retinere secundum [Col. 0142C] Apostoli dictum: Manus nemini cito imposueris (I Tim. V, 22) . Et ut etiam is qui est ordinandus antea erudiatur qualiter sub hoc regimine constitutum oporteat conversari in Ecclesia Dei, ut irreprehensibiles sint qui ei manus ordinationis imponunt. Eadem divina auctoritate et praecepto interrogamus te, dilectissime frater, charitate sincera, si omnem providentiam tuam, quantum tua capax est natura, divinae Scripturae sensibus accommodare volueris? ⁜ (45)

Interrogatio. Vis ea quae ex divinis Scripturis intellexeris plebem, cui ordinandus es, et verbis docere et exemplis? Responsio. Volo.

Interrogatio. Vis per Dei gratiam et tuam diligentiam talis esse qualem episcopum 218 esse debere docet Apostolus, videlicet, Sobrium, prudentem, pudicum, ornatum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, non percussorem, sed modestum, non litigiosum, non cupidum? (I Tim. III) . R\ Volo.

[Col. 0142D] Interrogatio. Vis castitatem mentis et corporis, Deo donante, custodire, et in ea filios tuos enutrire? R\ Volo.

Interrogatio. Vis beato Petro et sanctae Romanae Ecclesiae esse subditus secundum statuta Patrum? R\. Volo.

Interrogatio. Vis sanctae Rotomagensi Ecclesiae, mihique et successoribus meis obediens esse et subditus? R\ Volo.

Interrogatio. Vis mihi et Ecclesiae meae professionem facere, sicut mos antiquitus constitutus obtinuit? R\ Volo, et paratus sum in omnibus obedire.

Interrogatio. Pauperibus et peregrinis, omnibusque indigentibus vis esse propter nomen Domini affabilis et misericors? R\ Volo.

Nomina excommunicandorum

Auctor incertus

[Col. 0145A] Hi sunt vocandi. Guillelmus de Arcis, filius Huberti, Rogerus Arundel, Guillelmus de Vernum.

Hi sunt excommunicandi. Robertus filius Helgonis, Guillelmus de Poileio, Gunfridus de Falesia, Gualterus diaconus de Sancto Leodecario, Herbertus [Col. 0146A] de Tot similiter, Goiffridus de Comanvil, filia Heltonis, filia Ansguoldi, Ricardus de Fonte, filia Benzelini, Radulfus de Argento, de filiabus Ansguoldi, quarum unam habet Ricardus, alteram Gislebertus. Monachi pecuniam habentes.

Monitio episcopi ad ordinandos

Auctor incertus

[Col. 0145B] 225 In celebratione ordinum praemuniantur ordinandi quod pure de peccatis sint confessi, et qui in sacerdotali ordine esse voluerint praeparent se communioni. Omnes etiam sibi provideant de vestibus necessariis, et quod habeant tonsuras competentes. Cum aguntur ordines, fiat sermo, si placet; postea fiant inhibitiones sequentes, si sint generales ordines et episcopo placuerit, ad terrorem male subintrantium, sub hac forma.

Ex parte Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et sub poena excommunicationis majoris inhibemus ne aliquis ligatus infra scriptis impedimentis contra sanctorum Patrum decreta ingerat se ad ordines suscipiendos. Primo ergo, secundo et tertio monemus et inhibemus, sub poena anathematis, ne quis se ingerat ordinandum, nisi prius examinata persona, cum titulo matriculatus, et infra scriptus fuerit et vocatus, ne quis etiam mortalis peccati conscius, vel excommunicatus, aut suspensus ordines recipiat, nisi prius potestatem habenti [Col. 0145C] confiteatur et debite absolvatur. Ne autem ignorans ignoretur, irregulares 226 qui, secundum sacros canones, ab ordinibus prohibentur, duximus seriatim et per ordinem specificandos: Quicunque homicida; item, ecclesiarum incendiarius, seu earum fractor [ ms. fractus] violentus; item, advocatus in causa sanguinis, vel notorius perjurus; item, exsecutor saevorum tormentorum in publicis administrationibus; item, Simoniacus qui quodcunque beneficium vel titulum illicite adeptus, vel religionem taliter est ingressus; item, inventor vel fautor Simoniacarum pactionum; item, apostata a fide vel religione, non reconciliatus; item, qui ab episcopis haereticis, schismaticis gratiam sedis apostolicae non habentibus scienter aliquos [ ms. alios] ordines recipit; item, qui sub falso titulo vel ficto, aut alias pacto inito cum suo praesentatore de hujusmodi titulo postquam ordinatus fuerit eidem restituendo, vel alias occasione hujusmodi eumdem non inquietando, vel qui annuam [Col. 0145D] pensionem, vel quodcunque emolumentum temporale, [Col. 0146B] praesentationem vel promotionem procuranti, sub quocunque promiserit colore; item, per saltum ad aliquos ordines promotus; item, prius conjugatus, nisi hoc faciat in casu a jure permisso; item, nullus qui excommunicatus scienter ordines recipit aliquos, et in susceptis ministrare praesumpserit; 227 item, bigamus, vel corruptarum maritus; item, Deo sacratarum virginum violator; item, nullus sortilegus, vel necromanticus, vel prohibitarum artium doctor sive factor; item, morbo sontico vel caduco, lunatico, vel alio incurabili morbo laborans, aut corpore vitiatus; item, illegitimus, nisi cum eo fuerit dispensatum sufficienter; item, servus nativus praeter conscientiam et voluntatem domini sui; item, nullus alterius dioecesis, nisi litteras dimissorias habuerit, ac etiam titulum sufficientem. Item, inhibemus quod nullus ordinem subdiaconatus accipiat, nisi sit aetatis XVIII annorum, diaconatus XX, presbyteratus XXIII et XXV annum attigerit; item, nullus religiosus [Col. 0146C] de jure vel facto non professus; item, curatus beneficiatus, qui infra annum non fuerit ordinatus in presbyterum a tempore curae susceptae, et pacificae possessionis adeptae, nisi ex dispensatione, qua etiam rite sit usus; juxta constitutionem Cum exc.: item, nullus sine vero titulo, vel cujus titulus ad non titulum est redactus, nisi in gratia speciali. Quibus omnibus et singulis durantibus impedimentis supradictis, ut ab hujusmodi ordinum susceptione se abstineant, quousque cum eis fuerit dispensatum, 228 praecipimus sub poena excommunicationis superius adnotata, et bene caveatur de omnium mutilatione membrorum ordinandorum in sacris; ne sint etiam gibbosi, vel manci, vel alias corpore vitiati, propter scandalum cleri et Ecclesiae evitandum.

Quia res quam tractaturi estis satis periculosa est, fratres charissimi, moneo vos ut diligenter et honeste totius missae ordinem, et consecrationem, et fractionem atque communicationem ab aliis jam doctis sacerdotibus discatis, priusquam missam [Col. 0146D] vestram cantare praesumatis.

Benedictio abbatis monachorum

Auctor incertus

[Col. 0145D] In ordinatione et benedictione abbatis per electionem monachorum, primo venit ad altare indutus in habitu pontificali pro missa dicenda, et dicit Confiteor, [Col. 0146D] etc. Et postea debet sedere ante altare in sede sua praeparata, et tunc duo abbates adducunt novum abbatem ante episcopum indutum amictu, alba, manipulo, [Col. 0147A] et stola, et cappa loco casulae, et eodem modo abbbates assistentes; et antequam incipiatur missa, dicant isti assistentes: Adest electus, etc. Dicti vero abbates assistentes, baculos 229 tenentes in manibus, electus vero baculum non ferat, sed super altare ponatur, donec illum de manu episcopi recipiat, sicque sedeant in ordine super scamnum ad gradum altaris, et dicto Confiteor a pontifice, etc., antequam introitus missae incipiatur, dicant dicti assistentes:

Adest, Pater reverende, electus noster ad benedictionem suam suscipiendam.

Interrogatio ab episcopo facienda: Scitis hunc fratrem electum idoneum ad abbatis officium? Responsio: Scimus, quantum humana fragilitas nosse sinit.

Interrogatio. Est electus secundum regulam beati Benedicti a fratribus? R\ Canonica in eum fratrum consensit electio.

Interrogatio episcopi: Habetis inde scriptum? R\ [Col. 0147B] Habemus.

Episcopus: Legatur.

Tunc legitur scriptum seu processum. Si autem ex provisione apostolica sit electus, abbates assistentes ipsum electum ad benedicendum praesentantes dicant: Reverende Pater, adest electus noster ad benedictionem suam suscipiendam.

Interrogatio episcopi: Est canonice electus? Abbates: Provisionis apostolicae in eum canonica consensit electio.

230 Episcopus: Habetis inde scriptum? Abbates: Habemus. Episcopus: Legatur.

Tunc legatur provisionis scriptum, quo lecto dicat episcopus: Quia ergo in eum fratrum consentiunt vota, prius eum censemus apostolica auctoritate examinandum, si suum propositum et sancti Benedicti regulam velit ipse observare, sibique subjectos ut idipsum faciant diligenter instruere, resque locorum suorum hactenus dispersas injuste, quantum [Col. 0147C] praevalet, congregare, easque in usus Ecclesiae et fratrum, pauperum etiam et peregrinorum distribuere; sicque esse dignum ad ordinationem accedere; et ideo interrogamus te, frater, si vis secundum regulam sancti N. vel Benedicti vivere, tibique subjectos ut idipsum faciant regulariter edocere? Responsio: Volo.

Interrogatio episcopi: Vis bonis et rebus ecclesiae tibi commissae inibi coadunatus fideliter custodiam adhibere; et injuste dispersas, quantum praevales, recolligere, easque in usus ecclesiae et fratrum, pauperum et peregrinorum fideliter distribuere? R\ Volo.

Interrogatio episcopi: Vis pauperibus et peregrinis benevolens et hospitalis esse? R\ Volo.

Interrogatio episcopi: Vis ordinem tuum religioso 231 habitu et sanctis moribus decorare? R\ Volo.

Interrogatio episcopi: Vis sanctae N. Ecclesiae, mihique ⁜ (46) et successoribus meis subjectionem [Col. 0147D] et obedientiam exhibere secundum canonicam auctoritatem et decreta sanctorum pontificum? R\ Volo.

Episcopus: Augeat tibi Deus fidem et constantiam, ut promissa servare valeas et fideliter adimplere. Clerus respondeat: Amen.

Quo dicto incipiat episcopus antiphonam, choro eam prosequente. Antiphona: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis a templo sancto tuo quod est in Hierusalem, alleluia, alleluia. Psalmus: Exsurgat Deus. Et dicitur totus psalmus cum Gloria Patri, et Sicut erat, reincipiendo antiphonam Confirma. Et in casu quo fiet missa de alio quam pro abbate, post orationem diei dicitur oratio sequens sub uno Per Dominum.

[Col. 0148A] Ad missam introitus. Officium.

Protector noster, aspice, Deus. Psal. Quam dilecta tabernacula tua, Domine, etc.

Oremus. Oratio.

Concede, quaesumus, Domine, [ al., add., huic] electo famulo tuo N., ut praedicando et exercendo quae recta sunt per exemplum bonorum operum animos suorum instruat subditorum, 232 et aeternae remunerationis mercedem a te piissimo Pastore percipiat. Per.

Finita oratione prosternant se ante altare episcopus et electus etiam cum abbatibus assistentibus, et dicantur septem poenitentiales [add. Psalmi], et fiant litaniae. Et cum dictum fuerit Ut pontificem nostrum, surgat episcopus solus, et dicat: Ut electum istum bene†dicere digneris, te rogamus. Chorus respondeat, respondendo. Ut electum, etc. Episcopus. Ut electum istum bene†dicere et sanctifi†care digneris, te [Col. 0148B] rogamus. Ut electum istum bene†dicere, sancti†ficare, et conse†crare digneris, te rogamus. Quo dicto iterato se prosternat episcopus, et finiatur litania, qua dicta episcopus dicat sub silentio. Pater noster, et ad modum precum. Et ne nos. Chorus: Sed libera nos. Et post: Salvum fac servum tuum. Chorus: Deus meus. Episcopus: Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum. Chorus: Ex hoc nunc. Episcopus: Dominus custodiat te ab omni malo. Chorus: Custodiat animam tuam Dominus. Episcopus: Nihil proficiat inimicus in eo. Chorus : Et filius iniquitatis. Episcopus: Esto illi, Domine, turris fortitudinis. Chorus: A facie inimici. Episcopus: Exsurge, Domine, adjuva nos. Chorus: Et libera nos. Episcopus: Domine, Deus virtutum, converte nos. 233 Chorus: Et ostende. Episcopus: Domine, exaudi. Chorus: Et clamor. Episcopus: Dominus vobiscum. Chorus: Et cum spiritu tuo. Orationes sequentes ad modum orationis.

[Col. 0148C] Oratio.

Concede, quaesumus, omnipotens Deus, affectui nostro tuae miserationis effectum, et famulum tuum, quem ad regimen animarum eligimus, gratiae tuae dono prosequere, ut te largiente cum ipsa tibi nostra electione placeamus. Per Christum.

Oremus.

Domine Deus omnipotens, exaudi preces nostras, et super hunc famulum tuum spiritum tuae benedictionis emitte, ut coelesti munere ditatus, et tuae majestatis possit gratiam acquirere, et bene vivendi aliis exemplum praebere. Per.

Oremus.

Exaudi, Domine, preces nostras quas in conspectu tuae majestatis super hunc famulum tuum fundimus, qui vice tui nominis ad gubernationem ovium tuarum [Col. 0148D] statuitur, ut eum respicere, et interveniente beato Benedicto patrono et gubernatore nostro bene†dicere digneris; et qui ad redemptionem et protectionem nostram de coelis descendisti, et mundo te Deum et summum [ al., summum et verum] Pastorem exhibuisti, dicens: Ego 234 sum pastor bonus (Joan. XI, 14) , te invocamus, te suppliciter deprecamur, ut huic servo tuo quem pastoralitatis [ al., pastoralis officii] culmen subire voluisti, tua bonitas adsit, et benedictio omnibus diebus vitae suae; protege eum, Domine, et defende ab omnibus visibilium et invisibilium adversitatibus inimicorum, dirige gressus ejus in viam pacis et justitiae; et largire tuarum dona virtutum, justitiam, temperantiam [ al, add. prudentiam, charitatem, sobrietatem, patientiam], [Col. 0149A] fortitudinem et longanimitatem, constantiam insuperabilem, fidem non fictam, spem inconcussam, mentem devotam, humilitatem perfectam, intelligentiam rectam, benignitatem, modestiam, unanimitatem, pacem, concordiam, castitatem, abstinentiam, vigilantiam, discretionem, rectitudinem, scientiam, pietatem, consilium, et in cunctis actibus bonis inviolatam perseverantiam. Aufer, Domine Jesu Christe, ab eo quidquid pravum et distortum, et [ al., est] quidquid saluti contrarium, quidquid animae noxium [ al., nocivum], superbiam, jactantiam, vanam gloriam, elationem, quidquid ad ultimum displicens esse potest. Circumda eum interius et exterius tuae protectionis auxilio, ut te defensore sit tutus, te protegente securus, te docente scius. Ostende ei viam per quam ambulet, tribue ei thesauros sapientiae ut 235 sciat et habeat unde nova et vetera proferat, fac eum in omnibus tua sequi vestigia, et de sua ministratione gaudium bonum [Col. 0149B] adipisci, ut post hujus saeculi excursum, cum ante tribunal tuum venerit, cum multiplici fructu animarum illud [ al., add. ei] praemium etiam largiaris cum omnibus quos tibi repraesentabit, quod fidelibus dispensatoribus tuis pro tuo nomine laborantibus in terris te promisisti [ al., repromisisti] daturum esse in coelis; qui cum Deo Patre, etc. Amen.

Tunc tradat ei regulam episcopus, legendo regulam, dicens:

Accipe regulam a sanctis Patribus nobis traditam ad regendum et custodiendum gregem tibi a Deo creditum, quantum ipse tibi Deus constituerit, et humana fragilitas permiserit.

Postea det ei baculum, legendo, dicens:

Accipe baculum pastoralis officii quem praeferas catervae tibi commissae ad exemplum justae severitatis et correctionis.

Deinde prosequatur missam, et dicatur Epistola ad Timotheum: «Omnis Scriptura divinitus inspirata,» [Col. 0149C] etc. (II Tim. III, 16.) Et Evangelium secundum Lucam: «Quis putas fidelis servus?» (Luc. XII, 42.) Credo in unum Deum Patrem. Offertorium; et tunc offerat abbas novus duos magnos panes, 236 duos potos vini [al., duo barilia vino plena], duas torchias cum pecunia in torchiis infixa usque ad devotionem [Col. 0150A] novi abbatis pro oblatione. Oblatione facta remaneant novus abbas et assistentes in locis suis ante altare, et tunc domnus episcopus procedat in missa, et lavet manus suas dicendo: Lavabo inter innocentes, etc. Et tunc administratur una hostia pro abbate novo. Sequitur secreta.

Munera, quaesumus, Domine, suscipe placatus, et [ al., add. hunc] electum famulum tuum semper [ al., add. et] ubique misericorditer protege. Per Dominum.

Et post fractionem fit benedictio ad populum, prout missa celebratur ad voluntatem celebrantis. Post Agnus Dei episcopus dat pacem novo abbati, et communicat eum.

Communio: Unam petii a Domino, hanc requiram etc.

Postcommunio. Oratio.

Haec nos communio, Domine, purget a crimine, ac [Col. 0150B] electum famulum tuum benigna pietate conservet. Per Dominum.

Missa rite peracta, antequam episcopus recedat ab altari, duo abbates assistentes abbati ordinato, unus ad dextram et alter ad sinistram, ducant ipsum ad majus altare ante conspectum episcopi, et ibidem faciat abbas ordinatus professionem suam super altare ad modum qui sequitur:

Sequitur professio.

237 Ego frater N. humilis abbas N. talis loci, Deo et sanctae matri Ecclesiae, N. et tibi, Pater N. tuisque successoribus debitam subjectionem et obedientiam a sanctis Patribus constitutam, secundum regulam sancti Benedicti, ore promitto et manu propria confirmo. Tunc faciat abbas cum penna et incausto [Gallice, encre] crucem in fine cedulae de manu sua propria; et postea ducatur in sede sua per archidiaconum dicentem: Sta, et tene locum a Deo [Col. 0150C] tibi delegatum; potens est enim Deus ut augeat tibi gratiam. Statimque cantor incipiat: Te Deum laudamus. Quo finito dent ei omnes fratres osculum pacis, genua flectentes ante patrem a Deo sibi constitutum.

Benedictio abbatis canonicorum

Auctor incertus

[Col. 0149C] Electio abbatis canonicorum eodem ordine quo superius digesta est electio abbatis monachorum, et omnibus eodem ritu expletis, psalmis, litaniis, et [Col. 0149D] precibus, dicat super electum has benedictiones.

Oremus. Oratio.

Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, et quod humilitatis nostrae gerendum est ministerio tuae 238 virtutis impleatur effectu. Per Dominum.

Benedictio.

Bene†dic, Domine, hunc famulum tuum N. quem ad regimen animarum eligimus, ut sit ei fidelissima cura subditorum ad bona provocare, seipsum irreprehensibilem custodire, bona semper agere, prava vitare, studium in divinis habere. Illumina, Domine, cor ejus gratia Spiritus tui, cujus plenitudine repletus mundana despiciat, prospera contemnat, in adversis fortis et insuperabilis existat, odio habeat superbiam, diligat humanitatem, amplectatur charitatem, prae oculis semper habeat castitatem, dilectioni [Col. 0150C] Dei et proximi semper vacet [ ms., vocetur], vitia reprehendat, contra superbos erectus existat, errantes ad viam veritatis reducat, bonis se parem [Col. 0150D] faciat. Expande [ ms., expandi] ei, Domine, thesaurum sapientiae tuae ut sciat et intelligat, caeterosque doceat verba sacrae legis tuae, ut Veteri et Novo Testamento instructus voluntatem tuam faciat, et in finem usque perficiat. Dominator Domine, a cujus munere venit omne quod bonum est, da ei potestatem ligandi atque solvendi subditos, et ita rem ecclesiasticam moderari ut in nullo dissentiat a vero; sed ita ducat subditos ut coelestis patriae faciat colonos, ipseque 239 in finem a te mereatur audire: Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti fidelis supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) . Quod ipse praestare digneris, qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Hic tradat ei episcopus regulam canonicorum, et legendo, dicat: ⁜ (47)

Accipe virgam pastoralem sollicitudinis, et sic vigiles [Col. 0151A] super gregem Dominicum tibi commissum, quatenus sicut fidelis servus et prudens merearis in rare in gaudium Domini tui.

Post haec legatur Epistola, et perficiatur missa usque ad offertorium; et tunc debet novus abbas accedere, et idem offerre duas torchias cum pecunia ad voluntatem ipsius in ipsis depicta, cum duobus magnis panibus, et duobus potis vini. Collecta vero, secreta, [Col. 0152A] et postcommuio dicantur in missa, sicut dictum est superius in ordinatione abbatis monachorum, et in ipsa missa debet novus abbas communicare; caetera fiant, ut superius dictum est. Et antequam pontifiex recedat ab altari, faciat novus abbas professionem eodem modo, et omnia alia, quo supra dictum est in ordinatione abbatis monachorum.

Benedictio abbatissae

Auctor incertus

[Col. 0151A] 240 In ordinatione abbatissae debet pontifex missam celebrare, et eam benedicere cum duabus vel tribus abbatissis. Et antequam incipiatur missa vel introitus [Col. 0151B] missae, aliquae moniales de abbatia cujus est electa, ducant electam examinandam coram pontifice pontificalibus induto et casula, et debet sedere in loco examinationis dorso verso ad majus altare, et dicant tunc moniales antedictae: Adest, reverende Pater, electa nostra ad benedictionem suam suscipiendam.

Interrogatio episcopi: Est electa secundum regulam sancti Benedicti a sororibus? Respondeant sorores: Canonica in eam sororum consensit electio.

Et interroget episcopus: Habetis inde scriptum? Respondeant sorores: Habemus.

Episcopus: Legatur.

Quo lecto, dicat episcopus: Quia ergo in eam sororum vota consentiunt, prius eam censemus, et caetera quae sequuntur, prout superius digesta sunt in ordinatione abbatis monachorum. Et omnibus eodem ritu expletis, psalmis, litaniis, versiculis, dicat pontifex has benedictiones quae sequuntur.

[Col. 0151C] Oratio.

241 Exaudi, Domine, preces nostras, et super hanc famulam tuam Spiritum tuae benedictionis infunde, ut coelesti munere ditata, et majestatis tuae dona [ al., gratiam] possit acquirere et bene vivendi aliis exemplum praebere. Per Christum.

Oremus. Oratio.

Omnipotentiam tuam, Domine, humiliter imploramus, ut super hanc famulam tuam, quam ad sacrum ordinem (id est, sacram benedictionem, seu ordinationem) assumere dignatus es, benedictionis tuae donum dignanter infundas, eique gratiam consecrationis tribuas, ut quod percipit te protegente illaesum custodiat. Per Dominum nostrum Jusum Christum.

Per omnia saecula seculorum. Amen. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. Dignum et justum est.

[Col. 0151D] Vere dignum et justum est, aequum et salutare nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus. Adesto precibus nostris, adesto votis, adesto famulatibus, adesto consecrationibus, qui omnia per Verbum tuum mirabiliter dispensas et dispensanda ministras, qui diversis floribus 242 tuam semper exornas Ecclesiam, dum eam et virorum exemplis et illustrium feminarum irradias institutis, qui etiam de inferiori [ al., infirmiori] sexu hanc famulam tuam servitutis tuae applicare dignatus es famulatui; effunde super hanc famulam tuam, quam in officium divinum fideliter dedicamus, gratiam Spiritus sancti, ut tibi omni tempore ejus servitus dignanter complaceat, eamque dextera potentiae tuae bene † dicere et sancti † ficare digneris in opus ministerii tui condignum, quatenus actum ministrationis sibi creditae fideliter exsequatur, et ejusdem sancti Spiritus septiformis gratiae virtute corroboretur. Requiescat ergo super eam, [Col. 0152A] precamur, Domine, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus sapientiae et pietatis, et repleat eam spiritus timoris Domini. [Col. 0152B] Concede ei quoque gravitatem actuum, censuramque vivendi, ut in lege tua die ac nocte meditetur, mandata tua custodiat, dictis tuis obediat, sacris lectionibus insistat, terrena et transitoria despiciat, atque omni tempore bonis operibus inserviat, omnem libidinem pravae voluptatis superet, amorem honestae castitatis teneat, ut tibi sponso venienti cum lampadibus suis inexstinguibilibus possit occurrere, et prudentum 243 virginum choro jungi; et ne cum stultis excludatur, regalem januam cum sapientibus virginibus licenter introeat. Abundet in ea totius forma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, intenta [ al., innocentiae] puritas, et spiritualis observantia disciplinae. In moribus ejus praecepta fulgeant, ut suae castitatis exemplo cunctis sibi subjectis imitationem praebeat puram, et bonum conscientiae testimonium ostendens, in Christo Jesu firma et stabilis perseveret, atque ita perceptum ministerium te auxiliante peragat, quatenus ad aeternam remunerationem [Col. 0152C] te donante pervenire mereatur. Per Dominum nostrum, etc.

Tunc det ei regulam, et legendo dicat:

Accipe regulam sanctae conversationis, simulque gratiam sanctae benedictionis; et ut per hanc cum grege tibi credito in districti die judicii Domino incontaminata repraesentari valeas, ipse te adjuvare dignetur, qui vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Tunc det ei episcopus baculum, legendo dicens.

Accipe baculum pastoralitatis, quem praeferas catervae tibi commissae ad exemplum justae severitatis et correctionis.

Sequitur oratio, et dicatur a pontifice ad modum orationis:

244 Domine Deus omnipotens, qui sororem Moysis Mariam praeeuntem cum caeteris virginibus [ al., mulieribus] inter aequoreas undas cum tympanis et [Col. 0152D] choris laetam ad littus maris venire fecisti, te suppliciter [supplices] deprecamur pro fideli famula tua, quae hodie in cathedra materna super universas subditas [universis sibi subditis] sibi abbatissa constituitur, ut ita canonica [monastica] norma tueatur cunctas famulas tuas [ al., add. sibi commissas], quatenus ad aeternam gloriam te auxiliante cum omnibus illis introeat laeta, ibique exsultans [ al., exsultantes] cum angelis, canens [canentes] cantica nova, sequatur [ al., sequantur] Agnum quocunque ierit. Per Christum Dominum nostrum. Amen.

Oratio.

Famulam tuam, quaesumus, Domine, tua semper gratia bene † dicat, et inculpabilem ad vitam perducat aeternam. Per Christum.

Collecta missae, secreta et postcommunio dicantur, et caetera omnia eodem ritu fiant, sicut ante dictum est in consecratione abbatis.

Benedictio in solutione synodi

Auctor incertus

[Col. 0153A] Christus Dei Filius, qui est initium et finis, complementum vobis tribuat charitatis. Amen.

245 Et qui vos [ ms., nos] ad expletionem [ al., absolutionem] hujus fecit pervenire concilii, absolutos vos efficiat ab omni contagione delicti. Amen.

Ab omni reatu liberiores effecti, absoluti [ al., adjuti] etiam per donum Spiritus sancti, felici reditu vestrarum sedium cubilia repetatis illaesi. Amen.

Semper proficiat cura vestra, ut quando judex venerit [Col. 0154A] evigilet fides vestra, vigilantiae praemium de Domino receptura. Amen.

Detque vobis potestatem praedicandi in populo, et quod aliis ore praedicatis, corde semper teneatis. Amen.

Exaudiat vos Dominus in tempore orationis vestrae, et det vobis consilium rectitudinis, ut evadere mereamini supplicium Acherontis. Amen.

Quod ipse praestare dignetur.

Benedictio episcopalis in nocte Nativitatis Domini

Auctor incertus

[Col. 0153B] Populum tuum, quaesumus, Domine, pio favore prosequere, pro quo dignatus es in hac sacratissima nocte tuam mundo praesentiam exhibere. Amen.

A cunctis eum adversitatibus paterna pietate custodi, pro quo in mundo hoc in tempore dignatus [Col. 0154B] es ex Virgine nasci. Amen.

246 Utinam te Redemptorem suum semper intelligat, et tuam veraciter gratiam comprehendat. Amen.

Quod ipse praestare dignetur. Amen.

Benedictio episcopalis in Sabbato sancto

Auctor incertus

[Col. 0153C] Deus, qui mortem nostram ingressus inferni tarta a in hac nocte devicisti virtute divina, suscipe propitius familiae tuae preces humillimas voto sincerae mentis oblatas. Amen.

Et quos veteribus maculis baptismatis emundavit unda sacrata, per lavacrum tuae protectionis auxilio purgati, tales ante te praesententur in judicium, quales nunc processerunt ex baptismo. Amen.

Et qui te miserante revocati sunt in paradiso pereunte [Col. 0154C] peccato, non patiaris exsules fieri renascente commisso. Amen.

Et qui te semel agnoverunt [ ms. agnovit] Principem universitatis et Dominum, nunquam invasis sensibus in se tyrannizantem sentiant inimicum. Amen.

Quod ipse praestare dignetur.

Benedictio Dei Patris et Filii.

Vetus ordo ad instituendum canonicum regularem

Auctor incertus

[Col. 0153D] 247 Sequitur servitium religiosorum professorum secundum usum Sancti Laudi Rotomagensis.

Veniens novitius post offertorium missae cum magistro suo ante majus altare, dicat stando:

Suscipe me, Domine, secundum eloquium tuum, et vivam.

[Col. 0154D] Flectendo genua sua, dicat.

Et non confundas me ab exspectatione mea.

Ter dicat hunc versum. Finito versu, cantor incipiat antiphonam: Suscepimus, Deus, cum Gloria Patri, et postea iterum Suscepimus, Deus. Idem.

Magnus Dominus

[Col. 0155A] Miserere mei, Deus.

Ecce quam bonum.

Deinde cantor: Suscepimus, Deus.

Postea litania a duobus cantatur usque Fili Dei, deinde praelatus benedicat habitum religionis sub iis orationibus.

Signum Domini nostri Jesu Christi damus super hanc vestem ad custodiendum 248 divinum propositum, et ut Spiritus sanctus regnet in corde et in corpore suscipientis.

Oratio.

Deus bonarum virtutum dator, et omnium benedictionum largus infusor, exaudi preces nostras, et hoc vestimentum, quod famulus tuus pro conservando sanctae conversationis proposito se ad induendum exposcit, bene†dicere et sanctificare digneris. Per Dominum.

Quo facto, aqua benedicta aspergatur; deinde novitius [Col. 0155B] adhuc saeculari habitu indutus ad ordinatorem accedens, flexis genibus, stet ante eum, quem ordinator saeculari habitu exuens, dicat:

Exuat te Dominus veterem hominem cum actibus suis. Amen.

Et induens eum lineo indumento, subjungat:

Induat te Dominus novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis.

Fratres respondeant: Amen.

Postea induatur cappa sive caputium ⁜ (48) .

Deinde remittat se ante altare flexis genibus, et dicat praelatus preces sequentes.

Salvum fac servum tuum,

Deus meus, sperantem in te.

Mitte ei, Domine, auxilium de sancto.

249 Et de Sion tuere eum.

Nihil proficiat inimicus in eo.

Et filius iniquitatis non noceat ei.

Esto ei, Domine, turris fortitudinis.

A facie inimici.

[Col. 0155C] Dominus vobiscum.

Et cum spiritu tuo.

Oremus.

Deus, qui non vis mortem peccatoris, sed poenitentiam et emandationem semper desideras; misericordiae tuae suppliciter imploramus [auxilium], ut huic famulo tuo saecularibus actibus renuntianti largae tuae pietatis gratiam infundere digneris, quatenus castris tuis insertus ita tibi militando stadium vitae praesentis percurrere valeat, ut bravium aeternae remunerationis te donante percipiat. Per Christum.

Oremus, dilectissimi fratres, Dominum nostrum Jesum Christum pro famulo isto, qui accepto habitu religionis sibi servire festinat, ut donet ei Spiritum sanctum, qui susceptae religionis propositum in eo perpetuum conservet, et a mundi impedimento vel saeculari desiderio cor ejus defendat, ut sicut mutatur [Col. 0155D] habitu, ita manus dexterae suae ei virtutis tribuat incrementa, et ab omni caecitate humana oculos ejus aperiat; et lumen ei aeternae gratiae 250 concedat. Qui cum Deo Patre et eodem Spiritu.

Oremus.

Sancte Spiritus, qui te Deum ac Dominum Deo Patri Filioque coaequalem revelare mortalibus dignatus es, immensam bonitatis tuae gratiam postulamus, ut sicut ubi vis spiras, sic huic famulo affectum devotionis indulgeas, et quoniam sapientia tua est conditus, tua quoque providentia gubernetur, quem juxta consuetam gratiam unctio tua de omnibus doceat, et per intercessionem beatissimi patris nostri Augustini, quem praecipuum hujus sanctae institutionis legislatorem dedisti, et omnium sanctorum, eum veraciter a vanitate saeculi converte, et sicut es omnium peccatorum remissio, deprimentes impietatis obligationes in eo dissolve, ad observantiam hujus sancti propositi fac eum certatim fervere, ut in tribulationibus [Col. 0156A] et angustiis tua indeficienti consolatione valeat respirare, ut sobrie, juste et pie per veram humilitatem atque obedientiam in fraterna charitate fundatus, quod te donante promittit, felici perseverantia compleat. Quod ipse praestare digneris, qui cum Deo Patre et unigenito Filio ejus Domino nostro Jesu Christo vivis et regnas Deus. Per omnia saecula saeculorum. Amen.

251 Tunc surgat novitius, et legat aperta voce professionem suam propria manu scriptam.

Ego frater N. offerens trado me ipsum divinae pietati in ecclesia beati Laudi serviturum secundum regulam S. Augustini, et promitto obedientiam domno N. priori praefatae ecclesiae, et successoribus ejus canonice intrantibus.

Et ponens eam professionem super altare, flexis genibus oret, et praelatus incipit dicere ter hanc antiphonam: Confirma hoc, Deus. Chorus respondeat: Quod operatus es in nobis a templo sancto tuo quod [Col. 0156B] est in Jerusalem. Et repetatur ter. Sequitur oratio super eum:

Dominus vobiscum.

Et cum spiritu tuo.

Oratio. Oremus.

Deus qui famulum tuum N. a saeculi vanitate conversum, ad supernae vocationis amorem accendis, pectori illius purificando illabere, et gratiam ei qua in te perseveret infunde, ut protectionis tuae munitus praesidio, quod te donante promisit impleat, et suae professionis exsecutor effectus, ad ea quae perseverantibus in te dignatus es promittere pertingat. Per Dominum.

Postea praelatus donet novitio se flexis genibus stanti communem societatem congregationis, 252 dicens hanc orationem S. Augustini.

Oratio.

Omnes quamvis per gratiam baptismi fratres simus [Col. 0156C] in Christo, et unum Patrem habeamus in coelo, si ejus praeceptis, prout possumus, obsequamur; procul dubio tunc maxime unimur, quando orationibus et beneficiis invicem copulamur quemadmodum primitiva Ecclesia, quibus cor unum et anima una erat; quo amore plures accensi mente, possessiones et facultates rerum vendentes, congregatis cum matre Jesu in unum pretia deferebant gaudentes, quae apostoli accepta tribuebant omnibus, prout opus erat, sicque iste nihilominus Deo inspirante eorum exemplo communitus nostris optat jungi consortiis. Idcirco damus ei communem societatem vivendi nobiscum, quantum a Deo possumus promereri, et nostrum est largiri, quatenus cum electis a remuneratore omnium bonorum valeat praemia repromissa percipere: praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Deinde novitius osculetur praelatum, postea superiorem, [Col. 0156D] et omnes fratres a senioribus inchoando sicut sunt per ordinem; postea osculo pacis dato, 253 praelatus incipiat: Veni, Creator. Finito Veni, Creator; dicat praelatus: Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo.

Oremus. Oratio.

Deus, qui renuntiantibus saeculo mansionem paras in coelo, dilata hujus sanctae congregationis temporale habitaculum coelestibus bonis, ut fraternae teneantur compagine charitatis, unanimes continentiae praecepta custodiant, sobrii, simplices et quieti, gratis sibi datam gratiam fuisse cognoscant; concordet vita illorum cum nomine, professio sentiatur in opere. Per Dominum.

Item praelatus faciat eum jurare, dicendo haec verba quae sequuntur.

Ecclesiae jura, ordinis statuta, capituli secreta, nonne sic juras [ ms. juratis] tenere? Respondeat: Ita.

Ordinarium canonicorum regularium S. Laudi Rotomagensis

Auctor incertus

[Col. 0157A] PRAEFATIO.

254 Quoniam a nonnullis praedecessoribus sive contemporaneis nostris in ecclesia Sancti Laudi Rotomagensis, cujus nos divina vocante clementia canonici existimus, super ordinatione servitii, licet non in multis, tamen in quibusdam erratum fuisse dignovimus, idcirco ejusdem Domini cooperante gratia, et fratrum nostrorum orationibus suffulti, ad honorem ipsius, et eorum utilitatem, ecclesiae nostrae servitium in legendis duntaxat, psallendis et cantandis, non rationem assignando de singulis, sed, prout potuimus, usum Ecclesiae et rerum ordinem observando, sub parvi libelli compendio decrevimus explanare, in quo non arrogantiae titulis aut lucris temporalibus inhiantes, sed solius charitatis intuitu necessitatibus fratrum (ut diximus) famulantes, verborum obscuritatibus et sententiarum 255 diversitatibus praetermissis, doctrina facili et perspicua modum et ordinem servitii nocturni pariter et diurni, [Col. 0157B] librorum veterum tenorem minime relinquendo; quasdam etiam festorum mutationes nostris factas temporibus inserendo, et si quid defuerit consulte et fideliter apponendo, quantum Dominus inspiraverit et memoriae nostrae occurrerit, oculis non solum prudentium, sed et simplicium intendimus declarare, a principio Adventus Domini, qui in nostrum advenire dignetur auxilium, exordium assumentes.

Notum sit igitur omnibus ut semper a quinto Kalendas Decembris usque in tertio Nonas ejusdem mensis, ubi dies Dominicus advenerit, ibi Adventus Domini celebretur unde versus:

Sabbato ante primam Dominicam Adventus Domini ad Vesperas ant. Benedictus, psal. Ipsum. Ant. In aeternum, psal. Exaltabo te. Ant. Laudabo, psal. Lauda, anima. Ant. Deo nostro, psal. Laudate Dominum [Col. 0157C] quoniam. Ant. Lauda, Jerusalem, psal. Ipsum. Capitulum Erit in novissimis diebus. R\ Ecce dies veniunt. V\ In diebus. Et hoc est. Gloria Patri. Hymnus Conditor alme. 256 Cantores hebdomadae canant responsorium ad gradus in habitu suo. V\ Rorate, coeli. Ant. Ecce nomen Domini, psal. Magnificat. Dum cantatur Magnificat sacerdos hebdomadarius sumit cappam sericam, et ceroferariis praecedentibus thurificat duo altaria, et priorem si sit in choro, postea in ultimo stallo thurificatur, et post omnes a senioribus inchoando. Oratio: Excita, quaesumus, Domine. Benedicamus Domino, quod dicitur a juniore in parte ubi est septimana. Si in ipsa die festum beati Andreae occurrerit, festum debet differri in crastinum, de quo tamen debet fieri memoria ad Vesperas post primam collectam sub hac antiphona: Cum pervenisset. V\ Dilexit Andream. Oratio Quaesumus, omnipotens Deus, deinde de S. Laudo antiphona, Dignus laude, etc., quae memoria nullo tempore intermittitur, nisi in festis duplicibus vel triplicibus, et [Col. 0157D] per octavas natalis Domini, Paschae, Pentecostes, et tribus diebus ante Pascha, et per octavam Assumptionis.

Per Adventum Isaias propheta ad legendum ponitur, et quanto de Christo prophetavit urbanius et clarius, tanto nativitati ejus legitur proximius. Sciendum autem quod omni Dominica per annum, quando [Col. 0158A] tantummodo officium Dominicale 257 agitur, sex primae lectiones terminantur de libro, qui tunc temporis legitur, ultimae vero tres de expositione Evangelii. Hoc quoque observatur, quod in fine lectionum quae de prophetis sunt, si Domini verba fuerint, Haec dicit Dominus, dicitur; sin aliter: Tu autem, Domine.

Prima itaque Dominica Adventus Domini quando Isaias incipitur, ad primam lectionem legatur prologus cum ejusdem libri principio, quam debet lectionem legere cantor

Ad matutinas ejusdem Dominicae invitatorium: Ecce venit rex, psal. Venite, duo hebdomadarii cantant, etc. Primum responsorium: Aspiciens, quod responsorium cantores hebdomadarii incipiant ad gradus, et dicant primum versum: Quique terrigenae, repetitio: Ite obviam, et finitur totum responsorium ad omnes repetitiones; deinde cantor dextri chori commendet versum majori ejusdem chori, scilicet [Col. 0158B] Qui regis, quem dicat in stallo suo; chorus Nuntia, etc., tota. Interim cantor sinistri chori commendet tertium versum majori sinistri chori, scilicet Excita, Qui regnaturus. Et sic dicti cantores ad gradus, Gloria Patri subjungant, post quod Aspiciens praecentor reincipiat, etc. Nonum responsorium, scilicet 258 Laetentur coeli, repetitur, quia Te Deum laudamus usque ad Natale intermittitur, et interim classicum pulsatur, et ita semper fit in Dominicis et in festis quando Te Deum laudamus non dicitur. Gloria in excelsis usque ad natale Domini intermittitur. Quamvis enim boni servi cum gaudio Domini sui adventum exspectent, maximum tamen in ejus praesentia recolunt gaudium; idcirco Gloria in excelsis, et aliae quaedam hilaritates sacri officii usque ad praesentiam Dominicae nativitatis postponuntur, ut devotius tunc et avidius resumantur, et angelicum illud canticum tunc pastoribus cum magna laetitia annuntiatum, quasi novum, in eorum mentibus [Col. 0158C] repetatur.

In capitulo Evangelium Cum appropinquasset. Statim post capitulum tam ista die quam omnibus diebus Dominicis, sive omnibus diebus in quibus fit processio, debet ter pulsari signum ad processionem, deinde appellatio ad revestiendum. Tunc revestiantur ministri, interim pulsetur ad tertiam. Pulsata Tertia, et dicto Pater noster, sacerdos hebdomadarius aquam benedicat, deinde cantor hebdomadarius illius chori in quo septimana fuerit incipiat Asperges me. Interim sacerdos per altaria aspergat aquam, sicut consuetudo se habet, 259 similiter in choro, inde veniens ad gradus dicat versum: Ostende nobis. Dominus vobiscum. Oremus: Exaudi nos, Domine, quae oratio dicenda est canendo omnibus diebus Dominicis, exceptis duplicibus festis, in quibus alia dicitur, scilicet Ascendant ad te. Deinde moveat processio, et dicatur haec antiphona: Missus est; tunc eat sacerdos cum bajulo aquae benedictae, qui aspergat aquam per officinas, primo in capitulo, ubi dicat [Col. 0158D] hanc orationem: Absolve, quaesumus, Domine, deinde in dormitorio, etc., sicut in collectario habentur. In statione claustri finita antiphona dicat sacerdos versum Fundamenta ejus, oratio: Via sanctorum, legendo. Nota quod ab Adventu Domini usque ad Pascha, statio processionis quae in medio ecclesiae solet fieri intermittitur. Ibi incoepta antiphona vel responsorio [Col. 0159A] de sancto Laudo a priore, vel hebdomadario [a cantore], si deest prior, processio redeat in chorum. Sacerdos ad gradus dicat versum Ora pro nobis, beate Laude. Oratio: Exsultet, quaesumus, Domine, et dicatur canendo, ibi et Tertia incipiatur. Deinde pulsetur classicum, et incipiatur missae officium: Ad te levavi, etc, sicut in libris habentur. In fine missae Benedicamus. Tunc accedat lector mensae ad gradus petens benedictionem, dicendo 260 ter: Domine, labia mea aperies, choro respondente: Et os meum. Sacerdos ad altare V\ Salvum fac servum, etc., cum oratione, scilicet Averte, quaesumus, Domine. Hoc tempore et a Septuagesima usque ad Pascha, ad majorem missam diaconus et subdiaconus casulis utuntur, nisi missa sit de festo, privatis vero diebus in albis sint tempore isto; in Quadragesima autem casulis utantur; ad missam vero de medio festo vel novem lectionum cum solemni apparatu, id est tunica et dalmatica, missae deserviant. [Col. 0159B] Quando vero casulis utuntur, subdiaconus casulam suam epistolam lecturus deponat, qua lecta eam resumat. Diaconus vero, dum Alleluia vel tractus canitur, suam casulam super sinistrum humerum plicatam adaptet, sicque eam usque post communionem portet, dicturus vero Benedicamus, reinduat. Ad Sextam et Nonam, sicut in libris. In refectorio homilia Cum appropinquasset. Item alius sermo Satis abunde, quibus finitis, si opus fuerit, incipiatur Isaias. Ad Vesperas ant. Sede a dextris, psal. Dixit Dominus, etc. Capitulum Hora est. R\ Tu exsurgens. Hymnus Conditor. V\ Rorate, coeli. Antiphona Ne timeas. Oratio Excita.

Per totum Adventum esus carnium et 261 sagiminis dimittitur, caseus et ova conceduntur.

Dominica secunda. Nota quod in talibus Dominicis et novem lectionibus, et in mediis festis, in Vesperis, Matutinis, et Laudibus, cantores septimanae debent primas antiphonas inchoare, et caeteras commendare [Col. 0159C] descendendo, a senioribus [ ms. junioribus] incipientes.

Sabbato Quatuor Temporum, eodem die ad missam officium Veni et ostende. Sciendum autem quod, cum ante Epistolam dicantur hac die orationes, in nulla dicitur Dominus vobiscum, nisi in ultima, scilicet Deus, qui tribus pueris. Hac die et omnibus Sabbatis Quatuor Temporum, et Paschae, et Pentecostes, qui ad missam lectiones vel tractus dicturi sunt, in tabula cerea scripti primitus recitentur, quae tabula, ita debet fieri.

• Hodie ad missam.
• Primam lectionem talis, scilicet unus de junioribus.
• Secundam alius, ascendendo.
• Tertiam alius.
• Quartam alius.
• Angelus Domini, unus de senioribus, usque ad V\ Benedictus es.
• Tractum Benedictus es, duo.

[Col. 0159D] Quatuor gradalia cum versibus suis similiter 262 cantantur sedendo. Tractum [ ms., Tractus] Benedictus es, duo ad gradus, choro per singulos versus repetente Et laudabilis. In fine reincipiatur Benedictus es. Tractus Qui regis, ab utroque choro alternatim cantetur, primo versu ex illa parte incoepto, qua cantor hebdomadarius exstiterit. In refectorio, lectio: Anno quinto decimo.

Antiphonae O, quae ad Magnificat dicantur, 17 Kal. Januarii incipiuntur, et in Vesperis ante vigiliam nativitatis Domini finiuntur. Nonnulli postquam has antiphonas incoeperint prostrationes et preces in Vesperis dimittunt; a nobis vero non dimittuntur, sed solitum cursum exsequimur, quarum prima sic incipit: O sapientia, etc.

In vigilia nativitatis Domini. Ipsa die post missam matutinalem signum capituli celerius et productius [Col. 0160A] solito debet pulsari, ut fratres ad initium capituli omnes undecunque valeant convenire; et ne quis desit, pridie in capitulo omnibus denuntietur; pridie enim, vel ante etiam, si Dominica obstiterit, fratres raduntur. Hac die ad laetitiam et devotionem cordium demonstrandam, et in amorem venientis Dei et Redemptoris nostri Jesu Christi flagrantius excitandam, locus quo denuntiari debet nostra redemptio, videlicet capitulum, 263 quam honestius praeparetur; ubi cum lector pronuntiaverit, dicens: In Bethleem Judae Jesus Christus Filius Dei nascitur, omnes statim in terram se prosternent; prostrati vero, prout devotio ratioque dictaverit, orantes, innuente praelato surgant, et lector reliqua prosequatur. Post haec pronuntiato Evangelio, scilicet Cum esset desponsata, lectaque tabula praelatus dicat Benedicite. Tractatis igitur quae in capitulo tractanda sunt, de missis etiam in crastinum dicendis, qui eas dicturi sunt ⁜ (49) , praelatus provideat. [Col. 0160B] In fine vero capituli tam hujus diei quam octo subsequentium, psal. Laudate Dominum, omnes gentes, dicatur. Abhinc prostratio ad Horas non fiat, hinc etiam Horae beatae Mariae, hinc psalmi familiares dimittuntur, super Horas responsoria cum Alleluia dicantur; ut autem spatiatim et diligenter cuncta compleantur, statim post capitulum lectiones audiantur.

Igitur ante missam rite praeparatis omnibus, quae intrinsecus sive extrinsecus praeparanda sunt, ante missam totum classicum pulsetur. Ad hanc missam sacerdos honorifice induatur, diaconus sit in dalmatica, subdiaconus in tunica: totum officium festive persolvatur, submissius tamen quam in crastino cantetur. Ad missam, officium Hodie 264 scietis. Oratio Deus, qui nos redemptionis. Lectio in supellicio legatur inter chorum et altare, quae sic incipit: Haec dicit Dominus Deus. Propter Sion. Qua finita, statim Epistola incipiatur: Paulus servus Christi. [Col. 0160C] Graduale Hodie scietis, a duobus in cappis sericis cantatur, et reincipitur. Evangelium Cum esset desponsata, cum candelabris et incenso. Offertorium Tollite portas. Communio Revelabitur. In fine missae nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum duo de majoribus signis ad Nonam.

In refectorio Cum esset desponsata, deinde sermo: Nativitatem Domini, etc. De regula nostra scilicet: Ante omnia, fratres charissimi, diligatur Deus, quae per septimanam semel ex praecepto legitur; quod restat, pridie ad coenam vel ante, ut in quarta feria ante Pascha, perlegatur; tamen infra octavas si opus fuerit ad coenam potest legi, et maxime in Sabbato, si opportunum fuerit.

Ad Vesperas, primum duo de minoribus signis pulsentur; secundo, tertio et quarto, duo et duo sicut sunt per ordinem, ac deinde omnia. Inter signa haec, omnia luminaria ecclesiae accenduntur, scilicet ad gradus chori magnum candelabrum cum septem cereis, inter chorum et altare septem lampades, [Col. 0160D] ante majus altare tres 265 cerei in bacinis, circa crucifixum quatuor cerei, per singula altaria singuli cerei. Duo in cappis sericis chorum regant, antiphonam primam praelatus incipiat, quam cantor dexter eidem priori imponit, scilicet Rex pacificus, psal. Laudate, pueri. Caeteras antiphonas incipiant majores, sicut sunt in ordine, impositas a regentibus chorum. Capitulum Propter hoc sciet, praelatus dicat in cappa serica, assistentibus ceroferariis. Responsorium O Juda, tres cantent in cappis rubeis. Hymnum Veni, Redemptor, praecentor incipit. Nota quod ubicunque sit septimana, quando duplex festum occurrit, chorus dexter ita praecellit sinistro quod in Vesperis et Matutinis, in eo, quae dicenda sunt vel cantanda, incipiantur. Ultimus versus hymni Laus, honor. V\ Tanquam sponsus. Antiph. Dum ortus a praelato primo et postremo incipitur, [Col. 0161A] quam imponit ei praecentor, et ter canitur; ipse vero praelatus praecedentibus ceroferariis, et cantore in cappa sibi ministrante, omnia ecclesiae incenset altaria, rediensque in stallo suo incensetur a cantore, permanentibus ibi ceroferariis; postea incensentur illi qui habent cappas sericas, sicut sunt in ordine, primum in dextro choro, et post in sinistro, postea 266 omnes, a majoribus inchoando. Oratio: Deus, qui nos redemptionis, quam praelatus dicit in stallo suo, cantore sibi de libro ministrante. Tres dicant Benedicamus Domino Ad Completorium, antiph. Miserere, psal. Cum invocarem, etc. Hymnus Salvator mundi. V\ Custodi nos. Ant. Veni, Domine.

Ad Matutinum primo totum classicum pulsetur, et remanente classico duo minora signa sonent, donec fratres ad ecclesiam conveniant. Invitatorium Christus natus est, quod dicant quatuor in cappis sericis. Regatur chorus a duobus hebdomadariis, qui [Col. 0161B] imponant antiphonas, sicut dictum est ad Vesperas, a majoribus inchoantes. In primo nocturno antiphona Dominus dixit ad me, quae imponitur priori. Primum responsorium cantores hebdomadarii in cappis sericis dicant, videlicet Hodie nobis, V\ Gloria in excelsis. Caetera responsoria omnia, excepto tertio, sexto et nono, bini cantant; tres in cappis cantant responsorium tertium, similiter sextum, scilicet prior et duo de majoribus. Et nota quod quando praelatus sextum responsorium cum aliis ad gradus cantat, praecentor prius debet coram praelato incipere responsorium, et cantare versum cum Gloria Patri, quantum praelato placuerit. Tria 267 Evangelia in cappis sericis legantur. Praelatus legat ultimum Evangelium: In principio erat Verbum, praecedentibus duobus ceroferariis, et quoties legit in cappa, vel dicit capitulum seu orationem, assistunt ei. Dum vero nona lectio legitur, praeparat se diaconus in dalmatica, subdiaconus in tunica, ceroferarii cum thuriferario [Col. 0161C] in supelliciis, sintque parati ad repetitionem responsorii; noni per chorum ordinate incedentes, videlicet praecedentibus ceroferariis, deinde thuriferario, subdiacono et diacono subsequentibus ante praelatum veniant, ubi diaconus incensum praelato offerat; quo in thuribulo posito, textum accipiens, benedictionem petat: redditoque textu subdiacono ad lectricum inter chorum et altare honeste praeparatum, ministris sicut venerant praeeuntibus cum magna reverentia, accedat, et genealogiam, non cantando, sed honeste legendo, pronuntiet; qua lecta, et Te Deum laudamus a praelato incoepto, diaconus incensum ponat in thuribulo, et cum processione sua altare majus et matutinale ⁜ (50) incenset, et praelatum postea, cui scilicet praelato subdiaconus textum ad osculandum offerat. Quibus peractis, repositis in locum suum candelabris, dum Te Deum laudamus canitur 268 in choro, omnes ministraturi ad primam missam remaneant ultimi. Thuriferarius [Col. 0161D] vero, incensato prius diacono, per chorum incensum ferat, subdiacono sequente cum textu. Sacerdos ad primam missam interim honorifice induatur. Ad Te Deum laudamus, duo majora signa pulsantur; et ad versum: Per singulos dies, classicum, id est, omnia signa.

Finito Te Deum laudamus, dicat praelatus versum: Ipse invocavit me; incoeptoque ab eo, Deus in adjutorium, tunc quando prima antiphona ad Laudes solet imponi, officium ad missam: Dominus dixit ad me, in choro praecentor incipiat, quod tertio repetatur. Kyrie. Orbis Factor, a duobus in cappis canitur, ceroferarii presbyterum praecedant, tunica et dalmatica habeantur. Gloria in excelsis sacerdoti a cantore delatum devote et celebriter ab omnibus decantetur, oratio Deus, qui hanc sanctissimam. Lectio inter chorum et altare in supellicio legatur, quae sic incipitur: Populus gentium, qua finita statim [Col. 0162A] Epistola incipiatur, quae sic incipit: Apparuit gratia Dei. Graduale duo cantant in cappis sericis, et reincipiant, videlicet Tecum principium, V\ Dixit Dominus ad me. Alleluia, duo canant, adjuncto sibi tertio in cappis, videlicet Dominus dixit 269 ad me. Sequentia: Nato canunt omnia, signa vero non pulsantur. Evangelium cum candelabris et incenso. Cantata vero communione, statim in choro ad Laudes antiphonam cantor incipiat Quem vidistis, psal. Dominus regnavit; dumque Laudes dicuntur, sacerdos cum ministris sileat. Antiphona secunda Genuit puerpera; psal. Jubilate. Hanc antiphonam et tres sequentes cantores hebdomadarii commendant, et omnes sine pneumate finiuntur. Capitulum, hymnus, nec versus dicuntur; sed finita antiphona, Parvulus filius, sine pneumate, sacerdos ad altare antiphonam, Gloria in excelsis a cantore delatam sine mora incipiat, statimque post Benedictus, incipiatur et finiatur ipsa antiphona [Col. 0162B] sine pneumate. Post haec, dicta ratione, ad complendum diaconus subjungat Ite, missa est. Quibus expletis, laternis accensis omnes dormitorium petant; hac tantum vice, qui volunt vestiti jaceant. Nota quod ad praedictam missam diaconus defert pacem priori, et cantor assumens a priore defert hinc inde; quod si deest prior, praecentor sumit et defert, ut dictum est.

Cum autem summo diluculo dies illuxerit, unum de majoribus signis pulsetur, quo audito omnes qui ad missam servituri sunt 270 abluere et revestire accelerent; alii vero expedite surgant, et in choro sedeant, donec pulsetur classicum. Ad hanc missam induantur sacerdos et ministri, sicut solent in Dominicis, tunica et dalmatica albis, ut supra; tunc secretarius debet candelas in choro cantantibus ministrare, sicut et ad primam missam. Officium Lux fulgebit, quod praecentor incipit. Lectio Spiritus Domini, quae legatur sicut in praecedente missa, qua [Col. 0162C] finita statim Epistola incipiatur, scilicet Apparuit benignitas. Alleluia, Dominus regnavit, a duobus canitur sicut graduale. Evangelium cum candelabris et incenso, non pulsatur classicum. Finita missa in claustrum veniant, manusque lavent, et acceptis libris sedeant. Interim sacerdotes ad missas privatas se expediant.

Ad Primam duo de majoribus signis pulsentur. Post Primam capitulum teneatur, in quo solummodo de amore et dulcedine tantae solemnitatis debet tractari. Statim post capitulum processio pulsetur; sive Dominica sit, sive non, processio agitur, missa matutinalis intermittitur. Processio fit sine cappis sericis, excepto priore qui habet: subdiaconus tunicam, diaconus dalmaticam habent.

Post Tertiam omnibus rite peractis, ministris 271 quoque ante altare quae portanda sunt tenentibus, cum praecentor responsorium vel antiphonam inchoaverit, procedunt hoc modo: Primus, qui aquam [Col. 0162D] benedictam portat, dehinc qui crucem, post qui candelabra, deinde qui thuribulum, inde subdiaconus cum textu in tunica, et diaconus in dalmatica, post quos incedunt pueri, et reliqui bini et bini, sicut est ordo eorum; post omnes praelatus in cappa serica. Procedentes vero per claustrum nullam stationem faciunt, sed cantando responsorium ecclesiam ingrediuntur, et ita facta statione ante crucifixum, stent donec quod canitur finiatur; ad quam processionem dicatur responsorium Descendit de coelis. In statione ecclesiae incipit praecentor responsorium Verbum caro, tres in pulpito versum dicant In principio. Ad introitum chori praelatus imponat antiphonam a cantore sibi delatam Hodie Christus natus est, post haec praelatus, pronuntiato versu, Ipse invocavit me, dicat orationem Da, quaesumus, omnipotens Deus. Tunc pulsetur classicum. Officium Puer natus est, Kyrie, Deus creator omnium. Gloria in excelsis Deo [Col. 0163A] a tribus in cappis sericis. Oratio Concede. Lectio, Propter hoc sciet populus, in cappa serica in pulpito legatur, qua finita statim Epistola: 272 Multifarie, etc. Graduale a duobus in cappis in pulpito cantetur Viderunt, et reincipiatur. Alleluia. Dies sanctificatus, ibidem a tribus in cappis. Sequentia Christi hodierna, interim duo de majoribus signis pulsentur.

Quando festivitas ista, vel alia duplex in Dominica occurrit, primum fiat aqua benedicta ab hebdomadario, et ipse statim incipiat Tertiam, quae dum canitur vadit cum aquae bajulo per officinas, et solitas complet observantias, postea in chorum horam finiturus revertitur. In talibus festis omnes qui missas non cantant ad communionem vadunt, exceptis illis qui pro aliqua rationabili causa consulto praelato se abstinent, sic etiam in omnibus Dominicis.

Notandum autem quod quando quaelibet festivitatum duplicium in quibus praelatus missam debet celebrare, in Dominica occurrit, benedictio super [Col. 0163B] lectorem hebdomadarium ad missam matutinalem dabitur. In refectorio lectio In principio, deinde sermo Vox spiritualis Aquilae, et alii sermones per septimanam assumantur, cum opus fuerit, post Evangelia dierum.

Ad Vesperas signa sicut in vigilia pulsantur, cantores chorum regunt; cantor hebdomadarius dextri chori primam antiphonam 273 incipiat, scilicet: Tecum principium, ps. Dixit Dominus. Alius cantor sinistri chori antiphonam secundam incipiat Redemptionem, psal. Confitebor; aliae distribuantur, et finiantur omnes cum pneumate. Capitulum cum cappa et cereis praelatus dicat Multifarie. R\ Verbum caro, cantores adjuncto sibi tertio cantent in cappis. Hymnus A solis ortus cardine. V\ Tanquam sponsus. Antiphonam Hodie Christus, primo et postremo praelatus incipit, et tota canitur, psal. Magnificat. Interim praelatus majus altare incenset, per caetera quoque altaria incensum portetur. Oratio Concede, quaesumus. Cantores dicant Benedicamus [Col. 0163C] Domino. Statim tres diaconi in cappis rubeis ad gradus incipiant responsorium Sancte; tunc eat processio ad altare sancti Stephani, praelatus autem incenset altare; diaconi cantent versum Ut tuo propitiatus. Versum Gloria et honore, unus de diaconis dicat, Oratio: Da nobis, diaconi subjungant Benedicamus Domino. Postea redeat processio in chorum cantando Inviolata. V\ Post partum, oratio Deus, qui salutis aeternae, pueri ad gradus subjungant Benedicamus. Ad Completorium antiphona Miserere, etc., hymnus Salvator mundi. V\ Custodi nos, Antiphona Alleluia, Verbum.

274 De S. Stephano duplex festum simplex agitur. Invitatorium tribus sine cappis sericis, Christum natum. Hymnus Deus, tuorum militum. In primo nocturno, ant. Beatus Stephanus, quam imponat diaconus cantum agens majori in choro dextro post priorem, psal. Beatus vir., antiphona 2 Constitutus, quam imponit alius diaconus in sinistro choro majori, [Col. 0163D] etc. Primum responsorium Stephanus autem, quod cantant duo ad gradus; similiter omnia responsoria bini et bini cantant, prior ponitur ad sextum responsorium, sicut semper in duplicibus festis, et ad nonam lectionem, etc. Te Deum laudamus. V\ Posuisti, Domine, quem praelatus dicit. Ad Benedictus, ant. Impii super, quam praelatus sibi delatam a diacono cantum agente incipiat. Tunc eat processio ad altare, interim praelatus majus altare et matutinale incenset, postea altare beati Stephani; finito psalmo Benedictus, et antiphona, sequitur oratio Da nobis, quaesumus, Domine, diaconi: Benedicamus, Domino. In reditu de Nativitate memoria Verbum caro factum est. V\ Benedictus qui venit. De beata Maria Virgo verbo. V\ Post partum. Oratio Deus, qui salutis, ceroferarii subjungant Benedicamus.

Officium ad missam Etenim sederunt. 275 Kyrie, Conditor a duobus in cappis cantetur. Epistola in pulpito Stephanus plenus gratia et fortitudine. Graduale, [Col. 0164A] Alleluia, et Evangelium similiter in pulpito, etc.

Ad Vesperas, ant. Tecum principium, psal. Dixit Dominus, etc., ut supra, capitulum Stephanus. R\ O martyrum, hymnus Deus tuorum. V\ Gloria et honore, ant. Patefactae sunt, psal. Magnificat, interim praelatus majus altare et matutinale incenset. Oratio Da nobis, Domine, quaesumus, Cantores tres in cappis Benedicamus Domino. Tunc sacerdotes tres de senioribus ad gradus in cappis incipiant R\ Apparuit. Fiat processio ad altare beati Joannis, quod praelatus incenset. V\ Cumque complesset, V\ Valde honorandus est, quem dicat unus de sacerdotibus. Oratio Ecclesiam tuam, sacerdotes subjungant Benedicamus. In reditu in chorum de Nativitate memoria Gaudeamus. De beata Maria memoria Alma Redemptoris. V\ Post partum, oratio Deus, qui salutis, ceroferarii Benedicamus.

De sancto Joanne duplex festum agitur simplex, [Col. 0164B] quod dicitur tertiae dignitatis. Eodem modo per omnia sicut notatum est in festo beati Stephani, sic etiam de Innocentibus et de sancto Thoma sine differentia observatur. (Post Laudes) fiat processio 276 ad altare sancti Joannis, ibi incensato altari, et dicto psalmo Benedictus, dicatur oratio Ecclesiam tuam. Sacerdotes cantores subjungant Benedicamus. De Nativitate memoria, de sancto Stephano memoria, de beata Maria memoria, ceroferarii Benedicamus.

Ad Vesperas ant. Tecum principium, etc., ut supra, capitulum Qui timet Deum, R\ In medio, hymnus Exsultet. V\ Valde honorandus, ant. In medio Ecclesiae. Oratio Ecclesiam. Cantores subjungant Benedicamus. Tunc tres de junioribus, acceptis cappis sericis, ad gradus incipiant R\ Dignus a dignis, et fiat processio ad altare Innocentium, quod praelatus incenset. V\ Accipiunt. V\ Laetamini, oratio Deus, cujus hodierna, cantores Benedicamus. In reditu de [Col. 0164C] Nativitate memoria, de sancto Stephano memoria, de beata Maria memoria.

( In festo Innocentium. ) In Laudibus processio ad altare eodem modo quo supra.

Ad Vesperas. Cantores hebdomadarii adjuncto sibi tertio in cappis sericis ad gradus incipiant R\ Miles Christi. Fiat processio ad altare beati Thomae eodem modo quo dictum est de aliis.

( In festo S. Thomae. ) Ad Laudes fiat processio ad altare, sicut supra.

277 In vigilia Epiphaniae, nona cum duobus de majoribus signis pulsetur.

Solemnitas Epiphaniae cum magna reverentia celebratur, quia in ipsa multa sacramenta recoluntur. Altaria quoque omnia parantur, signa pulsantur, ut supra dictum est, praeter ad Matutinas, tunc enim ad excitandos fratres non pulsatur classicum, sed duo minora signa. Omnia luminaria quae circa majus altare sunt, exceptis tribus cereis qui sunt coram altari, accenduntur. Ante singula altaria, singula [Col. 0164D] luminaria ponuntur. Ad Vesperas cantores hebdomadarii chorum regunt in cappis albis. Prima antiphona Tecum principium, imponitur priori, caeterae similiter senioribus imponuntur et sine pneumate finiuntur; prior in cappa ad gallos deaurata dicat capitulum Surge, illuminare. Responsorium in cappis croceis et rubea: Reges Tharsis. Hymnus Hostis Herodes, versus Omnes de Saba. Antiphona Magi, bis imponitur, et ter canitur. Oratio Corda nostra.

Ad Matutinum invitatorium et hymnus non dicuntur, sed antiphona ad priorem delata ab ipso incipitur sic: Afferte Domino, psalmus ipse, etc. In tertio nocturno, ant. Venite, psalmus ipse, stando psallatur totus. 278 Tantum in die dicatur praedicta antiphona cum psalmo; per octavam, ant. Adorate Dominum, psal. Cantate 1. etc. Homilia in cappa legitur cum ceroferariis. Nonum reponsorium in Columbae, a tribus in cappis canitur, nec iteratur. [Col. 0165A] Ad legendum Evangelium Factum est, accedat diaconus cum processione, sicut dictum est in nativitate Domini.

Ad missam officium Ecce advenit. Cantores adjuncto tertio ad gradus in cappis cantent Kyrie, Fons bonitatis; in pulpito, graduale Omnes de Saba, Alleluia, Vidimus stellam, etc.

In refectorio lectio Cum natus esset, cum sermonibus ad idem festum pertinentibus.

Ab octava Epiphaniae usque ad Septuagesimam leguntur Epistolae beati Pauli, et per idem tempus quotidie bis comeditur, etiam feria sexta de consuetudine approbata.

Summopere autem provideatur ut ante Septuagesimam Epistolae beati Pauli finiantur; proinde etiam si tempus breve fuerit, a crastino Circumcisionis in refectorio incipiantur. Historia Domine, in ira tua, ante Dominicam post octavam Epiphaniae nunquam incipitur; quando vero in prima Dominica [Col. 0165B] post octavam Epiphaniae Septugesima 279 occurrit, tunc ex necessitate dimittitur.

Feria secunda, in Laudibus antiphona: Miserere, psalmus ipse, capitulum ad Laudes omnibus feriis usque ad diem cinerum: Vigilate et orate. Prostrationes et preces resumuntur. Nota quod si tempus longum fuerit, et non suffecerint Epistolae beati Pauli ad lectionem refectorii usque ad Septuagesimam, assumendae sunt lectiones sanctorum.

Sabbato ante Septuagesimam, Alleluia ante Nonam dicitur, in Vesperis tacetur. Hac tamen die, quando purificatio beatae Mariae occurrerit, quia Vesperae de festo erunt, Alleluia in ipsis dicatur, et etiam in Completorio, de Septuagesima tunc ad Vesperas memoria tantum fit. Ab illo die usque Paschae Vesperas: Laus tibi, Domine, rex aeternae gloriae pro Alleluia dicitur in principio Horarum.

Ad Matutinum invitatorium Praeoccupemus faciem, etc. Ad primam lectionem legitur prologus cum initio Genesis. Primum responsorium In principio [Col. 0165C] fecit Deus, etc. Nonum responsorium reincipitur. Versus Excelsus super omnes. Sancta quippe Ecclesia abhinc usque ad Pascha organa sua, videlicet cantica laetitiae Alleluia. Te Deum 280 laudamus, Gloria in excelsis Deo, Ite missa est, suspendit.

Per totum tempus Septuagesimae, sicut dictum est in prima Dominica Adventus, ad magnam missam diaconus et subdiaconus casulis utantur.

Dominica in Quinquagesima, in refectorio lectio Assumpsit Jesus. Sermo Fides est religionis. Ab hac die quaecunque festivitas occurrat jejunium non solvitur.

In Capite jejunii invitatorium In manu tua, etc. His quatuor diebus ad Matutinum et Vesperas tantum capitula propria dicuntur et orationes, sicut in omnibus aliis diebus Quadragesimae; ad Horas vero dicitur collecta Dominicalis, scilicet Preces nostras.

Sciendum est quod a Capite jejunii de esto trium lectionum nihil fit usque ad Pascha, nisi commemoratio [Col. 0165D] tantum, et missa matutinalis si in Dominica evenerit, excepto in ramis Palmarum. Sciendum est quod si in Capite jejunii festum novem lectionum occurrat, in crastinum differendum est. In capitulo lectio Cum jejunatis. Hac die et omni feria quarta et sexta Quadragsimae tenendum est silentium in claustro; debet etiam unusquisque, loco processionis quae illis diebus solet fieri, statim post exitum 281 a capitulo dicere psalmum Miserere mei, Deus.

Post Nonam, dum psalmi familiares dicuntur, a secretario unum de majoribus signis tribus vicibus modicum pulsetur, quo audito omnes in choro se discalceent, nisi propter asperitatem frigoris eis misericordia fiat a praelato. Deinde veniente praelato ante majus altare cum sacerdote hebdomadario et ministris, ubi tapetum debet esse expansum, incipiat praelatus antiphonam Parce, Domine, et dicant ibi prostrati septem psalmos, similiter conventus in choro. Finitis psalmis sine litania cum Kyrie, eleison [Col. 0166A] tantum, erigens se praelatus, et stolam assumens, stans ante altare absolutionem faciat; deinde ministris ad sedes suas in chorum reversis, sacrista cineres, quos de palmis praeteriti anni paravit, afferat; quos ipso tenente praelatus benedicens, et subpriore aspersorium ministrante aqua benedicta aspergens, stolam ipsi subpriori tribuat, et sibi primo cineres imponat et aqua aspergat; deinde stolam resumat, ac eidem subpriori caeterisque fratribus cum magna cordis contritione venientibus, et coram se genua flectentibus cineres imponens, singulis dicat: Memento quia cinis es, etc., subpriore singulos 282 aspergente. Interim cantetur antiphona Immutemur, cum versibus psalmi Deus misereatur nostri; repetatur, quantum opus fuerit. Post datos cineres, parata processione, dicat praelatus in sede sua in choro versum Ostende nobis: Dominus vobiscum. Oratio Concede nobis, Domine, postea inchoata antiphona, Exaudi nos, Domine, per claustrum ad processionem exeant. Nullus in hac processione [Col. 0166B] ecclesiasticis indumentis debet indui. Percantata antiphona ante refectorium cum uno versu psalmi Salvum me fac, subjungatur alia Juxta vestibulum; qua ante introitum ecclesiae finita, litaniam duo cantores incipiant, quibus pronuntiantibus Sancte Joannes Baptista, processio ingrediatur ecclesiam, quae dum percantatur ad gradus, interim sacerdos et ministri revestiantur. Finita litania sine oratione officium incipiatur Misereris omnium. Hac die ac deinceps in omni Quadragesima diaconus et subdiaconus omnibus diebus usque ad coenam Domini ad magnam missam de tempore debent in casulis ministrare, etiam diebus Dominicis. Oratio Praesta, quaesumus, Domine, cui diaconus debet praeponere Flectamus genua, et sic omnibus feriis Quadragesimae. Epistola Convertimini ad me, quae dum legitur fratres recalceent 283 se. Graduale Miserere mei. Tractus Domine non secundum, alternatim debet cantari. Evangelium Cum jejunatis. Offertorium Exaltabo te. Ad [Col. 0166C] Vesperas primum signum, quando Sanctus cantatum est, pulsari incipiat, ad secundum Per omnia, cesset; post Agnus Dei, secundum signum. Communio Qui meditabitur, qua finita debet pulsari tertium signum. Ad ultimam orationem, quae dicitur super populum, dicat diaconus Humiliate capita vestra, post quam orationem classicum infertur. Sacerdos qui missam celebravit (nisi fuerit duplex festum, vel dies Sabbati in quo hebdomadarius hebdomadae sequentis Vesperas inchoat) Vesperas ibidem ad altare incipiat. Post Vesperas facto brevi intervallo pulsetur cymbalum, et eant coenatum.

(Feria sexta.) Sciendum tamen quod a Capite jejunii usque ad coenam Domini singulis diebus, nisi in Dominicis, post Tertiam septem psalmi cum litania dicuntur: in diebus festivis post Primam immediate.

Dominica prima in Quadragesima, ad missam, [Col. 0166D] officium Invocavit me, etc. Tractus Qui habitat, quem quatuor alternatim canant, etc. Hac die post Completorium sacrista cortinam inter cnorum et altare protendat, tunc etiam cruces et 284 imagines cooperiat. A secunda feria Quadragesimae usque ad Pascha, exceptis festis, ad initium principalis Horae dum Gloria Patri dicitur, ab omnibus simul super formas venia petatur.

Sciendum quod in omnibus missis quae de Quadragesima dicuntur cortina debet esse collecta dum Evangelium legitur, sed lecto Evangelio statim expandatur; quando vero festum celebrandum est, finita missa diei praecedentis statim colligatur cortina, quae tamen ipsa die dum missa de Quadragesima canitur debet esse protensa; in qua missa se fratres super formas ad canonem non incurvent; qua die post Completorium nisi aliud festum occurrat, cortina, sicut solet, extendatur.

Notandum quod feria secunda Quadragesimae ad [Col. 0167A] collationem incipendae sunt homiliae Quadragesimales.

( Sabbato 4 temporum. ) Sabbato ad missam, officium Intret oratio. Oratio Populum tuum, ad quam dicatur Flectamus genua, et dicatur sine Dominus vobiscum, cum omnibus sequentibus, excepta ultima ante Epistolam. Lectio, Angelus Domini legatur usque ad illum versum Benedictus es in firmamento; exinde enim tractus incipitur, cujus primum versum dimidium quatuor fratres simul, reliquos 285 bini et bini dicant; chorus vero primum versum ab eo quod dicitur Et laudabilis, accipiat. Tunc post finem caeterorum versuum Hymnum dicite, semper sedendo repetat. Postquam tractus fuerit finitus a praedictis quatuor, primus versus reincipiatur. Hunc tractum in suis nigris cappis laneis canunt, in quo (sicut in suprascripta Dominica descriptum est) vicissim sedeant. Dominus vobiscum, oratio Deus, qui tribus pueris, sine Flectamus genua. Epistola Rogamus vos. Tractus Laudate Dominum, in choro alternatim [Col. 0167B] cantetur. Missa ista una collecta tantum finitur.

Dominica tertia Quadragesimae, ad Completorium antiphona Media vita, psal. Nunc dimittis. In canendo istam antiphonam, cum venitur ad locum, ubi dicitur Sancte Deus, debent omnes ter in profestis diebus prosterni, in diebus vero festivis tantum inclinari.

Dominica in Passione, ad primas Vesperas, ant. Benedictus, etc. R\ Circumdederunt. V\ Quoniam tribulatio, sine Gloria Patri, iterum Circumdederunt. Notandum quod responsoria tam ad Matutinum quam ad Horas quae cum Gloria solent dici, reincipiuntur usque ad Pascha. Quod si festum celebrari contingat, vel missa dicatur quae 286 non sit de passione, Gloria Patri solito more dicitur.

Dominica in ramis Palmarum. In Laudibus ant. Occurrunt turbae, psal. Benedictus. Hic sciendum quod, dum transit processio beatae Mariae per terminos [Col. 0167C] parochiae nostrae ferendo corpus Domini ad locum deputatum, audito cymbalo ejusdem processionis, debent pulsari duo de majoribus signis in honorem Dominici corporis. Ad Primam mane pulsetur, missa matutinalis intermittitur. In capitulo lectio Cum appropinquasset. Statim post capitulum processio pulsetur. Ad Tertiam pulsetur, postea benedicatur aqua, et solito more asperguntur fratres; deinde dicta oratione: Exaudi nos, Domine, incipit hebdomadarius Tertiam, quae dum canitur, ipse cum aquae bajulo more solito aspergit officinas. Post Tertiam statim ordinetur processio, videlicet aqua benedicta, candelabra, et crux discooperta. Omnes debent tam presbyteri parochiales quam alii fratres huic processioni interesse. Antiphona Ante sex dies, etc. In introitu ecclesiae beatae Mariae. R\ Christi Virgo, etc. Inde ingressi chorum ecclesiae beatae Mariae more se habeant aliorum. Debet cavere clericus sacristiae quod singulis canonicis nostris ramos distribuat [Col. 0167D] benedictos. Dum rami 287 distribuuntur, canitur antiphona Pueri Hebraeorum, etc. In reditu processionis, ant. Coeperunt omnes. R\ Dominus Jesus. Item R\ Cum audisset turba. Cum ad portam civitatis processio venerit fit statio, pueris super portam canentibus Gloria, laus. In introitu civitatis responsorium Ingrediente Domino. V\ Cumque audisset, tunc iterum debent pulsari duo de majoribus signis, in introitu ecclesiae Sancti Laudi, responsorium Circumdederunt me, facta in basilica statione, versus a duobus canitur. Finito responsorio praelatus genua flectendo delatam sibi antiphonam a cantore Ave, rex noster, ter incipiat; tantum dicens Ave, rex noster, conventus per singulas vices, similiter genua flectendo, idem repetat, interim crucifixus paulatim discooperiatur; ad ultimum tota antiphona cantetur. Ad introitum chori, R\ Collegerunt, versus a tribus de senioribus ad gradus cantetur: Unus autem; interim conventus sedeat. Post versum dicta [Col. 0168A] repetitione antiphonae Ne forte, subjungat praefatus V\ Benedictus qui venit, choro respondente Hosanna in excelsis. Oratio Omnipotens sempiterne. Tunc possunt ministri de suis necessariis providere. Pulsato classico inchoatur Officium Domine, ne longe. Sacerdos et ministri procedentes 288 ad altare palmas manibus gestent. Ministri casulis induti sint. Tractus a quatuor cantetur, sicut prima Dominica Quadragesimae. Ad passionem Dominus vobiscum propter Dominicam dicatur, sed Gloria tibi, Domine, loco suo taceatur. Credo. Offerenda Improperium, quae dum canitur primo ministri palmas offerant, deinde praelatus, et reliqui bini et bini ordinate venientes, quas sacrista suscipiat. Propter laborem officii post prandium dormiant; cumque tempus surgendi fuerit, unum de minoribus signis pulsetur, quo audito in claustrum venientes, primo (sicut mos est) manus lavent, deinde pulsata Nona procedant. Hujusmodi meridiana observantia a Pascha usque ad Kalendas [Col. 0168B] Octobris, exceptis diebus jejuniorum in quibus post Nonam comeditur et dormitur, teneatur. Hac die et deinceps usque ad Kalendas Octobris conventus in claustro sedens silentium teneat.

Feria quarta ad missam Passio Domini, sine Dominus vobiscum et sine Gloria tibi, Domine. Appropinquabat dies festus; hora qua diaconus dixerit Velum templi scissum est, cortina cadere permittatur.

Ad Vesperas et usque ad missam in crastino signa sicut in Dominicis pulsentur 289 praelatus debet cantare Vesperas. Ad Vesperas antiphona Beatus vir, psal. Nisi Dominus aedificaverit, etc. Capitulum Attende, Domine. R\ Circumdederunt me, quod cantare debent cantores ad gradus in cappis sericis. Hymnus Vexilla regis, ant. Tanto tempore, quam praelatus incipiat, et duo altaria incenset; statim incoepta antiphona, incipiatur Magnificat. Oratio Respice, quaesumus, Domine, quae tribus diebus sequentibus ad omnes Horas dicatur, praeter ad Primam [Col. 0168C] et Completorium. Cantores in cappis sericis dicant: Benedicamus Domino. Nota quod quando annuntiatio Domini hac die occurrerit, Vesperae de festo agontur. Regula ad prandium hac die legatur. Completorium hujus diei solito more dicitur absque prostratione. Hac die si quid in ecclesia, vel in claustro, vel in caeteris officinis mundandum fuerit, emundetur.

Feria quinta in coena Domini custos ecclesiae sollicite provideat ut ea hora ad Matutinum surgatur, quod ante lucem suo modo spatiose nocturnum Officium compleri valeat. Hac die sicut et in sequentibus duabus, ad Horas fit prostratio. In Matutinis istorum dierum per singulas noctes viginti quatuor candelae ante majus altare praeparantur, quarum singulae ad initium cujusque 290 antiphonae vel responsorii exstinguuntur. In hac quinta feria ad Matutinum pulsato classico, non dicitur Domine, labia mea aperies, neque Deus, in adjutorium meum; Gloria Patri [Col. 0168D] penitus intermittitur; invitatorium quoque non canitur, sed primam antiphonam praelatus incipiat mediocri voce, sic: Zelus domus tuae. Psalmus Salvum me fac, qui cum imponitur veniam super formam omnes petant, sic ad Matutinum, Laudes et singulas Horas his tribus diebus faciant. Antiphonae et versiculi sine pneumate finiantur. Praelatus legat nonam lectionem. Responsorium nonam Revelabunt, etc., iterum, Revelabunt, interim pulsetur classicum. Finito nono responsorio, non dicatur versus, sed statim antiphona Justificeris, Domine, praelato imponatur, psal. Miserere mei, Deus, etc. Dum psalmus Laudate Dominum de coelis canitur, lumen a sacrista recondatur, et si quae sunt per ecclesiam luminaria exstinguantur; deinde ubi finita antiphona praelatus antiphonam Traditor autem imposuerit, subito illa candela quae remanserat exstinguatur, sicque Benedictus, et caetera quae sequuntur in tenebris dicantur. Post Benedictus, finita antiphona [Col. 0169A] duo fratres in dextra cruce ecclesiae primo incipiant Kyrie, eleison, quibus 291 alii duo in sinistra cruce similiter Kyrie, eleison respondeant; deinde duobus prioribus iterum Kyrie, eleison repetentibus, duo de majoribus ad gradus a cantore praemuniti subinferant Domine, miserere; chorus subjungat Christus Dominus factus est. Quo audito, illi qui in sinistra cruce sunt, Christe, eleison dicant, duo ad gradus. V\ Qui passurus advenisti. Illi de dextra cruce: Christe, eleison, duo ad gradus. V\ Qui discipulos. Illi de sinistra: Christe, eleison, duo ad gradus. V\ Agnus innocens. Dicto versu, illi iidem ad gradus incipiant Domine, miserere. Chorus: Christus Dominus factus est. Iterum illi de dextra cruce: Kyrie, eleison. Illi de sinistra: Kyrie, eleison, iterum in dextra: Kyrie, eleison. Ad gradus: Domine, miserere. Chorus: Christus Dominus. His ita finitis, mox ut praelatus Mortem autem crucis pronuntiaverit, super formas se prosternent. Pater noster, cum precibus et psalmo Miserere [Col. 0169B] mei, Deus, et oratione Respice, quaesumus, unusquisque per se dicat Amen. Postea praelato sonitum dante lumen proferatur. Accensis laternis, dormitorium petatur. Mane surgentes fratres solito more usque ad Primam se habeant, excepto quod missas familiares non dicant.

Pulsata Prima, Pater noster prostrati praemittant, 292 et sine Deus, in adjutorium, et hymno, hebdomadario incipiente antiphonam Justificeris, psal. Deus, in nomine. Beati immaculati, Retribue, sine Quicunque vult, submissius solito canant. Quibus dictis, statim responsorium Unus ex discipulis, ille cui cura canendi responsoria super Horas commissa est, incipiat, et versum canat, responsorium reincipiat subjungens versum Christus factus est. Quo facto prostrati, unusquisque per se sub silentio solitas preces usque confessionem dicat, confessio in audientia fiat, deinde preces quae sequuntur, et Miserere mei, Deus, cum solita oratione: Domine, sancte Pater, sub [Col. 0169C] silentio finiantur. Sicque facto signo surgant, capitulum intrent, ubi pronuntiato kalendario, Isti sancti et omnes alii, sub silentio ab unoquoque dicatur; quo dicto, innuente praealto, lectio Convenientibus vobis in unum sine Jube Domne, et sine Tu autem, legatur, statimque tabula recitetur. Defuncti si fuerint pronuntientur, illisque absolutis, dicto Benedicite, primo, sicut mos est, de ordine tractetur, deinde quae agenda sunt usque ad crastinum capitulum ordinentur. In fine capituli exeant nihil dicentes, et per istud tempus ex toto in claustro et in aliis officinis plus solito silentium observent.

293 Post capitulum indicet praelatus praeposito et eleemosynario quot pauperes ad Mandatum assumi debeant; qui ante Tertiam masculi et integri corporis, ne infirmis fratribus molestiam inferant, tot eligantur quot in monasterio fratres sani et infirmi habentur, et quot eodem anno obierunt; quatuor etiam ad praelatum, et alii tot quot ipse pro familiaribus loci in Mandato habere judicaverit, adducantur. [Col. 0169D] Horae hujus dici et duorum sequentium simili modo, quo supra dictum est de Prima, cantentur cum precibus: Ego dixi, Domine, et oratione: Respice, quaesumus, hac tamen die paulo altius quam in duobus sequentibus dicuntur. Post Tertiam dicatur missa ad crucifixum infirmis fratribus, et familiae, et pauperibus, qui ad Mandatum electi [ add., sunt]. Finita vero missa, eleemosynarius ducat pauperes ad locum ubi aqua calida pedes lavent; dum vero Sexta canitur ipse et praepositus introducant eos in claustrum, faciantque sedere in parte claustri juxta ecclesiam hoc modo: Quatuor pauperes praelati in medio faciant sedere, juxta quos hinc et inde alios collocent, omnia etiam, quae ad Mandatum sunt necessaria, videlicet aqua calida, bacinia, lintea ad tergendas manus et pedes pauperum praeparentur. [Col. 0170A] Finita 294 ergo Sexta, in capitulum coadunentur fratres, ubi cappas deponentes, praeeunte praelato sequuntur bini et bini; quo ante suos pauperes consistente dexter chorus ad dextram ejus transeat, sinister remaneat ad sinistram. Tunc omnibus per ordinem ante pauperes suos astantibus, et ad illos conversis, praelatus ad instar Domini Jesu accincto linteo praecingat se, et dicat preces: Adjutorium nostrum in nomine Domini, Ostende nobis, Domine; Domine, exaudi orationem; Dominus vobiscum. Oratio: Actiones nostras. Postea cantor incipiat antiphonam Dominus Jesus. Interim praelatus humiliter et devote primo suis pauperibus pedes lavet, linteo tergat, capillis etiam ad exemplum illius mulieris detergat et osculetur, cui senior qui ad dexteram ejus est de bacinis serviat. Nullus, excepto praelato, linteo se praecingat, sed camerarius ex. una parte omnibus lintea ministret, qui etiam uni de fratribus injungat ut similiter ex altera parte faciat. Dum haec aguntur, [Col. 0170B] semper antiphona Dominus Jesus, per singulos versus psalmi Beati immaculati, repetatur. Lotis pedibus omnium, rursum praelatus suis pauperibus aquam manibus tribuat; eleemosynarius quater quatuor nummos, quos illis offerat, ministret. Quibus et manus 295 offerens osculetur, dehinc ex utraque parte singuli eis quibus pedes laverunt aquam manibus tribuant, supradictum scilicet ordinem observantes, ut inferiores a superioribus bacinia recipiant. Camerarius cum collega suo, sicut lintea, ita manutergia tam praelato quam fratribus omnibus subministret; eleemosynarius vero singulis duos nummos pauperibus tribuendos ministret, quos omnibus pauperibus, quibus aquam ministraverunt, similiter manus osculando offerant. Peracto tandem hoc sancto et piis mentibus devoto obsequio, cantuque terminato, inclinati dicant ter Kyrie eleison, Pater noster; praelatus dicat Et ne nos, preces Tu mandasti. Tu lavisti pedes discipulorum. Domine, [Col. 0170C] exaudi orationem. Dominus vobiscum. Oratio Adesto, Domine; deinde ad lavatorium manus abluant, resumptisque cappis, facto parvo intervallo de suis necessitatibus sibi provideant. Pauperes ducantur ad eleemosynariam, ubi data unicuique praebenda ⁜ (50*) in eorum arbitrio relinquitur vel ibi comedere, vel secum departare. Dum vero Nona cantatur, praelatus cum ministris honorifice induatur. Antequam hora finiatur, secretarius unum de majoribus signis, ter modicum pulset. Archiepiscopus ⁜ (51) vel episcopus loco ejus eo die 296 absolutionem solitus est fratribus impendere; quos si forte contigerit non adesse, dictis septem psalmis absque Gloria Patri, sicut factum est in capite jejunii, praelatus eos absolvat; facta autem absolutione, omnia signa productius solito in classicum pulsentur, sicque chordae usque in Sabbato sancto religentur. Missa solemniter et devotissime celebretur. Officium Nos autem gloriari, cantores hebdomadarii in cappis chorum regant. Oratio Deus, a quo Judas, sine [Col. 0170D] Flectamus genua. Epistola Convenientibus vobis. Graduale Christus factus est. Versus Propter quod, iterum Christus. Evangelium cum candelabris et incenso Ante diem festum paschae. Credo dicitur, praefatio non dicitur ⁜ (51*) . Diaconus tot hostias ponat ad sacrandum quot hodie et crastino sufficiant ad communicandum. His quatuor diebus nullus se, nisi rationabili causa, a communione debet subtrahere. Communicantes. Hanc. Qui pridie, sicut in missali reperiuntur, ita dicantur; Agnus Dei canitur, sed pax non datur. Communicatis omnibus, cantata communione, Dominus Jesus; praelatus ad altare antiphonam Calicem imponat, qui, dum psalmi vespertinales in choro cantantur, cum suis ministris ipsos psalmos dicens, hostias in crastinum reservandas 297 in corporalibus componat, ponensque [Col. 0171A] corporalia plicata super calicem diacono portanda tradat, quo illa cum magna diligentia portante, praecedente processione cum qua ad altare venerat, ac praelato subsequente vadant ad locum ad hoc decenter praeparatum, in quo idem praelatus corpus Domini a diacono susceptum caute et honeste reponat, incensato loco ante repositionem et post, ubi quandiu corpus Dominicum manserit lumen continue ardeat. Hoc expleto, ad altare redeant. Primus psalmus Credidi propter, etc.; cantata antiphona, statim praelatus ad altare incipiat antiphonam Coenantibus autem; psal. Magnificat, antiphona sine pneumate finiatur; praelatus vero statim subjungat Dominus vobiscum et orationem, diaconus Benedicamus Domino.

Post missam conventus in choro sedeat exspectans donec praelatus,. depositis quibus indutus erat vestimentis, alba viliori reinduatur, interim altaria nudentur. Praecedente autem praelato ad lavanda [Col. 0171B] altaria, subpriore et secretario aquam et vinum praeferentibus cum ante majus altare venerint, praelatus dicat Adjutorium nostrum in nomine Domini. Domine, exaudi orationem. Dominus vobiscum, oratio Actiones nostras. Tunc 298 debet incipi in choro responsorium Circumdederunt me, postea de responsoriis nocturnis, quantum opus fuerit, donec omnia altaria laventur; praelatus vero, postquam altare quodlibet aqua abluerit, vinum infundat super illud in modum crucis, dicens orationem illius sancti cujus est altare. Omnibus altaribus ita ablutis, praelatus redeat ante majus altare, et dicat versum Christus factus est. Oratio Respice, quaesumus, Domine. Depositis igitur a praelato ecclesiasticis indumentis, et conventu a suis necessariis reverso, post modicum temporis subprior ad ostium refectorii cum instrumento sibi a cantore praeparato faciat sonitum ad refectionem, neque enim hodie et in crastino ad refectionem pulsatur cymbalum vel campana. Tunc ingressi refectorium, et stantes in [Col. 0171C] ordine suo, dato signo a praelato sine tintinnabulo dicatur Benedicite. V\ Edent pauperes, sine Gloria Patri, et sine Kyrie, eleison. Pater noster tacite dicant, dicatque sacerdos hebdomadarius humili voce Oremus, Benedic, Domine, etc., et responso Amen, lectio sine benedictione incipiatur, et sine Tu autem finiatur. Finita coena, dato signo a praelato dicant V\ Memoriam fecit, sine Gloria, et sacerdos Agimus tibi gratias, sicque cantando 299 psalmum Miserere mei, Deus, ad ecclesiam pergant; quo finito, sine Gloria, Kyrie, eleison, Pater noster et preces tacite dicant, et sic egrediantur.

Post haec dum servitores comedunt, praeparentur omnia ad Mandatum fratrum. In capitulo ornetur lectricum ubi legendum est Evangelium, similiter in refectorio aliud lectricum ante ultimum gradum ponatur; super gradus etiam cathedra in qua praelatus sedeat convenienter aptetur. Ablutis itaque fratrum in infirmaria pedibus, et omnibus paratis [Col. 0171D] ut hoc sanctum officium spatiose et devote, ut dignum est, possit impleri, postquam servitores refecerint, mature ad Mandatum a cantore tabula feriatur; et cum omnes in capitulum convenerint, praelatus, vel si deest, ille qui vices ejus tenuerit, ad exemplum Domini surgat, et ponat vestimenta sua, et accepto linteo praecingat se, mittat aquam in pelvim ante ostium capituli, veniensque in capitulum cum sacerdote hebdomadario, qui ei aquam debet ministrare, ante gradus preces dicat et orationem sicut in Mandato pauperum. Deinde subpriori in sede ipsius prioris sedenti primo pedes abluat, tergat et osculetur, deinde erga caeteros, prout ordo exigit, a dextro choro incipiens, humilitatis 300 exhibeat implementum; unusquisque autem fratrum, statim ut ita lotus fuerit, prosternatur, et terram humiliter osculetur. Interim cantentur antiphonae, cantore incipiente antiphonam Mandatum novum, etc. Postquam vero omnium pedes loti [Col. 0172A] fuerint, praelato ad sedem suam reverso, subprior praecinctus linteo pedes ejus et fratris qui ei ministraverit, serviente sibi hebdomadario minoris missae, abluat, tergat et osculetur; quo facto, rursum praelatus accipiat bacinia, et adjutore suo manutergium ministrante, omnibus per ordinem, sicut pedibus, sic lavandis manibus aquam fundat, et osculetur; idem officium subprior cum suo adjutore praelato et socio suo persolvat. Diaconus lecturus Dominicum sermonem, et caeteri qui ei servituri sunt competenti hora ad praeparandum se prius lotis pedibus exeant, induatur dalmatica, subdiaconus tunica, ceroferarii in supelliciis; jamque finito mandato cum Kyrie, eleison; et solutis [ f, solitis] precibus, et oratione Adesto, Domine. procedant illi de vestiario, quibus ingredientibus capitulum assurgat conventus. Tunc diaconus, accedens cum processione sua ad praelatum, ex more ei incensum offerat, et benedictionem accipiat, qua accepta ad lectricum sermonem [Col. 0172B] 301 Domini in coena ad discipulos habitum in modum lectionis legat, ita incipiens: Ante diem festum Paschae, conventu stante donec primum versum finiat. Sedentibus vero omnibus, stent hinc et inde ceroferarii cum thuriferario, postea cum diaconus dixerit: Surgite, eamus hinc, praecedente processione omnes in refectorium eant, ubi dato signo a praelato dicant Benedicite, et praelatus, Potum charitatis benedicat dextera Dei Patris, subjungat. Tunc incipiat diaconus Ego sum vitis vera, etc. Tunc subpriore in loco prioris sedente, caeteris quoque in suis locis sedentibus, praelatus a subpriore incipiens, singulis manus osculans potum charitatis offerat, quem refectorarius cum alio fratre scyphis potum infundens, praecedat, post omnes ipsis etiam qui sibi ministrant potum praelatus porrigat, deinde sedenti ipsi in sede sua subprior simili modo de potu serviat, nullus vero bibere praesumat donec a praelato accipiat; lecto autem de Sermone, quantum praelato visum fuerit, ipso innuente diaconus sine Tu autem [Col. 0172C] finem faciat; sicque dato signo a mensis surgentes, dicto a praelato versu Benedictus Deus in donis suis, praecedentibus ministris ad ecclesiam pergant, et Completorium dicant. Interim diaconus et caeteri 302 ministri plicatis vestibus in refectorium bibituri simul pergant, simulque ecclesiam reversi Completorium dicant, et ad conventum redeant. Ad Completorium dictis simul psalmis Cum invocarem; In te, Domine, speravi; Qui habitat; Ecce nunc; Nunc dimittis, cum antiphona Oblatus est, et cantato responsorio Judas mercator pessimus, adjuncto versiculo Christus factus est pro nobis, prostrati dicant Kyrie, eleison in silentio, Pater noster et Credo, cum solitis precibus usque ad confessionem. Confessio tantum in audientia fiat. Miserere. Oratio Illumina, quaesumus, Domine, et ita dicta trina oratione, surgentes, et aqua benedicta aspersi dormitorium petant.

Feria sexta, haec tabula in cera in capitulo recitetur:

• [Col. 0172D] Hodie 1 lectionem frater talis, scilicet unus de minoribus.
• Secundam frater talis, scilicet subdiaconus hebdomadarius.
• Primum tractum Domine, audivi, talis et talis, scilicet duo mediocres in ordine.
• Secundum tractum Eripe me D. talis et D. talis, scilicet duo seniores.
• Passio Domini, D. talis scilicet praecentor.
• 303 Popule meus, D. talis et D. talis, scilicet praecentor et alius mediocris.
• Agios, D. talis et frater talis, scilicet duo levitae juniores.
• Crux fidelis, D. talis et D. talis, scilicet duo mediocres.

Licet ita se habeat consuetudo approbata, tamen praecentor potest secundum personarum possibilitatem ordinare.

Ad Matutinum autem secretarius ad ostium dormitorii [Col. 0173A] ad excitandos fratres sonitum suum faciat hora competenti. Matutinae eodem modo quo supra dictum est in coena Domini dicuntur. Hac die postquam fratres mane surrexerint nudis pedibus, donec Officium compleatur, maneant nisi jussu, praelati pro nimia frigoris asperitate se calceent, quod quando evenerit, Officio tantum erunt [ leg. intererunt] discalceati. Ipsa die singuli simul totum ex ordine psalterium in claustro dicant. Capitulum usque ad Benedicite, sicut hesterna die agatur, in quo lectio legatur Festinemus ingredi (Hebr. IV) , recitata vero tabula et dicto Benedicite, statim consuetudines quae ad Officium pertinent legantur. Quibus lectis, si non fuerit magna necessitas loquendi, innuente praelato exeant nihil dicentes; si autem causa aliqua existat quae differri non debeat, 304 quam compendiosius tractetur; nulla enim hora hujus diei fuit vacua a passione Domini, unde et nobis per singulas Horas haec de illo meditandi materia debet esse, ut, quomodo [Col. 0173B] sputa, probra, colaphos, alapas, spineam coronam, flagella, crucem, clavos, fel, acetum, mortem, lanceamque pertulerit, jugiter recordemur, et tota hac die in his assidue meditemur. Horae, Tertia, Sexta et Nona, non ut a quibusdam continuatim, sed ut pridie divisim dicantur, et eodem modo finiantur ⁜ (52) . Quando autem propter nimium frigus per totam hanc diem oportuerit fratres calceatos existere, tunc tamen quia (ut dictum est) Officio nudis pedibus debent interesse, finita Nona statim in dormitorium calceamenta deponere pergant, statimque ad ecclesiam redeant. Cantata Nona, conventu in choro exspectante, ministri altaris revestiri accelerent. Ministri, sicut in privatis diebus, exceptis casulis induantur, praelatus vero albis vestibus non paratis se induat, et casula purpurea, si eam habet; si non, una de mediocribus induatur; qui cum finita Hora nudis pedibus, diacono et subdiacono tantum sine candelabris praecedentibus, similiter nudis pedibus ad altare [Col. 0173C] venerit, non modo confessionem faciat, sed dicto tantum: 305 Pater noster, et signans se, mox lectore incipiente primam lectionem, sessum eat. Altare tantum uno linteamine sit coopertum, candelae non accendantur circa illud, utraque lectio sine titulo legatur, prima lectio sic incipiatur in superlicio inter chorum et altare, Haec dicit Dominus: In tribulatione sua, qua finita, tractus Domine, audivi, a duobus ad gradus cantetur, choro per singulos versus repetente Consideravi opera tua. Post tractum dicatur oratio Deus a quo et Judas, ad quam dicatur Flectamus genua. Post orationem legat subdiaconus secundam lectionem, non ut Epistolam, sed in modum lectionis, ita incipiens: Dixit Dominus ad Moysen, qua lecta, tractus Eripe me a duobus et choro alternatim cantetur; omnes vero qui legunt vel cantant, vel ad altare de candelabris serviunt, solis superliciis vel albis induantur, sed nullus hodie alba parata debet indui. In passione cum dixerit [Col. 0173D] diaconus: Partiti sunt vestimenta mea, sint juxta altare illi duo qui ultimum tractum dixerunt, unus hinc et alius inde, qui trahant ad se duo lintea, quae ante Officium ad hoc idem ibi fuerant posita. Finita autem passione, incipiat praelatus solemnes orationes; et cum in omnibus Flectamus genua diaconus 306 dixerit, in ea tantum, quae pro perfidis Judaeis fit, non dicat, nam quia ipsi Redemptori nostro genu irridendo in passione flexerunt, Ecclesia, illorum exhorrescens facinus, pro illis tantum in oratione genua non flectit: Oremus, dilectissimi, Deum, etc. Circa finem harum orationum, secretarius ante majus altare ubi crux adoranda est, tapetum extendat et desuper linteamen; orationibus vero finitis, praelatus et ministri depositis in vestiario casula, stolis, et manipulis, in chorum veniant in albis, stetque ipse praelatus ultimus. Tunc duo sacerdotes in albis depost altare crucem praeparatam accipientes, [Col. 0174A] juxta idem altare a dextris stantes coopertam eam omnibus repraesentent cantantes: Popule meus, quibus duo levitae in casulis stantes inter chorum et altare: Agios. ter veniam petentes, respondeant; ad quae chorus similiter ter genua flectens, Sanctus, sanctus, sanctus subjungat. Praedicti sacerdotes circa finem responsionis chori paululum progredientes, tacente choro, alium versum dicant Quia eduxi te, quibus levitae Agios, et chorus Sanctus, respondeant. Iterum sacerdotes aliquantulum procedentes tertium versum canant Quid ultra debui; levitae Agios, et chorus Sanctus, respondeant. Tunc sacerdotes tantum 307 progressi, ut jam loco, quo crux adoranda est, assistant, crucem subito discooperientes, incipiant antiphonam Ecce lignum crucis, ad quam omnes conversi, mox ut crucifixum Dominum extensis brachiis, ad exemplum reconciliationis suae nos invitantem conspexerint, et fons ille pietatis manans de latere pendentis Domini, [Col. 0174B] patens in ablutionem peccatoris et menstruatae, intuentium oculis occurrerit, quantae devotionis affectu erga tantum beneficium accendantur, ostendant, terrae siquidem quoties ipsa antiphona incipitur se prosternentes adorent Dominum, ipsam terram osculantes. In fine quoque antiphonae cum dixerint Venite, adoremus, genua flectant; ipsa vero antiphona ter ab il is qui crucem tenent reincipiatur, qua primo cantata subjungatur primus versus psalmi Beati immaculati, secundo alius qui sequitur; tertio praecantata, statim in choro antiphonam Crucem tuam incipiant, ad quam et quoties incipitur in terram se prosternant, quae etiam ter dicatur cum tribus versibus psalmi Deus misereatur nostri. Postea a duobus in albis ad gradus chori incipiatur, Crux fidelis, et dicantur versus hymni Pange lingua, quandiu crux adoratur, choro per singulos versus repetente 308 Crux fidelis. Praelatus, cum primo discooperta cruce Ecce lignum incipitur, statim accedens [Col. 0174C] toto corpore ante ipsam crucem se prosternat, et solus, ut sibi placuerit, in libro, vel sine libro, orationem suam, brevem tamen faciat; caeteri vero omnes cum ante crucifixum Dominum bini et bini similiter toto corpore prostrati jacuerint, sine libro, sed ex intima cordis intentione, prout ipse quem adorant inspiraverit, suam orationem compleant compendiose. Cum praelato quando adorabit subdiaconus prope eum jaceat coadorans. Cumque ipse surrexerit, osculata cruce, tunc ipse subdiaconus accedat. Interim illi qui Agios dixerunt depositis casulis, in locum sacerdotum qui crucem adhuc tenent succedant, ipsique sacerdotes postquam, adoraverint, iterum crucem teneant, et tunc diaconi adorent, post quos ab utroque choro bini et bini, a majoribus incipientes, ordinate et cum magna reverentia adorare veniant. Jam vero cum ad osculandos crucifixi Domini pedes accedunt, et illae fixurae clavorum illeque sanguinis rivulus, quibus oscula [Col. 0174D] imprimuntur ad memoriam redeunt, quid amoris, quidve dulcedinis intentae menti conferre debeant, cogitandum est potius quam dicendum. 309 Praelatus postquam adoraverit non in chorum redeat, sed quandiu crux adoratur, vel ad altare orans, vel ubi sibi melius videbitur, sedeat. Postquam omnes adoraverint, si populus adest qui adorare debeat, deferatur crux in alium locum, quae si per chorum portatur, flectant omnes genua, non simul, sed sicut ante singulos transierit; si vero populus in adorando moram fecerit, afferat secretarius aliam crucem, quam accipiant illi, qui Popule meus dixerunt et elevantes incipiant antiphonam Super omnia ligna, sicque in eminenti loco reponant, omnes vero flexis genibus adorantes antiphonam finiant. His peractis, praelatus ac ministri resumptie stolis et manipulis, solo praelato calceato et casula induto, cum thuriferario et ceroferariis pergant ad [Col. 0175A] locum ubi pridie corpus Domini posuerunt, ibique incensato eo praelatus illud tradat diacono reportandum, interim secretarius aliud linteamen super altare extendat; cumque altari appropinquaverint, adorent omnes flexis genibus corpus Domini, quod praelatus a diacono recipiens super altare consueto more componat. Tunc in praesentia ejus diaconus in calice vinum et aquam mittat, quae postquam incensaverit, ablutis manibus, et facta 310 confessione cum ministris, mediocri voce incipiat Oremus, Praeceptis salutaribus, et finiat Pater noster, choro respondente Sed libera nos; postea dicat solito more Libera nos, quaesumus, Domine, et cum dixerit Per omnia saecula saeculorum, et responsum fuerit Amen; Pax Domini non dicat, nec pacis osculum porrigat, sed sumat de sancto, et ponat in calice nihil dicens, sicque se et caeteros cum silentio communicet; sanctificatur enim vinum non consecratum, per corpus Domini immissum. Quod in memoriam sepulturae ejus, corpus Dominicum a quinta feria reservatum a [Col. 0175B] fidelibus sexta feria sumitur, hoc designat, quia a fidelibus Dominus ea die est sepultus. Nec reservatur sanguis eo quod ab infidelibus est effusus. Innocentius propterea dicit hac die sacramenta non celebrari, ita: Neque enim decet (inquit) ut ea die Veritas a fidelibus in sacramento immoletur qua pro se ab infidelibus dignata est immolari. Postquam vero omnes communicaverint, incipiatur in choro antiphona Calicem salutaris, et cum aliis, quae pridie dictae sunt, antiphonis et psalmis, suaviter, sicut caeterae Horae vesperae cum capitularibus, precibus, et psalmo Miserere mei, Deus, finiantur. Oratio Respice, quaesumus, etc., quisque per se finiat. Praelatus 311 cum ministris, compositis quae circa altare componenda sunt, Vesperas cantando in vestiarium redeat. Post Vesperas omnes egressi ab ecclesia, ablutis pedibus se calceent; deinde post parvum intervallum percussa tabula refectorium ingressi, ante coenam et post, ut pridie, cuncta [Col. 0175C] compleant. In mensa non nisi panis et aqua, et herbae crudae apponantur; cibi enim fratrum, sicut aliis diebus, coquantur, et de coquina ad eleemosynam portentur; solitus quoque cibus [ leg., potus] pauperibus detur. De infirmioribus fratribus qui in conventu sunt praepositus sollicitus sit. Quia vero Officium in crastino solito tardius agendum est, propter laborem post collationem in refectorio potum charitatis omnes accipiant. Ad collationem legatur sermo sancti Joannis Constantinopolitani, scilicet: Hodierna die Dominus noster pependit.

Completorium, ut pridie, finiatur. Hac autem nocte meditandi de Christo sit materia; ejus, post tanta quae pertulit, requies in sepulcro, ac per illius descensum ad inferos ineffabile illud magnumque gaudium miserorum tandiu praestolatum, tamque subito praesentatum, quos captivato mortis imperio secum ab inferis Christus eduxit, ut, dum per ista meditando mens 312 ducitur, in pace in idipsum [Col. 0175D] dormiat et requiescat (Psal. IV) .

Sabbato sancto Paschae, cuncta quae supra dicta sunt de Officio noctis et diei usque ad Officium missae eodem ordine compleantur. Ad Matutinum, in primo nocturno antiphona In pace in idipsum, etc. In Laudibus, ant. O mors, etc. Kyrie, eleison, eodem modo quo pridie.

Summo mane ornetur tota ecclesia, capitulum sicut in coena Domini teneatur, lectio Christus assistens pontifex. Post capitulum statim fratres radantur, ut scilicet pro gaudio tantae solemnitatis ad Officium omnes rasi inveniantur, et in lectis interim singulorum munda et nova mutatoria ponantur a camerario. Post Sextam lectiones praevideantur, altaria cooperiantur; et festivo modo ad ostendendam tam ineffabilis gaudii solemnitatem intrinsecus et extrinsecus dignissime cuncta adornentur, ita ut praecipue apparatus mentis in tanta resurrectionis gloria non negligatur.

[Col. 0176A] Post Nonam eant omnes fratres in dormitorium, cappas deponant, ac munda supellicia cum caputiis, si opus fuerit, omnes induant; decet namque ut in reparationis suae solemniis ad instar angelorum, qui festivitatis hujus gaudia in albis vestibus 313 nuntiarunt, ipsi quoque et mente et veste candidi appareant; ministri quoque altaris induantur cultioribus indumentis, diaconus dalmatica, subdiaconus tunica, tres in supelliciis ad aquam, crucem, et thuribulum ad processionem deportanda. Praelatus etiam pretiosis ornetur indumentis; omnibus honeste praeparatis, facto sonitu, conventus in chorum veniat, tunc ordinata processione ante altare ad locum ubi novus ignis benedicendus est ordinate procedant hoc modo: ante omnes secretarius cum hasta cui cereus infixus sit, in quo ignem reportaturus est, incedat; post quem aquae bajulus, deinde qui crucem portat, quem sequitur thuriferarius, quem diaconus et subdiaconus subsequuntur; deinde [Col. 0176B] conventus, praelato ultimo cappa serica induto. Cumque ad ignem pervenerit, omnibus in ordine stantibus, accedat praelatus et ignem benedicat, aqua benedicta eum aspergens. Tunc thuribulum de carbonibus novi ignis impleatur, et a secretario cereus in hasta accendatur; in laterna quoque candela, unde cereus, si forte exstinctus fuerit, reaccendatur; in omnibus quoque officinis, exstincto veteri igne, novus ab aliquibus deportetur: tunc a cantore antiphona Cum rex gloriae, incipiatur. Conventus vero in 314 chorum processione redeat, eamdem antiphonam percantando, qua cantata incensum a praelato benedicatur hoc modo: Veniat, omnipotens Deus, etc. ( Benedictio cerei paschalis ). Interim subdiaconus in choro ultimus assistat, praelatus etiam in sede sua sit, diaconus vero statim ad consecrationem cerei accedat hoc modo: Exsultet jam angelica. Omnibus vero astantibus, et ad tanti luminis consecrationem intentis, cum diaconus dixerit Suscipe, sancte Pater, sit paratus thuriferarius [Col. 0176C] qui ipsi diacono incensum offerat, quod ille in thuribulo ponens cereum tantum incenset, ante Officium enim a secretario quinque grana incensi in modum crucis in ipso cereo debent esse infixa. Thuriferarius post incensatum cereum, donec idem consecratus sit, ibidem cum thuribulo fumigante consistat; rursum cum diaconus dixerit In honore Dei rutilans ignis, secretarius cereum de novo igne accendat; et cum adjunxerit Qui licet sit divisus in partes, accendat etiam duos cereos ex utraque parte magni cerei in candelabris infixos. Cereus usque in crastinum post Completorium non exstinguatur, qui etiam per totam hebdomadam ad majorem missam et Vesperas accendatur. Peracta consecratione cerei, praelato et ministris in vestiarium revertentibus, statim prima lectio incipiatur 315 In principio fecit Deus, tunc exstinguantur duo cerei in candelabris usque ad missam. Tunc et praelatus indutus una de mediocribus planetis, cum diacono [Col. 0176D] et subdiacono tantum dalmatica et tunica exutis ad altare procedens, non modo confessionem dicat, sed praemisso: Pater noster, et osculato altari, cum suis ministris sedeat. Primam lectionem subprior legat, caeteras alii sicut sunt in ordine primi, etc. His ita peractis, prima litania ad gradus a pueris, si adsunt; si non adsunt, a tribus de minoribus de conventu incipiatur; haec litania in choro finiatur; praelatus vero incoepta litania cum ministris in vestiarum secedat, deponensque casulam, et cappam induens in chorum ad sedem suam veniat. Finita prima litania, tres alii fratres secundam litaniam incipiant. Cum autem pronuntiabunt Sancte Joannes Baptista, jam ordinata processione ad fontes cum magna veneratione procedant, procedentibus per ordinem, primo illo qui crucem portat, deinde ceroferariis; post illo qui fert cereum ad consecrandos fontes praeparatum, subdiacono quoque cum libro, et diacono cum chrismatorio, ac deinde illis, qui [Col. 0177A] litaniam dicunt, subsequente conventu cum priore ultimo. Quo cum pervenerint, stantibus 316 illis qui sacra portant citra fontes, illi tres qui litaniam canunt, ante crucifixum ipsam finiant; qua finita, statim praelatus stans ibidem ante fontes, a dextris habens diaconum cum chrismatorio, et a sinistris subdiaconum cum sacramentario, intret in consecrationem fontium hoc modo: Oremus, Omnipotens, etc. Quam dum exsequitur, stet ille qui crucem tenet juxta fontes de contra, versa facie ad ipsos fontes, juxta quem hinc inde stent ceroferarii eodem modo; qui vero cereum tenet juxta diaconum sit. Magnus ad fontes cereus non portatur, sed alter quidam qui a cereo benedicto illuminatur, et ab uno acolytho, si adsit, ad fontes portetur. Consecratis vero fontibus chrisma non infunditur, donec, si qui adfuerint, aquam benedictam hauserint ad domos suos deportandam. Provideat etiam secretarius ut ex eadem aqua reservet in crastinum, unde [Col. 0177B] (sicut mos est) aspergantur altaria, fratres, et officinae, nam in die sancto Paschae sacerdos aquam nullatenus benedicit. Deinde (sicut mos est) chrisma cum oleo infundatur, et fontes consecrati candido linteamine operiantur, incensentur, et claudantur. Completo itaque hujus Officio, tertia litania a tribus in cappis sericis ante crucifixum 317 incipiatur, cumque pronuntiaverint: Sancte Joannes Baptista, processio in chorum redeat; praelatus interim cum ministris in vestiarium secedat, seque ad missam solemniter praeparet; diaconus quoque dalmatica et subdiaconus tunica induantur. Jam vero finita litania, quae ter dicto Agnus Dei, sicut in libris plenius continetur, finiri debet. Cum cantor Kyrie, eleison inchoaverit ad missam, praecedentibus ceroferariis cum thuriferario ad altare procedant, quo cum pervenerint confessionem solito more faciant. Secretarius circa finem litaniae omnia luminaria ecclesiae de novo igne accendat, quia omnis anterior ignis debet esse exstinctus [Col. 0177C] ut omnino aeterni ignis luce illuminemur. Postea dum Gloria in excelsis Deo a cantore priori delatum, tractim et spatiose canitur, omnia signa in classicum pulsentur. Epistola inter chorum et altare legatur. Alleluia praecentor, et qui cum eo chorum regunt in pulpito solemniter imponant, et cantato versu Confitemini, iterum Alleluia repetant, deinde tractus Laudate Dominum, ad gradus a duobus de senioribus in supelliciis cantetur, choro medietatem singulorum versuum canente. Ante Evangelium candelabra non portentur, sed tantum incensum. 318 Credo non dicitur, nec Agnus Dei, nec pacis osculum datur. Dum Sanctus canitur, incipiant pulsari Vesperae, sicut in festis duplicibus, ita ut, postquam omnes communicaverint, sonet classicum, quo cessante cantor Alleluia celebre incipiat, tunc psalmus Laudate Dominum cum magna exsultatione decantetur, deinde alleluiatica sine pneumate finiantur, inde enim usque ad Vesperas Sabbati sequentis, [Col. 0177D] tam in antiphonis quam in versiculis, pneumata omnino intermittuntur; similiter et antiphonae quae dicuntur ad Benedictus et Magnificat non repetuntur. Praecantato praedicto alleluiatico, mox praelatus ad altare antiphonam a cantore sibi delatam, hoc modo incipiat: Vespere autem, qua finita, post Magnificat orationem ad complendum subjungat; sicque dicto Ite, missa est a diacono, missa et Vesperae pariter finiantur. Post haec egressis de ecclesia, facto spatio cymbalum percutiatur; deinde refectorium ingressis, pulsata scilla ⁜ (52*) dicatur solito more V\ Edent pauperes et saturabuntur cum Gloria Patri et Kyrie, eleison; hebdomadarius dicat: Et ne nos, etc. Ad lectionem detur benedictio. In refectorio lectio: Vespere sabbati quae lucescit, etc. Sermo: Maria Magdalene vidit Dominum resurgentem, etc. Post cibum similiter 319 [Col. 0178A] cuncta solito more compleantur, excepto quod pro psalmo luctus et poenitentiae Miserere mei, Deus, psalmus laetitiae et exsultationis Confitemini Domino, qui proprie est de resurrectione commutetur, qui usque ad coenam sequentis sabbati tam ad prandium quam ad coenam quotidie frequentatur. Ad Completorium dictis quatuor psalmis: Cum invocarem; In te, Domine, speravi; Ecce nunc: Nunc dimittis, cum brevi alleluiatico, sine capitulo, sine hymno, pronuntiato versiculo tantum Confitemini Domino, dicatur confessio, deinde Dominus vobiscum, oratio Spiritum nobis, Domine. Eodem modo per totam hebdomadam haec Hora dicatur, addito responsorio Haec dies. Post completam, facta trina oratione, aqua benedicta aspersi dormitorium petant.

In die sancto Paschae ad Matutinum omnia signa pulsentur in classicum, sicut supra dictum [ add. est] in Natali Domini. Homilia in cappa serica legatur. Per totam hebdomadam ad Laudes et Vesperas capitulum, [Col. 0178B] hymnus et versiculus non dicuntur. Ad Primam, sine hymno, antiphona Angelus Domini, psalmi: Deus in nomine; Beati immaculati; Retribue, sine capitulo per totam hebdomadam, sicut et caeterae Horae dicuntur. Responsorium ad omnes Horas per totam 320 hebdomadam, exceptis Matutinis: Haec dies, cum Alleluia, V\ Confitemini, dicatur confessio per totam hebdomadam, Dominus vobiscum. Oratio Deus qui hodierna die. Sic per totam hebdomadam ad Primam. In capitulo lectio Maria Magdalene. In fine capituli hujus diei et sex sequentium, imo in omnibus duplicibus festis, psalmus Laudate Dominum, omnes gentes, dicitur. Abhinc usque ad octavam Pentecostes ad aquam benedictam aspergendam, antiphona Vidi aquam cantatur. Sciendum tamen quod statim post capitulum debet pulsari ad processionem, deinde ad Tertiam. Cantata Tertia, ordinata processione, statim cantor incipiat dictam antiphona Vidi aquam. Dum autem Tertia decantatur [Col. 0178C] hac die, et omnibus diebus in quibus processio fit in cappis, cantor per chorum cappas distribuat. In processione hujus diei, quae per claustrum ducenda est, dicatur antiphona Sedit angelus; quae sic protrahatur ut in ecclesia facta statione ante crucifixum, versus ejusdem antiphonae a tribus fratribus in pulpito decantetur, deinde incoepta a praelato antiphona Christus resurgens, chorum ingrediantur, iterum versum Dicant nunc tres ad gradus decantent; pronuntiato versiculo 321 Surrexit Dominus vere, et dicta oratione diei, pulsetur classicum, et officium missae solemniter imponatur: Resurrexit, etc. In refectorio lectio: Maria Magdalene, et sermones qui sequuntur.

Vesperae hoc modo agantur. Ad Vesperas antiphona Angelus autem, psal. Dixit Dominus. Ant. Et ecce terrae, psal. Confitebor. Ant. Erat autem, psal. Beatus vir. Responsorium Haec dies. Deinde cantores adjuncto tertio ad gradus dicant Alleluia, Angelus Domini, cum utroque versu, postea subjungatur sequentia [Col. 0178D] Victimae paschali; qua finita sine versiculo, antiphona imponatur Et respicientes. Dominus vobiscum, oratio Concede, quaesumus. Dicto Benedicamus, statim ordinetur processio hoc modo: primo procedat ille qui crucem tenet, sequuntur ceroferarii cum thuriferario, post quos incedit bajulus cerei illius cum quo fuerunt fontes consecrati, diaconus cum chrismatorio. Tunc inchoata in sinistro choro antiphona Prae timore autem, conventus ordine cantando psalmum Laudate, pueri, ad fontes procedat, quo cum pervenerint, incensatis fontibus, post finem antiphonae, sine versu et sine Dominus vobiscum, dicatur collecta Praesta, quaesumus; qua finita cum antiphona Sedit angelus, paulatim 322 divertentes crucifixo appropinquant, et incensatis ibi altaribus, et finita antiphona, dicatur versus: Dicite in nationibus, deinde oratio Deus, qui pro [Col. 0179A] nobis Filium; inde imposita in dextro choro antiphona Respondens autem, cum psalmo In exitu Israel de Aegypto in chorum redeant, sicque post collectam, quae sine versu et sine Dominus vobiscum dicenda est, videlicet Praesta, quaesumus, ceroferarii Benedicamus Domino subjungant, et hoc modo usque in quartam feriam Vesperae decantentur. Ad Completorium antiphona Alleluia, psalmi: Cum invocarem; In te, Domine, speravi; Ecce nunc; Nunc dimittis, sine capitulo et hymno; Haec dies quam, dicatur confessio, etc., sicut supra dictum est.

Feria secunda. Psalmus Venite in duplici cantu dicatur per tres dies. In hac hebdomada si festum trium lectionum occurrat, in primis quatuor diebus de eo nihil fiet, caeteris vero diebus commemoratio tantum, quae commemoratio dicenda est post ultimam collectam quae dicitur in choro, solemnitas autem novem lectionum usque post octavam Paschae ex toto reservetur. Sciendum etiam quod tres dies qui supra [Col. 0179B] dicti sunt venerabiliter sicut festa tertiae dignitatis excoluntur, reliqui vero tres 323 ex more Dominicalis Officii. Ad Vesperas sicut pridie, processio ad fontes, ut supra.

Dominica in albis, ad primas Vesperas antiph. Alleluia, psal. Benedictus, etc. Capitulum omnibus Sabbatis usque ad ascensionem Domini: ad Vesperas: Si consurrexistis cum Christo. R\ Surrexit Dominus. V\ Qui pro nobis, etc. Hymnus Chorus novae Jerusalem. V\ Mane nobiscum. Ant. Surgens Jesus, psal. Magnificat. Oratio Praesta, quaesumus, omnipotens Deus. Ad processionem antiphona Rex noster. Tunc conventus cum thuriferario, ceroferariis, celebrante in cappa serica, sine cruce, canendo hanc antiphonam ad crucifixum pergat, ubi, incensatis altaribus duobus, post finem antiphonae dicat sacerdos versum: Dicite in nationibus, oratio Deus qui pro nobis, nisi festum aliquod occurrat de quo oporteat fieri memoria, quia tunc debet praecedere [Col. 0179C] memoria, de festo; deinde cum antiphonae de reliquiis Lux perpetua in chorum redeant, inde pronuntiato, non a presbytero sed ultimo, versu Vox laetitiae, dicatur oratio Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum tuorum. Hoc modo processio fit ad crucifixum caeteris Sabbatis usque ad ascensionem Domini, quae pro nullo festo, etiamsi duplex sit, intermittitur. Tamen quando inventio 324 sanctae crucis in Dominica occurrit, ad Vesperas quidem ad crucifixum itur, sed cum cantu de festo, sicut in ipsa festivitate scriptum est. Post coenam psalmus Miserere mei, Deus, resumitur.

In omnibus Dominicis usque ad ascensionem Domini, nisi festum occurrerit, sit missa matutinalis de Resurrectione. Dicta Dominica in capitulo lectio Cum esset sero. In refectorio lectio Cum esset sero. Finitis homeliis Evangeliorum paschalium, statim Actus apostolorum incipiantur, quibus lectis Apocalypsis apponatur, postea Epistolae canonicae subjungantur.

[Col. 0179D] Ab hac Dominica post albas Officium pro defunctis, psalmi familiares, et caetera quae pro reverentia dierum intermissa fuerant, recuperantur. Hoc tamen tempore usque ad octavam Pentecostes tres psalmi de pace, quia cum prostratione solent dici, intermittuntur. Genuflexiones, quas venias appellamus, hoc tempore postponuntur, exceptis illis quas accipiunt illi qui in choro in cantu vel psalmodia fallunt.

Feria secunda Rogationum, statim post Pretiosa pulsetur ad Primam. Post capitulum facto brevi intervallo pulsetur ad Tertiam, statim post Tertiam ministri altaris revestiantur. Post Sextam Officium Exaudivit 325 de templo, etc. Hac die post missam, dum fratres in dormitorium cappas induere propter processionem perrexerint, secretarius unum de majoribus signis ter modicum pulset, inde, cum opus fuerit, in chorum redeant, interim omnes qui in processione portare aliquid debent albis se induant. [Col. 0180A] Tunc ordinata processione incipiat cantor Exsurge, Domine, cum versu Deus, auribus nostris, et Gloria Patri. Interim hebdomadarius, sicut est in cappa sua lanea, aqua benedicta aspergat majus altare, deinde conventum, postea dicat V\ Ostende nobis misericordiam tuam, Dominus vobiscum, oratio Praesta, quaesumus. Tunc incipiat cantor Surgite, sancti. Movente igitur processione procedant vexilla, sequuntur per ordinem aqua, crux et cerei, deinde capsulae cum reliquiis sanctorum, postea conventus, praelato ultimo subsequente. Finita antiphona sequitur responsorium Beatus Nicolaus, inde de sancto Hermelando R\ Vir Israelita; in introitu ecclesiae beatae Mariae ant. Alma Redemptoris, V\ Post partum Virgo, oratio Famulorum tuorum, inde chorum sinistrum ingrediantur. Inde egrediente processione imponat cantor responsorium O praeclare; quo finito cum versu, de Magdalena sequitur antiphona In diebus illis; 326 postea de sancto Martino antiphona [Col. 0180B] O Martine. De sancto Clemente R\ Ora pro nobis, beate Clemens, cum verso. De sancto Vincentio R\ Agnosce, sine versu. Postea incipiantur septem psalmi Domine, ne in furore, etc. In introitu ecclesiae Sancti Eligii R\ Miles Christi, V\ Ora pro nobis, beate Eligi, oratio Da, quaesumus, omnipotens Deus. In reditu R\ Sancte Eligi. cum versu O sancte. Movente autem processione de Sancto Salvatore incipiant duo fratres litaniam sic: Salvator mundi. Litania ista secundum quantitatem itineris vel producatur, vel brevietur; cumque chorum ingressi fuerint, pulsetur classicum. Finita litania dicat sacerdos versum Vox laetitiae. Oratio Clamantes ad te, Domine. Post parvum intervallum pulsetur ad Nonam, et dicatur.

Feria tertia. Hac die usque ad motum processionis tam in missis et horis quam in ordinatione processionis, omnia fiant sicut ordinata sunt feria praecedente. In motu igitur processionis imponat [Col. 0180C] cantor antiphonam De Jerusalem exeunt, etc. Sequuntur septem psalmi: Domine, ne in furore, etc. In ingressu Sancti Gervasii R\ In circuitu tuo, V\ Lux perpetua, V\ Vox laetitiae, oratio Praesta, quaesumus, omnipotens Deus. Finito sermone, in reditu R\ Concede nobis. 327 V\ Adjuvent nos. De sancto Nicolao R\ Ex ejus tumba, V\ Catervatim. In recessu de Sancto Nicolao incipitur a quatuor fratribus litania sic: Humili prece, etc. Et sic usque ad ecclesiam Sancti Laudi proceditur. Ingresso conventu in chorum pulsatur classicum, versus et oratio ut supra; deinde post parvum spatium pulsatur ad Nonam, et dicitur.

Feria quarta, ad missam Officium Omnes gentes, etc. Statim pulsetur ad Nonam, et dicatur, deinde ordinetur processio, sicut prius. In ecclesia Sanctae Trinitatis responsorium Honor virtus, V\ Benedicamus Patrem, oratio Populum tuum, Domine. In recessu de eadem ecclesia, R\ Summae Trinitati, V\ Praestet nobis. Postea a quatuor fratribus cantetur [Col. 0180D] litania sic: Rex, Kyrie. In statione ante ecclesiam Sancti Audoeni, aut. Gaudent in coelis, V\ Vox laetitiae, oratio Propitiare, quaesumus, nobis, Domine. In recessu iterum Rex, Kyrie, ingresso conventu in chorum pulsetur classicum, et dicatur oratio sicut supra. In refectorio lectio Sublevatis Jesus oculis.

In vigilia ascensionis Domini, tam ad Vesperas quam ad Matutinum et caeteras horas, pulsentur signa, sicut determinatum est in Epiphania Domini. Ad Vesperas antiphona: 328 Vado parare, psal. Nisi Dominus aedificaverit domum, etc.

Ad Matutinum quatuor in cappis sericis cantent invitatorium, responsorium nonum Viri Galilaei, a tribus in cappis sericis. In capitulo lectio: Recumbentibus undecim. Post capitulum pulsetur processio, deinde Tertia, post Tertiam ordinetur processio. In hac processione aqua non aspergitur, Exsurge non canitur, sed processione movente cantor incipit R\ Tempus est, V\ Pacem meam. Notandum tamen quod [Col. 0181A] in hujus diei processione omnes solis supelliciis induuntur. Aliud responsorium Non conturbetur, etc. In introitu ecclesiae beatae Mariae, ant. O rex gloriae, etc. In recessu de atrio beatae Mariae, post stationem ibi factam tres fratres incipiant, Salve, festa dies, conventu per singulos versus repetente, nunc Salve, nunc Qua Deus. Ante januas ecclesiae facta parva statione et finitis versibus, praelatus imponat antiphonam: O rex gloriae; sicque conventu in chorum reverso, et a praelato dicto versu Elevata est, cum oratione, Deus cujus Filius; facto brevi intervallo ministri altaris ad missam honorifice praeparentur, pulsato classico missa incipiatur Officium Viri Galilaei, etc. Epistola in pulpito legatur. In refectorio lectio Recumbentibus, 329 deinde sermones de eodem festo.

Sabbato. Hac die finita Nona statim ad legendum subprior accedit, lectiones sicut in vigilia Paschae senioribus dantur; praelatus quoque et ministri sicut [Col. 0181B] tunc, ita et nunc induuntur, et ad altare procedunt et inde redeunt. Ad initium servitii cereus benedictus accenditur, et usque in crastinum post Completorium non exstinguitur. Lectio prima Tentavit Deus Abraham, etc. Postea sive in processione fontium, sive in litaniis, omnia sicut in Sabbato Paschae compleantur; et post ultimam litaniam cantore incipiente Kyrie, eleison, omnia ecclesiae luminaria accendantur, dum Gloria in excelsis Deo canitur classicum pulsetur. Alleluia in pulpito canitur, Confitemini Domino, Alleluia reiteratur, et pneumatice finitur. Tractus Laudate Dominum ad gradus chori, Evangelium cum candelabris et incenso, etc. Post missam nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum duo de majoribus signis ad Nonam pulsentur. In refectorio lectio Si diligitis me. Hujus diei et sequentis hebdomadae Officium cum eadem diligentia et dignitate, sicut hebdomada Paschae, peragendum est.

[Col. 0181C] Ad Vesperas antiphona: Non vos relinquam, psal. Benedictus, etc. Ad Completorium, 330 ant. Spiritus paracletus, alleluia, psal. Nunc dimittis.

Ad Matutinum primum totum classicum pulsetur, omnes antiphonae cum pneumate finiantur, homilia in cappa serica legatur. In capitulo lectio Si quis diligit me. Post capitulum statim pulsetur ad processionem; pulsata postmodum Tertia, cantor incipiat antiphonam Vidi aquam, aspergantur altaria, deinde chorus. Processio fiat in cappis sericis, in qua a tribus de majoribus cantatur sequentia: Alma chorus Domini, choro per singulos versus eumdem versum, scilicet Alma chorus Domini, repetente. Sciendum etiam quod, dum cantores versum suum dicunt, tota processio debet stare. Finita sequentia praelatus incipiat antiphonam Hodie completi sunt, interim omnia luminaria ecclesiae accendantur; post antiphonam dicat praelatus V\ Repleti sunt, oratio Deus qui hodierna. Statim a praelato Tertia incipiatur, [Col. 0181D] hymnus Veni, creator Spiritus, solemniter et devote coram altari a praelato incipiatur. Tunc omnibus veniam petentibus ( id est, genuflexis), cum magna exsultatione idem hymnus ab utroque choro simul spatiatim decantetur; interim omnia signa pulsentur, altaria quoque cum duobus thuribulis incensentur, deinde 331 per chorum incensum portetur. Praelatus ad hanc horam antiphonam imponit, et reincipit post psalmodiam Accipite.

Feria secunda, invitatorium Repleti sunt, etc. De festis novem lectionum, excepto primo die, in Vesperis et Matutinis commemoratio fit et ad missam matutinalem, et post Trinitatem totum servitium; de festis trium lectionum memoria, et post quartum diem missa matutinalis. Ad tertiam quotidie canitur hymnus Veni, creator, quem sacerdos incipit qui ipsam horam dicit, qui et ab omnibus, ut supra dictum est, simul canitur: altaria vero cum uno thuribulo a sacerdote incensentur, deinde per chorum incensum portetur. Tria luminaria tantum post [Col. 0182A] primum diem ad hanc horam accenduntur. Sacerdos incipiat antiphonam Accipite, etc. In refectorio lectio Sic Deus dilexit mundum.

Sabbato, ad missam omnes orationes sine Dominus vobiscum dicantur, praeter illam quae dicitur ante Epistolam. Cum titulo legantur lectiones. Benedictus es, Domine, a duobus ad gradus cantetur, et reincipiatur. Epistola Convenit, etc. Alleluia 1 Emitte, 2. Laudate Dominum, ambo haec Alleluia ad gradus cantentur, etc. Post missam statim dicatur Sexta. Ad Nonam duo de majoribus 332 signis pulsentur, post Nonam paschalis cereus deponatur. In refectorio lectio Surgens Jesus.

Festum sanctae Trinitatis ad instar Natalis Domini eodem modo, eadem dignitate et diligentia celebretur. De sancta Trinitate, tam ad Vesperas quam ad Matutinum, omnes antiphonae cum pneumate finiantur. Ad Completorium et deinceps antiphona Miserere.

[Col. 0182B] Post Completorium facto brevi intervallo, propter necessitates fratrum pulsetur classicum ad Matutinum. Responsorium primum Benedicat nos, duo in cappis sericis; responsorium tertium Quis Deus, in cappis sericis dicatur a tribus; responsorium sextum Honor, in cappis sericis, a priore scilicet et duobus senioribus. Homilia in cappa serica legatur, responsorium nonum a quatuor in cappis cantetur, quod reincipitur. Missa matutinalis fiat de Dominica. In capitulo lectio Erat homo ex Pharisaeis, deinde pulsetur ad processionem quae debet fieri in cappis sericis.

Feria secunda, ad Matutinum invitatorium: Venite exsultemus. Notandum quod hymni et antiphonae feriales usque ad adventum Domini eodem modo dicuntur quomodo intitulantur in historia Dominicae post 333 octavam Epiphaniae, videlicet; Domine, ne in ira. Legenda tam in ecclesia quam in refectorio, debet esse de libro Regum, sic: Fuit vir unus [Col. 0182C] de Ramatha, R\ Deus omnium, etc. Oratio Dominicalis per totam hebdomadam: Deus in te sperantium. Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini, tam in feriis quam in Dominicis, capitula dicuntur sicut ab octava Epiphaniae usque ad Quadragesimam. Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini in omnibus Vesperis et Matutinis fit memoria de sancta cruce, nisi in duplicibus festis. Hoc tempore usque ad adventum Domini omnibus Dominicis nonum responsorium ad Matutinum de historia Trinitatis debet in Ordine accipi, nisi quando historia incipitur. In omnibus Dominicis hujus temporis ad processionem responsoria de Trinitate successive cantantur, nisi duplex festum, vel triplices octavae celebrentur.

Haec historia hoc modo tam in Dominicis quam in feriis cantatur usque ad Kalendas Augusti.

Incipit historia de libro Sapientiae canenda, et legenda a Kalendis Augusti usque ad Kalendas [Col. 0182D] Septembris.

Incipit historia Job canenda a Kalendis Septembris usque eumdem medium mensem.

334 Incipit historia de Tobia canenda cum historia Judith, quae sequitur a medio Septembris usque ad Kalendas Octobris.

Sequitur historia Judith canenda ante Kalendas Octobris.

Incipit historia Machabaeorum canenda a Kalendis Octobris usque ad Kalendas Novembris.

Incipit historia prophetarum canenda a Kalendis Novembris usque ad adventum Domini.

Notandum quod singula Evangelia Dominicarum suprascriptarum, quo die fuerint in ecclesia recitata, sive Dominica sive dies professus fuerit, eodem die eorum homiliae in refectorio legi debent. Hic vero incipiendorum librorum, tam in legendis quam in cantandis, ordo teneatur, ut si Kalenda mensis Dominica, aut feria secunda, vel tertia, vel quarta intraverit, liber historiae cum responsoriis in ipsa [Col. 0183A] Dominica incipiatur; si autem feria quinta, vel sexta, vel etiam Sabbato Kalenda mensis intraverit, [Col. 0184A] liber historiae et responsoria usque in sequentem Dominicam inchoari differantur.

Explicit opitulante Dei gratia Officium temporale.

De festivitatibus sanctorum

Auctor incertus

[Col. 0183A] 335 PRAEFATIO.

Postquam de Ordine temporalis servitii dissernimus, prout vidimus opportunum, restat ut de festis sanctorum, quomodo debeant celebrari, praesenti operi inserere satagamus; et ut incoeptum ordinem teneamus, a festo sancti Andreae, quod semper circa principium adventus Domini recolitur, tractatus nostri principium ordinamur.

Per totum Adventum singulis diebus jejunamus, et in omnibus festis ibidem occurrentibus, bis in omnibus Dominicis solummodo comedentes.

Quando autem de festis sanctorum in Adventu solemnizatur, ante Tertiam pulsatur appellatio ad revestiendum; qua cantata sequitur missa, et statim sine intervallo pulsatur ad Sextam, et dicitur; post breve intervallum pulsatur ad Nonam, et dicitur ante prandium. Quando vero fit de tempore sine appellatione Tertia dicitur, qua cantata pulsatur appellatio ad revestiendum, et dicitur Sexta; qua [Col. 0183B] cantata sequitur missa, et post breve intervallum pulsatur ad Nonam, etc., ut supra.

336 In festo S. Andreae, ad primas Vesperas lampas una ardeat, tres cerei bacinorum, pulsatur classicum, cantor septimanarius in choro ubi est septimana incipiat ant. Unus ex duobus. Psalmi de die. R\ Homo Dei, quod cantant ad gradus duo cantores hebdomadarii in cappis sericis. In choro debet esse formula linteamine cooperta. Ant. Cum pervenisset, quam debet imponere hebdomadarius cantor in choro suo ubi est septimana, majori, nisi ipse major sit sacerdos hebdomadarius, tunc enim imponat alii propinquiori. Sacerdos induat cappam sericam, et praecedentibus ceroferariis incenset majus altare et matutinale, rediensque in chorum incenset priorem, postea ante formulam incensetur, deinde dexter chorus a majoribus inchoando, et post sinister.

Ad Matutinum pulsentur signa singulariter semel et bis, et tertio et quarto, cum classico immediate. [Col. 0183C] Ardeant duae lampades inter chorum et altare, et in singulis altaribus singulae lampades, quae post Matutinas exstinguantur. Invitatorium Adoremus, quod cantatur a duobus. In primo nocturno antiphona Andreas, quam incipit hebdomadarius chori in quo est septimana. Ant. Ego crucis, quam incipit alius cantor, 337 caeteras vero antiphonas imponant, a junioribus inchoando. Si ante Adventum, dicitur Te Deum laudamus, interim pulsentur duo mediocria signa, et ad versum Per singulos dies pulsetur classicum. Si in Adventu, dum cantatur nonum responsorium pulsetur ut supra, et reincoepto responsorio classicum fiat. In Laudibus ad Benedictus ant. Ambulans Jesus, quam incipit hebdomadarius cantor in stallo suo. Oratio Majestatem. Ad primam pulsantur duo mediocria signa, ant. Biduo vivens, quam incipit junior de choro ubi est septimana, similiter et caeteras antiphonas ad Horas. Ad missam pulsatur classicum, tres cerei bacinorum accenduntur, [Col. 0183D] diaconus dalmaticam, subdiaconus tunicam habeant. Graduale Constitues eos a duobus canitur, non iteratur Alleluia similiter a duobus in cappis sericis, sed repetitur. Evangelium cum cereferariis et incenso. Credo dicitur, et textus cum incenso per chorum defertur, et talis est regula quod non deferatur nisi Credo dicatur. In refectorio lectio Ambulans. Si oportuerit mutari festum S. Andreae in crastinum, mutetur similiter festum beati Eligii ad aliud crastinum. Ad Vesperas ardeant tres cerei bacinorum, sacerdos in cappa incenset duo altaria.

[Col. 0184A] 338 De beato Nicolao duplex festum simplex, id est tertiae dignitatis, agitur. Invitatorium tres, scilicet hebdomadarii cantent et alius. Prior sit ad sextum responsorium, qui prior legat nonam lectionem in cappa serica cum candelabris. Ad Vesperas quinque lampades, tres cerei accenduntur, majus altare paratur, chorus regitur in cappis sericis. Psalmi de die. Prior dicit capitulum sine cappa et candelabris. Responsorium Quadam die cantor et hebdomadarii chorum regentes cantant in cappis. Antiphona O pastor imponitur priori, vel ejus vices gerenti. Benedicamus a tribus dicitur.

Ad Matutinum pulsantur signa bina et bina sicut sunt in Ordine, et classicum ultimo, luminaria ut supra. Invitatorium a tribus cantatur. Ad primam pulsantur unum majus signum et unum mediocre. Ad missam Officium Statuit. Graduale Domine, praevenisti duo cantant in cappis sericis ad gradus, et reincipitur; Alleluia a tribus. Sequentia Congaudentes, interim pulsantur signa quae ad Primam. [Col. 0184B] Evangelium cum candelabris. Ad Vesperas, ut supra, luminaria et pulsationes.

De Conceptione beatae Mariae duplex festum agitur simplex, ut supra de sancto Nicolao. Quacunque die evenerit totum 339 servitium de festo fit cum memoria de Adventu. Ad Vesperas antiphona Coeleste beneficium, psalmi de die. Omnia sicut in Nativitate ejusdem, ita quod ubi illic nominatur Nativitas, hic nominetur Conceptio; hoc etiam addito quod ad Sextam et Nonam propriae dicuntur orationes.

In vigilia S. Thomae, ad Vesperas psalmi de die. Responsorium in cappis sericis a duobus hebdomadariis, sacerdos in cappa incensat duo altaria. postea priorem, et post incensatur ad formam in choro. Una lampas et tres cerei ardeant. Si in vigilia S. Thomae, vel in festo ipsius O solemnizetur, post antiphonam de festo, et collectam et Benedicamus, imponit cantor hebdomadarius solemnizanti [Col. 0184C] O, et tota canitur antiphona, et dicitur Gloria Patri, Sicut erat, et iterum imponitur et canitur.

Sunt igitur quaedam festa trium lectionum quae simplicia vocamus, in quibus antiphonae feriales, tam ad Veperas quam ad nocturnos dicuntur, capitula vero et hymni, et Laudes super unam antiphonam ad festum pertinentem cum antiphona ad Benedictus explicantur. In hujusmodi festis preces et prostrationes non dimittuntur. Si autem hujusmodi festa in Dominica vel in duplicibus octavis evenerint, fiet de illis 340 tantum memoria, cum missa matutinali.

De sancto Vincentio duplex festum simplex, id est tertiae dignitatis. Ad Vesperas chorus regitur in cappis. Ant. Beatus vir, quae imponitur majori post priorem. Psalmi de die. In omnibus duplicibus festis regatur chorus, et adjuncto tertio responsorium cantetur. Ant. Sacram hujus. Psal. Magnificat, [Col. 0184D] bis imponitur antiphona priori, et tantumdem canitur.

De conversione sancti Pauli medium festum agitur. Responsorium in cappis sericis sicut in omnibus medii festis, ad primas Vesperas Sancte Paule. Benedicamus a duobus in cappis sericis dicitur.

Solemnitas purificationis beatae Mariae celebratur ad similitudinem Epiphaniae Domini. Post Tertiam cereis ante majus altare super tapetum honeste collocatis, veniens illuc praelatus alba, et stola, et cappa serica indutus primo eos benedicat, ac deinde aqua benedicta aspergat. Tunc igitur praelato [Col. 0185A] ad sedem suam in chorum reverso, sacrista cereos distribuat, incipiens a praelato et caeteris majoribus. Cum vero illuminari coeperint, praecentor antiphonam Lumen ad revelationem incipiat, quae cum versibus Nunc dimittis ter repetatur. Item antiphona Ave, gratia plena tota in choro 341 cantetur. Interim praeparata processione, statim ut antiphona Adorna thalamum incipitur, moveant, et per claustrum incedentes ante refectorium stationem faciant, donec finita antiphona Adorna, cantor R\ Responsum accepit imponat, cum quo ante crucifixum venientes V\ Hodie beata tres in pulpito cantent, deinde incoepta a praelato antiphona Cum inducerent, in chorum redeant, sicque dicto versu Responsum accepit, et collecta Exaudi, Domine, pulsetur classicum et missa inchoetur, omnis vero conventus donec praelatus ad altare veniat cereos in manibus tenent; ipse etiam et ministri ad altare cum cereis procedant, quo postquam venerint, cereos cum [Col. 0185B] eis vacaverint in manibus teneant, in choro autem qui voluerint coram se ponant. Officium: Suscepimus, Deus. Kyrie, Rex virginum a tribus non in cappis sericis propter distillationem cereorum, sed in cappis laneis, sicut prius in processione, solus praelatus habet cappam sericam; diaconus et subdiaconus non habent dalmaticam nec tunicam: habent tamen ad missam. Epistola in pulpito. Tractus, si dicendus est, a quatuor cantetur, qui simul incipiant et simul finiant, sed singulos versus bini et bini canant Nunc dimittis, eodem modo tractus 342 in annuntiatione Dominica cantetur. Dum offertorium canitur primo ministri altaris cereos offerant, deinde incipientes a senioribus de choro ordinate veniant et redeant. Secretarius concham juxta se cum aqua habeat, in qua susceptos cereos mergens exstinguat ne fumus inde procedat, praelati vero cereus, vel alterius qui pro eo missam celebrat, super altare positus usque ad finem missae non exstinguatur. In refectorio lectio Postquam completi sunt.

[Col. 0185C] In hac die et omnibus Dominicis usque in Palmis fiat spatium inter gratias prandii et Nonam, in quo spatio donec pulsetur ad Nonam, in ecclesia Beatae Mariae habeatur colloquium extra claustrum, similiter in festis novem lectionum usque ad Quinquagesimam, qua cantatur Esto mihi; in festis autem more octavarum idem spatium observatur, sed in claustro statim post capitulum more solito habetur colloquium, et bis comeditur; caeteris vero diebus omnibus, et in praecipuis festis si occurrant, usque in Palmis jejunatur. Abhinc tenentur servitores ad Nonam, nisi canonicam excusationem habeant, interesse.

Haec festivitas, scilicet Purificatio, quando in prima Dominica Septuagesimae occurrit, mutatur in crastinum, in duabus vero 343 sequentibus Dominicis occurrens non mutatur.

Ad Vesperas antiphona Tecum principium, quam [Col. 0185D] incipit hebdomadarius cantor dextri chori in cappa serica, etc. R\ Gaude, Maria, cantores adjuncto sibi praecentore in cappa ad gallos cantent, omnia altaria incensentur. Antiphona Cum inducerent, quae bis imponitur priori a praecentore, et ter canitur Psal. Magnificat.

Sequitur de S. Ansberto episcopo, de quo dicuntur ad Vesperas et ad nocturnos antiphonae feriales ad diem pertinentes, cum capitulis unius episcopi et confessoris. Ad Magnificat ant. Similabo. Ad Laudes ant. Ecce sacerdos, etc. Ad Benedictus ant. Sacerdos et pontifex. Similiter et ad Horas sequentes antiphonae et capitula unius episcopi et confessoris ad singulas Horas pertinentia cum oratione de festo, precibus tamen et prostratione non intermissis; et quod de isto dicimus, omni tempore in quo prostrationes fiunt et preces dicuntur, de omnibus festis trium lectionum simplicium, quae dies suos habebunt, similiter observetur.

[Col. 0186A] De Annuntiatione Dominica duplex festum agitur. Ad Vesperas ant. Ave Maria. Psalmi de die.

De sancto Marco medium festum agitur, 344 quod festum si in aliqua Dominica post octavam Paschae evenerit, totum fiet de festo, cum memoria de Dominica et missa matutinali, et in crastinum processio et jejunium; si in ipsis octavis Paschae, processio in illo anno ex toto dimittitur, festum vero post octavas Paschae cum primis Vesperis celebratur.

Ad missam, Officium Protexisti, etc. Post Sextam dum fratres in dormitorium cappas induere propter processionem perrexerint, secretarius unum de majoribus signis ter modicum pulset; deinde post paululum cunctis in chorum reversis, primo a cantore antiphona Exsurge, Domine, imponatur. Hebdomadarius, sicut est in cappa sua, asperso principali altari, conventum etiam ordine consueto aspergat, postea dicat versum Ostende nobis, Domine, misericordiam [Col. 0186B] tuam. Dominus vobiscum, et orationem de jejunio. Tunc ordinata processione incipiat cantor antiphonam In nomine Domini, et alias antiphonas, quantum opus fuerit, usque ad introitum ecclesiae Sancti Joannis. In introitu ecclesiae praedictae, R\ Inter natos mulierum. Interim sacerdos et ministri ad missam se velociter praeparent celebrandam. Finito responsorio dicat sacerdos versum Fuit homo missus, et orationem Praesta, quaesumus, 345 omnipotens Deus, ut familia. Officium Exaudivit de templo. Oratio Praesta, quaesumus. De S. Joanne fiat memoria cum oratione praedicta, de omnibus sanctis memoria cum oratione Concede, quaesumus, etc. Ad hanc missam omnia quae ibi ad servitium sunt necessaria secretarii provisione illuc debent esse ante delata. Expleta missa statim duo fratres in medio stantes litaniam incipiant: Domine, defende nos. Interim sacerdos et ministri se expedientes in ordinem suum redeant. Cantores cum pronuntiaverint: Sancte Joannes Baptista, ora pro nobis, redeat processio, [Col. 0186C] litania vero secundum quantitatem itineris producatur vel brevietur. Qui eam praecinunt in medio conventu simul incedant. Finita litania, ad gradus chori dicat sacerdos V\ Vox laetitiae, et orationem Clamantes ad te, Domine. Tunc depositis cappis pulsetur ad Nonam. In refectorio lectio Quis vestrum habebit amicum. Notandum quod, quando hoc festum infra hebdomadam paschalem evenerit, differtur ejus servitium usque in feriam post Quasimodo; processio vero ipso die quo festum evenerit celebratur hoc modo. Ordinata processione statim duo ad gradus incipiant Salve, festa dies, conventus per singulos versus repetat nunc Salve, nunc Qua Deus, 346 ita cantando procedant ad ecclesiam Sancti Joannis. In introitu ecclesiae R\ Inter natos, cum versu Fuit homo, et oratione Praesta, quaesumus, et tunc ibidem missa non celebratur, sed facto qualicunque intervallo, ordinata processione cantores in redeundo, ubi prius finierant, incipientes, residuum versuum, [Col. 0186D] quantum opus fuerit, prosequuntur, quibus in chorum reversis sacerdos ad gradus dicat versum Vox laetitiae. Oratio Praesta, quaesumus.

De apostolis Philippo et Jacobo, ad secundas Vesperas ant. Domine, etc. Post Vesperas incoepta antiphona Crux fidelis, cum processione ad crucifixum exeant, indeque cum antiphona de martyribus, Filiae Jerusalem, in chorum redeant. In Laudibus processio ad crucifixum, in reditu de martyribus memoria Lux perpetua, etc.

De S. Joanne Baptista duplex festum primae dignitatis. Ad Vesperas ant. Descendit. Psalmi de die. Antiphona Ingresso bis imponitur et ter canitur. Psal. Magnificat in utrisque Vesperis, Matutinis, processione claustrali, et pneumatibus per singulas antiphonas eodem modo fit sicut in Trinitate. Incortinatur altare Sancti Joannis, et juncatur. In primis Vesperis non fit processio ad altare. Post Vesperas eat processio cum 347 cruce et ceroferariis ad ecclesiam [Col. 0187A] Sancti Joannis cum capsa beati Laudi. In motu processionis incipiat cantor R\ O lux, cum versu et Gloria. In introitu ecclesiae Sancti Joannis R\ Inter natos. Finito responsorio prior Vesperas incipiat, quae dicuntur eodem modo quo supra. Sciendum quod corpus beati Laudi debet ibi morari usque post crastinas Vesperas, et debet continue coram capsa ardere cereus a presbytero ejusdem ecclesiae praeparatus. Dictis Vesperis conventus nihil cantando revertitur. Post Completorium, facto brevi intervallo pulsetur classicum ad Matutinum. Invitatorium a quatuor, et caetera sicut in Trinitate. Omnes antiphonae cum pneumate finiantur. Homilia in cappa serica legatur, et nona lectio similiter in cappa candelabris praesentibus. Ad Laudes, ad Benedictus ant. Apertum est ter canitur, primo usque Et prophetavit dicens. Psal. Benedictus, incipitur, bis imponitur priori. Processio ad altare.

Missa matutinalis ad altare Sancti Joannis de ipso [Col. 0187B] fiat. Officium Justus ut palma. Oratio Concede, quaesumus. Epistola Factum est verbum Domini ad me, dicens. Graduale Justus ut palma. Alleluia, Tu puer. Evangelium Dixit Zacharias ad angelum. Offertorium In virtute. Communio Posuisti, Domine. 348 Ad Tertiam, ant. Innuebant, etc. Quacunque die evenerit, processio fiat in cappis sericis. Ad missam Officium De ventre. Kyrie, Cunctipotens. Oratio Deus, qui praesentem. Epistola, Audite, insulae in pulpito; graduale Priusquam te formarem. Alleluia, Inter natos. Evangelium Elisabeth impletum est. Offertorium Justus ut palma. Communio Tu puer.

Post Vesperas ad ecclesiam Sancti Joannis nihil cantando processio gradiatur, ibique a duobus capsa cum corpore sancto sumpta, statim cantor incipiat R\ O vere spirituale, cum versu et Gloria. In introitu ecclesiae O beate praesul, Laude. V\ Ora pro nobis. Oratio Da, quaesumus, omnipotens.

In festo S. Eusebii confessoris, ad Matutinum tres [Col. 0187C] lectiones. Hac die in capitulo [ leg., capitulum] sicut in vigilia Natalis Domini honeste debet praeparari; pronuntiante lectore Dormitio sanctae Mariae, omnes in terram se prosternant, recordantes et secum pertractantes quanta bona per hanc gloriosam Virginem accepimus. Post aliquantulum spatium, dato signo a praelato surgant, et lector quae restant prosequatur; postea legatur lectio de Evangelio Extollens vocem quaedam mulier. In fine vero capituli, tam hujus diei quam octo subsequentium, dicatur psalmus Laudate 349 Dominum, omnes gentes, exinde vigilia cum magno gaudio celebretur, prostrationes, psalmi familiares intermittuntur. Sequentes Horae de ipsa Virgine dicantur, etiamsi Dominica sit, cum collecta de vigilia. Ad missam Officium Salve, sancta Parens. Graduale Benedicta, ad gradus in cappis sericis a duobus cantetur; si Dominica fuerit, Alleluia, Post partum, similiter in cappis a tribus. Sequentia, Credo et praefatio [ scilicet, propria] non dicantur. Evangelium Factum est, cum loqueretur, cum cereis [Col. 0187D] et incenso; in fine missae nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum duo de majoribus signis ad Nonam. In refectorio lectio Factum est cum loqueretur.

Haec solemnitas ad similitudinem Natalis Domini debet celebrari. Ad Vesperas ant. Tota pulchra es. Psal. Laudate, pueri, Dominum, etc. Omnes antiphonae ad Vesperas, Matutinum, et Laudes pneumatice finiuntur. Antiphona Ascendit Christus bis imponitur a praecentore praelato, et ter canitur, omnia altaria incensantur.

Ad Matutinum primo omnia signa in classicum pulsentur. Invitatorium a quatuor in cappis. Homilia in cappa serica legatur.

Processio in cappis agitur. Ad missam Officium Gaudeamus. Kyrie, Rex virginum. 350 Epistola in pulpito legatur, etc. In refectorio lectio Intravit [Col. 0188A] Jesus, deinde Sermones de eodem festo. Per octavas Cogitis me, o Paula, etc.

De sancto Bartholomaeo medium festum. Ad primas Vesperas ant. Estote fortes. Psalmi de die. Notandum quod hac die ad Vesperas, et in crastinum ad missam septem de canonicis nostris apud Sanctum Audoenum cum processione beatae Mariae tenentur ex consuetudine proficisci. Nihilominus ad Vesperas nostras de S. Audoeno facimus memoriam cum hac antiphona: Suscipe nostra.

De sancto Augustino duplex festum primae dignitatis ad Vesperas Laetare, mater. Psalmi de die. Antiphona Adest dies, bis imponitur, et ter canitur. Omnia altaria incensantur. Psal. Magnificat. A tribus Benedicamus.

Processio in cappis sericis agitur. In pulpito prosa a tribus cantetur cum Patribus. Ad missam Officium In medio Ecclesiae, Kyrie, Cunctipotens. Epistola in pulpito legatur, etc. In refectorio lectio Beatus Augustinus [Col. 0188B] ex provincia, etc.

Ad Vesperas antiphona Post mortem, etc. ant. Hodie gloriosus, ter canitur. Psal. Magnificat. Benedicamus. Postea tres alii in cappis 351 rubeis incipiunt ad gradus responsorium Inter natos, processio ad altare. Cantatur versus Fuit homo, versiculus dicitur ab ultimo dextri chori in cappa Gloria et honore. Benedicamus Domino.

In nativitate sanctae Mariae virginis duplex festum secundae dignitatis, ad Vesperas antiphona: Coeleste beneficium, etc. Missa matutinalis de S. Adriano, nisi Dominica fuerit. Hac die processio non agitur in cappis sericis. Ad magnam missam Officium Gaudeamus. Epistola Ego quasi vitis in pulpito legatur. Evangelium Liber generationis, etc.

Exaltatio sanctae crucis, medium festum ita tamen quod nonum responsorium sit duplex. Ad Vesperas et Laudes processio fit ad altare. In reditu de martyribus Cornelio et Cypriano memoria [Col. 0188C] Isti sunt sancti.

In solemnitate S. Laudi triplex festum agitur. Ad Vesperas in circuitu chori duodecim cerei accendantur, praeter candelabrum et aliud solitum luminare. Antiphona In laudem Christi, psalmi de die. Cantores hebdomadarii in cappis sericis chorum regant. Omnes antiphonae tam diurnae quam nocturnae cum pneumate finiantur. Capitulum in cappa serica a praelato dicatur. Responsorium O lux mundi 352 a tribus de senioribus in cappis sericis cantetur. Antiphona Voto, voce, bis imponitur et ter canitur. Psal. Magnificat. Altare majus cum duobus thuribulis incensetur.

Ad Matutinum classicum primo pulsetur. Invitatorium Unum et verum Deum, a quatuor in cappis sericis cantetur. Tertium responsoriorum O lux mundi, a tribus in cappis sericis cantetur. Sextum O vere, a tribus in cappis sericis, scilicet priore et duobus senioribus. In tertio nocturno homilia in [Col. 0188D] cappa serica legatur; responsorium nonum O lucris gaudens, a quatuor in cappis sericis agatur, et iteratur. In Laudibus ad Benedictus antiphona Quasi luna, bis imponitur et ter canitur, omnia altaria incensantur. In capitulo lectio Videte, vigilate. In fine capituli per totas octavas dicatur: psalmus Laudate Dominum, omnes gentes. Post capitulum pulsetur ad processionem.

Notandum si festum sancti laudi feria IV vel VI, vel Sabbato evenerit, fiat jejunium Quatuor Temporum in hebdomada praecedenti ⁜ (53) .

Processio in cappis agitur sericis, in qua processione capsa beati Laudi post conventum honorifice a duobus bajulis in cappis sericis cum duobus ceroferariis, aliis 353 vero duobus ante crucem praecedentibus cum thuriferario, debet deportari. In statione ecclesiae responsorium: O vere, quatuor in cappis sericis in pulpito dicant V\ Te tutore. Ad introitum chori [Col. 0189A] O beate praesul Laude. Ad missam Officium Statuit. Pneuma, Kyrie, Deus creator. Gloria in excelsis, cum prosa O gloria sanctorum. Oratio Deus, qui ad decorandam. Epistola Ecce sacerdos. Graduale, Domine praevenisti, a tribus in pulpito cantetur. Alleluia, Salve, gemma. Sequentia Alma cohors. In refectorio vita S. Laudi, postea sermo Dominus et Salvator noster, fratres charissimi. Ad Vesperas ant. Beatus Laudus, etc. Responsorium O lucris, octo, vel plus vel minus ad voluntatem praecentoris, cantant in circuitu. De sancto Matthaeo memoria.

In octava S. Laudi duplex festum tertiae dignitatis. Unus cereus debet ardere super altare ante corpus sancti Laudi ad utrasque Vesperas et Matutinum.

De sanctis confessoribus Remigio (I Octob. ), Germano et Vedasto tres lectiones. Ab hac die usque ad Pascha somnus meridianus intermittitur. Ab hac die usque ad Kalendas Novembris, nisi festum novem lectionum, [Col. 0189B] vel festum more octavae celebretur, immediate post gratias Nona decantetur. In novem 354 vero lectionibus extra claustrum collocutorium fratres post prandium donec pulsetur ad Nonam, usque ad festum omnium Sanctorum, habere debent. Ad Nonam servitores mensae debent, si commode valeant, interesse.

In translatione S. Augustini medium festum. Ad Vesperas ant. Laetare. Psalmi de die. Processio fit ad altare quod est commune S. Augustini et S. Nicolai. In reditu, de martyribus memoria Gaudent in coelis. Ad Matutinum, sicut in alia solemnitate, servata proprietate medii festi, ita tamen quod mediae lectiones et media responsoria fiant de martyribus. In Laudibus processio ad altare, in reditu de martyribus memoria Cum audieritis.

In dedicatione ecclesiae triplex festum. Ad Vesperas ant. Architectus, etc. Omnes antiphonae, tam diurnae quam nocturnae, prima die cum pneumate [Col. 0189C] finiuntur. Antiphona Sanctificavit Dominus, ter canitur. Psal. Magnificat. Altare majus et altare matutinale tantummodo incensantur. Post Benedicamus processio agitur ad duodecim cruces quae sunt in ecclesia depictae, et debent in singulis quinque cerei [ f., singuli] accendi ad singulas processiones, videlicet ad Vesperas et Matutinum. Ad processionem R\ Terribilis 355 est locus, cum verso, et Gloria, si opus fuerit. In praecedendo praelatus debet singulas cruces cum altaribus incensare. In choro V\ Beati qui habitant. Oratio Annue, quaesumus, Domine.

Ante Matutinum pulsetur classicum. Homilia in cappa serica legatur. In Laudibus processio fiat sicut post Vesperas. In capitulo lectio Egressus Jesus perambulabat Jericho; postea solemniter pulsetur ad processionem, processio in cappis sericis agitur. R\ Terribilis. In statione R\ Ecce tabernaculum, in pulpito a tribus cantetur versus Si quis. Ad missam, Officium Terribilis est locus iste, etc. In refectorio lectio Egressus Jesus.

[Col. 0189D] Per octavam ad Horas et ad missam fiat servitium in modum medii festi. Alleluia in cappis sericis decantetur; ministri altaris tunica et dalmatica vestiantur. In refectorio sermones de festo, quantum possunt sufficere.

De sancto Mellono fit duplex festum tertiae dignitatis.

De sancto Romano medium festum agitur; ad Vesperas ant. Similabo. Psalmi de die.

De sancto Fromondo martyre duplex festum. Ad utrasque Vesperas et Matutinum 356 cereus ardeat coram feretro. Ad Vesperas ant. Beatus vir. Psalmi de die. Si Dominica fuerit ad processionem dicatur responsorium Gloria et honore; in qua processione debet capsa beati Fromondi deportari et duo cerei juxta feretrum.

De Omnibus Sanctis triplex festum agitur. Omnes antiphonae cum pneumate finiantur. Ante Matutinum omnia signa in classicum pulsentur. Prima lectio [Col. 0190A] in cappa serica a praelato legatur, secunda a subpriore non in cappa serica, caeterae a senioribus sicut sunt in ordine constituti. In hac festivitate non pronuntiatur Evangelium, sed septima lectio sic incipitur: Christi sacerdotibus. Octavam lectionem legit unus de junioribus; ad Nonam vero lectionem ponitur unus de sacerdotibus, quae in cappa serica legi debet. Responsorium primum quatuor in cappis sericis decantant Summae Trinitati. V\ Praestet nobis. Gloria Patri, reincipitur Summae Trinitati. Responsorium secundum praelatus cum duobus aliis similiter in cappis sericis. Caetera responsoria duo et duo cantant, sed non in cappis sericis; R\ nonum Concede nobis a tribus in cappis sericis decantetur. In capitulo lectio Christi vero sacerdotibus. Processio hujus diei non agitur in cappis sericis. Ad processionem 357 R\ Concede, V\ Adjuvent a tribus in pulpito cantetur. Officium Gaudeamus. Epistola in pulpito legitur. In refectorio lectio Videns Jesus turbas.

[Col. 0190B] A Kalendis Novembris usque ad Purificationem beatae Mariae statim post gratias redditas, praemisso Pater noster, quando bis comeditur cantatur Nona.

Ad Vesperas ant. Salvator mundi ter canitur. Psal. Magnificat. Post Vesperas in memoriam fidelium defunctorum festivius solito aguntur Vesperae, ita: Primam antiphonam incipiat praecentor, caeteras cantores hebdomadarii, psalmi sedendo cantentur, quia, si statio teneretur et si antiphonae deferrentur, ita essent duae Vesperae in conventu, quod nunquam fit. Ant. Placebo, psal. Dilexi. Hoc addito quod in fine cujuslibet psalmi Requiem aeternam dicatur, etc. Psal. Magnificat, in fine Kyrie, eleison ter cum cantu, etc., una tantum collecta: Fidelium, Deus, etc. Requiescant in pace. Qua finita classicum aliquandiu pulsetur, interim conventu in choro exspectante.

In crastinum totum Servitium fiat pro defunctis in modum duplicis festi tertiae dignitatis. Ad Matutinum [Col. 0190C] pulsentur signa duo et duo. Pulsato classico, praemisso Pater noster, et facto sonitu a praelato cantor hebdomadarius 358 dextri chori deferat primam antiphonam praelato per chorum extra formas, caeterae majoribus deferantur, in fine cujuslibet psalmi, et etiam ad omnes Horas Requiem aeternam dicatur loco Gloria Patri. Ant. Dirige. Psal. Verba mea, etc. V\ A porta inferi. Lectiones ad lectricum extra chorum legantur, et sumantur de Epistola beati Pauli I ad Corinthios in fine: Si autem Christus praedicatur, etc. Lectiones sine Jube et sine Tu autem. Nonum responsorium Libera me, Domine, a tribus cantetur. In fine dicat praelatus Requiescant in pace, et responso Amen sileant omnes. Interim pulsetur classicum aliquandiu conventu in choro exspectante. Finito classico praelatus incipiat antiphonam a cantore hebdomadario sibi delatam, Exsultabunt, etc. Ad Primam et ad omnes Horas hebdomadarius majoris missae incipiat antiphonam loco Deus, in adjutorium. In capitulo omnia fiant [Col. 0190D] sicut solitum est, lectio Tempus quod inter hominis mortem, sine Jube et sine Tu autem, legatur. In fine capitulum Verba mea. Sicut solitum est post capitulum pulsetur ad processionem, deinde ad revestiendum, post cum revestiti fuerint ad Tertiam.

Finita Tertia, et praeparata processione cum aqua benedicta, cruce, cereis, et thuribulo, 359 induto etiam praelato, et ministris albis paratis, cantore incipiente R\ Credo quod Redemptor, exeat processio per dextram crucem ecclesiae, praelatus aspergat tumulos defunctorum. Interim conventu in basilica ordinate exspectante et cantante responsoria historiae, scilicet Credo quod Redemptor, etc., quantum opus fuerit, exeat praelatus cum ministris et cruce, et cereis, et aqua benedicta in commune coemeterium parochianorum, et ibi circumquaque aquam benedictam aspergat; deinde regresso praelato procedat tota processio per claustrum, ipso praelato similiter aquam benedictam aspergente, quo transeunte cum [Col. 0191A] ministris in coemeterium fratrum, conventus ante capitulum in ordine suo stans praedicta responsoria finiat, quibus finitis dicatur Kyrie, eleison ter cum cantu, praelatus dicat: Et ne nos, etc. Deus, reniae largitor. Deus, cujus miseratione. In fine Requiescant in pace. Amen. Postea cum septem psalmis sine Gloria Patri in chorum redeat conventus, praelatus cum ministris in revestiarium. In fine septem psalmorum dicatur Requiem aeternam, Kyrie, eleison ter sine cantu, iterum cum praedictis precibus dicatur oratio Absolve; deinde pulsato classico missa pro fidelibus ad majus altare solemniter celebretur. Diaconus habeat 360 dalmaticam, subdiaconus tunicam, cantores hebdomadarii chorum regant cum praecentore. Officium Requiem aeternam. Psal. Te decet, iterum Requiem aeternam, loco Gloria Patri dicatur versus Exaudi orationem, etc. Iterum Requiem aeternam. Una tantum oratio, scilicet Fidelium. Epistola Facta est super me manus Domini. Graduale [Col. 0191B] Si ambulem, a duobus ad gradus in cappis sericis cantetur, et reincipiatur. Tractus De profundis, totus a tribus in cappis sericis cantetur. Evangelium Sicut Pater suscitat. Offertorium Domine Jesu Christe. Sacerdos Hostias, etc. Communio [Col. 0192A] Lux aeterna, Requiem aeternam. In fine nullum signum pulsetur. Ad Nonam post gratias redditas.

Notandum quod si festivitas Omnium Sanctorum in Sabbato occurrerit, officium fidelium usque in secundam feriam sequentem penitus reservatur eo modo quo supra dictum est celebrandum; in Sabbato vero ad Vesperas, hoc est, in festivitate Omnium Sanctorum fiat memoria de Dominica tantum.

De S. Rumphario duplex festum secundae dignitatis. Ad Vesperas antiphona Similabo eum, et aliae antiphonae cum psalmis de die; et omnia alia in hymnis, antiphonis, psalmis et responsoriis, sicut in festo 361 S. Laudi, excepto quod in hac festivitate omnes antiphonae non finiuntur cum pneumate. Sciendum etiam quod unus cereus ab initio primarum Vesperarum usque ad finem secundarum ante capsam beati Rumpharii continue debet ardere. In capitulo lectio: Homo quidam peregre. Processio agatur cum capsa beati Rumpharii, sed non in cappis [Col. 0192B] sericis. Ad processionem R\ Sint lumbi, duo cerei juxta capsam deportentur si affuerint pueri; V\ Vigilate in pulpito a tribus decantetur. Ad missam, officium Statuit, etc. Epistola in pulpito legatur.

Expositio super canonem missae

Auctor incertus

[Col. 0191C] Dominus vobiscum. Salutat sacerdos populum, orat ut Dominus sit cum illo. Et cum spiritu tuo. Responsio populi atque oratio, ut sicut sacerdos oravit ut Dominus esset cum populo, et populus orat quod Dominus sit cum spiritu sacerdotis. Dicit sacerdos Orate, fratres. Rogat 362 omnes orare ut oratio ejus exaudiatur. Et quando dicit Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, ad Dominum Patrem orat sacerdos ut per Filium suum, qui Dominus noster est aequaliter sicut Pater, oratio perficiatur. Cum dicit: Qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus, vult populum credere et intelligere quod Filius cum Patre suo ab initio sine fine et regnat et vivit, et Deus est, sicut Pater Deus est, et una potestas est Spiritus sancti cum Patre et Filio, atque una substantia, et in omnibus unitas deitatis. Per omnia saecula saeculorum, id est ut Filius cum Patre in unitate Spiritus sancti, sicut ante omnia saecula in deitate vixit et [Col. 0191D] fuit, ita in praesenti saeculo, atque in futuro ubi justi cum angelis permanebunt et injusti cum diabolo cruciabuntur, credatur aequaliter vivere cum Patre et Spiritu sancto, et nullo fine concludit. Amen, confirmatio orationis est a populo, et in nostra lingua intelligi potest, quasi omnes dicant: Ut ita fiat sicut sacerdos oravit; sed propria ejus interpretatio, vere sive fideliter. Sursum corda. Admonet sacerdos populum ut sursum, id est super semetipsum, ad Dominum omnipotentem corda leventur, et fideliter oretur quod desursum eis veniat auxilium a Deo coelesti a quo 363 creati sunt. Habemus ad Dominum, responsio est populi, quod sicut sacerdos jussit eos sursum corda tenere, profitentur. Gratias agamus Domino Deo nostro. Sacerdos gratias agit Deo juxta professionem populi qui confessus est ad Dominum se esse intentum. Dignum et justum est. Populus cum sacerdote simul [Col. 0192C] gratias agit Deo, quia digna et justa oratio est Deo gratias referre quia ab ipso omnia bona suscipimus. Vere dignum et justum est, aequum et salutare. Commendat sacerdos orationem vel professionem populi, et dicit quod vere dignum et justum est Deo gratias referre, et quod aequum est, hoc est rectum est sive aequale Salvatori, vel salute plenum ut ei gratias referamus qui nobis salutem dedit aeternam: Nos tibi semper et ubique gratias agere, conversus ad Dominum post confessionem populi, quasi ad praesentem loquitur, quia in praesentia Domini semper sumus, et ipse videt cogitationes nostras. Et dicit sacerdos tam de se quam de populo; Nos tibi semper, hoc est, omni tempore. Et ubique, id est, in omni loco, gratias agere. Domine, quia Dominator es omnium, et sub tua dominatione sunt omnia. Sancte, tu qui sanctus es, et per quem omnia sancta, quia omnia bona creasti. Pater, Graece dicitur πατὴρ, et Latine Genitor, quia 364 ipse genuit Filium sine ulla coinquinatione seu corruptione. [Col. 0192D] Pater Latine a paterno dicitur, hoc est, perpetrando, quod est a perficiendo vel adjuvando, quia ipse perficit omnia quae facta sunt, et adjuvat omnia quae adjuta sunt, et voluit nos filios suos fieri adoptivos per sanctificationem qua ipse sanctificavit nos. Omnipotens, qui omnia potest, ideo Omnipotens dicitur, et non est impossibile apud Deum omne verbum. Aeterne Deus, hoc est, aeternum, et perpetuum, et temporale. Aeternum est quod initium non habuit, nec finem habebit, quod semper fuit, et est, et erit. Perpetuum est quod esse coepit et finem non habebit. Temporale est quod initium habuit et finem habebit; et ideo dicitur hic aeterne Deus quia solus aeternus est, nec coepit esse, nec desinit esse, sed est semper Deus; a diligendo dicitur Deus, quia omnia diligit et gubernat quae creavit. Et aliter Deus a divinando dicitur, quia [Col. 0193A] divinus est et omnia sit, et omnia dividit, prout vult. Per Christum Dominum nostrum. Christus Graece, unctus dicitur Latine. Hic Christus ante omnia initia a tempore venerabiliter genitus est. Tempore quo placuit ei Spiritus sanctus venit in Mariam virginem, et unxit unctione divina uterum ejus, et conceptus est de Spiritu sancto 365 et natus est de Maria Virgine. Nam in Veteri Testamento sacerdotes et reges ungebantur, et ideo christi dicebantur, quia uncti erant unctione temporali. Iste Christus per quem Patri gratias agimus aeternaliter Christus est, et cum Patre aeternus est Deus; et per ipsum redempti sumus, et ipse Dominus noster est qui dominatur in nobis. Per quem majestatem tuam laudant angeli. Per ipsum Christum nos gratias agimus Patri, majestatem Patris laudant angeli, quia ipse aequalis est Patri in divinitate. Majestas quasi major potestas, quia major est potestas Dei quam hominum. Dei majestatem per Christum [Col. 0193B] laudant angeli, quia Christus cum Patre creavit angelos: angelus enim Graece nuntius interpretatur; angelus nomen est officii non naturae, quia annuntiat, sed naturaliter spiritus est. Adorant, laetantur angeli de praecone humani generis, et laudant Creatorem suum per duplum et simplum ter. Mors namque nostra dupla est, id est, animae et corporis; sed angeli laudant quia simpla morte Christi dupla mors nostra liberata est. Resurrectio vero nostra similiter dupla est animae et corporis; animae, quando infidelitate ad fidelitatem surgit; corporis, quando de pulvere reparabitur in incorruptionem. Laudant angeli. 366 quia per simplam Christi resurrectionem donabitur nobis dupla resurrectio. Laudant tertio angeli, quia non solum Christi morte nos de morte liberati sumus, sed ejus resurrectione resurgemus in novissimo die. Adorant dominationes, majestatem Dei Patris per Filium laudant et adorant dominationes. Dominationes, ordo angelorum decimus cecidit ⁜ (53*) ; et versus est per superbiam in infernum, vel diabolum. [Col. 0193C] Novem autem permanserunt in sanctitate sua; haec sunt nomina eorum: angeli, archangeli, virtutes, principatus, potestates, throni, dominationes, cherubim et seraphim. Istarum duarum virtutum nomina sunt Latina [ l., Hebraea]. Cherubim plenitudo scientiae interpretatur; seraphim, incendium. Caetera nomina supradictorum ordinum sunt Latina [ add. et Graeca], ut angelorum et archangelorum; angeli nuntii, archangeli excelsi nuntii dicuntur. Gregorius autem papa Romanus in homilia sua super lectionem evangelicam (homil. 34) [ adde ubi] ait: Erant appropinquantes ad Jesum publicani et peccatores ut audirent illum (Luc. XV, 1) , plenissime de praedictis ordinibus exposuit. Nos vero ad propositum ordinem redeamus. Tremunt potestates: De supradictis ordinibus dicit; non ideo dicit quia supradicti ordines corporales sint, sed nostro more dicit, quia tremere ac timere 367 ante dominos nostros solemus [ ms., solebamus]; sed ideo dicit tremere ac timere, ut nos [Col. 0193D] intelligamus omnia coelestia, terrestria et infernalia ante conspectum divinae majestatis tremere ac timere. Coeli coelorumque virtutes: Ipsi coeli jussioni divinae obediunt, quia se ostendere serenos vel nubilosos non habent potestatem. Coeli coelorum virtutes sunt supradicti ordinis angelorum, sicut Gregorius in homilia sua super evangelicam lectionem (homil. 1) Erunt signa in sole, et luna, et stellis (Luc. XXI, 22) , testatur. Ac beata seraphim: De seraphim namque supradictum est. Socia exsultatione concelebrant. Omnes praedicti ordines majestatem Patris per Christum cuncta exsultatione aequaliter concelebrant; Cum quibus et nostras voces ut admitti jubeas deprecamur: Cum quibus est haec supplicatio nostra, ut ipse coelestis Pater per Christum Filium suum, per quem nos gratias agimus, dignetur admittere voces [Col. 0194A] nostras et jungere vocibus praedictorum ordinum angelorum. Supplici confessione dicentes, hoc est, humili confessione. Quid humilius confiteri? quam nosmetipsos aeterno Patri per Filium aeternum commendare, et de nostra conscientia, sive bonitate nihil praesumere? et juxta voces angelicas eum semper incessanter credere et praedicare, dicentes: Sanctus, 368 sanctus, sanctus. Joannes evangelista in Apocalypsi scripsit se vidisse ante thronum Dei et agni viginti quatuor seniores, et quatuor animalia astantia, et incessanter dicentia: Sanctus, sanctus, sanctus, etc. (cap. IV) . Ideo dicitur tribus vicibus Sanctus, ut significaretur Pater sanctus, Filius sanctus, Spiritus Patris et Filii sanctus. Sed quamvis tripliciter [ ms., dupliciter] dicatur Sanctus, non tamen dicitur plurali numero Sanctus. Sed quamvis una sanctitas in iis tribus personis, et una aeternitas intelligatur. Dominus Deus sabbaoth. Sabbaoth a multis solet interpretari omnipotens, a multis vero [Col. 0194B] exercituum Dominus Deus, ut ipse omnes exercitus angelorum atque hominum disponeret. Pleni sunt coeli et terra gloria tua, Hosanna in excelsis. Quomodo nunc dicitur corrupte Hosanna, cum ante dicebatur Hosyanna. Osy interjectio est laudantis [ ms. laudis] sive magnificantis; anna salvifica; sed corrupte dicitur Hosanna, et intelligi potest salvifica, vel salvum fac; in excelsis, id est in altis Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXI, 9; Marc. XI, 9) . Quando Christus venit Jerusalem descendens de monte Oliveti, tunc filii Israel clamaverunt, dicentes: Benedictus qui venit in nomine Domini (Joan. XII, 13) ; sed quid significavit ille adventus Christi Jerusalem, nisi futuram resurrectionem, 369 quando futurus erit judicare vivos et mortuos, et apparuerit nobis in eadem carne qua pro nobis passus est? Et tunc in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10) , et caetera quae dixit Apostolus.

Canon missae.

[Col. 0194C] Te igitur, clementissime Pater. Te clare, id est, clementissime Pater. Clemens dicitur, quasi clara mens, sive abundans, sive clarissimus est mente, et misericordissimus corde Pater. Non ideo eum dicimus clementem et misericordem quod membris corporeis, vel corde, aut mente sit compositus sicut homo, sed ideo clementem et misericordem clamamus, ut illam clamemus clementiam, et misericordiam super nos ab ipso sentiamus, et intelligamus, unde Salvatori gratias debeamus. Per Jesum Christum Filium tuum. Jesus Graece, Latine salvator sive salutaris dicitur. Salvator eo quod salvat populum suum a peccatis eorum; ideo salvat a peccatis, quia potestatem habet in terra dimittendi peccata. Salutaris ideo dicitur, quia salutem nobis dedit, ut si praecepta ejus servamus, vitam aeternam capere valeamus. Filium tuum Dominum nostrum: Filium suum unigenitum, quia ipse est unigenitus ex substantia 370 Patris, nos autem adoptivi filii [Col. 0194D] sumus per ipsum qui unigenitus est, a Patre procedens, Patri coaeternus, et ideo per eum Patrem petere debemus, dicentes: Supplices te rogamus et petimus. Supplices, id est, humiles, uti accepta habeas et benedicas haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata. Dona sunt, quod voluntate dantur, Munera sunt, quae in aliquo munere vel mercede offeruntur Deo ut peccata dimittantur. Sacrificia sunt, quae cum orationibus consecrantur. Illibata, id est immaculata et ab omni livore malitiae alienata. Tunc dona sunt et sacrificia illibata quanto absque scandalorum maculis sunt offerta, et justo sunt labore acquisita, non ut multi sunt qui dicunt illibata esse non dicata. Lege septem collationes Patrum, et in secunda collatione Theonae, in nono capitulo invenies quae sint illibata (CASSIAN., collat. 22) . In primis quae tibi offerimus, quia pro quibus offeruntur indicat, in primis offerre debent, hoc est, in una congregatione, quam pacificare, custodire, adunare et regere digneris, toto orbe terrarum. Pro his offerimus in primis ut supradictam congregationem tuam per totum orbem terrarum pacificam, adunatam custodire digneris, una cum famulo illo, hoc est, cum illo qui sedem apostoli Petri tenet; 371 quia Ecclesia in qua Petrus princeps apostolorum sedet, caput est omnium Ecclesiarum catholicarum; ideoque Petro dixit Christus: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ; et propter hoc debemus pro eo orare, quod eidem praeest Ecclesiae. Et antistite nostro, hoc est, pro episcopo nostro in cujus parochia ( id est dioecesi) sumus, pro ipso orare debemus quia ipse est pastor et praedicator noster.

Memento, Domine, famulorum, famularumque tuarum, et omnium circumstantium. Sacerdos oravit ante pro apostolico et episcopo suo. Si episcopus [Col. 0195B] missam celebraret, pro antistite nostro dicere non debet, quia antistes ipse est; si autem presbyter, dicere debet. Jam oratum est pro senioribus, postea orandum pro populo. Quando sacerdos dicit: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, deprecatur Deum Patrem, ut memorare dignetur omnium et officii missae sive masculorum sive feminarum advenientium; et quod dicitur circumstantium, ipsi sunt masculi et feminae qui circumstant. Jam sacerdos oravit pro omnibus qui ad audiendam missam venerunt; tunc demum orat pro his qui oblationes offerunt, qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis. Dicit quod pro laude Dei in primis 372 offerunt, et postea pro se suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suae, tibi reddunt vota sua aeterno Deo, vivo et vero; ideo offerunt quia vivo et vero Deo omnium fides circumstantium offerentium cognita est, et nota devotione omnes reddunt vota sua. Vota [Col. 0195C] dicuntur quae volenter promittuntur, quia libenter et volenter Deo vovere et reddere debemus.

Communicantes et memoriam venerantes in primis gloriosae semperque virginis Mariae genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, sed et beatorum apostolorum ac martyrum tuorum. Communicare, hoc est, memoriam honorabiliter tenere, quod Maria virgo per adventum Spiritus sancti genitrix facta est Filii Dei Jesu Christi Domini nostri qui Deus et homo est, per quem Patri supplicamus, et fidem communicare debemus, et credere quod Spiritu sancto annuntiante Filius Dei natus est ex ea, et virginitas ejus non est violata. Sed et beatorum apostolorum ac martyrum tuorum. Apostolus in nostra lingua dicitur missus, martyr dicitur testis. Apostoli dicuntur quia a Christo missi sunt, martyres dicuntur quia testes sunt Christi qui passus est pro nobis, et ipsi pro Christo.

Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, 373 [Col. 0195D] sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus accipias. Sacerdos oblationem suam atque cunctorum qui Domino famulantur, id est, qui Domino serviunt, commendat ut Domino placeat, et ipse nobis propitius sit. Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripias [al., eripi], et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Per Christum Dominum nostrum. Pro eo quod sacerdos offert populus debet orare ut sacerdos exaudiatur, ut omnium dies in pace disponantur, et ab aeterna damnatione eripiantur, de qua Dominus noster in fine mundi dicturus erit impiis: Ite, maledicti, in ignem aeternum, etc. (Matth. XXV, 41) , et ad illum gregem electorum suorum per angelos sanctos numerari mereamur, cui dicturus erit: Venite, benedicti Patris mei, etc. (Ibid., 34) .

Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, benedictam, ascriptam, hoc est, assignatam ut sibi placeat, ratam, id est judicatam, ut dignam illam [Col. 0196A] judicet in conspectu suo offerri; rationabilem, id est, justa ratione plenam facere dignetur, quia tunc est acceptabilis, si recte credentes pro justa oratione offerimus; justum est postulare ut illam orationem vel oblationem quam nos rationabiliter offerimus Pater omnipotens sanctificet. Ut nobis corpus et sanguis 374 fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. Patri dilectus est Filius, sicut ipse detestatus est de coelo, dicens: Hic est Filius meus dilectus, etc. (Matth. III, 17) . Et nos eum diligere debemus quia ipse prior dilexit nos (I Joan. IV, 10) , et passus est pro nobis. Qui pridie quam pateretur, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, elevatis oculis in coelum ad te Deum Patrem omnipotentem, tibi gratias agens benedixit, fregit, dedit discipulis suis, dicens: Accipite et manducate ex hoc omnes. Hoc est enim corpus meum (Matth. XXVI) . Simili modo posteaquam coenatum est, accipiens et hunc praeclarum calicem in sanctas ac venerabiles manus suas, item tibi gratias agens, benedixit, dedit discipulis suis dicens: [Col. 0196B] Accipite et bibite ex eo omnes, hic est calix sanguinis mei, Novi Testamenti et aeterni, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Haec quotiescunque feceritis in mei memoriam facietis (Luc. XXII) . Quod intermisimus: Qui pridie quam pateretur, hoc est, pridie quam passus est ipse pro nobis, voluit tradere discipulis suis corporis et sanguinis sui mysterium, ut illi traderent nobis. Quis enim crederet quod panis in carnem potuisset converti, vel vinum in sanguinem, nisi ipse Salvator diceret, qui panem et vinum creavit, et omnia ex nihilo fecit? Facilius est aliquid ex aliquo 375 facere, quam omnia ex nihilo creare. Ipse Salvator voluit corpus humanum suscipere, et hominem Deo conjungere, ut unus fieret Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) . Ipse voluit per nos panem et vinum offerri sibi, et ipsa divinitus consecrari; et fidelem populum credere unum esse mysterium, quod ipse tradidit discipulis [Col. 0196C] suis, dicens: Accipite et manducate ex hoc omnes (I Cor. XI, 24) . Et quando oculos ad coelum levavit et Patri gratias egit, nos docuit quod nos Patri semper supplicare debemus, quod ille tam magnum sacramentum per manus nostras perficere dignetur. Et cum diceret: Haec quotiescunque feceritis in mei memoriam facietis, jussit nos illius passionis memores esse quanta pro nobis sustinuit. Omni tempore memores esse debemus quando hoc sacramentum celebramus, et ejus misericordiae, non nostrae bonitati, fiduciam dare.

Unde et memores sumus, Domine, nos servi tui, sed et plebs tua sancta Christi Filii tui Domini nostri. Memores esse nos sacerdotes profitemur, atque plebem memorem esse testamur Christi Filii tui Domini nostri Jesu. Ideo sacerdotes fideliter memores esse debent, quia ipsi missam celebrant et sacrificium offerunt Christi exemplo instructi; et scire debent 376 quid celebrant, quia stulta postulatio est si [Col. 0196D] postulans nescit quid postulat. Plebs tua sancta ideo memor est, quia Christus non solum pro sacerdotibus passus est, sed pro plebe sancta; ideo dicitur et sancta, quia fide ac baptismo Christi praecepto sanctificata est. Modo indicat unde memorare debent, id est, tam beatae passionis, necnon et ab inferis resurrectionis, sed et in coelos gloriosae ascensionis Christi filii Dei. Passionis memores esse debemus, quia pati dignatus est pro nobis; resurrectionis ejus memores esse debemus, quia animae justae ab inferis per resurrectionem ejus liberatae sunt; gloriosae ascensionis ejus memores esse debemus, quia corpus humanum quod assumpserat junctum divinitati sine ullius adjutorio, propria majestate portavit in coelum. Ideo dixit: sine ullius adjutorio, ut intelligatur quod non hominum, nec angelorum, nec ullius creaturae ascendit in coelum, sed Patris majestate elevatus est, de qua dixit in Evangelio: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . Offerimus praeclarae [Col. 0197A] majestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum, vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae. Domine, omnium memores supradictarum bonitatum tuarum offerimus 377 tuae majestati hostiam puram, hoc est, corde puro, quia purum est corpus tuum quod de hoc pane fieri credimus. Hostiam sanctam, quia tu sanctificasti corpus tuum, quando hominem in Deum assumpsisti; et nunc sanctifica hunc panem ut corpus tuum fiat. Hostiam immaculatam, quia sine macula peccati passus es pro nobis. Panem sanctum vitae aeternae, quia tu panis vivus es qui de coelo descendisti, et corpus tuum in hoc pane a te sanctificato nos accipere voluisti, et per calicem passionis tuae, nos per sanguinem tuum sumere voluisti, tu sanctifica hanc hostiam ut nobis corpus tuum et sanguis tuus fiat.

Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris. Hic deprecamur ut Pater sanctus super dona a nobis offerta pio et blando vultu, et claro dignetur [Col. 0197B] respicere, id est videre. Et accepta habere, sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui justi Abel, et sacrificium patriarchae nostri Abrahae, et quod tibi obtulit summus tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Accepta habuit Dominus munera Abel, quia quid optimum invenit obtulit Deo; et nos justa munera et munda Deo mundo corde offerre debemus. Abraham Filio suo non pepercit, sed obediens jussioni Domini offerre 378 eum voluit. Melchisedech primus sacerdos Domino panem et vinum obtulit, et ideo scriptum est in psalmo: Tu es sacerdos in aeternum secundum, etc. (Psal. CIX, 5) . Quia sicut ille panem et vinum obtulit, ita et Christus in passione sua corpus et sanguinem suum obtulit Deo Patri pro nobis, et in pane et vino passionis suae mysterium nos imitari voluit, quando discipulis suis dans panem et vinum vel calicem, dixit: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; et: Hic est calix sanguinis mei (Luc. XXII, 20) . Et nos supplicare debemus, ut sicut supradictorum Patrum accepta Deo fuerunt munera, ita fiant et nostra.

Supplices te rogamus, omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti angeli in sublime altare tuum in conspectu divinae majestatis tuae. Humiliter postulamus ut munera nostra super altare hoc quod videri potest offerta, jubeat coelestis Pater per manus sancti angeli sui perferri in illud altare ante divinam majestatem suam, quam oculis nostris videre non possumus quia corporalis non est, sed spiritalis. Et sicut nos divinam majestatem Patris investigare non possumus, sed potius credere: Ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui corpus et sanguinem sumpserimus, omni benedictione coelesti et gratia repleamur, per Christum 379 Dominum nostrum; orare debemus Patrem coelestem, ut omnes qui ex ipso altari super quod offerimus Deo Patri in commemorationem Filii sui Domini [Col. 0197D] nostri Jesu Christi corpus et sanguinem praedicti Filii Dei sumpserimus, omnem benedictionem coelestem accipere mereamur.

Nobis quoque peccatoribus famulis tuis de multitudine miserationum tuarum sperantibus partem aliquam, et societatem donare digneris cum tuis sanctis apostolis et martyribus, vel omnibus sanctis. Haec omnia sacrificia ideo sunt offerta tam a sacerdote quam a populo, ut omnipotens Deus peccata nostra non reputet, sed cum sanctis suis nobis portionem tribuat. Intra quorum nos consortium non aestimator meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Hoc rogamus ut ipse qui dixit: In quacunque hora peccator conversus fuerit, et poenitentiam egerit, omnia peccata ejus in ablutione erunt coram me (Ezech. XXXIII) , non retributionem peccatorum aestimet, sed ipse sit veniae largitor, et intra consortium sanctorum nos mittat: Per Christum Dominum nostrum. Per quem haec omnia dona creavit, ipse sanctificet [Col. 0198A] et benedicat, et praestet nobis per Christum per quem facta sunt omnia, et cum quo facta sunt omnia, quia coaeternus est Patri, semper gratias referamus Patri. Per omnia 380 saecula saeculorum. Amen.

Praeceptis salutaribus moniti, Christi praeceptis quae salute sunt plena, quia ipse est aeterne summus, admoniti et jussi. Et divina institutione formati, id est, formam et exemplum a Christo Domino nostro suscepimus, et ausi sumus orare, sicut ille docuit discipulos suos, et Patrem nostrum credimus in coelo esse qui nos creavit, et dicimus: Pater noster, qui es in coelis, Christus dixit post resurrectionem suam: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum. Aliter dicit Patrem suum, et aliter Patrem nostrum; Patrem suum quia proprius est Filius Patris ante omnia tempora genitus, Patri coaequalis. Pater noster, ideo quia nos creavit in tempore coaeternus, et nos filii sui sumus adoptivi, et haereditatem coelestem Patris nostri coelestis possidere debemus, si operibus implemus quae per susceptionem fidei spopondimus. [Col. 0198B] Coelum a celando dicitur ideo, quia celat divina secreta. Aliter coelum a celsitudine dicitur, eo quod altius est rebus terrenis. Nos autem ideo dicimus: Pater noster, qui es in coelis, ut credere ostendamus nos in Patrem coelestem; et sicut filii praecepta patris sui implere cupiunt, ita et nos ipsius praecepta implere, et ad coelum tendere desideremus. Sanctificetur 381 nomen tuum (Matth. VI, 9) , hoc est, ut nos simus digni nomen sanctum ejus tenere in cordibus nostris, ut sicut angeli sancti qui in coelo sunt sciunt et intelligunt sanctitatem sui nominis, ita et nos qui in terra sumus ipso adjuvante sanctitatem ejus mereamur cognoscere, ut Sicut in coelo ita et in terra (Ibid., 10) sit nomen ejus sanctificatum. Adveniat regnum tuum (Ibid.) , hoc est, ut nos regnum ejus et potentiam ejus mereamur cognoscere, et ut jam propter peccata nostra diabolus non regnet super nos, sed ipsius regnum adveniat, sicut in Evangelio scriptum est: Regnum Dei intra vos est (Luc XVII, 21) . Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI, 10) ; hoc est, ut ejus voluntatem sicut illi qui in coelo sunt faciunt, ita et nos qui in terra sumus faciamus; terra a terendo dicitur. Panem nostrum quotidianum [al., supersubstantialem] da nobis hodie (Luc. XI, 3) . Pan apud Graecos, in nostra lingua omne interpretatur; et nos oramus ut omnipotens Pater omnem victum spiritualem ac carnalem largire dignetur omni tempore. Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) ; nihil enim injustum facit qui sibi debenti debitum requirit. Sed si omnipotens Deus nobis omnia debita nostra requirit, nullus sine debito invenietur; et ideo debemus nos debitoribus nostris debita dimittere, 382 ut nobis Omnipotens nostra dimittat, quia ipse dixit: Si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris, nec Pater vester coelestis remittet peccata vestra (Matth. VI, 15) ; et alibi: Auferuntur [al., colligent] [Col. 0198D] de regno ejus omnia scandala (Matth. XIII, 41) , et iterum sacrificium non recipitur si cum scandalo offertur; sed ante altare dimittere jubetur, usquedum reconcilietur fratri suo, et tunc offerri mundo corde (Matth. V, 23) . Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI, 13) , hoc est, ne intremus in illam tentationem in qua diabolus nos tentat, et ei consentiamus; sed Dominus ipse nos defendat ne inducamur in tentationem diabolicam, quia si Deus nos dimittit, statim introducemur in laqueum diaboli.

Liberas nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis praeteritis, praesentibus et futuris. Hic postulamus ut ipse nos ab omni malo liberet qui nos bonos et mundos creavit, a quo nullum est malum. Praeterita sunt quae jam ante peccantes commisimus, et ideo flagella sustinemus; praesentia sunt quae quotidie committimus, futura sunt quae adhuc diabolo suadente advenire possunt. Et ideo oramus ut ab omnibus liberemur, quia ante conspectum Domini nulla [Col. 0199A] sunt praeterita, nec futura, sed omnia praesentia. Intercedente pro nobis beata et gloriosa, semperque virgine Dei genitrice Maria, et beatis apostolis 383 tuis Petro, et Paulo atque Andraea cum omnibus sanctis. Invocamus nobis in adjutorium Genitricem Dei, quae virgo fuit ante partum, virgo post partum, et beatos apostolos qui nobis haec mysteria celebranda tradiderunt, ut intercedant pro nobis, quia nos ipsi digni non sumus de praeteritis et praesentibus veniam promereri, nec de futuris cautelam, nisi nobis eorum oratione donetur. Jam oravimus ut liberemur a malis, nunc oramus ut praedictis sanctis intervenientibus ipse donet pacem. Da propitius pacem in diebus nostris, qui potens es a malo liberare; da pacem in diaboli tentatione, ne inducamur in eam, da pacem a malis omnibus ne patiamur flagella eorum. Ut ope misericordiae tuae adjuti, hoc est, ut Dei adjutorio adjuti, et a peccatis simus semper liberi et ab omni perturbatione securi. Per Christum [Col. 0199B] Dominum nostrum.

Pax Domini sit semper vobiscum. Christus est pax aeterna, qui nos reconciliavit Patri per passionem suam, ne propter peccatum primi hominis in inferno detineremur. Haec orat sacerdos ut illa pax cum populo maneat, et omnes concordes faciat, ut pacifici cum Christo mereamur regnare in coelo. Et ideo tunc facimus pacem antequam corpus et sanguinem sumamus Domini, ut concordiam 384 inter nos [Col. 0200A] habere ostendamus, et cum concordia corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi in corpore nostro suscipiamus, quia, sine concordia digni non sumus sanctam communionem suscipere, quia munera nostra, si discordiam habemus cum proximis nostris antequam reconciliemur ad omnes, non recipiuntur. Tunc orat clerus cantando: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Agnus Dei, propter innocentiam, quia nulli hominum nec bestiarum nocet, et dum ad victimam ducitur occidentem se non laedit, sed occisores suos occisione sua reficit; ita et Christus nullum laedit sicut Apostolus ait: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II, 22) ; sed post passionem suam conversus persecutores suos multos per sanctam communionem et sanguinis sui effusionem refecit, et credentes fecit. Ipse tulit peccata mundi quando remissionem peccatorum nobis dedit, quia ante passionem ejus justi et peccatores in infernum ⁜ (54) [Col. 0200B] descendebant, quia in Veteri Testamento remissionem peccatorum nusquam legimus. Christus vero per poenitentiam non solum veniam peccatorum, sed et gaudium nobis promisit angelicum, dicens: Gaudium erit coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV, 10) . Ipsum Christum, 385 qui est Agnus Dei innocens, qui passus est pro salute mundi, petimus ut misereatur nostri dicentium: Miserere nobis.

Expositio divinorum officiorum

Auctor incertus