146

Heinr. Cur non, Othlone, cum convenimus, apte de salute nostra aliquid tractamus?

Othl. Quasi cuiquam aliud gerendum sit dicis.

[Col. 0062D] H. Non ita, sed quoniam continuis tentationum et perturbationum molestiis adeo afficior ut quid ad salutem nostram pertineat providere interdum prorsus ignorem.

O. Molestiis, quae quacunque inimici circumventione inferuntur, omnigenis tam Veteris quam Novi [Col. 0063A] Testamenti rudimentis ita divina jam satisfecit gratia ut nihil doctrinae nobis sit opus addere nihilque aliud tractare, nisi quae ex eorum edocemur lectione.

H. Proverbii cujusdam reminiscor, cujus et te mecum reminisci precor. O. Cujus, quaeso? H. Quia scilicet omnes pene doctores indoctis quibuslibet aut ignorant, seu dedignantur compati.

O. Cur ista inquis? H. Quoniam ignorantiae meae molestiis nihil addendum esse dixisti, nisi ut ea quae jam scripta sunt legere conarer, quasi amodo nulllus, nisi antea discussi erroris, oriri valeat causa, vel enucleare per me possim universa sacrae Scripturae dicta. Unde precor inscitiae meae paulisper condescendas et, si qua indiscussa, vel ignota exquisiero, [Col. 0063B] reserare studeas.

O. Miror quid de his quae duntaxat discutienda et requirenda [ cod. Cruc. exquirenda] sunt exquirere cupias, quid non exquisitum atque discussum alicubi reperire valeas? Sed cur moraris proferre quid velis?

Heinr. Quod igitur paulo ante dixisti divinam gratiam in omnibus rudimentis satisfecisse nobis, ita esse fateor. Movet autem me aliquantum, quia, cum scriptum sit: Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) , et per eam vivere et esse nos credamus, multis tamen molestiis et miseriis in hoc [Col. 0063C] saeculo, ab initio usque ad finem vitae, gravamur. Verum namque esse non ambigo quod exquiro. Sed, quomodo verum sit quod in tanta diversitate versatur, ignorans si quidquam exinde praeter fidem ratiocinari liceat, intimari posco. Multa enim legi, sed nusquam hujusmodi quaestionem resolutam invenire potui.

O. Rem a me exigis, quam lingua et mens protestari nequit ulla.

H. Cur hoc modo objicis, qui prius, quasi nil cuiquam fideli quaestionis amodo movendae remaneret, loquebaris? suscipe igitur interrogata compatienti animo, et quae hinc scienda censes edicito. Neque enim gratiam divinam, qua terra plena esse describitur quaque etiam coelestis patria constare [Col. 0063D] creditur, ita incircumscriptam esse arbitror ut nulli sermonem, nulli saltem ratiocinationem hinc agitare liceat.

O. Licet absque dubio omnibus, prout possibile est, optima quaeque de Deo ratiocinari et investigare, Psalmista ex persona Domini attestante: Vacate et videte quoniam ego sum Deus (Psal. XLV) . Quia igitur charitas est Deus, gratia autem Dei charitas; Dei gratia ergo Deus est. Quam ob rem cum vacare et videre praecipiamur quod Deus sit, inquirere profecto praecipimur gratiam Dei. Verumtamen omnia divina sic inquirenda sunt ut digne ac perfecte a nullo dici vel percipi posse credantur.

H. Hac nimirum fide arbitror me satis imbutum. [Col. 0064A] Et ut cognoscas quam firmiter hanc teneam, similitudinem quamdam rationi huic aptam subjungo.

Credo namque quia, sicut impossibile est maris abundantiam ita exhauriri ut quidquam videatur minui, ita etiam divinitatis supernae majestas ab humana ratione, juxta dignitatem, vel usque ad punctum, nequeat exponi. Mare enim juxta haurientis vires hauriri quidem valet, sed post haustum nulla prorsus diminutionis signa praebet. Haud aliter quoque de Deo aliquantulum potest disputari; sed profunditas et magnitudo sapientiae ejus disputatione nulla ita valet comprehendi ut quidquam patiatur exhauriri. Ecce credulitas, quam de Deo per similitudinem prolatam indubitanter retinere me scias: unde precor mihi aliquatenus ea [Col. 0064B] quae superius expetii operias, qualiter videlicet, juxta Psalmistam, «Misericordia Domini plena sit terra:» cum tanta afflictionum miseriarumque, nec non fragilitatis humanae molestia omnis pene mundus laboret.

O. De hac quaestione, licet primum exhorruerim, jam delectari incipio, cum te tanta fide praemunitum sentio. Sed sicut tu, ut apertius intimares te fide sancta imbutum, assumpsisti similitudinis argumentum, ita quoque, quia tanta quaestio non, nisi per similitudines, exponi valet, me eadem facturum patienter audi. Res enim obscura explananda similitudine indiget aliqua.

Igitur instar scholae, in qua sapientia omnimoda exstat discenda, praesens a superno summoque Magistro [Col. 0064C] constituta est vita. Sicut autem in schola necesse est esse varia disciplinae genera, non ob hoc ut, vel quisquam per haec afflictus intereat, vel omnes pariter, sed ut, prout aetas aut meritum cujusque postulat, exhibeantur; ita in hac vita, quae schola maxima est, plurimis opus erit disciplinae instrumentis, nulli ad interitum, sed ad profectum praeparatis. Qua de re haec est prima pietatis divinae dispensatio ut, quia fragilitas humana per se nullatenus valet subsistere, nutanti omnimoda occurrat, aut lenitate, vel asperitate; multo enim melius clementiusque est ad praecipitia properantem aliquo modo impedire quam consentire.

Heinr. Cur ergo Deus, cum sit omnipotens omniaque, ut scriptum est, quae voluit fecerit (Psal. CXIII) , non adeo stabilem ac robustum hominem condidit ut absque hac, quam dicis, necessaria disciplinae molestia staret posset? videtur enim aliquod impotentiae hoc esse indicium.

O. Non omnia, ita ut videntur, sunt pensanda. Deus namque, sicut omnipotens, ita et justus simul et bonus est, ideoque, quoniam voluntas ejus nulla, nisi justa et bona, amplectitur, merito omnia, quae Deus vult, facere dicitur. Cum ergo dictum sit quomodo omnia, quae Deus velit, facere possit, considerandum est quae in homine voluerit, eaque [Col. 0065A] justissima et optima sunt dicenda. Legitur namque quia Deus omnipotens, omnibus creaturis imperativo tantum verbo conditis, ita ipso dicente: Fiat (Gen. I) hoc et illud; hominem autem facturus, quasi consulendo et tractando ejus excellentiam, praeveniens dixerit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et post pauca, Scriptura refert: Et creavit, inquiens, Deus hominem ad imaginem suam (Ibid.) . Quae nimirum dicta omnimodo sunt pensanda, quia ex his colligitur quanta Deus hominem conditionis dignitate extulerit quoque modo eum vivere voluerit.

Sed ut omnigenarum virtutum, quas profecto imagini divinae, id est homini insitas esse credimus, scientiam facultatemque praetermittamus, de arbitrii [Col. 0065B] libertate solummodo aliqua dicamus, quam accepisse creditur cum caeteris virtutibus. Alioquin Dei, qui libero arbitrio utique perfruitur, minime exprimeret imaginem. Attestatur etiam hoc Scriptura, cum de Deo praecipiente refert talia: Ex omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas (Gen. II) . Cum enim homini condito quaedam conceduntur, quaedam vero interdicuntur, patet profecto quia libero praeditus fuerit arbitrio. Liber autem factus ejus jussa implere debuit, a quo et libertatem accepit. Hoc igitur cum justum esset, voluntas Dei fuit ad implendum. Unde satis claret quia quod non est impleta hujusmodi voluntas non ad libertatis Datorem, sed ad praecepti divini referendum est transgressorem.

[Col. 0065C] H. Cum verborum tuorum seriem attendo, quorsum tendant miror.

O. Ut interrogationibus tuis satisfaciam. Interrogabas namque in primis quare Deus afflictiones tantas in mundo permiserit; deinde, cur hominem tam fragilem condiderit. Quae utraque quia ex primi hominis conditione orta esse videntur, ejusdem quoque hominis originem replicare libuit, ut, dum in ortu causa fieret cognita, nulla deinceps quaestio ageretur superflua.

H. Esto ut ista quaestio, quasi superflua, abjiciatur, quid, quaeso, divinae gratiae, qua plena esse terra describitur, in ejusdem primi hominis conditione deputatur?

O. Nulla rerum qualitas, nisi per anticimena, id [Col. 0065D] est contraria, valet agnosci. Ideoque si gratiam Dei cupis agnoscere, ejusdem gratiae oppositum, vel contrarium quid sit prius debes attendere. Necesse est enim cujuslibet rei agnitionem esse. Agnitio autem hujusmodi esse videtur distantia, vel diversitas, quae inter quaelibet opposita et contraria reperitur, ut inter album et nigrum. Album enim in albo, vel nigrum in nigro pictum facile agnosci nequit; sed utrumque per oppositum, vel diversum colorem agnoscitur. Ita et gratia divina consideranda est per ejus oppositum, quod est divinum judicium. His namque duobus oppositis, vel collatis, utrumque intelligitur. Sic etiam bonum mali, virtusque omnis vitii contrarii oppositione clarescit. Quomodo ergo [Col. 0066A] humilitas sine superbia, charitas sine odio, castitas sine luxuria, abstinentia sine gula, lenitas sine crudelitate, patientia sine injuria, veritas sine falsitate, caeteraeque virtutes sine vitiis contrariis vel agnosci, vel aliquid meriti habere potuis ent? Si enim nulla rerum contrarietas vel diversitas esset, nec se quisquam exercere, nec cujuslibet meritum probari potuisset. Ad haec etiam si nulla pugna, nulla esset et victoria. Si vero nulla victoria, nulla quoque speranda esset gloria his quibus est certandum. Sed nec luciferi dici claritas sine tenebrosae noctis oppositione grata, vel pretiosa esset. Nam nihil gratum, vel pretiosum habetur, nisi quod comparatum alteri excellentius videtur. Sed quia comparatio non minus quam in duobus agitur, ubi comparandae [Col. 0066B] alteritatis copia deerit, gratia simul et pretiositas deficit. Quia ergo per hujusmodi comparationem, vel oppositionem gratia Dei etiam consideranda est; angelicae naturae dignitatem ejusque ruinam exitiabilem, in qua Dei judicium primum apparuit; nec non primi hominis lapsum veniabilem, in quo etiam in homines facta prima Dei gratia apparuit; sed et multimodas Dei miserationes, postea omnibus [ cod. Lamb. hominibus] exhibitas, invicem conferens animo, quantum possibile est, pertracta. Cumque haec animo revolveris et quibuslibet culpis poenarum merita objeceris, fateberis procul dubio «misericordia Domini plenam esse terram.»

Quamvis enim plurimae saeculi generationes, culpis exigentibus, judicio Dei justissimo sint damnatae, [Col. 0066C] idem tamen judicium evenisse creditur pro aliorum salute, sicut et salus gentium damnatione evenit Judaeorum. Nam tantae scholae disciplina non sine aliquorum fieri potest ruina, sicut nec granum absque palearum excutitur tritura, quamvis quosdam, quos in hac vita damnatos videmus, in futura salvandos esse speremus.

H. Jam satis declarasti quia flagella divina sint necessaria quodque gratiae magis quam sint supplicio deputanda. Sed et primi hominis lapsum, quem imperitorum vulgus refert ad Conditorem, tu quidem apertissime docuisti ad ejusdem hominis referendum esse inobedientiam.

Heinr. Nunc ergo precor ut, quia paulo superius maximam pietatis divinae dispensationem humano generi exhibitam in angelicae et humanae naturae collatione sentiri posse dixisti, de his etiam aliquid planius disputare coneris.

O. Obscura sunt valde quae quaeris et eo ad proferendum difficiliora quo in quaestione rariora. Sed quia, ut Apostolus dicit: Invisibilia Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) , aggrediamur aliqua, quae vel Dei gratia, de qua loquimur, vel fides sancta suggerit, hinc propalare. In quibus tamen, ne quis nos temeritatis [Col. 0067A] possit arguere, si quid inepte vel incerte [ cod. Cruc. inrecte] proferimus, omni homini meliora sentienti ad emendandum nos subjicimus. Videtur namque divinae gratiae merito referendum quidquid pietatis excogitari potest actum erga genus humanum. Quidquid autem severitatis et districtionis judicio Deus in mundo statuerit, non ut in hoc delectetur quasi crudelis, sed ut ejus gratia et potentia appareat, statutum credo, quia judicii sine oppositione, ut supra dictum est, nulla gratia valet apparere.

Ut ergo et nos gratiam judiciumque Dei possimus aliquatenus attendere, conferamus utrumque in angelica et humana conditione. Si igitur ad angelicam respicias, quid ea in creatura praeclarius? et tamen post transgressionem, nec veniam habere [Col. 0067B] meruit nec quidquam boni, vel velle potuit, attestante sancto Augustino qui, in libro XIV De civitate Dei, ita scribit: Propter meritum, inquit, primae malae voluntatis suae ita damnatus atque obduratus est angelus malus ut jam voluntatem bonam ulterius non haberet. Rursum si humanae conditionis jura post transgressionem imposita attendas, quid ea vilius excogitare potes? Verumtamen post culpam, et veniam et eligendi boni arbitrium habere meruit. Quae utriusque naturae conditio si summopere conferatur, altera ab altera declaratur. Nam in angelis peccantibus, quam tremendum horrendumque judicium Dei sit valet agnosci. In hominis vero culpa, quamvis poena gravis et metuenda sentiatur, maxima tamen gratiae argumenta, si judicio angelicae [Col. 0067C] naturae conferantur, inesse videntur. Multo enim clementius est ab infimis, ubi spes omnis est veniae, ad summa quemlibet provehi quam in summis constitutum, ubi locus nullus est poenitentiae, ad infima dejici.

Haec igitur utraque maxima nobis pensanda sunt humilitate et pro continua divinae pietatis conferenda admonitione, ac si ipsis rebus collatis Deus homines admonens loqueretur, dicens: Attendite quae peccando meruistis et quantum postea gratiam exhibui vobis; et si haec alias pensare nequitis, angelici reatus ultionem recordamini, quia quidquid huic dissimile pro peccatis vestris est factum, gratiae solummodo meae constat deputandum. Illis namque post lapsum, nec venia, nec boni eligendi [Col. 0067D] facultas ulla relicta est. Vobis autem non solum haec reliqui; sed et, ut vos de terrenis ad coelestia, unde iidem maligni angeli depulsi sunt, transferrem, humanitatis vestrae carnem assumpsi. In qua etiam, ut ostenderem quanta mihi obedienta deberet homo subdi, ego hominibus omnimodo subjectus exempla praebui. Scio denique quia cunctis hominibus esset incredibile quid homo deberet Deo, nisi ipse tali probarem exemplo. Proinde si quid vos moveat quod ex tam fragili massa origo humana procedat, considerate in primis hoc modo esse punitam protoplasti inobedientiam; dum enim praeceptis meis noluit obedire, merito aliquam carnis contumeliam debuit inevitabiliter sentire. Deinde [Col. 0068A] non quae sit massa, sed qualis sit artifex, ex ea quid facturus, attendentes credite quia majoris potentiae est ex rebus infimis maxima quam ex magnis facere magna. Sic et majoris est clementiae magnam quam parvam lapso dimittere culpam. Ad haec etiam perpendite quia necesse est in aliquo probari argumento quid de suis meritis sit homo et quid de gratiae divinae dono.

Argumentum autem tale peccatum constat [ f. leg. monstrat] originale, quoniam in hoc uno eodemque probatur utrumque: in facto quidem hominis meritum; in dimisso autem per baptismum, divinae pietatis [Col. 0068B] donum. Haec est igitur causa originalis culpae merito reputanda pro antidoto contra omnes morbos superbiae quae, vel ex naturae excellentia, sicut et angelis contigit, vel ex natorum profectu hominibus oriri posset, quia superbiam latentem nil magis comprimit quam culpa patens.

Quod si superbia, vel infidelitate aliqua obcaecatis minus patet ex supradicto argumento velut obscuro, quia in una eademque re, et poena probatur, et gratia inesse, addam aliud argumentum planius. Multi denique vestrum, dum servos, vel quoslibet sibi commissos a nequitiis suis nullo pietatis moderamine cohibere possunt, dolentes eos perire penitus, aut caecitate, aut alicujus membri detruncatione ab incoeptis reprimunt. Cumque haec fecerint, a [Col. 0068C] cunctis sapientibus plus eorum salutis quam perditionis causa fecisse creduntur attendentibus, quia, juxta evangelica verba, melius est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus vel duos pedes habentem mitti in ignem aeternum (Matth. XVIII) . Si ergo talia unius forsitan hominis utilitati consulens homo novit agere, quare etiam non me in homine primo, sapientia omnimoda a me imbuto et ob hoc ad inobedientiae praesumptionem contra me elevato, totius humani generis salutem portendere arbitramini, dum ejus dignitatis partem quamdam in ipso mox initio elationis tantopere abscindendam decrevi? Ut enim hominis est delicta solummodo praeterita punire, sic Dei omnipotentis est futura, ne eveniant [Col. 0068D] mala, occasione omnigena, praecavere.

Haec igitur, o mortales, de originali macula pensantes, sentite, ut scriptum est, de Domino in bonitate (Sap. I) . Recordamini quoque quod Psalmista dicat: Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum (Psal. CII) ; et iterum: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis (Psal. CXLIV) .

Et ut nemo suspicetur quia pro crudelitate aliqua diabolum permiserim in multis dominari, attendite quod ad Job me dixisse scriptum est: Non quasi crudelis suscitabo eum (Job XLI) , subintellige diabolum. Inter haec etiam libet memorare quia de judiciorum meorum austeritate multi soleat murmurare. Sed eadem austeritas quam necessaria sit mundo [Col. 0069A] ex hoc maxime probare potestis quia, cum plurimos, ut et ipsi perpessis, et alii auditis flagellis convertantur, affligam, nihilominus tamen in nequitia sua perseverant. Quod si eadem judiciorum meorum austeritas penitus cessaret, quanta, putatis, praesumptio quantusque exitiabilis conflictus inter homines saeviret? Hoc autem habeant argumentum qui districtioni meae derogare conantur.

Hujusmodi igitur dicta, utcunque prolata, ideo personae divinae rationi assimilanda statui, quia super his plurima imperitorum turba, indignatione nunc tacita, nunc etiam prolata eum incusare studet. [Col. 0069B] Sunt praeterea alia innumerabilia tam districtionis et potentiae quam gratiae ejus indicia, quorum quaedam in sacrae Scripturae libris, quaedam in quotidianis inveniuntur experimentis. Ex quorum omnium collatione aliquatenus inspici valet quia, quasi quibusdam retibus, eos quos Deus salvandos esse praevidet, ad se trahere solet. Unde et in Evangelio voce Domini nostri dicitur: Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum (Joan. VI) . Si ergo quaeris quomodo ad salutem traharis, intuere, juxta Apostolum, pietatem simul et severitatem Dei easque procul dubio retia salutis tuae esse scito. Nam si solummodo severitatem Dei attenderis, nil ab eo praemii pro labore tuo sperans accepturum, pavidus, velut a facie ignis cera, liquescis. Si vero de [Col. 0069C] sola pietate ejus ita praesumpseris, ut pro nullis sceleribus perpetratis districte judicandum te verearis, eodem modo remissus deficis.

Haec igitur utraque conferenda simul et amplectenda esse Psalmista considerans psallebat, dicens: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) . Hinc iterum dicit: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII) . Sed quia cum virga flagellari, baculo autem inniti et sustentari solemus, congrue per virgam Domini, ejus severitatem; per baculum vero divinam pietatem designavit, eaque conjungens, neutrum sine altero sibi sufficere consideravit, ac si aperte diceret: Severitas et pietas tua, simul collatae, salutis meae existunt causa.

Sed hujusmodi collationem hoc modo in libris sparsim scrutare. Memorare in primis primi parentis maledictionem et diluvii generalis horrendam inundationem, nec non urbium Sodomae et Gomorrhae tremendam subversionem, illaque omnia judicii, vel districtionis divinae signa fore crede. Quae quia per se nihil operantur, nisi pavorem vel desperationem, attende mox divinae pietatis indicia, id est ejusdem protoplasti redemptionem, licet seram, Enoch translationem, Noe filiorumque ejus conversationem, nec non Abrahae, Isaac et Jacob memorandam venerandamque [Col. 0070A] promissionem. Sicque conferens et permiscens utraque timere simul et sperare in Domino doceris.

Deinde considerans famem, quam praedixit Joseph in Aegypto, pressuramque filiorum Israel ab Aegyptiis illatam, nec non plagas Aegyptiorum et eorum demersionem in mari Rubro factam, haec omnia potentiae divinae signa fore scito; attestante Scriptura, quae Deum narrat ad Pharaonem dixisse quia ad hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam, et annuntietur nomen meum in universa terra (Exod. IX; Rom. IX) . Licet enim de quibusdam haec Dei verba taceantur, credenda sunt tamen. Quibus potentiae et judicii signis si mox conferas tritici copiam, quae facta est ante famem praedictam, Israelitici [Col. 0070B] populi ereptionem, Ninivitarumque conversionem, necessariam iterum facis collationem, quae te docet timere pariter et sperare in Domino.

Iterum si attendas Esau et Saulis regis abjectionem, Core, Dathan et Abiron, Holofernis et Aman hostis Judaeorum mirabilem exstinctionem, et gentium illarum, quas filii Israel deleverunt, internecionem, et haec omnia divinae tantum districtionis judicia esse credens, mox adhibes Job et Eliae sanctitatem, David regis electionem, Moysis, et Aaron et Josue dignitatem, filiorum Israel in terram promissionis introductionem, Aod, Gedeon et Samson, Judith quoque victoriam, Esther reginae contra hostes Judaeorum defensionem, magnam nihilominus judicii gratiaeque divinae facis collationem, qua ad timoris [Col. 0070C] amorisque divini accenderis delectationem, dicens cum Psalmista: In via testimoniorum tuorum, Domine, delectatus sum, sicut in omnibus divitiis (Psal. CXVIII) . Oransque simul cum eo: Confige timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui (Ibid.) .

Haec quidem supradicta in Veteri Testamento continentur. In Novo autem si Judae apostatae Simonisque Magi interitum; Arii quoque caeterorumque haereticorum perfidiam, Judaicae plebis, nec non gentium illarum, quae adhuc paganismi ritu detinentur, infidelitatem conferas ad latronis et centurionis evangelici fidem et sanctorum infantium pro [Col. 0070D] Christi nece occisorum dignitatem et ad gentium plurimarum religionem magnam, profecto ex eis concipies timoris et amoris divini compunctionem.

Sed ut brevissimam efficacissimamque omnium, quae in sacra Scriptura continentur, collationem facias, Testamentum Vetus confer ad Novum, in Veteri quidem judicium, in Novo autem gratiam intelligens. Quamvis enim in utroque utraque inveniantur, nullatenus tamen coaequari possunt, quia in Veteri habes Latorem legis de gravitate judiciorum maxime dictantem, eo videlicet modo: Si, quis, inquit, illud vel illud fecerit, morte moriatur. In Novo autem ineffabilem Domini nostri Jesu Christi gratiam, dicentis: Venite ad me omnes qui laboratis [Col. 0071A] et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . De qua nimirum collatione in Joannis Evangelio dicitur: Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) . Cum igitur audis gratiam et legem, scito quia lex gratiae est opposita ideoque pro judicio posita.

Hinc et Apostolus dicit: Peccatum in vobis non dominabitur; non enim estis sub lege, sed sub gratia (Rom. VI) . Hinc et Ezechiel propheta ex Domini persona dicit: Dabo eis praecepta non bona; et judicia mea, non in quibus vivent (Ezech. XX) , legis videlicet praecepta volens intelligi, quae quamvis sancta et mandatum sanctum et bonum, in comparatione tamen gratiae non bona, attestante Apostolo, qui legis et gratiae gloriam conferens dicit: Nam nec [Col. 0071B] glorificatum est quod claruit propter excellentem gloriam (II Cor. III) . Omnis enim gloria, et bonitas et virtus in comparatione majoris minus claret. Unde etiam in comparatione Dei nemo bonus, sicut scriptum est: Nemo bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII) . Multa quoque his similia inveniri possunt de collatione Veteris Novique Testamenti. Quae si diligenter ad se invicem conferantur, quam inaestimabilis sit gratia Dei circa homines consideratur.

His igitur de Scriptura praelibatis, libet etiam aliquantisper declarare quomodo in quotidianis vitae [Col. 0071C] hujus experimentis justitiae pietatisque divinae collationem valeas facere, ut per haec dicas quia Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) , quandoquidem tam districtione quam pietate salus consistit humana.

Attende ergo aeris intemperiem, famem, pestilentiam, mortalitatem tam animalium quam hominum, incursionem hostium, venenosas mortiferasque herbarum vires, rapacitatem luporum caeterarumque bestiarum, morsus serpentum, draconum, scorpionum, muscarum, aranearum, edacitatem vermium minutorum, nobis jugiter adhaerentium, seu ex nobis nascentium, incertam et difficilem piscium capturam, locorum praecipitia, multarum demersionem navium, ignis exustionem, aquarum inundantium irruptionem, [Col. 0071D] infinita paupertatis, et infirmitatis et fragilitatis humanae damna, nec non principum pravitatem; haec, inquam, omnia attende, et in his judicii divini severitatem ob peccatorum nostrorum merita demonstranda et compescenda intonantem, cognosce, sicut scriptum est: Pugnabit orbis terrarum contra insensatos (Sap. V) . Et rursum: Revelatur ira Dei super omnem impietatem et injustitiam hominum (Rom. I) .

Quorum terrore quia ad timorem Dei, qui est initium salutis nostrae, solummodo instruimur, necesse est ut etiam ea attendas quibus ad amorem Dei trahimur, id est, aeris temperiem, frugum copiam, corporum sanitatem, pacis gaudium, plurima salutarium herbarum medicamenta, canum vigilem custodiam [Col. 0072A] et multiplicem in venationibus solertia cattarum circa mures capiendos peritiam, vari animalium et bestiarum utilitates, dulcem mellis liquorem, incomparabilem vini saporem, aliaque potionum confectarum genera, miram aromatum variorum fragrantiam, auri et argenti gemmarumque decorem, caeteraque metalli supplementa necessaria, structurae lapideae munimenta aliaque perplura terrenae felicitatis commoda. Sicque ex utrisque, collatione facta, intelligere potes quid severitas, quidque sit pietas divina.

Agenda est etiam unicuique collatio inter se et quoslibet alios, attendendo videlicet jugiter quantum spiritualis seu corporalis gratiae minus, vel majus illis, a Domino acceperit. Nullus enim semetipsum [Col. 0072B] satis metiri praevalet, nisi alterum consideret, et in ejus qualitate discat quid vel sibi desit, vel quae dona jam sufficienter habeat. Unde necesse est ut, cum videmur nobis tam mente quam corpore pauperes et infirmi, servitio nimio depressi, vel quacunque miseria implicati, mox revocemus ad memoriam plurimos in utroque homine pauperiores, infirmiores, servitute et miseria majori gravatos.

Cumque ita miserias alienas, collatas nostris, majores senserimus, facile quia nobiscum sit gratia Dei major quam cum illis scire poterimus.

Similiter cum superbia nostra hoc suggesserit ut credamus nos sanctos, sapientes, perfectos, recordemur mox multorum Patrum tam praesentium quam absentium; in quorum comparatione inveniemur [Col. 0072C] stolidissimi. Sicque fit ut ab hujusmodi collatione humiliemur, et de judicii pietatisque divinae consilio minus causemur. Nam quod non habemus, justo judicio Dei; quod vero habemus, pietati solummodo divinae referendum est.

Potest adhuc agi magna collatio, quae videtur etiam omnium conclusio, si inferni scilicet aeterna supplicia, et regni coelestis beatitudo sempiterna conferantur. Quae utraque sine fine idcirco pariter permansura esse credo, ut, sicut praesentis vitae dona, collatione praesentium judiciorum pensantur, sic etiam futurae perennisque vitae gaudia, damnationis [Col. 0072D] aeternae judicio collata, quae et quanta sint, attendantur. Quibus verbis beatus Gregorius in libro Dialogorum quarto concordat, dicens: Iniqui omnes aeterno supplicio sua iniquitate puniuntur; sed tamen ad aliquid ardebunt, scilicet, ut justi omnes et in Deo videant gaudia, quae percipiunt, et in illis respiciant supplicia, quae evaserunt.

Neutrum enim, id est, nec malum nec bonum sine altero declaratur, et utrumque miro modo alteri famulatur. In illo namque malo bonum serviebat, qui, juxta evangelica verba, abiit in regionem longinquam, et ibi luxuriose vivens dissipavit substantiam suam. Cumque consummasset omnia, et egestate laboraret multimoda, in se reversas [Col. 0073A] dixit: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus, ego autem hic fame pereo? Surgam, et ibo ad patrem meum (Luc. XV) . Qui nimirum, ne consumeretur malis, respectus est spe paternae pietatis. Econtra vero malum bono in beato Paulo apostolo, qui dicit: Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor. XII) . Qui nihilominus ne extolleretur in bonis, depressus est stimulo pravitatis. Utrumque ergo famulamen quoddam dico, et hoc, quo egens refectus est, ne desperaret; et illud, quo abundans depressus est, ne se extolleret.

Cumque haec et his similia in tuo contuleris animo, perpendens videlicet quam potens et districtus sit [Col. 0073B] Deus in exercendis judiciis, quae ideo mala videntur stolidis, quia aspera sentiuntur et amara, nihil enim est malum, sed abusive pro poena dicitur, eo utique genere loquendi quo flagella solent mala vocari; quamque benignus et promptus in exhibenda gratia, nulla praeteritorum criminum, quae confessione et poenitentia diluuntur, indignatione retractus, nulla personnarum acceptione impeditus, confiteberis procul dubio, juxta Psalmistam, quia Domini est salus (Psal. III) ; et juxta Apostolum, quia non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; cujusque vult, miseretur; et quem vult, indurat (Rom. IX) .

Ubi notandum est quia hoc est Dei misereri, quemlibet castigatione, vel inspiratione aliqua a malis operibus convertere; hoc autem ejus judicare, [Col. 0073C] quemlibet in nequitiis suis derelinquere. Omnis enim homo, tam doctus quam indoctus, tandiu in infimis, quasi quidam aegrotus jacet, donec eum gratia superna exinde aliqua occasione elevet. Sed quae ratio, vel lingua de pietate et severitate divina explicare potest condigna? prorsus nulla. Unde et ea quae sunt dicta, habeo pro debitae rationis scintilla.

H. Cum audio talia, et expavesco, et gaudeo. Expavesco quidem, quia de immensa Dei potentia vilia et superflua unquam cogitavi; gaudeo autem, quia tanta pietatis divinae beneficia nos jugiter circumdare agnosco. Si enim omnia, quae tu protulisti de Dei gratia, rationi debitae comparata, sunt quasi scintilla, quid putas perfecta erit scientia?

O. Cujus rei notitiam ut apertissime et citissime [Col. 0073D] comprehendas, recordare quid Apostolus dicat: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam incomprehensibilia et innumerabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae illius! (Rom. XI.)

Heinr. Nolo te in his amplius immorari, quia satis declaratum est nihil posse Deo dignum dici. Restant autem alia, quae ex occasione praecedentium ad quaestionem meum commovent animum. Nam cum recolo quam plura utilia de originalis culpae causa protulisti, et quam variis collationibus, nec non argumentis ad gratiae divinae agnitionem me instruxisti, [Col. 0074A] spe magna accendor et illud a te exquirere: qualiter uno homine peccante genus omne humanum damnationis sententiam meruerit, sicut saepissime sacra Scriptura prodit, ut est illud Apostoli: Sicut per unius delictum omnes homines in condemnationem, etc. (Rom. V) . Non enim ambigo de justo Dei judicio in nobis facto, sed valde miror quomodo per unum peccantem omnes meruerimus damnationem. Unde precor ut, sicut superius obscura reserasti per argumenta plura, ita etiam quaestionis hujus mysterium, si non alias valeat denudari, argumento aliquo studeas reserare.

O. Quod quaeris, tam magnum, et obscurum arduumque est ut verear in eo quidquam vel meditando immorari. Scriptum est enim: Altiora te ne [Col. 0074B] scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi Deus, illa cogita semper; et in pluribus operibus ejus ne fueris curiosus (Eccli. III) .

H. Fateor ita esse ut dicis. Sed quia e contrario scriptum est: Omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX) ; et rursum: Virtus Dei est in salutem omni credenti (Rom. I) , egoque credo te posse per inspirationem divinam animari ad hujusmodi quaestionem solvendam: precor ut ea quae exquiro, quantum possis, intimare coneris.

O. Quacunque fide quaeras, magna sunt mihique difficilia absolvere quae rogas. Sed verbi illius memor, quod dicitur a Domino cuidam credenti: Magna est fides tua; fiat tibi; sicut vis (Matth. XV) , accepta hinc fiducia aggredior exquisita, magis fidei [Col. 0074C] tuae quam scientiae meae viribus roboratus. Et hoc inprimis dico quia prius opus est tibi multis verborum instrumentis, ut per haec ad tantae quaestionis sublimitatem agnoscendam gradatim ascendens, tanto aptior demum, quanto magis instructus introducaris.

Judex igitur et rector providus quodcunque agit, doctrina erit. Nam ne aliquibus praesumptionis, vel superbiae occasionem lenitas ipsius pariat, severus et districtus interdum in judicio suo exstat, non [Col. 0074D] utique delectatus in districtione tali, sed saluti prospiciens communi, quae sine districtione aliqua nequit provideri. Rursum, ne aliqui severitatis ejus nimietatem plus justo formident seseque sub ejus potentia salvari posse desperent, misericordia inopinata refovet et consolatur, non tantum illorum specialem quantum consolationem attendens generalem.

Cum ergo haec multi mortales noverint et egerint, quid, putas, Arbiter omnipotens in unoquoque gerit? Denique non solum verbis, sed etiam operibus omnes instruit, nunc quidem deterrens, nunc autem demulcens; sic, verbi gratia, in Nabuchodonosor regis suique ducis Holofernis elati compressione, omnes elatos principes edocet comprimendos, [Col. 0075A] et nihilominus in David regis humilis exaltatione, omnes humiles nuntiat sublevandos; ut, in murmurantium ac impatientium filiorum Israel contritione, omnes impatientes indicat conterendos; et iterum in sancti Job et Joseph patientium corona, omnes patientes denuntiat coronandos; ut, in Sodomitarum et Gomorrhaeorum lascivientium subversione, omnes in eodem crimine perdurantes, licet in hoc saeculo minime, in futuro tamen ostendit puniendos.

Similiter in Heli sacerdotis negligentis casu, qui filios peccantes non quanta debuit invectione corripuit, omnes simul pastores negligentes arguit. Et econtra omnes zelo divino ferventes in laudato Phinees zelo, quem, ut in libro Numeri legitur, in caede [Col. 0075B] explevit fornicantium, collaudat. Eodem modo in Salomonis regis sapientissimi apostasia admonet ne quis prudentiae suae confidens innitatur, sed semper suspectus sit, ne in errorem aliquem cadere permittatur.

In Absalone nihilominus et duorum judicum contra Susannam falsum testimonium proferentium damnatione, omnes filios et judices terribiliter instruit. Filios quidem, ne quam malitiam, vel injuriam in parentes perpetrare praesumant; judices vero, ne quod falsitatis crimen excogitare in subditos impune sibi licere credant. Sed et in eadem Susanna divinum auxilium invocante citiusque obtinente, et generaliter omnibus invocantibus eum in veritate sese adfuturum promittit, et specialiter conjugibus cunctis [Col. 0075C] fidem castitatemque debitam conjugii servantibus magnam spem beatae remunerationis ingerit.

In utroque etiam Tobia, patre scilicet et filio, magna documenta saecularibus cunctis in conjugio positis exhibet. In patre quidem docens ut, sicut ipse filium suum summopere praeceptis divinis instruxit, ita omnes patres filios suos instruere studeant; in filio autem promittens quia, sicut ipse patris sui monita sancta implere satagens, angelico comitatu, non solum ad destinatam profectionem duci, sed etiam ad ipsius conjugii jura peragenda edoceri, postremo quoque cum plurimis divitiis nuptialibus ditatus, ad patrem meruit sospes reduci, ita omnes filii justis parentum suorum admonitionibus obedientes, et praesentis vitae subsidia, et [Col. 0075D] aeterna gaudia angelico ductu mereantur adipisci. In quo simul et illud intimatur ne quis legitimis nuptiis detrahat, quas sic angelico consilio peragi considerat. Neque enim propter superfluos et illicitos hominum appetitus institutio divina reprehendenda est.

In Moyse quoque plurima exhibet documenta, humilitatis scilicet et sapientiae, justi zeli et providentiae, pietatisque immensae. Humilis namque nimis exstitit, quando Jethro consilium dante super rebus quibusdam, ipse quamvis cum Deo jugiter loqueretur, mox consensit. Quoties vero sapientiae caeterarumque virtutum praenominatarum indicia in eo claruerint, quia breviter memorari nequeunt, praetereo, [Col. 0076A] maxime cum et in Pentateucho legentibus plana sint, pietatis solummodo ejus aliqua hic documenta ponens. Haec igitur quanta in illo fuerit, ibi dignosci poterit, cum sibi in monte constituto Dominus filiorum Israel delicta nuntiaret, dicens: Descende; peccavit populus tuus, etc. (Exod. XXXII) , illic quippe se districtioni divinae primo objiciens, quasi quidam defensor respondit, dicens: Cur, Domine, irascitur furor tuus contra populum tuum quem eduxisti de Aegypto in fortitudine magna et in manu robusta? Ne, quaeso, dicant Aegyptii: Callide eduxit eos, etc. (Ibid.) . Deinde paulo post eadem fecit. Tertio quoque, cum iidem filii Israel murmurassent contra ipsum et Aaron dicentes: Utinam mortui essemus in Aegypto, et non in hac vasta solitudine, etc. (Num. XIV) . Ubi videlicet apparuit gloria Domini videntibus cunctis filiis Israel, et dixit Dominus ad eumdem Moysen: Usquequo detrahet mihi populus iste? (Ibid.) Mira ac placabili oratione iram Domini mitigavit. Quae omnia, licet exterius et juxta litteram, Moysi deputentur clementiae, intima tamen fide ad pietatis divinae dispensationem referenda sunt, ut in his pastores discant quantum subditis misereri debeant.

Adhuc etiam res alias satis memoranda in Moyse videtur pensanda. Nam quamvis eum Dominus miraculis et signis prae mortalibus cunctis magnificaret, ipsique inter caetera familiaritatis verba dixisset: Invenisti gratiam coram me, et te ipsum novi ex nomine, et omne bonum ostendam tibi (Exod. XXXIII) ; multaque hujusmodi, tamen absque peccato non [Col. 0076C] est inventus coram eo, ut Scriptura testatur de illo et Aaron. Quia, inquit, non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israel, non introducetis hos populos in terram quam dabo eis (Num. XX) , ut impleretur quod scriptum est: Quia non justificabitur in conspectu ejus omnis vivens (Psal. CXLII) ; et iterum: Non est homo justus super terram, qui faciat bonum et non peccet (Eccle. VII) ; Deoque soli anamarteton, id est, impeccantia aptaretur, ut de eo legitur: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . Nemo autem in his moveatur, cum scriptum sit: Quia coeli non sunt mundi in conspectu ejus (Job XV) ; sed attendat aliquam merito esse differentiam inter Deum et hominem.

Hujusmodi itaque exemplis de Veteri Testamento prolatis, jam vero de Novo proferamus aliqua, ubi imprimis eos qui etiam primitiae sanctorum vocantur, videlicet sanctos infantes ab Herode trucidatos, ponere volumus; in quibus nimirum hoc videtur Christus nos docere, ut credamus quoniam, sicut iidem infantes, nec scientia nec meritis ullis suffulti, sed sola Dei gratia digni effecti sunt pro ejus nomine pati, ita omnes, qui in ipso regenerandi sunt, vel credituri, licet aetatis parvitate aut morum simplicitate nil videantur mereri, tamen si parvuli, id [Col. 0077A] est humiles esse student, quod est pueritiae verae indicium, divina gratia efficiantur digni, vel in pace, vel martyrii palma coelesti regno associari. Quia ergo in his infantibus omnes in se credentes piissimus Arbiter ita, ut dictum est, consolari creditur, referamus aliquod in quo nihilominus omnes perfidos arguere videatur.

Sed quid apertius ad hoc reperire valeamus quam quod de Herode super Christo fraudulenter inquirente et Judaeis respondentibus legimus? illi namque, quia dolose Christum investigare studuerunt, non solum eum minime invenerunt, sed etiam ad tantam, perfidiae suae causa, nequitiam perducti sunt ut et ipse Herodes, pro Christo plectendo, infantium praedictorum innumerabilia agmina necaret, et Judaei in [Col. 0077B] Christi quandoque necem conspirarent. Quo sane actu omnes, qui Christum duplici corde sequuntur, increpari videntur.

Qualiter etiam tentationibus diabolicis resistere debeamus, Christus nos edocet, qui tentatori, quamvis sibi omnia nuda et aperta essent (Hebr. IV) , tamen nullis, nisi sacrae Scripturae verbis, respondere voluit dicens: Scriptum est: Non in solo pane vivet homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV) . Et iterum: Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Et rursum: Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies (Ibid.) . Quibus verbis omnes fideles instruuntur, ut in tentatione positi sacram semper paginam inspiciant, sacrae Scripturae verba semper attendant. [Col. 0077C] Demonstravit etiam nobis Dominus in sua tentatione quanta calliditate diabolus sacram Scripturam ad pravitatis suae intentionem flectere conetur. Cum enim illi supra pinnaculum templi statuto suggereret, dicens: Mitte te deorsum (Ibid.) , mox Psalmistae dicta, quasi ad id quod suggerebat olim praenuntiata fuissent, subjunxit: Scriptum est, inquiens, quia angelis suis mandavit de te ut in manibus tollant te, ne unquam offendas ad lapidem pedem tuum (Ibid.) . Hujusmodi igitur diabolica versutia nequaquam credenda est frustra prolata, sed exinde edocemur quanta cura nobis sit contra eamdem versutiam vigilandum. Agit enim in nobis quotidie, quae semel in Domino praesumpsit agere, tentans videlicet nos fraudulenta sacrae Scripturae illatione in errorem [Col. 0077D] aliquem inducere.

Nec mirum, si Satanas sacram Scripturam simulata qualibet justa ratione ad suam nequitiam vertere valeat, qui se in angelum lucis transfigurat. Sed quanto majori calliditate suam nequitiam contegere novit, tanto plus praecavenda est a cunctis fidelibus, maxime a saeculi judicibus et rectoribus. Illos denique si avaritia solummodo corruperit, tantis vel sacrae Scripturae testimoniis, vel saeculari facundia ad ea quae injuste obtinere gestiunt, obtinenda [Col. 0078A] instruit, ut nil nisi justum videatur quidquid ab eis iniqua intentione profertur, non attendentibus ideo se hac falsitate deludi, quia nequam illum oculum, de quo Dominus in Evangelio dicit: Si oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit (Matth. VI) , retinent.

Nequam profecto est oculus illa prava intentio, qua quilibet aliena appetens omni modo laborat tam scriptis quam vulgaribus judiciis, qualiter pauperes et simplices supplantans, antiqua sanctorum Patrum decreta dissipans desiderata obtineat, non attendens quod Dominus per prophetam comminatur, dicens: Vae qui condunt leges iniquas (Isai. X) . Et iterum: Vae qui dicunt bonum malum, et malum bonum, ponentes tenebras in lucem et lucem [Col. 0078B] in tenebras (Isai. V) . Lucem in tenebras ponit qui sacrae Scripturae verba perverse intelligens in erroris sui supplementum sumit, sicut haeretici multi fecisse leguntur.

Haec autem ideo aliquid solito prolixius edidi, quia, pro dolor! agnosco nunc pene omnes rectores, tam clericos quam laicos, nil magis studere quam aliena rapere. Verumtamen clericos ab hujusmodi morbo nulla cura plus quam Scripturae sacrae lectio sanaret, si eam studio tantum agnoscendae veritatis suaeque emendationis causa summa humilitate frequentarent, Deum jugiter pro intellectu puro exorantes. Nam qui alia intentione legere solent nullam aedificationem exinde percipere merentur, sed fit in eis quod scriptum est: Oculos habent, et [Col. 0078C] non videbunt; aures habent, et non audient (Psal. CXIII) .

Eadem vero caecitas, quae clericis ex libralis [ sic uterque cod.; forte leg. liberalis] scientiae evenit abusione, laicis nascitur ex saecularis sapientiae praesumptione. Cum enim tantam peritiam dicendi quaelibet et defendendi habeant, ut in eis ipsum Tullium disputantem putares, tantaeque sapientiae talentum ex Deo acciperent causa defendendi simplices et pauperes, illi econtra, o nefas! avaritiae facibus inflammati, et ob hoc prorsus obcaecati, quorumque bona possunt devorant, ventrem pro Deo, temporalia lucra pro aeterna felicitate amantes.

Item ne de promissionibus suis unquam desperemus, exemplis quibusdam docuit nos Dominus. Promisit denique discipulis suis simulque cunctis in se credentibus, dicens: Ubi sunt duo, vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Quod quia semper impleat spiritaliter aliquando voluit demonstrare corporaliter Nam cum discipulis suis ad castellum quoddam euntibus et de se colloquentibus, ipse Christus, repente apparens, ibat cum illis; sicque eorum conviator effectus, licet ab eis dubitantibus inprimis [Col. 0079A] non esset agnitus, omnibus, quae de ipso erant, Scripturis instruxit.

Docuit etiam praelatos quodam exemplo non debere praecipites esse in judicio. Nam cum quamdam mulierem in adulterio deprehensam Judaei ante illum deducerent, et pro hujusmodi crimine judicium ipsius exquirerent, non statim pro exquisito respondit judicio, sed inclinans se aliquandiu in terra, scribebat digito (Joan. VIII) , admonens videlicet omnes fideles hoc facto ut, cum quaelibet vitia proximorum conspiciunt, vel audiunt, non ante haec reprehendendo judicent [ uterque cod. judicare] quam ad conscientiam suam humiliter reversi discretionis digito eam diligenter sculpant et in ea quid Conditori placeat, quidve displiceat [Col. 0079B] sedula examinatione discutiant. Per inclinationem denique Jesu humilitas, per digitum discretionis subtilitas, per terram vero cor humanum, quod vel bonarum, vel malarum actionum solet reddere fructus, exprimitur.

Similiter quoque vere poenitentibus et instanter orantibus Christus exempla dedit; poenitentes quidem in beata Maria Magdalena, instanter autem orantes in muliere Chananaea instruens. Haec igitur utraque exempla cunctis noviter conversis maxime attendenda sunt, quia nequitia diabolica, quamvis in omnes fideles impugnando desaeviat, amplius tamen eos, quos per veram peccatorum suorum poenitentiam et orationis instantiam ad Dominum confugere perspicit, impugnat. Unde et [Col. 0079C] plures conversi tantae impugnationis molestia gravati, desperantesque hanc in Domino posse superari, ad vitiorum consuetudinem, quasi canis reversus ad vomitum suum (II Petr. II) , redierunt.

In Simone etiam Mago, qui pro eo quod spiritalia dona cum pecunia comparare nisus est (Act. VIII) , nam legitur id non perfecisse sed tantummodo niti, non solum veniam nullam pro hujusmodi culpa obtinuit, sed etiam malitia maxima obcaecatus aeternaque maledictione percussus interiit. In hoc, inquam, Simone Deus omnes ecclesiastici ordinis viros instruit ne, spiritalis regiminis monarchiam pretio terreno comparare praesumentes, similia patiantur. Semel enim, ut scriptum est, loquitur Deus et secundo non repetit idipsum [Col. 0079D] (Job XXXIII) . Ideoque, quae semel per beatum Petrum apostolum in Simone damnavit, in cunctis simul perpetuo damnat, dicens ad omnem hominem Simonis ejusdem sectatorem: Pecunia tua tecum sit in perditione (Act. VIII) .

Haec igitur omnia aliaque his similia, quae reperiri possunt tam in Veteris quam in Novi Testamenti historia, omnium fidelium sunt documenta; et in his valet admodum considerari quanta Dei sit benignitas circa homines, quibus, quid vel sibi placeat, vel displiceat, in quorumdam factis dignatur jugiter intimare.

Heinr. Quamvis sint sancta et necessaria vitae, quae jam protulisti, documenta, ardore tamen solutionis, quam exquiro, videntur taediosa. Unde et hoc mihi quaeso reserari cur in his velis tam diu immorari, quasi illa, quae petii, quaestionis pro positae dicta prorsus omittens?

O. Ipsius Domini nostri Jesu Christi verbis respondeo: Quod facio, tu nescis modo, scies autem postea (Joan. XIII) .

H. Sanctissima quidem verba audio; sed quo tendant, ignoro.

[Col. 0080B] O. Dicam. Ubicunque igitur obscura, vel ignota, vel difficilia simplicioribus et idiotis sunt tradenda, prius aliqua plana et cognita constant edocenda, ut, in his assuefacti, ad incognita et obscura facilius capessenda quandoque instituantur. Hunc namque morem Dominus tam in operibus quam verbis suis observans et ea, quae nuperrime protuli, et alia infinita edidit dicta.

Et ut ita esse perspicacius intueri valeas, verbi propositi sententiam in medium proferamus. Petro itaque interrogante et dicente Christo: Tu mihi lavas pedes? respondit ipse et dixit: Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea (Joan. XIII) . Cumque nil plus de hujus solutione verbi adderet, sed lavans discipulorum pedes opere verba [Col. 0080C] incognita exposuisset, tunc demum quid verba, quid opera talia significarent intimavit, dicens: Scitis quid fecerim vobis? Vos vocatis me, Magister et Domine, et bene dicitis, sum etenim. Si ergo ego lavi vestros pedes Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes. Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis (Ibid.) . Quibus nimirum verbis aperte demonstratur quia si ignota praecepta absque exemplis factorum, vel verborum proferret, fragilitas humana nequaquam caperet.

Sicut igitur hic documenta sua praemissis factorum argumentis Dominus noster Jesus Christus expressit, ita etiam alibi saepissime verbis argumentosis ostendit. Sicut, cum Judaeorum novissima prioribus pejora [Col. 0080D] demonstraturus esset, prius de immundo spiritu ab homine exeunte et iterum cum aliis spiritibus nequioribus revertente, quoddam similitudinis argumentum sumpsit; sicque postea intulit, dicens: Sic erit et generationi huic pessimae (Matth. XII) . Item, quando intimare voluit quomodo unusquisque fratri suo ea quae contra eum commisisset dimittere deberet, argumentum similitudinis quoddam de rege, qui voluit rationem ponere cum servis suis, praemisit; sicque demum subjunxit, dicens: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. XVIII) . Item, quando explanare voluit quale gaudium in coelo sit super unoquoque peccatore poenitentiam [Col. 0081A] agente, similitudinem quamdam de ove perdita et inventa praemisit; sicque postea intulit dicens: Ita gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) .

Cum ergo Dominum nostrum, qui in omnibus, prout possibilitas permittit, imitandus est, audias obscuris planiora toties praemisisse, ne mireris, cum me audieris quaestionis obscurissimae solutionem differentem, facilioribus te prius instruere documentis. Ad haec etiam denuntio quia, nisi illa verba judiciaque Domini, quae utcunque sentiri et promi possunt, diligenter auscultas, attendens videlicet quam justa et vera, quamque necessaria existant, facillime in his quae obscuritatis conteguntur nebula, infidelitate, vel dubitatione delinques aliqua. [Col. 0081B] Neque enim sicut corporalia, quae solo intuitu dignoscuntur, ut sol, ignis, terra, aqua aliaque his similia, ita spiritualia atque divina comprehenduntur. Sed et hoc jugiter attendendum intimaque fide retinendum quia gratia divina omnia excedat merita humanarum virtutum.

Heinr. Mira sunt quae audio, quia, velut incantationibus quibusdam, ita me attonitum efficiunt ut, cum prius animo impatienti quaestionis cujusdam solutionem a te exigerem, nunc cogar eam relinquere et alia quaedam obscura proposita ardore simili investigare. Atque utinam ex hujusmodi investigatione [Col. 0081C] ad superiora priusque exquisita induci merear!

Othl. Fiet profecto quod optas, si tamen in istis quae prius dicenda sunt studiosus diligensque auditor existas.

H. Grates omni modo tibi propter tanta rependo. Nunc igitur, cum tantam curam habeas nostri, solve quae nuperrime proposuisti: quae sint videlicet judicia Dei justa, quae necessaria, quae etiam ita sint occulta, ut nullo modo agnosci valeant.

O. Faciam ergo quantum ipse annuit qui omnia bona tribuit.

Cum itaque audieris, vel legeris quia judicia Dei justa, et vera necessariaque sint, attende imprimis quid justum verumque ac necessarium usibus humanis [Col. 0081D] sentiatur. Neque enim Deus hominem, quem ad imaginem suam plasmavit, ita insensibilem reliquit ut haec aliquantulum investigare et intelligere non possit. Cumque singula discusseris et inveneris, Deo ita redde ut potissimum inventio docet esse. Nam supra nosse nihil exigit arbiter a te. Sed ut de is latius aliquid disseramus, omne justum etiam verum est omneque verum justum. Justum quoque et omne verum necessarium constat. In hoc tamen distant, quia omne justum et verum solummodo ad Deum, necessarium autem ad creaturam referendum est. Nullo enim indiget Deus; Deo autem omnis creatura indiget.

His ergo prolatis aspiciamus qualiter judicia Dei, [Col. 0082A] quae generaliter omnia justa et necessaria sunt, specialiter tamen quaedam justa, quaedam vero necessaria, quaedam justa simul et necessaria, quaedam etiam occulta dicantur. Eaque omnia in quatuor species distinguentes, de singulis, quantum Deus largiri dignatur, dicamus, ponentes in prima specie justa, in secunda necessaria, in tertia justa simul et necessaria, quae etiam omnia existunt manifesta, in quarta autem specie, occulta. Caetera ea, quae manifesta dicimus judicia, judiciis quibusdam valent agnosci; justa quidem ex praecedentibus, necessaria autem ex subsequentibus. Illa vero dicimus occulta, quae nec ex praecedentibus nec ex subsequentibus causis probare valent quae sint et quomodo sint, sed tantummodo credenda sunt justa, ideo videlicet [Col. 0082B] quia, cum Deo futura quasi praeterita sint nota, juste de utrisque potest judicari.

Inter haec quoque summopere intuendum est quod more humano justum, vel necessarium dicatur. Neque enim Deo aliud genus loquelae novimus praebere, nisi quod scientia humana solet habere, quia et ille, quoties nobis aliquid innuit, eloquii nostri more promit.

H. Licet sint obscura quae dicis, dulcia tamen moraliaque videntur convenientia sermonis. Unde quod coepisti, prosequere, quoad usque valeam intelligere.

O. Jam diximus quod omne justum, etiam verum, omneque verum justum sit, et quod omne verum et justum necessarium sit, et, quot speciebus omnia [Col. 0082C] judicia Dei differant, quoque modo singula probentur. Et quia non nisi humana loquela de Deo loqui novimus, nunc videamus quid apud homines justum, vel necessarium dicatur, ut per justitiam humanam judicia divina agnoscere valeamus sicque singulas judiciorum divinorum species propositas exemplis additis approbemus.

Justitia namque humana est ut unusquisque judex, vel rector ea quae iniqua sunt sub jure suo, aliquo, quatenus emendentur, manifesto praemoneat judicio, ut, si forte transgressio quaelibet postea facta fuerit, nullus se de ignorantia valeat excusare in subsequenti [Col. 0082D] judicio, eoque licentius et justius puniendi habeat potestatem, quo punienda et devitanda praemonebat. Justitia quoque humana est ut dominis servi, parentibus filii obedientes sint et subditi, caeteraque multa, quae memorari nequeunt. Quae tamen omnia ideo probantur justa, quia tam humanitus quam divinitus instituta sunt atque praecepta.

Necessaria autem dicuntur Dominicae incarnationis, passionis, resurrectionis et omnium, quae in hoc mundo, vel verbis, vel operibus Dominus exhibuit, dispensatio; sed et aeris temperies, solis splendor, ignis calor, victualium rerum substantia, rectorum potentia, pauperum cura, servitutis impensio, nuptiarum copula, totius disciplinae studia, et quaecunque [Col. 0083A] infirmitas, vel fragilitas humana exigit; sed et persecutiones, tentationes ipsaque scandala necessaria sunt, Domino dicente: Necesse est ut veniant scandala (Matth. XVIII) . Inter quae omnia maxime constant necessaria contemplatio divina, quae ita proponitur cunctis ut de ea, quasi ipsa sola sit necessaria, dicatur a Domino: Porro unum est necessarium (Luc. X)

Quae nimirum cuncta, quia non Deo, sed hominibus sint necessaria, luce clarius est. Verumtamen, quia omnia a Deo pro nobis ordinata justa sunt, justa sunt ergo omnia praedicta necessaria. Ex eo quidem justa, quia a Deo ordinata; ex hoc vero necessaria, quia sine his subsistere nequit conditio humana.

[Col. 0083B] Quaecunque etiam solatia, vel praesidia mundo per judicia divina exhibentur, ideo dicenda sunt necessaria, quia non ita per humana contingunt merita ut possint nostra a parte dici justa [ Cod. Cruc. ut possint non apte dici justa], id est, juste et ex debito nobis concessa; sed sola Dei providentia atque clementia necessitati humanae praevidentur profutura. Omne enim justum ex Deo super homines factum, ex aliquo merito, vel debito eorum praecedenti accidit. Necessarium vero dicendum est quod nullis praecedentibus meritis, sed sola Dei gratia obtinetur.

Justum quoque omne, pro eo quod Deus et justus et bonus est, bonum; necessarium vero, quia tam ex malo quam bono accedit, non solum bonum, sed etiam malum dici potest. Nam mendacium, quod [Col. 0083C] absque dubio malum est, invenitur saepissime necessarium. Omnis quoque culpa per se constat mala; sed ad bonum in homine faciendum tunc erit necessaria, cum quis elatus, vel propriae fragilitatis ignarus in eam corruens, et inde quid sit discens ad meliora conversus fuerit. Sicut de sancto Petro multisque aliis legitur, qui ideo dispositione divina permissi sunt graviter delinquere, ut et ipsi per fragilitatis suae experimenta discerent quid essent et aliis peccantibus compati scirent. Hoc igitur modo malum constat esse necessarium.

Verumtamen omne malum nobis necessarium, ex eo quidem quod est malum, inde humanae praevaricationis insinuat meritum; ex quo autem sit necessarium, inde divinae pietatis constat argumentum. [Col. 0083D] Unde et omnia gratiae divinae dona, quae tanta sunt ut ea nullus valeat promereri, quamvis in dispositione divina dicantur justa, ubi justum est omne pium, piumque omne justum, necessaria potius quam justa a nobis sunt dicenda.

Sed ut hoc apertius clarescat, assumenda sunt ex judiciis humanis exempla. Quotiescunque igitur judex quilibet reum quemlibet districte pro nequitia sua puniri fecerit, tam a punito reo quam a puniente judice justum judicium factum esse dici valet. Cum vero cuiquam reatum dimittens misereri judicaverit, ipse quidem judex aliique dicere valent quia juste idem, pro pietatis suae justitia, misertus fuisset et pepercisset reo. Cui autem facta est misericordia [Col. 0084A] non convenit dicere juste se eamdem misericordiam percepisse, sed necessario, vel gratuito judicis dono. Ne forte, si misericordiam adeptam justitiae meritoque suo deputaverit, judicis pietati derogare videatur

Idem de Dei gratia sentiendum est. Quia enim scriptum est: Omnes peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III) . Ideo nullus debet dicere, vel credere eamdem gratiam Dei se promeruisse. Alioquin non esset gratia, si ulli fuisset debita.

Quia igitur satis est dictum quid justum sit, vel necessarium ex justitia humana, nunc consideremus quae sit divina. Nam de necessitatibus humanis nulla erit similitudo ad divina. Justitia autem humana [Col. 0084B] superius est aliquatenus memorata, sed hoc iterum commemorare volui [ cod. S. Cruc., hic it. com. volo]. Denique supradictum est justitiam humanam hujusmodi esse ut omnis judex et rector ea crimina, quae lege aliqua praemonuit ne fierent, perpetrata licenter punire possit. Quae scilicet justitia si subtiliter pensatur, in omnium sapientium conscientia reperitur. Quamobrem cum nullius sapientis conscientia de hac dubitet justitia, necesse est eamdem nos scire divino reddendam esse judicio, ut, sicut homo praepotens iniquitatem contra praecepta sua perpetratam quolibet judicio solet punire, ita et Omnipotens omnem nequitiam contra legem suam, quae, vel ex naturali ingenio, vel qualicunque indicio indita est homini, effectam justo judicio, prout [Col. 0084C] vult, valeat emendare.

H. Hinc sapiens quisquam dubitare minus valet unquam.

Othl. Cum ergo juxta rationem praedictam justitia Dei aliquatenus queat inspici, libet modo, prout possum, ea quae te instigante pollicitus sum de judiciis divinis declarare, quae videlicet specialiter justa, quae specialiter necessaria, quae justa simul et necessaria, quae occulta etiam dicantur quibusque indiciis haec singula agnoscantur. Sed quoniam eadem judicia in quatuor species distincta promisimus exemplis probare singula, in primis primae quoque [Col. 0084D] speciei dicamus exempla. Scriptum igitur nosti quia Sodomorum et Gomorrhaeorum urbes subversae sunt judicio divino?

H. Scriptum profecto novi quia subversae sunt judicio Dei.

O. Potes autem scire quomodo idem judicium fuerit justum?

H. Minime, nisi in hoc quod judicium Dei semper justum esse credo. Aliter namque quomodo, vel in hac subversione, vel ubi justum sit, ignoro, unde precor ut tu, qui haec proponebas, denudare studeas.

O. Nonne subversionem urbium praedictarum reperire potes aliqua divinae pietatis admonitione praeventam esse?

[Col. 0085A] H. Nequaquam, ut reor. Nam nullus divinae legis monitor, vel praedicator, illuc praemissus fuisse legitur, sed pridie quam subverterentur, duo angeli venisse dicuntur, ita referente Scriptura: Venerunt, inquit, duo angeli Sodomam vespere sedente Loth in foribus civitatis (Gen. XIX) .

O. Lege caetera, quae sequuntur, et invenies forsitan judicia Dei, quae ibidem completa sunt, praemonitione aliqua denuntiata, ideoque vera et justa. Neque enim a memoria tua debet evelli quid supra dictum sit esse justum causaque justi. Quamobrem diligentius Scripturae memoratae sequentia intuere, et reperies cognitione aliqua quam justa fuerint judicia Dei in urbibus supradictis facta.

H. Quae me jubes reperire nequeo: ideoque tu [Col. 0085B] profer, quaeso.

O. Nonne, post ea quae praemisisti Scripturae verba, scriptum est: Egressus itaque Loth locutus est ad generos suos, qui accepturi erant filias ejus, et dixit: Surgite, egredimini de loco isto, quia delebit Dominus civitatem hanc. Et visus est eis, quasi ludens loqui? (Ibid.)

H. Scriptum profecto ita esse recolo; sed quomodo per haec verba judicia divina probari valent justa?

O. Possunt plane. H. Quomodo? O. Ex hoc utique quia cum Lot quosdam egredi de loco illo praemonuisset et delendam civitatem esse ipsam praedixisset, omnes, qui haec dicta Lot audierunt, admoniti sunt ut judicia Dei intimata evaderent. Sed quoniam [Col. 0085C] praedictam imminentemque subversionem noluerunt credere, patet profecto eos flagitia sua nec poenitere velle. Qua de re colligitur et probatur justum verumque esse Dei judicium, quod non ante, sed post monita neglecta delevit loca praedicta.

H. Jam plenius agnosco quid sentiendum sit de justo judicio. Verumtamen huic videtur quiddam obsistere in eadem subversione. Nam omnes ibi nequaquam sunt praemoniti; omnes vero, exceptis his qui cum Lot exibant, leguntur fuisse damnati.

O. Judicium divinum non, ut humanum plerumque, errat. Quamvis enim Deus, priusquam quemlibet moneat, si ejus monitis obtemperaturus sit praesciat, quosdam tamen perituros ideo ad poenitentiam [Col. 0085D] praemonet, velut ignarus, ut in ipsa admonitione cassata hominibus ostendat quia in caeteris judiciis, quae non ostendit, minime errat. Probavit namque in his, qui moniti non sunt conversi, quia etsi omnes admonerentur eadem essent facturi. Quod nimirum ita esse aliter etiam probatur. Nam priusquam duo angeli Sodomam venissent, cum Abraham colloqui ipsique Sodomorum et Gomorrhaeorum peccata denuntiare dicuntur. Pro quibus cum Dominum unice suppliciterque diu exoraret, post plura orationis verba intulit, dicens: Quid si inventi fuerint inter illos decem justi? Cui respondens Dominus, ait: Non delebo propter decem (Gen. XVIII) . Ecce Dei verbis quid venturum foret [Col. 0086A] audis. Nam quos praescivit incorrigibiles, in paucis probavit omnes.

H. Quidquid mihi dubietatis super hac sententia inhaesit, aperta ratio dissolvit. Videntur enim mihi modo omnia, quae de justo Dei judicio in praedictarum urbium subversione facto dixisti, tam lucida ut mirer quod non egomet per me ex circumstantia Scripturae eadem sentirem. Jure igitur legitur, jure cantatur: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum (Psal. CXVIII) . Et illud: Justae et verae viae tuae Rex saeculorum (Dan. III) .

O. Sentisne et hoc, an ex praecedentibus, vel subsequentibus causis dicatur justum praedictum Dei judicium?

H. Sentio jam plane quia, juxta sententiam tuam, [Col. 0086B] unumquodque judicium manifestum ex praecedentibus probari valet justum.

Othl. Visne aliud exemplum propalari, ex quo judicia Dei similiter valeant probari?

H. Volo omnimodisque deposco, quia quanto apertius praeterita declarasti, tanto avidiorem me ad futura praeparasti. Condelector namque in his quaestionibus ac solutionibus, ut illam, quam summopere expetii, libeas, quoad usque velis, patienter praestolari. Prosequere ergo inchoata, quia plura proposuisti explananda.

O. Potesne attendere illud Dei judicium, quod in [Col. 0086C] mari Rubro circa Pharaonem omnemque ejus exercitum legitur factum, quomodo sit justum?

H. Ut arbitror, possum; alioquin indagatio praeterita incassum videretur facta.

O. Unde, rogo, maxime patet justum?

H. Ex multimodis prodigiis, et signis plagisque praecedentibus. Sed et si quid justissimum plus valet quam justum, justissimum illud dico judicium, quod tanta praecesserunt monita signorum.

O. Optime dixisti. Nam quo plus fuerat justum, tanto districtius perculit Aegyptum. In hujusmodi etiam judicium quandoque casuros scito, quicunque infirmitate, vel qualibet correptione a Deo praemoniti, a vitiis suis nolunt converti.

H. Justissimum prorsus judicium videtur, quod in [Col. 0086D] eos, qui pietatis monita spernunt, exercetur.

Duobus igitur exemplis prolatis addamus et tertium, ut evidenter agnoscas quomodo judicia divina comprobentur justa. Ad quod congregatio Core, Dathan et Abiron, sed et omnes filii Israel, qui egressi de Aegypto perierunt in deserto, deputentur. Qui simul omnes justo judicio Dei probantur damnati, quia leguntur omni modo correpti et praemoniti

Inter haec etiam magnopere pensandum est quia et hoc justum Dei judicium intelligi valet, cum quilibet, vel naturali ingenio, vel scientia quacunque divinae legis praemoniti, sed non conversi, damnantur, sicut illi qui in prima mundi aetate diluvio [Col. 0087A] perierunt. Hi enim omnes, quoniam necdum prolata est lex ulla, naturali tantummodo ex scientia damnati sunt. Unde et Apostolus: Revelatur, inquit, ira Dei super omnem impietatem hominum, quia, quod notum est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Quod scilicet ita esse alibi idem Apostolus apertius declarat, dicens de quibusdam naturaliter sapientibus: Cum enim, inquit, gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis (Rom. II) .

Hujusmodi etiam ratione illud ultimum tremendumque Dei judicium probatur justum, quia variis [Col. 0087B] correptionibus et monitis constat praedictum. Unde et Psalmista dicit: Deus manifeste veniet (Psal. XLIX) . Quidquid autem manifestum fit indiciis profecto variis probatur praenuntiatum.

Nonne ergo per haec omnia perpendis quia differentia congrua appellantur illa judicia justa, quae praecedit admonitio, vel correptio aliqua?

H. Ex quo super his disserere coepisti, jugiter eamdem differentiam, licet hucusque inauditam, tantam reputavi ut eam sacrae Scripturae necessariam esse dicam. Quid enim per hoc pensari potest quod in Scriptura sacra toties dicatur, judicia Dei justa, nisi ut subaudiatur aliqua differentiae causa? Sensus non est omnino reprobandus.

Othl. Talis sensus non est omnino reprobandus. Proinde quia exemplis sufficientibus jam constat declaratum quomodo agnoscantur judicia justa, studeamus etiam declarare quae sint necessaria, sub specie secunda, distincta. Sed primum rogandus es si quidquam absque nutu et providentia Dei credas geri?

H. Nihil omnino; quia, sicut a sancto edocemur Augustino, nihil fit visibiliter ac sensibiliter quod non de invisibili atque intelligibili [ sic uterque cod. ] summi imperatoris aula aut jubeatur, aut permittatur

O. Cum ergo haec scias, attende ea quae de Joseph [Col. 0087D] patriarcha leguntur, qualiter scilicet suorum malitia fratrum ita contra eum invaluerit ut, vix a morte ereptus, venundaretur, sicque in Aegyptum duceretur. Cumque haec et alia, quae de eo Scriptura narrat, animo revolveris, afflictiones videlicet varias et quomodo post interpretationem somniorum ob praedictae famis metum obtinuerit totius Aegypti principatum, et deinde fratres, ob imminentis famis refugium ad se venientes, frumento consolatus fuerit, qualiterque ad extremum patrem progeniemque simul omnem ad se venientem a famis interitu liberaverit, quid aliud quam necessaria hujusmodi judicia Dei confiteberis?

H. Ita profecto necessaria haec omnia mihi [Col. 0088A] videntur ut, nisi hoc modo pietas divina per Joseph provideret, non solum pater fratresque ejus, sed etiam Aegyptus tota periret.

O. Haec omnia igitur, quaeso, ex praecedentibus an subsequentibus indiciis pensari valent?

H. Nullum sane meritum Joseph ex Scriptura reperio tale quod providentiam tantam potuisset obtinere. De fratrum vero meritis hoc evenisse incongruum est vel autumare, cum Scriptura narret his valde contraria. Refert enim quia post mortem patris venerint ad Joseph fratres ejus, et proni in terram dixerint: Servi tui sumus. Quibus ille respondit: Nolite timere. Num Dei possumus resistere voluntati? Vos de me cogitatis malum, et Deus vertit illud in bonum: ut salvos faceret populos multos [Col. 0088B] (Gen. L) .

O. Cum ergo tam necessaria divinae pietatis judicia ex nullis praecedentibus meritis, vel indiciis probare queamus, quid, nisi ex subsequente vel apparente Dei gratia, probanda censemus?

H. Merito, ut dicis, pietatis divinae providentiae solummodo est deputandum quod nulla provisio praecessit hominum. Sed et hoc video notandum quia Deus omnipotens tam ex malis quam ex bonis operatur sua beneficia.

O. Gaudeo quia nequaquam in superioribus frustra laboravi. Audio enim citius te modo sentire quibus indiciis judicia probentur divina. Unde propositis alia addamus exempla.

H. Deo gratias, quia haec omnia ita valent demonstrari [Col. 0088C] exemplisque comprobari.

O. In Daniele igitur huic simile invenimus. Nam cum eum Nabuchodonosor rex una cum sociis suis cunctisque sapientibus Babylonis propter indiscussam somnii interpretationem perdere decrevisset, tunc ipse sociique ejus, Ananias videlicet, Misael atque Azarias gratiam divinam invocabant, ut sacramento somnii revelato non perirent. Orantibus ergo simul, Danieli, qui inter ipsos Deo maxime placebat, revelatum est somnii mysterium. Quo patefacto, non solum ipse cum sociis, sed et omnes, qui pro eadem re interfici jubebantur, mortis decreta evaserunt. Per eumdem quoque Danielem multa his similia operatus est Deus judicia, constituens eum quasi murum suis et terrorem alienis.

[Col. 0088D] Quae nimirum omnia, quia nulla providentia humana, sed sola Dei clementia, necessitatibus humanis consulens inaestimabiliter providit, merito non ex praecedentibus, sed subsequentibus causis probari dicuntur. Sicut enim nemo, nisi solus Deus, hujusmodi necessitates praevidit, ita hanc mortalium nullus providere potuit. Unde necesse est ut hujusmodi judicia ex solo necessitatis adjutorio, quod a solo Deo procuratur, subsequente clarescant.

H. Apertissime igitur haec superiori sententiae conveniunt, quibus probatur quanta Deus provideat sapientia, non solum suorum, sed etiam alienorum, id est, infidelium salutem. Quia ergo saepius in Scriptura sacra reperitur, quantum gratia divina [Col. 0089A] per fideles suos infidelibus misereatur, nunquid potest usquam reperiri, si per infideles fidelibus aliqua beneficia dignetur largiri?

Othl. Maxima utique dona Dei inveniuntur ab infidelium pravorumque labore fidelibus concessa, si diligenter fuerint exquisita. Omnis namque septem liberalium artium scientia, qua nihil in rebus humanis praestantius est, per infideles dicitur primitus prolata. Hoc autem ideo divinae pietatis dispensatione factum esse credo ut pro scientiae tantae investigatione non opus esset fidelibus, in divino cultu laborantibus, nimis laborare, sed tantummodo de investigata, quantum necesse esset, [Col. 0089B] percipere, aut, quia superflua multa sunt in ea, haberent quid pro Dei amore tam respuerent quam eligerent.

Non solum enim philosophia spiritualis, sed etiam carnalis vario modo necessaria consistit. Primo quidem, ut ex ejusdem carnalis consideratione et oppositione, spiritualis clarior potiorque esse probetur. Secundo, ut prudentes quique habeant quod Dei pro amore contemnant. Tertio, ut stulti quique habeant quo quid sint ostendant. Deo enim placuit hoc omnimodo providere ut tam stulti quam sapientes haberent in quo, suam qualitatem ostendentes, et aliis et sibi noti fierent.

Sed his omissis ad proposita revertamur dicta, duobus praedictis tertium adjungentes exemplum, in [Col. 0089C] quo Esther reginam venerabilem assumere volo. Sicut enim Joseph in Aegyptum et Daniel in Babyloniam ductus, uterque a Domino praedestinatus est salvator multorum, ita et haec, assumpta in matrimonium regis Assueri, salutem obtinuit Judaici populi contra Aman, crudelissimum hostem Judaeorum.

H. Quanta concordia haec superioribus respondeant, et per Dei gratiam, Scripturae verbis agnosco et tua attestatione approbo. Jam enim magis ac magis attendo quia illa judicia censes dici specialiter necessaria, quae non solum, nullis praecedentibus meritis humanis, sed etiam e contrario ex malis orta, in bonum convertuntur Dei gratia. Illa vero specialiter justa, quae admonitione aliqua puniendos [Col. 0089D] praecedentia, sed non aedificantia, ultionem inferunt dignam.

O. Ita profecto, ut asseris, censeo. Nam ut dissimiliter debeant appellari, differentiae ipsius ratio edocet.

Sed quia differentiam, quae inter justa et necessaria Dei judicia videtur esse, exemplis sufficientibus monstravimus videamus etiam quae illa sint quae justa simul et necessaria dicuntur. Quae videlicet sub tertia specie distinximus, eaque nihilominus exemplis subjunctis approbemus.

[Col. 0090A] Et primum quidem de primo parente ponamus exemplum. Ipsi namque a Deo praeceptum fuerat ut se a ligni vetiti esu abstineret. Ille vero cum huic praecepto non obediret, inter alia damnationis genera, quae pro tanti praecepti transgressione meruit, peccatum originale generando cunctis suis posteris attulit. Tale ergo supplicium sortitus est primus homo per justum Dei judicium.

Ecce audisti justum Dei judicium. Quod ideo probatur justum, quia non ante, sed post praeceptum Domini neglectum, constat illatum. Nunc autem diligenter attendas quomodo idem judicium factum sit necessarium.

Ejusdem namque primi parentis posteri, id est omne genus humanum, quod ad vitam aeternam est [Col. 0090B] praedestinatum, agnoscens se in iniquitatibus conceptum et procreatum omnimodaque fragilitate circumdatum, fugit ad conditorem, postulans ab eo sententiae hujus absolutionem. At ille, omnia juxta congruam temporum seriem hominumque qualitatem disponens, primo quidem per legalia praecepta, deinde per varia prophetarum documenta salutis humanae jura instituit. Cumque per haec multis praestaret dona salutis, novissime Filium suum sibi coaeternum, in carnis peccatricis similitudine ex Virgine procreatum, pro omnium restauratione mortalium dignatus est mittere. Qui scilicet veniens omnes ad se confugientes suscepit, vitae praeceptis instruxit, et incorruptibilem honestissimumque regenerandi modum statuens, non solum in maturiori [Col. 0090C] aetate positos suaeque doctrinae capaces, sed etiam in infantia constitutos vivendique prorsus ignaros hac regeneratione adeo extulit ut filios Dei vocaret et, post temporalem, vitam aeternam promitteret.

Sicque factum est ut judicium Dei, quod ex praecedenti transgressione protoplasti inferebatur justum, subsequente gratia Dei, fieret necessarium, quia videlicet depressi et humiliati sunt per hoc homines ne, vel naturali dignitate, vel peccandi impunitate sese extollentes, instar angelicae naturae, in aeternum perirent. Probavit namque Deus in angelis peccantibus quia sicut ipsi, timore nullo constricti, damnationem perpetuam superbiendo meruerunt, ita et homo, si timore aliquo non constringeretur, eamdem mereretur. Unde constringendus [Col. 0090D] erat timore tali quo et gratia Dei semper egere ostenderetur et ad eam fugere jugiter compelleretur.

Timoris autem tanti causa nulla potuit esse alia, nisi poena aliqua. Neque enim quidquam aliud quam poena timetur; poena vero est culpa infici, fragilitate deprimi. Quapropter quod Deus hominem, vel originali, vel quolibet peccato permisit implicari, nihil aliud sentiendum constat nisi ut eum hoc modo humiliaret et salvaret. Non enim homo salvatur, nisi humilietur. Humiliari autem nequit, nisi aliud vereatur. Vereri etiam non potest, nisi se sentiat aliqua poena, vel jam inclusum, vel cito posse includi.

Haec igitur omnia videntur ita connexa ut praecedentia [Col. 0091A] subsequentium sint causa. Nisi enim poena praecedat, timor non sequitur. Similiter nisi timor praecedat, humilitas non sequitur. Sic etiam nisi humilitas praecedat, salutis aeternae gloria non sequitur. Unde et nonnulli, quanto plus superbire solent, tanto gravioribus culpis, ut humilientur, implicari indigent. Per humilitatem ergo redeundum est homini ad patriam, unde discessit per superbiam.

H. Quam ratio dulcis et ad omnia verba fidelis! Experior certe tam praeclara ratione quod Deus, tam mala permittendo quam bona praestando, clementissima semper erga omnes in se credentes utatur intentione. Haec itaque Psalmista attendit, cum dixit: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis; et sanctus in omnibus operibus suis (Psalm. CXLIV) . Sed [Col. 0091B] et Apostolus eadem attestatur, dicens: Conclusit Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereretur (Rom. XI) . Quis ergo imperitorum tantam sperare potest Dei clementiam ut tam in infimis quam in optimis rebus ostendat illam?

O. Gaudeo quia tam efficaciter prolata sentis ut etiam aliorum his similium reminiscaris. Ideoque nihil hic immorantes ultra progrediamur.

Superiori itaque sententiae proximam et sensu et loco, modo in exemplum ponere volo, Evam scilicet omnium mortalium matrem. Quae, cum prior praecepta Dei sprevit et continuo idem facere viro suo suggessit, priori quoque et graviori punita est supplicio, [Col. 0091C] ut ex hoc etiam quam justus judex sit Deus sentiatur judicio. Dictum namque est ei: Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos; in dolore paries filios, et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui (Gen. III) . Sic ergo punita est mulier prima, quoniam prior praecepta contempsit divina. Quod nimirum quam justum fuerit ut scilicet praesumptio major, eo enim major quo prior, majori quoque subjaceret supplicio in omnium cordibus sapientium constat scriptum. Proinde cum sit notum quomodo ex praecedenti culpa in Evam illatum sit justum Dei judicium, attende, precor, ex subsequentibus quomodo idem judicium fuerit necessarium. Ubi rogo, plures, vel saltem duo homines simul commorantes, pacifici possunt esse unquam, nisi alter alteri subdatur?

[Col. 0091D] H. Nusquam omnino.

O. Unde erat necesse ut homines, etiam primi, redderentur pacifici et subjiceretur alter alteri. Sed hujus subjectionis materia, gravior mulieris exstitit culpa. Illa enim plus debuit subdi, quae plus egit peccati. Quamobrem satis patet quia justum judicium Dei in illam illatum constat necessarium. Neque enim primi homines aut scirent, aut forsitan vellent hac uti invicem subjectionis concordia, nisi aliqua divinae dispensationis compellerentur causa.

Similiter in dolore et labore puerperae justum simul ac necessarium Dei judicium inspicitur. Justum quidem, ideo quia dolore et laborare meruit: necessarium [Col. 0092A] vero, quia sine eodem labore et dolore nulla proles humana nutriri valet. Sed ne omnis mulier hac se lege constrictam quereretur, apposita sunt praeconia virginitatis et continentiae, dicente Apostolo: Qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit; et qui non jungit, melius facit (I Cor. VII) .

Est etiam aliud in hac dispensatione notandum quia, cum ex mulieris primae peccato tanta fuisset orta subjectio, nulla deinceps mulieribus relicta est querimoniae occasio, quasi injuste fuissent viris subjectae. Sed ex unius peccantis merito argumentatur omnes idem meruisse. Et sicut Deus, in eadem mulieris primae culpa tanta subjectionis et humilitatis bona operatus necessaria, nullum gloriandi locum dedit eidem mulieri, quasi de suis meritis tot [Col. 0092B] bona provenirent, ita in omnibus hominibus, per quos judicia sua exercet, agere solet, hoc semper providens, per bona quae operatur in illis, ut nemo de suis meritis gloriari possit.

H. Quantae auctoritatis videantur ista, quae etiam modo protulisti, nullo possum sermonis indicio propalare. Magnum enim quiddam et notitiae communi necessarium sentio in his latitare. Caeterum quia simillima quaestionis meae verba jam memorasti, dum videlicet ex unlus peccantis mulieris merito omnes dixisti mulieres subjectionem meruisse, precor ut ad hujusmodi quaestionem solvendam studeas properare.

O. Patienter praestolare, quia citius audies me inde dicturum quantum mihi Dominus dignatur [Col. 0092C] praestare.

Duobus enim jam dictis, tertium restat exemplum de judiciis, quae dicuntur justa simul et necessaria. Nec non, quae sint occulta Dei judicia, prius est dicendum; quae in specie quarta proposuimus distinguenda. Sed quod prior ordo exigit, prius quoque dicamus, exemplum videlicet propositum; ad quod explanandum, tremendum de Juda apostata ponam judicium. Hoc namque duobus modis justum dici valet. Uno quidem, quia cum caeteris apostolis in omnibus bonis edoctus, postea in tantam malitiam [Col. 0092D] cecidit ut ipsum auctorem vitae morti tradere praesumeret; alter vero modus ex ipsis Domini verbis, quae ad eumdem Judam dicta sunt, pensari valet. Quantum autem necessarium fuerit idem judicium hominibus cunctis, pro quibus est mirabiliter ordinatum, et nemo dicere valet; et tamen omnibus patet.

Quae duo contraria de uno eodemque judicio ideo protuli quia tam magnum est ut nemo dicere sufficiat et tam manifestum ut nulli opus sit dicendum. Quapropter nihil inde plus referendum videtur nisi forte pro excitanda memoria velis aliqua.

H. Licet hujusmodi historiam ex Evangelio sciam, desidero tamen ex te audire, quia dulcissimum est [Col. 0093A] hoc repetere quod fidelibus cunctis praestat semper vivere.

O. Coenantibus namque discipulis ait Jesus: Amen dico vobis quia vestrum unus me traditurus est (Matth. XXVI) . Mox contristatis illis et interrogantibus quis esset, respondit eis dicens: Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet, etc. (Ibid.) . Quibus profecto verbis in eodem Juda judicium Domini justum manifestatur, quia, dum ejus malitia praedicitur, arguendo praemonetur.

H. Praemissa Domini verba longe aliter a plerisque sentiuntur. Videtur enim, quia idem infelix Judas ex supradictis verbis ita sit astrictus ut nullatenus aliter quam Veritas praedixit agere posset.

O. Quaestio haec, si non in aliis Scripturae sacrae [Col. 0093B] locis soluta fuisset, movere aliquos merito potuisset. Qualiter namque sint intelligenda hujusmodi verba, Ezechiel propheta indicat ex ipsius Domini persona dicens: Vivo ego, dicit Dominus Deus, nolo mortem impii, sed ut convertatur a via sua et vivat (Ezech. XXXIII) . Et paulo post apertius subjungit dicens: Etiam si dixero impio: morte morieris; et egerit poenitentiam, vita vivet et non morietur (Ibid.) . Quae nimirum dicta in Ezechia rege Juda, et in Achab rege Israel, maximeque in Ninivitis leguntur impleta, ubi sententiae divinae constat immutatio facta. Unde satis declaratur quia verba divina mortem inferant nulli; sed nequitia humana ita per infidelitatem meretur deludi ut Deus videatur sibi nolle misereri.

[Col. 0093C] H. Utiliter igitur opinionem quorumdam intuli, quia, dum eam aperta ratione destruxisti, me simul docuisti. Unde rogo ne hic amplius immoreris, sed ad proposita revertaris. Quia enim revelante Deo, ut credo, satis reserasti quae sint judicia Dei manifesta sub tripartita specie distincta, id est, justa, necessaria, justa simul et necessaria, eaque singula ternis exemplis probasti. Nunc tempus exigit et ordo ut quae sint occulta prorsus et ignota studeas enucleare.

Othl. Videntur itaque merito vocari illa Dei judicia occulta quae, ut superius dixi, nullis praecedentibus, [Col. 0093D] vel subsequentibus indiciis, cur facta sint monstrantur. Ut, verbi gratia, immutatio regnorum, quae in Danielis et Regum libro multipliciter facta legitur, et reprobatio quorumdam, velut Esau, de quo dicitur: Esau odio habui (Rom. IX) ; et illius de quo in Evangelio scriptum est quia accesserit ad Jesum, dicens: Sequar te quocunque ieris (Matth. VIII) . Sed reprobatus est a Domino dicente: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Ibid.) . Sicut et illorum de quibus in Actibus apostolorum legitur quia prohibiti sunt apostoli eis verba salutis denuntiare (Act. XVI) . Utque est perfidia Judaeorum, quos tam quotidiana experientia quam Scriptura [Col. 0094A] reprobatos quidem indicat. Sed cur ita sint parum agnoscitur. Quamvis enim ex nece Jesu Christi intelligantur damnati, tamen quare in tantam caecitatem, vel perfidiam inciderint ut talia perpetrarent nescitur. Similiter ex occulto Dei judicio contigit quod plurimae adhuc gentes in infidelitate, detinentur quodque multi, proh dolor! fidelium subitanea morte, vel aliquo exitiabili casu tam animae quam corporis praecipitantur.

Terrae quoque atque hominum sterilitas, variae mulierum gravidarum abortiones, insolitae tempestates, potentia impiorum, nativitas monstruosa quorumdam et hominum et animalium, hostium incursio pestilentiae, fames ignisque depopulatio aliaque his similia eveniunt ex occulto Dei judicio.

[Col. 0094B] Ex quibus omnibus colligitur quia per justa quidem et occulta Dei judicia Deum timere, ac venerari, eique omnimodo subdi; per necessaria vero, quae maximae pietatis divinae indicia sunt, Deum amare, spemque omnem et fidem in ipso ponere instruimur.

H. Jam satis instructus sum de judiciorum divinorum qualitate in quadripartita distincta varietate; ideoque perge, quaeso, ad ea quae diu promisisti.

O. Instanter pergo; sed tu quoque proximus esto, scilicet attendens jam dicta animoque revolvens, si quid in his forsitan lateat quod te ignarum adhuc moveat.

H. Nil prorsus me movet in his duntaxat quae discutiendo sunt prolata, quoniam multimodis sacrae [Col. 0094C] Scripturae testimoniis constant approbata.

O. Si ergo ideo quidquam restat ignotum, quia sine discussione est prolatum, cur non in medium prompsisti ad discutiendum? Profer igitur quid sit, si forsitan ante propositae quaestionis solutionem solvi possit.

Heinr. Superius itaque, cum de divinis judiciis disserere coepisti, hoc simul protulisti quia gratia scilicet divina, omnia excedat virtutum humanarum merita. Quod quamvis certissime noverim, quia tamen interdum tentatione et illusione diabolica adeo constringor ut id, quod certum et notissimum mihi [Col. 0094D] prius erat, tunc vix agnoscere valeam, precor ut aliqua doctrinae verba a te audire merear, quorum memoria in tempore tentationis roboratus minus a vera fide notitiaque recedam.

O. Exquiritur et agnoscitur merito unde subsistit omnis homo. Gratia namque Dei cunctis est causa manendi. Quae, licet ineffabiliter omne meritum excedat humanum, sex tamen modis praecipue videtur excedere. Et primo quidem excedit, cum hominem, originali culpa justo Dei judicio inclusum, absque ullis praecedentibus meritis per baptismum absolvit; secundo, cum homini alimenta innumerabilia ex variis fructibus producta tribuit ejusque servituti cuncta visibilia subjicit; tertio, cum homini, [Col. 0095A] in quocunque virtutum profectu posito, quotidie tamen labenti et confitenti veniam promittit; quarto, cum instrumenta, et incitamenta omnemque occasionem bene agendi tam ignaro quam conscio homini salvando providet et disponit; quinto, cum liberat a pluribus tentationibus et periculis, quae nullatenus praecaveri, vel praevideri ab hominibus possunt; sexto, cum tam magna et sublimia, non solum in futuro, sed etiam in hoc saeculo dona dignatur largiri, quae nullatenus meritis humanis valeant compensari. Quomodo enim quis possit promereri illam virtutum miraculorumque operationem, qua multi ita utuntur ut coelo, terrae, mari, ipsique inferno imperare videantur?

His igitur sex modis colligitur quia quantacunque [Col. 0095B] sit virtus humana, in comparatione tamen divinae justitiae et pietatis apparet nulla. Nam, si quid erit hominis merito tribuendum, non ita constat intelligendum ut per se quidquam possit mereri, sed ex Dei gratia evenire, ut ejus meritum aliquod possit esse. Sicut Apostolus dicit: Quid enim habes quod non accepisti? (I Cor. IV.) Ideoque omnia divina beneficia, non ex meritis humanis, sed ex Dei gratia evenire credenda sunt, omnique homini cum Apostolo dicendum est: Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. XV) .

Ecce et hoc, quod nuperrime quaerebas, omni devotione amplectendum. Nil jam plus quaeras, donec aliquid super diu desiderata quaestionis tuae solutione proferamus.

Sed prius oremus ut rite loqui hinc mereamur. O Deus aeterne, cujus vis regnat ubique, da mihi de tanta re dicere nil, nisi recta.

H. Impleat Dominus omnes petitiones tuas (Psal. XIX) .

O. Certamen singulare unquamne vidisti, vel audisti?

H. Nunquam vidi, sed audivi tantum et legi, in libro scilicet Regum, ubi David et Goliath congressi sunt.

O. Esto lectum, sive auditum, vel visum; scis hoc judicium fore? H. Scio. O. Et cur sit statutum?

[Col. 0095D] H. Ut arbitror, et hoc haud ignoro. Pro dissidentium namque partium aequitate discernenda, quasi quoddam examen verissimum est statutum ut duobus singulariter concertantibus, qui vicerit, omnes suae partis victores, qui autem victus fuerit, partis suae omnes pariter victos ostendat.

O. Recte quidem super hoc existimas. Sed cum ita, ut arbitraris, pro judicio et examine justo statutum et inventum sit, dic etiam, quaeso, unde probari possit hujusmodi judicium justum esse? Quod enim dicitur justum, cur sit justum simul est dicendum.

H. Nescio quid dicam, quia verbi nescio causam. [Col. 0096A] Certe si non in superioribus didicissem verborum tuorum utilitatem, verba talia pro nihilo computarem. Unde rogo, profer in medium quid portendat haec circumventio quaestionum, ut sic me, vel scire, vel nescire interrogata possim conjicere.

O. Quaestio communis judicii plus valet quam specialis. Unde et Nathan propheta, David de communi judicio interrogans, justissimam quaestionis sententiam citius ab eo extorsit, et quasi ad hoc incantando coegit, ut nec sibi specialius judicando parceret, cum communis judicii decreta protulisset. Sic et ego necdum volo pandere quid specialiter designet prolata quaestio, ut eo verius generale judicium proferas quo in eo nihil speciale inesse scias

H. Nescio si verum par huic, tamen exprimo [Col. 0096B] verbum. Videtur namque mihi idcirco fore justum judicium certamen singulare, quia ab utriusque partis principibus communiter est decretum et statutum.

O. Recte etiam hoc protulisti. Omne namque judicium ideo constat justum quia communiter est decretum et probatum. Unde est illud probatissimum judicium: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris (Tob. XVI) . Hoc igitur, quia omnibus aequaliter prospicit, aequaliter dividit, ab omnibus jure probatur justumque vocatur. Videamus ergo et nos quid de singulis sit confectum, et sic probemus judicium rectum. Dictum namque est in primis quia certamen singulare sit judicium; deinde cur idem judicium sit statutum pro aequitatis scilicet parte discernenda; [Col. 0096C] ad extremum vero, judicium ipsum ideo fore justum, quia communi voto est decretum. Ex quibus omnibus colligitur quia necesse est justum judicium esse, quod pro aequitatis parte discernenda communiter est statutum, vel decretum. Ad haec etiam si omne judicium juris est judicium, certamen autem singulare pro juris indicio agitur. Justum ergo erit judicium in certamine singulari statutum. Hujusmodi autem judicium in certamine singulari expressum ideo protuli, quia argumentum videtur judicii illius esse quod factum est in primo parente.

Hic enim, cum ad imaginem Dei conditus esset et omnium virtutum armatura indutus totius humanae posteritatis parens foret praedestinatus, electus est etiam pro omnium hominum parte ad certamen [Col. 0096D] singulare, ut in illo uno tam valido tamque prudente omnis fortitudo et prudentia probaretur humana. Verumtamen quia primum Dei mandatum, diabolo suadente, contempsit, ad primam certaminis congressionem victus cecidit, sicque in illo uno omnis merito lapsus est homo; atque satis probatum est in eo omnem humanae justitiae praesumptionem, Deo congressam, nihil esse, nihil valere. Hoc autem ideo justum probatumque esse dico, quia in omni singulari certamine justum probatur, ut qui fuerit victus omnes suae partis ostendat simul victos.

H. O quam robustum argumentum, per quod tantum probatur judicium! Videtur namque mihi idem judicium tam verum ut a cunctis sapientibus [Col. 0097A] probari possit justum, et tam subtile ut ejus intima vix aliquis valeat sentire. Dic tamen, quaeso, si judicium ipsum, quod in parente primo factum est, singularis certaminis exprimit typum, quis congressor est ejus? denique certamen nullum valet esse per unum.

O. Congressor igitur, vel concertator, sive, ut a quibusdam dici solet, adversarius, de quo interrogas, mandatum Domini intelligitur. Quod ideo adversarii nomine exprimitur, quia omni negotio perverso, quod homo studet, adversatur. Unde et in Evangelio Dominus dicit: Esto consentiens adversario tuo cito, dum es in via cum eo (Matth. V) .

Porro si dubitas quia adversarius hoc in loco mandatum Domini debeat intelligi, lege sanctos expositores, [Col. 0097B] et ita procul dubio invenies. Cum ergo duos concertatores, vel adversarios habeas, pro utriusque partis, id est Dei et hominis, aequitate singulare certamen ineuntes, unumque, qui pro nostra parte certavit ab altero, id est mandato Domini, persuasionem diabolicam victum audias, nonne potes intelligere qualiter in uno homine victo omnes homines merito etiam omnes sustinent poenam peccati?

H. Plane jam intelligo, sed fateor: quia nisi praemisisses argumenta et similitudines quibus ad hanc intelligentiam attraherer, nunquam sentirem. O, quanta et qualis Dei gratia, quae tibi tanta et talia inspiravit documenta, quibus me pedetentim a minoribus ad majora attraheres, quousque ad summa scientiae divinae arcana perduceres! Summa enim [Col. 0097C] mihi videtur cognitio quaestionis tantae solutio. Nunc ergo sentire incipio cur auribus meis instillabas dudum illa Dominica verba: Quod facio, tu nescis modo; scies autem postea (Joan. XIII) .

Othl. Quid, si adhuc in hujus mysterio judicii lateat mirum aliquod quod ignoras?

H. Quare hoc objicis, cum etiam nil me videatur scire, postquam tantum mysterium contigit audire?

O. Illud denique in hoc singulari certamine restat adhuc pensandum qui sint utriusque partis principes, vel judices intelligendi, a quibus judicium tale potuerit [Col. 0097D] decerni? alioquin non est undique probatum praedicti argumenti exemplum.

H. Quaestor subtilis ad multa notanda videris. Mihi namque sufficerent praemissa, sed, quia tibi aliter placet, audire quidquid adhuc inde dixeris libet.

O. Utriusque ergo partis judices, vel principes, a quibus certaminis memorati judicium est statutum, Trinitatis summae personae sunt intelligendae. Quarum etiam communione et unanimitate, quae utique de universis judicibus justis credenda est, quasi ex unitate, quia in Trinitate summa consistit unitas et in unitate summa Trinitas, primi hominis conditio provisa est et decreta, dicendo: Faciamus hominem [Col. 0098A] ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) , omniaque providentur et decernuntur. Haec quidem de utriusque partis principibus sit dicta.

Quid autem de concertatorum qualitate dicere debeo, cum eorum cognitio sit in aperto? De unius namque, id est, mandati divini potentia et fortitudine Isaias propheta ex Domini persona dicit: Quomodo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, etc., usque, sic erit verbum meum, quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum; sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in his ad quae misi illud (Isai. LV) .

Verbum autem et mandatum in Scriptura sacra saepissime pro uno sensu positum fuisse nullum reor litteratum dubitare. Sed si quis forte dubitat, exempla [Col. 0098B] a beato Joanne dicta audiat. Dicit enim in Epistola sua: Qui dicit se nosse Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est. Qui autem servat verbum ejus, vere in eo charitas Dei perfecta est. Et post pauca: Mandatum, inquit, vetus est verbum quod audistis (I Joan. II) . Ecce mandatum et verbum pro una eademque re positum probatur quod in vicem concertatoris ex parte Dei eligebatur.

Alter vero, qui ex nostra electus fuit parte, licet supra expressum sit qualis fuerit, addendum est tamen hic aliquid. Dicit namque Scriptura sacra de eo: Deus creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum, et iterum convertit illum in ipsam [cod. Cruc. ipsa] et secundum se vestivit virtute (Eccli. XVII) .

Heinr. De his inopinata et aperta ratione satisfactum mihi esse videtur undique. Proinde quaeso ut, quia homo liberi arbitrii omniumque virtutum excellentia ita praeditus fuit ut, si praecepto Dei obediret omnia bona sine difficultate posset; sed suggestione fraudulenti hostis inobediens effectus, omnia quidem mala facile, bona autem ulla difficile obtinet, si qua facultas ei sit tantis malis resistere et bona ulla facile promereri, pandas. Querimonia itaque maxima est dignum non posse resurgere post lapsum et quod casu semel male contigit, si non in melius reparari possit.

[Col. 0098D] O. Quamvis haec sententia in multis reperiatur libris, quia tamen a me exigis, eamdem, quibus possum, explanabo verbis. Sicut igitur ad Dei et hominis distantiam declarandam judicio justissimo apparuit delictum, ita Deo placuit ut immensas bonitatis suae divitias in delinquentis hominis ostenderet remedio, juxta illud Apostoli: Lex subintravit, ut abundaret delictum; ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia, ut, sicut regnavit peccatum in mortem, ita et gratia Dei regnet per justitiam in vitam aeternam (Rom. V) .

Neque enim vel agnosci posset gratia, nisi aliqua ejus praecederent indicia; indicium [ cod. Cruc. judicia; judicium] vero gratiae est districtio legis et [Col. 0099A] justitiae sicut supra multimoda ostensum est ratione.

Quamobrem licet protoplasti inobedientia meruerit ut omnis via virtutum iter habeat angustum, tamen, quia eadem ratio liberi arbitrii, et cognitio boni atque mali, nec non spes veniae remansit; omnimodo adnitendum est intentione ut, non eo, quo facilior et latior vitiorum, sed quo difficilior et angustior cursus est virtutum, transeamus, pensantes quia omne latum facileque cito vilescit, et appetitores suos fragiles negligentesque reddit; angustum vero ac laboriosum omne, quo penetratur difficilius, eo fit gratius sectatoresque suos cautos et sollicitos efficit.

Quibus diligenter consideratis, omnis virtutum [Col. 0099B] adipiscendarum difficultas, non solum arcta et poenalis ob praedictam protoplasti inobedientiam, sed etiam necessaria prorsus et utilis invenietur, immensaque Dei sapientia exinde tam miranda quam laudanda probabitur. Quae dona sua et beneficia efficit sic pretiosa et grata ut tamen nulla [ cod. Cruc. nulli] videantur vilia vel ingrata.

Haec igitur attendens, omnem bene agendi difficultatem esse necessariam, itaque dispositam cognosce, ut per illam probetur quo quis ad Deum accedat corde, voto perseverantiae an inconstantiae. Nam inconstans, conversationis sanctae viam cunctis pene noviter conversis difficilem initiatus et conversationis ejusdem cursum provectiorem initio fieri leviorem minime arbitratus, cito in incoeptis lassescit, ad [Col. 0099C] tempus, ut scriptum est, credens, et in tempore tentationis recedens (Luc. VIII) . Constans autem ordinem rerum considerans ita a Deo institutum ut omnis tam spiritualis quam carnalis vitae disciplina inchoata quidem sit amara et difficilis, processu vero temporis ipsoque usu suavior fiat atque facilior juxta illud: Labor improbus omnia vincit, dura et aspera sustinet cum patientia credens, quia, juxta Psalmistam: Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent (Psal. CXXV) ; recolens etiam illud apostolicum: Nemo coronabitur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II) .

Initium autem legitime certandi vitia timor est Domini. Qui cum mentem possederit, ab omni vitiorum captivitate liberat et in amoris divini libertatem [Col. 0099D] collocat. Ex quo jam bene agendi facultatem quasi pro munere accipiens gustat quam «suavis est Dominus» et quam «suave sit jugum ejus» nihilque magis desiderat quam ut in contemplatione divina consistat.

Quae omnia quia inconstans et infidelis ignorat per experientiam, merito ignoratur et merito obcaecatus laborat. Nullus ergo his, quasi pro conjectura mea, dictis diffidat, sed attendens ipsum Dominum dicentem: Omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX) ; et: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, (Joan. XIV) , credat quia in cujuscunque mente amor Dei habitaverit, tantam sibi facultatem vitiis resistendi [fore] quantam amor saeculi olim tribuit obediendi. [Col. 0100A] Alioquin si homo, conversus et in Dei gratia confidens nequaquam vitiis potuisset eo nisu resistere quo eisdem deditus studuerat obedire, nec liberi arbitrii nec ullius compos esset meriti.

Meritum autem hominis hoc esse reor: si, cum liberam habuerit facultatem male agendi vel cogitationibus, vel verbis, vel factis, pro Dei solummodo amore, aut timore stulta frangat vota, ut sequatur meliora. Qui enim ideo mala devitat, quia facere non praevalet, nil ex hoc bravii mereri credendus est. Unde de unoquoque homine bona rite promerente dicitur: Qui potuit transgredi, et non est transgressus; [Col. 0100B] facere mala, et non fecit; ideo stabilita sunt bona illius in Domino (Eccli. XXXI) .

Cum ergo omnis virtus omneque meritum bene agendi pendeat, ut dictum est, ex facultate male agendi, claret omnino quia quot modis unusquisque potest male agere tot quoque possibile sibi est bene agere. Nam, verbi gratia, si victualem substantiam retinens histrionibus aliisque saecularibus viris eam vales expendere, potes et Christi pauperibus erogare. Item si vales maledicere, potens es et benedicere. Si autem praecisus es lingua, ut loqui nequeas, mala nec bona. Similiter si visu cuiquam nocere poteris, potes et prodesse. Si vero ita orbatus es oculis ut non possis peccare visu, impotens es etiam videndo bona aliqua perpetrare. Eodem modo, si [Col. 0100C] sano corpore uteris ad explenda desideria carnis, maxima simul exinde vales praemia promereri, si eisdem desideriis pro Dei amore decreveris reniti. At si abscisus es genitalibus, vel in tali senio positus ut nullas jam carnis tentationes et illecebras patiaris, scias absque dubio nullum te promereri posse bravium, quod pro hujusmodi passionibus devincendis constat promissum. Sicut scriptum est: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I) . Quibus verbis cum promittitur tentationem sufferenti corona, denegatur ei qui non suffert. Haec quoque de cunctis carnalibus accipe membris.

H. His quidem dictis aperte declaratur quanta male, vel bene agendi facultas in exterioribus membris [Col. 0100D] habeatur. Sed cum de interioribus longe aliter sit sentiendum, quia nihil ibi carnaliter est abscindendum, quomodo supra dicta facultas ibi possit esse cupio agnoscere.

Othl. Interioris hominis facultas ad omnia tanto est major quanto natura ejus praestantior. Ille enim plura vitia, id est, superbiam, cenodoxiam, iram, tristitiam, invidiam et virtutes, id est, humilitatem, patientiam, tranquillitatem, benignitatem, continentiam sua solummodo ratione sine exterioris actione interdum complet. Exterior vero nulla vitia, vel [Col. 0101A] virtutes contingit actione, nisi quae interior concepit ratione, excepto, cum necdum, sicut infantes, rationis capax, vel cum peccatis exigentibus insaniae morbo laborat. Ideoque in interioris ratione omnis exterioris pendet actio.

Abscisionem quoque, vel circumcisionem pati potest homo interior numerosiorem, quam exterior. Sed in hoc utriusque circumcisio distat quia exterior quo plus fuerit circumcisus, eo magis ad bona et mala explenda redditur infirmus. Interioris vero circumcisio ad vitia quidem utrumque hominem reddit infirmum, ad virtutes autem validum. Unde et illa omnino est exercenda quae vitia solummodo abscidit, virtutes autem nutrit, quaeque non solum in Novo, sed etiam in Veteri Testamento jubetur, attestante [Col. 0101B] Jeremia propheta, qui dicit: Circumcidimini Domino, et auferte praeputia cordium vestrorum (Jer. IV) .

Si autem quaeris quomodo cordis circumcisio agatur, audi. Quotiescunque igitur efferos animi impetus delectationesque perversas represseris, toties in corde agitur circumcisio ubi eorum fit repressio, et unde coeperit eorum egressio. In corde quippe oriuntur et de corde egrediuntur, sicut Salvator noster in Evangelio dicit: De corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae (Matth. XV) .

Qua de re colligitur quia, cum interior homo non secus parvum membrorum corporalium numerum, sed juxta vitiorum multitudinem infinitam valeat [Col. 0101C] circumcidi, innumeris etiam modis potest bene agere se circumcidendo, vel male non circumcidendo. Nam quotiescunque incitaris ad iram, vel ad luxuriam, vel ad rependendam contumeliam, vel ad avaritiam, vel ad infidelitatem, vel ad quaelibet vitia, si haec constanti animo respueris et pro his respuendis Domini auxilium quaesieris, toties bene facis et coronam vitae perennis promereri conaris. Quoties autem haec non respueris et in eorum delectatione et perpetratione immoratus fueris, toties male agis et inferni supplicia promereris.

[Col. 0101D] Inter haec etiam pensandum est quia divinae pietatis dispensatio idcirco in hac vita quaedam mysteria, et difficilia et adversa reliquit, ut in eis experiatur cujuslibet fides, spes atque charitas, quae non nisi per dura et aspera probari possunt, et ut per haec unusquisque habeat facultatem atque occasionem bene agendi, nec non promerendi praemia aeterna, credens mysteriis quidem virtutem divinam velari, difficilia vero et adversa per Deum posse superari.

Sed ad mysteria pertinet omnis Dominicae incarnationis, passionis, resurrectionis dispensatio, quia in eis humanae salutis causa ita est velata ut non nisi avida et fidelissima inquisitione percipi valeat. Quanto magis autem mystice est velata, tanto majora [Col. 0102A] pro hac quilibet fidelis mereri valet fidei praemia. Ad haec etiam omnis Testamenti Veteris historia pertinet, quae carnaliter gesta ita denuntiat ut in eis spiritualis vitae intelligentiam exquirendam edoceat. Quae quia sunt tanta ut et peritissimi quique vix ad haec discutienda sufficiant et saepissime a Patribus sanctis reperiantur discussa, universa sine discussione praeterimus.

In elementis quoque et in rebus quibuslibet vitae praesentis, nec non in consecrationibus, maxima mysteria inveniuntur. Elementa autem dico, quaecunque sub corporali, vel invisibili substantia humanis usibus deserviunt. Unde etiam elementa, quasi elevamenta, id est supplementa dicuntur pro eo quod humanae fragilitati pro supplemento conceduntur, [Col. 0102B] ut sol, luna, stellae, animalia, bestiae caeteraque hujusmodi. Non sol aeternam Dei et Domini nostri Jesu Christi claritatem, luna sanctam et catholicam Ecclesiam mystice designant, quoniam, sicut luna, ita et sancta Ecclesia, nunc incrementa, nunc detrimenta sui patitur Et sicut luna apparente claritate solis minime lucet, occidente autem mox lucere solet, ita et Ecclesia, divinae perfectionis claritati comparata, nullam justitiae lucem habet; per se vero, id est inter mortales, virtutibus plurimis lucet. Stellae singulos quosque sanctos denotant, quia sicut stella differt a stella claritate (I Cor. XV) , ita et sanctus quilibet ab alterius sanctitate.

Animalia vero illud mystice designant, ut sicut [Col. 0102C] ipsa usibus variis hominum subjecta nihil renituntur, sed usque ad mortem patiuntur, ita et homo potestati divinae per omnia studeat subditus esse. Unde Psalmista dicit: Ut jumentum factus sum apud te (Psal. LXXII) , ac si aperte diceret: Sicut mihi jumentum meum in omnibus est subjectum, ita et ego tibi subesse volo. Quod autem jumenta tam occisa quam viva ad usus hominis quoslibet efficiunt, hoc designare videtur quod scriptum est: quia sive vivimus, sive morimur, Domini sumus (Rom. XIV) . Sicut enim in potestate hominis est animal suum vel vivum, vel occisum ad quemlibet usum aptare, ita et potestas Dei est nos in hac vita et in futura positos loco, quo vult, destinare.

Bestiae significant feroces et instabiles quorumdam [Col. 0102D] animos, quia sicut bestiae nulla ratione vel disciplina cohibentur, sed quocunque eas impetus voluntatis, vel casus impulerit, illuc praecipites feruntur, ita et indisciplinati et inquieti laxata mente, ubi volunt, vagantur [ cod. Cruc., ubi ubi vagantur].

Haec igitur pauca de elementorum mysteriis diximus, relinquentes majora majoribus, sed cum his tamen excitantes quosdam negligentes ad inquirenda hujusmodi arcana, quae et fidem roborant et mentem ab infimis elevant.

Similia quoque mysteria inveniri queunt in rebus. Res autem reor aliquo modo posse dici omnia, quae non per substantiam propriam existunt, ut elementa, [Col. 0103A] sed alicui substantiae accidentia intellectu, vel actu solo capiuntur, ut numerus, dies et nox, languor et medicina, copia et penuria caeteraque talia. Quae nimirum omnia licet juxta dialecticae artis subtilitatem distinguere nequeam, non enim merui illius habere notitiam, si tamen sententia juxta morem sacrae Scripturae aliquatenus proferatur, peto ne propter rusticitatem sermonis respuatur, cum constet plurimos ecclesiasticos scriptores parum excoluisse dialecticam, etiamsi noverint illam. Maluerunt namque plano quam obscuro sermone spiritualia proferre. Unde et sanctus Hieronymus dicit: Sint alii diserti, laudentur ut volunt, et inflatis buccis spumantia verba trutinent; mihi sufficit sic loqui ut intelligar, et ut de Scripturis [Col. 0103B] disputans Scripturarum imiter simplicitatem. Idem quoque alibi, Deus, inquit, sensus magis quam verba requirit. Haec autem ideo intuli, ut si quis forte me reprehendat rem solummodo pro accidentibus posuisse, quam plurimi nunc pro substantia, nunc pro accidentibus ponunt, noverit me sensus simplicitatem plus quam verborum subtilitatem exponere velle simulque sciat quia in aliquibus auctoribus ita, ut a me dictum est, invenitur. His ergo praemissis, jam ad noviter propositorum mysteria discutienda accedens, in primis quid numerus significet dicere volo.

Numerus enim cum maximus sit divinae scientiae delator, insinuans nobis per se quomodo Deus cuncta sub mensura et pondere atque ordine certo habeat (Sap. XI) , quanto efficacius omnia comprehendit, tanto praestantiora mysteria gerit. Quorum ego imperitus vel aliqua ideo exponere gestio ut illis, qui scientia varia instructi, in multiplicatione et divisione numeri sese juxta litteram solummodo exercent magnumque putant, si quemlibet in sola numerandi peritia praecellant, aut incitamenta spiritualis exercitii praebeam, aut excusationem negligentiae auferam. Mihi namque, qui plus vulgariter quam scholasticae artis hujus notitiam parvam suscepi, amplum esset, ut credo, excusationis refugium, [Col. 0103D] etiam si nullum exinde exquirerem spiritale studium.

Unde si aliquid aedificationis de numeri mysterio tam imperitus protulero, tanto evidentius gratiae divinae erit donum quanto minus ab homine accepi hujusmodi documentum.

Caeterum quia omnis numerus ex unitate descendit et unitas, per se subsistens, totius numeri semen causaque existit, de ejusdem unitatis mysterio aliqua opitulante Deo in primis proferre gestio.

Quod igitur unitas totius numeri causa, ut dictum est, per se quidem subsistit, nullus autem numerus absque ea subsistere valet, significat unum Deum omnipotentem ita esse perfectum atque simplicem [Col. 0104A] ut ipse nullo indigeat, sine ipso nulla autem creatura existere valeat. Deinde cum idem Deus omnipotens, et unus, et trinus; unus quidem in substantia, trinus vero in personis; Pater videlicet, et Filius, et Spiritus, atque Deus Pater de nullo, Filius vero Deus de Patre sine passione, vel diminutione genitus, et per ipsum omne factum; Spiritus quoque sanctus non de Patre et Filio genitus, sed procedens dicatur, proferendum est etsi minus digne (quis enim ineffabilia valeat condigne fari?) tamen utcunque qualiter, haec omnia per numerum valeant designari. Quod ergo per unitatem per se subsistentem Deus unus per se etiam subsistens designetur, jam prolatum est.

Qualiter vero unus idemque Deus trinus intelligatur, [Col. 0104B] per hoc exprimi videtur quia primus dicitur, sicut scriptum est de ipso dicente: Ego sum primus et novissimus (Apoc. I) . Primus enim non minus quam inter tres dici valet. Ast quamvis de pluribus dici liceat, valde tamen incongruum exstat, ut cum Deum dicimus primum, hoc solummodo ad creaturae ordinem, et non potius ad aeternae Trinitatis personas referamus, praesertim cum omnia relativa quae de divina proprie dicuntur substantia, nulla extra se substantia ad suam indigeant relationem, ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus.

Haec itaque tria substantiae divinae relationi congruerent, etiam si nulla angelorum, vel hominum substantia existeret. Neque enim pro eo quod angelus [Col. 0104C] et homo, Deum laudans, aliquando defuit summae aeternaeque Trinitatis personae; relationis suae convenientia unquam carebant, sicut nec aqua, in terra inhabitabili fluens, ideo ad hauriendum est inepta quod nemo ibi exinde hauriens invenitur.

Quod cum ita sit, de primo, quod utique relativum nomen est, nec minus quam de tribus valet dici idem datur intelligi. Nam sicut Deus, priusquam ab ullo diceretur Deus, erat, ita etiam semper in se habuit unde primus dici potuisset, in personis scilicet tribus. Claret ergo quia, cum Deum omnipotentem primum fatemur, trinum etiam exinde fateri edocemur.

Sed summopere observandum ut, sicut Deum [Col. 0104D] Patrem aeternum dicentes, Filium quoque ejus sibi coaeternum ex ipsa Patris aeterni persona credere solemus, ita etiam, cum Deum Patrem in personis primum aliasque dehinc personas juxta ordinem dicimus, nullam earum, ut inter homines fieri solet, temporis antiquitate priorem, sed totas tres personas, Patris et Filii et Spiritus sancti, sub uno aeternae Trinitatis primatu existentes credamus. Neque enim ex eo quod nobis impossibile est verbis simul edere personas Patris et Filii et Spiritus sancti, de Trinitatis hujus aeternitate debemus dubitare, sed, quod labiis simul nequit proferri, mente et spiritu fideli valet utcunque contineri, et quam congrua divinae dispensationis sententia, ut Deus, [Col. 0105A] qui spiritus est, non nisi spirituali intelligi valeat sapientia.

Prolata itaque, ut potui, unitatis et Trinitatis divinae ratione mystica, aggrediar et hoc aliquatenus promere qualiter, per numeri mysterium, Patris aeterni Verbum, per quod omnia facta sunt (Joan. I) , ab ipso absque ipsius passione vel diminutione genitum, Spiritus quoque sanctus quare non genitus, sed procedens, juxta fidem catholicam intelligatur.

Scimus namque omnes quia, cum ab unitate [Col. 0105B] numerus quilibet creari decernitur, per cum qui sibi proximus est, id est secundum, creatur. Secundum autem, qui, praeter personam, nihil ab unitate discrepat, idcirco arbitror esse dicendum in persona Filii Dei, ne forte, si binarium, qui duabus unitatibus constat, nominari censeo, aequalitatem Patris et Filii, juxta mysticam numeri rationem, denegare videar. Si cui vero aliter placeat, non respuo, dummodo aequalitatem ita ostendat in numero, ut in Deo Patre credenda est ejusque Filio.

Quod si etiam ab aliquo cavillatore sententia talis ideo impugnatur quia secundus quilibet primo inferior apud homines dicitur, attendat in primis quia licet Unigenitus Dei, personam Filii, instar hominis [Col. 0105C] cujuslibet patre procul dubio suo junioris sortiatur, non tamen idcirco coaeternum coaequalemque Deo Patri credere desistimus. Deinde, quod missus quilibet mittente inferior apud nos dicitur, et tamen ipse Dominus noster Jesus Christus, qui Deo Patri secundum divinitatem coaequalis est, de seipso in Evangelio dicit: Quem Pater sanctificavit et misit in mundum (Joan. X) . Et alibi: Vado ad eum qui me misit (Joan. XVI) . Apostolus quoque dicit: Ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum (Gal. IV) . Quibus nimirum dictis datur intelligi quia, sicut Verbum Patris aeterni et Filius et missus dicitur, nec tamen a paternae gloriae aeternitate destitutus creditur, ita etiam secundus in numeri mysterio potest dici sine controversia catholicae fidei. Quamvis huic [Col. 0105D] rationi satis astipuletur quod, cum quoslibet numerare voluerimus, dicentes: Ille primus, ille secundus, ille sit tertius; non per hoc dignitatem vel aetatem primi majorem quam secundi vel tertii semper designamus, sed quia pro usu habemus, imo pro differentia indigemus ut post primum, mox secundum numerando dicamus. Si enim numerantes semper dicamus: Ille unus, ille unus, ille unus; ex hujusmodi indifferentia nullum instruimus quem vel primo, vel secundo, vel tertio, vel deinceps dixerimus. Omnis autem homo indiget instrui tam de se quam de alio.

Quo cum Deus non indigeat, numerus nullus cadit in illum, sed in nos. Qui sicut nostra numerare [Col. 0106A] solemus quaelibet, ut ea sciamus, non ut dissimilitudinem aliquam in eis designemus, ita etiam divinae Trinitatis personae ideo numero sunt distinctae, ut efficientiae quae per eas designantur, nobis semper sint notae utque personarum ordinem debitum teneamus, non ut ullam inaequalitatem in essentia credamus divina. Quamvis enim unum sit omne quod in divina essentia constat, nobis tamen, qui ab unitate procul secernimur, opus est ut Deus unus variis personis, variis modis, variis differentiis variisque argumentis pronuntietur, sicut et infirmo cuique ut solidus et perfectus cibus in varias aliorum ciborum species efficiatur, vel sicut infanti opus est ut plena ac perfecta verba in varios abruptae vocis et inconditae modos formentur.

[Col. 0106B] Et ut apertius aliquid et excellentius dicam, sicut dicere solemus: Ille fons, ille rivus, illud stagnum, et tamen unum aquae elementum significamus; ita etiam de Dei Patris et Filii et Spiritus sancti unitate credi oportet. Licet enim in personis, ut fons et rivus stagnumque differant, in una tamen substantia instar aquae purissimae conveniunt. Unde et Dominus noster, qui unius substantiae est cum Patre, velut rivus cum fonte, dicit: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV) .

Cum igitur eo quo dictum est modo Verbi superni personam in secundo ab unitate liceat designare, dicamus quia, sicut per eumdem secundum unitas omnem numerum absque passionis suae et diminutionis vestigio creat, ita etiam Pater omnipotens [Col. 0106C] per Verbum suum impassibiliter et indefective omnia creavit semel, si tamen semel recipit aeternitas. Et ineffabiliter hoc disponendo praedestinandoque agens per Verbum, quod nobis saepius et temporaliter numerantibus unitas facit per secundum. Neque enim, licet saepius repetatur, unitas est nisi una. Omnia ergo, ut dixi, per Verbum Patris facta sunt, sicut omnes numeri ab uno per secundum creantur.

Ubi satis aperte probari videtur quia Pater sicut unus generans, Filius vero sicut alius genitus, et non solum genitus sed etiam unigenitus dicendus est. Quia cum ab uno non nisi aequalis sibi, id est unus generatur, merito ipse unigenitus vocatur. Pluralitas vero, id est numerus, cujus principium est binarius [Col. 0106D] ab uno, sicut dictum est, per alium, vel, si melius dicitur, a duabus unitatibus quae nihilominus designant Patrem et Filium, creata invicem se generat, et generatur per multiplicationem, tantoque longius ab unitate discrepat, quanto plus in varias numerorum species derivatur.

Nam ut terrenae divinaeque generationis distantia exprimatur, numeri quidem cujuslibet generatio non minus quam per binas species multiplicando agitur, ut quatuor per duos binarios, utque sex per duos ternarios, unitatis autem generatio per unam, id est per semet fit solummodo ut semel unum. Hoc enim ita esse notissimum est abacistis, qui, cum multiplicare voluerint unitatem, dicunt semel [Col. 0107A] unum. Cumque ita possit rimari, unum e duobus a nullo esse ideoque ingenitum, alterum vero ab altero esse ideoque genitum, sicque per hoc numeros creari; fide quoque valet percipi, quia Deus Pater ingenitus, Deus vero Filius genitus, et quia per ipsum omnia, ut scriptum est, facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .

Deinde, ut appareant personae tres, quod est perfecta Trinitas, dicamus a primo tertium, non ternarium, in persona Spiritus sancti. Qui ideo, sicut a tanto numeri mysterio instituimur [ cod. Cruc. instruimur], [Col. 0107B] non genitus, sed procedens dicitur, quia si genitus diceretur, non solum Patris, sed et Filii genitus dictus videretur. Quod quam absurdum et incongruum sit divinae generationis qualitati, ex humanae generationis ratione valet pensari. Quis enim homo duorum genitorum filius competenter dici posset? aut quis se duorum patrum filium a quoquam dictum ad injuriam non reputaret?

Quapropter, quia quidquid Spiritus sanctus est hoc de Patre et Filio esse habet, sicut et tertius a primo et secundo est, verius et aptius ab utroque procedens quam genitus dicitur Spiritus sanctus. Spiritus sancti namque proprietas est Patris et Filii Spiritum esse, et ab utroque aequaliter procedere; sicut et tertius aequaliter a primo et secundo procedit.

[Col. 0107C] Sed dum Patris et Filii Spiritus dicitur, per hanc personam nihil aliud nisi unitas et charitas, vel quidquid hujusmodi relative dici potest innuitur. Unde et Dominus in Evangelio ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) , quasi diceret: ego et Pater in unitate, id est in Spiritu sancto sumus. Qui nimirum sensus, nisi fallor, in exitu orationum multarum reperitur, ubi dicitur: Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti. Quod ita licet colligi.

Si enim omne quod Deus est substantia dici potest, Pater autem et Filius unum sunt; ipsum ergo unum substantia est ideoque, duabus personis Patris et Filii commemoratis, tertiae personae memoria in unitate commendatur.

[Col. 0107D] Sive ergo unum, sive unitas vel charitas dicatur de Deo, non solum ad Trinitatem in unitate consistentem, sed etiam ad personam Spiritus sancti specialiter referendum est; quia cum non minus quam inter duos unitas et dilectio esse possit, hique duo in personis duabus, Patris et Filii, sint intelligendi; unus quidem diligens, id est Deus Pater, alter vero dilectus, id est Deus Filius, patet profecto ipsam dilectionem, qua unum sunt, quaeque ex utroque pariter procedit, accipiendam esse pro Spiritus sancti persona, in sancta Trinitate, tertia. Quamvis enim alia persona sit diligentis, alia dilecti, alia dilectionis, in eadem tamen dilectione quae tertia persona est, et qui diligit et qui diligitur unum sunt et in [Col. 0108A] unum conveniunt, sicut et in stagno fons et rivus confluunt nullam inter se differentiam habentes.

Sed ne impossibile vel incredibile tibi videatur quod in Deo Patre et Filio ejus tanta unitas et charitas sit, attende quia de unitate et charitate multorum fidelium scriptum est: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV) . Si igitur in multitudine hominum, quibus unitas accidentalis est, potuit fieri unitas, cur non potius credenda est semper esse in Deo Patre ejusque Filio, quibus coessentialis [ cod. Cruc. coaeternalis] et consubstantialis est? Non enim Deo sicut homini virtutes ullae ex accidenti dono veniunt, sed in illa una substantia omnes simul virtutes speciales essentialiter consistunt omnesque ibi unum sunt. Nulla ibi justitia sine pietate, nulla [Col. 0108B] pietas sine justitia. Cumque his duabus virtutibus, id est justitiae et pietati, omnes concordent pariter, merito virtutum omnium concordia, quae in Deo Patre Filioque ejus est, unitas dicitur ipsaque, quia ab utroque procedit Spiritus sanctus.

Notandum quoque quia unitas Patris et Filii ipsa personarum distinctione declaratur. Si enim tres unitates pro sanctae Trinitatis specie ponamus, duasque ex eis pro Patris et Filii dualitate, quia duo sunt, colligamus, ipsa quae restat tertia, non dualitas, sed unitas appellatur. Quia vero eadem unitas non ad se sed ad dualitatem referenda est, necesse est enim ut alicujus et in aliquo sit unitas: et non magnum est si unus unum sit, sed mirum et ineffabile quod duo penitus unum sint, mihi videtur satis declarari [Col. 0108C] per tertiam personam, quae Spiritus sancti est, qui a Patre et Filio procedit, sicut et tertia unitas, a duabus unitatibus Patris et Filii unitas, quasi eaedem duae unitates Filii et Patris dicant: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; illud scilicet unum quod persona tertia, id est unitas, de nobis testatur. Dualitas namque duos esse, sed eosdem duos unitas unum esse significat. Omnes quoque qui ad hanc unitatem spirituali dilectione confugiunt, unum efficiuntur. Ergo quod dilectio sancta accidentaliter erit in multis hominibus, aptans eos in unum, hoc Spiritus sancti persona substantialiter et aeternaliter ad Patris et Filii personas constat.

Exprimit ergo utriusque communionem et divinae substantiae unitatem, quae utique tanta est ut in [Col. 0108D] nullo extrinsecus indigeat, sed omnia in se contineat. Ideoque cum Patris et Filii persona dicitur meritoque utriusque unitas, id est Spiritus sanctus, simul semper consubstantialis manens, simul etiam semper personaliter commemoratur. Deitati namque nil magis quam unitas convenit ascribi.

Ut autem haec unitas et trinitas quam de invisibili divinitatis substantia dico apertior credibiliorque fiat, libet aliqua de visibilibus rebus ponere exempla quomodo unitas in substantia et trinitas in personis existat. Sed primo hujus mysterii similitudinem [Col. 0109A] in aedificiis, dein in altera quaeramus materia. Credo namque quia providentia divina, sicut per plurimas similitudines coelestis vitae notitiam nobis tradidit, ita etiam multa unitatis et trinitatis suae argumenta reliquit. Unde ex multis duo hic inserere volo, ut per haec tam brevitati quam aedificationi tuae consulam.

Omnis itaque sructura lignorum vel lapidum, quamvis undique in parietibus peracta sit vel quantoscunque parietes in se babeat, nequaquam domus potest existere sine tecto. Si autem in duobus saltem parietibus coaequatis et perfectis tectum superponatur, mox domus dici valet pro eo scilicet quia omnia, quae his tribus peractis restant agenda, sunt quasi principalium adjectiva et ex illis dimetienda. [Col. 0109B] Duo autem parietes et tectum personas tres, sed unam substantiam significant, quia nec parietes nec tectum per se, sed haec tria rite conjuncta unius domus substantiam pariter efficiunt. Cum ergo haec ita sint, cujus, rogo, personae de tribus praedictis typus unitatem hujus substantiae, id est domus maxime ostendit? Quod si interrogaveris quomodo vel quare, ita collige.

Cum igitur construenda est domus quaelibet et peracti fuerint duo parietes, duas personas exprimentes, unus quidem pro eo quod initium operis est, quasi non ab alio sed a se et in semet incipiens: alter vero, cum priori omnino in latitudine, altitudine et longitudine aequalis esse debeat quasi ab [Col. 0109C] ipso exortus et emanans, necdum ad unitatem substantiae suae domus aedificanda pervenit. Cum autem tectum tertiam personam exprimens supponitur, tunc demum unitas substantialis domus efficitur. Idcirco vero tectum personam tertiam exprimit quia, sicut primo et secundo numeratis tertius mox numerandus ab eis procedit, ita etiam duobus parietibus in constructione praecedentibus tectum deinde construendum sequitur; neque enim sine parietum constructione tectum quodlibet ad habitaculum construitur.

Potest etiam hac ratione colligi quam congrue Deus domus [ cod. Lamb. Dei domus] vel templum dicatur, non solum ob praedictam sanctae Trinitatis figuram, sed etiam ideo quia omnia quae in templo [Col. 0109D] quolibet pro pace et securitate, pro umbraculo et refugio temporaliter habentur, in Deo sola aeternaliter possidentur. Cujus nimirum templi porta et ostium Christus intelligitur. Unde ipse dicit: Ego sum ostium (Joan. X) . Haec quidem de structura sufficiant dicta.

In accensa quoque candela inveniri possunt, ut reor, similia. Nam cum ardens elementis constet tribus, id est stupa, cera, luce, personarum trium figuram tenet. Sed sicut in domo persona tertia, id est tectum, ita et in ardente candela, tertia, id est lux, operatur unitatem substantialem. In neutro igitur, id est in aedificio et candela nulla habetur utilitas, nulla substantiae unitas, nisi tertia persona, tectum scilicet et lux, addita fuerit. Personam autem [Col. 0110A] dico pro ejusdem personae typo, ne idem toties dictum videatur taediosum.

Nonne ergo haec utraque, de aedificio videlicet et candela, dicta constant satis mira atque divina aptissimaque ad agnoscenda [ cod. Cruc. cognoscenda] sacrae fidei rudimenta? ibi namque potest carnalibus etiam oculis comprehendi quomodo in personis tribus substantia una habeatur, qualiterque personarum trium nulla absque aliis quidquam operetur, sed omnes simul opus suum efficiant, quamvis singulis aliquod specialius conveniat. Protegi namque in domo et illuminari a candelae incendio specialiter convenit personae tertiae, quia et tectum inde dicitur quod sub eo commorantes ab aeris intemperie pluviarumque inundatione tegendo protegat; [Col. 0110B] et lumen, quod illuminet.

Quae scilicet utraque satis conveniunt personae Spiritus sancti. Ipse quippe in trinitate summa personam tertiam continens, et protector consolando moerentes et illuminator edocendo insensibiles dicitur. Unde Dominus noster ad discipulos suos de ejusdem Spiritus sancti missione loquens dicit: Paracletus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia (Joan. XIV) .

Inter haec etiam illud merito pensandum videtur quod in utraque similitudine, aedificii scilicet et candelae, tertia persona, quam unitatem personarum duarum exprimere dixi, addenda est desuper et superna respicit semper, velut in domo tectum et in candela incendium. Non ergo sine causa sacramenti [Col. 0110C] magni aestimo fore talia.

Arbitror namque illud designare quod, cum in aliquo labore homo Dei cooperator et adjutor esse possit, juxta illud: Dei enim sumus adjutores (I Cor. III) , unitatis tamen donum, quod summum est bonum, quo quis ad perfectionem provecturus est, de superna solummodo gratia descendat; sicut scriptum est: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) . Quod enim ex terra ortum vel in terra positum datur, initium quidem vel particula aliqua boni operis potest esse, sed ad substantiam perfectionis et unitatis non pertingit. Unde et idem Spiritus sanctus cum apostolos ad unitatis divinae culmen erecturus et instructurus esset, non, ut [Col. 0110D] prius, a Domino in terra posito datur, sed de coelo supra eos missus legitur.

Haec autem dico, non ut in illa trinitate summa personam ullam superiorem vel inferiorem credam, sed ut ostendam quia, sicut ejusdem trinitatis figura in nulla substantia corporali vel visibili sine aliquo superexcellente potest exprimi elemento, ita etiam in nobis nil boni valeat fieri absque gratiae supernae supplemento.

Ipsa namque, cum nos quasi sub personis duabus, id est anima et corpore, bonum aliquod in terra inchoantes, divinum auxilium pro perfectione, id est trinitate, invocamus, semper erit in nobis quasi persona tertia, oriens scilicet ex alto, et coaptans [Col. 0111A] utraque, id est animae et corporis opera diversa divinae unitati et trinitati.

Sed et hoc de Trinitate sancta commemorandum puto quia, cum Spiritus sancti persona, Patris et Filii, ut supra dictum est, unitatem et aequalitatem dilectionemque commendet, congrue hi qui, hanc personam imitantes, de sacrae fidei unitate, vel de pacifica Dei et hominis charitate, seu de consona virtutum omnium varietate rite scribunt aut loquuntur, Spiritus sancti gratia repleti dicuntur. Ejus enim dono totius unitatis fit ratio, sicut et ad lucis pertinet donum illuminata acies oculorum, licet ipsa lux non a se, sed aliunde procedit.

Potest etiam sanctae crucis signum in trinitate et unitate summa inveniri. Si enim in modum trianguli tres unitates, duas quidem quasi per lineae normam aequaliter stantes, tertiam vero superius in medio duarum, ponas, quod etiam triangulo omni convenit, ut scilicet in dualitate consistat, in unitate autem respiciat hoc modo: ▩ [Figura]

Cumque ita triangulum posueris, si unitatem quartam mediae inferius opposueris, signum sanctae crucis habebis. Ubi juxta fidem sacram magnopere pensandum quem cuique personae debeas assignare [Col. 0111C] angulum, ne vel dualitatem constantem vel unitatem eminentem incongrue discernas. Quod, ut reor, ita debet discerni.

Quia enim aequalis dualitas in Patre et Filio, unitas vero in Spiritu sancto intelligenda est, ascribendae quidem sunt duae, quae aequaliter consistunt, unitates Patri et Filio; tertia autem in medio earum desuper posita et velut ab utroque [ cod. Cruc. utraque] procedens, Spiritui sancto.

Hujusmodi igitur ratio, nisi fallor, convenit trianguli mysterio, in quo etiam reor satis instrui posse de sanctae Trinitatis fidei omnes fideles. Deinde, quia in Trinitate unitas est veneranda, unitas, quae inferius posita restat, ascribenda est trinitatis unitati, sicque fit ut ex trinitate et unitate invicem se [Col. 0111D] aequaliter conspiciente et mediante signum sanctae crucis efficiatur, ut haec figura personarum proprietate distincta docet: ▩ [Figura]

[Col. 0112A] Ecce crucis signum quam sacrum, quam venerandum, cur et adorari licitum sit mente fideli. Si enim trinitas et unitas divina est adoranda, crucis autem signum trinitatis et unitatis divinae constat speculum. Crucis ergo signum pro trinitatis et unitatis divinae speculo est adorandum, ea videlicet locutionis specie quia per id quod continet, id, quod continetur, significamus. Nam sicut in altari, non ipsam altaris structuram, sed sanctorum reliquias in eo repositas, et quod majus est, per easdem reliquias, illorum virtutes quibus ante Deum creduntur vivere veneramur et adoramus, ita etiam in sancta cruce, non qualiscunque ejus visibilis materia, sed invisibilis Dei virtus, quae per passionem Domini nostri Jesu Christi refulsit, quaeque ibi in [Col. 0112B] sanctae Trinitatis et unitatis specie jam dicta consistit, semper est veneranda et adoranda.

Est et aliud mysterium in sanctae crucis signo expressum quod postmodum de numero quaternario locuturus proferam. Adhuc quaedam subtilia de sancta Trinitate scio dicenda mysteria: sed quia nulla ratione congrua haec promere valeo, ideo ipsa penitus praetermittere, et aliqua de mystica numeri qualitate jam dicere volo, incipiens a binario.

Hic enim quanto vicinior est unitati, tanto plenior est virtute mysterii. Significat namque congrue virtutem illam qua Deo maxime appropinquamus, [Col. 0112C] id est charitatem: quia sicut binarius duabus unitatibus, ita et charitas bina dilectione Dei scilicet et proximi consistit. Praeterea, sicut idem binarius numeri est origo, ita etiam omnium virtutum radix constat charitas, ut plurima sacrae Scripturae probant testimonia, ex quibus unum sancti Gregorii proferam: Ut enim multi arboris rami ex una radice prodeunt, sic multae virtutes ex una charitate generantur.

Potest etiam in eodem binario primus significari homo. Sicut enim ex binario omnes oriuntur numeri, ita et ex primo homine omnes exorti sunt homines. Sed si alicui incongrua forte videatur haec sententia, pro eo scilicet quod primus homo ad Dei [Col. 0112D] similitudinem in trinitate et unitate existentem creatus est, quam binarius nullo modo recipit, attendat quomodo primus homo, postquam ad similitudinem Dei, id est ad Trinitatem factus est, per inobedientiae culpam perdidit ejusdem Trinitatis figuram et substitit [ cod. Cruc. subsistit] in dualitate, quae est in personis animae et corporis; tertia persona, id est unitate, qua Deo adunari et assimilari deberet, jam perdita.

Si quis vero similitudinis divinae speciem in parente primo per ipsius culpam neget esse corruptam, legat sanctum Gregorium in homilia quadam ita dicentem: Quia imago exprimitur in drachma; mulier drachmam perdidit quando homo, qui conditus [Col. 0113A] ad imaginem Dei fuerat, peccando a similitudine Conditoris sui recessit.

De ternarii vero mysterio, pro eo quod in se tres unitates habeat, magnum quoddam sentio. Ipsum namque Dominum et Salvatorem nostrum in hoc exprimi credo, quia, sicut ille in duabus naturis, Dei videlicet et hominis, atque in una persona, ita et ternarius in duabus partibus, homini Deoque satis convenientibus, et in unius numeri vocabulo consistit. Binarius enim et unitas ejus sunt partes, quarum quidem binarius homini, unitas vero deitati omnimodo convenit. Sed et hoc non minus congruit: quia, sicut primus Adam terrenus, secundus autem coelestis dicitur, ita et binarius, quem primum hominem, ipsum scilicet Adam significari [Col. 0113B] supra diximus, prior est ternario secundum Adam significante.

Omnes etiam Christi vestigia sequentes ternarii speciem recipere merentur, qui prius vitiis dediti binario fuerunt assimilati. Ad quam nimirum receptionem et conversionem, ita Dei et Domini nostri Jesu Christi gratiam proximam habent, sicut unitas et ternarius binarium circumdantes eidem proximi agnoscuntur.

Si quis vero subtiliora rimari solitus velit, et hoc in ternarii mysterio exquirere quod Christus Jesus, non ut caeteri homines ex conjugio, sed ex Virgine sancti Spiritus virtute impraegnata genitus sit, habet in ternario quaestionis campum. Currat, si possit solvere propositum. Ego enim, etiamsi aliquid ex [Col. 0113C] hoc sentiam, tamen, ut aliis tantae solutionis triumphum relinquam, hinc nil dicere volo.

Per eumdem quoque ternarium possunt intelligi illae tres praecipuae necessariaeque omnibus Christianis virtutes, quas Apostolus commemorat, dicens: Nunc autem manent, fides, spes, charitas, tria haec (I Cor. XIII) .

Quaternarius deinde proximus satis magno refulget mysterio, quia quadrifariam sanctae crucis figuram exprimit. In summitate quippe ejusdem crucis et in basi, nec non in geminis brachiis quaternarius numerus invenitur. Haec quidem ita esse ipso visu corporali possunt probari. Sed, si spiritualiter altiora penetrare velimus, maximum in ejusdem sanctae crucis quadrifaria figura sacramentum [Col. 0113D] reperiemus, quod scilicet et superius hic dicendum promisimus. Nam summitas ejus superna, basis inferiora, utraque vero brachia totius mundi ambitum eam continere significant. Unde nullus locus a virtute sanctae crucis vacuus esse credendus est.

Possunt etiam per eumdem quaternarium quatuor Evangelia, nec non quatuor virtutes, id est justitia, prudentia, temperantia, fortitudo congrue designari.

Quinarius licet in geminam significationem reproborum scilicet et electorum flecti possit, vel ob hoc quia tam mala quam bona quinque sensibus corporis efficiuntur, seu pro eo quod fatuae simul et prudentes virgines, sicut evangelica verba testantur, [Col. 0114A] eodem quinario numero comprehenduntur (Matth. XXV) ; ego tamen, quia omnem numerum infra denarium positum aliqua specialis mysterii virtute insignitum credo, hunc etiam aliquid boni specialiter exprimere aestimo. Nam, quia idem quinarius dimidia pars est denarii omnigena perfectione praeclari, et omne dimidium divisumque in se ipso imperfectum consistit, potest convenienter ipsam imperfectionis qualitatem, quae in cunctis mortalibus quantavis sanctitate praeditis invenitur, significare.

Si cui dictum hoc placeat, mecum sentiat; cui vero displicet, dicat melius, ut et hoc credamus. Ego interim, ut dixi, credo quinarium illam imperfectionem, qua nemo in hac vita positus caret, designare. [Col. 0114B] De hac namque imperfectione Psalmista dicit: Imperfectum meum viderunt oculi tui (Psal. CXXXVIII) , quasi diceret: tu, qui solus perfectus es, his oculis quibus omnia vides, imperfectionem fragilitatemque meam maxime consideras; vel aliter: tu qui omnia nosti, scis quia coram te perfectus esse nequeo. Haec quidem de quinario.

De senario autem hoc sentio quia, cum sit solus infra denarium in suis partibus perfectus omniaque Deus in sex diebus perfecerit, sanctorum quoque perfectionem significet. Sed ne contrarium videatur quod quinarium imperfectionem, senarium vero [Col. 0114C] perfectionem sanctorum designare dicens, imperfectum simul et perfectum posui, opus est explanare quomodo sancti quilibet in hac vita, imperfecti simul et perfecti sint. Ipsa nempe Veritas cum in quodam Evangelii loco universaliter negaret, dicens: Nemo bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII) , alibi econtrario aliquem hominem bonum esse testatur, dicens: Bonus homo de bono thesauro, etc. (Matth. XII) .

Quid igitur hac verborum repugnantia edocemur, nisi ut hominem imperfectum simul et perfectum posse fieri fateamur? ideo quidem imperfectum, quod Deo comparatus perfectionem nullam habeat; ideo autem perfectum, si imperfectionis et fragilitatis suae quantitatem jugiter attendat. Hinc etiam Salomon dicit: Septies justus cadit et resurget (Prov. XXIV) . Cum ergo longe a se discrepare videantur justus et cadens, il est peccans, quomodo idem qui septies peccat perhibetur justus, nisi quia hoc est maxima justi justitia suam injustitiam jugiter corde simul et ore Domino fateri, atque credere per hoc veniam peccatorum consequi? Unde et Psalmista ait: Confitebor adversum me justitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) .

De hujusmodi perfectione et imperfectione idem Psalmista alias apertius loquitur. Cum enim orasset, dicens: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo, mox subjungit, Si, inquiens, non fuerint dominati subaudis alieni: vel, ut in aliis codicibus invenitur, dominata, subintelligis, delicta, [Col. 0115A] tunc immaculatus ero (Psal. XXVIII) . Non dixit, si penitus carebo delictis, sed, si mei non fuerint dominata, tunc immaculatus ero. Si autem quispiam immaculatus dicitur, potest etiam dici perfectus.

Ut autem aliquid adhuc altius de praefato utriusque numeri mysterio loquar, forsitan et hoc non sine causa est quia quinarium, quem imperfectionem, senarius, quem perfectionem designare dixi, non omnino post se, nec longe ante se, sed juxta se praepositum habeat. Quasi idem senarius diceret: qui mysterii velit perfectionem consequi, semper fragilitatis suae memor, ante se quid sit statuat, dicens cum Psalmista: Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum coram me est semper (Psal. L) .

[Col. 0115B] His dictis de senario, progrediamur ad septenarium. Qui scilicet quid mysterii gerat quanto clarius est, tanto clariori et faciliori ratione proferri valet. Fateor namque quia superiora quaedam difficulter protuli. Sed Deo gratias, quia jam ad memoranda sancti Spiritus dona perveni septena. Haec enim septenarius significat numerus. Haec autem dona quoniam sunt maxime nota, dicamus alia.

Potest namque per se multiplicatus et requiem remissionemque designare. Si enim dicas septies septem, addita unitate fiunt quinquaginta; qui nimirum numerus et vitae praesentis et aeternae requiem significat. Unde et remissio vel requies, quae a Pascha usque ad Pentecosten ubique in sancta Ecclesia celebratur, sub eodem numero quinquagesimo continetur. [Col. 0115C] Et quam congrue per septenarium pervenitur ad quinquagesimum, quia per sancti Spiritus gratiam unusquisque incipit requiescere, et ad veram requiem tendere.

Est et aliud ejusdem septenarii mysterium. Omnes itaque numeri infra denarium positi aut generant aut generantur invicem, excepto septenario. Et ut hoc ita esse agnoscas, incipe a binario numerare, qui primus est numerus. Hic namque a duabus unitatibus creatus per se ductus generat quaternarium. Deinde hi duo, binarius videlicet et quaternarius, invicem ducti octonarium [ uterque cod. octogenarium] generant. Idem binarius per ternarium ductus senarium; ternarius quoque per se ductus procreat [Col. 0115D] novenarium. Quinarius vero in medio eorum positus, si ducatur per binarium, generat denarium; sicque fit ut, sicut dixi, nullus absque septenario numerus infra denarium reperiatur qui non aliquem generet, aut generatur.

Quid igitur ex tanto dicere possum mysterio? Magnum quidem et speciale quiddam credo esse; sed ita videtur profundum ut virtutis suae penitus abscondat radium, nisi forte hoc quod non est genitus significet quia Spiritus sanctus, cujus dona per eumdem septenarium designantur, a Deo Patre et Filio non genitus, sed procedens dicitur; quod vero nullum generet, hoc designet quia, cum numerus in multiplicationem tendat, multiplicatio autem numeri carnalem significet generationem, merito Spiritus [Col. 0116A] sanctus non carnalibus hominibus in duplicitate et multiplicatione sui gaudentibus, sed spiritualibus in simplicitate et unitate divina constantibus, inspirationis suae gratiam creditur infundere. Et si fas est dici Spiritum sanctum generare, nihil aliud intelligi debet nisi quemlibet per inspirationem suam instruere et ad desideria sancta accendere, quia spiritus, ubi vult spirat (Joan. VIII) . Unde etiam mos obtinuit ecclesiasticus, ut hi qui alios ad vitam spiritualem instruunt, patres dicantur (Eccli. VIII) .

Haec igitur de septenarii mysterio in honore sancti Spiritus utcunque prolata, si ejusdem sancti Spiritus gratia congregans dispersa, vivificans cuncta, dignetur aspirare, spero sacrae fidei non discrepare.

[Col. 0116B] Octonarius item perfectionem significat, sed eam solummodo quae post septimanas hujus vitae promittitur. Sed et hoc satis congruum. Sicut enim septenarium, qui requiem significat, mox sequitur octonarius, ita et ille qui in hac vita ab operibus malis vacat et requiescit perfectionem beatitudinis aeternae consequi merebitur. Unde et Dominus in Evangelio octo beatitudines se sequentibus promisit, per has scilicet significans aeternae vitae perfectionem.

Qui in arithmetica instructus est disciplina multo plura hinc edere valet mysteria, quia illic, ut audivi, octonarius numerus vocatur cubus. Quod vocabulum ignorans, unde vel cur sic sit dictum nescio pariter ejus mysterium. Cujuscunque enim non [Col. 0116C] habetur massa vel materia, nulla prorsus ex ea efficitur figura [ cod. Lamb. causa].

Jam vero pertingens ad novenarium, dicam, prout ingenii tenuitas permittit, et ejus mysterium. Hic itaque, ut mihi videtur, quanto majori circumdatus est utriusque numeri, octonarii videlicet et denarii, perfectione, tanto excellentioris mysterii refulget dignitate. Significat namque angelicos ordines, quia, ut Scriptura sacra prodit, novem ordines angelorum sunt; quorum quidam angeli, alii archangeli, alii principatus, quidam potestates, quidam virtutes, nonnulli dominationes, nonnulli throni, plerique cherubin, plerique seraphin dicuntur. Et notandum quanta consonantia sit numeri ad mysterium hujusmodi. [Col. 0116D] Quicunque enim octonariam perfectionem consequuntur, novenario id est angelico ordini coaequantur, Domino attestante, qui in Evangelio dicit: Illi qui digni habebuntur saeculo futuro et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores neque ultra mori poterunt. Aequales enim sunt angelis, et filii sunt Dei, cum sint filii resurrectionis (Luc. XX) .

Sed et in hoc novenarius venerandus est, quia, cum omnis numerus per se multiplicans alium, ejus quasi parens, qui autem per hanc multiplicationem procreatus fuerit illius proles dici possit; novenarius congrue ternarii proles exstat, qui sanctam Trinitatem significat. Si enim dicas ter trini, quod est per seipsum facta multiplicatio numeri, novenarius [Col. 0117A] procreatur. Qua de re colligitur quia et sancti angeli et omnes angelicam vitam secuti convenienter dicuntur filii Dei, cum sint sanctae Trinitatis filii.

Tempus et ordo jam postulat ut ex denarii mysterio aliquid parvitas nostra proferat. In quo sane reor hoc primo considerandum quia, sicut ex collectione constat unitatum, ita etiam coadunationem atque copiam significet omnium virtutum, deinde quod imitetur quodammodo ipsam unitatem. Sicut enim unitates collectae perficiunt denarium, ita ejusdem [Col. 0117B] denarii collectio repetita tendit in infinitum numerum. O quanta dignitas denarii, qui tam perspicue assimilatur unitati, imitans illam coadunata numerorum collectione, quia nequit naturali unitatis perfectione! Naturalis namque perfectio unitatis est per se posse subsistere; quod quia numerus nullus per naturam valet, solus denarius, imitatione illa quam dixi, id est collectione coadunata omnium numerorum implet. Hoc autem non sine causa esse, sed unitatis illius perfectionem, quae in electis fieri potest, credo significare. Ipsa denique, quantacunque virtutum collectione videatur consistere, nihil est per se; sed a vera unitate Domini habet esse. Haec ergo sola vera unitas est, quia non solum non eget externa collectione, sed et aliis tribuit se imitari [Col. 0117C] posse aliqua unitatis participatione. Unde et Dominus noster Patrem, cum quo unum est, pro electis ovibus [ cod Cruc. omnibus] orans dicit: Pater sancte, serva eos in nomine tuo quos dedisti mihi, ut [Col. 0118A] sint unum, sicut et nos sumus unum (Joan. XVII) . Hujusmodi igitur unitatem, quam electi quique collectione virtutum, quasi unitatum, adipisci possunt, denarius, ut dictum est, congrue significat. Sed cum tantae perfectionis excellentiam exprimat, patet profecto quia nemo in hac vita positus ita perfectus exstat ut ad eum obtinendum sufficiat. Credendum est autem et sperandum de Dei misericordia ut obtineri possit in futura vita, quando videlicet Paterfamilias, juxta conventionem factam, in vinea sua laborantibus eum addiderit.

His igitur utcunque prolatis de numerorum infra denarium constitutorum mysteriis, jam ultra specialem numerum aliquem ratione mystica comprehendere facultas non est, tam ex facundiae quam conscientiae [Col. 0118B] inopia. Verumtamen ut his qui de spiritualis plus quam carnalis prudentiae cibi refici desiderant aliquod gratum praebeam ferculum, voluntas est mihi omnes numeros in duas partes dividere; in unam quidem illos, qui ita in arithmetica disponuntur, ut nulla proportione harmonica copulentur, sed ad se tantummodo dicantur, ut duo, quinque, septem vel tres, septem, decem, vel quilibet alii ejusdem dissonantiae; in alteram vero eos qui relative ad alterius numeri consonantiam dicuntur juxta musicam, ut tres, quatuor, sex, octo, duodecim.

Quos nimirum numeros ita dispositos, ut medius ad minimum sesquitertiam, maximus vero ad medium sesquialteram, itemque maximus ad minimum [Col. 0118C] relatus duplam reddant proportionem, quia tales specialiter harmonicae deserviunt consonantiae, hic utique de ejusdem consonantiae mysteriis locuturus, opus habeo exempli gratia coram ponere.

[Col. 0117D] In quarum scilicet partium duarum ratione designata tanta mysterii virtus inesse videtur, ut etiam sanctorum Patrum peritissimus aliquis ad hanc pleniter reserandum vix sufficeret. In primis enim invicem oppositis vel collatis utrisque valet inspici, quanta distantia sit inter carnales et spirituales homines tum ablata illius parte numeri, qui ad se dicitur, nam ita superfluus est in ratione, sicut et illi quos significat in compassione. In altero, qui relativus [Col. 0118D] est, satis speculatur quae consonantia sit in diversitate corporalium artium; et quae in diversis opibus vel fructibus provinciarum; et quae in varia dispositione virtutum; quae etiam inter coenobialis et saecularis vitae homines; nec non quanta consonantia sit in Veteris ac novi Testamenti collatione, vel quae aliarum rerum consonantiae. Postremo quid sit coelestis harmonia, reor hinc posse agnosci.

Haec igitur omnia quanta sit difficultas vel mente [Col. 0119A] vel ratione comprehendere, prudens quisque valet intelligere. Sed dum nihil ex his possim, ut decet, aliquid tamen utcunque proferre licet. Et primo quidem, quod et in primis propositum est, quid utrique numeri, ille scilicet qui ad se dicitur, et qui ad alterius consonantiam pertinet, oppositi significent. Deinde istius, qui consonantiae solummodo deservit, mysterium reserare cupio: illud aliquatenus ostendere satagens, quanta consonantia a Deo sint facta omnia tam terrestria quam coelestia, licet homo solus eamdem consonantiam jugiter cum vitiis suis impugnet.

[Col. 0119B] Omnis itaque numerus qui, ad se solummodo pertinens, nullam efficit consonantiam, hominem congrue significat carnalem. Ille enim sola quae sibi sunt grata, id est temporalia, visibilia, carnalia diligit. Nulla sibi, nisi quae concuspiscentia et voluntas propria suggesserit, placent. Omnia quae aliis consona sive congrua sunt, displicent. Ad nihil aliud se natum arbitratur esse, nisi ut desideriis suis omnimodo famuletur: imitans illum divitem, qui, ut in Evangelio perhibetur, ita sibimet soli vixit, ut nec micas de mensa sua prolapsas alteri egeno poscenti tribuere curaret.

At numerus qui ad alium refertur, spiritualem significat hominem; quia spiritualis quilibet aliena damna seu lucra deputat ut sua; moribus alienis [Col. 0119C] semet conformat et aptat, illud jugiter recolens: Alter alterius onera portate (Gal. VI) . Et: Nemo quod suum est, tantummodo quaerat, sed quod alterius (I Cor. X) . Unde et Paulus apostolus non sibi soli, sed etiam aliis prodesse desiderans, dixit: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX) . Dominus etiam et Salvator noster, cum non pro se, sed pro nostra salute incarnari ac pati dignatus esset, relativus fore voluit.

His igitur per utriusque partis praedictae oppositionem [Col. 0119D] breviter praelibatis, nunc vero, quia in harmonicis instrumentis aliquoties lusi, libenterque totius melodiae suavitatem audivi, libet etiam, prout Dominus dederit, in harmonia spirituali et intellectuali ludere: explanando scilicet quanta consonantiae mysticae suavitas in omnibus supradictis habeatur rebus. Sed priusquam de hujusmodi consonantia aliquid audias, oportet ut, quid sit eadem consonantia, plenius agnoscas. Quia enim non solum in sonis proportione numerorum relativa coaptatis, verum etiam in rebus quibuslibet rite ordinatis consonantia efficitur; omneque quod ordinatum constat, conveniens profecto et congruum efficitur: consonantiae hujus definitio videtur posse dici rerum dissimilium [Col. 0120A] convenientia. Proinde si in qualibet convenientia est consonantia; omnis autem creatura, licet dissimilis sit invicem, Deo ordinante convenit; consonantia ergo habetur in omni creatura.

Nunc igitur illud primo considerandum est, quod et in consonantiarum mysticarum ordine primo posui: quae scilicet consonantia sit in cujuslibet corporis humani membris.

Ibi namque cum unumquodque membrum famulatur alteri, omnia membra consistunt invicem congrua. Visus quippe et auditus, gustus, odoratus et tactus non solum sibi, sed etiam aliis corporalibus officiis famulantur. Quapropter dum omnes corporis sensus ad se invicem conveniunt famulando, consonantia utique in corporeis sensibus, velut in numero, efficitur.

[Col. 0120B] Videamus etiam quanta consonantia sit in diversitate corporalium artium. Cum igitur hic aurifex, ille ferrarius faber, iste caementarius; hic lignorum artifex, ille scriptor, iste pictor; hic in liberali scientia imbutus, ille mercator, iste piscator; hic in bellicis rebus, ille in agricultura doctus; hic texturae operarius, ille medicus, ille sutor, ille sculptor, iste auceps, ille venator; hic coquus, ille pistor; alter alterius sit artis, quae specialiter memorari nequit: nullaque ars praedicta sine alterius ope peragi possit; quid aliud quam consonantia quaedam quasi discrepantium vocum in omnibus hujusmodi artibus erit? ( cod. Lamb. exit.)

Consideremus deinde qualiter consonent opes vel [Col. 0120C] fructus diversi provinciarum. Ubi magnam facundiae inopiam patior pro eo quod nec provinciarum, nec opum plurimarum vocabula agnosco. Sed rem quamdam profero, quae pro me satis loquatur cunctorum judicio. Omnibus etenim notum est quia negotiatores quique in regiones ac provincias plures procul positas saepius proficiscuntur, ut opes quasdam, quae in illis aut raro aut nusquam habentur, illuc afferant; et alias opes, quas in suis locis raras et pretiosas esse sciunt, inde nihilominus revehant. Cur ergo haec faciunt, nisi quia unaquaeque regio et provincia opes vel fructus illos habet quos altera minime possidet? Quamvis et hoc pro argumento maximo sufficiat quoniam mercatores nostros scimus aurum, pallia serica, nec non ignotas eximiasque bestiarum pelliculas [Col. 0120D] ad nos detulisse; quae omnia fatentur aut cum aere, seu cum vestimentis vulgaribus, vel vilibus domesticorum animalium pellibus in quibusdam provinciis comparasse. Unde aperte intelligitur quia et in hujusmodi diversitate invicem congrua consonantia magna habetur. Dum enim unusquisque alterius indiget opibus, consonans profecto compellitur esse alteri.

Veniamus et ad variam virtutum dispositionem, quantamque inter se consonantiam habeant, aliquantulum proferamus. Alii namque, ut Apostolus dicit, datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, id est miraculorum, alii prophetia, alii discretio spirituum, [Col. 0121A] alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) . Ad haec etiam nos subjungimus quia alius eminet in humilitate, alius in charitate, alter in castitate, alter in oratione, alter in discretione, alius in vigiliis, alius in jejunis, alter in eleemosynarum largitate, alter in infirmorum vel hospitum recreatione, alter in patientia, alter in alia virtute. Sed nullus profecto in qualibet virtute praedicta invenitur ita perfectus, ut non ope egeat alterius. Cur hoc, nisi quia invicem sunt omnes virtutes referendae, et plectro discretionis in consonantiam alternam commutandae? hujus namque consonantiae plectrum, discretio est virtutum.

Progrediamur et ultra, dicentes quae consonantia sit inter coenobialis et saecularis vitae homines. Igitur neminem in coenobiali vita positum reor ignorare quia multipliciter egeat saecularium hominum administratione. Quomodo enim vel victum vel vestitum seu ipsum habitaculum sibi aptum posset habere, nisi ex saecularium aliquorum labore? Unde omnimodo pensandum est cunctis in coenobiali proposito constitutis quia non solum sibi, sed etiam illis qui hujusmodi supplementa praebent, referenda est eorum spiritualis conversatio.

Similiter homines cuncti in saecularibus negotiis [Col. 0121C] positi, jugiter pensare debent quantum indigeant spiritalium virorum oratione: ne, inter delicias vel curas vel pericula innumera praesentis vitae depressi, aeternae salutis gloria priventur.

Cumque ab utrisque haec necessitas pensatur, et pro Dei amore alii ab aliis adjuvantur, quasi alternantes soni invicem suaviter resonant: unus quidem sonus superius, id est spiritualiter; alter vero inferius, id est saeculariter. Neque enim ulla fit consonantia, nisi ex aliqua suimet distantia.

Magna etiam dici potest consonantia, Veteris ac Novi Testamenti convenientia. Nisi enim in Veteri praedicta fuisset gratia Novi, nemo per fidem in Novo potuisset salvari; quia omnia fidei argumenta ab antecedentibus rebus sunt assumenda. Et, ut [Col. 0121D] sanctus Gregorius dicit, sequentium rerum certitudo praeteritarum est exhibitio. Utrumque igitur ad aliud relatum factum est nimis consonum; quia omnia quae in Novo per adventum Domini nostri Jesu Christi sunt impleta, in Veteri per prophetas vel mysticas rerum species fuerant praedicta. Ibi namque ejus incarnatio, ibi ejus passio, illius resurrectio et ascensio: etiam omnia quae ab Incarnatione Domini usque ad praesens, et quae in futuro saeculo, eveniunt, leguntur aut aperte praedicta vel typice praefigurata. Sed cum consideratur quanta consonantia sit in praedictis et impletis; quae quoque in futuris fiat, facile potest credere quisquis fidelis.

[Col. 0122A] Ad eamdem consonantiam pertinet ordinata animae et corporis compago; viri et mulieris propter necessaria utriusque subsidia multa conjunctio legitima; patrum et filiorum, divitum et pauperum, dominorum et servorum, magistrorum et discipulorum; conjugum quoque et virginum mirifica convenientia: quamvis enim virginitas longe superior sit conjugio, nihil tamen resonat sine ipso; quia nec esse valet sine illo. Sicut et tonorum integritas, licet comparationem nullam teneat ad semitonium, atque ipso tamen nullum sonum, qui juxta musicae artis auctores proprie consonantia vocetur, efficit. Sive enim diatessaron, sive diapente consonantiam dicere velis, sine semitonio nequis, de diapason vero superfluum est dicere quia, constat ex utroque. Qua [Col. 0122B] de re intelligi datur quia, sicut semitonium consonantiae necessarium est in melodia; ita conjugalium supplementa necessaria sunt in spiritali vita.

Notandum vero in his, quia, etsi non omnia ad relativam consonantiam, ad probationem tamen omnia conveniunt.

Praelati namque quilibet, excellentioresque in saeculo, ut domini, patres, magistri, divites per subditos sibi et pauperiores jugiter probantur: quanta videlicet eis cura praesint; quali fide nutriant et succurrant. Subditi vero, qualiter praelatis obediant; et pauperes, qualiter sufferant paupertatem, cum divites omni modo fulciri perspexerint.

Idem inter conjuges et virgines agitur. Magna namque probatio erit in utrisque. In conjugibus [Col. 0122C] quidem, si se congruis temporibus rite contineant: cum et virgines eadem fragilitate circumdatos, eisdem passionibus tentatos perpetuam habere castimoniam agnoscant. In virginibus autem, si, propositi sui excellentiam jugiter attendentes, curent ne retro cadant: quandoquidem multos licito matrimonio copulatos, aut sub continentia debita vivere (quae Deo tanto acceptior est, quanto liberius relaxari potest) vel prorsus, vita saeculari relicta, pro amore Dei desideria carnis cuncta respuisse audiunt.

Probantur et aliter virgines atque conjuges. Eo quidem modo virgines, si attendant quantas gratiarum actiones Deo pro hoc debeant quod, eos ad sublimissimum virginitatis gradum per inspirationis suae gratiam eligens, ab innumeris hujus saeculi [Col. 0122D] miseriis periculisque eripere dignatus sit, cum plurimos in eisdem miseriis positos reliquerit. Non solum autem virgines, sed etiam omnes qui, in quacunque aetate positi, ad sublimioris propositi arcem perveniunt, eodem modo probantur. Conjuges vero, omnesque in saeculari vita constituti, si attendant quanta gratia sit quod vel aliquibus deliciis temporalis vitae ulla pietatis divinae licentia valeant sic uti, ut tamen ab aeternae beatitudinis participatione non excludantur; cum plurimis videatur maximum, si cum contemptu rerum saecularium, cum contritione et afflictione carnis ac spiritus omnigena postremo cum saevissima morte, regni coelestis participes fieri mereantur

[Col. 0123A] Ad haec etiam nullus in aetate intelligibili positus relinquitur, qui non secundum qualitatem sibi collatae, vel in scientia seu sospitate, vel potentia a Deo probetur quid pro [ cod. Lamb. in] ejus amore agere vel pati velit. Et quanta consonantia, qua unus quisque per alium probatur si est intelligens aut requirens Deum?

Sol quoque, luna et fructus terrae; volatilia, nec non universa animalia quae in aquis vel in terra versantur, dum nullatenus ad se seu propter se, sed ad humanos tantummodo usus condita subsistunt: consonantiae profecto velut numeri relativi deserviunt. Ex quibus valet probari quia, sicut scriptum est, nihil in terra fit sine causa, sed totum sub aliqua ordinatum est consonantia.

Adhuc de unius, harmoniae coelestis scilicet, qualitate, quae tanto difficilior est ad proferendum, quanto minus habet ullum corporale vel visibile instrumentum, dicere, prout fides exinde capienda suggesserit, libet. Nihil enim aliud nisi quod fides capere valet, inde cuiquam dicere licet. Sed quia scriptum est: Fides sperandarum substantia est rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI) ; et Dominus et Salvator noster, ut in Evangelio legitur, plurima mysteria coelestia per aliqua terrenarum rerum explanavit argumenta: hinc etiam ego instructus arbitror, et credo magna coelestis harmoniae esse argumenta, omnia quae etiam dixi de hujus [Col. 0123C] vitae consonantiis, et quae usquam exercentur in musica arte instrumenta. Sicut enim in organis vel in monochordo, quae videlicet praecipua sunt in hujusmodi disciplina, varia discrimina sonorum, quolibet modo se praecedant vel subsequantur, per diapason coadunantur: ita in coelesti regno esse credo; ut, licet ibi pro meritis diversis alter quidem sanctus ad alterum quasi sesquioctavus, id est tonus integer, alter vero, ut sesquialter, id est diapente; et alius ut sesquitertius, id est diatessaron ad alium referatur: tamen omnes sancti per charitatis concordiam, quasi per diapason, unum resonent, unum sapiant; sitque eorum laus et gratiarum actio tam pro Dei et hominis (quia Deus homo factus est) nec non pro omnium saeculorum et elementorum [Col. 0123D] atque rerum consonantia, quam pro gaudiorum suorum remuneratione, sempiterna quasi quaedam harmonia habens varias differentias sanctitatis pro variis discrepantium vocum modis; habens etiam sanctiores quosque dispositos pro intensione; inferiores vero pro remissione.

Haec autem ita esse non affirmo, sed, ut dixi, credo, sciens scriptum: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem, id est, in futuro saeculo, facie ad faciem (I Cor. XIII) . Et iterum: Per fidem enim nunc ambulamus, et non per speciem (II Cor. V) . Rursumque: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) .

Hucusque de numeri mysterio disserens, jam ad eorum quae deinde proposita sunt, id est, diei ac noctis, languoris et medicinae, copiae et penuriae mysteria explananda transire cupio. Sed illa superiora, id est dies ac nox, pro significatione varia ponuntur. Dies namque Jesum Christum aliquando significat, ut ibi: Nonne duodecim horae sunt diei? (Joan. II) . Et nox diabolum, ut: Noctem illam tenebrosus turbo possideat (Job III) . Interdum vero dies fidem vel justitiam; nox infidelitatem et iniquitatem. Ut: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) . Et iterum: Eratis aliquando tenebrae, [Col. 0124B] nunc autem lux in Domino (Ephes. V) .

Interdum etiam dies pro tranquillitate, et nox ponitur pro tentatione vel tribulatione. Ut: In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte canticum ejus (Psal. XLI) . Ac si aperte dicatur: In tranquillitate misericordiae divinae notitia commendatur, sed in tribulatione ejusdem notitiae profectus probatur. Invenitur quoque dies pro spiritali, et nox pro carnali homine dicta, ut: Tuus est dies, Domine, et tua est nox (Psal. LXXIII) . Ac si apertius diceretur: Tua gratia, Domine, spiritualis homo efficitur, et tuo judicio carnalis esse permittitur. Cum ergo haec tam varie ponantur, intelligi datur quia et adhuc aliquam significationem habere possint. Quam etiam ex meo addens, precor, ne dedigneris audire.

[Col. 0124C] Nox igitur, ut mihi videtur, non incongrue Vetus Testamentum, et dies significat Novum; sed et teneram hominis infantiam vel conversionem nox, dies autem maturos hominis annos et mores. Quae scilicet et in hoc valde concordant, quia, sicut Apostolus dicit: Non prius quod spiritale est, sed quod animale (I Cor. V) . In omnibus praecedit animale et carnale; sequitur autem quod est spirituale. Sicut enim nox, carnalem utique vitam significans, divina institutione jam praecedit diem, quae designat spiritualem: ita et Vetus Testamentum, nec non teneritudo annorum simul et morum carnaliter conversantia [ ita uterque cod. ] praecedunt; sequuntur autem Novum et aetas et conversatio matura, spiritualem intelligentiam sortitae. Magna ergo erat nox in mundo, [Col. 0124D] cum nulla pene nisi temporalia et carnalia bona homines amabant. Magna nihilominus nox in homine, quandiu nullam habet vim rationis et bonae conversationis. Unde his omnibus satis congruit oratio illa Zachariae: Illuminare Domine, his qui in tenebris et in umbra mortis sedent (Luc. I) . Sed et illa verba quae in hymnis nocturnis orando canimus: Tu, Christe, somnum disjice; tu, rumpe noctis vincula; tu, solve peccatum vetus, novumque lumen ingere.

Ut autem hanc significationem a nobis prolatam latius replicemus et conferamus, sicut in primo noctis tempore homines somno gravi, tam ex necessitate naturali quam aliquo labore diurno, solent deprimi, [Col. 0125A] nullo galli cantu aut familiaris curae strepitu excitati; ita et in prima mundi aetate omnes pene temporalium bonorum carnaliumque voluptatum torpore jacebant depressi, nullo spiritali gallo vel cura perennis vitae ab hoc lethali somno revocati. Quod scilicet ita esse apertissime Scriptura sacra testante probatur; quae, exceptis octo hominibus, omnes in tempore illo, diluvio inundante narrat exstinctos. In tenera etiam aetate vel conversione hominis, necdum capacitas rationis, necdum vigilat amor vitae spiritualis; sed imminet adhuc somnus quidem nimiae fragilitatis et affectus saecularis. Deinde, sicut nocte media appropinquante galli cantus aliquos excitat et ad negotia hujus vitae necessaria agenda provocat, ita etiam in aetatis mundanae processu, [Col. 0125B] patriarchae sancti praeceptis divinis instructi, plurimos mortales more gallorum coeperunt excitare, observationesque varias instituere, quae tam animae quam corpori fuerant necessaria. Similia de hominis aetate vel conversione proficiente constant intelligenda. Tunc enim rationali [ cod. Cruc. rationabili] et spirituali sensu, quasi quodam galli cantu excitatus, incipit inter bonum et malum discernere, et in quavis disciplina proficere.

Post haec vero aurora propinquante magis magisque gallorum cantus solet perstrepere, et excussis saepius pennis adeo insolescere, ut, si qui juxta eos positi adhuc forsitan quiescere velint, vix ex importunis illorum cantibus possint. Sic nimirum, sic adventu Salvatoris nostri, solis videlicet aeterni, appropinquante, [Col. 0125C] plurima prophetarum praeconia ac documenta perstrepebant, et omnes secum conversantes ad exsurgendum emendatione morum excitantes, venturum totius pietatis et justitiae diem praenuntiabant. Quorum unus dixit: Parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri; quia revelabitur gloria Domini (Isa. XL) . Et post pauca idem: Ecce, inquit, Dominus Deus noster in fortitudine veniet, et brachium ejus dominabitur (Ibid.) . Idem qui supra: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de germine ejus ascendet (Isa. XI) . Ast alter propheta dixit: Ecce dies venient, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum: et regnabit, rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra (Jer. XXIII) . Et alius propheta: «Cum venerit, inquit, sanctus [Col. 0125D] sanctorum, cessabit unctio.» Eodem modo caeteri prophetae vaticinantes diem verum, id est, Salvatorem nostrum praenuntiabant esse venturum.

Similia etiam quodam modo in hominis aetate vel profectu maturiori evenire videntur, dum ei tam ex humana institutione quam divina inspiratione omnis disciplina exhibetur. Magnus enim et frequens dici potest galli cantus varia admonitio et correptio, qua indiget adolescens et neophytus; sed hujus admonitionis verba hic dicere volo aliqua, ut quis sit spiritalis galli cantus agnoscatur aliquatenus.

Dicendum namque est cuilibet auditori a doctore spirituali: «Declina a malo, et fac bonum. Subditus esto Domino, et ora eum. Noli aemulari in [Col. 0126A] eo qui prosperatur in via sua, in homine faciente injustitias (Psal. XXXVI) . Disciplinam Domini, fili mi, ne abjicias, nec deficias cum ab eo argueris. Quem enim diligit, Dominus corripit (Hebr. XII) , et quasi pater in filio complacet sibi. Quodcunque manus tua potest facere, instanter operare; quia nec opus, nec ratio, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas. Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae (Eccle. XII) , et ne tardes converti ad Dominum (Eccli. V) . Quae enim a juventute tua non congregas, quomodo invenis ea in senectute tua? Fili mi, accedens ad servitutem Dei, sta in timore et justitia, et para animam tuam ad tentationem (Eccli II) .»

Item pluribus dicendum: «Gustate et videte quoniam [Col. 0126B] suavis est Dominus. Beatus vir qui sperat in eo (Psal. XXXIII) . Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote. Sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem. Nolite prudentes esse apud vosmetipsos, nulli malum pro malo reddentes (Rom. XII) , et carnis curam ne feceritis in desideriis. Stabiles estote et immobiles, abundantes in opere Domini semper, scientes quia labor vester non est inanis in Domino (I Cor. XV) . Vigilate, et state in fide; viriliter agite, et confortamini: omnia vestra in charitate fiant (I Cor. XVI) . Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore visitationis; omnem sollicitudinem vestram projicientes in [Col. 0126C] eum, quoniam ipsi cura est de vobis (I Petr. V) .

Cum ergo his et hujusmodi verbis doctor quilibet studiosus auditores suos frequenter admonet, quid nisi galli officium implet, annuntians eis viam veritatis et lumen gratiae spiritualis? Nam quanto plus eos ad virtutum studia excitat, tanto propius sancti Spiritus gratiam omni die clariorem sibi adventuram denuntiat. Ad extremum vero, sicut orto sole, omnis mundus illuminatur, et umbra omnis effugatur, ita adveniens in carne Dominus omnes umbrosas Mosaicae legis caeremonias [ cod. Cruc. superstitiones] ad spiritualis vitae lucem convertit, omnes idololatriae superstitiones annullavit, omniaque in se credentium corda doctrinae suae radiis illustravit. Idem quoque intelligitur evenire in humanae aetatis [Col. 0126D] vel profectus plenitudine. Tunc namque si praecedentibus galli cantibus, id est admonitionibus et doctrinis spiritualibus, rite est excitatus homo, tanta sancti Spiritus gratia, quam pro exorto die ponimus, in ejus corde refulget, ut, omnes carnalium affectuum tenebras omniaque mundanae prosperitatis gaudia contemnens, sola Dei praecepta tota virtute diligat, et cum Apostolo dicat: Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, cogitabam ut parvulus: quando enim factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli. Haec igitur verba apostolica, quia tam spiritualiter quam carnaliter possunt intelligi, et mundanae et humanae aetatis, nec non conversionis personae apte conveniunt.

Quid autem mysterii gerat languor vel medicina corporalis, claret satis. Innuit namque languor quia, sicut corpus languidum ad omnia naturae officia necessaria erit invalidum, sic anima peccatorum mole depressa ad nullos virtutum fructus explendos constat valida. Econtra vero, sicut corpus varia medicinae corporalis impensione curatur, ita etiam anima spiritualibus remediis, id est oratione, vigiliis, continentia caeterisque virtutibus curata sanitati redditur. Ideoque qui credit quod corpus possit languidum curari, sciat etiam aliquo modo animam peccatricem posse sanari, si pro salute sua subsidium [Col. 0127B] divinum fideliter et diligenter imploret.

Copia quoque et penuria rerum victualium, eadem mysteria gerit. Nam sicut copia substantiae corporalis laetitiam vitae praesentis auget, sollicitudinem minuit; ita et spiritualium rerum incrementa perennis vitae praestant gaudia. Et sicut penuria rerum earumdem moerorem menti ingerit multiplicem, ita spiritualis vitae damna aeterna damnationis praefigurant lamenta.

Haec et de rerum mysteriis pro exemplo diximus, ut similiter exquiras mysteria in caeteris rebus, sentiasque quanta bene agendi facultas sit in elementorum simul et rerum figuris mysticis inquirendis et credendis.

Adhuc quoque dicendum restat quale in consecrationibus mysterium existat; cujus exemplum habetur in omnibus quae rite consecrantur a sacerdotibus, ut oleum, sal et aqua, fons baptismatis ipsaque elementa hostiae salutaris.

H. Cur, quaeso, haec non cum superioribus admiscenda decernis? si quidem, juxta rationem tuam, oleum, sal et aqua, panisque et vinum, quae sunt hostiae divinae aptanda, mihi videntur inter elementa; consecratio vero inter res deputanda.

O. Virtus consecrationis separat haec a caeteris. [Col. 0127D] In cunctis namque rebus et elementis vitae hujus mysterium aliquod quasi naturale inest, per quod unusquisque ad vitam futuram instrui potest.

Quaecunque autem elementa per divinam invocationem consecrantur, non solum mystica, sed etiam salutaria et sancta esse creduntur. Unde jure sunt seorsum ponenda quae tanta secernit differentia. Quia vero eadem solummodo discernit consecratio, rite sub ejusdem consecrationis ponuntur mysterio.

Sed ut mystica salutiferaque sit consecratio omnis, semper agenda est per divini nominis invocationem, et per sacram verborum divinorum commemorationem. Nam, nisi baptizandus juxta verba divina [Col. 0128A] in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti mergatur in fontem, nullum ibi regenerationis agitur mysterium, nulla ibi percipitur remissio peccatorum. Quapropter, ut fiat mysterium regenerandi in aqua, agenda est sanctae Trinitatis invocatio praenominata.

Similiter in celebratione missarum, ubi corporis et sanguinis Dominici mysteria in panis et vini sacrificio sunt tractanda, nisi illa Domini nostri Jesu Christi verba, quae cum discipulis in coena recumbens, panemque et calicem eis porrigens; panem quidem: Accipite, inquit, et comedite ex hoc: Hoc est enim corpus meum; calicem autem: Bibite, ait, ex hoc omnes: Hic est enim calix sanguinis mei, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum; [Col. 0128B] hujusmodi, inquam, verba Domini nisi in consecrandis panis et vini sacrificiis a sacerdote dicantur, eadem panis et vini sacrificia in corporis et sanguinis Domini mysteria vivifica transfigurari minime sunt credenda. Alia enim verba, quae antea vel postea sacerdos missas celebrans dicit, benedictiones vel laudes sive orationes vocantur; sola autem praemissa Domini nostri dicta (quibus corpus et sanguinis sui mysteria, in pane et vino designata, per se commendavit ac in sui commemoratione fieri praecepit) transfigurationem et vivificationem eorumdem mysteriorum, in hostiam veram, perfectam et immaculatam per sacerdotis cujuslibet officium invisibiliter operantur.

Sed ut nulli incredibile videatur quod per verba [Col. 0128C] divina eadem mysteria efficiantur vitalia, recolat ipsum Dominum discipulis suis dicentem: Verba quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt. Cum ergo verba Dominica spiritus sint et vita, quid mirum si quaelibet elementa in mysterium assumpta per eadem efficiantur spiritualia et vitalia? Ubi notandum summopere est quia mysteria omnia per divini nominis invocationem facta, spiritualia quidem dici possint, pro eo quod spiritualiter consecrentur et fide sola percipiantur; nulla vero vitalia vel vivifica, nisi sola Dominici corporis et sanguinis mysteria.

Nam quanta inter verum corpus et umbram ejus imaginariam constat distantia, tanta creditur esse inter illa caeteraque mysteria. Cujus rei argumentum exinde potes capere maximum, quia, cum caetera salutis [Col. 0128D] mysteria sumentibus vel habentibus ea solummodo sint remedia, istud vero mysterium singulare non solum celebrantibus, et gustantibus, sed et cunctis fidelibus tam defunctis quam vivis adeo proficit, ut et vivi in infirmitate vel tribulatione positi, quamvis procul existant, ex hoc levamen sentiant; et defuncti, sicut sacra Scriptura testatur, pro se offerri ejusdem mysterii hostiam per visiones appetant. Et merito, quoniam, sicut unusquisque per baptismum in Christo renascitur, ita et per corporis ac sanguinis sui sacramenta reficitur, ne deficiat in via, quandiu peregrinatur a patria; et ut in unitate corporis ac sanguinis sui fide et perceptione unum sit. Sicut ipse dixit: Qui manducat meam [Col. 0129A] carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo.

Inter haec etiam considerandum est quam congrua elementa ad sanctissimae oblationis mysteria sint assumpta. Sicut enim panis corporalis exteriorem hominem maxime confortat, et vinum laetificat, ita etiam eadem verborum divinorum virtute sanctificata aptissime illius figuram exprimunt, qui, interiorem hominem confortans, dixit: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Si quis ex hoc pane manducaverit, vivet in aeternum. Et iterum: Ego sum vitis vera. Quia omnes ad se confugientes confortat, dicens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Itemque: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Et, ut vulgariter loquar, cujuscunque [Col. 0129B] elementi refectione exterior homo maxime confortatur et laetificatur, ejusdem vocabulum Christus interiorem hominem confortans et reficiens aptissime sortitur.

Sed cum de mysteriorum coelestium virtute loquimur, convenit etiam aliquatenus explanare cur aqua cum sacrae oblationis vino miscenda sit in calice. Hujus ergo causam admistionis paucis expono verbis. Quia igitur Christi de latere perfosso in cruce manavit pariter sanguis et aqua, sanctorum Patrum decrevit sententia vinum semper aqua misceri in mysteriis Christi, ut quae simul cum sanguine Christi fluxit, in ejus etiam sanguinis mysterio misceretur. Haec quia sunt nota, breviter perstrinximus ipsa.

His itaque de mysteriorum qualitate prolatis, precor ut, si fidei sacrae contraria minime videantur, pro nulla verborum rusticitate vel mea vilitate respuantur. Si vero, quod absit! reperiantur errore aliquo involuta, corrigantur, quaeso, intentione pura. Verumtamen spero quia nequaquam multiplici traditus sum errori, cum tam sancta et praecipua de mysteriis divinis credenda protuli; quia scriptum est: Nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto.

Porro intentio et causa dicendi haec fuit hujusmodi. [Col. 0129D] Cum enim superius de facultate bene agendi varia ratio ageretur, probare volebam quanta et jam facultas esset bene agendi in virtute fidei. Nam quanto latior et perspicacior est ad arcana quaelibet capienda fides, tanto ampliores bene agendi habet vires; sed tamen non ita vires suas exercet, ut nulla patiatur opposita vel contraria. Perfidia namque omnisque error ei oppositus sentitur, dum fidelis quisque varias erroris spinas tam in se quam extra se ortas patitur. Juxta se quidem, per subtiles infidelitatis cogitationes; extra se vero per aliquos seductores. Sicque fit ut unusquisque, per aliquas fidei probatus contrarietates, quot modis potest errando male agere, tot modis valeat credendo bene agere. Haec [Col. 0130A] autem probatio maxime per mysteria divina agitur, quia eorum virtutem fides sola argumentatur.

Per difficilia quoque uniuscujusque fides probatur, sicut Abrahae. Qui cum rem difficilem sibi a Domino promissam audiret, mox absque diffidentia credidit, non considerans, ut Apostolus dicit, corpus suum emortuum, cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae. Sed confortatus est in fide, dans gloriam Deo plenissimeque sciens quia quaecunque promisit Deus, potens est et facere; ideoque reputatum est illi ad justitiam (Rom. IV) .

Eadem etiam promeruit, cum, Isaac filium suum, super quo sibi seminis multiplicandi facta est promissio, jussus offerre, non distulit propter promissae posteritatis effectum, nec propter ipsius rei difficultatem; [Col. 0130B] sed tantum quod jubebatur studuit implere, credens filium moriturum posse resuscitari, ut in eo impleretur seminis multiplicandi promissio. Itaque meruit audire. Per memetipsum juravi, dicit Dominus, quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito propter me, benedicam tibi; et benedicentur in semine tuo omnes tribus terrae, quia obedisti voci meae (Gen. XXII) .

Idem quoque fidei meritum obtinere videntur quicunque voluntatem propriam pro Dei amore frangunt, vel varia vitiorum incentiva per Dei gratiam se superaturos credunt. Quanto enim haec sunt difficiliora, tanto praemia merentur majora.

Quomodo autem fides cujuslibet probetur per adversa, plurima sanctorum martyrum testantur certamina. [Col. 0130C] Fide namque ita fuerunt muniti ut nullis poenarum vel adversitatum afflictionibus possent vinci, sicut scriptum est: Sancti per fidem vicerunt regna, etc. (Hebr. XII) .

Ecce audisti quanta bona fides operetur, et quid inter alias virtutes mixta mereatur. Audi etiam nunc quia plerumque eadem fides, cum desit facultas aliarum virtutum, sola meretur regna coelestia, sicut de latrone legitur. Hic enim, cum nihil boni aliud quam credere potuisset, per ipsam fidem, quam Deo exhibere potuit, maxima perennis vitae praemia promeruit (Luc. XXIII) . Huic simile quid in vita Patrum invenitur.

Erat namque, sicut ibi legitur, meretrix quaedam multos homines trahens in perditionis foveam. Quae [Col. 0130D] dum a monacho quodam, fratre scilicet suo corriperetur et ad poenitentiam provocaretur, mox obediens fratri suo reliquit cunctas soliti officinas peccati. Cumque egrederentur pariter frater et soror, videns monachos quosdam sibi obviare, dixit frater sorori charae: Secede paululum de via, donec turba pertranseat ista, ne nos incongrue commeantes scandalum patiantur videntes. Quo facto post pusillum revocata est ad illum [ cod. Cruc. per illum]. Eamus, inquit, precor, in viam nostram, soror. Illa autem non respondente, quaerens invenit eam obiisse. Tunc nimis contristatus retulit rem sanctis Patribus. Quibus pro ea orantibus, revelatum est cuidam coelitus quia pro fide tantum et devotione exhibita dimiserit [Col. 0131A] ei Deus omnia delicta, et post hanc vitam requiem sit adepta perennem.

Qui ergo capit Christum imitari, habet undique exempla bene vivendi; habet etiam ex aliqua parte facultatem bene agendi. Caeterum omnino errat qui per pacem et otium se assequi triumphum putat.

H. Quam variis plena dapibus constat tua mensa!

Arrogantia, quae divites in opibus extollit, ipsa quoque divites in verbis saepissime subvertit.

Ardua scientiae dona humilitate indigent maxima.

Amor saeculi contemptus est Dei.

[Col. 0132A] Bene docens et male vivens virtutes, quas praedicat, moribus infamat.

Bellum optimum agitur, cum spiritus carni adversatur.

Brevitas vitae praesentis pensanda est ab universis.

Cito in crimina majora corruit qui parva pro nihilo ducit.

Curam in rebus minime necessariis agere peccatum est grande.

Caput est discordiae qui ex communibus propria studet facere.

Deo nihil mali est imputandum, quandoquidem ipso malo utitur ad bonum.

Difficile corrigitur nequitia quam concipit quis in pueritia.

[Col. 0132B] De peccato in peccatum corruunt qui Deum timere et amare negligunt.

Eleemosynam illam Deus exsecratur, quae ex rapina praebetur.

Errat facillime qui non curat quo rectius pergat.

Ex alieno periculo sapiens se corrigit et emendat.

Frustra pro salute corporis laboratur, nisi simul animae salus obtineatur.

Fallitur omnimodo qui spem suam ponit in homine vel in hoc saeculo.

Facile offendit qui non optimis, sed pessimis placere cupit.

Gulae et luxuriae deditus comparatur jumentis insipientibus.

[Col. 0132C] Grave est peccatum unde aliquis peccandi sumit exemplum.

Gratis a Deo data gratis etiam sunt ab hominibus danda.

Hoc studio converti quisque debet ad bona quo operatus est mala.

Humilibus et fidelibus divinae legis mysteria patent; superbos autem et infideles latent.

Homines plus quam Deum timere non est religionis Christianae.

Haeres et propinquus est spiritualis amicus.

Ignis concupiscentiae carnalis quanto diutius ardere permittitur, tanto difficilius exstinguitur.

Infirmitas carnis si patienter sustineatur, est quasi purgatorius ignis.

[Col. 0132D] Juveni nil magis noxium invenitur quam ut voluntatem propriam sequatur.

Injuriam magnam Creatori facit qui creaturam ullam plus quam illum diligit.

Laudis humanae avidus divinae retributionis respuit munus.

Longo usu discendum est quando cuiquam loqui vel tacere conveniat.

Licet multis vita tua placeat, tibi placere non debet.

Latentem superbiam nil magis comprimit quam culpa patens.

Mores et studia rectorum, ex qualitate conspiciuntur subditorum.

[Col. 0133A] Mollis et dissolutus non vir, sed mulier est dicendus.

Mulier dans opera virtuti vir potest dici.

Militis cujuslibet fortitudo non agnoscitur nisi in bello.

Nescit pene quid labor sit qui nunquam contra spirituales nequitias certare studuit.

Nemo se peccantem credat ideo minus puniendum quod multitudinem imitetur peccantium.

Nullum constat malum quo Deus non utatur ad aliquod bonum

Negligentia et otiositas hominem ad interitum ducunt.

Omnis dies velut ultimus tractandus est.

Oratione continua superantur vitia.

[Col. 0133B] Oculi petulantes, cordis luxuriosi sunt proditores.

Opere melius quam verbis Deus praedicatur et laudatur.

Positi in deliciis attendere nequeunt quanta sit poena perennis.

Parentes in tantum diligendi sunt et honorandi quantum illi subjecti sunt summo Patri.

Peccatum peccato adjicitur, cum id quod nequiter gestum est nequiter etiam defenditur.

Plurimi infamiam, pauci vero reatus verentur conscientiam.

Qui nunquam didicit subesse, nulli potest rite praeesse.

Quousque homini non displicent mala a se facta, [Col. 0133C] regnant in eo vitia.

Quae quisque velit metere prius debet seminare.

Quantum quis in humilitate profecerit et castitate, tantum Deo appropinquabit.

Ratio humana quot perversis cogitationibus renititur, tot coronas coelestes promeretur.

Resurrectio prima est resurgere a vitiis in hac vita.

Raptores alienarum rerum ipsi quandoque rapientur ad interitum.

Reprobi in hoc saeculo fatigantur desideriis et in futuro tormentis.

[Col. 0134A] Salus est divitum subvenire necessitatibus pauperum.

Summi Principis ministri imprimis sunt providendi.

Superbia sola corrumpit omnia bona.

Scripturae sacrae meditatio mentem retrahit a cogitatu noxio.

Tenax vel prodigus nimium, ambo in unum nimietatis confluunt vitium.

Temperatum omne tam Deo quam hominibus est acceptabile.

Tepide viventes Christiani difficilius corriguntur quam pagani.

Tacere qui nescit, nescit et loqui.

Viator ille stultus est qui in itinere, amoena prata [Col. 0134B] conspiciens, obliviscitur quo tendere disponebat.

Ubi non est timor Dei, ibi regnum peccati.

Victus ab uno quolibet vitio cito labitur in alia.

Volens retinere sanitatem nullius irrideat infirmitatem.

Ultra modum sunt delicati qui nulla adversa volunt pati.

Vox apostolica, fratres charissimi, admonet nos dicens: Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, [Col. 0141C] ut comprehendatis (I Cor. IX, 24) . Haec igitur verba juxta litteram et carnalem intelligentiam referunt hoc quod apud gentiles quondam agebatur, et adhuc apud quosdam agitur. In loco namque spatioso et ad currendum apto convenientes, bravium aliquod ad signum juxta mensuram sibi placitam procul statuerunt, quod ille unus qui caeteros procurreret accepturus erat: quo facto, qui inter eos strenui et agiliores videri cupiebant, quot vicibus placuit, certatim currebant. Alii vero ad hujusmodi spectaculum visendi tantummodo gratia confluentes stabant. Unde etiam a stando, vel, ut quibusdam placet, a statu ipsius cursus idem locus vocabatur. Nuper quoque legi stadium Graece, spatium Latine dici. Sed nos undecunque vocatus sit ille locus parvipendentes, [Col. 0141D] attendamus magis quid per eumdem cursum Apostolus nos instruere velit. Mysterium quippe magnum in eo agnovit esse, cum dixit: Sic currite, ut comprehendatis Quasi diceret: Sicut illi qui in stadio currunt omni modo student ut unusquisque alium currendo praecedat; ita et vos studete qualiter alios in virtutibus, et in omni opere bono praecedatis. Talis enim cursus cunctis est semper agendus. Sed et hoc summopere pensandum est, quod dicitur: Omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium. Quid itaque per illum unum intelligere debemus, nisi quemlibet electum, qui et in unitate fidei, et in caeteris virtutibus, quae pro [Col. 0142B] sui concordia unum sunt, perseverans, unus idemque esse contendit? Quid vero per illos omnes qui simul currunt, sed ad bravii merita non perveniunt, nisi hos qui ad fidem quidem sacram venientes, et bonorum operum initia arripientes, ad tempus credunt, [Col. 0142C] sed in tempore tentationis recedentes, in bonis persistere negligunt? Haec igitur, fratres charissimi, attendentes, sic currite, ut magis connumerari valeatis inter paucos electos qui unum esse cupiunt, et, in eo usque ad finem vitae perseverantes, bravium felicitatis aeternae percipere merentur, quam inter infinitam reproborum multitudinem, qui sic a sollicitudinibus et divitiis atque voluptatibus vitae hujus suffocantur, ne in aliquo opere bono quod coeperunt, perseverare valeant.

Pensate etiam quanta distantia sit inter ejus stadii quod ab hominibus statuitur, et inter illius quod a Deo statutum est cursum. Ibi quippe cunctis simul currentibus una mensura et bravii et currendi proposita, [Col. 0142D] nullis nisi velocissimis et sanissimis datur spes cursum talem aggrediendi; in hoc autem stadio quod Deus statuit, tam debiles et claudi, senes et infirmi, nec non pauperes quam juvenes, et sani atque divites currere possunt. Servulus namque ille paralyticus, de quo in Dialogorum libro sanctus narrat Gregorius, cum aliis in hujusmodi stadio currentibus satis celeriter cucurrit, cum ea quae sibi possibilia erant promptissime peregit. Vidua quoque illa pauperrima, de qua in Evangelio legitur, una cum divitibus cucurrit, cum illam quam potuit oblationem minimam ad templum detulit (Luc. XXI) . Nonne ergo per haec atque his similia exempla considerare potestis quantum differant humana a divinis, quantaque [Col. 0143A] vanitas sit res transitorias et fallaces aeternae felicitati praeponere? Sufficere namque nobis deberet in paucis argumentari, quanta vanitas et paupertas saeculi, quantaeque divitiae sint pietatis divinae. Nunc, licet omnis creatura in nos clamet alicujus argumenti modis, nos tamen, proh dolor! velut surdi, nullumque sensum spiritualem habentes, audimus quidem praecepta Dei, laudamus etiam aliquando sapientiam pietatemque ejus, sed post modicum tempus ea quae verbis laudavimus operibus pravis reprehendimus, ita ut videamur nescire vel quanta poena male facientibus, vel quanta merces bene facientibus post hanc vitam sit reposita. Hanc igitur negligentiam in cordibus, quaeso, vestris dolentes tractate qualiter eam emendetis; simulque [Col. 0143B] aures audiendi ad ea exhibete quae de stadii divini cursu adhuc proferre cupio. Maxima etenim res exinde valet intelligi, quam juxta scientiae meae parvitatem cupio vobis aliquatenus denudare, ut postmodum intentione majori eam valeatis perscrutari.

Sed ut facilius ea quae inde dicturus sum in memoria teneatis, primo quidem quis sit cursus cujuslibet specialis, deinde vero quis generalis, dicere aggrediar. Aliter namque currere debent, qui ad monasticae vitae professionem confugiunt, aliter qui in saeculari vita consistunt, aliter pastores et judices [Col. 0143C] Ecclesiae, aliter qui litteris imbuti Scripturam sacram legere solent: quidam vero cursus est talis, ut simul conveniat omnibus.

Qui in vita monastica commorantur attendere debent quia hoc quod Psalmista ex persona Domini dicit: Vacate, et videte quoniam ego sum Deus (Psal. XLV, 11) , illis specialiter dictum est. Ipsi enim tanto plus caeteris vacare et videre debent quid sit Deus, quanto minus saecularibus curis premuntur, et quanto certiorem victum et vestitum aliaque necessaria ex impensione communi statuta habent. Vacare autem et videre quae sint divina, nihil aliud intelligimus, nisi contemplativae vitae perfectionem, quae consistit in vigiliis, in castitate, in jejuniis, in charitate, in contemptu saecularis curae, in patientia, in [Col. 0143D] humilitate, in obedientia, in benignitate et in caeteris virtutibus, quae frequenter in Scriptura sacra commemorantur. Pensare etiam debent spirituales viri et feminae, quia sicut lapides pretiosi pro totius fabricae praecipuae ornatu ponuntur, ita et ipsi pro cunctorum in sancta Ecclesia degentium speculo positi sunt, ut in eorum aliquatenus inspiciatur sanctitate quid de divina credendum sit puritate. Nam in nimio solis splendore possumus discere quam sit immensa omnipotentis Dei charitas: Invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) . Hujusmodi igitur studiis quae jam diximus jugiter inhaerere et vacare, cursus hominum spiritualium est.

[Col. 0144A] Deinde dicendum qualis cursus sit saecularium, eorum videlicet qui, quamvis in saecularibus curis positi, sperant tamen in Domino, et, quantum praevalent, inter mundana meditantur divina. Pensare quippe debent quia sicut in cujuslibet magni principis domo aurea vel argentea vasa habentur, ita etiam lignea et fictilia, quodque nullus recte valet dici dominus, nisi cui aliquis sit servus. Praeterea notandum quia sicut Deus multiformis est in gratia et virtute, ita et in servitute. Placent enim ei maxime optima, grata sunt etiam illi bona minora, quae si non essent, nequaquam diceret de Maria: Optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 42) . Optima denique pars dici nequit, nisi inter [Col. 0144B] boni minoris partes. Sed et hoc, quod dicit: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) , meritorum diversitates ostendit. Ex quibus colligitur quia non solum spiritualium hominum, qui per aurea et argentea vasa, optimamque partem, sed etiam saecularium, qui per lignea et fictilia, minorisque boni partes significantur, servitus necessaria sit in sancta Ecclesia, quae est summi principis domus. Haec autem, fratres charissimi, ideo dixi, ut his qui in saeculari vita rite conversantur ostendam aliquomodo posse cum spiritualibus viris in legis divinae stadio concurrere, et coelestia gaudia promereri. Si enim juxta substantiae suae modum pauperes recreare studeant, si fraudem nullam in agricultura committant, [Col. 0144C] terminos antiquos transgredientes, si rerum suarum decimas tribuant: si se a meretricibus contineant, et liciti matrimonii copulam sequentes, in Quadragesima, et in aliis jejuniis antiquitus statutis, nec non in festivis temporibus a conjugibus abstineant, si filios ad timorem amoremque Dei instruant, si turpia et inhonesta ludicra devitent, si fideliter his quibus subditi sunt servire studeant, si illas incongruae rasurae et monstruosi vestitus nugas, quae noviter a quibusdam stultissimis hominibus inventae vel allatae sunt huc, abjiciant (peccatum namque magnum est turpi et insolita rasura vel vestitu incedere), si ritus gentiles auguriandi in rebus variis prorsus contemnentes, universalem fidei sinceritatem, quantum possibile est illitteratis, [Col. 0144D] corde teneant: si, Deum tota virtute diligentes, cunctis quae possident praeponant, celerem cursum agunt cum aliis ad Deum currentibus. Dico etiam adhuc aliquid amplioris gratiae, non ex mea praesumptione, sed ex divinae pietatis consolatione. Si quid in his omnibus, quae jam diximus, fragilitate humana devicti peccaverint, et continuo poenitentiam agentes Deo sacerdotique suo confiteri curaverint, venia promissa est illis, attestante ac dicente propheta: Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et fecerit judicium, et justitiam, vita vivet, et non morietur (Ezech. XVIII, 21) . Et Psalmista: Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CXVII, 1) . [Col. 0145A] Si ergo tantam gratiam sequentes saeculares viri cum operibus bonis in hujus vitae stadio currant, in domo Patris summi cum caeteris Christi fidelibus aeternas mansiones obtinebunt.

Qualis etiam cursus specialiter agendus sit pastoribus et rectoribus Ecclesiae, jam volumus dicere. Ad ipsos quippe dictum est: Diligite justitiam, qui judicatis terram (Sap. I, 1) . Et: Quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam, et venite et arguite me, dicit Dominus (Isa. I, 17) . Illi denique, cum non solum pro suis, sed etiam pro cunctorum sibi commissorum delictis reddituri sint Deo rationem, amplius quam dici possit indigent ut, jugiter attendentes quia cui plus committitur, plus ab eo exigitur, sed et illud: Judicium [Col. 0145B] durissimum in his qui praesunt, fiet (Sap. VI, 6) , et cujus rei vocabulum gerant ( pastor enim a pascendo, et rector a regendo dictus est, pascant et regant sibi commissos in veritate, prout cuique agnoverint opus esse, elatos impios reprimant, humiles et religiosos, pauperes simplicesque defendendo extollant. Recolentes quoque, quia qui in vice Christi sunt positi, Christum debent imitari, ita vivant ut nullum pravis exemplis corrumpant vel per elationem quae principibus facillime subrepit, vel per vestium praecipuarum superfluitatem quae a plurimis nec creditur esse peccatum, non attendentibus quod in Evangelio legant illum divitem, hic purpura et bysso indutum, in inferno sepultum (Luc. VI) ; vel per familiarium pravorum consilia, seu per avaritiam quae [Col. 0145C] in tantum plurimos rectores tam ecclesiasticos quam saeculares obcaecare solet, ut munera super innocentes accipiant causamque justitiae non requirant, sed omnia habeant venalia secundum speranda pecuniae dona. Talia igitur sequentes non solum ipsi minime ad coelestia currunt, sed et alios exemplis suis impediunt. Quicunque vero rectorum ea quae ad susceptum regimen pertinent, agere studuerint, non mihi opus est dicere quam salubrem cursum faciant, quid in hoc mereantur. Ipsi namque optime sciunt et bonorum praemia, et malorum poenam futuram, et quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII, 28) . Sed satis hinc dictum.

Curramus nunc aliorsum, dicentes qualiter bene currere valeant qui Scripturam sacram legendo frequentant. In primis itaque convenit eis attendere ut in quibuscunque vitiis se reprehensibiles exinde cognoverint emendare studeant. Si enim pro hujusmodi intentione se ad legendum praeparant, primo quidem varias tentationis molestias tam in corpore quam in mente sustinebunt; quia videlicet nequissimus hostis quanto magis perspexerit quemquam a peccatis abstinere, tanto acrioribus insidiis eum persequitur, immittens ei et corporales, et spirituales molestias. Sed si in Domino spem suam ponens [Col. 0146A] juxta Psalmistam dicentem: Spera in Domino et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3) ; et iterum: Viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI, 14) , clamaverit ad Dominum, nec audierit daemones circumvenientes et increpantes eum ut taceat, stat Jesus et dicit ei, sicut et quondam caeco illi de quo in Evangelio dicitur: Quid tibi vis faciam? (Luc. XVIII, 41.) Quamvis enim non audiamus vocem Domini, sicut ille caecus audivit, credere tamen debemus eamdem gratiam nobis praestari, quae et ipsi praestita est, si hoc petimus quod ipse petiit, id est, ut videamus (Ibid.) . Sed quia per hoc visibile lumen, quod ille petiit, intelligere debemus invisibile, id est spiritualem scientiam, eamdem semper appetere debemus, ut hac instructi contra [Col. 0146B] spirituales et invisibiles hostes certare valeamus. Ipsi denique tandiu resistunt et increpant nos multimodis tentationibus, quandiu arbitrantur nos vanitate aliqua seduci posse. Vanitas autem omnis et otiositas nullo modo facilius superatur quam sacrae lectionis studio; quia dum ibi inspicitur quae peccata animam tantum polluant, ut minuta et inevitabila, de quibus scriptum est: In multis offendimus omnes (Jac. III, 2) ; quae etiam penitus eam perditioni tradant, ut capitalia crimina, quibusque modis eadem curentur, timor Dei in legentis animo nascitur, et diabolus fugatur.

Sed et illud ibi discitur quod utique necessarium est omnibus, vel se vel alios regere volentibus; quia non solum pro peccatis nostris diabolicae tentationis [Col. 0146C] molestias patimur, sed etiam ideo ut omnibus easdem molestias patientibus compati et condolere sciamus. Pro qua re et sanctus Petrus apostolus priusquam sanctae Ecclesiae praeferretur, permissus est graviter delinquere. Unde audivit a Domino: Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32) . Cumque haec atque his similia in Scriptura sacra legens se emendare studuerit, tunc aperientur ei hominis interioris oculi, et intelligens quae nunquam antea intellexit, tam in Scripturis quam in aliis rebus, miratur quod tam surdus atque caecus hactenus fuerit, ideoque magis ac magis in lectione sacra proficiens, qui prius timens ne puniretur, pro hac solummodo causa legit, qualiter pro vitiis perpetratis veniam consequeretur, [Col. 0146D] tunc amare incipiens ob hoc etiam lectitat, ut sapientiae pietatisque divinae miracula agnoscat, gustansque quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) , in lege ejus meditatur die ac nocte (Psal. I, 2) , ita ut non solum in historia et superficie verborum immoretur, sed etiam mystica rerum sacramenta scrutetur, quae maxime in Veteris Testamenti lectione reperiuntur. Ibi namque omnia, quae in Christo et in Ecclesia sancta completa sunt, quibusdam argumentis vel rebus mysticis praedicta leguntur. Ibi Domini nostri incarnatio, et passio, et resurrectio, aliaque quae gessit, et pro nobis pertulit, aliquomodo praefigurata noscuntur. Ibi etiam providentiae divinae immensitas, qua mundum regit universum. [Col. 0147A] tanta discretione prolata continetur, ut in quibusdam omnes salvandos instruens ad se trahat, in quibusdam vero omnes perituros increpans; cum se tam subtili ratione correptos nec attendere curaverint, nec emendaverint, juste damnandos praenuntiet.

Sed prius salvandorum aliqua ponamus exempla, deinde consideremus alia. In Abrahae namque fide et obedientia omnes fideles et obedientes suis praeceptis instruit. In Joseph et Susannae castitate, omnes castos. In Job patientia, omnes patientes. In plurimis virtutibus et documentis Moysi populo suo praelati omnes praelatos. In utroque Tobia, patre scilicet et filio, in patre quidem optime docente filium, in filio autem obediente per omnia patri omnes patres, et filios per [Col. 0147B] hujusmodi doctrinam et obedientiam admonet. In talium igitur virorum virtutibus omnes adhuc stantes ad se trahens Dominus admonet et promittit ut si in eisdem virtutibus permanserint, non solum in hoc saeculo gratiam, sed etiam in futuro praemia aeterna percipiant. In eis autem, qui pro negligentia vel superbia, seu pro quibuscunque vitiis puniti leguntur in Veteri Testamento, omnes simul negligentes et superbi aliisque vitiis dediti nunc corripiuntur et praemonentur, ut si se non emendaverint, justo Dei judicio aeternaliter se puniendos sciant. In Heli namque sacerdotis negligentis casu omnes simul pastores negligentes Dominus arguit. In murmurantium ac impatientium filiorum Israel contritione omnes [Col. 0147C] impatientes admonet ut convertantur, ne similia patiantur. In Nabuchodonosor regis Holofernique sui ducis superbissimi compressione omnes superbos principes judicat comprimendos. In Sodomitarum et Gomorrhaeorum pessime fornicantium subversione omnes in eodem crimine perdurantes ostendit puniendos. In Salomonis regis sapientissimi apostasia ad omnes clamat, ne quis prudentiae suae confidens vel aliqua dona divina meritis suis deputans in errorem similem cadere permittatur. In Absalom maximam patri injuriam machinantis, et in duorum judicum contra Susannam falsum testimonium proferentium damnatione, cunctis filiis et judicibus terribiliter indicat, quia si similia in parentes, vel in subditos gerant, similem quoque damnationem, [Col. 0147D] nisi poenitentia condigna emendaverint, incurrant.

Talia ergo non propter illos solummodo, qui tunc damnati sunt, evenerunt; sed etiam propter illorum correctionem, qui in tempore praesenti commorantur, sicut et Apostolus de quorumdam antiquorum interitu locutus ait: Haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) . Hinc etiam alias dicit: Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Unde, fratres charissimi, rogo vos omnes, qui haec ita scripta esse non ignoratis, ut, attendentes quae jam diximus vobis, quam variis scilicet modis Dominus nos admoneat, nunc quidem exhortans per exempla [Col. 0148A] bonorum, nunc vero deterrens per lapsum malorum, sic curratis in praesentis vitae stadio quatenus ad aeternae felicitatis bravium pervenire valeatis.

Jam diximus pauca de profectuoso cursu, qui in Veteris Testamenti lectione potest agi. Sed quia adhuc aliqua exinde libet proferre, curramus nunc ad sanctum psalmistam David, in quo Deus locutus est tanta mysteria, tanta beneficia tantaque salutis documenta, ut in illo uno cuncti fideles sufficientem doctrinam habere possint. Nam praeter illa, quae de eo in Regum libro referuntur, ubi et lapsi in sceleribus multimodis ad obtinendam veniam confortantur, [Col. 0148B] et stantes quadam argumentosa ratione ut in bonis perseverent maxime incitantur, per hoc scilicet, quia Deus peccatoribus conversis tantam gratiam conferre dignatur; multo magis his miseretur, qui se continentes immaculati in via Domini perseverant; quis enarrare sufficiat ea documenta, quae in Psalterio reperiri possunt? In qua lectione, quaeso, invenitur major aedificatio, quam in psalmis, ubi multimodae et orandi et docendi sententiae habentur, ubi modis variis persona Domini nos arguentis vel consolantis infertur, ubi humiles et pauperes spiritu recreantur, ubi pravi rectores et judices a Domino increpantur, ubi conversis et poenitentibus maxima spes veniae promittitur, impiis autem et negligentibus mors aeterna denuntiatur? Quorum etiam plurima [Col. 0148C] tam aperte breviterque proferuntur, ut nulla excusatio ignorantiae litteratis relinquatur.

Et ut haec ita esse probemus, aliqua de praefatis sententiis exempla hic ponamus. Quem ergo pro peccatis suis intimas preces proferre delectat, nusquam aptiora ad hoc verba invenit quam haec sunt: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam (Psal. LX, 1) . Et: Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris (Psal. XXIV, 7) . Et: Adjutor meus esto, Domine; ne derelinquas me, neque despicias me, Deus, salutaris meus (Psal. XXVI, 9) . Hujusmodi autem orationem, quam unusquisque pro se ipso effundere potest, psalmi plures continent. Si vero pro aliorum salute communiter orare voluerimus, verba nihilominus ad hoc aptissima in [Col. 0148D] eis invenimus, ut: Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic haereditati tuae, etc. (Psal. XXVII, 8) . Et: Convertere, Domine, usquequo, et deprecabilis esto super servos tuos (Psal. LXXXIX, 13) . Et: Domine, misericordia tua in saeculum (Psal. CXXXVII, 10) . Et: Opera manuum tuarum ne despicias (Ibid.) . Sed et pro sacerdotibus agenda oratio invenitur in psalmis, ut: Sacerdotes tui, Domine, induantur justitia, et sancti tui exsultent (Psal. CXXXI, 9) . Profert etiam sanctus Psalmista verba, quae nobis in tribulatione positis sunt dicenda, ut: Adjuva nos, Deus, salutaris noster, etc., usque: propter nomen tuum (Psal. LXXVIII, 9) . Et: Converte nos, Deus, salutaris noster, et averte iram tuam a nobis (Psal. LXXXIV, 5) . Et: [Col. 0149A] Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis (Ibid.) .

Inter haec summopere pensanda sunt et illa Psalmistae dicta, quibus edocemur nihil de meritis nostris praesumere, sed totum Deo deputare, si qua virtus vel scientia in nobis reperitur. Talis autem doctrina agnoscitur per haec verba: Domini est salus (Psal. III, 9) . Et: Domini est assumptio nostra (Psal. LXXXVIII, 19) . Et: Scitote quoniam Dominus ipse est Deus; ipse fecit nos, et non ipsi nos (Psal. XCIX, 3) . Docet quoque nos orare pro eadem re, dicens: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis (Psal. LXVII, 26) . Horum quippe verborum doctrinam quanto quis citius credendo apprehenderit, tanto plus in cunctarum virtutum studiis proficit; et [Col. 0149B] quandocunque ab hac fide deficit meritis propriis deputans profectum suum, continuo, vel aperte in aliquod peccatum seu periculum corruens confunditur, vel secreto graviores solito molestias tentationis patietur.

Sed quid super hac elatione vel pro quolibet vitio perpetrato faciendum sit nobis, admonet nos idem Psalmista dicens: Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CXVII, 1) . Post lapsum enim nihil prius gerendum est ulli quam confiteri Domino, qui fragilitatem sciens humanam semper paratus est ad veniam. Et ut efficacius ostenderet omnibus, quia per confessionem puram obtinere possint peccatorum veniam, hanc gratiam, quam ipse expertus est a Domino, aliis intimare [Col. 0149C] studet, dicens: Delictum meum cognitum tibi, Domine, feci, et injustitias meas non abscondi. Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI, 5) . Cum enim post confessionem peractam subjungit, dicens: Et tu remisisti impietatem peccati mei, hortatur omnes ad confessionem, ut et ipsi consequantur remissionem. Moxque juxta illud quod Apostolus dixit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) , et propheta ex Domini persona dicit: In tempore placito exaudivi te (Isa. XLIX, 8) , pronuntiat tempus confessionis dicens: Pro hac (subaudi re, quia tu, Domine, remittis peccata per confessionem) orabit ad te omnis sanctus, id est, ad vitam aeternam praedestinatus, in tempore [Col. 0149D] opportuno (Psal. XXXI, 6) , id est, in tempore praesenti. Item exhortans omnes ad poenitentiam et conversionem, certissimam peccatorum suorum veniam eis a Domino promittit, dicens: Allevat Dominus omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos (Psal. CXLIV, 14) . Et: Apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio (Psal. CXXIX, 7) . Et: Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate (Psal. CXLIV, 18) .

Sed quia optime noverat variis admonitionibus opus esse his qui, in saeculari vita positi sollicitudinibus, et divitiis, et voluptatibus, retrahuntur a spiritualibus, saepius eosdem admonet et confortat, dicens: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus [Col. 0150A] (Psal. XXXIII, 9) . Quaerite Dominum et vivet anima vestra (Psal. LXVIII, 33) . Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. CIV, 3) . Accedite ad Deum, et illuminamini, et facies vestrae non confundentur (Psal. XXXIII, 6) . Moxque, velut aliquis ab eo exquireret qua fiducia talia promitteret, subjunxit, dicens: Iste pauper (per quod videlicet semetipsum significat) clamavit et Dominus exaudivit eum (Psal. XXXIII, 7) . Ac si aperte diceret: Sicut ego peccator poenitentiam agens pro peccatis meis clamavi ad Dominum et exaudivit me, ita et vos exaudiet, si poenitentiam egeritis. Hujusmodi igitur verbis admonentur omnes adhuc carnales, et variis illecebris dediti ad melioris vitae conversationem.

Cum vero aliquis per Dei gratiam conversus frequentare [Col. 0150B] voluerit psalmos, quos ideo disponente Deo, ut creditur, pueri instruendi et primitus discere et memoriter retinere jubentur, ut eorum verbis salutiferis aliquando compuncti ad meliora trahantur; sciat hos versiculos oratione continua maxime sibi esse notandos: Domine, ad te confugi, doce me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu. Notam fac mihi viam in qua ambulem, quia ad te levavi animam meam (Psal. CXLII, 8, 9) . Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte (Psal. XII, 4) . Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea (Psal. XVI, 5) . Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas doce me. Dirige me in veritate tua, et doce me, quia tu es Deus Salvator meus (Psal. XXIV 4, 5) . Deduc me, Domine, in via tua, et ingrediar in [Col. 0150C] veritate tua. Laetetur cor meum ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11) . Gressus meos dirige secundum eloquium tuum, et non dominetur mei omnis injustitia (Psal. CXVIII, 133) . Faciem tuam illumina super servum tuum, et doce me justificationes tuas (Ibid., 135) . Verba igitur orationis tantae, licet omni homini gratiam divinam invocanti satis conveniant, illi tamen qui noviter conversus fuerit aliquid specialius convenire videntur, quia pro eo quod viam ad huc sibi incognitam difficilemque in multis aggressus est, maxime indiget hac oratione qua Deum jugiter petat se docere, et dirigere et illuminare.

Sed quia et hoc indiget ut in qualibet Scriptura sacra sese occupet, psalmos cantans invenit in his orationem, qua pro sacrae lectionis intellectu obtinendo [Col. 0150D] specialiter Deum invocare potest: quae videlicet oratio in his versibus continetur: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua; et: Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuorum, et exquiram eam semper. Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam et custodiam illam in toto corde meo (Psal. CXVIII, 18, 33, 34) . Lex enim a legendo dicitur, ideoque qui legem, id est, sacram lectionem legens ad ejus intellectum pervenire desiderat, praemissa orationis verba saepius orando repetat jugiterque attendat.

Ad haec etiam cuilibet converso attendendum est ut se praeparet ad bellum contra spirituales nequitias agendum, quo, licet in conversionis initio, cum [Col. 0151A] unusquisque fragilitate adhuc nimia detinetur, pietas divina non permittat quemquam supra vires deprimi, in profectu tamen longiori positus scire debet quia eodem tentationis igne quo non solum electi quique probantur, sed etiam ipse Dominus noster probari voluit, probandus est. Idem namque Dominus noster, ut in omnibus exemplum nobis praeberet, tentari se permisit a diabolo dicente: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV, 3) . Et iterum: Si Filius Dei es, mitte te deorsum (Ibid., 6) . De electorum vero tentatione dicitur: Tanquam aurum in fornace probavit electos Dominus (Sap. III, 6) . Et rursum: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . Quae scilicet omnia praecipuus [Col. 0151B] vitae spiritualis doctor Psalmista considerans, dicebat: Dominus interrogat justum et impium; qui autem diligit iniquitatem odit animam suam (Psal. X, 6) . Quasi diceret: Dominus tentari permittit justum et impium, sed justus resistit tentatori suisque suasionibus; impius autem aut incredulus permanet, aut ad tempus credens, sed in tempore tentationis recedens (Luc. VIII) , plus appetit carnalia et transitoria quam coelestia aeternaque gaudia adipisci. Qui ergo iniquitatem odire et animam suam diligere decernit, necesse est ut per tentationem interrogetur utrum in hujusmodi odio et dilectione persistere velit. Saepe namque accidit ut bona, quae coepimus nisuque toto perficere decrevimus, adveniente aliqua tentatione, aut ad tempus, vel quod est nequius omnino [Col. 0151C] postponamus. Quomodo autem lapsum tantum agnoscere potuissemus, nisi interrogati? Unde omnimodo pensandum est quam justus, quam providus sit Dominus, qui nos dispositione tali interrogat quid simus, quidque pro ejus amore facere velimus? Sic etiam Job interrogatus est, quando plurimas tentationis molestias a diabolo immissas pertulit. Sed ille interrogationi huic fortiter respondit, cum penitus deliberavit multo melius esse omnia adversa pati, omnia bona quae in hoc saeculo possedit, perdere, quam iniquitatem tam ab uxore quam ab amicis sibi suggestam contra Deum perpetrare. Ita et nos facere debemus in tentatione positi. Cum enim diabolus nobis suggesserit superbiam, inspirans videlicet cordi nostro multo melius esse super alios exaltari [Col. 0151D] quam cuiquam subjugari, nos continuo attendentes illa verba Dominica: Omnis qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11) , aliaque plurima humilitatis exempla, toto mentis nisu suggestioni diabolicae resistere debemus.

Eodem quoque modo caetera vitia, quorum delectatione capimur, respuentes, attendamus sacrae Scripturae verba quae saepissime de singulis vitiis disputans nunc istius, nunc illius vitii sectatores narrat ita supplantatos a diabolo ut aut vix aut nullatenus converterentur. Unde doctor noster Psalmista [Col. 0152A] admonet nos, dicens: Viriliter agile, et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino (Psal. XXVI, 14) . Item docens unumquemque qualiter orare contra spirituales nequitias debeat, dicit: Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina (Psal. LXIX, 1) , etc., usque ad finem psalmi. Ad eamdem rem congrue adhiberi possunt hi psalmi: Judica, Domine, nocentes me (Psal. XXV) : In te, Domine, speravi (Psal. XXX) ; miserere mei, Deus, secundum, etc. (Psal. L) ; Deus, in nomine tuo (Psal. LIII) ; Eripe me de inimicis meis, Deus meus (Psal. LVIII) ; Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus, etc. (Psal. CI) . Hinc et Apostolus admonet nos dicens: Accipite armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli (Ephes. VI, 13) .

[Col. 0152B] Inter haec quoque sciendum neminem flagitiosum repente posse ita a consuetis permutari sceleribus ut, licet ferventissimo ardore hosti antiquo reluctari studeat, non absque vulnere aliquo victoriam obtineat. Sed Deus sciens et nostram fragilitatem et hostium fortitudinem nequaquam nos victos cito despicit, dummodo curemus ut nos iterum renovemus. Cum ergo conversus quilibet in certamine magno positus vel pro vulnere alicujus reatus vel pro tristitia passionis insolitae conturbari coeperit, non diffidat de Dei adjutorio, sed suam ignaviam increpans dicat: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo quoniam adhuc confitebor illi (Psal. XLII, 5) . Jacta super Dominum curam tuam, et ipse te enutriet (Psal. LIV, 23) . Qui propitiatur omnibus [Col. 0152C] iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam, qui coronat te in misericordia et miserationibus. Qui replet in bonis desiderium tuum, renovabitur ut aquilae juventus tua (Psal. CII, 3-5) . Convenit etiam his consolatoriis verbis adjungi illa orationis verba quae tam pro spirituali quam corporali infirmitate sunt dicenda: Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum: sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Convertere, Domine, et eripe animam meam; salvum me fac propter misericordiam tuam (Psal. VI, 3-5) . Conjungantur et ista: Non derelinquas me, Domine Deus meus, ne discesseris a me. Intende in adjutorium meum, Domine, Deus salutis meae (Psal. XXXVII, 22, 23) . Deus, ne elongeris a me; Deus meus, in auxilium [Col. 0152D] meum respice (Psal. LXX, 12) . Intret in conspectu tuo, Domine, oratio mea. Inclina aurem tuam ad precem meam, quia repleta est malis anima mea et vita mea inferno appropinquavit (Psal. LXXXVII, 3, 4) . Intende ad deprecationem meam, quia humiliatus sum nimis. Libera me a persequentibus me, quia confortati sunt super me (Psal. CXLI, 7) .

Ecce audistis, fratres charissimi, quam intimae consolationis et orationis verba proferri fecit Dominus per sanctum Psalmistam, quae tam facilia sunt omnibus litteratis ad intelligendum ut nusquam faciliora inveniri possint. Unde datur intelligi quoniam maxima cura Domino fuerit, ut omnes tam planis Psalmistae verbis instruens ad se traheret. Nam sicut [Col. 0153A] aliquis princeps charissimis amicis suis ad se venientibus convivium praeparans ponit mensam cum diversae qualitatis dapibus et potibus repletam, ut tam ex diversitate quam ex copia ciborum delectabile omnibus faciat convivium; ita et Deus omnibus ad se confugientibus mensam omnimodo spiritualis vitae doctrina repletam apponit; nunc quidem pronuntians tantum quae sibi placeant vel displiceant, quantae gratiae novitas de Christo nascituro praestanda foret, quae etiam bonis vel malis pro meritorum qualitate futura sint, ut per hoc omnes probentur utrum celeriter an tarde illius verbis credentes obediant; nunc vero quoslibet negligentes et pigros, ut ad ea quae jam sibi pronuntiata sunt attendant admonens; postremo autem eos qui nec pronuntiatione [Col. 0153B] nec admonitione conversi sunt verbis asperioribus increpans. His igitur tribus modis loquendi, id est pronuntiatione, admonitione et increpatione, omnes homines Psalmista alloquens, interdum sub Dei Patris, nunc in Filii, saepe etiam ex persona sui, aut ad Deum convertit aut justissimo judicio damnandos praedicit. Duobus vero modis, id est oratione et confessione, docet omnes confugientes ad Deum ipsum alloqui. Quae nimirum omnia nunc quidem breviter protuli, sed postmodum, prout Deus concesserit, exemplis sufficientibus explanabo, ut conversis aliquatenus ostendam quam delectabile convivium doctrinae Dominus sectatoribus suis in sacra Scriptura maximeque in psalmis praeparavit, ut et eo studiosius se a malis abstineant, quo certius [Col. 0153C] adfuturam sibi gratiam Dei agnoscunt.

Attendant igitur, precor, quanta corona promissa sit his qui legitime certant contra diabolum, juxta illud: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) . Hujusmodi autem certamen quanto difficilius constat, tanto majori cura agendum est. In nullo namque tempore otiosus debet esse bella Dei gerens. Unde doctor noster Psalmista unumquemque alloquens dicit: Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es et bene tibi erit (Psal. CXXVII, 2) . Dupliciter quippe est beatus in opere aliquo utili occupatus; habet enim inde aliquod subsidium corporale, habet etiam spirituale, quia, dum corpus servituti subjicitur, mens quoque lasciva deprimitur [Col. 0153D] et ne in quaelibet desideria noxia defluat, refrenatur. Unde alias de otiosis dicit Psalmista: In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur. Ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua (Psal. LXXII, 5, 6) . Contra eamdem superbiam alibi orans alios orare docet, dicens: Non veniat mihi pes superbiae (Psal. XXXV, 12) . Quae videlicet oratio, licet breviter sit prolata, insinuat tamen copiose vires superbiae. Nam in quocunque dominatur, quasi pede quodam proterente eum in ima dejicit, ne se sursum erigere possit.

Orare etiam docet contra incentiva carnis, dicens: Proba me, Domine, et tenta me; ure renes meos et cor meum (Psal. XXV, 2) . Et iterum: Fiat cor [Col. 0154A] meum immaculatum in justificationibus tuis, ut non confundar (Psal. CXVIII, 80) . Et: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis (Psal. L, 12) . Ubi notandum quia dum prius implorat cor mundum in se creari, et deinde spiritum rectum in se postulat innovari, intimare videtur aliter nos non posse Spiritus sancti gratiam obtinere, nisi prius cordis munditiam obtineamus. Sed diabolus, quanto majorem fiduciam et gratiam apud Deum habituros novit castos, tanto diutius eos omni modo impugnat. Scit enim scriptum: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Unde jugiter orandum et contra carnis immunditiam Deo supplicandum supradictis Psalmistae verbis.

[Col. 0154B] Sed et caeterarum virtutum suffragia contra tantum hostem sunt appetenda, id est charitatis et humilitatis, patientiae et obedientiae, nec non taciturnitatis. De quibus omnibus appetendis multifaria exhortatio in Scriptura sacra reperitur. Sanctus etiam Psalmista de his non tacet qui, ut alios in id ipsum traheret, de charitate et pace quam habuit refert dicens: Cum his qui oderunt pacem eram pacificus (Psal. CXIX, 7) . Quam humilis vero exstiterit alibi enarrat, dicens: Humiliatus sum usquequaque, Domine (Psal. CXVIII, 107) . Et iterum: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei, etc. (Psal. CXXX, 1) . Item laudans Dominum pro eo quod se variis flagellis humiliasset, dicit: Bonum mihi, Domine, quia humiliasti me, ut discam justificationes [Col. 0154C] tuas (Psal. CXVIII, 71) . Quibus verbis innuitur quia flagella Dei sunt appetenda, ut per haec correcti et humiliati divinis praeceptis mereamur subdi. Quantum autem patiens fuerit sanctus Psalmista ex hoc potest intelligi quod dicit: Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis (Psal. VII, 5) . Docet nos nihilominus de obedientia Deo exhibenda, dicens: Subditus esto Domino et ora eum (Psal. XXXVI, 7) . Hinc etiam de se ipso refert, dicens: Nonne Deo subjecta erit anima mea? ab ipso enim salutare meum et patientia mea (Psal. LXI, 1, 6) . Implorat quoque pro taciturnitate obtinenda, dicens: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CXL, 3) . Moxque omnem excusationem, quae [Col. 0154D] pro nequitiis perpetratis committi solet, a se auferri postulat, dicens: Non declines cor meum in verba malitiae, ad excusandas excusationes in peccatis (Ibid., 4) . His igitur atque aliis virtutibus suffultus contra incentiva carnis fortiter pugnare valet.

Si vero in hujusmodi certamine aliquandiu laborans minime senserit tentationis molestiam minorari, non ideo hac tribulatione perterritus certare desinat aut de adjutorio Dei diffidat; sed attendat Psalmistam dicentem: Juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multae tribulationes justorum, et de omnibus his liberabit eos Dominus (Psal. XXXIII, 10, 20) . Perpendat et hoc quod idem Psalmista alibi magnificans Deum, quod se in [Col. 0155A] tribulatione dilatasset, dixit: Cum invocarem, exaudisti me, Deus; in tribulatione dilatasti me (Psal. IV, 2) . Tribulatio enim diuturna, si cum patientia et spe divini auditorii sustinetur, duplicem sustinenti confert coronam; a peccatis namque praeteritis eum tanquam aurum in fornace purgabit ignis, et quasi granum frumenti, quod in terra projectum pro semine multiplicatum fuerit, sic ille multiplicatur et dilatatur in omnibus bonis. Hinc et Apostolus dicit: Tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio autem spem, spes vero non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 3-6) . De hac charitatis infusione et Spiritus sancti consolatione Psalmista satis gustavit, cum ad Deum [Col. 0155B] dixisset: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae, Domine, laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII, 19) . Quod est aperte dicere: Si multiplices tribulationes in corde meo pertuli, multiplices etiam consolationes pietatis tuae, Domine, suscepi. Nam post tribulationem magnam, qua me propter peccata mea diu afflixisti, consolationes tuae ita me laetificaverunt, ut tribulatio praeterita videretur mihi minima.

Eumdem quoque sensum declarat, cum subjungit, dicens: Nunquid adhaeret tibi sedes iniquitatis, qui fingis laborem in praecepto? (Psal. XCIII, 20.) Fingere namque aliquomodo potest dici, cum rem quamlibet aliter foris ostendimus quam in mente teneamus, sicut scilicet patres sapientes filiis, magistri discipulis [Col. 0155C] saepe aspera fingunt in verbis et in omni habitu exteriori, ut hac asperitate constricti in lasciviam nullam prorumpant. Sed quamvis laborem districtionis tantae eos sustinere permittentes parvipendere exterius fingant, intus tamen ita diligunt ut ne levi virgula illos frustra contingi velint. Sicut igitur in hujusmodi disciplina patres et magistri exterius laborem fingunt et dilectionem interius gerunt, ita et Dominus noster in electis suis agit, laborem videlicet in primis fingens in praecepto religionis; sed postmodum, cum viderit laboriosa quaeque pro amore suo magis velle pati quam propriae deservire voluntati, tunc illis quasi pater filiis sub disciplina sufficienti nutritis ostendet amoris sui dulcedinem. De hac nimirum dulcedine in primis [Col. 0155D] quidem absconsa, sed postmodum, ut dixi, manifestata, alibi Psalmista apertius testatur et admiratur, dicens: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX, 20.) Cum ergo idem Psalmista Dominum talia fingere per experimentum didicisset, alloquitur eum, quasi interrogando, si propter hoc quod talia fingat iniquitas apud eum maneat. Hoc autem non quasi nescius interrogat; scit enim eum justum esse; unde et alibi dicit: Quoniam justus Dominus, et justitias dilexit (Psal. X, 8) ; sed ut nobis pietatis divinae secreta pandat.

Inter haec quoque couversos admoneo ut quantumcunque in timore et amore Dei proficiant, peccatores [Col. 0156A] tamen se labiis et corde fateantur, non solum ob peccata praeterita, sed etiam ob imminentia quaedam, in quibus quotidie inevitabiliter delinquimus, id est, in visu, auditu, gustu, odoratu et tactu, nec non in illicito cogitatu. Saepe etiam in verbis tam scienter quam ignoranter peccamus. Hujusmodi igitur delicta sciens Psalmista a nonnullis pro nihilo computari dicit: Delicta quis intelligit? (Psal. XVIII, 13.) Cumque haec quasi interrogans protulisset et paucos admodum delicta intelligere sciret, mox quid ipse sentiat, subjungit, orans et dicens ad Dominum: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo (Ibid., 4) . Ac si aperte diceret: Multi quidem, Domine, ita negligentes sunt ut non curent te invocare pro maximorum et apertorum criminum remissione; [Col. 0156B] sed ego sciens te nimis districtum contra tales, precor ut non solum ab apertis, sed etiam ab occultis delictis meis me emundes; quae enim me latent, tibi pro certo patent. Occulta etiam et aliena delicta possunt haec dici quae a parentibus contraximus, quae, licet in baptismate nobis dimittantur, tamen si postmodum eadem opere vel votis sequimur, iterum etiam eorumdem reatu constringimur. Unde Psalmista alias dicit: Peccavimus cum patribus nostris (Psal. CV, 6) . Peccare namque cum patribus est eorum, ut diximus, peccatis actu vel consensu associari. Item occulta et aliena delicta dicere possumus quae in alios committimus. Quis enim ita cautus et religiosus esse valet ut nullum peccatis suis depravet? Ideoque omnes indigemus, [Col. 0156C] ut cum Psalmista oremus, dicentes: Ab occultis nostris munda nos, Domine, et ab alienis parce servis tuis (Psal. XVIII) .

Hactenus igitur per amoena et lata psalmorum prata currens atque ex eis flores quosdam satis utiles omnibus conversis decerpens, prout potui, qualiter ad caput nostrum, id est Christum, pervenire debeant, admonui. Nunc vero cupio exinde decerpere, et illis intimare ejusdem Domini nostri incarnationem, aliaque quae superius promisimus, qualiter scilicet pietas divina jugiter pro nobis laboret pronuntiando [Col. 0156D] in primis quae nobis sint credenda et facienda; deinde pro eisdem admonendo et increpando. Ex quibus colligi potest, quia quanto plus pro nobis Dominus laborat per supradictos tres locutionis modos, tanto districtius judicat omnes qui tantum ejus laborem pro nihilo computant, arbitrantes eum esse solummodo pium et non districtum contra omnes perseverantes in malo. Curramus ergo in eo, quo coepimus, psalmorum stadio, quaerentes faciem ejus semper (Psal. CIV, 4) , qui pro nobis natus et passus est, pro nobis resurrexit et ascendit in coelum. Quid enim delectabilius esse potest quam illum quaerere, illum sitire, in quo nobis datur vivere? Sed ut tantae sanctitatis verba melius proferre [Col. 0157A] possim, dicendum mihi est cum Psalmista: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam (Psal. L, 17) : simulque invocandus est Spiritus sanctus, ut qui eumdem Psalmistam ad tam sancta et veneranda dicta proferenda illustravit, me quoque aliqua exinde decerpere cupientem dignetur illustrare.

Sancta quippe sunt omnia quae de Domino nostro per prophetas sanctos pronuntiata sunt; sed quaedam Psalmistae verba tanto sacratiora mihi videntur, quanto magis eadem nomina eamdemque sententiam quam Christus ore suo protulit, et ipse prophetando praenuntiavit. Dominus namque noster, ut in Evangelio legitur, de se dixit: Ego sum veritas (Joan. XIV, 6) ; et: Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) . Eisdem quoque nominibus Psalmista illum appellavit, cum eum nasciturum, quasi praeterita narrans praenuntiasset, dicens: Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) . Et: Exortum est in tenebris lumen rectis (Psal. CXI, 4) . Ecce eadem nomina, et Psalmista praenuntians ante tempora multa Dominici adventus dixit, et quibus ipse Christus adveniens se appellavit. Dicamus sententias ab utroque pene similiter prolatas. Psalmista namque in psalmo XXI, qui totus personae Christi convenit, de ipso dicit: Deus, Deus meus, respice in me; quare me dereliquisti? Item in psalmo XXX, Christum praenuntiat ita dicturum: In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum. Quas scilicet utrasque sententias in Evangelio legimus ita pene a Christo in cruce posito [Col. 0157C] prolatas, sicut Psalmista praenuntiavit. Quis, rogo, non mirandam, non venerandam censeat tantam Psalmistae sanctitatem, qui ipsum Dominum nostrum totius sanctitatis auctorem habere meruit verborum suorum imitatorem? Quis etiam non obstupescat tantam ejusdem Domini nostri bonitatem et clementiam, quam in Psalmista eodem agnovimus factam? Certe satis magna pietas Dei esset, si ab homine in nullo capitali crimine prolapso praediceretur incarnatio Christi caeteraque per illum gesta. Quod autem aliquis in sceleribus plurimis prolapsus post hujusmodi ruinam ad dignitatem tantam pervenire potuit, ut sacramentorum divinorum proditor et divinae pietatis lator eligeretur, quantam putamus hanc esse Dei pietatem? Inaestimabilis namque [Col. 0157D] et inenarrabilis tanta Dei pietas merito vocatur. Haec igitur sanctum Psalmistam prius quidem peccatorem, deinde vero conversum ideo fecit talem, ut per eum ad omnes peccatores clamaret, dicens (Zach. I, 3) : Convertimini ad me, omnes qui peccatis gravati estis, et faciam in vobis eamdem gratiam quam in hoc servo meo David ad me converso feci. Nunquid propter multitudinem iniquitatum suarum abjeci eum? sic nec vos abjiciam, si ejus conversionem sequentes ad me venitis in tempore opportuno. Nam in diluvio aquarum multarum (Psal. XXXI, 6) , id est in conventu periculoso multorum populorum, quod est dies judicii, ad me non appropinquabitis. Haec ergo, fratres charissimi, quae de immensa Dei [Col. 0158A] misericordia dixi, libenter audite; sed et sanctissima Psalmistae verba tam supradicta quam adhuc dicenda tota mentis intentione suscipite. Jam enim ad ea proferenda quae de Christo pronuntiavit, redire cupio.

Incarnationem denique simul et ascensionem ejus pronuntiavit ita dicens: A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII, 7) . Item de sola ascensione ejus dicit: Elevata est magnificentia tua super coelos, Deus (Psal. VIII, 2) . De resurrectione quoque Domini ex ipsius persona dicit: Domine, probasti me, et cognovisti me; tu cognovisti sessionem meam et resurrectionem meam (Psal. CXXXVIII, 2) . Quod autem maxime pro salute gentium mittendus esset ita pronuntiat, referens eum dixisse de Patre: Dominus dixit ad me: Filius meus [Col. 0158B] es tu, ego hodie genui te; postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 7, 8) . Eumdem quoque sensum tanto apertius in psalmo LXXI quam in aliis, quanto per tempus futurum pronuntiat, dicens: Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae; omnes gentes magnificabunt eum (Psal. LXXI, 17) . In quo etiam psalmo paulo superius de incarnatione ejus, nec non de sanctissima doctrina ejus commemorat, dicens: Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, etc. (Ibid., 6, 7) . Quod dicit: Descendit sicut pluvia in vellus, ita est intelligendum: Sicut enim pluvia in vellus descendens nulla illud divisione rumpit, et iterum ab eo [Col. 0158C] recedens a sua integritate non minuit; ita et Dominus noster matrem suam nec conceptus, nec natus ulla corruptione divisit.

Quod autem Judaeos omnesque se persequentes sub pedibus calcaturus esset, in psalmo CIX pronuntiatur, Psalmista ita dicente: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum: qui scilicet psalmus de Christo scribitur totus. Cui simile quid in psalmo CXVII invenitur, ubi in brevi versiculo mystice prolato omnia continentur quae in Christo completa sunt. Sic enim dicitur: Lapidem, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. Unde autem Christus lapis sit dictus, et quomodo reprobatus sit ab aedificantibus factusque sit in caput anguli, [Col. 0158D] quia in locis plurimis invenitur expositum, nos hic sine expositione relinquentes tendamus aliorsum: verba namque saepius prolata videntur taediosa. Dicamus ergo illa, quae dictu sunt rara.

In psalmo igitur LXXXVIII, multa pronuntiantur de Deo Patre ad Christum Jesum loquente, nec non de eodem Christo Jesu ad Patrem dicente, ubi Dei Patris verba incipiunt ita: Posui adjutorium in potente, et exaltavi electum de plebe mea. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum, etc., usque perfecta in aeternum, et testis in coelo fidelis (v. 20-30) . Quae vero sequuntur usque ad finem psalmi, Christo ad Patrem loquenti congrue possunt aptari. In quo nimirum psalmo hoc mirandum [Col. 0159A] simul et venerandum videtur, quod hujusmodi colloquium Dei Patris et Filii ipse psalmista David sub persona sua meruit proferre. De quo igitur tale aliquid legitur, ut Christi Filii Dei mysterium sub persona propria in se transferre praesumeret? Profert namque et ex persona Dei Patris quasi secum colloquentis illam inaestimabilem gratiam, quam ipse per Christum operaturus erat in sanctae Ecclesiae filiis; et rursum Christi personam in se trahens, quasi respondendo superioribus dictis profert ea quae Christus pro nobis passurus erat, dicens: Tu vero, Pater, qui mihi nuperrime promisisti ut et me primogenitum excelsumque prae regibus terrae poneres, et si filii mei in aliquo delinquentes mandata tua non custodirent, in iniquitates eorum visitares, [Col. 0159B] post hujusmodi promissa me Christum tuum, in quo omnes salvare disposuisti, cito repulisti et a dignitate mea dejecisti. Haec autem omnia despectionis verba sub persona Christi dicta in paucis completa videntur dictis quae Christus in cruce positus dixit: Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? (Psal. LXII, 2.) Ecce quam sacer dialogus Dei Patris et Filii in uno eodemque psalmo est factus, in quo et dignitas Domini nostri secundum divinitatem, et injuria atque despectio, quam secundum humanitatem pro mundi salute sustinuit, pronuntiatur. Merito itaque huic psalmo, in quo tantae misericordiae commemoratio agitur, initium tale Psalmista imposuit, dicens: Misericordias Domini in aeternum cantabo [Col. 0159C] (Psal. LXXXVIII, 2) . Cantate et vos, fratres charissimi, canticum tale, et benedicite Dominum in omni tempore; semper laus ejus sit in ore vestro (Psal. XXXIII, 2) , qui et ante tempora multa misericordiam tantam praenuntiavit et eam in nobis jugiter implere satagit. Quid enim delectabilius esse potest ea laude, eo cantico quod cantamus Domino? Talis autem laus et tale canticum, quia nusquam invenitur amplius quam in psalmis, ideo redeamus ad eos et, ut possumus, exquiramus in his divinae cantica laudis; quidquid enim pro ejus amore gerimus vel loquendo, vel legendo, vel scribendo, seu etiam utilia quaelibet meditando, hoc ad laudem suam refertur

Jam diximus de sanctissimo Dei Patris et Filii dialogo, qui legitur in psalmo LXXXVIII, qui cunctis sanctae Ecclesiae filiis tanto magis est venerandus, quanto specialius in eo illorum praenuntiata agnoscitur salus. Nunc vero dicamus quia plures psalmi inveniuntur sub sola persona Christi ad Patrem clamantis pro ereptione sua, in quibus et nos docemur orare qualiter spirituales nequitias possimus superare. Quorum videlicet psalmorum sunt praecipui tres isti, III, XXI et LXVIII, in quibus praeter orationem praedictam alia quoque ad Christum solum pertinentia inveniuntur, ut in III: Ego dormivi, [Col. 0160A] et soporatus sum, et exsurrexi. Et in XXI: Diviserunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem. Sed et illud improperium, quod Judaei Christo insultantes dixerunt: Confidit in Deo, liberet eum nunc si vult (Matth. XXVII, 43) . Bene eisdem verbis Psalmista illic pronuntiat, dicens: Speravit in Domino, eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum (Psal. XXI, 9) . Item illud quod Dominus ad Mariam dixit: Vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum, etc. (Joan. XX, 17) . In eodem psalmo pronuntiatur ita: Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) . Qui nimirum fratres discipuli Domini utrobique sunt intelligendi. Hoc quidem in psalmo XXI.

In LXVIII autem similiter inveniuntur quae [Col. 0160B] Christo specialiter conveniunt, ut. Confortati sunt qui persecuti sunt me inimici mei injuste; quae non rapui, tunc exsolvebam. Quomodo autem Christus solveret quae non rapiebat, Isaias propheta aperte pronuntiat, dicens: Omnes nos quasi oves erravimus; unusquisque a via sua declinavit et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum (Isa. LIII, 6) . Et quomodo Christus solvit quae non rapuit? Passus est enim non pro suis, sed pro nostris peccatis. Item in eodem psalmo: In siti mea potaverunt me aceto. In II nihilominus psalmo pronuntiatur de Judaeis aliisque Christum persequentibus: Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus, (subaudi: dicentes) Disrumpamus vincula eorum et projiciamus a [Col. 0160C] nobis jugum ipsorum. Quod dicit, eorum, referri potest et ad praemissas personas Domini Christique ejus, et ad illius discipulos, quos a se projicientes ad gentes transire compulerunt.

De Juda etiam traditore tam ex Christi quam Psalmistae persona quaedam commemorantur. Ex quibus illud est, quod ex persona Domini dicitur: Qui edebat panes meos magnificavit super me supplantationem (Psal. XL, 10) . Ex Psalmistae autem persona dici videtur: Constitue super eum peccatorem; diabolus stet a dextris ejus; usque sicut zona, qua semper praecingitur (Psal. CVIII, 6-19) . Quod si alicui videantur haec verba melius Christi quam Psalmistae personae convenire, non contradico: quia forsitan utrique personae possunt congruere. [Col. 0160D] Ipsa etiam maledictionis verba quae de Juda traditore sunt dicta congruunt Judaico populo. Nam quod dicitur in illo versu: Nutantes transferantur filii ejus et mendicent; ejiciantur de habitationibus suis (Ibid., 10) , et juxta litteram videmus quotidie impleri in eodem populo. Sed et hoc Psalmista non tacuit quod caro Christi in sepulcro posita corruptionem non pertulit, dicens ex ipsius persona in psalmo XV: Non dabis sanctum tuum, Domine, videre corruptionem

Inter haec etiam summopere pensandum est cunctis ad intimam psalmorum intelligentiam pertingere cupientibus quanta personarum mutatio sit in quibusdam psalmis, quorum videlicet initium et [Col. 0161A] finem personae Psalmistae invenimus dandum; quae vero in medio sunt nunc quidem Dei Patris et Filii, nunc vero absolute Dei personae conveniunt. Ob cujus rei notitiam capiendam trium hic psalmorum verba subjungimus, hoc est II, XLIX et LXXXI. In secundo enim psalmo, cujus initium est: Quare fremuerunt gentes, in primis Psalmista interrogans vel admirans unde Judaeorum aliorumque Christi persecutorum impietas tanta evenerit ex persona sua loquitur, dicens: Quare fremuerunt gentes, etc., usque et in furore suo conturbabit eos. Quae sequuntur verba sunt Christi usque Dominus dixit ad me. Post haec loqui incipit Pater ad Filium, insinuans per eum gentes ad salutem reparandas esse; quae nimirum locutio fit usque tanquam vas figuli confringes [Col. 0161B] eos. Deinde vero usque ad finem psalmi verba sunt Psalmistae admonentis rectores quoslibet ut attendentes quae superius sunt a Patre et Filio dicta cum timore et amore sibi serviant, apprehendantque disciplinam in hoc saeculo, ne pereant in futuro. Ecce quam diversae sententiae et personae secundi psalmi! In psalmo autem quadragesimo nono, cujus initium est: Deus deorum Dominus locutus est, inveniuntur illi tres locutionis modi, quos supra dixi de pronuntiatione, de admonitione et increpatione. In primis namque Psalmista loquitur ex persona sua pronuntians nobis extremi judicii tempus, quo coelum et terram, id est coelicolas et terrigenas pariter convocandos esse praedicit; quo etiam ipsum Dominum manifeste venturum [Col. 0161C] indicat. Ideo autem manifeste venturum dicit, quia quotidie ad nos clamat, nunc quidem scriptis, nunc vero vulgaribus dictis, interdum etiam rerum visibilium argumentis, per quae edocemur invisibilia quaelibet agnoscere, sicut scriptum est: Invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) . Per haec ergo omnia Deus nobis jugiter manifestatur et loquitur, ut scientes justitiam ejus, annuntiemus omnibus quoniam justus judex est. Cumque Psalmista pronuntiasset talia ex persona sua, subjunxit admonitionem ex persona Dei factam, dicens: Audi, populus meus, etc., usque et honorificabis me. Ubi videlicet unumquemque primitus admonet, ut se ipsum plusquam alia quaelibet sacrificia Deo immolet; deinde vero eadem [Col. 0161D] persona Dei loquitur, dicens: Quare tu enarras justitias meas et assumis testamentum meum, etc., usque statuam contra faciem tuam. Ubi nihilominus increpat quemlibet doctorem verbis tantummodo praecepta Dei intimantem, cur aliis enarrare praesumat illas Dei justitias, quas ipse operando non sequitur. Post hanc vero increpationem iterum Psalmista ex persona sua loquens et dicens intelligite haec, etc., usque in finem psalmi, admonet omnes ut attendentes et admonitionem et increpationem Dei ad illum convertantur, ne forte praeoccupati die mortis quaerant spatium poenitentiae et invenire non possint.

In psalmo etiam octogesimo primo inveniuntur [Col. 0162A] iidem tres modi, licet ordine dissimili. In primis namque Psalmista ex persona sua pronuntiat, dicens: Deus stetit in synanoga deorum; in medio autem deos dijudicat. Ubi videlicet tempus praeteritum stetit pro praesenti ponens indicat, quia Deus in synagoga deorum, id est rectorum et judicum, quos sacra Scriptura saepe deos nominat, consistens semper prospiciat quid agant et quotiescunque inique judicaverint, ipse in medio eorum stans eos pro tali culpa dijudicet. Moxque ex persona Dei eosdem rectores et judices increpat dicens: Usquequo judicatis iniquitatem, et facies peccatorum sumitis? Quae nimirum divinae increpationis verba superioribus dictis conjuncta hunc sensum habere videntur: Cum sciatis, o rectores et judices, me [Col. 0162B] semper in medio vestrum esse et prospicere quaecunque agatis, cur saepius inique judicantes destructores magis quam rectores Ecclesiae estis? Post hanc vero increpationem continuo quasi compatiens praeteritae iniquitati eorum admonet eosdem, ut vel postmodum se emendent rectiusque judicent, dicens: Judicate egeno et pupillo, humilem et pauperem justificate. Eripite pauperem, et egenum de manu peccatoris liberate. Quasi diceret: Adjuvate illos maxime qui pauperes et contemptibiles sunt in plebe, quique ideo ab aliis opprimuntur quia nullos defensores habere videntur. Finita autem hac admonitione iterum Dominus, quasi praescius malitiae et duritiae eorumdem judicum, quodque admonitionem suam contempturi magis diligant munera [Col. 0162C] quam Dei praecepta, non ut prius praesentes, sed quasi absentes alloquitur, dicens: Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrae.

In qua nimirum sententia, si temporum diversitatem sequimur, magnam difficultatem intelligentiae patimur. In primis enim ponitur tempus praeteritum, ut: nescierunt, neque intellexerunt; deinde praesens, ut: in tenebris ambulant; ad extremum vero futurum, ut: movebuntur omnia fundamenta terrae. Quid ergo in his faciendum est nobis, nisi hoc quod in caeteris prophetiae verbis agitur? Saepe namque et in psalmis et in aliis prophetarum libris praeteritum praesensque tempus pro futuro, saepe etiam futurum pro praesenti vel pro praeterito ponitur. Quod scilicet [Col. 0162D] Spiritu sancto dictante credo, aut ideo agi, quia cum omnia tempora sive praeterita, sive praesentia, seu futura coram Deo quasi praesentia sint, tempus quodlibet rem sibi placitam pronuntiantibus inspirat, aut pro eo quod interdum prophetae narrant illa quae et in praeterito gesta sunt et in praesenti jugiter geruntur et in futuro tempore gerenda sunt, sicut et res in sententia psalmi proxime dicta probat. Judices enim iniqui et ab initio saeculi fuerant et in praesenti sunt et in futuro tempore fient, ideoque illis omnibus congruit haec sententia: Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrae. Idem etiam sensus est: nescierunt, neque intellexerunt, et in tenebris ambulant [Col. 0163A] et movebuntur omnia fundamenta terrae. Qui enim nesciunt neque intelligunt bona, in tenebris utique ambulant. Similiter qui in tenebris ambulant, movebuntur utique de fundamentis pro quibus positi sunt. Praelati quippe et judices universi positi sunt a Deo pro fundamentis Ecclesiae, ut caeteri exemplis eorum instructi superponantur. Unde sanctus Psalmista alibi dicit: Fundamenta ejus in montibus sanctis, Domini scilicet, qui diligit portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI, 2) . Idcirco autem Dominus fundamenta sua posuit in montibus sanctis, quia hos, quos in sanctae Ecclesiae aedificio praefecit, virtutibus omnigenis sublimatos et instructos esse jussit. Sed fundamenta, quae ille in montibus sanctis posuit, tunc commoventur, [Col. 0163B] cum hi qui aliis pro aedificatione spirituali praelati sunt a perfectionis et veritatis statu corruentes non solum semetipsos, sed etiam subjectos quoslibet in perditionis foveam trahunt. Unde illis aptissime congruit quod Psalmista alibi dicit: Corrupti sunt, et abominabiles facti sunt in studiis suis. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, etc. (Psal. XIII, 1, 3) , quae sequuntur pene usque in finem psalmi. Haec igitur omnia maxime conveniunt pravis judicibus, quia quanto caeteris sublimiores consistunt ex potestate, tanto majorem nequitiam possunt exercere.

Verumtamen non sine causa credo esse factum quod pietas divina tam variis modis judices eosdem alloquitur, nunc quidem increpando, nunc admonendo, [Col. 0163C] nunc quasi praesentes, interdum vero quasi absentes, nunc nequitiam eorum, interdum vero beneficia sua commemorando. Quanto enim eos duriores ad correctionem praevidit, tanto magis duritiam ipsorum mitigare studuit. Unde postquam eos increpavit, et admonuit quasi praesentes, postquam etiam de eorum quasi absentium errore condoluit, iterum convertens se quasi ad praesentes commemorat quantam gratiam eis prae caeteris mortalibus contulerit, quantaque ruina super illorum superbiam ventura sit dicens: Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines moriemini et sicut unus de principibus cadetis (Psal. LXXXI, 6, 7) : ac si diceret: Ego quidem vos ad hoc elegi ut in vice [Col. 0163D] mea judices in mundo essetis, et aliis bene vivendi exemplum praeberetis; vos autem sicut carnales quique et imperiti spiritualem vitam abjicientes, omnemque commissorum curam negligentes et, quod adhuc pejus est, sicut diabolus qui unus ex principibus coelicolis erat, vos in elationem contra me erigentes damnatione perpetua peribitis. Haec igitur omnia divinae increpationis, et admonitionis dicta Psalmista spiritualiter audiens, et quam incorrigibiles sint judices iniqui praenoscens, postulat Dominum, ut ipse solita pietate et aequitate homines regat, dicens: Surge, Deus, judica terram, quoniam tu haereditabis in omnibus gentibus (Psal. LXXXI, 8) . Quasi diceret: Quoniam, Domine, nullus pene hominum, qui super nos constituti sunt judices et rectores, [Col. 0164A] de nobis miseris curat; tu qui super omnes dominaris, maximeque pauperes et egenos tueri dignaris, exsurge et redime nos ab omnibus malis.

Adhuc quiddam dicere libet de psalmis duobus, in quibus personarum mutatio continetur, id est de decimo quarto et de trigesimo primo, et post haec aliquandiu currere cupio in caeterorum psalmorum stadio, decerpens inde quoslibet flores ad explanandos plenius tres supradictos locutionis modos. Magnam denique intelligentiam praebet cantantibus [Col. 0164B] psalmos, si attendant cui personae unaquaeque sententia deputanda sit, Dei an Psalmistae vel aliorum, et qua intentione quaelibet sententia prolata sit, an pronuntiando, an admonendo vel increpando; ipsaque psalmorum verba, quae orando proferuntur, quantam vim humilitatis habeant in se ad placandum Deum. Si ergo haec omnia attendere voluerimus, tunc demum psalmos rite cantare et ad poenitentiam peccatorum nostrorum excitari poterimus. Pensandum quoque est, quae sententiae indigeant subauditionem qualisque sit ipsa subauditio, et quae particulariter vel universaliter sint intelligendae. De his igitur omnibus, prout possumus, aliqua dicere volumus. Sed prius de psalmis duobus supradictis dicamus.

[Col. 0164C] Eorum namque prior, cujus initium est: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? personas duas continet, Psalmistae videlicet et Dei. In primis enim Psalmista Dominum interrogat, dicens: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV, 1.) Cui mox a Domino respondetur ita dicente: Qui ingreditur sine macula et operatur justitiam, etc., usque in finem psalmi. Hujus autem responsionis verba, quoniam satis plana sunt ad intelligendum, precamur, fratres dilectissimi, ut eadem attendentes aliquatenus implere curetis: nihil enim nobis prodest legere, cantare sacra verba, nisi pariter animo tractemus qualiter exinde aedificemur.

[Col. 0164D] Secundus etiam psalmus, de quo nuperrime promisimus disputare, cujus initium est: Beati quorum, etc. (Psal. XXXI) , sub duarum personarum, Psalmistae et Dei, loquela prolatus est. In prima namque parte usque a circumdantibus me, Psalmista loquitur; in secunda vero Deus usque in quibus non est intellectus. Deinde iterum Psalmista usque in finem psalmi loquitur. Hujus autem psalmi dicta non solum ob personarum mutationem explanandam, sed etiam propter supradictos tres locutionis modos hic commemoravi. Iidem quippe tres modi in tribus continuis versibus prolati inveniuntur in illo; quorum videlicet primus est: Intellectum tibi dabo; secundus: Nolite fieri sicut equus et mulus; tertius: In chamo et freno. In primo itaque Deus dicit: Intellectum [Col. 0165A] tibi dabo, et instruam te in via hac qua gradieris; firmabo super te oculos meos. Quibus nimirum verbis a Deo pronuntiatur unicuique homini, qualiter illum prae caeteris animalibus rationis capacem faciens instruat ad rationabilia quaelibet et spiritualia studia, quibus in via vitae hujus gradiendum est. Et ut in hac via cautius gradiatur, oculos suos super eum jugiter ponere intimat. In secundo autem admonet omnes fideles ut haec quae in superiori versu jam dicta sunt attendentes, non sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, sed ut rationabiles et juxta intelligentiam sibi datam vivant. In tertio autem versu, qui subjungitur a Psalmista dicente: In chamo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te, idem Psalmista postulat Dominum, [Col. 0165B] ut quicunque praedictae intelligentiae dona, tantaeque admonitionis beneficia spernentes irrationabiliter vivunt, hos flagellis aliquibus constringat et ad se venire compellat. Talis autem compulsio licet a Psalmista petatur, dici valet increpatio; quia cum perversus quilibet a Domino flagellatur per idem flagellum increpatur. Quae sequuntur in hoc psalmo ad Psalmistae personam referenda sunt. Ecce quam varia personarum mutatio in psalmis supradictis invenitur.

Eadem quoque in psalmis plurimis quos praetermisi continetur; non enim peritia mihi est tanta ut omnes eodem modo percurrere possem, in quo et peritissimi quique satis laborare habent. Verumtamen quod ego de talibus locutionum modis caeterisque [Col. 0165C] rebus explanandis superius promisi, adhuc prout ingenioli mei parvitas permittit, proferre cupio. In quo vos, fratres charissimi, me adjuvare apud Deum deposco, ut, sicut in psalmo proxime jam dicto promittit unicuique ad se confugienti, dicens: Intellectum tibi dabo, et instruam te in via hac, qua gradieris, mihi concedere dignetur intellectum, et instruat me in via hac explanationis quam aggredi cupio. Ideo autem de tribus locutionum modis aliqua explanare magnus mihi affectus advenit ut, quia immensam Dei pietatem cum sacris litteris ad omnes fideles litteras easdem scientes jugiter clamare aliquomodo expertus sum, illud panderem, quam variis modis mihi videatur ad nos clamare. Non enim frustra in Evangelio saepius legitur: Qui habet aures [Col. 0165D] audiendi audiat (Matth. XI, XIII; Marc. IV; Luc. VII, XIV) . Et in Apocalypsi: Qui habet aurem audiat, quid spiritus dicat Ecclesiis (Apoc. II, 7) . Et in prophetis: Convertimini ad me, et salvi eritis (Isa. XLV, 22) . Et in Psalmis: Attendite, popule meus, legem meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei (Psal. LXXVII, 1) . Multaque his similia in sacris Scripturis leguntur, per quae innuitur magnum quiddam esse, pro quo tantopere ad nos Dominus clamat. Qua de re, quia illud magnum non temporale, sed aeternum constat, oportet ut verba Dei, quibus ad nos jugiter clamat, omni modo attendentes, vitam potius aeternam quam mortem aeternam obtineamus. Haec ergo dixi tam de causa, unde mihi suborta est quaedam dicendi devotio, [Col. 0166A] quam de ipsa re, unde dicere gestio, id est, de divinae pietatis clamore in sacris Scripturis facto. Nunc etiam, prout valeo, proferre desidero ipsius clamoris modos, ut exinde aliquis incitatus divinos audire discat affatus.

Et primum quidem ex psalmis sententiam quamdam proferre cupio, quae mihi praestantior multis videtur, hoc est: Judicia Domini vera justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum (Psal. XVIII, 10, 11) . Hanc igitur sententiam Psalmista proferens pronuntiando (nam hic modus locutionis divinae primus est, quo cuilibet pronuntiatur, quid scire vel facere debeat) insinuat nobis quam vera, quam desiderabilia et dulcia sint judicia Domini, [Col. 0166B] ut omnis homo haec dicta audiens et intelligens secum tractet qualiter exinde aedificetur. In primis videlicet discutiendo quid verum, quid desiderabile, quidve sit dulce. Deinde vero diligenter pensando utrum sibi videantur desiderabilia et dulcia judicia Domini. Judicium namque Domini potest dici non solum illa extremae diei examinatio qua pravi a bonis discernuntur; sed etiam omne quod in hac vita dispositione divina geritur. Cujus videlicet dispositionis judicia, si juxta hoc, quod homini possibile est, attendantur quam vera sint qualiterque in semetipsis justificentur, desiderabilia pro certo super aurum pretiososque lapides, et dulciora super omnem mellis suavitatem sentientur.

Sed ut melius eadem pensare possimus, judiciorum [Col. 0166C] humanorum falsitatem illis opponamus. Humana enim judicia, aut per gratiam aut per odium alicujus, seu per malitiam vel ignorantiam, vel negligentiam saepissime ita depravantur, ut nec vera esse nec in semetipsis justificari valeant: unde fit ut et falsitati subjaceant, et contraria in semetipsis existant. Nam cujuslibet avaritia alterius avaritiam impugant, decertando scilicet, quis majora rapiat. Eodem quoque modo luxuriosi contra alios luxuriosos, et superbi contra alios superbos ita saepius insurgunt, ut non aliter quam morte eorum placari possint. Eadem contrarietas de cunctis vitiis referri potest. Sed longe aliter de virtutibus sentiendum constat. Unaquaeque enim virtus aliam sicut proprii corporis membrum adjuvat. Nam copia virtutum [Col. 0166D] constat corpus velut unum, ita ut qui humilitatem adipisci studuerint, aliter nequeant nisi simul charitatem obtinere studeant: cumque charitatis nec non humilitatis possessores fuerint, cito velut infirmi viatores in via Dei lassescunt, nisi etiam castitatem in adjutorium sumant. Hanc autem, quia obtinere nequeunt, nisi cum multarum virtutum supplemento aut easdem virtutes simul obtinebunt, aut castimonia perfecta carebunt. Idem de caeteris virtutibus sentiendum est. Omnes enim in unum ita conveniunt, ut alia aliam foveat, augeat, justificet, probando videlicet justam et bonam esse.

Ex quibus omnibus colligitur, judicia Domini, quae nihil aliud sunt nisi virtutes, vera et justificata esse [Col. 0167A] in semetipsis; quia nec per gratiam, nec odium alicujus, nec per malitiam, nec per ignorantiam, nec per negligentiam a veritatis et justitiae statu flectuntur, sed omnia in una eademque dispositione convenientia perseverant. Quae igitur pia sunt testimonium praebent Deo, quia semper, dum tempus miserendi est, paratus sit ad ignoscendum cunctis ad se conversis. De quo miserendi tempore Isaias propheta admonet nos, dicens: Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum, dum prope est (Isa. LV, 6) . Hinc et doctor noster Psalmista dicit: Confitemini Domino, quoniam bonus; quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CXVII, 1) . Quae nimirum verba hujusmodi sensum habere videntur: Poenitentiam agite, et convertimini ad Deum in hoc saeculo, in [Col. 0167B] quo tantummodo bonus est omnibus invocantibus eum. Quod autem dicitur: Confitemini Domino, quoniam bonus; quoniam in aeternum misericordia ejus, de perennis vitae misericordia solis electis exhibenda intelligi potest. Admonitiones ergo tantae pietatis hoc omni modo testantur; quia Deus non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Severa autem judicia ubicunque leguntur vel audiuntur facta, hoc nihilominus testantur quod Deus superbis resistat (Jac. IV, 6) , quodque juxta Psalmistam terribilis sit in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 5) (subaudi, pravorum) qui nihil aliud nisi humana tantum et carnalia diligere solent; quorum scilicet filii vocantur imitatores eorum: cujus enim quisque facit opera, ejus vocatur [Col. 0167C] filius.

Inter haec pensandum est quam necessaria sint severa Dei judicia. Plurimi namque qui nec lectione, nec admonitione ulla hominum a pravitate sua flecti possunt, per flagella Dei convertuntur ad ipsum. Nonne per haec pensari valet quia, dum pia Dei judicia conveniunt severis et severa piis, omnia ejus judicia sunt vera et justificata in semetipsa? (Psal. XVIII, 10.) Sive ergo sint pia sive severa, ideo Deus operatur ea ut hos, qui salvandi sunt, quasi quibusdam retibus ad aeternam salutem trahat. Unde et Psalmista, qui et severitatem et pietatem Dei in [Col. 0167D] semetipso expertus cognovit utramque necessariam esse, postquam dixit: Judicia Domini vera, justificata in semetipsa; statim subjunxit, dicens: Desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mei et favum. Quae nimirum verba multi quidem dicere valent; sed quam desiderabilia, nec non quam dulcia sint nemo sentire valet, nisi qui fide ex opere pro agnitione eorum laborantes, intima eorum aliquantulum gustare merentur. Et quam felices qui talia nosse laborant; ut cum Psalmista gustantes quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) , et quam fidelis et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV, 17) , judicia Domini vera esse toto corde credant!

[Col. 0168A] Sed si forsitan aliquis dicat se libenter velle credere judicia Domini vera esse, sed nescire unde hanc fidem satis possit concipere: dicam breviter aliqua ejus judicia unde facilius agnosci possint caetera. Omnes namque scimus et quotidie actu probamus, quia liberum arbitrium a Deo datum habemus, ut sive bona, sive mala velimus agere, possimus. Hoc autem non sufficit nobis solummodo scire, nisi etiam tractemus cur nobis sit data libertas tanta vel male vel bene agendi. Non enim coeli et terrae Creator, rerumque omnium gubernator credendus est tanta nobis praestitisse sine causa. Sed omni modo attendendum quia ideo homini, quem ad similitudinem suam fecit, et liberum arbitrium et facultatem male vel bene agendi [Col. 0168B] dedit, ut haberet unde promereri posset aliqua aeternae beatitudinis praemia. Quis denique impossibilitatis vinculo constrictus probare posset quid agere vellet? aut quod praemium illi foret dandum, qui nil potuit facere, nisi bonum? Hanc igitur inconvenientiam quicunque saepius attendit, citius agnoscit multo convenientius esse. Quia, sicut Deus statuit, homo liberum abritrium habens et bene et male agere valet, ut et ille, qui mala pro amore Dei contemnit, mercedem promissam, et ille qui bona negligit poenam pronuntiatam consequatur. Ecce quam congrua et vera divini judicii dispositio, nullius gratiae, vel odii instar judiciorum humanorum falsitate corrupta; sed quasi in latissimo stadio omnibus currendi spatium praebens, ante omnium oculos [Col. 0168C] ponens bona et mala, aspera et mollia, arcta et lata, ut per haec omnium affectus probetur quid diligere vel respuere, quid concupiscere vel contemnere velit.

Nonne ergo latissimum stadium merito dicitur, in quo tam variis modis unusquisque currere potest? Quot modis enim unicuique datur facultas male agendi, tot modis etiam datur facultas bene agendi. Quia bene agendi occasionem praebent mala, cum ea videntes, aut audientes, seu ad horam desiderantes, mox contemnimus. Et qui tanta possumus contemnere, quanta concupiscere, ex ipso contemptu tot coronas per Dei gratiam promereri possumus, quot mala contempsimus. Ecce satis evidens exemplum, in quo probari potest verissimum Dei [Col. 0168D] judicium. Judicium quoque verum dici potest, quod fit in his qui negligenter vitam suam ducentes, nihilque magis quam aliis praeponi desiderantes, permittuntur tandem obtinere; cumque in regimine optato praepositi saecularia magis quam spiritualia studuerint, timere et amare Deum neglexerint, in deliciis velut ille dives de quo in Evangelio legitur quia induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide (Luc. XVI, 19) , omnimodo vixerint, tunc Dominus aut eos patitur in eodem regimine perdurare usque ad finem vitae, postea vero cum supradicto divite delicioso ad inferna deputari; aut aliquandiu superbire in potestate, et postea deponi cum magna inhonestate, ut humilitati in hac vita [Col. 0169A] poenitentiam gerant; quod tamen multo felicius constat quam caeterum; quia nihil est infelicius felicitate peccantium. Quodlibet ergo horum Deus fieri judicaverit, judicium verum dici poterit; quia scientes scriptum: Omnis qui se exaltat humiliabitur (Luc. XIV, 11) . Et: Deus superbis resistit; humilibus autem dat gratiam (I Petr. V, 5) . multaque hujusmodi. Sed haec omnia contemnentes merentur ad horam quidem divitiis vel dignitate extolli, sed postea dejici tam in hoc saeculo quam in futuro. De talibus et Psalmista dicit: Dejecisti eos, Domine, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) ; et iterum: Deus confringet capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis (Psal. LXVII, 22) . Et capita inimicorum Dei, et vertex capilli perambulantium in [Col. 0169B] delictis suis, quia una et repetita sententia est, dici possunt hi qui caeteros peccatores nequitiis suis excellunt, et ideo extolli cupiunt, ut ex hoc majorem peccandi licentiam habeant.

Sed et illud judicium Dei verum dicendum est, cum congregationi vel plebi cuilibet sine disciplina et religione viventi irreligiosi pastores atque rectores praeponuntur, ut per tales rectores ira Dei appareat quae diu latebat. Unde Scriptura sacra dicit: Propter peccata populi regnare facit Dominus hypocritam (Job XXXIV, 10) . Hinc etiam sanctus Gregorius dicit: Occultae et jugiter perpetratae culpae merentur; ut reges pastoresque perversi constituantur. Quod tamen judicium non pro subjectorum damnatione evenit, sed ut sub hac peccati poena commoniti [Col. 0169C] et compulsi coram Deo poenitentiam gerant pro commissis, eumque invocantes pro necessitatibus suis se emendare studeant, imitantes videlicet filios Israel qui, ut in libro Judicum legitur, quoties Deum offendentes traditi sunt in manus inimicorum suorum, poenitentiam egerunt; deinde vero clamaverunt ad Dominum, et de necessitatibus eorum liberavit eos (Psal. CVI, 13) . Quae verba etiam Psalmista saepius repetens in psalmo centesimo sexto, ubi varias offensiones et tribulationes eorumdem filiorum Israel commemorat, dat fidelibus cunctis exemplum quid sibi pro offensionibus et tribulationibus suis sit agendum.

Dicamus adhuc et aliud exemplum unde judicia [Col. 0169D] Domini, quae in rebus plurimis incomprehensibilia sunt, nimisque profunda, sicut et Psalmista testatur dicens: Judicia tua, Domine, abyssus multa (Psal. LIII, 7) , vel alicubi possint aliquantulum agnosci, sicque in his, quae aliquatenus agnoscere possumus, quam congrua et vera atque fidelia sint, instructi, credamus etiam similia esse omnia illa quae sentire nequimus. In libris namque sacris tam Veteris quam Novi Testamenti quotidie omnes instruimur ut mala relinquentes bona faciamus. Haec igitur instructio dispositione divina et ante tempora multa jugiter facta est, et quotidie agitur; ut si qua ignorantia vel negligentia seu oblivione per diabolicas insidias a lege divina fuerimus retracti, mox admoneamur ad meliora reverti. Pro hujusmodi admonitione legitur [Col. 0170A] ubique ad missas lectio de diversis Scripturae sacrae libris ad aedificationem audientium excerpta, nec non sancti Evangelii doctrina. Pro hoc Psalmorum liber qui, sancto Spiritu dictante, quasi quidam sol omnibus in via Dei ambulantibus verbis sapientiae divinae lucet, per diurnas atque per nocturnas horas partitus cantatur. Quod et ipse Psalmista prophetiae spiritu plenus, personamque sanctae Ecclesiae in segerens praevidit, dicens: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII, 164) ; et: Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII, 62) ; et iterum: In matutinis meditabor in te, Domine, quia fuisti adjutor meus (Psal. LXII, 8) . Hanc igitur laudem, quam sancta Ecclesia ubique tam in nocte quam in die Deo dicit, merito Psalmista se dixisse retulit; quia a suis [Col. 0170B] dictis proferendam praescivit, praeteritum ponens pro futuro. Pro hac etiam admonitione pueri litteris instruendi inprimis psalmorum lectione introducuntur, atque memoriter retinere usu ecclesiastico jubentur, ut in litteris sacris enutriti, postea cum ad aetatem intelligibilem pervenerint, facilius eas recolant et exinde in aliis Scripturae sacrae litteris meditari valeant. Pro hac plurima sanctorum Patrum scriptura tam in Ecclesiis quam in aliis locis legitur, ut nemo litterarum scientia imbutus de legis divinae ignorantia se excusare possit. Nonne talis consuetudo, quae sine dubio ex dispositione divina processit, dicenda est fidelis et vera? Nonne Deus merito dicendus est fidelis qui per tantam librorum admonitionem omnes hanc legentes et audientes ad [Col. 0170C] aeternam salutem trahere conatur? Sed, proh dolor! paucissimi inveniuntur, qui aures audiendi ita habeant ut attendere curent quid evangelistae, quid prophetae, quid Psalmista vel quid alii sanctae Ecclesiae doctores nos admoneant. Verumtamen non ideo verba Dei incassum proferuntur. Aut enim corrigunt legentes et audientes ea, aut in testimonium damnationis in die judicii coram eis proferentur.

His igitur exemplis prolatis, peto vos, fratres charissimi, ut attendentes pietatem severitatemque Dei studeatis litteras sacras non solum legere et audire, sed etiam operibus aliquatenus implere. Verba quoque doctrinae, quae pro aedificatione vestra de psalmis protuli, et adhuc proferre cupio, tanto [Col. 0170D] majori intentione, precor, suscipite, quanto districtiora esse judicia Dei ex supradictis Psalmistae verbis jam audistis. Idcirco enim sententiam tam piam tamque terribilem inter caetera sermonis mei verba protuli, ut vos sollicitos et intentos facerem ad audienda legis divinae praecepta. Sed nec aliter judicia Domini desiderabilia et dulcia videntur, nisi tota intentione legantur vel audiantur. Quamobrem audiamus quid loquatur nobis Dominus per sanctum Psalmistam, per quem variis modis ad nos clamat, nunc pronuntiando ea quae scienda vel facienda sunt, nunc admonendo pro eisdem; interdum vero increpando pro negligentia nostra. Qui ergo tam variis modis ad vos loquitur, maximam curam nostri habere probatur.

Sed quia superius de pronuntiatione coepimus loqui, nunc iterum inde loquamur. Psalmista namque pronuntians nobis sanctitatem Domini ac Salvatoris nostri, dicit: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) . Quae videlicet sanctitatis verba, quia nulli hominum nisi soli Christo congruunt, omnes enim peccaverunt, ut ait Apostolus, et egent gloria Dei (Rom. III, 23) ; itemque Scriptura dicit: In multis offendimus omnes (Jac. III, 2) ; de Christo autem dicitur: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus [Col. 0171B] (I Petr. II, 22) , ipsum esse credimus quem Psalmista ita beatum virum dicit ut nec abiret in consilio impiorum, nec in via peccatorum stetisset, nec in cathedra pestilentiae sedisset. Abire enim solummodo in consilio impiorum minimum quoddam peccatum est; quod vel illicite cogitando, vel incaute loquendo, vel in aliquo quinque sensuum lapsu perpetratur; stare autem in via peccatorum est in quo aliquandiu quis moratus alios etiam peccare facit, sicut, cum quosdam homines prava agentes aliquando propter amicitiam laudantes ex hoc deteriores facimus, vel cum aliquod leve peccatum tam in nobis quam in aliis pro nihilo ducimus; sedere autem in cathedra pestilentiae est pessima quaeque non solum facere, sed etiam docere, benefacientes [Col. 0171C] irridere et odire. Quia igitur ab his et ab omnibus iniquitatibus immunis erat Christus, ideo a Psalmista merito dictus est beatus vir.

Sed tanta beatitudo, licet minime conveniat nobis, qui in delictis nascimur et quotidie peccatis polluimur, ad hoc tamen prodesse potest ut per oppositionem jugiter attendentes, quanta distantia sit inter nos et eumdem Dominum nostrum, poscamus, ut misereatur nostri et benedicat nobis, illuminet vultum suum super nos, et opera manuum nostrarum dirigat (Psal. LXVI, 2) . Si ergo tanti viri beatitudinem recolentes simul et venerantes quaeramus faciem ejus semper, non secundum peccata nostra faciet nobis, neque secundum iniquitates nostras retribuet nobis; quoniam secundum altitudinem coeli a terra corroboravit [Col. 0171D] misericordiam suam super timentes se, et quomodo miseretur pater filiorum, sic miseretur timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum (Psal. CII, 10-13) . Haec et his similia Psalmistae dicta, quae utique Spiritu sancto inspirante prolata sunt, quem non excitare possunt ad exquirendam Dei gratiam? Non homo, sed durus lapis est hic jure vocandus, qui non exquirit tantam Domini pietatem.

Inter haec quoque pensandum est quam congrue in capite libri psalmorum Psalmista loquitur de Capitis nostri, Domini videlicet Jesu Christi, beatitudine et sanctitate, ut per hoc cunctis sanctae Ecclesiae filiis, qui membra ejus esse debent, insinuaret ipsum semper inprimis esse invocandum, et prae [Col. 0172A] omnibus diligendum ac venerandum, ut scriptum est: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo; hoc est maximum et primum mandatum (Matth. XXII, 37) .

Jam diximus, prout potuimus, de Capitis nostri qualitate. Nunc vero dicamus quomodo ipsum Caput nos instruat per Psalmistam. Sicut enim Dominus noster dives et potens est ad salvandos omnes qui invocant eum in veritate, ita etiam multiplex et latus est in mandatorum suorum pronuntiatione, semperque prospiciens quis in hujus vitae stadio prae caeteris ad eum currat ejus praecepta sequendo. Quod scilicet Psalmista agnoscens pronuntiat nobis, dicens: Dominus de coelo prospicit super filios hominum, ut videat si est intelligens, aut requirens Deum (Psal. XIII, 2) . In quibus verbis hoc inprimis est [Col. 0172B] notandum quod Deus qui omnia, antequam fiant, novit, non ideo nos inspicere dicitur ut ex habitu vel motu nostro quid in nobis sit quasi nescius discat; sed ut nos discamus et admoneamur attendere quam clementer atque subtiliter hoc Deus jugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus quantamque sollicitudinem non solum pro praesentis vitae subsidiis impetrandis, sed etiam pro aeterna vita obtinenda habeamus. Hujusmodi quippe intentio primitus, ut dixi, in Psalmistae verbis jam prolatis constat retinenda.

Deinde altius considerandum quomodo id pro quo Deus nos prospicit aliquatenus implere possimus, id est ut intelligamus et requiramus Deum. Quidquid enim intelligendum et requirendum est de Deo, interioris [Col. 0172C] hominis studio constat agendum, quia, cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote quia ad Dei similitudinem factus est, uterque etiam invisibiliter sentit quae de altero sentienda et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per seipsum omnia novit; homo autem nec a semetipso, nec sine additamento aliquo scire quidquam valet. Additamentum vero dico omnia visibilia, per quae instruimur ad invisibilia intelligenda, sicut scriptum est: Invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) . Item additamentum esse dico illa intelligentiae dona quae in nobismetipsis ex Dei gratia jugiter retinemus; ex quibus est illud: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris (Tob. IV, 16) . Nam si [Col. 0172D] alii nihil horum quae nobis fieri nolumus agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus, mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Tertium quoque additamenti genus per quod instruimur intelligere ac requirere Deum, in omnibus sacrae Scripturae litteris habetur. In his ergo tribus additamentis omne genus humanum quod ad intelligibilem duntaxat aetatem pervenerit, probatur quid de Deo intelligat et quomodo illum requirat. Talia igitur Psalmistae dicta, quibus nobis pronuntiatur quia Deus super nos prospiciat ut videat si in nobis sit intelligens aut requirens Deum, jugiter pensare debemus.

Pensandum est etiam quid idem Psalmista de [Col. 0173A] verbi divini praedicatoribus pronuntiet, dicens: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Psal. XVIII, 2) . In quibus profecto verbis intimatur quia gloriam operaque Dei nemo, nisi coeli, id est coelestis et spiritualis vitae amatores, enarrare possint. Unde apostolus Paulus, qui gloriae divinae maximus praedicator erat, de se aliisque apostolis dicit: Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 20) . Talium ergo praedicatorum sonus, ut in ejusdem psalmi dictis subsequentibus reperitur, in omnem terram exivit, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 6) . O quantus propheta fuit Psalmista, qui pene omnia quae de Christi gloria erant futura, quaeque in sancta Ecclesia erant gerenda, quasi jam praeterita pronuntiare potuit! [Col. 0173B] Ideoque, quae de praedicatoribus Christi praedixit jam quasi praeterita enarravit, dicens: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum.

Audistis itaque, fratres charissimi, quales esse debeant qui gloriam Dei enarrare desiderant. Audite etiam quid sanctus Psalmista dicat de his qui ad peragenda divinae laudis officia constituti sunt in Ecclesia. Pronuntiat namque de his, dicens: Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum. Sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in saeculum (Psal. CXIII, 17) . Ubi inprimis notandum quos mortuos vel quos vivos appellet. Si enim de his quos vulgaris usus appellat mortuos talia dixisset, ridiculum magis quam rationabilem sententiam proferre videretur; [Col. 0173C] quod de viro tali minime oportet credi. Sed hoc magis credendum est de illo qui spiritualiter vivens spiritualiter etiam loquebatur, hos videlicet vocans mortuos qui, vitiis et carnalibus desideriis tantummodo deservientes, nullam curam de animarum salute retinent; hos autem vivos qui, secundum Apostolum, carnem suam crucifigentes cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) , Christo qui vera vita est vivere student ejus praeceptis obediendo. De hujusmodi mortuis et vivis Scriptura sacra saepe loquitur. De mortuis quidem in Evangelio Dominus ad quemdam dicit: Sine mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22; Luc. IX, 60) . Hinc et Apostolus dicit: Vidua, quae in deliciis est, vivens mortua est (I Tim. V, 6) . Et Psalmista in psalmo quodam testatur, [Col. 0173D] dicens: Universa vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6) , subaudi mundo. De his autem qui mortui sunt mundo, sed vivunt in Christo per prophetam dicitur: Vivent mortui tui, Domine (Isai. XXVI, 19) . Et Apostolus: Si complantati, inquit, facti sumus similitudini mortis Christi, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI, 5) ; et iterum: Si mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo (Rom. VI, 8) . Item Dominus in Evangelio unicuique, quantiscunque peccatis fuerit deditus, si in eum credens ea deserit, promittit, dicens: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet (Joan. XI, 25) . Ex quibus omnibus colligitur quia Psalmista eos qui vitiis adhuc omnimodo deserviunt, [Col. 0174A] mortuos; illos autem qui in Christo jam vivunt, viventes appellet, dicens: Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum; sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in saeculum (Psal. CXIII, 17, 18) . Quamobrem, si Deum laudare velimus, tales fieri studeamus, ut sibi placeat ipsius laudis servitus.

His igitur prolatis de illa puritate quam laudantes Dominum debent amare, videamus quoque quid aliunde clamet ad nos Dominus per Psalmistam. Innumerabiles namque sunt ejus sententiae ad varias [Col. 0174B] personas pro variis doctrinis prolatae, quas ego universas nequeo proferre. Sed aliquas exinde libet decerpere, quae et pene omnibus litteratis sunt planae et maxime videntur necessariae tam ad piorum consolationem, quam ad impiorum terrorem. Sed prius consolationis dicta proferamus.

Dulcis et rectus Dominus; propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas. Universae viae Domini misericordia et veritas requirentibus testamentum ejus et testimonia ejus. Firmamentum est Dominus timentibus eum, et testamentum ipsius ut manifestetur illis (Psal. XXIV, 8, 14) . Non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in finem (Psal. IX, 19) . Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium [Col. 0174C] Domini fidele sapientiam praestans parvulis: Justitiae Domini rectae laetificantes corda, praeceptum Domini lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9) . Qui non accepit in vano animam suam nec juravit in dolo proximo suo, hic accipiet benedictionem a Domino (Psal. XXIII, 4, 5) . Dominus virtutem populo suo dabit, Dominus benedicet populo suo in pace (Psal. XXVIII, 11) . Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! Abscondes eos in abscondito faciei tuae a conturbatione hominum. Proteges eos in tabernaculo tuo a contradictione linguarum (Psal. XXX, 20, 21) . Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputabit Dominus peccatum, nec est in spiritu ejus dolus (Psal. XXXI, 1, 2) . Rectum est verbum Domini et omnia opera ejus in fide. Diligit misericordiam et judicium, misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII, 4, 5) . Beata gens, cujus est Dominus Deus ejus; populus, quem elegit in haereditatem sibi (Ibid., 12) . Ecce oculi Domini super metuentes eum, et in eis, qui sperant super misericordia ejus; ut eruat a morte animas eorum, et alat eos in fame (Ibid., 18, 19) . Immittit angelus Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII, 8) . Juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multae tribulationes justorum, et de omnibus his liberabit eos Dominus. Custodit Dominus omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur (Ibid., 19, 21) . [Col. 0175A] Melius est modicum justo super divitias peccatorum multas. Novit Dominus dies immaculatorum, et haereditas eorum in aeternum erit. Non confundentur in tempore malo, et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt. Apud Dominum gressus hominis dirigentur, et viam ejus volet. Cum ceciderit non collidetur, quia Dominus supponit manum suam (Psal. XXXVI, 16, 24) . Beatus vir, cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas (Psal. XXXIX, 5) . Quae scilicet sententia specialiter dicta contra eos qui, juxta morem ethnicorum, auguriandi vel turpiter ludendi utuntur vanitate, commemorat eum beatum esse qui hujusmodi vanitates respuit.

Dominus virtutum nobiscum, subaudi est, susceptor [Col. 0175B] noster Deus Jacob (Psal. XLV, 12) . Beatus, qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL, 2) . Haec autem sententia particulariter est intelligenda quia, sicut non omnes egeni et pauperes beati sunt, sed solummodo pauperes spiritu beati existunt; ita quoque ille qui super eosdem ita intelligit, ut illis misereatur, beatus solummodo in hoc facto dicendus est. Laetetur mons Sion, et exsultent filiae Judae propter judicia tua, Domine (Psal. XLVII, 12) . Cujus sententiae sensus est iste: gloriam tuam, Domine, speculantes et nomen tuum confitentes laetentur in te. Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies (Psal. L, 19) . Beatus, quem elegisti et assumpsisti, Domine, inhabitabit [Col. 0175C] in atriis tuis (Psal. LXIV, 5) . Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII, 12) . Deus noster, Deus, subaudi est, salvos faciendi, et Domini Domini exitus mortis (Ibid., 21) . Quae sententia, quia obscura videtur, opus est ut explanetur. Sic enim intelligendam esse arbitramur: Deus, quem nos Christiani colimus, ille solus potens est salvos facere, et in sua potestate est quemlibet a mortis periculo liberare.

Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde (Psal. LXXII, 1) . Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5) . Misericordiam et veritatem diligit Deus; gratiam et gloriam dabit Dominus. Non privabis bonis eos qui ambulant in innocentia. Domine virtutum, beatus [Col. 0175D] homo, qui sperat in te (Ibid., 12, 13) . Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum, magnus et terribilis super omnes qui in circuitu ejus sunt (Psal. LXXXVIII, 8) . Haec sententia tam ad piorum consolationem quam ad impiorum terrorem intelligi potest. Qui habitat in adjutorio Altissimi in protectione Dei coeli commorabitur (Psal. XC, 1) . Quae sententia sic est intelligenda: qui in adjutorio Dei quasi habitans jugiter confidit, talis vir Deum certissimum protectorem habebit. Justus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur (Psal. XCI, 13) . Beatus homo, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Psal. XCIII, 12) . Testimonia tua, Domine, credibilia facta sunt nimis; domum tuam decet sanctitudo in longitudinem [Col. 0176A] dierum (Psal. XCII, 5) . Lux orta est justo et rectis corde laetitia (Psal. XCVI, 11) . Dominus in Sion magnus et excelsus super omnes populos (Psal. XCVIII, 2) . Misericordia Domini ab aeterno et usque in aeternum super timentes eum, et justitia illius in filios filiorum his qui servant testamentum ejus, et memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ea (Psal. CII, 17, 18) . Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. CIV, 3) . Beati, qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV, 3) . Magna opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus. Confessio et magnificentia opus ejus, et justitia ejus manet in saeculum saeculi. Memor erit in saeculum testamenti sui, virtutem operum suorum annuntiabit populo suo, ut det illis haereditatem gentium, opera manuum ejus [Col. 0176B] veritas et judicium. Fidelia omnia mandata ejus, confirmata in saeculum saeculi, facta in veritate et aequitate (Psal. CX, 2-8) . Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis (Psal. CXI, 1) . Haec sententia universaliter est intelligenda, quia omnis vir qui timet Dominum et in mandatis ejus vivere cupit beatus pro certo est.

Potens in terra, subaudi vivorum, erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur. In memoria aeterna erit justus, ab auditione mala non timebit (Ibid., 2-7) . Auditio mala quam justus non timebit significat illam terribilem sententiam, quae in judicio extremo dicenda est reprobis a Domino: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, etc. (Matth. XXV, 41) . Excelsus super omnes gentes Dominus et super coelos [Col. 0176C] gloria ejus; qui in altis habitat et humilia respicit in coelo et in terra, suscitans a terra inopem et de stercore erigens pauperem, ut collocet eum cum principibus populi sui (Psal. CXII, 4, 8) . Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 5) . Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum (Psal. CXVII, 15) . Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati, qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (Psal. CXVIII, 1, 2) . Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum (Ibid., 165) . Qui confidunt in Domino, sicut mons Sion; non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem. Benefac, Domine, bonis et rectis corde (Psal. CXXIV, 1, 4) . Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent. Euntes [Col. 0176D] ibant, et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV, 5, 6) . Cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini (Psal. CXXVI, 2) . Somnus hic vocatur mors sanctorum quae, dum venerit mox haereditas, id est merces magna a Domino promissa, aderit.

Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus (Psal. CXXVII, 1) . Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio. Speret Israel in Domino ex hoc nunc et usque in saeculum (Psal. CXXIX, 6, 7) . Quia igitur Israel vir videns Deum interpretatur, hac sententia fidelis quilibet, qui Dominum merito videre dicitur, ad hoc incitatur ut [Col. 0177A] spem suam in Domino ponat: Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram (Psal. CXXXVI, 9) . Cujus sententiae sensus est iste: Beatus qui cogitationes malas, mox cum oriri coeperint et adhuc parvae sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum ut ipse eas prius a se expellat quam ad majoris nequitiae effectum perveniant. Suavis Dominus universis et miserationes ejus super omnia opera ejus. Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis. Allevat Dominus omnes qui corruunt, et erigit omnes alios, subaudi ad se conversos. Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate. Voluntatem timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet et salvos faciet eos (Psal. CXLIV, 9, 10) . Beatus, cujus Deus Jacob adjutor ejus, [Col. 0177B] spes ejus in Domino Deo ipsius, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Dominus solvit compeditos, Dominus illuminat caecos. Dominus erigit elisos (Psal. CXLV, 5, 8) , subaudi si ad eum convertantur. Beneplacitum est Domino super timentes eum et in eis qui sperant super misericordia ejus (Psal. CXLVI, 11) . Beneplacitum est Domino in populo suo, et exaltabit mansuetos in salutem (Psal. CXLIX, 4) . Haec igitur omnia ideo disponente Deo pronuntiata sunt a Psalmista, ut omnes fideles in hujusmodi dictis haberent consolationem contra universam perturbationem.

Quibus et illa congrue possunt adjungi quae in quadragesimo tertio psalmo proferuntur ex persona martyrum et omnium qui persecutionem patiuntur [Col. 0177C] propter justitiam. Quoniam propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis. Exsurge, quare obdormis, Domine, exsurge, et ne repellas in finem, et caetera his similia quae in eodem psalmo continentur. Ejusdem quoque sensus dicta inveniuntur in psalmo septuagesimo nono, ubi dicitur: Posuisti nos in contradictionem vicinis nostris, et inimici nostri subsannaverunt nos. Deus, converte nos, etc. Noverat enim Psalmista electos Dei sic ab eo consolari, ut tamen aliquando illos permitteret aut publicis persecutionibus aut occultis tentationibus fatigari. Ideoque utrumque pronuntiavit, consolationes scilicet et perturbationes eorum. In quodam etiam versu utrumque comprehendit, dicens: Multae tribulationes justorum, et de omnibus his liberabit [Col. 0177D] eos Dominus (Psal. XXXIII, 20) . O mirae sanctitatis virum et cunctis fidelibus venerandum, qui tanta praenoscere et pronuntiare meruit! Nam quod apostolus Paulus de semetipso dixit: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX, 22) , de isto quoque viro potest aptissime dici qui ut omnibus divinae pietatis divitias, quas ipse experimento didicit, pronuntiaret, nunc quidem docet eos orare tam pro se quam pro aliis, proferens ad hoc talia verba quae peritissimi quique possunt plus mirari quam dictu imitari; nunc confitendo et poenitendo peccatorum veniam a Deo quaerere; nunc pro qualibet virtute obtinenda, interdum vero pro quibuslibet vitiis depellendis Deum invocare; aliquando [Col. 0178A] Dominicae incarnationis, passionis resurrectionis et ascensionis ejus mysteria studet pandere; nunc divinorum judiciorum subtilitatem et veritatem pronuntiat; interdum judices iniquos ammonet et increpat; nunc divinae pietatis suavitatem omnes gustare exhortatur; nunc sapientiae divinae inmensitatem admiratur; saepissime ad laudandum Deum fideles omnes invitat; interdum vero quales esse debeant laudantes Deum indicat; aliquando etiam hoc pandit quod Deus jugiter super nos respiciat, ut videat quis ex nobis eum requirere studeat; saepe omnes ad Deum confugientes consolatur tam separatis quam oppositis sententiis malorum et bonorum, quorum alterum jam protuli; alterum vero adhuc annuente Deo proferam.

Cum igitur tam variis modis roboraret atque doceret omnes in fide stabiles, recordatus est etiam in psalmo septuagesimo secundo eorum qui adhuc velut infirmi in fide scandalizantur facile de judiciis divinis. Postquam enim dixit ex persona firmiter credentium: Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde! mox ex eorum persona qui adhuc infirmantur in fide subjungit, dicens: Mei autem pene moti suut pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns, etc., his similia quae in eodem psalmo inveniuntur. Si vero aliquis contendat Psalmistam talia verba magis ex propria quam ex aliorum dixisse persona, attendat [Col. 0178C] qualiter alibi unumquemque admonens super hoc errore dicat: Noli aemulari in eo qui prosperatur in via sua, in homine faciente injustitias (Psal. XXXVI, 7) ; et: Qui malignantur exterminabuntur; sustinentes autem Dominum ipsi haereditabunt terram (Ibid., 9) . Multa quoque his similia in psalmis inveniri possunt.

Sed et in hoc satis excusatur ab hujusmodi insipientia quod in loco quodam se perhibet devitare otiosa verba, dicens ad Dominum: Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas; ut non loquatur os meum opera hominum (Psal. XVI, 3, 4) , subaudi pravorum seu quorumlibet hominum, quorum opera multa, licet sint necessaria, non tamen convenit de eis turpiter loqui, ne forte aliqui irrationabilia verba audientes scandalizentur; quod enim [Col. 0178D] turpe est facere, turpe est et dicere. Et ut adhuc aliud testimonium inferam ad excusandum Psalmistam, legamus scripta Apostoli qui, licet in omni sanctitate vixerit, ex peccatorum tamen persona dixit: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24, 25) . Ex quibus omnibus colligitur quia Psalmista nullo modo credendus est a fide moveri, cum impios ac sceleratos quosque in hoc saeculo vidisset prosperari.

Jam satis dictum est quomodo Psalmista consoletur omnes qui esuriunt et sitiunt justitiam, dicamus etiam qualiter deterreat omnes iniquos, nunc quidem pronuntiando quanta sibi mala futura sint, si permaneant [Col. 0179A] in peccatis; nunc autem increpando eos; interdum etiam orando ut vel vindictam debitam recipiant, vel contra fideles nequitiam suam implere nequeant. Sed de iniquorum omnium capite, id est Antichristo inprimis dicamus, qui licet in temporibus novissimis venturus sit, Psalmista tamen more suo futura quasi praeterita narrans de illo in psalmo nono, loquitur quasi jam venisset, dicens inter caetera: Non est Deus in conspectu ejus, inquinatae sunt viae illius in omni tempore. Auferuntur judicia tua, Domine, a facie ejus, omnium inimicorum suorum dominabitur. Dixit enim in corde suo, non movebor a generatione in generationem sine malo. Cujus maledictione os plenum est et amaritudine et dolo, sub lingua ejus labor et dolor. Item in persona Doeg [Col. 0179B] (Psal. X, 5, 7) Idumaei persequentis se Psalmista eumdem Antichristum quasi praesentem alloquitur, dicens in quinquagesimo primo psalmo: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? Tota die injustitiam cogitavit lingua tua (Psal. LI, 3, 4) . Hic igitur in quantam malitiam et superbiam prolapsurus sit, tam ex supra dictis Psalmistae verbis quam ex Pauli apostoli scriptis agnosci valet, in quibus de ipso ita legitur: Qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus (II Thess. II, 4) . Haec ergo sint dicta de iniquorum omnium capite, non, ut ipsum credamus ullo modo deterrendum aut in melius convertendum, sed ut illi qui adhuc in malitia sua perseverantes ejus [Col. 0179C] membra sunt deterreantur et, cum tempus sit miserendi, ad Christum convertantur.

Jam diximus de iniquorum omnium capite, dicamus nunc de ejus membris, quomodo Psalmistae terreantur verbis: Non resurgunt impii in judicio, neque peccatores in consilio justorum (Psal. I, 5) . Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? (Psal. IV, 3.) Deus judex justus, fortis et patiens, nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit, et paravit illum (Psal. VII, 12, 13) . Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. V, 7) . Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam (Psal. XI, 4) . Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt [Col. 0179D] dies suos (Psal. LIV, 24) . Filii hominum dentes eorum arma et sagitta, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI, 5) . Sagittae parvulorum factae sunt plagae eorum et infirmatae sunt contra eos linguae eorum (Psal. LXIII, 8) . Quibus sententiis licet generaliter omnes iniqua loquentes corripiantur, specialiter tamen si qui dolis versutae rationis utuntur ad decipiendos simplices quoque, ut dialectici, nec non prudentiae saecularis gnari. Utrique enim in tantum saepe inflantur magnae verbositatis scientia ut divinae rationis subtilitati credant se posse contradicere. Unde etiam Psalmista postquam dixit: Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam (Psal. XI, 4) , statim subjunxit, dicens: Qui dixerunt: Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis [Col. 0180A] sunt, quis noster Dominus est? (Ibid., 5.) Quae verba superbiae sensum talem videntur habere: Peritiam tantam ex labore nostro acquisivimus, ut et disputationi divinae possimus respondere. Dicentes enim: Quis noster Dominus est, ostendunt se dubitare de immensa Dei virtute. Talia autem in corde, et corde loquuntur, non attendentes quia scrutans est corda et renes Deus (Psal. VII, 10) . Sed viri dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) . Et sagittae parvulorum factae sunt plagae eorum (Psal. LXIII, 8) ; quia in tanta arrogantia et superbia positi saepe ante maturam aetatem subitanea morte rapiuntur, et tunc omnis eorum disputatio, quam invincibilem credebant, ad nihilum velut infantium aut insipientium garrulitas redacta in damnationem eorum vertitur, sicque [Col. 0180B] completur in eis quod Psalmista alibi de talibus testatur, dicens: Gladium evaginaverunt peccatores, intenderunt arcum suum, ut decipiant pauperem et inopem, ut trucident rectos corde. Gladius eorum intret in corda ipsorum, arcus eorum confringatur (Psal. XXXVI, 14, 15) .

Haec igitur quoniam dicta sunt de his, quorum lingua est quasi gladius acutus, quique alios dolosis verborum jaculis confundere solent, mox Psalmista subjungit, dicens: Melius est modicum justo super divitias peccatorum multas (Ibid., 16) : per hoc videlicet insinuans parvam spiritualis sapientiae notitiam meliorem esse quam multiplicem saecularis prudentiae versutiam, quae pro divitiis maximis diligitur a pluribus. Ideo autem hujusmodi homines appellat [Col. 0180C] peccatores, quia maxime peccant qui prudentiam carnis, quae secundum Apostolum mors est, plus quam necesse sit amant. Tanta namque superbia eis exinde oritur, ut cuncta legis divinae statuta aut blasphemare, aut pro nihilo computare praesumant, quasi non sint tantae sapientiae, tantaeque perfectionis ut merito debeant observari. Pro qua nimirum superbia idem saepe quidem peccatores; interdum vero viri sanguinum et dolosi appellantur a Psalmista. Apostolus quoque similia de ejusdem prudentibus refert, dicens: Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt (Rom. I, 21) , etc. In circuitu impii ambulant (Psal. XI, 9) .

Qua sententia arguuntur non solum hi qui per [Col. 0180D] loca plura vagantes in temporalium rerum varietate undique quaerunt, quomodo voluptati suae satisfaciant; sed etiam hi qui in uno loco otiosi existunt, nihilque aliud nisi circuire et visere aliorum opera student. Inveniatur manus tua, Domine, omnibus inimicis tuis. Dextera tua inveniat omnes qui te oderunt (Psal. XX, 9) . Confundantur omnes iniqua agentes supervacue (Psal. XXIV, 3) . Qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum; da illis, Domine, secundum opera ipsorum, et secundum nequitiam adinventionum ipsorum (Psal. XXVII, 3) . Erubescant impii, et deducantur in infernum, muta fiant labia dolosa, quae loquuntur adversus justum iniquitatem in superbia et in abusione (Psal. XXX, 18) . [Col. 0181A] Ecce quam saepe loquitur Psalmista contra dolosos, nunc deterrendo, nunc orando. Orat etiam ne ipse tantae nequitiae laqueis constringatur, dicens: Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa (Psal. CXIX, 2) ; et: Non declines cor meum in verba malitiae (Psal. CXL, 4) . Unde, quaeso, fratres charissimi, abstinete ab hujusmodi pravitate: nam mors et vita in manibus linguae (Prov. XVIII, 21) . Et si in vobis sit aliquis in dialectica peritus, utatur ea sicut milites boni gladiis solent uti. Quamvis enim secum jugiter portent gladium, norunt tamen eum non nisi contra hostes extendendum. Sic et dialectici in subtili et argumentosa ratione facere debent nullum domesticum, id est fidelem et simplicem, sed sacrae fidei hostes, hoc est, haereticos solummodo [Col. 0181B] gladiis verborum subtilium petentes, sicut et sancti Patres fecisse leguntur.

Dominus dissipat consilia gentium; reprobat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum (Psal. XXXII, 10) . Considerat peccator justum, et quaerit mortificare eum. Dominus autem non derelinquet eum in manibus ejus, nec damnabit eum cum judicabitur illi (Psal. XXXVI, 32) . Universa vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6) , subintellige mundo. Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13, 14) . Haec via illorum, id est haec actio illorum, qua comparati sunt jumentis insipientibus, scandalum, id est, ruina et damnatio est ipsis, et postea in ore suo complacebunt (Ibid., 14) , id est interdum [Col. 0181C] ore suo benedicunt, sed corde Deo maledicunt. Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos. Et dominabuntur eorum justi in matutino (Ibid., 15) , id est in extrema praesentis vitae die, cum coeperit clarescere qualitas bonorum et malorum, vel cum illuminantur abscondita rerum et manifestantur consilia cordium; tunc justi dominabuntur super injustos, aut judicantes eos, aut gaudentes quod poenas eorum evaserunt: Et auxilium eorum veterascet in inferno a gloria eorum (Ibid.) . Deus dissipavit ossa eorum qui hominibus placent, confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos (Psal. LII, 6) . Alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt ab utero, locuti sunt falsa (Psal. LVII, 4) . Alienati sunt a vulva, et: [Col. 0181D] erraverunt ab utero, unum idemque est, sed dupliciter intelligi potest: peccare enim potest unusquisque ab utero matris suae, id est ab initio vitae suae; peccare nihilominus potest ab utero sanctae Ecclesiae, id est ab eo tempore quo coepit credere, vel errando a fide, vel deserendo opera quae professus est in baptismate.

Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae et obdurantis aures suas. Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet Dominus (Ibid.) . Exsurgat Deus et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus, sicut deficit fumus deficiant, sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII, 2) . Exsurge, Deus, judica causam tuam, memor esto [Col. 0182A] improperiorum tuorum, eorum quae ab insipiente sunt tota die. Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum, superbia eorum qui te oderunt, ascendit semper (Psal. LXXIII, 22, 23) . Inimici Domini mentiti sunt ei, et erit tempus eorum in saecula (Psal. LXXX, 16) . Inimici Domini dicuntur qui in baptismo abrenuntiantes diabolo et pompis ejus postea mentiuntur, et nullam pro hoc poenitentiam gerunt, quorum tempus erit in saecula, quia dicitur eis in judicio: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Omnes principes eorum, qui dixerunt: Haereditate possideamus sanctuarium Dei (Psal. LXXXII, 13) , id est destruamus vel persequamur homines sanctos, qui sunt templum Dei. Deus meus, pone illos ut rotam, hoc est permitte illos in malitia et in instabilitate sua perdurare, et sicut [Col. 0182B] stipulam ante faciem venti (Ibid., 14) ; ut scilicet levitate sua moti facile rapiantur ad malum. Ecce inimici tui, Domine, peribunt, et dispergentur omnes, qui operantur iniquitatem (Psal. XCI, 10) .

Usquequo peccatores, Domine, usquequo peccatores gloriabuntur? (Psal. XCIII, 3.) Deficiant peccatores et iniqui, ita ut non sint (Psal. CIII, 35) . Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris suis (Psal. CXVI, 7) . Peccator videbit, subaudi cornu justi exaltari, ut in superiori versu dicitur, et irascetur; dentibus suis fremet et tabescet, subintellige prae dolore perenni, ubi est fletus et stridor dentium, desiderium peccatorum peribit (Psal. CXI, 10) ; quia malum quod semper desiderabant, vel contra bonos certando, vel semet maculando, in [Col. 0182C] eorum poenam vertetur. Longe a peccatoribus salus; quia justificationes tuas non exquisierunt (Psal. CXVIII, 155) . Dominus justus concidet cervices peccatorum, confundantur et convertantur retrorsum omnes qui oderunt Sion (Psal. CXXVIII, 4) . Vir linguosus non dirigetur in terra, virum injustum mala capient in interitu (Psal. CXXXIX, 12) . Homo vanitati similis factus est, dies ejus sicut umbra praetereunt (Psal. CXLIII, 4) . Talia igitur verba terroris, quae ad deterrendos aliquos jam protuli, ideo a Psalmista credo per divinae pietatis dispensationem esse pronuntiata, ut perversi quilibet contemnentes, ut solent, dicta consolatoria, quae superius dixi, saltem per haec terribilia verba ad salutiferam compunctionem moti [Col. 0182D] ad Christum convertantur.

Deinde vero colligere cupio sententias, in quibus per oppositionem consolationis et terroris dicta pariter continentur; ut per hoc disputandi genus, quod efficacissimum constat, adeo ut quasi in medio vita et morte posita legentes et audientes quodammodo compellat vitam, hoc est meliora, eligere: aliqui attendentes clementiam severitatemque Dei simul prolatam eligant potius clementia Dei salvari, quam severitate ejus puniri. Tantae enim clementiae est Deus ut omnem severitatem suam, quae interdum more [Col. 0183A] eloquii nostri ira Dei dicitur, ideo contra delinquentes in hoc saeculo exerceat, quatenus eis a pravitate sua correctis in futuro misereri valeat. Unde et Psalmista dicit: Nunquid obliviscetur misereri Deus, aut continebit in ira sua misericordias suas? (Psal. LXXVI, 10.) Quam nimirum sententiam non affirmando, sed denegando protulit, quia non obliviscetur misereri Deus, neque continebit in ira sua misericordiam, id est, non deserit misericordiam propter iram, sed potius inter severitatem suam, quae abusive ira ejus dicitur, miseretur his qui invocant eum in veritate (Psal. CXLIV, 18) . Ut autem disputandi genus per oppositas sententias factum approbemus, intueamur qualiter omnipotens Deus non solum homines atque animalia, sed etiam ipsum mundi [Col. 0183B] statum per aliquas oppositas species quotidie disponat.

Et primum quidem de hominibus dicamus. Nonne ergo spiritus et caro, unde subsistit homo, in tanta oppositione sibi invicem adversantes laborant ut non nisi difficillima ratione convenire valeant? Caro enim, ut ait Apostolus, concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V, 17) . Sed hujusmodi oppositio non ad damnum, sed ad profectum nostrum judicio divino decreta est ut, cum ex nobis nequeamus coadunari, quaeramus auxilium Domini sicque discamus quia nihil boni sine illo facere possumus. Sed et vir et mulier si ita fuerint oppositi ut attendatur quia Deus nequaquam frustra mulierem viro infirmiorem creavit viroque subditam esse decrevit, [Col. 0183C] sed ut probaret utrumque in alio; virum quidem, si rite praeesse; mulierem vero, si rite subesse vellet; vel si vir grates ullas Deo pro prioratu tanto agere, vel mulier pro culpa suggestionis illius, qua virum decepit, vellet se humiliare, si, inquam, talis oppositio inter virum et mulierem a Deo facta probationis causa creditur, magnus utique profectus exinde oritur. Ejusdem oppositionis specie omnes praelati et subditi, omnes domini et servi, omnes sani et infirmi, omnes divites et pauperes quotidie probantur; isti scilicet qualiter praesint quantasque grates Deo referant pro sanitate vel abundantia concessa, ast alii qualiter sint subditi et si quid peccatis suis infirmitatem vel paupertatem imminentem deputent. Omnes namque jam praenominati, si invicem [Col. 0183D] rite opponantur, alii quidem viri, alii vero mulieris personam gestare videntur. Et sicut mulier virum seducens meruit subdi, ita omnes qui infirmiores vel pauperiores aliis in Ecclesia existunt, credendi sunt hoc meruisse ut caeteris subderentur, vel infirmitate vel paupertate gravarentur.

Sed si forte aliquibus haec videantur incredibilia et inepta pro eo videlicet quod mulier, sicut legitur, pro suggestione iniqua meruerit viro subjici, illi vero nihil tale commiserint, attendant, quaeso, quia in hoc similia meruerunt, quod unusquisque per carnis suae concupiscentiam aliquando seduxit spiritum, sicut mulier virum. Quod si huic rei objicitur omnes mortales in eodem crimine prolapsos esse, respondemus [Col. 0184A] ita esse; sed quia alius alio magis minusve peccat, in potestate Dei est quem velit magis, velit minus pro peccatis suis punire; quem velit humiliare vel exaltare; quem velit eliger el reprobare. Ipse enim dicit: Miserebor cui voluero (Exod. XXXIII, 19) . Et Apostolus: Non est, inquit, potestas, nisi a Deo; quae autem sunt a Deo ordinatae sunt: itaque qui resistit potestati Dei ordinationi resistit (Rom. XIII 1, 2) . Cumque haec omnia ita esse perpenderint, nihil in dispositione divina reprehendant, sed cum Psalmista dicant: Quoniam rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI, 16) ; et iterum: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum (Psal. CXVIII, 137) . Ecce quam necessaria oppositionis species est, in qua aliquatenus agnoscere possumus [Col. 0184B] judicia Domini esse vera, et quia non justificabitur in conspectu ejus omnis vivens (Psal. CXLII, 2) .

Per ejusdem quoque oppositionis speciem omnes virtutes clarescunt, si fuerint vitiis contrariis oppositae. Quid multa? Nulla prorsus bona satis agnosci possunt, nisi per opposita et contraria sibi mala; aut enim vilescunt, aut pro nihilo computantur bona, nisi opponantur mala. Sic etiam pietas Dei in equis, in bobus, in ovibus, et in canibus caeterisque animalibus necessariis consideratur, si leonum, luporum aliarumque bestiarum ferocitas in nos jugiter propter peccata nostra desaeviens opponatur. Similiter lux per tenebrarum oppositionem non solum clarior, sed et gratior videtur. Sic tempora diurna per nocturna, sic aestiva per hiemalia, sic calida per [Col. 0184C] frigida temperata efficiuntur grata. Sic aurum omneque pretiosum metallum per vilioris metalli speciem quale sit declaratur. Est etiam in hoc inaestimabilis gratia Dei consideranda, quod supradicta quaedam oppositis variata utrinque efficiantur delectabiliora. Unde Scriptura dicit: Alternis uti delectabile est (II Mach. XV, 40) . Cum ergo ex his omnibus quae jam vobis, fratres charissimi, diximus, satis pateat magnam vim habere oppositionem rerum, attendentes, quaeso, quia eadem vis est in oppositione verborum, audite Psalmistae verba quae Sapientia miscuit divina, dans ex una parte quasi calida, ex altera vero quasi frigida, ut cui non congruit merum vinum, quia calix in manu Domini vini meri plenus misto (Psal. LXIV, 9) , id est qui negligit [Col. 0184D] bibere de sincerissima Dei gratia utriusque Testamenti doctrinis mista, bibat feces, id est, de ira Dei, unde bibent omnes peccatores terrae (Ibid.) . Fecis autem nomine nequaquam proprie appellatur ira Dei, sed abusive, eo quod omnibus videatur amara. Sed de oppositorum qualitate satis dictum est; dicamus nunc ipsas sententias per oppositionem prolatas.

Novit Dominus viam justorum, et iter impiorum peribit (Psal. I, 6) , subaudi nisi convertantur. Quae nimirum subauditio addenda est in omnibus sententiis, in quibus de peccatorum interitu disputatur, ut: anima, quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 20) , subaudi nisi per poenitentiam convertatur. Et si quis forte haec denegare voluerit, legat [Col. 0185A] in Ezechiele ipsius Domini verba dicentis: Si dixero impio: Morte morieris, et egerit poenitentiam a peccato suo, feceritque judicium et justitiam, vita vivet et non morietur (Ezech. XXXIII, 14, 15) . Moxque ejusdem sententiae oppositum, quod in omnibus sententiis de consolatione justorum dictis subaudiendum est, subjungam. Legitur namque in eodem Ezechiele quia ante promissa consolationis verba Dominus justos, ne de se aliquid praesumant, deterreat, dicens: Etiamsi dixero justo quod vita vivat, et confisus in justitia sua fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus oblivioni tradentur (Ibid., 13) . Ecce quam terribilis sententia consolatoria a Domino opponitur, unde omnia dicta terroris et consolationis separatim posita exponuntur!

[Col. 0185B] Populum humilem salvum facies, Domine, et oculos superborum humiliabis (Psal. XVII, 28) . Multa flagella peccatoris, sperantem autem in Domino misericordia circumdabit (Psal. XXXI, 10) . Divites eguerunt et esurierunt; inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono (Psal. XXXIII, 11) . Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum; vultus autem Domini super facientes mala; ut perdat de terra memoriam eorum (Ibid., 16, 17) . Injusti punientur et semen impiorum peribit; justi autem haereditabunt terram, et inhabitabunt in saeculum saeculi super eam (Psal. XXXVI, 28, 29) . Brachia peccatorum conterentur; confirmat autem justos Dominus (Ibid., 17) . Injusti disperibunt simul, reliquiae impiorum interibunt; salus autem justorum a Domino, et [Col. 0185C] protector eorum in tempore tribulationis (Ibid., 38, 39) . Omnes Dii gentium daemonia; Dominus autem coelos fecit (Psal. XCV, 5) . Custodit Dominus omnes diligentes se et omnes peccatores disperdet (Psal. CXLIV, 20) . Suscipiens mansuetos Dominus, humilians autem peccatores usque ad terram (Psal. CXLVI, 6) . Ecce audistis, fratres charissimi, quam fortes sunt oppositae sententiae, quas Psalmista, more medicorum, amara et dulcia pocula offerentium omnibus protulit, ut cui unum minime convenit, alterum accipiat, et qui de sententiis vel de severitate vel de pietate Dei absolute dictis corrigi nolunt, saltem talibus, quae utrumque proferunt, corrigantur.

In tantum autem collationem vel oppositionem severitatis et pietatis divinae profectuosam esse [Col. 0185D] Psalmista sensit; ut ipse fateatur quantum exinde profecisset, dicens: Virga tua, Domine, et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) , per virgam videlicet cum qua flagellamur, severitatem Dei; per baculum vero, in quo inniti et sustentari solemus, pietatem Dei significari volens, ac si aperte diceret: Quandiu, vel in sola severitate tua, Domine, vel in sola pietate me posui, parum profeci; cum autem utramque in corde meo conferens timere simul et amare te coepi, tunc tandem me proficere et consolationem perfectam adesse sensi. Hinc autem alibi dicit: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1) . Quasi diceret: Alios quidem misericordiam [Col. 0186A] sine judicio; quosdam vero judicium sine misericordia exhibentes non approbo; tibi autem, Domine, soli, qui utrumque exhibere studes, sed tamen misericordiam prius et deinde judicium exhibens, omnia rite disponis, merito laudem dico.

Ut arbitror, jam satis dixi quantum profectum unusquisque possit acquirere in collatione et oppositione tam rerum quam sententiarum vel in psalmis vel in aliis libris positarum; nunc autem consideremus illa Psalmistae verba, quae specialiter admonendo vel exhortando protulit. Haec autem maxime ad secundam personam dicta inveniuntur, quia [Col. 0186B] sicut nobismetipsis minime solemus imperare, ita etiam usus non est nosmetipsos admonere, nisi forte ad nosmetipsos quasi ad alios admonendos, admonitionis dicta per secundam personam vertamus, sicut et Psalmista semetipsum admonens in loco quodam dicit: Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi (Psal. CXIV, 7) . Dicamus ergo ea quae ad fideles omnes admonendo protulit: Servite Domino in timore et exsultate ei cum tremore. Apprehendite disciplinam nequando irascatur Dominus et pereatis de via justa (Psal. II, 11, 12) . Sacrificate sacrificium justitiae et sperate in Domino (Psal. IV, 6) . Attollite portas, principes, vestras et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae (Psal. XXIII, 7, 9) . Haec vox est coelestium Virtutum [Col. 0186C] Ecclesiarum principes, qui civitatis Dei portae dicuntur admonentium, ut tam se quam sibi subjectos ad suscipiendam Dominicae incarnationis gloriam virtutibus congruis praeparent. Exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI, 14) . Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII, 1) . Haec verba ad apostolos vel caeteros sanctae Ecclesiae pastores dicta intelligi possunt, ut eos quos per Evangelium genuerunt ad Christum offerant.

Psallite Domino sancti ejus et confitemini memoriae sanctitatis ejus (Psal. XXIX, 5) . Diligite Dominum, omnes sancti ejus, quoniam veritatem requiret Dominus, et retribuet abundanter facientibus superbiam. Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui [Col. 0186D] speratis in Domino (Psal. XXX, 24, 25) . Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI, 9) . Exsultate, justi, in Domino; rectos decet laudatio (Psal. XXXII, 1) . Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in idipsum. Accedite ad eum et illuminamini, et facies vestrae non confundentur. Gustate et videte quoniam suavis est Dominus. Beatus vir, qui sperat in eo. Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Prohibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum. Diverte a malo et fac bonum, inquire pacem et persequere eam (Psal. XXXIII, 4-15) . Spera in Domino et fac bonitatem; inhabita terram et pasceris in divitiis ejus. Delectare in Domino et dabit tibi petitiones cordis tui. [Col. 0187A] Revela Domino viam tuam, et spera in eum, et ipse faciet. Noli aemulari in eo qui prosperatur in via sua, in homine faciente injustitias. Desine ab ira et derelinque furorem. Noli aemulari, ut maligneris. Declina a malo, et fac bonum, et inhabita in saeculum saeculi. Exspecta Dominum et custodi viam ejus, et exaltabit te, ut haereditate capias terram: cum perierint peccatores videbis. Custodi innocentiam et vide aequitatem, quoniam sunt reliquiae homini pacifico (Psal. XXXVI, 3-37) . Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11) . Haec sententia ad unamquamque fidelem animam dicitur admonendo, ut inclinans aures audiendi ad Dei summi Patris monita obliviscatur pristinam conversationem et pompas diaboli patris [Col. 0187B] omnium infidelium.

Venite et videte opera Domini, quae posuit prodigia super terram, auferens bella, subaudi infidelitatis, qua diabolus universum impugnabat mundum, usque ad fines terrae (Psal. XLV, 9) . Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis (Psal. XLVI, 2) . Haec vox est exhortantis omnes gentes, quae jam crediderunt vel crediturae sunt, ut plaudant manibus et jubilent Deo in voce exsultationis, id est concordent operibus et lingua in Christi laude. Audite haec, omnes gentes, auribus percipite, omnes qui habitatis orbem (Psal. XLVIII, 2) . Haec vox est exhortantis omnes qui habitant in terra, ut audientes quae in hoc psalmo dicuntur de divitibus et rectoribus iniquis, quomodo scilicet propter honorem sibi [Col. 0187C] tributum et vanae gloriae appetitum comparati sunt jumentis insipientibus, caveant ne illis eadem contingant. Immola Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua (Psal. XLIX, 14) , id est immola Deo sacrificium quod sibi est gratissimum, vota scilicet tua, ut abnegans temetipsum sequaris Christum. Hinc et in alio psalmo dicitur: In me sunt, Deus, vota tua, quae reddam laudationes tibi (Psal. LV, 12) , quasi diceretur: Licet extrinsecus non habeam sacrificium tibi, Domine, offerendum, in me tamen habeo quod tibi pro laudis sacrificio offerre valeo: Invoca me in die tribulationis, et eruam te, et honorificabis me (Psal. XLIX, 15) . Jacta super Dominum curam tuam et ipse te enutriet; non dabit in aeternum fluctuationem justo (Psal. LIV, 23) .

[Col. 0187D] Si vere utique justitiam loquimini, recte judicate, filii hominum (Psal. LVII, 2) , hoc est, si veram justitiam scitis et loquimini, facite etiam judicium rectum; bene enim loqui et male facere nihil est aliud nisi se ipsum damnare. Nolite sperare in iniquitate et rapinas nolite concupiscere; divitiae si affluant, nolite cor apponere (Psal. LXI, 11) . Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus (Psal. LXV, 1, 2) . Benedicite, gentes, Deum nostrum et auditam facite vocem laudis ejus (Ibid., 8) . Cantate Deo, psalmum dicite nomini ejus, iter facite ei qui ascendit super occasum (Psal. LXVII, 5) . Vovete et reddite Domino vestro omnes qui in circuitu ejus affertis munera (Psal. LXXV, 12) . Attendite, popule [Col. 0188A] meus, legem meam. Inclinate aurem vestram in verba oris mei (Psal. LXXVII, 1) . Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob (Psal. LXXX, 2) . Judicate egeno et pupillo, humilem et pauperem justificate. Eripite pauperem, et egenum de manu peccatoris liberate (Psal. LXXXI, 3, 4) . Intelligite, insipientes in populo, et stulti, aliquando sapite (Psal. XCIII, 8) . Venite, exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari nostro, praeoccupemus faciem ejus in confessione, et in psalmis jubilemus ei (Psal. XCIV, 1, 2) . Cantate Domino canticum novum, cantate Domino omnis terra. Cantate Domino, et benedicite nomini ejus; annuntiate de die in diem salutare ejus (Psal. XCV, 1, 2) . Qui diligitis Dominum odite malum, custodit Dominus animas sanctorum suorum, de manu peccatorum [Col. 0188B] liberabit eos. Laetamini justi in Domino, et confitemini memoriae sanctificationis ejus (Psal. CXVI, 10, 12) . Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit (Psal. XCVII, 1) . Haec vox est Psalmistae adhortantis omnes fideles ad laudem Dei; et quasi aliquis Psalmistam interrogaret quae mirabilia Dei significaret, mox addit, dicens: Salvavit sibi dexteram ejus et brachium sanctum ejus. Notum fecit Dominus salutare suum; in conspectu gentium revelavit justitiam suam (Ibid., 2) . Per dexteram brachiumque Dei Jesus Christus intelligitur, quem Pater omnipotens tunc salvavit, cum eum in mundum mittens a cunctis mundanis periculis eripuit, et quod mirabilius est, solum inter homines sine peccato vivere fecit. Ipse etiam salutare Dei, quod notum fecit, ipse [Col. 0188C] justitia, quam in conspectu gentium revelavit, dicitur. In quibusdam libris habetur: Salvavit eum dextera ejus; quod scilicet si apud nos diceretur ita, ego quoque eadem sequerer verba; sed, ut mihi videtur, quodlibet horum dicatur non erratur.

Exaltate Dominum Deum nostrum, et adorate in monte sancto ejus, quoniam sanctus Dominus Deus noster (Psal. XCVIII, 9) . Jubilate Domino, omnis terra; servite Domino in laetitia (Psal. XCIX, 1) . Benedicite Domino, omnes virtutes ejus, ministri ejus, qui facitis voluntatem ejus (Psal. CII, 20) . Confitemini Domino et invocate nomen ejus; annuntiate inter gentes opera ejus. Cantate ei, et psallite, narrate omnia mirabilia ejus. Quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 1-4) . [Col. 0188D] Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CV, 1) . Laudate, pueri Dominum, laudate nomen Domini (Psal. CXII, 1) . Laudate eum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi, quoniam confirmata est super nos misericordia ejus, et veritas Domini manet in aeternum (Psal. CXVI, 1) . Rogate quae ad pacem sunt Jerusalem, subaudi coelestis, quae aedificatur ut civitas terrena variis sumptibus (Psal. CXXI, 3, 6) . Laudate Dominum, quoniam bonus Dominus; psallite nomini ejus, quoniam suave (Psal. CXXXIV, 3) . Nolite confidere in principibus, in filiis hominum, in quibus non est salus (Psal. CXLV, 3, 4) . Lauda, Jerusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion (Psal. CXLVII, 1) . Juvenes et [Col. 0189A] virgines, senes cum junioribus laudent nomen Domini, quia exaltatum est nomen ejus solius (Psal. CXLVIII, 12, 13) . Sed et omnis spiritus laudet Dominum (Psal. CL, 6) .

Quae de tribus modis locutionis divinae, id est, de pronuntiatione, de admonitione, de increpatione explanare promisi, jam satis, ut reor, implevi, licet pauca de increpatione ipsaque juxta ordinem propositum minime dicta sint. Hoc autem ideo factum est, quia cum idem modus inveniatur rarius quam caeteri, locutionis ejusdem ordinem observare nequivi; sed quovis ordine, dummodo satis aperte sint dicta, precor, fratres charissimi, ut attendatis quid per eadem dicta Dominus nobis innuat. Magnum quippe est quod tam variis modis insinuatur, quod [Col. 0189B] ego, quantum valeo, vobis refero. Cum igitur Deus per sacram Scripturam nobis quaelibet pronuntiat, sive consolando, sive deterrendo, nam per has geminas species omnis divina pronuntiatio agitur: unde in Evangelio Dominus, utramque proferens dicit: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit condemnabitur (Marc. XVI, 16) : aufert a nobis omnem ignorantiae excusationem, ne quis nostrum merito possit dicere, quia nemo nos conduxit (Matth. XX, 7) . Cum autem nos pro his, quae jam pronuntiata sunt, admonet, paternum affectum ostendit, sciens quia humanum est et maximum accidens negligentibus oblivisci. Admonet etiam propterea ut et nos illis, quos vel sponte suscepimus, vel ab aliis commissi sunt ad instruendum, [Col. 0189C] similiter faciamus admonentes eos saepius ut intimatam sibi doctrinam attendant. Deinde vero cum viderit nos parum profecisse ex assidua lenique admonitione, non idcirco nos deserit; sed adhuc nos sustinens quasi pater pius addit increpationes, nunc verbis, ut est illud: Ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium (Psal. IV, 3) ; aliquando flagellis, juxta quod ipse dicit: Ego, quos amo, arguo et castigo (Apoc. III, 19) .

Haec igitur tria omnipotens Deus cunctis hominibus non solum ad exemplum exhibet, ut nemo alios cito deserat, vel despiciat, seu condemnet; sed etiam ad testimonium extremi judicii, ut qui hic per tam variam institutionem nullatenus corrigere et emendare se volunt, illic merito se damnandos sciant. Et [Col. 0189D] ne quis ex conjectura propria haec me dixisse arbitretur, audiat quid ipse Dominus in Evangelio dicat: Qui spernit me, et non accipit verba mea, habet qui judicet eum; sermo quem locutus sum ille judicabit eum in novissimo die (Joan. XII, 8) . Talia ergo attendentes jugiter, quaeso, vobiscum tractate; quia nulla excusatio, nullumque restat refugium evadendi judicium divinum his qui modo contemnunt ipsum. Haec itaque ideo dixi, ut modos causamque divinae locutionis eo magis, quo saepius vobis insinuarem. Spero etiam me satis dixisse de illis duobus modis, quibus nos ad Deum loquimur, hoc est, de oratione et confessione, quos cum caeteris explanandis superius explanare promisi.

Illud vero, quod necdum me dixisse recolo, jam profero; quia confessio in Scriptura sacra duas species habere perhibetur: una quidem est poenitentiae, quam confitendo peccata nostra coram Deo gerimus; altera vero laudis. Sed utraque saepius invenitur in psalmis. Unde est illa sententia ad poenitentiam pertinens: Confessio et pulchritudo in conspectu ejus (Psal. XCV, 6) ; ut intelligatur quia non nisi per confessionem et poenitentiam obtinere valeamus pulchritudinem Deo placitam; et: Confitemini Domino, quoniam bonus; quoniam in saeculum misericordia [Col. 0190B] ejus (Psal. CXVII, 1) . De confessione vero laudis dicitur: Confitebor tibi, Domine, in Ecclesia magna, in populo gravi laudabo te (Psal. XXXIV, 18) ; et: Confitebuntur coeli mirabilia tua, Domine (Psal. LXXXVIII, 6) .

His igitur omnibus prolatis adhuc quiddam dicere cupio, quod licet alicui reprehensibile videatur; spero tamen quia plurimis placeat. Perpendens namque quam multiplex doctrina divinae laudis et totius utilitatis esset in psalmis; intellexi et illa verba inesse, quibus saluberrimum est uti in cujuslibet studii vel operis liciti initio, et quibus utendum est ad orationem intimam in congregatione positis, quaeque conveniant dicere ad benedicendum quempiam. Ad initium quippe cujuslibet operis boni saluberrimum [Col. 0190C] est dicere: Adjutorium nostrum, subaudi sit, in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Psal. CXXVIII, 8) . Quod scilicet et Apostolus observandum praecipiens dicit: Omne quodcunque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini Jesu gratias agentes Deo Patri per ipsum (Coloss. III, 17) .

Cum vero hi qui in congregatione positi sunt, pro necessitatibus suis preces intimas agere voluerint, nusquam, ut reor, verba ad hoc aptiora inveniunt, quam hi psalmi sunt: Deus misereatur nostri (Psal. LXVI, 1) . Ad te levavi oculos meos (Psal. CXXII, 1) . Ecce quam bonum et quam jucundum (Psal. CXXXII, 1) . Cum precibus istis: Propitius esto peccatis nostris (Psal. LXXVIII, 9) . Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui (Psal. CV, 4) . Esto nobis, Domine, [Col. 0190D] turris fortitudinis (Psal. LX, 4) . Da nobis, Domine, auxilium de tribulatione (Psal. LIX, 13) . Exsurge, Domine, adjuva nos (Psal. XLIII, 26) . Quae ergo supradictis psalmis et precibus verba aptiora ad invocandum Deum possunt inveniri his duntaxat qui in loco uno positi unanimes in Dei servitio consistere student? Ob hoc etiam psalmum apposui tertium, in quo Psalmista fratres unanimes laudat, dicens: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum! (Psal. CXXXII, 1.) Ut ex hoc cantantes aliquid admoniti studeant imitari ambulantes in domo Dei cum consensu, ne forte pro discordiae nequitia, si sit in medio eorum, veniat mors super illos, et descendant in infernum viventes (Psal. LIV, 16) , [Col. 0191A] subaudi peccatis, antequam aliqua poenitentia mortificentur: illi enim quasi viventes in infernum descendunt qui nullatenus hic per poenitentiam mortificantur antequam moriantur.

Ad benedicendum autem quemlibet aptissimus invenitur hic psalmus: Levavi oculos meos, cum precibus istis, quae sumptae sunt ex psalmis: Salvum fac servum tuum, Domine (Psal. LXXXV, 2) . Nihil proficiat inimicus in eo (Psal. LXXXVIII, 23) . Exaudiat te Dominus in die tribulationis, mittat tibi auxilium de sancto (Psal. XIX, 1) . Benedicat te Dominus ex Sion, qui fecit coelum et terram (Psal. XCIII, 3) . Quis igitur haec supradicta orationis vel benedictionis verba, atque his similia quae plurima in psalmis inveniuntur, secum jugiter ruminans et attendens [Col. 0191B] ad aedificationem non trahitur? Quis autem ea intelligens jugiter cantat vel audit, et non attendit ut aedificetur, nisi qui perditioni aeternae jam deputatus est? Non autem ideo illuc quisquam deputatur, quia ei modo pulsanti non aperiatur; sed sicut omnis qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur; ita nullus qui non petit, non accipit; qui non quaerit non invenit, et non pulsanti non aperietur, exceptis his qui necdum ad intelligibilem aetatem pervenientes, nec petere, nec quaerere, nec pulsare noverunt. Unde, fratres charissimi, quibus notitia litterarum concessa est, cantantes psalmos, precor, attendite quid cantetis, quam consolatoria vel terribilia sint quaedam psalmorum verba.

Attendite etiam quanta pietatis divinae dispensatio [Col. 0191C] sit in hoc quod per illum hominem talia dicta profecta voluit, qui quanto majora crimina perpetravit, tanto magis divitias supernae gratiae post conversionem experiri potuit, juxta illud Apostoli: Ubi abundavit iniquitas, superabundet gratia (Rom. V, 20) , ut nulla excusatio possit esse his qui non credunt tantae pietati. Quanto enim quis majora pericula vel beneficia in se expertus fuerit, tanto certius de utrisque aliis enarrare poterit quam dulcis Dominus, qui tam varia ratione Psalmistam sanctum decreverat erudiendum, ut pariter cuncti valeant exinde doceri. Hucusque per amoena lataque Psalmorum prata cucurri, tam admirando investigabilem sapientiae divinae latitudinem, quae in eisdem psalmis continetur, quam decerpendo exinde flores [Col. 0191D] quosdam studiosis moribus utiles, ita ut nullum ex centum quinquaginta psalmis relinquerem, de quo non aliquos flosculos rationi illatae convenientes decerperem.

Jam vero cursum libet tendere aliorsum, ad libros videlicet Salomonis, in quibus, quia tanta est multitudo proverbiorum quibuslibet personis congruentium, ut in his pene tanquam in psalmis recreari possint omnes esurientes et sitientes justitiam, praetermisi aliqua decerpere. Ibi enim eloquentissimi quique unde sufficienter satiantur, ibi et simplices unde recreari possint, inveniunt; ibi sapientissimis per argumentosa verba quasi mensa exquisitis deliciosisque dapibus plena praeparatur, ibi parvulis adhuc infirmis [Col. 0192A] lac per simplicia dicta exhibetur; ibi mansueti atque humiles, studiosi et Deum timentes, ita laudantur ut eos possit magis delectari optima quaeque sectari. Econtra vero superbi et arrogantes, otiosi et negligentes talibus verbis ibi increpantur, ut etiam corda eorum stimulare et flagellare videantur. Cumque ex eis flores sententiarum aliquos decerpere interdum vellem circumspiceremque ubi potissimum hoc facere possem, mox prae multitudine eorum aequali decore rutilantium impediebar, nesciens quae magis carpendae forent. Unde vos, fratres charissimi, qui litteras optime scitis, admoneo ut eosdem Salomonis libros, nec non Jesu filii Sirach librum sapientia plenum, saepius legentes exinde eligatis quae vobis maxime necessaria magisque desiderabilia videantur.

[Col. 0192B] Jam vero ad sancti Job librum currere cupio, non ut ex hoc sententias aliquas, sicut de psalmis decerpsi, capiam, sed ut hoc solummodo commemorem qualiter ejus mirabilis patientia cunctis fidelibus, maximeque dolentibus et afflictis jugiter sit attendenda, quodque necesse sit ut attendentes quia eamdem versutiam eamdemque nequitiam quam diabolus in illum exercuit, in nos quoque et in omnes homines exercere studeat si tantum permittatur, praeveniamus ejus dolos tam sacra lectione quam continua profectus nostri meditatione. Sicut enim illum nunc per substantiam perditam, nunc per filios interemptos, interdum vero per amicorum uxorisque consilium perversum tentavit; ita omnes [Col. 0192C] homines, quantum a Deo permittitur, per rerum damna, per prava amicorum consilia tentare non cessat. Et sicut ille in tentatione tanta minime superatus a Deo coronari meruit in hac vita per duplam omnium rerum suarum, quas amisit, recompensationem; ita omnes qui fortiter tentationibus diabolicis resistunt, duplicem coronam vel in anima et corpore, vel in hac vita et futura recipient. Hanc ergo admonitionem licet breviter de sancti Job libro factam dignanter, quaeso, suscipite.

Deinde vero ad prophetarum libros currens, hoc in eis quam maxime considerandum existimo quod omnia verba, quae vel ad filios Israel, vel ad Chaldaeos, vel ad quaslibet gentes prophetando, seu admonendo dixerunt, ad nos simul et ad omnes fideles [Col. 0192D] eisdem vitiis deditos dicta esse, credenda sunt. Et ut haec ita esse firmiter sciatis, audite quasdam prophetarum sententias. Isaias namque dicit: Audite, coeli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est (Isai. I, 2) , subaudi quae ego loquor vobis. Cum ergo dicit: Audite, coeli, et auribus percipe, terra, non specialiter quoslibet populos, sed per coelos spiritualiter viventes, per terram vero carnaliter conversantes significans utrosque admonet; illos quidem, ut in coelesti vita permaneant; istos vero, ut a carnali conversatione recedant. Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, quiescite agere perverse, discite benefacere, quaerite judicium, subvenite oppresso, [Col. 0193A] judicate pupillo, defendite viduam, et venite et arguite me, dicit Dominus (Isai. I, 16-18) . Vae, qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes! (Isai. V, 21.) Vae, qui condunt leges iniquas et scribentes injustitiam scripserunt, ut opprimerent in judicio pauperes! Quid facietis in die visitationis et calamitatis de longe venientis? (Isai. X, 1, 3.) Ecce dies Domini venit crudelis et indignationis plenus ad ponendam terram in solitudinem et peccatores ejus conterendos de ea (Isai. XIII, 9) . Vae qui profundi estis corde; ut a Domino abscondatis consilium, quorum sunt in tenebris opera! (Isai. XXIX, 15.) Vae, qui praedaris! nonne et ipse praedaberis? et qui spernis, nonne et ipse sperneris? (Isai. XXXIII, 1.) Confortate manus dissolutas et genua debilia roborate. Dicite [Col. 0193B] pusillanimis: Confortamini, nolite timere; Deus ipse veniet et salvabit vos (Isai. XXXV, 3, 4) . Convertimini ad me, dicit Dominus, et salvi eritis, omnes fines terrae (Isai. XLV, 22) . Audite me duro corde, qui longe estis a justitia (Isai. XLVI, 12) . Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est. Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum (Isai. 6, 7) . Haec itaque Isaiae prophetae verba, nunquid specialiter dicta sunt vel ad filios Israel, vel ad alios quoslibet populos? Nonne magis dicta sunt ad omnes fideles, ut exinde admoniti efficiantur meliores?

Jeremias quoque propheta admonet nos dicens: [Col. 0193C] Haec dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua, et non glorietur fortis in fortitudine sua, et non glorietur dives in divitiis suis; sed in hoc glorietur, qui gloriatur scire et nosse me, quia ego sum Dominus, qui facio misericordiam et judicium, et justitiam in terra, haec enim placent mihi, ait Dominus (Jer. IX, 23, 24) . Maledictus vir, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus. Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus (Jer. XVII, 5, 7) . Haec dicit Dominus: Repente loquar adversum gentem et adversus regnum; ut destruam et disperdam illud. Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo quod cogitavi, ut facerem ei. Et [Col. 0193D] subito loquar de gente et regno, ut aedificem et plantem illud. Si fecerit malum in oculis meis; ut non audiat vocem meam, poenitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei (Jer. XVIII, 6 10) . Quis rogo per haec verba Dei non deterretur? quis etiam non consolatur, si tamen credit ad omnes fideles esse dicta?

Audite quoque quid per Ezechielem prophetam ad nos dicat Dominus: Anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Justitia justi super eum erit, et impietas impii super eum erit. Si autem impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, vita vivet et non morietur (Ezech. XVIII, 20, 21) . Si autem averterit se [Col. 0194A] justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem secundum abominationes, quas operari solet impius, nunquid vivet? Omnes justitiae ejus, quas fecerat, non recordabuntur (Ezech. 24) . Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus peccatis vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Projicite a vobis omnes praevaricationes vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum et spiritum novum (Ibid., XXX, 31) . Talia igitur verba, quae de tribus praenominatis prophetis jam protuli, ex multis difficilibus pro cunctorum admonitione fidelium decerpere studui, existimans paucis prodesse, si qua difficilia ex eis studerem proferre.

Sed et per historiam, quae in libro Danielis prophetae scripta est, omnes fideles admoneri [Col. 0194B] possunt, si attendere studeant quia sicut illos tres pueros, licet in captivitate et in peregrinatione essent, nullatenus tamen vel per minas vel per supplicia rex Nabuchodonosor amovere poterat a cultu Dei; ita etiam ipsi debent nulla pravorum hominum suasione a lege divina amoveri. Non enim sine causa Dominus olim fieri permisit talia, sed ut praesentis temporis homines in quibus fraus, fallacia et contemptus Dei, nec non omnis iniquitas regnat plus quam in temporum praecedentium hominibus, juxta Apostolum dicentem: In novissimis diebus erunt periculosa tempora, et erunt homines semetipsos amantes (II Tim. III, 1) , admoneret ut fidem, quam sancti martyres tam in Veteri quam in Novo Testamento positi inter supplicia horrenda [Col. 0194C] constanter retinebant, ipsi vel in pace sanctae Ecclesiae studeant retinere. Quae scilicet admonitio non solum in libro Danielis, sed etiam in cunctis sanctorum martyrum passionibus inveniri potest.

De aliis quoque prophetarum libris sententias aliquas vobis proferrem, nisi quod nimis difficiles sunt tam ad intelligendum quam ad proferendum; quod enim coram multis refertur debet esse aut planum aut facili ratione explanandum. Verumtamen pauca verba proferam de propheta Sophonia, quae et satis plana et cunctorum notitiae sunt necessaria. Nam cunctis est necessarium ut credant tremendum ultimumque Dei judicium, et ut se praeparent ad ipsum. De quo judicio Sophonias ita scribit: Vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis. Dies [Col. 0194D] irae, dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae (Soph. I, 14, 15) . Et post pauca subjungit, dicens: Antequam venient, quaerite Dominum, omnes mansueti terrae, qui judicium ejus es is operati. Quaerite justum, si quomodo abscondamini in die furoris Domini (Soph. II, 2, 3) . Haec de prophetis breviter commemoravi, ne tantae sanctitatis libros in Scripturae sacrae cursu penitus praeterisse videar.

Nunc igitur licet gressu claudicante ad totius [Col. 0195A] Scripturae sacrae arcem, id est Evangelium currere libet, quod quia instar montis excelsi inter caeterarum sublimitatem scripturarum ita supereminet, ut ad summitatem ejus pervenire nequeam, tam meritis quam scientia quasi utroque pede, proh dolor! claudus, magnum mihi videtur, si saltem ad radices ejusdem montis perveniens, aliquos ibi flosculos capere potero.

Hoc autem inprimis inde carpendum videtur, quod Dominus et Salvator noster, cujus ibi gesta et miracula veneranda leguntur, Deus et homo verus esse credendus est. Quod enim Deus est, illa sanctissima Joannis verba declarant: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Quod autem factus est homo [Col. 0195B] illa nihilominus dicta probant: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid., 14) . Item utrumque sanctus Matthaeus testatur, narrans de Domino, quia esuriret et tentatus esset a diabolo ut homo, quodque ei angeli ministrarent ut Deo. Multa etiam his similia tam verbis quam operibus declarata testimonia in Evangeliis inveniuntur; quae ideo inprimis ex historia evangelica protuli, quia ad fidem sacram pertinent, quae totius religionis divinae fundamentum constat. In quocunque enim homine hujusmodi fides et scientia solidatur, facilius omnia intelligit quae scriptura Veteris et Novi Testamenti de Christo testatur. Ad haec etiam pensandum est in Evangeliis, quia a quibuscunque vel bonis vel malis Christus interrogabatur, communi [Col. 0195C] salutis humanae causa factum est ut dispositione tali proderetur veritas doctrinae per responsa Christi. Nisi enim praecederent interrogationes aliquorum, non poterat omnibus responderi, non poterat quorumdam malitia apte increpari, non poterat quorumdam ignorantia congrue edoceri. Sed ut haec quae dicimus apertius innotescant, exempla proferemus. In Evangelio namque Matthaei legitur: Quia discumbente Jesu in ejusdem Matthaei domo cum publicanis et peccatoribus, Pharisaei de tanta pietate scandalizati dicebant ad discipulos ejus: Quare cum publicanis et peccatoribus manducat Magister vester? (Matth. IX, 11.) Haec Jesus audiens, ait: Non est opus valentibus medicus; sed male habentibus: non enim veni vocare justos, sed peccatores [Col. 0195D] (Ibid., 12) . Nonne attendere valetis, quia tantae doctrinae, tantae pietatis responsio a Christo prolata non esset, nisi interrogatio licet maligna Pharisaeorum praecederet? Ejusdem quoque doctrinae causa interrogatus Jesus a discipulis Joannis: quare discipuli ejus non cum aliis jejunarent, respondit Jesus: Non possunt filii sponsi lugere, quandiu cum illis est sponsus (Ibid., 15) . Quibus verbis magna sanctae Ecclesiae consolatio traditur in eo quod et se sponsum Dominus, et discipulos suos filios sponsi vocare dignatus est, concordans videlicet aliis qui eum eodem nomine appellare solebant. Verumtamen tantae consolationis verba Dominus respondendo non proferret, nisi interrogatio jam commemorata praecederet. [Col. 0196A] Similis doctrina in Evangelio eodem invenitur, ubi Domino loquente ad turbas, dixit ei quidam: Ecce mater tua, et fratres tui foris stant quaerentes te (Matth. XII, 47) . Cui Dominus respondit: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos dixit: Ecce mater mea et fratres mei, quicunque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est (Ibid., 48-50) . O piissima dispensatio Domini nostri Jesu Christi, qui ideo voluit a matre cognatisque carnalibus tunc quaeri, ut congrue nos instruere posset quanta differentia sit inter carnales et spirituales fratres, quodque omnes voluntatem Dei facientes dici possint fratres, et matres, atque sorores ejus.

[Col. 0196B] Ejusdem doctrinae causa invenitur ibi, ubi Scribis et Pharisaeis ad Dominum dicentibus: Quare discipuli tui transgrediuntur traditiones seniorum, non enim lavant manus suas, cum panem manducant (Matth. XV, 2) . Ipse respondens eis, in primis quidem exemplis convenientibus increpavit eorum hypocrysin; postea vero discipulis inquirentibus explanavit, quomodo magis coinquinet hominem sordida mentis conscientia, verbaque prava quam manus illotae, dicens: Homicidia, adulteria, falsa testimonia, blasphemiae, haec sunt, quae coinquinant hominem; non lotis autem manibus manducare, non coinquinat hominem (Ibid., 19-20) . Disposuit pius Dominus et causam, unde doceret quam necessaria sit fides, constantiaque orandi in Chananaea muliere [Col. 0196C] quae, licet ab eo tam silentio quam verbis contumeliosis contempta et indigna ejus miseratione videretur, non tamen destitit a precibus, donec ipse collaudans ejus fidem, constantiamque orandi diceret: Magna est fides tua, fiat tibi sicut vis (Ibid., 28) . Hujus igitur mulieris fide et constantia omnes fideles instruuntur, ut in precibus suis sint stabiles et in divina pietate confidentes: eadem namque Domini pietas in omnes ad se clamantes constat.

Providit etiam Dominus causam qua doceremur recte in eum credere, quaque pastoribus sanctae Ecclesiae potestas ligandi atque solvendi daretur. Nam cum in loco quodam interrogasset discipulos suos, quem vel homines caeteri, vel ipsi eum dicerent, respondens Petrus pro omnibus dixit: Tu es [Col. 0196D] Christus filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . Qui mox pro tantae fidei confessione beatus a Domino respondente dictus, claves regni coelorum et potestatem ligandi atque solvendi tam in coelis quam in terris accipere meruit. Unde et cunctis sanctae Ecclesiae pastoribus eadem potestas ligandi atque solvendi tradita creditur. Notandum quoque quia cum aliarum rerum notitia per interrogationes tam malorum quam bonorum a Domino tradatur, praecipua fidei sanctae confessio per solam Dominicae interrogationis causam panditur. Cui rei pene simile est quod ipse Dominus assumens quosdam discipulos, duxit eos in montem excelsum, ubi vox audita est de nube, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in [Col. 0197A] quo mihi complacui, ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Quae scilicet verba, quia specialiter divinitatem Domini nostri testantur, qua nihil excellentius est, congruum fuit ut, sicut superius sanctae fidei confessio a beato Petro apostolo prolata est ex Dominicae interrogationis causa, ita etiam verborum illorum, quae de supernis divinitatem Domini nostri testabantur, nulla efficientia alia esset nisi ipse Dominus ducens illuc discipulos quo audita sunt eadem verba. Merito enim ea, quae inferiora sunt, ex inferioribus causis; quae autem superiora sunt, ex superioribus quoque causis efficiuntur. Haec ergo subtilis adnotatio verborum, simul et gestorum Domini nulli, quaeso, videatur inepta. Justum namque est ut juxta vires nostras pensemus et veneremur [Col. 0197B] omnia Salvatoris nostri gesta. Quae nescimus, veneremur; quae autem aliquid intelligimus, cum timore et amore proferamus. Nam quid alii credant vel sentiant de evangelicis dictis ignoro; ego quidem credo quia nulla dicta vel gesta in eis scripta careant mysteriis maxime utilitatis, adeo ut cunctorum cogitationibus in eis respondeatur.

Et ut haec ita esse probemus, dicamus aliquem cogitare quid facere debeat de parentibus vel fratribus, seu quibuslibet amicis perversis: utrum scilicet cum eis maneat an illos deserat, quos ita incorrigibiles esse sentit ut nullatenus eos aedificare possit? Quisquis igitur ille est qui talia cogitat; si litteras scit, in eisdem litteris consilium quaerere debet a Domino. Ille vero inquisitus pro causa tali [Col. 0197C] respondet in Evangelio, dicens: Si manus tua, vel pes tuus scandalizet te, abscide eum et projice abs te; bonum tibi est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus, vel duos pedes habentem mitti in ignem aeternum (Matth. XVIII, 8) . Ecce quomodo Dominus per verba evangelica respondet omnibus super re jam supra dicta interrogantibus: Manus enim vel pes noster scandalizans nos est aliquis amicus qui pravitate sua nos a via Dei cupit avertere, quem videlicet abscidere et projicere, id est, separare a nobis praecipimur, ne forte propter ejus amicitiam, vel aliquod temporale subsidium sibi cohaerentes in damnationem perpetuam simul veniamus. Nonne hujusmodi responsum in Evangelio continetur aptissimum?

[Col. 0197D] Similia quoque responsa illic invenientur de rebus aliis. Nam si et hoc quaerimus quid facere ei debeamus, qui mala nobis multa faciendo noster quodammodo debitor est, ut pro his puniatur, sed veniam omni modo postulat, promittens se emendare, nec ulterius contra nos talia perpetrare? Respondet Dominus in Evangelio per parabolam illam: Simile est regnum coelorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis, etc. (Matth. XVIII, 23) . In qua nimirum parabola pariter intimantur et responsum divinum quid super inimico veniam petente facere debeamus, et poena, si hoc minime fecerimus. Dicitur enim quia si nos debitoribus nostris veniam petentibus dimittere noluerimus, [Col. 0198A] nec nobis debita nostra, id est peccata, a Domino dimitti.

Item si quis rectorum, quibus cura ecclesiastica commissa est, ut provideant licita matrimonia; vel si quis illorum quibus uxores accipere congruit, tractare voluerit optimi conjugii causam, interroget per aliquos litteras scientes, si ipse nescit, Dominum, qui post verba quaedam de conjugii institutione prolata in Evangelio sic conclusit sententiam dicens: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6; Marc. X, 9) : quae videlicet sententia videtur pandere causam quomodo vel recto retinenda vel recte dimittenda sit uxor. Si enim conjugium, quod Deus conjunxit, non est ab homine separandum, patet profecto quia quod ipse nequaquam [Col. 0198B] conjungit separari liceat. Nullum quippe conjugium ideo jungit ut illius vota atque praecepta postponantur, sicut verbi gratia ille postponit qui continentiam Deo vovens postea matrimonio et negotiis saecularibus se conjungit. Hoc itaque conjugium, quoniam Deus non conjunxit, homo separet. Conjugium autem, quod Deus statuit, arbitror, hoc est ut pro filiorum procreatione et pro utriusque viri scilicet et mulieris adjutorio uxor ducatur ab illo duntaxat qui nec se ipsum vovit, nec a parentibus suis, cum esset parvulus, ad spiritualis vitae observantiam datus est. Similiter intelligendum esse videtur quod paulo post Dominus subjungit, dicens: Quicunque dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit, moechatur (Matth. XIX, 9) ; quibus verbis [Col. 0198C] colligitur quia si aliquis dimittens ex quacunque causa uxorem, nisi ob fornicationem, moechatur, apparet utique quia qui solummodo pro fornicationis causa uxorem dimiserit, sicut videlicet is qui uxore accepta postmodum in adulterii, homicidii, latrocinii et in alia his similia scelera cadit, et deinde pro fornicationibus tantis congruam poenitentiam agere cupiens, uxore omnibusque mundialibus negotiis relictis, ad monasterium confugit; qui ergo pro hujusmodi fornicatione uxorem dimiserit, non moechatur. Alioquin si semel suscepta in conjugium mulier quaelibet postea nullatenus dimitti liceret, quomodo illa Domini sententia intelligenda esset, per quam etiam vitae aeternae praemia relinquenti uxorem repromittit, dicens: Omnis qui relinquit domum, vel [Col. 0198D] fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit? (Matth. XIX, 29.) Ex hac igitur sententia colligitur quia huic, qui pro Dei solummodo amore et non propter odium aliquod irrationabile uxorem reliquerit, licet contra fas eam susceperit, vitae perennis merces repromittitur. Fornicatio quoque congrue dici potest omnis illiciti conjugii causa, quae in canonibus aliisque libris scripta continetur. Talibus itaque verbis responderi potest et illi qui pro justissima conjugii causa quaerit uxorem ducere et qui cupit eam licenter relinquere. Si autem tanta cura agenda est, quomodo uxor vel legitime ducatur vel licenter [Col. 0199A] relinquatur, quid sit de illis qui, se concubinis et meretricibus plurimis jugiter polluentes, nil curant qualiter honeste vivant, sed tantum more pecudum irrationabilium omne tempus vitae suae peragunt? Has ergo sententias de Evangelio decerpsisse me nulli, quaeso, displiceat, sed attendat quia quae Dominus dignatus est loqui et docere nobis etiam licet proferre.

Item si aliquis in corde suo tacitus quaerat utrum homines tam ab initio mundi quam a pueritia sua ad Dei cultum veniant sponte et suis meritis, an vocatione Dei. Legat illam parabolam a Domino dictam: [Col. 0199B] Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam (Matth. XX, 1) . Quod enim dicit patremfamilias primo mane exisse, ut conduceret operarios in vineam suam, significat quia Dominus et in initio mundi et in prima cujuslibet hominis aetate quos vult ad gratiae suae notitiam eligit. Quod autem circa horam tertiam exiit significat quia in tertia mundi, nec non in tertia hominis aetate quosdam ad se eligere nititur. Simile mysterium sexta et nona hora continet. Quod vero circa undecimam dicitur exisse et quosdam, quos otiosos invenit, sicut et prius, in vineam suam conduxit significat quia Deus et in fine mundi et in senectute sua homines multos a bono opere diu vacantes ad salutis aeternae gratiam vocaturus est. [Col. 0199C] Quod tempore vespertino adveniente paterfamilias procuratori suo jussit ut operariis mercedem tribuat, incipiens a novissimis usque ad primos, significat quia Dominus in cujuslibet fine hominis in vinea Domini, id est in Ecclesia sancta laborantis, angelos suos mittit ad suscipiendam illius animam, maxime tamen eorum animas qui sub illo tempore quo Christus in hunc mundum venit, hoc est in fine saeculorum, credere coeperunt. Receperunt enim quodammodo mercedem circa undecimam horam venientes prius quam antea venientes, quando apostoli, martyres, confessores, virgines atque omnes sancti post adventum Christi effecti magis in Ecclesia sancta venerari coeperunt quam illi qui ab initio mundi usque ad Christi adventum sanctificati [Col. 0199D] sunt. Est et aliud quo novissimi prius quam primi mercedem accepisse credi possunt, quia non solum apostolis, sed etiam cunctis Ecclesiarum pastoribus data est a Domino nostro potestas ligandi atque solvendi. Haec autem potestas illis sanctis qui ante adventum Christi fuerant minime legitur concessa. Quod vero dicuntur hi qui prius in vineam Domini venientes laborabant et post novissimos mercedem acceperant adversum patremfamilias murmurasse, juxta litteram nequit accipi quia nulla murmuratio inter quoslibet electos aeternae beatitudinis mercedem adeptos accidit, sed mystice possunt intelligi murmurasse hi, qui ex Judaeis credentibus in primitiva Ecclesia, ut in Actibus apostolorum legitur, [Col. 0200A] indigne ferebant gentibus praedicari verbum Dei prius quam ipsis, qui longe antea in lege Domini conversantes, quasi in vinea laborabant. Potest et hoc ad murmurationis verba referri quod plurimi in cordibus suis saepius admirantes judicium Dei dicunt: Cur Deus quosdam noviter conversos prius ex hac vita subtractos ad coelestia regna ducat quam illos qui a pueritia usque ad senectutem summopere certaverunt sibi servire? Cui etiam numerationi satis convenit quod paterfamilias ad quemdam murmurantium dixit: An oculus tuus nequam est quia ego bonus sum? (Matth. XX, 15.) Quasi diceret: Nunquid intentio tua ideo perversa est quia ego pius et misericors sum, et quibus volo prius quam tibi praemia aeterna dabo? His igitur verbis possunt omnes [Col. 0200B] edoceri, quia nemo, nisi gratia Dei ductus, in cultu piae actionis laborat; sed nec nullus judicium Dei reprehendere debet cur alium sero, alium autem citius perennis vitae praemiis remuneret.

Cunctis etiam pastoribus Ecclesiae, qui tantummodo laborant semet praeferre aliis fastu superbiae, non bona actione, in Evangelio pronuntiatur qualiter se praeferre debeant, ita Domino dicente: Quicunque voluerit inter vos major fieri, sit vester minister, et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus: sicut filius hominis non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 26, 27) . Omnes namque, qui a Domino cupimus coronari, debemus prius ejus mandata atque exempla imitari, quoniam et nos a nostris amicis atque subditis hoc exigimus ut, si [Col. 0200C] aliqua a nobis praemia vel commoda voluerint obtinere, ipsi prius voluntatem nostram studeant implere.

Et ne quis propter aliqua opera bona humanae laudis appetitu impulsus superetur, attendat illam parabolam: Simile est regnum coelorum thesauro abscondito in agro, etc. (Matth. XIII, 44) . Nisi enim actio bona interdum ab hominibus abscondatur, a malignis spiritibus velut a latronibus pecunia male prodita aufertur.

His simul qui saepius Deo promittunt benefacere, sed non faciunt, respondetur in Evangelio quia nequiores sunt illis qui non promittunt, sed tamen aliquando bona faciunt quae non promiserunt. Hoc namque Dominus indicat per illam parabolam, quam [Col. 0200D] ad Pharisaeos dixit: Homo quidam habuit duos filios, et accedens ad primum dixit: Fili, vade hodie operare in vinea mea; ille autem respondens ait: Nolo. Postea autem poenitentia motus abiit. Ad alterum vero similiter dixit; qui respondens ait: Eo, domine, et non ivit. Quis ex duobus fecit voluntatem patris? Dicunt illi: Primus. Dicit illis Jesus: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices praecedunt vos in regnum Dei (Matth. XXI, 28-31) . Hac igitur parabola admonentur non solum Judaei, qui promittentes Deo legis praecepta servare non impleverunt, gentes autem, quae non promiserunt, conversi ad Christum, ejusdem legis praecepta impleverunt, sed etiam monasticae professionis homines, qui saepius Deo promittunt [Col. 0201A] spiritualem vitam sectari, saecularia relinquere; sed, proh dolor! plurimi non faciunt. Saeculares vero viri, licet nihil tale Deo promiserint, operantur tamen saepius ea quae ad spiritualem vitam pertinent, ideoque, sicut Judaeos publicani et meretrices, sic monachos negligentes praecedunt in regno Dei saeculares viri.

Notandum quoque quanta sit pietatis divinae dispensatio in eo quod documenta salutis nostrae quaedam, quae, nullis accidentibus causis, per interrogationes aliquorum vel per gesta miraculorum suorum proferenda esse praevidit, per parabolas et similitudines a se excogitatas protulit. Si quis vero dubius nosse cupiat si quid humana versutia et sapientia valeat contra divinam, legat hoc quod scriptum est [Col. 0201B] in Evangelio, quia scilicet abeuntes Pharisaei consilium inierunt ut caperent Jesum in sermone (Matth. XXII, 15) . Qui licet eum dolosis verbis primitus laudantes extollerent, cunctisque hominibus perfectiorem dicerent, et sic demum post tantam laudem tentantes interrogarent, aestimantes eum, ut caeteros homines, laudatum facilius posse decipi, ille tamen, priusquam aliquid ad interrogata responderet, eorum nequitiam potenter increpavit, dicens: Quid me tentatis, hypocritae? (Ibid., 18) . In quibus verbis pensare possumus quia, nisi Deus esset, tam cito versutiam tantam nosse nequiret. Sed et hoc potest omnis intelligens et requirens Deum in eisdem verbis perpendere quia nemo alium, non solum Deum, sed nec homines, tentare et invadere debet per verba [Col. 0201C] dolosa. Postquam autem Dominus Pharisaeorum nequitiam increpavit, jussit eos ostendere sibi denarium, ut per denarii ostensionem congrue posset respondere ad interrogata; interrogabant enim, si censum dare Caesari liceret. Cumque denarium obtulissent, interrogavit et ipse Dominus eosdem Pharisaeos de denarii inscriptione, quam aspiciebat. Illis vero respondentibus quia Caesaris esset imago inscripta, tunc tandem protulit sententiam, pro qua interrogatus erat, dicens: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei, Deo (Ibid., 21) . O quam frustra jacitur rete ante oculos pennatorum! (Prov. I, 17.) O quam frustra Deo opponuntur subtilium jacula verborum! sicut enim pulverem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) , sic Pharisaeorum [Col. 0201D] versutia projecta, et redacta est ad nihilum a Domini sententia. Ipsi denique insidiantes illi, ponentesque sub una sententia duo retia, in quorum alterutro non dubitabant eum capi, dixerunt: Licet censum dare Caesari, an non? (Matth. XXII, 17.) Ut si ille decerneret censum Caesari tribuendum, caperent eum in hoc quod contra legis praecepta statueret Judaeos cultui divino deditos vel cuiquam homini censum dare. Si vero diceret non esse fas censum Caesari tribuendum, mox eum apud Caesarem accusarent pro eo quod sibi debitum tributum denegasset tribuendum. Haec igitur Pharisaeorum erant retia, in quibus non dubitabant Dominum implicari. Sed ille per medium eorum ita secessit illaesus, ut [Col. 0202A] neutra parte fuisset vel tactus. Dixit enim et Caesari quae sua forent, et quae Dei forent Deo reddenda. In quibus verbis duo pensanda sunt: quorum unum jam diximus, quia obstructum est os loquentium contra Dominum; alterum vero est, quia ille qui super omnes, et per omnia, et in omnibus dominatur dignatus est decernere terreno principi vel ulla commoda dari. Merito itaque sapientiam simul et clementiam Domini jugiter veneramur, dicentes cum Psalmista: Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) . Et iterum: Universae viae Domini misericordia et veritas, requirentibus testamentum ejus et testimonia ejus (Psal. XXIV, 10) . Haec igitur verba sapientiae et pietatis divinae, quae de evangelicae lectionis [Col. 0202B] expositione, nec non de psalmis nuperrime protuli, dolosos quosque precor attendere, ne forte, obcaecati pro temeritate sui, similes efficiantur Pharisaeis, qui foris quidem hypocrisis moribus dealbati, intus autem erant pleni spurcitia omni.

Et ut aliquid studiosius vigilent ad melioris vitae conversationem, audiant quid Dominus in Evangelio quoslibet admonendo dicat: Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXIV, 42) . Dominus quippe ad unumquemque venit cum [Col. 0202C] obitus sui hora appropinquaverit; ad cujus adventum vigilat qui se bonis operibus ad obitum suum praeparat; cujus etiam adventui similitudinem brevem et notissimam adjungit, ut unusquisque se eo magis illuc praeparet, quo certior factus est exinde cum adjuncta similitudine. Haec est autem similitudo quam Dominus subjungit, dicens: Illud autem scitote, quoniam, si sciret paterfamilias qua hora fur veniret, vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam (Ibid., 43) . Qua similitudine omnes tanto magis admoneri possunt, quanto sibi constat maxime nota. Si enim scirent qua hora fur veniret, vigilarent utique et non sinerent perfodi domum suam; sic etiam si mortis suae horam, quae per furem significatur, praescirent, bonis utique operibus, etsi non [Col. 0202D] antea, in proximo tamen se ad hanc praepararent. Sed si omnipotens Deus, qui omnia in sapientia fecit, et cujus misericordia plena est terra, sciret omnibus utile esse mortis suae horam praenoscere, notam procul dubio faceret illis. Fortassis enim plurimi ex hac notitia omne tempus vitae suae in flagitiis peragerent usque ad proximam obitus sui horam. Unde colligitur multo melius esse ut, incerti de obitus nostri tempore, semper solliciti simus, semper in bonis operibus vigilemus. Adjungit etiam Dominus quaedam verba, pronuntiando quanta sit merces illius qui bene vigilat, dicens: Beatus ille servus quem, cum venerit dominus ejus, invenerit vigilantem (Ibid., 46) . Quae sit autem retributio bene [Col. 0203A] vigilantis servi, cum Dominus omnipotens ad eum venerit, in plurimis intimatur libris, ex quibus unam Apostoli profero sententiam, dicentis: Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) .

Quoniam multae sunt hominum cogitationes hoc solummodo attendentes qualiter se excusent pro quolibet vitio quod vel contra Dominum vel contra proximum committunt, Dominus, hujusmodi stultitiam praevidens, scit enim cogitationes hominum quoniam vanae sunt (Psal. XCIII, 11) , omnimoda admonitione occurrit, ut eos a cogitationibus perversis corrigat. Unde in Evangelio quoslibet admonens, dicit: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) ; quasi diceret: «Nolite frustra [Col. 0203B] laborare hoc cogitando quod vel occulta vel aperta crimina vestra Deum lateant, ut exinde judicium ejus evadere possitis; scit enim et id ipsum quod cogitatis, qualiter unumquodque vitium non poenitendo sed excusando possitis coram eo occultare. Sed quia hoc non solum nihil prodest, sed etiam multum nocet, mentes vestras corrigite poenitendo et confitendo peccata vestra, faciendo quoque aliis quae vultis illos facere vobis. Si cui aliqua fecistis damna, omnimodo laborate ut restituantur ablata, aut, si hoc paupertas impedit, tam a Deo quam ab illo cui damna sunt facta precibus intimis indulgentia petatur. Si ergo in hac mensura mensi fueritis aliis, remetietur profecto vobis eadem mensura a Domino.» Eamdem quoque sententiam confirmans Dominus [Col. 0203C] subjungit, dicens: Qui enim habet, dabitur illi, et qui non habet, etiam quod videtur habere auferetur ab eo (Matth. XXV, 29) . Quae nimirum verba, ut credimus, ita sunt intelligenda: Qui habet curam hanc ut dona jam accepta bene distribuat, dabitur illi ut alias etiam virtutes accipiat. Qui autem curam hujusmodi non habet, ipsa etiam cognitio salutis aeternae, quam a gratia Dei datam habuit, auferetur ab eo, ita ut, in reprobum sensum cadens, faciat ea quae non conveniunt.

Deinde vero quasi aliquis quaereret cui rei quodlibet opus bonum in initio, et in longiori profectu et in perfectione simul foret, addit similitudinem unde quaestio talis absolvi possit, dicens: «Sic est regnum Dei, quemadmodum si homo jaciat semen in [Col. 0203D] terra, et dormiat, et exsurgat nocte ac die, et semen germinet, et crescat dum nescit ille: ultro enim terra fructificat, primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica; et cum se produxerit fructus, statim mittit falcem, quoniam adest messis.» Cujus videlicet parabolae sensus est iste: Regnum Dei est quodlibet opus bonum, quod nimirum opus quasi semen in terra jactamus, cum intentionem bonam cordi nostro inserimus. Semen enim in terra mittere, est desideria bona concipere. Postquam vero semen in terra jactaverimus, dormimus, quia jam in spe boni operis requiescimus. Nocte ac die interea surgimus, si nec per adversa, nec per prospera a timore et amore Dei animum [Col. 0204A] avertimus. Semen germinat, et crescit, cum nos nescimus, quia semel concepta virtus per gratiam Dei intra nos jugiter augetur et ad provectum ducitur. Ultro terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica, cum, praeveniente nos gratia Dei, mens nostra sponte ad fructum boni operis assurgit; primum quidem producens opera recta, sed teneritudine quadam circumdata et adhuc contra cujuslibet tentationis impetus infirma; deinde vero virtutem cujusque operis boni tantam, ut sit valida contra quaeque tentamenta. Plenum autem frumentum tunc terra fructificat, cum in omni opere bono proficimus et ad perfectionis maturitatem solidamur. Cumque eo modo se produxerit fructus, messisque advenerit [Col. 0204B] tempus, statim homo mittit falcem et desecat messem; quia omnipotens Deus, cum unumquemque ad opera perfecta perduxerit, ejus temporalem vitam per emissam sententiam incidit, ut granum suum ad coelestia horrea perducat. Haec itaque, fratres charissimi, attendentes, supplicate Deo ut, si in herba pusillae fidei, vel tenerae devotionis ad studium bonae actionis adhuc estis, ille vobis concedere dignetur tale incrementum, talemque spiritus maturitatem, quatenus ad plenum fructum perennis vitae mereamini pervenire.

Sunt etiam multi qui arbitrantur ex diabolica fieri potestate quaecunque noxia et adversa in mundo contingunt: quibus respondetur in Evangelio per illum quem Dominus curavit, expellens ab eo daemones [Col. 0204C] legionis nomen habentes. Iidem namque daemones, cum se expellendos esse ab homine agnoscerent, nisibus totis deprecabantur Dominum dicentes: Mitte nos in porcos, ut in eos introeamus (Matth. V, 12) , statimque a Jesu accepta licentia exeuntes introierunt in porcos, et magno impetu grex porcorum praecipitatus est in mare. In quo nimirum facto omnes possunt edoceri quia, si diabolus non habuit potestatem laedere porcos, qui sunt animalia vilissima, nisi permissus, multominus laedere praevalet quemquam hominem, animalibus cunctis excellentiorem, nisi a Deo accipiat potestatem. Cum enim homines magis diabolo quam Deo servire studuerint, tunc dabitur ei potestas a Domino, ut eosdem, qui sibi servire student, affligens, faciat sentire qualis sit [Col. 0204D] dominus ille cui decreverunt servire, quatenus vel afflicti cogantur Domino vero submitti.

Pensandum nihilominus est quod ei qui sanatus fuerat, a Domino praecipitur ut, in domum suam vadens, annuntiet vicinis suis quantam sibi gratiam Dominus fecerit, et quomodo sui misertus fuerit: quod scilicet geminam habere potest intelligentiam. Una quippe docet nos spiritualiter ut, ad domum conscientiae nostrae reversi, emendemus in melius quod ignoranter peccavimus, sicque per melioris vitae conversationem annuntiemus virtutem Domini in nobis factam. Alia vero intelligentia, licet carnalis sit, potest tamen aedificare aliquos, docens ut gratiam Dei, quae nos fecit corporaliter sanos, annuntiemus [Col. 0205A] vicinis nostris, ut nobiscum laudantes Deum discant sperare in misericordia ejus.

Respondetur quoque in Evangelio his qui putant magna divitum munera Deo chariora esse quam parva pauperum munuscula. Hoc autem Marcus evangelista narrans scribit ita: Sedens Jesus contra gazophylacium, aspiciebat quomodo turba jactaret aes in gazophylacium. Et multi divites jactabant multa. Cum venisset autem una vidua pauper, misit duo minuta, quod est quadrans. Et convocans discipulos suos ait illis: Amen dico vobis, quoniam vidua haec pauper plus omnibus misit, qui miserunt in gazophylacium: omnes enim ex eo quod abundabat illis, miserunt; haec vero de penuria sua, omnia quae habuit, misit totum victum suum (Marc. XII, 41-44) . [Col. 0205B] Ecce audistis qualiter eadem vidua magis laudabatur a Domino pro oblatione parvissima, quam illi divites pro muneribus magnis. Qua de re cunctis fidelibus scire datur quam discretus sit judex supernus, quam pius in retributione, quam subtilis in consideratione. Hunc ergo decet timere et venerari, qui tam subtiler cuncta potest intueri.

Multae sunt cogitationes hominum, quae si pura fide rectaque intentione rerum spiritualium veritatem quaerunt, nequaquam permittuntur diu errare. Aut enim aperte eis quod requirunt manifestatur, sicut supra ostendimus, aut mystice per alicujus operis figuram insinuatur, ut modo volumus aperire ex Evangelica lectione. Quaeri itaque potest quid prosint parvulis nihil scientibus offerentes eos ad baptisma, [Col. 0205C] pro eo scilicet quod, ibi ubi discipuli jubentur baptizare fideles quoslibet, non solum nihil de eorumdem offerentium utilitate, sed nec de eorum adventu quidquam commemoratur, quasi credendum sit nihil prodesse parvulis offerentium labor. Sed, ut mihi videtur, multum prodest parvulis baptizandis offerentium fides; moxque subjungo unde illud probari credo. Nam in quodam Lucae Evangelio legitur quia viri quidam, portantes hominem qui erat paralyticus, quaerebant eum inferre et ponere ante Jesum, et non invenientes qua parte illum inferrent, prae turba, ascenderunt supra tectum, et per tegulas submiserunt illum cum lecto in medium ante Jesum. Quorum fidem ut vidit, dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2) . Ecce [Col. 0205D] opus apertum et corporale, per quod insinuatur spirituale! Sed prius mysterium lectuli in quo infirmus portabatur, deinde caetera consideremus. Lectulus namque ad portandum quemlibet aptus, quatuor columnellis compositus subsistit. Sic et fides catholica, quae Deum omnipotentem in Trinitate et Unitate venerandum docet, in quatuor Evangeliis, vel, si hoc magis placet, in tribus personis et unitate sanctae Trinitatis existere probatur. Quam fidem quisquis alii tradit, docens eum quod sine ipsa salvari nequeat, hic illum quasi in lecto positum ante Jesum portat. Haec itaque dicta sint de lecti mysterio. Nunc vero, ut promisimus, caetera consideremus. Sicut igitur Dominus, videns eorum fidem [Col. 0206A] qui paralyticum offerebant, dixit ad eumdem paralyticum: Homo, remittuntur tibi peccata tua (Luc. V, 20) ; ita credo agi per eos qui parvulos ad baptisma offerunt. Inspicere namque credo Dominum ad offerentium fidem, et dicere: «O parvuli, remittuntur vobis peccata vestra.»

Non solum autem in hoc Evangelio, sed et alibi legitur quantum valeat fides pro aliis laborantium. Orare quippe pro aliis est quasi Deo offerre eos, sicut mulier Chananaea pro filia, sicut Jairus archisynagogus pro filia, sicut centurio pro servo, rogantes, exaudiri meruerunt in his quos Domino curandos obtulerunt. Item scriptum est in Evangeliis Matthaei, Marci et Lucae, quia quidam offerebant Jesu parvulos ut tangeret illos. Cumque discipuli [Col. 0206B] talia prohibere vellent, increpavit eos Jesus, et ait: Sinite parvulos venire ad me: talium enim regnum coelorum (Matth. X, 14) . Ex quibus omnibus colligitur quia, quamvis, in Evangelio illo quo discipuli baptizare jubentur, memoria nulla offerentium parvulos habeatur, credendum est tamen et subaudiendum adesse debere, simulque eorum fidem baptizandis multum prodesse. Hujusmodi namque subauditio in multis sacrae Scripturae locis inferenda est, alioquin ea quae scripta sunt sacrae fidei plerumque nequeunt aptari. Haec igitur propter quosdam simplices et litterae solius, non autem intelligentiae spiritualis, amicos dixi, ut hunc loquendi morem quem ipsi in sermone exercent communi (saepe enim ita loquuntur ut, nisi aliqua verba subaudiantur, [Col. 0206C] irrationabiliter loqui videantur), agnoscant etiam litteratoriae insertum eloquentiae.

Libet etiam illa Evangelicae lectionis verba proferre in quibus specialiter admonentur hi qui spem suam ponunt in divitiis et voluptatibus vitae praesentis, quique verbo Dei ad tempus credunt, sed in tempore tentationis recedunt (Luc. VIII, 13) , ut, attendentes quod Psalmista dicit: Nolite sperare in iniquitate, et rapinas nolite concupiscere; divitiae si affluant, nolite cor apponere (Psal. VI, 11) , discant magis in Domino quam in divitiis confidere. Tales ergo Dominus per [Col. 0206D] parabolam admonens, dicit: Exiit qui seminat seminare semen suum; et, dum seminat, aliud cecidit secus viam et concultatum est, et volucres coeli comederunt illud. Et aliud cecidit supra petram, et natum aruit, quia non habebat humorem. Et aliud cecidit inter spinas, et simul exortae spinae suffocaverunt illud. Et aliud cecidit in terram bonam, et ortum fecit fructum centuplum. Haec dicens clamabat: Qui habet aures audiendi audiat (Luc. VIII, 5, 8) . Quod igitur in semine cujuslibet grani visibiliter contingant omnia, sicut Dominus disseruit in parabola, notum est omnibus; ideoque ex his quae novimus debemus pensare incognita, id est spiritualia, quae significantur per nota et visibilia. Unde et Dominus, postquam parabolam [Col. 0207A] protulit, statim clamavit dicens: Qui habet aures audiendi audiat; per hoc videlicet nos admonens ut de carnalibus spiritualia, de visibilibus invisibilia attendere studeamus. Non enim ille aures audiendi habet, qui nec attendere nec implere curat audita. Audiamus ergo, fratres charissimi, Dominicae admonitionis verba non solum corporis, sed etiam cordis aure, ut et ille nos pro necessitatibus nostris ad eum clamantes dignetur audire. Nam quod tantopere admonuit ut omnis aures audiendi habens sua dicta audiret, non tantum pertinet ad praemissa parabolae verba, sed etiam ad ea quae exponendo subjunxit, dicens: Semen est verbum Dei. Quod secus viam cadit, significat eos qui audiunt; deinde venit diabolus et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi [Col. 0207B] fiant. Quod vero supra petram, hi sunt qui, cum audierint cum gaudio, suscipiunt verbum, et hi radices non habent, quia ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt, etc. (Luc. II, 13) .

Haec igitur expositionis Dominicae verba, quamvis cunctis fidelibus pensanda sint, aliquid tamen amplius pensare debent negligentes quique. In illis enim omnia inveniuntur quae de infructuosa terra dicuntur. Ipsi quippe audiunt verbum Dei, sed deinde veniente diabolo ita obliviscuntur ejusdem verbi, quasi nunquam audierint. Ipsi sunt petra supra quam semen cadens non fructificatur, quia, licet cum gaudio suscipiant verbum Dei, in radice tamen cordis illud minime figentes, ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt. Ipsi etiam, si forte possessiones [Col. 0207C] magnas retinent, a sollicitudinibus, et divitiis et voluptatibus vitae hujus suffocantur, ut non referant fructum (Ibid., 14) , nulla non visibilia et carnalia attendentes. Sed ideo maxime efficiuntur negligentes, quia, timorem amoremque Dei spernentes, credunt se temporalia et aeterna bona uno dilectionis genere adipisci posse, sive propterea quoniam, cum pro certo sciant utraque discernenda esse in dilectione, proponunt sibi longum vitae praesentis spatium divinamque pietatem, quae cunctis ad se licet sero conversis veniam promittit; et hac promissione abutentes, credendo scilicet quia quandocunque voluerint cito converti possint (quasi conversionis tempus in potestate sua habeant!), interim toto nisu terrenis solummodo curis et voluptatibus occupantur. Cumque [Col. 0207D] de die in diem, de mense in mensem, de anno in annum conversionis tempus differunt, aut vix demum convertuntur, aut, quasi catenati a consuetudine pessima, sine conversione moriuntur. Nam ex peccati poena, quam in longa conversionis dilatione promeruerunt, videbitur eis quandoque difficile quod quondam visum fuerat facile. Ad expellendam ergo tam periculosam tamque tremendam negligentiam satis juvat si parabola jam commemorata ejusque expositio saepius et intente legatur, si tamen simul adsit cura oratioque jugis, ut expellatur. Ipsam enim divinorum verborum lectionem et intentionem nimium formidans, diabolus fugit a legentibus et meditantibus divina.

[Col. 0208A] Quod vero necessarium sit cunctis fidelibus substantiam terrenam possidentibus aeterna gaudia mercari et exquirere cum temporalibus bonis, satis indicatur per parabolam illam: Homo quidam erat dives, qui habebat villicum (Luc. XVI, 1) ; quia in fine lectionis ejus, cur illam protulerit Dominus manifestat, dicens: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, etc. (Ibid., 9) . In qua etiam parabola Dominus, argumentum a contrario sumens de villico fraudem faciente, innuit nobis quia tam a contrariis quam a consequentibus rebus possint exempla aedificationis proponi. Fraus enim omnis contraria est Christianae fidei, et ideo hanc facere licet nulli. Sed tamen aliquomodo possumus exinde aedificari, attendentes scilicet quia, si aliquis saecularium per fraudem suae [Col. 0208B] utilitati prospexit in futurum, multo magis nos debemus per eleemosynam juste acquisitam providere quae nobis in futura vita expediunt. Cui nimirum exemplo simile est, si aliquis religiosus, videns meretricem omni modo ornatam amatoribus suis, mox optet dicens: utinam ego ita studerem placere Christo, sicut ista meretrix studet placere mundo! vel si quis spiritualis doctor discipulos suos admoneat dicens: sicut multi studiosi sunt ad obtinendam prudentiam carnis, ita et vos studete ut spiritualem prudentiam obtineatis; cum perversa sit et meretrix et prudentia saecularis. Ex quibus colligitur quia pessima quaeque ad aedificationem assumi possunt.

Omnibus etiam pastoribus ecclesiasticis, qui discretione maxima indigent ad procurandos quoslibet [Col. 0208C] lapsos, attendenda est illa parabola quam Dominus protulit de illo homine qui, ad Hierusalem in Jericho descendens, incidit in latrones, et ab eis vulneratus relinquitur semivivus. Cumque a praetereuntibus quibusdam minime visitaretur, Samaritanus quidam iter faciens suscepit eum sanandum, infundensque oleum et vinum, reddidit sanum (Luc. X, 30-35) . Infusio enim olei et vini necessariam pietatis et severitatis commixtionem significat, sine qua nullus peccatorum vulneribus plenus sanari poterit. Hinc ergo doctores universi possunt satis instrui quia nec pietas sine severitate, nec severitas sine pietate in peccatoribus curandis tenenda est.

Similiter ne concessis et licitis rebus intemperanter utamur, seu in eis plus quam liceat innitamur, [Col. 0208D] attendenda est jugiter illa parabola: Homo quidam fecit coenam magnam, et vocavit multos (Luc. XIV, 16) . Quod enim ibi dicitur coena magna facta et vocati multi, sed quidam propter! villae emptae, quidam propter boum emptorum probationem, quidam vero propter uxorem noviter ductam se excusantes venire noluerunt (Ibid., 18-20) , significat maximam quidem multitudinem fidelium ad superna gaudia invitatam; sed, dum plurimi nimiae possessionum obtinendarum ambitioni, quidam autem conjugio licito intemperanter dediti inveniuntur, pauci sunt qui vocationi divinae obedientes ad regna coelorum perveniant. Verumtamen eo plus metuenda est hujus parabolae sententia, quo minus a multis timetur, qui [Col. 0209A] quotidie non solum ob nimiam villarum atque boum pretio condigno acquirendorum ambitionem et propter intemperatum uxoris amorem, sed etiam, quod multo nequius est, ob eos agros quos fraude aliqua acquirere vel auferre student de locis sanctis seu pauperibus, et propter meretricis inductionem, se conantur excusare a vocatione divina. Si enim hi qui rebus juste acquisitis et Deo concessis intemperanter utuntur, a regno coelesti excluduntur, quid credendum est de illis qui per vim et fraudem aliquam aliena rapientes, et meretricibus semet jugentes, in his usque ad finem vitae perseverant? Haec itaque juxta litteram dicta sint.

Deinde, juxta spiritualem intelligentiam, considerare libet qui significentur per illos tres excusantes [Col. 0209B] se a coena ad quam invitati erant. Primus namque dixit: Villam emi, et necesse habeo exire et videre illam; rogo te, habe me excusatum. Alter dixit: Juga boum emi quinque, et eo probare; illa rogo te, habe me excusatum. Tertius eodem modo excusavit se dicens: Uxorem duxi, et ideo non possum venire (Ibid.) . In istis ergo tribus se excusantibus existimo intelligi posse tria genera hominum, gentilium videlicet, et Judaeorum atque haereticorum. Ex quibus gentiles, quia, amplissimas possessiones in hoc mundo retinentes nil cogitabant qualiter vitae perennis participes fierent, significantur per illum, qui dixit: Villam emi, et necesse habeo exire et videre illam, etc., quae scilicet excusationis verba toties in corde suo unusquisque dicit quoties temporalia bona aeternis gaudiis [Col. 0209C] praeponit. Cum enim quis aliquid emere cupit, unum pro altero reddit. Ita et ille agit qui liberum arbitrium habens ut faciat bona vel mala, spiritualia vel carnalia, spiritualia quasi vendens a se abjicit, et carnalia emendo recipit. Ille autem servus qui invitabat omnes intelligi potest vel naturale ingenium vel quaecunque scientia boni et mali a Deo tributa, ut sciat unusquisque declinare a malo et facere bonum. Sed hujusmodi servus nuntiavit haec domino suo, quia uniuscujusque conscientia et cogitatio patet Deo. Per eum vero qui dixit: Juga boum emi quinque, etc., Judaeos in perfidia sua permanentes intelligo, qui, dum in quinque libris Moysi fiduciam maximam habentes nil curant de caeteris Scripturae sacrae libris, quorum doctrina pleniter [Col. 0209D] corrigi possent, quasi excusantes dicentesque: Juga boum emi quinque, in corde suo respondent ei qui se invitat, naturali ingenio, cuilibet scientiae a Deo sibi traditae. Per tertium autem qui dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire, haereticos intelligi posse credo. Nam dum tractant qualiter in haeresi suscepta permaneant, eamque magis quam sacram et universalem fidem diligant, quasi dicentes in corde suo: Uxorem duxi, et ideo non possum venire, respondent ei, qui se invitat, summi patrisfamilias servo, de quo supra dictum est. Quaecunque enim carnalia vel delectabilia homo Deo praeferre satagit, pro his excusationes multiplices in corde suo gerit, quasi excusatio aliqua Deum fallere possit, qui novit [Col. 0210A] omnia antequam fiant. Inter eosdem quoque haereticos falsorum Christianorum multitudo convenienter potest connumerari, quia, dum unusquisque vitiorum amori ita se conjungit ut divini amoris cultum deserat, uxorem profecto talem duxit propter quam venire nequeat ad vitae perennis coenam. Sicut ergo sapientia, omnes virtutes generans, sapientis uxor vel amica vocatur, ita etiam stultitia, per quam omnia nutriuntur vitia, stulti uxor vocari potest.

Post haec vero mittitur servus in plateas et vicos civitatis, ut pauperes ac debiles, coecos et claudos introducat ad coenam, quia infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia (I Cor. I, 27) . Pauperes enim isti humiles possunt intelligi; per debiles autem et caecos et claudos significantur hi qui, varia debilitate [Col. 0210B] ac caecitate mentis oppressi, claudicaverunt a semitis divinae legis; sed, postquam agnoverunt gratiam Dei tantam esse circa peccatores, nisibus totis ad Dominum sunt conversi. Per illos vero qui compellebantur intrare ad coenam, intelligere possumus sceleratos quoslibet ad Deum conversos, qui, pro eo quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Possunt et hi in eadem compulsione intelligi qui in tantam corporis infirmitatem seu pericula veniunt, ut pro reparatione vitae compellantur emendationes morum Deo promittere. Sed terribile est valde quod post compulsionem talem subjungitur a Domino, dicente: Dico autem vobis quod nemo virorum illorum qui vocati sunt gustabit coenam [Col. 0210C] meam (Luc XIV, 24) . Si igitur nemo virorum illorum qui vocati sunt gustabit coenam Dei, quis potest salvus fieri? Non enim praeter illos quos ipse vocabit aliquis est salvandus, sed illi tantummodo salvantur qui ab eo vocantur. Quaeramus ergo, et, opitulante Deo, inveniemus qualiter haec terribilis sententia absque scandalo fidei salutisque nostrae intelligi possit. Nam si superiora hujus Evangelii dicta attendimus, ubi scilicet legitur quia quidam vocati ad coenam venire noluerunt, tunc utique eamdem sententiam ad illos specialiter dictam esse agnoscimus. Et, ut ita esse apertius clarescat, dicamus ejusdem sententiae verba: Dico autem vobis quod nemo virorum illorum qui vocati sunt, gustabit coenam meam. Ubi cum dicitur: nemo virorum illorum qui vocati sunt, [Col. 0210D] satis patet quia solummodo de illis intelligendum est proxime vocati sunt qui propter superbiam et contemptum Dei ironice dicuntur viri, sicut et alias justi, dicente Domino: Non veni vocare justos, sed peccatores (Marc. II, 17) , hoc est, non veni vocare eos qui, suam justitiam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X, 3) , sed humiles, qui gratia Dei credunt se magis salvari posse quam ex meritis propriis.

Potest etiam eadem sententia aliter intelligi. Quia enim vocare Dei est unicuique notitiam et intelligentiam benefaciendi dare, nemo virorum illorum qui tantummodo vocati sunt, et non simul tracti divina inspiratione ut esuriant et sitiant justitiam, [Col. 0211A] vel compulsi aliqua infirmitate seu adversitate ut timorem amoremque Dei concipiant, gustabit coenam Dei. Unde et alibi Dominus dicit: Nemo potest ad me venire, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum (Joan. VI, 44) . Haec igitur omnia Dominus et Salvator noster praenoscens, et vel aliquos de damnandis salvare volens, deterrendo profert sententiam dicens: Multi sunt vocati; pauci vero electi (Matth. XX, 16) , ac si diceret: multi quidem sciunt benefacere, sed pauci sunt qui bene faciant. Quicunque ergo, hanc terribilem sententiam attendentes, formidant ne et ipsi propter delicta sua computentur in numero multorum reproborum, moxque se emendare decernunt, hi profecto, eadem hora qua talia in corde suo penitus deliberant inspiratione divina [Col. 0211B] tracti, in numero paucorum electorum a Deo computantur.

Si quis vero arbitretur peccatum non esse nimio pretiosarum vestium ornatu uti, et cibis deliciosis jugiter epulari, attendat illa verba quae Dominus de divite et paupere protulit. Narrat namque de divite quia, pro eo quod indutus est purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide, quodque de substantia sua nec micas mendicanti Lazaro dare voluit, in inferno sepultus sit. Sed et hoc pensandum est cunctis quia dives idem, non pro eo quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, [Col. 0211C] ad infernum ductus esse legitur (Luc. XVI, 19-22) . Unde, si pro minori peccato ipse punitus est, multo magis puniendi sunt qui peccata majora faciunt, id est qui aliena rapiunt. Nemo igitur de rapinae licentia sibi blandiatur, sed argumento minoris culpae, id est tenacitatis, ad considerandam rapinam, quae major est culpa, instruatur, sciens pro certo quia argumentis, per quae meliora vel majora quaelibet agnoscere possumus, omnes a Deo probamur.

Adhuc quiddam de ratione incoepta libet dicere. Sunt etenim multi ita peccatis exigentibus obcaecati, ut nec credant poenam esse infernalem. Quod quia Dominus, qui omnes homines salvare vult, praescivit, ideo forsitan talia de divite ad infernum ducto, ibique tam pro se quam pro aliis poscente et non impetrante, [Col. 0211D] disseruit, ut omnes qui vel de poenis infernalibus dubitant, vel suos propinquos salvari desiderant, eos potius in hac vita quam in inferno positos pro salute sua tractare admoneant.

Superbiam quoque, quae omnes virtutes destruere nititur, docet nos Dominus fugere, proferens in Evangelio similitudines duas, quarum una est: Duo homines ascenderunt in templum ut orarent; unus Pharisaeus et alter publicanus (Luc. XVIII, 10) . Alia vero est: Cum invitatus fueris ad nuptias: recumbe in novissimo loco (Luc. XIV, 8) . Ex utraque ergo possumus edoceri quanta ruina et confusio superbiam soleat sequi. Utraque etiam una eademque sententia terminatur: quia scilicet omnis qui se [Col. 0212A] exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur.

Item, ne de promissionibus suis unquam desperemus, exemplis quibusdam docuit nos Dominus. Promisit namque discipulis suis, simulque omnibus in se credentibus, dicens: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Quod quia semper impleat spiritualiter, aliquando voluit demonstrare corporaliter. Nam discipulis suis ad castellum quoddam euntibus, et de se colloquentibus, ipse Jesus Christus, repente apparens, ibat cum illis; sicque, eorum conviator effectus, licet ab eis dubitantibus in primis non esset agnitus, omnibus quae de se ipso erant prolatae instruxit Scripturis.

Legitur in Evangelio Joannis: Quia nuptiae factae [Col. 0212B] sunt in Cana Galileae (Joan. II, 1) , ad quas vocatus est Dominus, et Mater et discipuli ejus. Hoc igitur quod superius dixi de Domino, quia scilicet ipse disponeret omnes causas unde illius doctrina et miracula proderentur, in hujus etiam Evangelii verbis pensari potest. Ut enim probaret quia bonae sunt non solum spirituales nuptiae, ubi sancta Ecclesia sibi conjuncta est, vel unaquaeque fidelis anima copulatur sibi, qui se sponsum vocare dignatus est, dicens: Non possunt filii sponsi lugere (Matth. IX, 15) , et de quo Joannes dixit: Qui habet sponsam sponsus est (Joan. III, 29) , sed etiam carnales, quae ob propagandos humanae naturae filios a Deo statutae sunt, ipse non dedignatus est ad has venire, ut eas et visibili miraculo, et, quod multo majus est, invisibili [Col. 0212C] sanctificaret. Nam quod ex aqua vinum fecit, licet sit magnum mirandumque nimis miraculum, tamen quantum distat ortus ab occidente, tantum distat inter spiritualem Novi Testamenti intelligentiam, et inter carnalem Veteris scientiam, quam ipse potentia sua velut aquam in vinum convertit, cum omnem creaturam spiritualiter intelligendam esse docuit, ut sol et luna, panis et petra intelligi possunt. Sol enim, super omnem terram lucens, ipsum Dominum nostrum ubique majestate sua lucentem significat; luna vero, nunc incrementa sui nunc autem detrimenta sui sustinens, sanctam Ecclesiam quae per filios suos interdum crescit interdum vero decrescit. Panis, qui cor hominis confirmat (Psal. CXII, 17) , ipsum Dominum confirmantem omnes qui [Col. 0212D] sperant super misericordia ejus ne inter hujus vitae pericula deficiant; petra etiam, quae solida est ad quodlibet aedificium superponendum, item Dominum nostrum qui solidus est omnibus super eum aedificantibus significat; sicut et ipse testatur in quodam Evangelio, dicens: Omnis qui venit ad me et audit sermones meos, et facit eos, ostendam vobis cui similis sit. Similis est homini aedificanti domum, qui fodit in altum, et posuit fundamenta supra petram (Luc. VI, 47, 48) ; per quam videlicet petram se ipsum significavit. Eodem modo, cum non solum parabolas ab illo in Evangelio mystice prolatas, verum etiam omnia humanae vitae officia ad spiritualis intelligentiae usum aptari posse tradidisset, aquam profecto [Col. 0213A] convertit in vinum. Hoc quoque miraculum toties facit, quoties quemquam a carnali vita ad spiritualem convertit. Ideoque et nos, fratres charissimi, Dominum nostrum tanti miraculi operatorem deprecemur ut, ad nos veniens, nuptiasque in nobis faciens tales per quas ipse quidem sponsus, anima vero nostra efficiatur sponsa, aquam carnalis vitae, quam vel pro necessitate mortalis naturae vel pro mala consuetudine hucusque bibimus, in vinum spiritualis vitae dignetur convertere.

Docuit etiam Dominus in Evangelio praelatos et judices non debere praecipites esse in judicio. Nam cum quamdam mulierem in adulterio deprehensam Judaei ante illum statuerent, et pro hujusmodi crimine judicium ipsius exquirerent, non statim pro [Col. 0213B] exquisito respondit judicio, sed inclinans se aliquandiu in terra scribebat digito; admonens videlicet omnes fideles hoc facto ut, cum quaelibet proximorum vitia conspiciunt vel audiunt, non ante haec respondendo judicare [judicent], quam ad conscientiam propriam reversi discretionis digito eam diligenter sculpant, et, in ea, quid Conditori placeat quidve displiceat sedula examinatione discutiant. Per inclinationem denique Jesu humilitas, per digitum discretionis subtilitas, per terram vero cor humanum, quod vel bonarum vel malarum actionum solet reddere fructus, exprimitur.

Saepe contingit ut inter multos peritos aliquis sit tardioris ingenii; quod scilicet Dominus non tantum propter ejus imperitiam vel diffidentiam fieri permittit, [Col. 0213C] sed etiam ut alii tam futuri quam praesentis temporis homines eadem imperitia laborantes corrigantur et instruantur. Nimis enim providus est Dominus, et nulli vel bene vel male contingere permittit propter se solum; sed ut simul alii corrigantur aut consolentur per illum. Cujus nimirum providentiae causa sanctum Thomam apostolum inter alios apostolos credentes permisit ad tempus dubitare de resurrectione sua, ut cuncti in quocunque loco vel tempore positi per ejus dubitationem instruerentur ad fidem. De qua dubitatione sanctus Gregorius in homelia quadam disserens ait: Nunquid, fratres charissimi, casu gestum creditis ut electus discipulus de resurrectione dubitaret, dubitans palparet, palpans crederet? Non hoc casu, sed divina [Col. 0213D] dispositione gestum est. Egit namque miro modo divina clementia: ut discipulus dubitans, dum in Magistro suo vulnera palparet carnis, in nobis vulnera sanaret infidelitatis; plus enim nobis Thomae infidelitas ad fidem, quam credentium discipulorum fides profuit.

Jam diu per amoena et lata sacrae Scripturae prata utcunque digrediens, et flores qui videbantur optimi exinde decerpens, eis quibus ex scientia sufficienti facultas est plurima scripta quasi transiliendo percurrere, viam demonstravi in qua jugiter meditando, conversando spiritualiter currere possint. Et quam dulcis cursus ejus qui in lege Domini meditatur die ac nocte! Quia quaecunque faciet, [Col. 0214A] prosperabuntur (Psal. 1, 2, 3) . Verumtamen quoniam et ipse aliquantulum expertus sum, et ab aliis saepius audivi, in quolibet studio nullum cito posse fieri perfectum, sed a parvis rebus omnia incipere, instar cujuslibet grani, quod, postquam ex semine in terram projecto ortum fuerit, primum quidem in herbam, deinde in spicam, postremum vero in plenum frumentum crescendo vertitur. Quo videlicet significatur omnes ad alta tendentes per tentationes multas probandos esse prius quam ad perfectionis fructum perveniant.

[Col. 0214B] Libet hic scripta cujusdam fidelis mihique notissimi fratris inserere, qui, ad conversionem veniens, et Scripturam sacram legendo frequentans (habebat enim spem magnam in hac lectione), nimia diuturnaque hostis antiqui impugnatione fatigabatur in eadem sacra Scriptura. Quanto namque studiosius ille legebat, tanto magis tentationis molestia, ut sibi videbatur, crescebat. Cumque per Dei gratiam post multum temporis ab hac impugnatione eriperetur, cogitans qualiter, per ea quae passus erat, tam ipse quam alii aedificari possent, scripsit non solum illatas tentationis molestias, sed etiam sacrae Scripturae verba, nec non quaecunque ex divina inspiratione sibi provenerant, quibus interea respondendo utebatur pro clypeo, et qui sibi erant charissimi spiritualesque [Col. 0214C] amici, ostendit. Haec igitur, quia et mihi poscenti saepius legenda dedit, cogitare coepi ut his qui in Scriptura sacra se exercere student aliquomodo panderem; quatenus, per eamdem impugnationem quam ipse passus erat, illi cautiores fortioresque contra diabolum efficerentur. Sic quippe incipit scribere de tentationum suarum molestia.

Delusiones Satanae varias vigilans ac dormiens pertuli, quas licet universas nequeam dinumerando promere, aliquas tamen memoriae insitas, prout possum, volo referre. Et reor hoc primum de fraudibus his perhibendum, quod et ante monachilis vitae professionem, et postea diu perpessus sum; quia scilicet satis stolida improvidaque mihi inesset voluntas conversionis, quam, contra Scripturam [Col. 0214D] sacram, quae dicit: Omnia fac cum consilio (Eccli. XXXII, 24) , sine consilio parentum et amicorum, quamque, in maximo juventutis fervore positus, subito vellem adire; nimisque foret inconsultum ut hujusmodi homo quisquam tam periculosum susciperet votum: ideoque multo melius esse ut, praestolans usque ad aetatis maturioris perfectionem, tunc tandem, cum se virtus ingesserit omnis sponte, pro desiderata tractem conversione. Haec quidem et his similia in primis mihi quasi compatiendo et consulendo intulit illusio diabolica; deinde vero, cum talia ad plenum voluntatis suae effectum, Dei gratia resistente, non potuisset tentator nequissimus in memet obtinere, ad majoris excitatus est pugnam nequitiae. [Col. 0215A] Nam arte solita ad desperationem me pertrahere studuit, inspirans videlicet incassum me talem velle reverti, qui tantis criminibus sim implicatus, ut non solum principibus, sed etiam multitudini caeterae ipsisque simul parentibus et cognatis exosus essem. «Putasne, inquit, ut tam sceleratus homo apud Deum judicem districtissimum veniam possit promereri, quandoquidem, sicut scriptum est: Vix justus salvabitur? (I Petr. IV, 18.) Ne cupias ergo quae non sunt cupienda; sed potius ad ea laboris tui studium converte quae amodo possis obtinere. Si enim ita, ut tu stolidissime aestimas, omnibus concessa foret hujusmodi facultas ut scilicet ad regna coelestia tam perversus quam justus homo pertingere posset, nequaquam apostolus ille excellentissimus Paulus [Col. 0215B] diceret: Non enim est omnium fides (II Thess. III, 2) . Et iterum idem dicit: Non omnes obediunt Evangelio (Rom. X, 16) . Ipseque Salvator et veracissimus auctor haec rudimenta suis mundoque simul dedit omni: Qui potest capere, capiat (Matth. XIX, 12) . In qua procul dubio sententia praescius innotuit quod non omnis bona possit.» Cum igitur defusionibus torquerer talibus, quis, putas, mihi tunc erat animus? Nil aliud certe tunc praevalui nisi flere, et, juxta Psalmistam, fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI, 4) . Fateor nimirum ex intimo corde, quia nullus nisi per gratiam Domini solam talia potest vincere. Postquam autem insidiator calidissimus me ad desperationis illatae consensum nequit pertrahere, conatus est etiam per alia suae [Col. 0215C] fraudis argumenta ad justitiae divinae blasphemiam me deflectere, non deterrendo vel improperando, sed quasi condolendo et compatiendo afflictioni meae, suggerens videlicet cordi meo hujusmodi cogitationes: «O quam miserande juvenis, cujus dolorem nullus hominum dignatur attendere! Quis autem hominum vel excogitare potest tanta te jam depressum afflictione? Unde nec illis debes imputare; quia quod nequeunt scire, in eo non possunt subvenire. Novit enim Dominus et praevalet omnia solus. Ideoque illi soli constat imputandum quidquid videtur ineptum et inordinatum. Cum ergo sciat et possit omnia, quare non adjuvat te in tribulatione tua, qui pro ejus amore reliquisti et prius saeculum, et modo [Col. 0215D] diutius inaestimabilem sustines cruciatum? Quae, rogo, ista erit ratio districtionis, quae ad se jugiter clamantes omnibus cruciat modis? Fac quod facturus eris; depone supervacuas preces et luctus; quia ille in hac severitate in qua hactenus erat, amodo etiam perseverat: nam nimis stultum est ea precibus attentare quae te scias non posse impetrare. Verumtamen noli timere, quia nunquam unius potentis injustitia omnes permittitur perdere. Quomodo enim posset fieri ut homo quisquam mereretur semper affligi? vel quis mortalis sine peccato valet esse ab initio usque ad finem vitae? Aut parvuli innocentia qualiter acquiri potest in senecta? sicut Christus docet: Nisi, inquiens, conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII, 3) . Nunquid et hoc te movet, quod Ezechiel propheta comminatur, dicens: Anima quae peccaverit, ipsa morietur? (Ezech. XVIII, 20.) Si enim omnis, qui peccat, morti subjacebit, profecto nullus homo salvus erit; quia nemo absque peccato inveniri potest. Nonne similiter et illam mirabilem sententiam, quam paulo post idem Propheta dicit, tua mens attendit? ait ergo: Si averterit se justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus erunt in oblivionem (Ibid., 24) . Hinc est quod ille Judas traditor Domini, cum hoc unum traditionis crimen admisisset, post multimoda justitiae opera damnatus est. Attende adhuc et alia duo maxima hujus rationis exempla, in quibus probari et definiri potest omnis nostra sententia. Legitur enim in Exodi libro, quia [Col. 0216B] dixerit Dominus ad Moysen: Miserebor cui voluero, et clemensero in quem mihi placuerit (Exod. XXXIII, 19) . Rursumque in Evangelio scriptum est quia volens quidam discipulus ejus fieri, ac dicens: Sequar te, quocunque ieris (Matth. VIII, 19) , repulsus est ab eodem Domino dicente: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet (Ibid., 20) . O indiscreta severitas! O miseranda aequitas, quae tantummodo voluntatis suae arbitrium sequitur, et ad se confugientes suscipere dedignatur! Intolerabilis certe talis est disciplina, nullique merito placitura.»

Hujusmodi quoque delusiones diu perturbaverunt meas cogitationes, in quibus satis probari valet quantis periculis mens mea subjaceret.

[Col. 0216C] Ad easdem delusiones videtur pertinere quod subsequenter volo referre. Saepe igitur contigit ut, quia matutinis horis ad signum primum, sicut regula sancta docet, volui exsurgere, phantasmatico aliquo longe ante tempus surgendi excitatus oratorium venirem festinus. Hoc etiam tandiu credidi opus esse divinum, quousque ex tempestivi soporis impedimento coactum me sentirem ad intempestivum. Patiebar et hoc per aliquot annos in nocturnis horis, ut, licet admodum sanus in lectulo dormiens jacerem, cum ad matutinas laudes surgere deberem, quasi compede quodam membrorum omnium constringerer debilitate, sicque ad ecclesiam nutanti et difficillimo gressu pervenirem. Proferenda est adhuc tentatio [Col. 0216D] et delusio una, quam tanto difficilius intimare queo, quanto nunquam aliquid hujusmodi legebam vel audiebam ab ullo. Postquam enim suprascriptis et aliis multis tentationibus, quarum quasdam minime in memoria habeo, quasdam vero, ne legentibus sint taedio, hic proferre nolo, sum impulsus, sed, per Dei gratiam, a fide et spe coelestis auxilii nequaquam evulsus; tunc impugnatione tali diutius torqueri me sentiebam, per quam et de Scripturae sacrae scientia et ipsius Dei essentia prorsus dubitare compellebar. In aliarum quidem tentationum discrimine aliquod refrigerii intervallum, aliquod spei praestabatur refugium; in istius vero passione per horas continuas omnis fere solatii privabar cognitione. In aliis, per sacrae documenta Scripturae aliquatenus [Col. 0217A] roboratus, contra illata mortis jacula fidei speique armis decertavi; in ista autem, omni dubitatione et mentis caecitate circumseptus, si vel ulla in Scripturis sacris veritas sit ac profectus, vel si Deus omnipotens constet, prorsus dubitavi. In aliis, inquam, tolerabilis aliquomodo et temperata fuit impugnationis causa; in ista autem talis erumpebat violentia, ut non solum spirituales, sed etiam corporales mei sensus vigore solito destituerentur. Videbatur enim mihi interdum ut, quasi obvelato visu et auditu, nil juxta vires solitas videre aut audire possem, interimque quasi cujusdam mecum colloquentis, et ore etiam apposito verba meis auribus susurrando immittentis audirem, dicentisque: «Cur labore cassato tam diu fatigaris? Ubi est illa spes [Col. 0217B] pretiosa quam usque modo retinebas in Scriptura? Nonne, omnium mortalium stultissime, casibus propriis poteris probare quia et Scripturarum testificatio et totius creaturae imaginatio absque ratione constat et sine rectore? Nunquid experimento non cognoscis quoniam aliud librorum relatio divinorum, et aliud vita moresque probantur esse hominum? Putasne tot millia hominum errare, qui, ut ipse quoque hactenus cernebas, nec observare, sed nec suscipere curant documenta librorum?»

Cumque super his moestus in corde meo memorarem saepius quasi interrogando et objiciendo: «Si ita est, inquiens, cur tanta convenientia est in omnibus fere Scripturis divinitus inspiratis ut ratione pari et de conditore Deo et de mandatorum ipsius observantia [Col. 0217C] enarrent?» Visum est hujusmodi verba iterum quasi respondendo mihi inspirari: «Ideo utique, o insensate, Scriptura, in qua confidis, de Dei persona, et de religione multiplici verba profert; quoniam homines illi qui Scripturae ejusdem auctores olim exstiterunt, eodem modo quo etiam in tempore praesenti homines vivunt, ipsi tunc vixerunt. Modus autem vivendi in tempore praesenti, sicut tu quoque scis, constat talis ut honeste quidem et religiose satis homines loquantur, aliter vero longe sint actus eorum, sicut scilicet expedit, et fragilitas humana permittit. Non haec ita esse quotidie potes probare? Unde patet et auctores scripturarum antiquarum religiosa quidem honestaque dicta composuisse, sed non secundum eorumdem dictorum qualitatem vixisse. [Col. 0217D] Igitur secundum talem modum omnes legis divinae libros intellige conscriptos, ut videlicet religiositatis et virtutis superficiem quamdam exterius habeant, interius vero rationem aliam et intellectum exquirant; sicut in plurimis maximeque in divinis codicibus facile reperiuntur sententiae, aliam in littera, aliam in intelligentia rationem retinentes. Haec autem omnia ita esse, uno Pauli apostoli testimonio approbo: Littera enim, inquit, occidit; spiritus autem, id est, sensus, vivificat (II Cor. III, 6.) Nonne satis aperte per haec Apostoli verba doceris quia, si librorum dicta sequeris, maxima pericula patieris? Idem quoque de Dei essentia intelligendum est. Alioquin si aliqua persona vel virtus Dei omnipotentis [Col. 0218A] esset, nequaquam tanta confusio atque diversitas in rebus cunctis appareret; sed neque tibi discrimina tanta contingerent, talisque dubitatio quam modo pateris minime immineret.»

Cum igitur hujusmodi delusionibus diuturnis plus quam credibile sit impugnarer, et propter inauditam ipsius impugnationis qualitatem ulli fratrum aperte indicare vererer (nullum enim talia posse credere vel audire arbitrabar), tunc, solo prostratus, et prae amaritudine suspiria longa trahens, et vires animi colligens, emisi talem labiis et pectore vocem: «O si quis es Omnipotens, et si sis undique Parens, sicut et in libris legi saepissime multis! jam, precor, ostende quis sis et quid quoque possis, eripiens citius me a periculis imminentibus; nam sufferre magis nequeo [Col. 0218B] discrimina tanta.» Nulla dehinc mora; et ablata est per Dei gratiam non solum omnis illa dubitationis supradictae nebula, sed etiam scientiae lux tanta in corde meo emicuit, ut et nunquam postmodum tales dubitationis mortiferae tenebras sustinerem, et ea quae minus antea cognovi intelligere coepissem. Cujus etiam intelligentiae gratia in tantum per idem tempus mihi augebatur, ut non eam facile possem occultare. Instinctu enim quodam ineffabili et fervore insolito succensus, aliquam laudis divinae operam pro gratia collata assumere incitabar. Cumque eamdem intelligentiae gratiam nec prorsus tacere nec convenienti ratione possem perhibere, tractare coepi, quia forsitan dictando et scribendo fervor insitus liceret proferri.

Hoc itaque modo occasionem scribendi sumens, et ea quae superius, de illusione diabolica proferebam, et quae adhuc proferre volo, de inspirationis divinae colloquio scripsi, ita incipiens: Quoniam igitur delusiones diabolicas peccatorum meorum causa exortas atque contra me suscitatas aliquantulum protuli, consequens profecto et rationabile videtur ut etiam divinae inspirationis modos, quibus mens mea ad repugnandum instruebatur, scribendo aperiam, ne forte [Col. 0218D] aliquis, delusiones easdem hic tantummodo scriptas et non protinus coelestis adjutorii instrumenta ex lectione pari agnoscens, aut me victoriam adeptum, quae mea nunquam est, mihimet deputasse arbitretur; seu etiam, quia mihi defuisset protectio divina in meis, in suis pariter tentationibus idem sibi eventurum vereatur. Cui suspicioni nullum dans locum, fateor me contra diaboli insidias omni modo per gratiam divinam instructum, sed, desidia lasciviaque animi torpentem, nullo umquam certamine debito vel vigiliarum, vel jejunii, seu cujuscunque continentiae pro viribus datis pugnasse. Nam, ut praeteream collata scientiae liberalis dona, quae circumspectionis instrumenta constant maxima, memini me frequenter, et maxime cum primum de stratu meo in matutinis [Col. 0219A] exsurgerem horis, mox a quodam quasi mecum surgente mecumque simul gradiente per ineffabilem modum nunc increpari, interdum leniter admoneri, crebro etiam humillimo nisu obsecrari pro emendatione morum et vitiorum, eorum quidem in primis quae hesterno forsitan die ignoranter committens pro nihilo duxi; tum vero pro eorum quae in quocunque tempore admisi aut inepte ridendo, vel incaute loquendo, seu jactando, vel adulando, sive detrahendo, seu etiam inutilia cogitando; postremo pro emendatione cujuslibet vitii quod longe jam antea perpetratum vix memini.

Cumque hujusmodi inspiratione et instinctu circumventus ecclesiam intrassem, et ad orationis studium me suppliciter inclinassem vel prostravissem, [Col. 0219B] Deus scit quod non mentior, videbatur mihi quasi aliquis etiam me deposceret eodem studio orandi: «Sicut, inquiens, tibi gratum est ut a me rogata consequaris, ita quoque mihi pretiosum constat si tu precibus obedias meis. Nonne ergo tu, quem saepe rogavi ne hoc vel illud vitium geras, adhuc in illis perseveras? Nunquid non adhuc in te resident carnalium rerum desideria, servitutis divinae negligentia, jactantiae et arrogantiae nec non vestitus superflui studium, illius hominis odium quem scis a te non esse odiendum? dicente Scriptura: Omnis qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III, 15) . Si enim ille, te frustra persequens, iniquus est, quid ad te pertinet, ut eum similiter persequaris? Nonne scis scriptum: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus [Col. 0219C] (Rom. XII, 19) ? Si vero talis est ut eum convertere possis, cur hoc negligis? Nonne ad hoc unicuique ingenium liberalisque scientia a Deo praestatur, ut alios aedificare moliatur? An arbitraris ut te tantummodo in alios peccantem velim tolerare, et non similiter alios in te delinquentes usque ad poenitentiam exspectare? Quin potius attende quia, sicut omnium Creator Paterque sum mortalium, ita erga omnes unum patientiae et paternitatis habeo affectum. Vos autem homines hoc decet omnimodo providere, ut tanta pietatis meae devotio vobis valeat prodesse. Ubi ergo nunc est patientia et constantia, nec non illa perfectio, quam saepe Deo promisisti, si ille te eripiens a periculis imminentibus constitueret in habitu monachico? En Deus effecit quod mens [Col. 0219D] tua saepe rogavit; tu quoque quare tuum tardas persolvere votum? Rogasti etiam tibi talem praestari locum in quo copiam haberes librorum. Ecce exauditus es. Ecce libros retines diversum dogma ferentes, in quibus aeternam poteris cognoscere vitam. Cur rebus variis mentem per inania spargis, et minus optatum festinas sumere donum? Ad haec etiam rogare studuisti ut, quia te ad toleranda adversa praeparatum et promptum existimasti, aliquam super te permitterem venire molestiam tentationis, per quam meruisses aliquatenus expurgari a peccatis. Ecce et hoc ita exaudivi, ut non secus nequissimi tentatoris vota, sed potius juxta vires tibi concessas ab eo fatigareris, et tamen, cum ab hujusmodi compugnantia [Col. 0220A] vel aliquid attentaris, mox, velut ignarus et inermis, victus abibis! Constat ineptus homo, qui se scit subdere neutro, nec paci videlicet nec bello: paci, quia, cum nulla aderit pugna, se tanquam validum et promptum sponte affert ad pugnandum; bello autem, quia, cum primum insonuerit clangor pugnae, mox depositis armis fugit ad solatia pacis. Quem ergo sanctorum Patrum in Veteri aut in Novo Testamento degentium tam gratum mihi tamque pretiosum esse unquam legisti, ut eum in tribulationis alicujus fornace noluissem probari? In quibuscunque igitur libris divinae legis placeat, hoc, quod jam dixi, exquire, et invenies procul dubio mihi non in sua voluntate homines delicatos, sed magis in tribulatione ac persecutione probatos, semper placuisse [Col. 0220B] Unde in Evangelio dicitur: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 10) . Et iterum evangelica verba testantur: Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud (Matth. XI, 12) . Item scriptum est de eodem: Arcta et angusta via est quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) . Hinc etiam Paulus apostolus dicit: Nemo coronabitur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) .

«Cum ergo haec et his similia multa in Scripturis sacris scias scripta, quare tu, si aliquam vitae perennis coronam vis percipere, nil tribulationis aut molestiae pro criminibus saltem commissis cupis sustinere? Attende itaque diligenter ad ea quae jam dicere volo, quoniam legisti talia crebro. Plurimi namque [Col. 0220C] sanctorum non tantum pro peccatorum emendatione seu correctione, quantum propter probationem vel perpetuae felicitatis compensationem tormenta in hoc mundo pertulerunt, sicut sanctus Job, Daniel, Isaias, Jeremias in Veteri, in Novo autem Testamento omnes pene martyrum chori leguntur ideo magis passi ut, velut aurum in fornace probatum, puriores effecti aeterna perfruerentur requie, quam ut pro sceleribus puniti reatum persolverent illata tribulatione. Tu vero nihil horum tibi merito vindicare potes, ut scilicet magis ad probationem quam ad peccatorum absolutionem amodo affligaris. Sed ad hoc tribulationes omnimodas tibi opus est tolerare, ne pro reatibus tuis aeternas poenas cogaris subire.

[Col. 0220D] «Hoc quoque oportet ut jugiter recorderis, quia plurimi, pro peccatis multo levioribus quam tua sint, justo Dei judicio, aut tormentis gravibus vel inhonesta membrorum amissione vix praesentem vitam redimere meruerunt, seu etiam, quod miserabilius est, aut gladiis, aut bestiis, vel igne, sive aquis consumpti mortem repentinam subierunt. Quae omnia, licet multimodis criminibus saepe meruisses, non solum pietate divina protectus evasisti; verum etiam interim dona utriusque hominis ingentia, quae mortalibus plurimis sunt denegata, tu, velut ex meritis aliquibus aequisita, ab annis puerilibus usque in praesens semper tenuisti. Nonne ergo haec tanta recordatione sunt digna? Nunquid [Col. 0221A] ullam in Deum habes justae quaerimoniae causam? Scio utique te eo majorem pro tribulatione quacunque recenti querimoniam habere, quo minus in tempore praecedenti adversa solitus eras ulla sustinere. Ideoque contra Domini flagella, peccatis tuis abolendis nimis necessaria, tanto magis modo murmurare soles, quanto majori clementia patientiaque ille hactenus iniquitates tuas sustinuit omnes. Sed haec est injustissima hominum recompensatio, ut, cum a pueritia usque ad senectutem omnigenis peccatorum sordibus involuti mira Dei pietate sustineantur, et postea, ne aeternis deputentur suppliciis, pro eorumden peccatorum ablutione aliquatenus affligantur, nullas ei grates studeant impendere, vel pro exhibita compassione, vel pro emendatione. Noli [Col. 0221B] ergo mirari quia mihi placet omnes homines probari: nam nec sibi, nec aliis satis cogniti forent, nisi eos tentamenta aliqua certos ac probatos facerent. Quis enim miles, nullum praelii periculum expertus, praeliandi socius erit certus? Ideoque multi, in otio et in pace inutili nutriti, quamvis fortes se esse credant, cum venerint ad bellum, continuo fugae quaerunt praesidium. Sic etiam tu arbitratus es temet ante tentationis tempus validum ad omnia, et ecce quam infirmus sis ex tentatione apparet illata. Nunquid adhuc nescis quantum sit NOSCERE QUID SIS? Certe si necdum tentatio aliqua te fortiorem, tui tamen te fecit certiorem; quia prius te, quod non eras, credidisti validum; nunc, veritatem propriae fragilitatis expertus, agnoscis te infirmum. [Col. 0221C] Haec est namque illius agnitio infirmitatis, de qua Apostolus dicit: Virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) . Igitur Deo gratias age; quia, quamvis invitum, te fecit jam tibi notum, et propriae fragilitatis conscium.

«Consideraque simul, quia tanto majori devotione ac fide regimini divino debes amodo obtemperare, quanto pluribus experimentis jam probasti omnia in Deo tuta esse; sufficere namque tibi pro fide atque spe retinenda deberet, quod saepe in Psalmista legis et audis: Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum (Psal. CII, 13) ; et iterum: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV, 13) ; [Col. 0221D] itemque: Custodit Dominus omnes diligentes se (Psal. CXLIV, 20) . Multaque his similia et in aliis codicibus inveniuntur scripta, ut in Isaia propheta, qui ex Domini persona dicit: Convertimini ad me, et salvi eritis omnes fines terrae (Isa. XLV, 22) ; et iterum idem propheta dicit: Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum (Isa. LV, 7) . In Ezechiele quoque propheta invenies similia verba; scribit enim: Vivo ego, dicit Dominus Deus, nolo mortem impii, sed ut convertatur, et vivat (Ezech. XXXIII, 11) ; et paulo post profert sententiam, quae, licet justis, ne de se aliquid praesumant, pavorem [Col. 0222A] ingerat, injustos tamen verbis omnem humanae clementiae usum excedentibus consolatur, dicens: Etiam si dixero justo: Vita vivat, et confisus in justitia sua fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus oblivioni tradentur. Si autem dixero impio: Morte morieris, et egerit poenitentiam a peccato suo, feceritque judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur (Ibid., 13, 14) . In aliis etiam prophetis invenitur scriptum quanta Dei gratia sit super omnes qui invocant illum. Joel namque propheta dicit: Convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, et praestabilis super malitia (Joel. II, 13) . Et Amos propheta dicit: Quaerite Dominum, et vivite (Amos V, 5) . Non minorem quoque fidei atque spei doctrinam in Jona propheta [Col. 0222B] invenies, in quo commemoratur benignitas Dei immensa circa Ninivitas delinquentes. Eadem itaque rudimenta ac solatia in omnibus sacrae Scripturae libris reperiuntur, sicut et Apostolus testatur, dicens: Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum. Item Paulus, inter innumera Epistolarum suarum documenta, specialiter quali clementia Deus in tribulatione vel tentatione positos tueatur profert, dicens: Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis; sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere, illud scilicet proventum vocans, quod, variis tentationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati, discimus quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis, quantaque Dei gratia nos exinde liberantis.

[Col. 0222C] «Sed si de his omnibus documentis, quae jam ex Scripturis sanctis prolata sunt, aliquid diffideres, vel quia ex legis umbra, seu quia ex puris hominibus sunt dicta, saltem ea quae dicta sunt a Domino Jesu Christo, qui Deus et homo est, firmiter credere debuisses. Dicit enim, Matthaeo evangelista narrante: Non veni vocare justos, sed peccatores (Matth. IX, 13) . Item, eodem narrante: Venite, inquit, ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego faciam requiescere vos (Matth. XI, 28) . Luca etiam perhibente, discipulos suos pro quadam ratione immiti increpat, dicens: Nescitis cujus spiritus estis; Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare (Luc. IX, 56) . Item per eumdem evangelistam ait: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam supra [Col. 0222D] nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 10) . Joanne quoque perhibente, dixit discipulis suis: Amen amen dico vobis, quia qui verbum meum audit, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, et in judicium non venit, sed transit a morte in vitam (Joan. V, 24) . Quia ergo tibi datum est nosse legendo et meditando hujusmodi documenta, cur, quaeso, non sufficiunt tibi pro fidei et spei salutiferae constantia? Nunquid pro munere parvo, vel sine causa datam tibi litterarum scientiam existimas? O quanti pretii pensarentur ista apud multos, quae tu pro nihilo deputas! Proinde vero, quia non solum supra memorata scientiae liberalis gratia, sed etiam ea quae ex ingenio naturali [Col. 0223A] ipsoque usu communis vitae velut certissima de Deo prius sentiebas, nunc in oblivionem et in errorem ducto tibi minime suppetunt pro retinenda inter tentationis illatae molestias fidei speique constantia, libet illa memorare Dei beneficia quae expertus es in pueritia: ut, dum hoc, quod, modo licet plurimis documentis instructus (utpote in aetate maturiori constitutus) ignoras, te olim in aetate puerili satis nosse probavero, vel sic confusus ad cor redeas, et Dei misericordiae potentiaeque nunquam diffidas, quolibet modo afflictus videaris, qualicunque tentatione diabolica impugneris. Diabolus enim justo Dei judicio fatigare te ad tempus permittitur; sed sollicitudo tua nisibus omnimodis hoc debet perpendere, ne ille delusione sua te valeat subvertere.»

«Quis igitur ille erat quem tu quondam, cum nuper ad scholam pro litteris discendis traditus esses, et saepe, inter coaevulos ac scholasticos residens, ne verberibus diris castigareris timuisses, unice pro discendi facilitate invocasti, et exaudivit te? Quem, quaeso, tunc credideras tam pium ut te parvulum a virgularum plagis defenderet, tamque potentem ut capacitatem etiam sensus nec non ampliorem scientiae facultatem concedere tibi posset? Nonne Deum solum, creatorem et provisorem universorum? Nunquid non tuis tunc satisfecit precibus, [Col. 0223C] quamvis tu necdum ad proferendas orationes sinceras existeres gnarus? Certe, temetipso consentiente, nisi forte oblivionis aut moeroris causa impediaris, testor quia non solum praemonstratas a doctore, sed etiam nondum reseratas lectiones et cantica tam capaci celerique effectu didiceras, ut non parvum miraculum caeteris simul discentibus exhiberes.

«Quoniam igitur, adhuc parvulus et in scholis positus, tantam Dei gratiam potentiamque saepe expertus es, cur etiam modo, cum viriles annos retinere videaris, cum per dona scientiae plura nec non per experimenta multa pietatis divinae notitia potiaris, dissimilia de Deo credis? O qualis vir, qui, aliquantalum [Col. 0223D] proficiens in puerili, ad nihilum tendit fungens aetate virili! cum congruentior humani profectus ordo sit de puerili in virilem animum proficere, de parvis ad majora conscendere; sicut et Apostolus dicit: Cum essem parvulus, cogitabam ut parvulus, sapiebam ut parvulus; quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli (I Cor. XIII, 11) . Attende ergo quanta pietatis divinae experimenta teneas, et a fidei speique constantia deficere noli; sed recordare jugiter quia scriptum est: Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) ; et: omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX, 22) ; sed et illud, quod beatus Petrus apostolus admonet, dicens: Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret, resistite fortes in fide (I Petr. V, 8, 9) . Quid adhuc dubitas de ineffabili Dei clementia, et de praecavenda diabolicae fraudis astutia? Hostis namque tanti insidias nullatenus potes evadere, nisi firmiter credas quia nihil impossibile est apud Deum, et quoniam salvat omnes sperantes in eum. Huic vero fidei licet tenacissima diaboli invidia te impediat inhaerere, suggerens videlicet cordi tuo obtinendae remissionis vel salutis difficultatem, nec non judicii divini austeritatem; tu tamen supra dicta Scripturae sacrae documenta ac pietatis divinae experimenta sub tenaci memoria repone, et procul dubio omni diabolica liberaberis delusione. Diabolus enim nullo modo magis confunditur et convincitur, quam cum ei a fidelibus Scriptura sacra objicitur. Quod etiam ex Jesu Christi testimonio manifestissime [Col. 0224B] probatur. Nam, quamvis sibimet maxima verborum scientia inesset, tentatori tamen cum nullis aliis, nisi quae ex sacra pagina protulit, respondere voluit dicens: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) ; et iterum: Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum (Ibid., 7) .

«Inter haec vero scire te convenit quoniam pro causis variis tentationes diaboli perferre proderit. Primo, ut illius inaestimabilis malitia et versutia detegatur; deinde, ut uniuscujusque hominis tentati fragilitas vel constantia agnoscatur; ac per hoc, fragilis quidem et lapsus, cum conversus fuerit, aliis in tentatione vel fragilitate quacunque adhuc positis condolere compatique sciat, sicut de beato [Col. 0224C] Petro legitur quia idcirco in peccatum fragilitate propria urgente cecidisset, ut aliis peccantibus misereri didicisset. Constans autem et perfectus ideo in tentatione probatur, ut caeteris adhuc stantibus in exemplum, et cadentibus in venerationem reparationemque assumatur, sicut et beati Job perfectio atque constantia cunctis est imitanda nec non veneranda. Ille enim ita pro Domino et propriae carnis ulcera gravissima, et filiorum invisam mortem, universaeque substantiae perditionem sustinuit, uxoris quoque convicia, nec non amicorum opprobria invectionesque plurimas contempsit, ut in nullo Deum offenderet, sicut de eo Scriptura commemorat, dicens: In omnibus his non peccavit Job labiis [Col. 0224D] suis, neque stultum aliquid contra Deum locutus est (Job I, 22) . Nonne ergo utilis exstitit tanti beati Job tentatio, in qua et ipsius constantia et diversa Satanae reserata est malitia? Eadem utilitatis causa, eadem pietatis cura semper fuit et semper erit Deo super omnes quos tentari permittit, quamvis vos, homines, efficiente diaboli invidia, infidelitate et desperatione obcaecati inutilia et impia de Deo arbitremini. Relinque igitur varium opinionis errorem, et ad susceptam monasticae religionis fide moribusque congruis temet praepara professionem.

«Arbitraris namque interdum eamdem professionem te frustra assequi, pro eo scilicet quia hanc et sine consilio omnium affinium parentumque tuorum, et absque consideratione fragilis ac lubricae aetatis [Col. 0225A] immaturaeque ad tantum studium aggressus fueris; sed quam facile dubitationem talem evadere valeas oportet ut attendas. Et primo quidem de consilio, dehinc de caeteris aliqua promere cupio. Consilium namque in bono et in malo potest fieri; sed ubi fit in bono, hoc est propter utilitatem animae seu corporis, omni modo est amplectendum; ubi vero in malo, hoc est propter carnalia solummodo vota implenda vel commoda hujus vitae noxia acquirenda, non solum fugiendum, sed etiam detestandum est. Unde Psalmista utriusque qualitatem insinuans, postquam dixit: Dominus dissipat consilia gentium, reprobat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum, statim subjunxit, dicens: Consilium autem Domini manet in aeternum (Psal. XXXII, 10, 11) . Item de [Col. 0225B] bono in Parabolis Salomonis sapientia fatur: Ego habito in consilio (Prov. VIII, 12) . Rursum in eodem Salomonis libro de consilii boni qualitate dicitur: Audi consilium, et suscipe disciplinam (Prov. XIX, 20) . Cum enim praemittitur: audi consilium, ac mox subjungitur: et suscipe disciplinam, patet profecto quia hoc est verum rectumque consilium suscipere disciplinam. Sed ut vulgari etiam more de consilii qualitate disputemus, nunquid tu semper amicorum vel parentum consilia quaesivisti, quando aliqua flagitia perpetrare voluisti? Veritusne ergo es tunc ideo Deum offendere, quia talia sine consilio solebas facere? Ecce vides quam superfluum sit te ex hoc arbitrari Deum offendisse quod sine consilio amicorum utilitatem tractares animae, quandoquidem [Col. 0225C] pro explenda carnis nugacitate nullum consilium requirens minus offendere putasti.

«Quod autem propterea animo saepius nutanti incedis, quia, in fervore juvenili immaturaque adhuc aetate positus, tam difficilem monasticae vitae religionem quasi inconsiderata laboris tanti difficultate assumpsisti, scias procul dubio nihil aliud esse nisi causam delusionis diabolicae. Quia sicut expedit omnibus ad me conversis, et, ut tu quoque rogasti, diabolus juste permittitur te tentando fatigare, siquidem tam in juvenili quam in provectiori aetate debere et posse ad viam meliorem converti testantur et exempla multorum et librorum paginae sacrorum. Dicit enim Ecclesiastes: Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae (Eccle. XII, 1) . Item [Col. 0225D] in libro Jesu filii Sirach legitur: Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem (Eccli. V, 8) ; in eodem quoque libro scriptum invenitur: Quae in juventute tua non congregasti, quomodo invenies ea in senectute tua? (Eccli. XXV, 5.) Hinc et Propheta: Puer vel peccator centum annorum maledictus erit (Isa. LXV, 20) . Ad haec etiam, rogo, cui validior praestantiorque aetas magis congruit servire, Deo an diabolo? Nunquid, priusquam vires defecerint corporis, nullus homo viam debet arripere perfectionis?

«Est et alia causa super molestia passionum tuarum tractanda, quam decet ut mente perpendas intima. Nam quanto majoribus beneficiis ditatus, et [Col. 0226A] longiori patientia hactenus a me es supportatus, tanto difficiliorem conversionis viam sustinere debes. Scio namque in juventute difficillimam esse cujuslibet conversionem. Sed et te convenit scire quam difficile, quam laboriosum mihi quodammodo erat per illorum scandala qui per te depravati sunt; quod tu, plurimis in utroque homine laureatus beneficiis, pene omne tempus praeteritum consumpsisti in flagitiis. Finitis igitur solutionibus quas, pro rebus quibusdam in quibus dubitando laborabas, protuli, nunquid adhuc, o amator dubitationis totius, aliquid certum et definitum probatione ulla accepisti? An ignoras quoniam documenta tanta, quacunque ratione vel meditatione concepta, nequaquam adeptus es frustra? Ideoque in eorumdem documentorum [Col. 0226B] cognitione stabilem mentis retine intentionem, et per haec praepara animum tuum ad tentationem. Nam quanto majori inspirationis divinae gratia jam praemonitus instructusque eris, tanto validiorem tentationis molestiam patieris. Iterum atque iterum eadem repetens admoneo, ne forte inter eos deputeris qui, ut scriptum est, ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt (Luc. VIII, 13) . Mirari itaque noli si quid passurus sis novi, verumtamen praescio quanta infirmitate et ambiguitate inter novas tentationis molestias dissolvaris, arbitratus scilicet me ipsum, Deum omnipotentem, omnino non esse, et haec omnia, quae de me percepisti, apud te quasi somnia videri. Recede ergo, recede, miser, ab hac dementia, quia, sicut saepissime [Col. 0226C] tibi patefactum est, delusione circumvallaris diabolica. Attende, o captive, ne tu sis ille, de quo dicit Psalmista: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XI, 1) . Diabolus quippe, satis agnoscens universos confugientes ad me veniam promereri posse, omnigenis delusionibus retrahit eos ab ipsius aditu veniae, hoc est a fide, immittens videlicet fraude solita hujusmodi cogitationes: ut aut indignum mihi videatur sceleratos quosque justificare; seu austeritatem tantam mihi inesse quam nullus homo peccator, etiamsi pro poenitentia semper castigetur, valeat minorare; sive ut de justorum retributione perpetua et de impiorum perenni dubitent poena; vel etiam judicia blasphemare audeant mea; seu ut Scripturae sacrae dicta intentione subvertant [Col. 0226D] sinistra; ad extremum vero, ut, sicut tu quoque modo delusus privaris, de certissima substantiae meae priventur agnitione.»

«Sed, quia insipientiam animi tui huc usque prae mortalibus multis sustinui admonendo et instruendo, cur etiam talia permittam contingere, aliquatenus te volo instruere. Nunquid ignoras angelos et archangelos, omnesque coelicolas, qui longe sublimiores natura constant humana, in eo voluntatis suae arbitrio [Col. 0227A] relictos, ut sive mecum, sive cum principe diabolo vellent, permanerent? Sic quippe oportuit eos probari, ut et quid in me et quid in se essent posset denudari. Unde, cum probati quidam sine me nihil esse, alii vero in se aliquid esse et posse crederent, hi, qui in me suum tantummodo esse decernebant, electione et felicitate perpetua videbantur digni; illi autem, qui se viribus propriis commendabant, ut patefieret quid sine me possent, irremediabili judicio sunt puniti, sicut in Epistola beati Petri apostoli legitur: Deus, inquit, angelis peccantibus non pepercit (II Petr. II, 4) . Et in Epistola Judae: Angelos qui non servaverunt suum principatum, sed reliquerunt suum domicilium, in judicium diei magni aeternis vinculis reservabit (Jud. VI) .

[Col. 0227B] «Nota quoque et illud, quia, si iidem angeli in exordio creationis suae ita probati non essent, licet natura praeclarissima pollerent, per se tamen aliquid posse existimantes, tanto nequius quandoque superbiendo caderent, quanto jam diutius se viribus propriis stetisse crederent; et in hujusmodi dilatione non tantum angelicae, sed etiam humanae damna evenirent naturae. Quia, cum districtio divina angelis superbientibus in initio minime resisteret, humana profecto superbia, impunitatis tantae causa magis ac magis Deum contemnens, graviori demum judicio prosternenda caderet. Quamobrem quid vel angelica vel humana natura per se possit mox in utriusque initio apparere oportuit, ut eorum casus non tam sibi caeterisque videretur detrimentum quam [Col. 0227C] doctrinae exemplum; et eo fortius postmodum starent mihique tenacius inhaererent, quo majori experimento per semet nil posse didiscissent. Caeterum hi angeli, qui, arbitrii libertate data probati, a consortio subjectionis meae sponte discesserunt, ideo veniae remedium non meruerunt, quoniam extrinsecus nulla rerum necessitate, nulla intrinsecus naturae suae ad hoc coacti sunt imbecillitate, sed vitio tantummodo superbiae ex ipsa libertatis claritatisque suae excellentia inflati, potentiae meae praesumebant resistere. Homo autem primus, licet sapientia multiplici et conditione spirituali ita esset adornatus ut diceretur ad imaginem et similitudinem Dei factus, quia tamen compositus erat ex carne lutea, et diaboli praeventus seductione atque astutia, pro praecepti [Col. 0227D] mei transgressione veniam meruit; ea tamen ratione ut, ejectus de paradiso voluptatis, operaretur terram de qua sumptus est, et in sudore vesceretur pane. Quod scilicet et juxta litteram de corporali, ut ea quae in hoc exsilio corpori essent necessaria, cura excoleret varia; et de spirituali pane, id est Christo, potest intelligi, ut cui prius facillimo liberi arbitrii nisu inhaerere, et in quo omnia habere posset, ad eum postmodum lapsus cum sudore maximo poenitentiae rediret, atque ejusdem arbitrii ingeniique vires, quas ante transgressionem absque sensus torpore ad cuncta bonitatis jura retinuerat, postea, carnis fragilitate praepediente, cum labore gravi obtineret.

[Col. 0228A] «Cum igitur hac ratiocinatione agnoscas non solum eumdem primum hominem singulari conditionis humanae primatu sapientiaque laureatum, sed etiam omnes coelicolas, quorum excellentiae creatura nulla comparatur, absque probatione congrua non posse mihimet firmiter inhaerere, nec non sui meique differentiam pervidere: quem deinceps hominum caeterorum, a primi hominis prudentia insita aliquid distantium, arbitraris esse tam perfectum, ut, sine tentatione, meae magnificentiae suaeque fragilitatis certum capere possit experimentum?

«Quod si tentationis insolitae molestias super te irruisse causaris, attende quoque quia tu pene insolito more gratiam meam hucusque magis quam alii plures adeptus sis. Nonne tibi insolitum videtur, [Col. 0228B] a pueritia usque in praesens omnimodis te sceleribus implicatum, non solum poenas condignas evasisse, sed etiam, quasi vice versa, haec quae multis denegata sunt religiosis, et (quod non absque admiratione magna pensari valet) cum labore magno exquirentibus, ea nisu facillimo dona pietatis meae ingentia percepisse? Recordare, quaeso, quid tu absque labore solito hactenus beneficiorum, et quid caeteri plures mei electi experirentur angustiarum, priusquam pacem vel requiem ullam non dico futurae sed praesentis vitae obtinerent, quamvis nonnulli inter beneficia demum sibimet collata afflictiones varias perferrent.

«Et ut haec apertius tuo innotescant animo, quosdam qui hujusmodi vitam ducebant, tam in Veteri [Col. 0228C] quam in Novo Testamento, per nomina recitare cupio. Scisne quantos labores et tribulationes Jacob patriarcha pertulerit, priusquam ullam benedictionis perceptae a patre suo Isaac gratiam promereri potuerit? Nam, ut Genesis liber testatur, oderat semper Esau Jacob pro benedictione qua benedixerat ei pater: ideoque, matre suadente, idem Jacob propter fratris metum profectus est in exsilium, ubi avunculo suo quatuordecim annos serviens ignobilis personae sortitus est negotium. Postea vero, cum rediret ad patriam, in tantum adhuc fratris expavit iram, ut, pro reconciliatione nuntios praemittens, non solum jam fratrem, sed et dominum appellaret, dicens: Sic loquimini domino meo Esau. Haec dicit frater tuus: Mitto nunc legationem ad dominum [Col. 0228D] meum, ut inveniam gratiam in conspectu tuo (Gen. XXXII, 4) . Cum autem advenientem fratrem procul vidisset, prae timore in terram cadens, septies adoravit donec appropinquaret. Videsne ergo quantas afflictiones ille tantus vir sustinuerit, antequam gaudia aliqua benedictionis promissae gustaverit? Ac si gustavit magnus timor haec superavit. Eadem quoque de filio suo Joseph proferri licet, quem cum per somnia patefacta fratres sui magnum quemdam sibique praeponendum arbitrarentur, mox, obliti totius fraternitatis, contra eum omnimodo succensi sunt invidia, adeo ut, vix ab illius interfectione sese cohibentes, venundarent eum Ismaelitis: a quibus translatus in Aegyptum, tantam ibidem contritionem [Col. 0229A] pressuramque sustinuit, ut, sicut de eo Psalmista commemorat, ferrum pertransiret animam ejus, donec veniret verbum ejus (Psal. CIV, 18) , id est, antequam perciperet praedestinatam et revelatam potestatem, quam non solum super omni Aegypto, sed etiam super cunctis fratribus suis ad se pro inopia confugientibus possessurus erat.

«Similia etiam invenire vales de illo praecipuo viro Moyse, et famulo meo David, et de sancto Daniele, qui omnes, licet disparibus modis, ante et post susceptam dignitatem tribulationes periculaque maxima pertulerunt. Tales etiam viri multi inveniuntur in Veteri, sed multo plures in Testamento Novo qui tanto majora passi sunt discrimina, quanto non jam praesentia ulla, sed tantummodo futura et aeterna [Col. 0229B] desiderabant praemia. Illi namque qui ante legem vel sub lege religiose vixerunt, licet justi sanctique essent, magis tamen ab aliis quam a semetipsis illatas tribulationes sustinuerunt. Isti autem quibus exortus est verus justitiae sol, id est Christus, qui dixit: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI. 24) ; et iterum: Qui amat animam suam, perdet eam (Joan. XII, 25) , hujusmodi rudimentis incitati semetipsos offerebant tortoribus; et, si tortor alius defuisset, sese cum vitiis et concupiscentiis semper crucifigebant. Ideoque non facile terrenam sortiti sunt dignitatem, sed jugiter intendebant ad spiritualem; videlicet [ut] ipsi semet contra diabolicas tentationes fortiter munirent, aliosque exemplis suis erudirent. [Col. 0229C] Verumtamen, priusquam passionum propriarum victoria et pace fruerentur vel aliquibus regendis praeponerentur, plurima pertulerunt pericula, multa transierunt tempora. Quidam etiam, in spirituali dignitate jam constituti, praeter afflictiones spontaneas, aegritudinis vel persecutionis variae flagella ob humilitatis custodiam a me transmissa usque ad finem vitae praesentis sunt passi. Quamvis ergo hujusmodi viros innumerabiles, ut supradictum est, in Testamento Novo possis invenire, aliquos tamen exempli gratia nominare volo, ut, cum hos in testimonium assumpsero, facilius agnoscas qualitatem caeterorum.

«In primis itaque apostolos Domini Jesu Christi attende quid laboraverint, quid pertulerint antequam [Col. 0229D] aliquem laboris sui fructum, antequam sublimitatis percipiendae gradum, non dico in futura, sed in praesenti tantum vita, ubi Ecclesiae universae praeferendi erant, possederint. Dicit enim, ut evangelica verba testantur, ipse primus apostolorum Simon Petrus ad Jesum: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te, quid ergo erit nobis? (Matth. XIX, 27.) Quid autem in his verbis, ubi beatus Petrus se suosque coapostolos omnia reliquisse dicit, intelligendum putas, nisi, quod maximae difficultatis est, parentes, propinquos, dulcia matrimonii jura, filios, praedia, domos, postremo voluntatem propriam omniaque carnis desideria? Quamobrem licet iidem apostoli relictis omnibus suis Dominum Jesum comitarentur [Col. 0230A] jugiter corpore ac mente fideli, manifestum est tamen eosdem pro rerum suarum dimissione, nec non pro humanae fragilitatis occasione diutius a diabolo tentari ac fatigari, maxime cum et ipse Dominus tentationes ejus voluerit pati. Unde ad eosdem apostolos dicit: Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis (Luc. XXII, 28) . Praeterea tribulatione premebantur maxima, cum ipsum Dominum, in quo omnem spem suam ponebant, comprehendi ab hominibus pravissimis, et flagellari morteque turpissima condemnari videbant. Huic autem tribulationi successit et altera, quia scilicet propter inusitatam sibique invisam tanti Magistri passionem, licet argumentis multis patefactam, vix ejus credebant resurrectionem. [Col. 0230B] Inter haec quoque nihilominus persecutione ac metu Judaeorum afficiebantur. Tantis igitur tribulationibus apostoli sunt afflicti nec non probati, priusquam in illo, quo ponendi erant, totius Ecclesiae fundamento collocarentur, priusquam ullum laboris sui fructum vel potestatem in animabus lucrandis meruissent adipisci. Sed his generaliter de apostolis omnibus prolatis, nunc libet de aliquo illorum caeterorumque Patrum specialiter exempli gratia mentionem facere, quid unusquisque eorum tribulationis et angustiae ante vel post perceptam spiritualis gratiae sublimitatem pertulerit, ut, cum tam praecipuos Patres innumeris tribulationibus afflictos agnoveris, insolitam magis gratiam quam molestiam ullius tentationis hactenus esse tibi collatam probare [Col. 0230C] possis.

«Attende ergo ad sanctum Paulum apostolum, et considera quot perpessus fuerit genera persecutionum. Nam, sicut in libro Actuum apostolorum et in ipsius Epistolis valet agnosci, postquam Christo Jesu vocante ad conversionem venit, nunquam fere sine adversantium persequentiumque periculis exstitit. Ejus quoque collegam in persecutionum duntaxat numerositate Athanasium, Alexandrinae Ecclesiae praesulem, accipe. Qui, sicut in Historia ecclesiastica legitur, mox post susceptam praesulatus dignitatem pro catholica fidei defensione laborans, immensis haereticorum persequentium insidiis pene usque ad vitae suae finem afficiebatur. Sic quippe de eo Historia ecclesiastica refert: Hujus, inquit, tanti in Ecclesia [Col. 0230D] pro fidei integritate agones fuerunt, ut etiam de hoc dictum esse videatur quod scriptum est: «Ego enim ostendam ei quanta eum oporteat pati pro nomine meo (Act. IX, 16) .» In hujus namque persecutione universus conjuravit orbis, et commoti sunt principes terrae; gentes, regna, exercitus convenerunt adversus eum. Ille autem divinum illud conservabat eloquium, dicens: «Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si insurgat praelium, in hoc ego sperabo (Psal. XXVI, 3) .» Isti igitur duo viri in exemplum humanae persecutionis sufficiant tibi, ut non solum nihil insolitum, nihil inauditum te aliquando ab homine quoquam pertulisse arbitreris, sed nec particulam minimam earum persecutionum quas alii [Col. 0231A] pertulerunt te passum esse noveris. Tu enim pro eo quod aliquantulum adversitatis et persecutionis prius in saeculo constitutus pertulisti, et nunc in monasterio positus parvissimis tentationum stimulis, quibus etiam Christianus omnis probandus erit, fatigaris, majoribus quam alii persecutionum tentationumque periculis afflictum te frequenter arbitraris. Sed haec longe aliter quam tibi videantur invenies, si veritatem consideres. Nam quod in persecutionibus violentia humana illatis nil simile aliis pluribus pertuleris, jam satis demonstratum est exemplis.

«Deinde vero oportet considerare quantum aliis in afflictione carnis et in omni contemptu vitae hujus sponte laborantibus succumbas. Attende itaque [Col. 0231B] in duos venerandos Patres et spiritualis vitae doctores, sanctum videlicet Antonium ac beatum Benedictum, quorum tanto facilius potes recordari, quanto magis ex lectione assidua tibi sunt noti. Illorum ergo Vitam legens cito potes cognoscere quantam uterque pertulerit afflictionem pro Dei amore; quam devote in primis, cum adhuc juvenilis essent aetatis, mundana reliquerint omnia; quantas deinde diaboli sustinuerint insidias et tentamenta. Unus namque eorum, id est beatus Antonius, a quo etiam omnis fere exorta est eremitarum et coenobitarum institutio, tanta conversationis sanctitate poliere coepit ut ex hoc antiquus hostis, invidiae facibus omnimodis accensus, non solum spiritualibus et invisibilibus eum impugnaret insidiis, verum [Col. 0231C] etiam corporalibus atque apertis afficeret plagis. Sed et alter, nihilominus Dei gratia repletus, maxima sanctitatis suae monimenta tam scriptis quam moribus reliquit. Quid multa? Quidquid afflictionis, quidquid constat laboris in vigiliis et in jejuniis, vel in solitudinis horrore et in vestimenti abjectione, seu in desideriorum carnalium devincenda passione, vel in omnigenis insidiae diobolicae dolis superandis, eosdem invenies diu tolerasse, antequam ad arcem perfectionis, qua plurimis praeferendi erant, pervenirent. Haec igitur, quaeso, diligenter animadverte, et tantas Patrum praenominatorum afflictiones ad tuas, quas tu interdum insolitas arbitraris, confer tribulationes; et tunc procul dubio cognosces quia parvi fiunt quos modo vel unquam [Col. 0231D] pertulisti dolores, quamvis iidem Patres nullatenus, sicut tu, pro criminum capitalium poenitentia mererentur affligi.»

«Praeterea tibi in aetate primaeva multo majora quam illis humani solatii adjumenta, multoque plura quam illis impensa sunt a me exterioris hominis solatia, quibus jure incitatus, fide atque devotione magna properare debuisses ad obtinendam hominis interioris puritatem, quae non nisi per magnam carnis acquiritur afflictionem. Si enim, illi, beneficiis parvis primitus adjuti, ita sunt inflammati [Col. 0232A] ut labores maximos pro consequenda vitae spiritualis puritate sustinerent, cur tibi, qui parvus adhuc dona adeptus es ingentia, videtur grave tribulationem saltem aliquam pro puritate eadem tolerare? Dic, rogo, quis tibi videris, ut nec pro subsidiis praesentibus, nec pro futura et perenni mercede molestiam ullam perferre velis? Quid ergo olim, cum in schola positus esses, pro capacitate magna discendi laborasti? Quod deinde, in saeculari vita positus, habuisti studium, ut ejus inanem noxiumque evaderes luxum? Quid etiam nunc, cum ad monasterium venires, jejunando, vigilando, orando, seu in qualicunque disciplina regulari insistendo, plus aliis laboras, ut et pro praeteritis criminibus consequaris veniam, et de futuris habeas cautelam? [Col. 0232B] Denique qui praeterita rite emendare et futura mala cupit devitare, necesse est ut in vigiliis, jejuniis et orationibus, nec non in aliis bonis operibus carnem studeat edomare. Sed tamen, quantum conversionis rovitas et laboris tui permittit exiguitas, curam assiduam tibi inesse pro his omnibus assequendis non denego. Unde et ego eadem pietatis meae beneficia, quae hactenus tibimet exhibui, amodo non auferam a te; tu tantum viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XVI, 14) .

«Adhuc restat afflictio et tentatio una, id est passio concupiscentiae carnalis diuturna, in qua quia te specialiter vexatum esse credis, ideoque in hac assumenda sunt aliquorum Patrum exempla, ut in caeteris. Sed hoc in primis pensandum est, quia is [Col. 0232C] qui nunquam, et [ille] qui saepius carnis corruptionem expertus est, nulla possunt colluctatione coaequari. Quamvis enim utrique impugnatione gravi affligantur, is tamen qui hujusmodi vitio, fragilitate humana devictus, saepe succubuit, tanto longiora et graviora passionum carnalium certamina jure sustinebit, quanto frequentius eisdem passionibus consentiens semet subjecit. Hac igitur re considerata aliquos jam utriusque qualitatis homines ex Scriptura sacra probatos ad exemplum assume, ut, perspecta aliorum tentatione atque labore, facilius impugnationis et laboris tui quantitatem agnoscas. Et primum quidem illi qui pro castitatis intimae perseverantia, deinde vero hi qui pro corruptionis luxuriosaeque vitae poenitentia agenda certaverunt proponantur. [Col. 0232D] Sicut ergo Dialogorum liber narrat, sanctus Equitius, cum in juventutis suae tempore nimio carnalium desideriorum certamine fuisset fatigatus, ipsis suae tentationis angustiis ad orationis studium solertior est factus. Cumque hac in re ab omnipotente Deo remedium continuis precibus quaereret, nocte quadam assistente angelo eunuchizari se vidit. Ecce quantum sanctus iste laboravit, qui quanto magis impugnabatur, tanto studiosius oravit ne vinceretur.

«In collationibus quoque Patrum de quodam abbate eximio, nomine Sereno, legitur quia, cum pro interna corporis et animae castitate nocturnis diurnisque precibus, jejuniis etiam ac vigiliis infatigabiliter insisteret, adveniens ad eum in visione nocturna [Col. 0233A] angelus Domini ejusque velut aperiens uterum, quamdam ignitam carnis strumam de ejus visceribus avellens atque projiciens suisque omnia, ut fuerant, locis intestina restituens: Ecce, inquit, incentiva carnis tuae abscissa sunt, et obtinuisse te noveris hodierna die perpetuam corporis puritatem, quam fideliter poposcisti. Ecce vides quantos sit passus et iste labores. Quapropter ut nemo excusationem vel diffidentiam habeat ea quae fideliter poscit impetrare non posse, quod utrique constanter petierunt assequi meruerunt. Et ut hujusmodi exempla non solum in fortiori, sed etiam in sexu habeas inferiori, in Vita Patrum narratur quoniam abbatissa quaedam sancta, nomine Sara, tredecim annis fortiter a fornicationis daemone sit impugnata, et nunquam regaverit [Col. 0233B] ut discederet ab ea hujusmodi pugna, sed hoc solum dixerit: Da mihi fortitudinem, Deus. Ecce fides qualis et quantus amor pietatis! Ecce quid uterque sexus laboraverit pro virtute castitatis! De quorum omnium puritatis constantia sicut procul es effectus, ita etiam eorum laborem et impugnationem nunquam fueras expertus. Quamobrem, quia perfectorum, et in castitate perseverantium omni modo discrepas meritis atque labori, videamus si vel eorum, quorum impudicitiae et irreligiositatis minus discrepare videris, tribulationi quoque et impugnationi, quam pro poenitentia agenda pertulerunt, aliquatenus assimileris.

«Legitur quippe in supra dicta Vita Patrum quia fuerit quidam vir vitam turpissimam super omnes [Col. 0233C] vicinos suos ducens, ita ut opinatissimus in flagitiis haberetur. Hic aliquando Dei miseratione compunctus ad poenitentiam convertitur, et intra sepulcrum quoddam se concludens priorum scelerum pollutiones lacrymarum fontibus diluebat. Cumque in his posito ei hebdomada transisset, noctu veniunt ad eum daemones in sepulcro clamantes et dicentes: Quid est quod agis, o impurissime et flagitiosissime? Postquam omni spurcitia satiatus es, nunc a nobis castus et religiosus effugere cupis? Nolis, velis, amodo unus ex nobis eris. Haec et hujusmodi plura exprobrantibus eis, ille jacebat immobilis, ne auditum quidem suum convertens ad eos, nec ullo penitus sermone respondens. Cumque illi saepius eadem repeterent nec ille omnino moveretur, tunc in furorem [Col. 0233D] commoti daemones verberibus eum afflixerunt multisque cruciatum suppliciis semivivum reliquerunt. Ille tamen tot cruciatibus nec moveri potuit a loco, in quo orationis causa jacuerat. Sequenti vero nocte daemones iterum venientes gravioribus eum verberibus cruciabant; sed nec tunc quidem moveri valuit a loco, melius esse dicens mortem subire quam ultro daemonibus obedire. Nihilominus tertia nocte multitudo daemonum convenit, et absque ulla miseratione in eum irruentes omnibus poenis cruciatibusque afficiunt. Cumque jam corpus defecisset in suppliciis, extremus tamen spiritus obsistebat imperio daemonum. Quod ubi impii viderunt, exclamantes voce magna: Vicisti, inquiunt, vicisti.

[Col. 0234A] «Quid ergo tibi in hujusmodi impugnatione videtur? Nunquid, quia te supra multos occultis ac manifestis tribulationibus oppressum esse saepius aestimabas, tale aliquid unquam passus eras? Quinimo longe minoribus subjacebas tentationibus. Sed licet exemplo satis hoc sis victus ab uno, pro eo tamen quod in occultis et spiritualibus tentationibus maxime te vexatum arbitraris, aliud, in quo spiritualis tantum impugnatio declaratur, proferre libet exemplum. Legitur namque de sancta Maria Aegyptiaca quoniam inter caetera, quae Zosimae abbati de vitae conversionisque suae qualitate referebat, dixit: Crede mihi, abba, decem et septem annis feris et irrationabilibus luctabar desideriis. Et post pauca: Cogitationes autem, quae ad fornicationem iterum [Col. 0234B] compellebant me, quomodo tibi enarrare possum? Ignis intus infelix corpus meum nimius succendebat, et me per omnia exurebat et ad desiderium commistionis trahebat. Dum ergo talis ascenderet cogitatio, prosternebam me in terram, et lacrymis eam infundens, ipsam mihi veraciter astare sperabam, quae me fide jusserat, id est sanctissimam Dei Genitricem, et sic per decem et septem annorum curriculum periculis, ut dixi, luctabar. Ecce vides quantum non solum virilis, sed etiam femineus sexus laboraverit et pro integritatis constantia et pro corruptionis poenitentia. Nunquid ergo decem et septem annis jam laborasti, pugnans contra cogitationes desideriorum carnalium? Quid autem tot annos dico, qui nec uno passus es tanta anno integro? Nondum [Col. 0234C] ergo laboris viam coepisti et tamen velut ex labore nimio fatigatus jam defecisti.

«Sed etsi quas tentationis, et adversitatis molestias perferres, nunquid propterea patientiae et spei solatia deponere debes? Nonne et ex supra commemoratis sanctorum Patrum exemplis et ex Scripturae sacrae sententiis agnoscere potes utile esse ac necessarium perferre tentationes? Petrus namque apostolus dicit: Charissimi, nolite peregrinari in fervore, qui ad tentationem vobis fit quasi aliquid novi vobis contingat; sed communicantes Christi passionibus gaudete (I Petr. IV, 12, 13) . Jacobus etiam apostolus docet dicens: Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis, scientes quod probatio fidei vestrae patientiam operatur; patientia [Col. 0234D] autem opus perfectum habet, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes (Jac. I, 23) . Item idem apostolus dicit: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se (Ibid., 12) . Hinc et Paulus apostolus ait: Gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio spem, spes autem non confundit (Rom. V, 3-5) . Hujusmodi ergo documenta et in Novo et in Veteri Testamento inveniuntur multa, quibus si jugiter intendis, non solum tentationes quaslibet advenientes facilius devincis, sed et majoris intelligentiae dona consequeris. Vix enim in multis, ut scriptum est, expertus cogitabit multa; et [Col. 0235A] qui multa didicit narrabit intellectum (Eccli. XXXIV, 9) . Cujus videlicet rei indicium in temetipso probare vales, quia nisi varia tentationum molestia et cura exercitatus esses, nequaquam tanta Scripturarum documenta vel testimonia tractare studuisses. Plura quippe prius incognita jam indagationi tuae sunt reserata.

«Illud quoque summopere notandum tibi est quia, si absque tentatione et tribulatione aliqua diutius remaneres, gravius periculosiusque de beneficiorum meorum largitate superbiendo caderes quam cum sceleribus omnimodis quondam deditus esses. Quanto enim excellentioribus quisque ditatur donis tanto magis pulsatur vitio elationis. Unde et ille praestantissimus angelorum, non sustinens dignitatis suae [Col. 0235B] donum, eo gravius superbiendo cecidit quo sublimior caeteris exstitit. Saul quoque, ut liber Regum narrat, cum ante perceptam regni dignitatem humilis mihique esset acceptus, postea vero ex eadem dignitate superbiens a me est repulsus. Ipse etiam David, licet regum eximius et pietati meae placidus, prius tamen quam ad regni elevaretur fastigia, majori se constrixit religionis cura. Nam antea bona pro malis, postea vero mala reddidit pro bonis. Ideoque iniquitatis suae non immemor in centesimo primo psalmo gemebundus ad me ait: Quia elevans allisisti me. Ac si aperte diceret: Quanto sublimiori me dignitate elevasti tanto majoribus peccatis me implicari permisisti. Praeterea quantae ruinae is, qui prae caeteris elevatur pateat liber Paralipomenon indicat. De [Col. 0235C] Joas namque rege Juda refert quia post mortem Joiadae sacerdotis, qui eum ad regnum provexit, in tantam elationem venerit ut relicto cultu Dei a suis se permiserit adorari. Pro quo superbiae flagitio quid regi eidem evenerit scriptum subjungit, dicens: Cumque volutus esset annus, ascendit contra eum rex Syriae, venitque in Judam et Hierusalem, et interfecit cunctos principes populi, atque universam praedam miserunt regi Damascum (II Paralip. XXIV, 23) . In Joas quoque ignominiosa exercuere judicia, et abeuntes dimiserunt eum in languoribus magnis. Ex quibus omnibus sentiri valet, quia nemo vel virtutum, vel dignitatis alicujus excellentia sublimatus mortiferae superbiae ruinam absque magna contritione evadet. Sed et beatus Paulus hoc attestatur qui patefactis quibusdam [Col. 0235D] virtutibus sibi concessis subjungit, dicens: Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor. XII, 7) . Si enim tantus vir stimulis ideo premebatur carnalibus, ne pro concessis extolleretur virtutibus, putasne tibi opus est aliqua adversitate fatigari, ne de perceptis beneficiis praesumas gloriari?

«Quamobrem perpende, quaeso, tentationis tuae causam et ordinem, exordium et finem, ut agnoscere possis cur postremo amariori quam primitus et illa, quam tu insolitam vocasti, tentatione vexatus fueris? In primis namque ideo lenioribus solitisque permissus es fatigari tentationibus, ut quasi [Col. 0236A] per gradus quosdam ad altiora paulatim ascendens, disceres quandoque congredi gravioribus. Sed cum in tam leni et temperata impugnatione aliquantulum proficiens ea, quae in te gratia mea operabatur, magis ac magis viribus meritisque tuis attribueres, in talem te tandem permisi tentationem incurrere, cujus impugnationis magnitudine depressus agnosceres, cui instantem defectum et cui praeteritum omnemque laboris tui profectum debuisses deputare, ac per hoc tanto certior de gratiae meae beneficiis existeres, quanto minus de meritis tuis praesumeres.» Haec igitur ex supradicti fratris scriptis excerpta hic intuli, ut his, qui in conversionis initio sacram Scripturam legere cupiunt, ostenderem qualiter immensam diabolicae fraudis astutiam, qua [Col. 0236B] omnes eamdem Scripturam legentes impugnare solet, agnoscere et praecavere, qualiterque etiam divinae inspirationis gratiam agnoscere et invocare debeant.

Deinde vero opitulante Deo reserare libet quis sit cursus generalis omnium tam laicorum quam clericorum, virorum ac mulierum ad supernam patriam pervenire cupientium. Ubi in primis arbitror dicendum, quod et in primis est omnibus studendum, ut videlicet discant in Deum credere: fides enim est totius boni operis fundamentum, totius divinae religionis initium. Fidei quoque, si conjungantur spes [Col. 0236C] et charitas, est scala qua scanditur ad coelum. Quam ob rem omnibus ad coelestia gaudia pervenire cupientibus primus et communis cursus esse debet, ut in his tribus praenominatis virtutibus se exerceant, credendo scilicet, et sperando in Deo ac diligendo eum. Aliter enim ad notitiam summae sanctaeque Trinitatis, quae Deus est, pertingere nequimus, nisi prius quasi in schola quadam omni modo discere studeamus; qualiter harum trium virtutum trinitatem agnoscentes, eam, quantum fragilitas humana permittit, moribus condignis impleamus. Nam sicut in Trinitate summa individua est omnis personarum trium operatio; sic etiam in fide et spe et charitate individua operatio agitur. Nemo quippe firmiter credere potest in Deum, nisi ab illo speret [Col. 0236D] aliquod sibi praestare praemium; nec quisquam recte sperat in Domino, nisi illum credat ubique regnantem, ubique praesentem, cuncta continentem, cuncta regentem. Sed neque perfecte potest illum diligere, nisi fidei et spei integritatem supradictam in corde suo jugiter teneat. Quia ergo fides et spes recta nunquam potest esse sine altera, et sine utraque Deus nequit diligi, merito fides et spes, quasi Pater et Filius in personis praecedunt; charitas vero quasi Spiritus sanctus ex Patre et Filio procedens et fide et spe pura procedit.

Sed et hoc satis convenit: quia sicut omnia operatur unus atque idem Spiritus (I Cor. XII, 11) , et nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu [Col. 0237A] sancto (Ibid., 3) ; ita etiam in charitate omnia bona consistunt, attestante Domino, qui in Evangelio dicit: Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. XV, 12) , per unum videlicet dilectionis praeceptum omnes virtutes intelligi volens. Apostolus quoque eadem testatur, dicens: Plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII, 10) . In his igitur tribus virtutibus, id est in fide et spe et charitate, quae cunctis hominibus communes esse debent, et sine quibus nemo placere Deo potest, quantum quisque proficit, tantum ei caeterarum virtutum notitia simul et facultas bene agendi a Deo exhibetur. Credere namque debet omnis homo omnia a Deo regi, et nihil frustra vel ex casu in mundo fieri, sed aut ipso concedente aut permittente cuncta ordine certo [Col. 0237B] moderari. Quae bona quidem sunt et prospera ideo concedi, ut ejus appareat gratia; quae autem mala et adversa sunt ideo permitti, ut et in illos, a quibus inferuntur, ejus appareat patientia; et ut ipsi, quibus eveniunt eadem mala et adversa, si boni sint, probentur vel coronentur; si vero mali, corrigantur vel damnentur. Talia igitur de Deo credere, est in hujus vitae stadio celeriter currere, atque ad aeternam patriam festinare.

Sed et hoc unicuique credendum quod in omnibus rebus tam malis quam bonis quae sibi eveniunt tentatur, quid de se, vel quid de Deo sentiat, et qualiter illum diligat. Unde Scriptura sacra dicit: Militia vel tentatio est vita hominis super terram (Job VII, 1) . Hujusmodi autem tentatio tam variis modis agitur [Col. 0237C] ut ab homine nullo pleniter explicari valeat. Sed nos aliqua hic proferemus. Per omnia enim quae videmus aut audimus, facimus vel patimur, tentamur; tentamur etiam laudati vel vituperati; tentamur per infirmitatem et tribulationem, qualicunque causa nobis evenerint. Tentamur nihilominus per sanitatem, per omniaque divina beneficia nobis collata. Tentamur quoque per ea dona quae aliis per gratiam Dei concessa agnovimus. Moxque qualiter praefatae, aliaeque simul tentationes fiant, juxta intelligentiae nostrae vires aperiemus. Per ea namque quae videmus aut audimus, quia vel bona sunt vel mala, duobus modis tentamur. Cum enim bona viderimus aut audierimus, mox per ea tentamur, si quid tractemus, qualiter ex eis aedificemur, [Col. 0237D] qualiterque ea imitemur. Cum vero mala viderimus aut audierimus mox nihilominus per ea tentamur, si ab his nos mente et corpore avertamus, omni modo caventes ne similia faciamus. Tentamur in his quae facere et pati possumus, si prompti scimus, tam pro fratrum nostrorum quam pro nostra salute ea operari et pati, prout facultas et convenientia utriusque permittit. Non enim omnibus unum idemque opus convenit. Laudati et vituperati tentamur: laudati quidem, si nobismetipsis plus de nostra qualitate credere velimus, quam aliis nos minus agnoscentibus; vituperati autem, si peccatis nostris vel ullam injuriam ab aliis illatam tolerare velimus, cum plurimos sciamus tormenta maxima ipsamque [Col. 0238A] mortem pro amore Christi passos fuisse. Majorem namque et efficaciorem poenitentiam agere non valemus, quam si injuriam quamlibet vel persecutionem pro nomine Christi toleremus; quia ipse dixit: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) .

Per quoslibet peccantes tentamur. In primis quidem, si attendentes, quia nos autem jam similiter lapsi sumus, vel adhuc labi possumus, condoleamus illis. Deinde vero si ita discreti in eorum correctione esse velimus, ut neque ultra modum severi, neque nimis remissi in illos simus, sed vinum cum oleo, hoc est severitatem cum pietate miscentes, juxta sanctorum Patrum regulam juxtaque ipsorum poenitentiam, et ut negligentes quique corrigantur, [Col. 0238B] temperemus omnia. Per infirmitatem et tribulationem duobus modis tentamur. Unus quidem est, utrum eas pro peccatis nostris a Deo immissas credentes patienter sustineamus, sicut Job aliique plurimi sustinuerunt. Alter vero modus est, utrum videlicet sperantes in misericordia Dei eum invocemus ut nos eripiat ab eadem infirmitate et tribulatione. Per sanitatem, perque omnia divinae pietatis dona tentamur, utrum ea magis eidem divinae pietati quam nostris meritis deputemus. Per ea vero dona quae alios habere cognovimus tentamur utrum eamdem gratiam, quam nobis a Deo praestari optamus, fratribus quoque nostris praestitam non invideamus. Nam facile subrepit invidia, et quasi devastans fur serpit [Col. 0238C] in intima nostra, cum quoslibet nobis sapientiores esse agnoverimus. Per preces nostras minime exauditas tentamur, utrum providentiam Dei talem credamus quae, omnia praenoscens, hoc quoque sciat quando nobis prosit exaudiri. Si enim juxta voluntatem nostram jugiter exaudiremur, maxima salutis nostrae damna saepe pateremur. Per inhonesta quaelibet tentamur, si attendamus quia, sicut omnia corporis nostri inhonesta operimento vel secretiori loco conteguntur, ita etiam honestioribus verbis, si qua necessitas postulat de eis loqui, sunt contegenda. Per qualitatem hominum in errore infidelitatis adhuc perseverantium tentamur, si divinae pietati pro hoc gratias agere velimus, quod nos tam per fideles parentes quam per alios sacrae fidei [Col. 0238D] doctores ab eadem infidelitate retraxit. Per qualitatem parentum pravorum tentamur, si attendere velimus, quanta Dei gratia sit quod sacro baptismate abluti ab omnibus eorumdem parentum vitiis erimus absoluti, dummodo nosmetipsos in eadem vitia minime implicemus. Per irremediabilem lapsum quorumdam angelorum tentamur, utrum attendamus quanta Dei gratia sit homini quotidie peccanti veniam quaesitam pro reatu concedere quandoquidem iidem angeli, semel superbiendo lapsi, non solum nullam veniam meruerunt adipisci, sed nec voluntatem veniam impetrandi. Item per eosdem reprobos angelos tentamur, si videlicet attendamus, quia sicut ipsi per superbiam ita lapsi [Col. 0239A] sunt, ut coram Deo ultra stare non possent, sic etiam omnes homines contra Deum se erigentes quandiu in hac elatione persistunt, nil boni agere, sed nec ullam sui malitiam agnoscere possunt. Cujus rei testes sunt plurimi, qui, proh dolor! superbia indurati nullo modo ad meliora valent flecti.

Per injustitiam vel adulationem amicorum aliorumque hominum, cum quibus versamur, omnes tentamur, si Deum magis quam illos diligentes per eorum gratiam vel consilium a veritate et justitia non declinemus. Per eos etiam qui improbe a nobis exigunt aliquam rem, quam aut non habemus vel habentes sibi dare non debemus, tentamur, si improbitatem eorum modesta ratione compescentes, cum alia non sint eis danda, charitatis saltem [Col. 0239B] demus responsa, implentes illud quod scriptum est: Verbum bonum super datum optimum (Eccli. XVIII, 17) . Per res quaslibet perditas tentamur, utrum, sperantes quia opitulante Deo aut easdem inveniamus vel alias cito acquiramus, ab omni maledictionis et furoris strepitu quiescamus. Per res etiam ab aliis perditas, sed a nobis inventas tentamur, si tantum dilectionis erga proximos habeamus ut ea quae sunt sua sibi reddamus. Per acceptam potestatem tentamur, utrum judicia iniqua, moresque perversos, pro quibus alios rectores frequenter reprehendimus, in nobis emendemus sicque appareat qualis intentio cordis nostri sit erga Deum et homines. Per hoc quoque quod scriptum est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris (Tob. IV, 16) , [Col. 0239C] omnes jugiter tentamur, si forte eamdem fidem et obedientiam, nec non humilitatem, quam nobis a subditis nostris exhiberi volumus, in primis Deo, deinde cunctis, qui nobis praesunt, exhibere studeamus. Per rectores religiosos tentamur, si Deo gratias agere velimus pro hoc quod tales nobis dedit rectores qui nos bene vivendi exemplis instruant et viam patriae coelestis ostendant. Per irreligiosos vero tentamur, si peccata nostra, quibus meruimus subdi talibus, attendentes et poenitentiam pro his agere et rogare Deum studeamus, ut non secundum peccata nostra faciat nos errore pastorum seduci, sed secundum misericordiam suam eripiat a potentia tali. Per famulamina servorum aliorumque nobis subditorum tentamur, utrum [Col. 0239D] per hoc Deo gratias agere velimus quod illo disponente hi nobis deserviunt qui conditione et natura nobis aequales existunt. Per cujuslibet hominis nobiscum conversantis negligentiam tentamur, si ea quae ille in qualicunque re negligenter agit quaeque nos ex peritia et licentia meliorare valeamus in melius quoque aptemus.

Per temporum pacem, aeris temperiem, nec non per rerum abundantiam tentamur, utrum pro his Deo gratias agere et in ejus servitio promptiores esse velimus. Aliter quoque in eisdem tentamur, utrum ad necessaria victus et vestitus subsidia magis quam ad superfluum usum luxuriae vel superbiae his utamur. Per debiles et pauperes tentamur, [Col. 0240A] si pro hoc Deo gratias agamus quod nos minime permisit gravari debilitate et paupertate tali. Item per eosdem tentamur, utrum miseriae eorum condolentes aliquam misericordiam illis exhibere curemus. Per medicinam carnalem tentamur, utrum per hanc credere velimus quia sicut corpus carnali, ita et anima spirituali medicina reparatur. Eodem modo per omnia visibilia negotia tentamur, utrum in eis hoc investigare velimus quae mysteria rerum invisibilium gerant et quid nobis de divino cultu innuant, sicut videlicet per scholam quo pueri gratia discendi congregati nutriuntur spiritualis vitae schola designatur, quae in hoc saeculo cunctis hominibus salvandis statuta est, ut illis, quasi parvuli pro vitae perennis notitia capienda ad tempus correcti vel flagellati, [Col. 0240B] postmodum de ejus participatione mereantur laetificari, sicut ipse Dominus dicit: Beati qui nunc fletis, quia ridebitis (Luc. VI, 21) . Eodem modo per diversa studia et opera utilia tentamur, utrum hoc attendamus quod ideo dispositione divina sunt tradita, ut omnis homo juxta vires scientiamque sibi datam in eis occupatus nunquam sit otiosus.

Notandum autem quod nullum daretur praemium his qui utilibus et spiritualibus studiis occupantur, nisi simul essent inutilia atque carnalia, in quibus tentati copiam haberent eligendi necessaria aut superflua, bona aut mala. Ideoque quibus datum est liberum arbitrium currere quocunque velint, datus est etiam locus spatiosus in quo currere possint. Locus autem satis spatiosus est facultas bene et [Col. 0240C] male agendi. Quod enim meritum esset, si quis vel male vel bene agere non posset? Unde ut utriusque rei copiam haberet omnis homo, Deus permisit fieri plurimos diversae qualitatis homines, id est saecularis et spiritualis sapientiae amatores, divites et pauperes, superbos et humiles, sanos et infirmos, ut omnes inter se certantes quis celerius, hoc est melius, curreret probarentur, probati coronarentur. Nam cum in una parte positi sint sapientiae spiritualis amatores, pauperes, humiles, infirmi; in alia vero sibimet contrariis, nullus ad intelligibilem duntaxat aetatem perveniens relinquitur qui non per oppositum suum probatus aut coronetur, aut damnetur. Electus quippe coronatur, quia videns et audiens undique mala a malis gesta continuit [Col. 0240D] se ab eis; reprobus vero ideo damnatur, quia videns et audiens ubique bona a bonis gesta noluit imitari illa, sicut et Judaei a Domino nostro referuntur ideo esse damnandi quia scientes Ninivitas parva Jonae praedicatione conversos, ipsi nec per maxima signa voluerunt converti. Hujusmodi igitur diversitate tentat nos jugiter Dominus admonens, ut sollicite pensantes quanta subtilitate diversitas eadem facta sit ad comprobandam omnium qualitatem fugiamus a ventura ira, cum tempus habeamus fugiendi.

Si quis vero plus quaerat quomodo nos Dominus jugiter admoneat, sciat quia, quotiescunque cogitamus vel audimus quam terribilia sint judicia Dei, [Col. 0241A] toties admonemur fugere illa. Per visibiles quoque creaturas tentamur, sicut videlicet in sole, qui licet creatura sit, ejus tamen splendorem dilatari scimus per universum orbem. Unde cum tantum creaturae splendorem sciamus, tentamur utique a Deo, si ejus, qui Creator est universorum, invisibilem praesentiam et potentiam super omnia diffusam credamus. Sed et in aqua tentamur, utrum attendamus quia, si corporaliter sordidi in aqua possunt ablui, multo magis omnes sordibus spiritualibus, id est peccatis inquinati possunt in gratia Dei pleniter lavari, si ad eam accedentes spiritualiter se lavare studeant, id est poenitentiam gerant emendationemque promittant. Multo enim majorem facultatem habet gratia Dei ad lavandas animas quam aqua [Col. 0241B] quaelibet ad lavanda corpora. Quod cum omnes sciamus, quotidie tentamur qualiter idem attendentes cum fide et poenitentia condigna ad Deum accedamus. Similiter per apium studia tentamur, si attendere velimus quia, sicut eaedem apes ex variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et nos virtutes quaslibet colligere debemus, non solum ab hominibus, sed etiam ab animalibus imitando ea. Pro qua imitatione admonet nos Dominus dicens: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X, 19) . Haec Psalmista imitatus est, cum dixit: Ut jumentum factus sum apud te, Domine (Psal. LXXII, 23) . Eamdem imitationem Salomon unumquemque admonet considerare dicens: Vade ad formicam, o piger, et considera vias [Col. 0241C] ejus, et disce sapientiam (Prov. VI, 6) . Eodem quoque modo per omnes visibiles creaturas tentati admonemur, ut in eis quaeramus quid nos doceant. Cujus nimirum tentationis modus et notitia tantum unicuique a Deo reseratur quantum illum timere et amare nititur. Verumtamen ex supra dictis potest aliquantum discere qualiter investigare debeat caetera quaeque.

[Col. 0242A] Has igitur tentationes, quae non ideo immituntur a Domino ut ipse per eas nos interrogando discat quid in nobis lateat, sed ut nos agnoscamus cujus meriti et qualitatis simus, utque appareat quid de Deo vel quid de nobis sentiamus, jugiter attendere generalis est cursus omnium ad superna gaudia properantium. Absque hujusmodi namque tentationibus nemo potest fieri suae qualitatis certus, sed nec divinae pietatis et sapientiae ulla valet intelligere secreta, nisi per earumdem tentationum rudimenta. Sunt etenim quasi quidam campus spatiosus, in quo fidelis quilibet currens, discit qualiter currere valeat in timore et amore Dei. Et ut haec in una reprobemus, quis, rogo, se patientem esse scire valet, nisi per injuriam illatam probetur? Idem de caeteris [Col. 0242B] sentiendum est. Sicut enim corporis vis, ita et spiritus non aliter quam laborando probatur. Talis autem probatio, qua homo et suam qualitatem agnoscere et praemia aeterna mereri valet, sicut scriptum est: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) , quid aliud est dicenda, nisi sapientia et pietas divina? Sapientia quidem, quia tam miranda providet; pietas autem, ideo quia providentia tali dignatur quemquam instruere et ad se trahere? Unde Psalmista merito dicit: Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) . Veritas autem et sapientia divina idem sunt. Magnus quoque et communis est cursus attendere jugiter et recordari quanta utriusque hominis beneficia unquam a Deo [Col. 0242C] acceperimus in quolibet vitae nostrae tempore vel in quocunque loco, in patria vel in exsilio, in terra vel in aquis, et pro his ipsi gratias agere; quaecunque autem contra ejus praecepta fecerimus, haec jugiter poeniteri, pro his veniam semper precari. Ad talem cursum cuncti properate, fideles, pro quo non vobis munuscula vilia dantur, sed merces talis quae creditur esse perennis.

[Col. 0245B] Substantia igitur quae per se sine ullius adminiculo subsistere valet, Deus solummodo est. Illa autem substantia, cujus totum esse in alterius consistit potestate, creatura profecto esse probatur. Sed sicut divina substantia in tribus constat personis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ita et creatura in tribus distat differentiis. Aut enim est rationalis, ut angelici spiritus et homo; aut animalis, ut omnia quae flatu vitali sine ratione potiuntur; aut neutrum est, habens tantummodo esse, ut arbores et lapides: unde omnino patet quia omnis creatura Deo, a quo omne quod est habet, se quoque subdere debet; cujus nimirum subjectionis omnis ratio et observantia ad solam rationalem creaturam pertinet, id est ad angelos [Col. 0245C] et homines. Sicut enim hi soli caeteris creaturis excellentiores sunt conditi; ita etiam ab his solis exigitur subjectio et cultura Dei, et aut pro subjectionis studio remunerantur, aut pro repugnantia atque superbia puniuntur. Sed quia hujusmodi judicium in angelicis spiritibus jam factum est (nam quidam eorum pro obedientiae suae meritis ita beatitudini sempiternae sunt deputati, ut nihil aliud quam bonum velle possint; quidam vero pro superbia in aeternas poenas projecti ad nulla nisi ad mala rationem datam flectere queunt) soli homines adhuc restant qui concessam rationis et arbitrii facultatem ad utrumque divertere valeant. Unde et ipsi solummodo instruendi et admonendi sunt ut sibi jugiter proponentes utrosque bonos scilicet et malos spiritus, [Col. 0245D] eligant potius bonorum merita sequi praeceptis divinis obediendo, quam malorum poenis associari ei resistendo, sine quo nemo potest salvari.

Hoc igitur sit primum quod omnes homines hortamur intentione maxima considerare. Sanae namque menti integraeque rationi ipsum solum sufficere posset, etiamsi nulla alia tremendi judicii exempla nosset. Sed quia adversarius noster diabolus leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) , pluresque inter tot millia hominum, proh dolor! fragiles, quam fortes contra eumdem adversarium modo inveniuntur, opus est cunctis fidelibus ut et ipsi circumeuntes quaerentesque qualiter tanto resistant adversario, invicem se variis modis instruant et admoneant ne Ecclesia sancta sub temporis [Col. 0246A] praeteriti Patribus bene fundata et suffulta penitus destruatur sub temporibus nostris, in quibus mille annis pene expletis juxta prophetiam in Apocalypsi praedictam Satanas solutus esse videtur: [Col. 0246B] non enim solummodo occultis ut antea insidiis quosque decipit, sed etiam aperte prorumpit peritissimos subvertens et ad pessima quaeque instigans. Quid rogo pejus esse poterit quam monasteria ad laudem Dei sanctorumque suorum venerandam memoriam ab antiquis principibus constructa, nunc ob inexplebilem quorumdam avaritiam destruere? Quis namque fidelium religiosorum attendens quanta modo, cum omnia divina praecepta et miracula sanctorumque Patrum documenta sint plurimis notissima, coenobiorum destructio fiat non solum a laicis depraedantibus et rapientibus praedia eorum, sed etiam a clericis ipsisque abbatibus ultro offerentibus, quasi quaedam venalia sibimet commissa bona, unde alendi [Col. 0246C] forent non solum monachi, sed etiam familia commissa, nec non pauperes et peregrini advenientes, non possit conjicere destructionem sanctae Ecclesiae? Non statim doleat quod hostis antiquus tantam malitiam et persecutionem potuerit exercere in Christianos, per alios Christianos, et per eos maxime qui constituti sunt pastores Ecclesiae? Nam si talis destructio locorum sanctorum a barbaris ageretur, Christianorum bello essent reprimendi, si aliter nequirent corrigi; sed, proh dolor! tanta pax et concordia in hujusmodi habetur nequitia, ut, paucissimi exceptis, non inveniantur qui de tantae persecutionis curent miseria, quasi Christianae religionis ignari, et tanquam hoc, quod monasteria cuncta pro Christi sanctorumque honore constructa [Col. 0246D] fuerint, obliti. Quod dico miserabile quidem est dictu, sed multo miserabilius actu, cum hi qui ad hoc specialiter vacare desiderant, ut in coenobiis sub religione disciplinaque spirituali viventes Deo servirent, et pro eorum salute, qui a saecularibus pompis se adhuc continere nequeunt, jugiter intercederent, substantia, qua ad quotidianum victum et vestitum indigerent, privantur. Quanto enim quis possessiones proprias pro Dei amore contempserit, tanto magis ex communi statu coenobii quo confugerit, necessaria quaeque sibimet dari indiget; quia quandiu in praesenti vita subsistit, nullus homo victu et vestitu carere poterit. Unde qui coenobitis aufert praedia, quibus sunt procurandi, et divini servitii et totius monasticae religionis destructor esse convincitur. [Col. 0247A] Ad haec etiam reus efficitur, quia abstulit unde pauperes, peregrini et hospites sancta loca visitantes, recreandi forent juxta sancti Benedicti statutum, imo juxta ipsius Domini nostri praeceptum dicentis: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis. (Luc XI, 41) . Ipse quoque his qui nunc eum in pauperibus et hospitibus suscipiunt, in extremo judicio dicturus est: Hospes fui et suscepistis me (Matth. XXV, 35) . Haec igitur de illo solo peccato, quod in destructione coenobiorum agitur, breviter commemoravi.

Si quis vero diligenter considerare voluerit caetera Christianae religionis statuta, inveniet ex eis plurima pari Christianorum persecutione destructa. Quis enim locus est modo sine rapina aut bello? Ubi sunt [Col. 0247B] jura Christianae legis et protectio metuendi regis? Ubi sunt, quaeso, pastores et defensores Ecclesiarum qui resistant devastatoribus pauperum et viduarum? Quinimo qui dicuntur pastores et defensores, quique animam suam dare deberent pro commissis ovibus, facti sunt persecutores, nulli parcentes, dummodo ipsi in deliciis vivant divitiisque affluant. Nonne haec atque his similia persecutionis sunt studia? Quam videlicet miserandam persecutionem ego infimus jugiter audiens et dolens, cum non possem aliquos sermone communi corrigere, tractavi vel scriptis eos admonere talibus, quorum sententiam tam laici quam clerici possint agnoscere. Nonne solem aliaque elementa aliquo sensu capere possunt, et quid officii gerant omnes simul agnoscunt? Ipse [Col. 0247C] profecto corporali visu privatus nequit se excusare a solis agnitione. Si enim non illius splendorem, certe vel illius calorem sentire valet. Praeterea cum aliquos exterius audit de splendoris solaris inmensitate loquentes, potest utique advertere interiori visu simul et auditu. Ipse enim ab homine nullo poterit evelli, dummodo hujusmodi aciem et auditum malitia nulla impediat. Unde et Dominus noster auditores suos admonet, dicens: Qui habet aures audiendi audiat (Marc. IV, 9) . Et Joannes in Apocalypsi: Qui habet, inquit, aures, audiat quid spiritus dicat Ecclesiis (Apoc. III, 22) . Sed hujusmodi verba ideo more prologi praemittimus: ut quia de carnalibus spiritualia, de visibilibus invisibilia colligere scribendo [Col. 0247D] volumus, lectorum simul et auditorum aures spirituales ad attendenda eadem aliquantulum excitemus.

Primo igitur dicendum, quod et in primis et prae omnibus nosse debemus, in quo scilicet elemento ipsius sanctae Trinitatis et unitatis mysterium contemplari possimus. Denique ut mihi videtur, in nulla scriptura apertius quam in sole edoceri possumus, qualiter sanctae Trinitatis fidem attendere debeamus. In sole namque tria inseparabilia inesse scimus, hoc est, ipsum corpus in modum rotae constans, et splendorem atque calorem ipsius. In [Col. 0248A] rota quippe illius quam in firmamento coeli semper positam novimus, personam Patris; in splendore vero personam Filii, quia et Apostolus de Christo Dei Filio dicit: Qui cum sit splendor gloriae, etc. (Hebr. I, 3) ; in calore autem personam Spiritus sancti significari credo: moxque etiam illud subjungo unde talia credo. Sicut enim rotam solis nunquam vidimus vel audivimus de coelo in terram dimissam, sed splendorem, qui in ipso est, et ab ipso semper ortus emittitur super omnem terram; calorem etiam qui tam ab ipsa solis rota quam a splendore ejus procedit, licet in omni loco et tempore non aequaliter sentiamus, ab utroque tamen aequaliter procedentem in quibusdam provinciis majus, in quibusdam vero minus fervere propter aliquam occultam divini [Col. 0248B] judicii dispositionem scimus: ita et de personis singulis sanctae Trinitatis credo. De Deo Patre quidem, quia nunquam missus venerit in terram, sed splendorem ejus, id est, Filium ad quoslibet illuminandos mittat. De Deo autem Dei Filio quod sicut splendor solis in quaecunque corporalia mittatur visibilis fiat, ita et ipse incarnatus visibilis apparuerit, et super omnem terram doctrinae ejus claritas illuxerit, ut de eo legitur: Exortum est in tenebris lumen rectis (Psal. III, 4) . De Spiritu sancto etiam, quod sicut terra a splendore solis illustrata tantum, non autem calore ejus penetrata nullum fructum dare solet, ita et unusquisque, licet divini Verbi notitia illuminatus sit, cunctaque Dei miracula vel legendo vel audiendo agnoverit, tamen nisi calolorem, [Col. 0248C] id est, amorem bene agendi, ab ipsius dono percipiat, frustra totius scientiae lumine perfruatur. Quod profecto ita esse non solum fide percipi, sed etiam experimento ipso potest probari. Nam nonnullos sapientes et in lege divina omnimodo instructos frequenter videmus, in quorum actione, si quam divinae scientiae notitiam habeant, vel si quid de aeternis gaudiis et suppliciis credant, parumper agnoscere valemus. Quid igitur de talibus existimandum est, nisi quia splendore, id est, Verbo Domini nostri satis quidem illuminati sint, sed Spiritus sancti calorem minime senserunt? Si enim cum splendore calor pariter spiritualis advenisset, nequaquam ita tepidos et negligentes illos reliquisset.

Ut autem caloris tanti mysterium non solum ex [Col. 0248D] conjectura propria, verum etiam sacrae Scripturae testimonio approbem, nonne Spiritus sanctus in igne super apostolos venisse, eosque tanto fervore accendisse legitur ut nullam saeculi potentiam, nulla humanae saevitiae tormenta formidarent? De eodem calore et igne credo Dominum dixisse: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII, 49.) Sed et hoc, quod Dominus dicit: Ecce sto ad ostium, et pulso, etc., (Apoc. III, 20) in quolibet homine solis splendore circumdato mystice intueri valemus. Sicut enim splendor solis omnem ad lucis suae radios venientem non repellit sed illustrat; ita et Salvator noster omnes ad se venientes clementer suscipit. Unde et eos ad se venire hortatur, dicens: [Col. 0249A] Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) . Item sicut splendor solis exteriores cujuslibet domus parietes undique lustrans nequit in eos qui interius sunt clausi lucem suam immittere, ostio autem aperto mox in eos effundit, ita etiam Dominus noster per divinitatis suae potentiam jugiter respiciens super filios hominum ut videat si est intelligens, aut requirens Deum (Psal. LII, 3) , quaerit quasi pulsans, quis ei januam cordis aperiat: janua autem cordis est mens. Ubi ergo Dominus januam clausam, id est, mentem infidelem et indevotam ad totius religionis studium invenit, dolens inde recedit. Dolens videlicet per humanitatem susceptam sicut et in Evangelio legitur, quia cum appropinquaret Hierusalem flevit super [Col. 0249B] illam. Nam divinitati nullus dolor accidit. Ubi autem januam apertam, mentem scilicet, fidelem et devotam ad implenda divinae institutionis praecepta invenit, mox intrat, et cum hospitii ipsius habitatore coenat, infundens ei per inspirationem Spiritus sancti compunctionem atque poenitentiam peccatorum suorum, seu ei reserans sacrae Scripturae arcana, vel etiam, quia ejus cibus est, ut faciat voluntatem Patris sui, coenat cum eo faciens illum contemnere cuncta caduca et sola perennis vitae desiderare gaudia. Hujusmodi ergo convivium agit Dominus nobiscum, quando eum permittimus intrare ad cor nostrum.

Potest etiam per idem solis mysterium illud aliquatenus inspici, quod Dominus dicit: Si quis diligit [Col. 0249C] me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 22) . Ubicunque enim solis splendor apparet, sol pariter cum eo lucens manet, quia individua est utriusque operatio. Ad haec etiam si calor ex utroque procedens sine cujus adventu frustra quilibet illuminatur, simul adesse sentitur, tunc ibi tria pariter in una operatione habentur: quod nimirum in praedictis Domini verbis non dissimiliter posse intelligi credo. Si enim duae personae intelliguntur in Patre et Filio qui adveniunt tertia persona, ut mihi videtur in illius, qui diligit cooperatore, et ad hoc ut diligeret quasi praevio incentore potest intelligi. Denique in multis sacrae Scripturae locis hoc invenitur quod bona aliqua non solum non [Col. 0249D] facere, sed nec verbum bonum proferre possimus absque Spiritus sancti dono, ut est illud: Nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) . Et: Omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult. (Ibid., 11) .

Ut autem tanti mysterii profunditas facilius intelligatur, libet adhuc in sole illius similitudinem quaerere. Scimus namque omnes, quoniam in aestate quando calor solis maximus terram occupare solet, saepissime non solum in die, qua sol pariterque ejus splendor videtur, sed etiam in nocte, cum neuter [Col. 0250A] apparet, tantum calorem ab utroque procedentem sentimus ut vix eum sustineamus. Quapropter quia tantus calor, longe prius quam ipse sol splendorque ejus appareat, sentitur, praecedere eum dici potest, licet ab illo nunquam recedat. Eadem de aromatum quorumlibet oderifera suavitate sentiri valent. Ubicunque enim incenditur thus, vel myrrha, vel alia hujusmodi species eorum quae procul absunt, nares priusquam visum dulci odore contingit, nec tamen ab incensus sui substantia recedit. Si ergo tanta vis est utriusque caloris videlicet et odoris, ut praecedentes adventum eorum a quibus procedunt, demulcentesque sensum eorum quibus ingeruntur, substantiam propriam non relinquunt, cur non multo magis credenda est virtus Spiritus sancti quoslibet [Col. 0250B] illustrare et praecedendo eorum corda adventui divino praeparare, nunquam tamen ab essentia propria recedens? Qui enim totus est ubique, locus esse nequit, ubi desit, nisi quo tenebris malitiae et insapientiae fugatur, sicut scriptum est: Sanctus enim spiritus disciplinae fugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu, etc. (Sap. I, 5.) Ubi autem idem Spiritus requiescat, Dominus per prophetam indicat, dicens: Super quem requiescit Spiritus meus nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos? (Isa. LXVI, 2.)

Libet adhuc per propositum solis mysterium ascendere, et illa evangelica verba considerare: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Omnes namque [Col. 0250C] serenam aciem habentes intueri aliquomodo, quantum reverberatus visu permittit, possunt, quia ipse solis splendor qui totam terram ambit nunquam solem relinquit, sed in illo semper est lumen de lumine micans. Si tanta facultas in creatura oculis corporalibus videri potest, multo magis in creatore et omnipotente Deo inesse credenda est. Sicut enim solis splendor semper in eodem sole est, et quorsum micando tendat, semper apud eum perseverat; ita semper in principio, id est, in Patre erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, semper scilicet Dei Filius in Patre manens, semper Deus de Deo, semper lumen de lumine splendens. Sed nec ipsa rotunda species solis a mysterio vacare videtur: omne enim rotundum nec finem habet nec initium. Idem de Deo [Col. 0250D] omnipotente credere edocemur. Quia dum illo nihil superius, nihil inferius, nihil latius invenitur, nullo termino concluditur. Prolato itaque illo, quod in sole tantummodo reperitur, sanctae Trinitatis mysterio, libet adhuc duo proferre, ut hi qui subtilia quaeque de sanctae Trinitatis fide dicta vel scripta nequeunt intelligere, doceantur in quibusdam elementis eamdem fidem investigare.

In aqua igitur quam tribus personis appellare solemus, dicentes. Ille fons, ille rivus, illud stagnum Trinitas, sed unius elementi substantia inesse comprobantur. Licet enim in personis fons et rivus atque stagnum differant; in una tamen substantia conveniunt: ubi quoddam quod et de sole dixi potest [Col. 0251A] inveniri. Nullus denique rivus absque fontis sui substantia defluit, quousque fons ebulliendo subsistit. Caeterum si fons exsiccatur, et fontis persona privatur. Sed et stagnum satis convenit personae Spiritus sancti: quoniam sicut fons et rivus confluentes in stagnum unius elementi substantiam habent, ita et Pater et Filius in unitate Spiritus sancti convenientes unum sunt, et unam substantiam efficiunt.

In accensa quoque candela inveniri potest, ut reor, idem sanctae Trinitatis mysterium. Nam cum ardens elementis constet tribus, id est stuppa, cera, igne, personarum trium figuram tenet, sed unam substantiam; et sicut nulla candelae utilitas in stuppae et cerae confectione absque incensione erit, ita [Col. 0251B] etiam illi qui in Patrem et Filium credens Spiritus sancti ignem ab cis separat, nil proderit hujusmodi fides.

His igitur exemplis de sancta Trinitate prolatis, quae, ut arbitror, omnibus plana sunt, jam cupio alia exempla ad moralem sensum pertinentia sparsim colligere. Primo quidem de parabolis quibusdam, quae in Evangelio ipsius Domini nostri ore leguntur prolatae; per has scilicet clericos specialiter admonens ut tantae doctrinae verba legentes, vel audientes mentem aliquatenus ab illecebris et pompis saecularibus retrahant. Deinde vero ex variis rebus quae in hoc saeculo per visum vel auditum tam a laicis, quam clericis sentiri possunt, ut apium defloratio in variis locis; ut immensus solis splendor; ut ornatus et [Col. 0251C] pulchritudo facturae ipsaque utilitas, quae in natura humana consistit; ut facultas et difficultas operandi in quibusdam temporibus; ut necessitas quotidiani esus; ut abundantia et penuria substantiae victualis. Ex his ergo omnibus laicos specialiter admonendos esse decerno; quia si semel eis quid significent reseratur, postea coram Deo nullam habent excusationem pro ignorantia litterarum; dum quotidie ab his quae possident et cum quibus versantur ad Creatoris notitiam instruantur.

Sed his interim omissis ad clericos quos per Scripturam [Col. 0251D] sanctissimam evangelicae lectionis instruere statui, prius admonendos aggredior. Apostolus namque dicit: Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Quae nimirum verba ad eos specialiter pertinent, qui litterarum notitiam habentes in eis jugiter agnoscere possunt qualiter se et commissos regere debeant. Unde etiam clericis opus est, ut summopere attendentes quod scriptum est: Cui plus committitur, plus ab eo exigitur, studeant perceptae scientiae talentum non in terra fodere, hoc est, in terrenis curis expendere, sed in ejus servitium, a quo sibimet constat tributum. Recolant nihilominus et illud; quia quanto majori scientia sunt ditati, tanto nequioribus [Col. 0252A] spiritibus judicio divino permittuntur impugnari. Esca namque diaboli, ut legitur, electa est (Habac. I) . Quo significatur quia peritos et sanctos quosque maxime impugnans eos ventre malitiae suae nititur devorare. Hujusmodi autem impugnatio jugiter praeoccupanda est lectione librorum illorum in quibus detegantur fraudes inimici maximeque Evangelii, ubi a Domino unumquodque vitium vel virtus praenuntiatur per parabolas. Quapropter ex evangelica lectione commonitorium breve hic facere volo, ut in promptu habeatur quae cujuslibet vitio opponenda sit lectio.

Cum igitur in animo doctoris assidua divinae institutionis negligentia sentiatur, legat parabolam illam: Exiit qui seminat seminare semen suum (Matth. XIII, 3) . Quia in eadem ipso Domino disserente, et per hoc etiam omnes doctores caeterarum parabolarum solutionem instruente memorantur omnia, quorum effectu divini verbi negligentia oritur. Quod enim plurimi homines ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt, quodque a sollicitudinibus, et divitiis et voluptatibus vitae hujus suffocantur (Luc. XIII, 14) , seu quolibet modo impediuntur, ne divini verbi referant fructum, hoc maxime ex illa negligentia venit qua timorem amoremque Dei spernentes credunt se temporalia et aeterna bona uno dilectionis genere posse adipisci seu quia, cum pro certo sciant discernenda esse in dilectione, proponunt sibi longum vitae praesentis spatium divinamque pietatem, quae cunctis ad se, licet sero conversis, [Col. 0252C] veniam promittit et hac promissione abutentes, credendo scilicet quia quandocunque voluerint cito converti possint, quasi conversionis tempus in potestate habeant, interim toto nisu terrenis solummodo curis et voluptatibus occupantur; cumque de die in diem, de mense in mensem, de anno in annum conversionis tempus differunt, aut vix demum convertuntur, aut quasi catenati a consuetudine pessima sine conversione moriuntur. Nam ex peccati poena, quam in longa conversionis dilatione meruerunt, videbitur eis quandoque impossibile quod quondam visum fuerat facile. Ad expellendam ergo tam periculosam tamque tremendam negligentiam satis juvat, si parabola jam commemorata ejusque expositio saepius intenteque legatur, si tamen [Col. 0252D] adsit simul cura oratioque jugis, ut expellatur; ipsam enim divinorum verborum lectionem et intentionem nimium formidans diabolus fugit a legentibus et meditantibus divina.

Item si quis ex superflua tenacitate nimioque pretiosarum vestium vel ciborum appetitu laborare se senserit, attendat jugiter parabolam de divite, qui pro eo quod indutus est purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide quodque de substantia sua nec mendicanti Lazaro dare voluit in inferno sepultus est (Luc. XVI, 19-22) ; et procul dubio ab hoc vitio aliquantum abstinens efficitur.

Ut autem quibuslibet lapsis compatiens et super eorum emendatione doctor discretus esse possit [Col. 0253A] attendat parabolam de illo prolatam, qui ab Hierusalem in Jericho descendens incidit in latrones et ab eis vulneratus relinquitur semivivus; cumque a praetereuntibus quibusdam minime visitaretur, Samaritanus quidam iter faciens suscepit eum sanandum infundensque oleum et vinum reddidit sanum (Luc. X, 30-35) . Infusio enim olei et vini necessariam pietatis et severitatis significat commistionem. Hinc ergo doctores universi possunt satis instrui, quia nec pietas sine severitate, nec severitas sine pietate in peccatoribus curandis tenenda est.

Quod vero necessarium sit cunctis fidelibus substantiam terrenam possidentibus aeterna gaudia mercari et exquirere cum temporalibus bonis, satis indicatur per parabolam illam: Homo quidam [Col. 0253B] erat dives qui habebat villicum (Luc. XVI, 1) , quia in fine lectionis ejus cur illam protulerit Dominus manifestat, dicens: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, etc. (Ibid., 9) . In qua etiam parabola Dominus argumentum a contrario sumens de villico fraudem faciente, innuit nobis quia tam a contrariis quam a consequentibus rebus possint exempla aedificationis proponi; fraus enim omnis contraria est Christianae fidei et ideo hanc facere licet nulli. Sed tamen aliquo modo possumus exinde aedificari, attendentes scilicet quia si aliquis saecularium per fraudem suae utilitati prospicit in futurum, multo magis nos debemus per eleemosynam juste acquisitam providere, quae nobis in futura vita expediunt. Cui nimirum exemplo simile [Col. 0253C] est: si aliquis religiosus videns meretricem omnimodo ornatam amatoribus suis mox optet, dicens: Utinam ego ita studerem placere Christo sicut ista meretrix studet placere mundo; vel si quis spiritualis doctor discipulos suos admoneat, dicens: Sicut multi studiosi sunt ad obtinendam prudentiam carnis, ita et vos studete ut spiritualem prudentiam obtineatis, cum perversa sit et meretrix et prudentia saecularis. Ex quibus colligitur quia pessima quaeque ad aedificationem assumi possunt.

Rursum ne propter aliqua bona opera humanae laudis appetitu impulsus superetur, attendat illam parabolam: Simile est regnum coelorum thesauro abscondito in agro, etc. (Matth. XIII, 44) . Nisi enim actio bona interdum abscondatur a malignis spiritibus, velut a latronibus pecunia ostensa, aufertur.

Item ne durus et immitis sit erga eos qui in eum aliquo modo peccant attendat illam parabolam: Simile est regnum coelorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis tuis (Matth. XVIII, 23) . In qua satis aperte monstratur qualiter debeamus esse clementes erga debitores nostros, si volumus nobis a Deo relaxari debita nostra.

[Col. 0254A] Superbia quoque, quae omnes virtutes destruere nititur, ne in quolibet dominetur, attendendae sunt illae duae similitudines, quarum quidem una est: Duo homines ascenderunt in templum ut orarent (Luc. XVIII, 10) . Altera vero: Cum invitatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco (Luc. XIV, 10) . Ex utraque ergo possunt omnes edoceri quanta confusio vel ruina superbiam soleat sequi. Utraque etiam una eademque sententia terminatur, quia scilicet omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur.

Item ne concessis et licitis rebus intemperanter utamur, seu in eis plus quam liceat innitamur, attendenda est jugiter illa parabola: Homo quidam fecit coenam magnam et vocavit multos (Luc. XIV, 16) ; [Col. 0254B] quid enim ibi dicitur coena magna facta et vocati multi, sed quidam propter villae emptae, quidam propter agrorum emptorum probationem, quidam vero propter uxorem noviter ductam se excusantes venire noluerunt (Ibid., 18-20) , significat maximam quidem multitudinem fidelium ad superna gaudia a Domino invitatam, sed dum plurimi nimiae possessionum obtinendarum ambitioni, multi autem conjugio licito intemperanter dediti inveniuntur, pauci sunt qui vocationi divinae obedientes ad regna coelorum perveniunt. Verumtamen eo plus metuenda est hujus parabolae sententia quo minus a multis timetur, qui quotidie non solum ob nimiam villarum et agrorum pretio condigno acquirendorum ambitionem, et propter intemperatum uxoris amorem, [Col. 0254C] sed etiam, quod multo nequius est, ob eos agros quos fraude aliqua acquirere et auferre student de locis sanctis seu pauperibus et propter meretricis inductionem, se conantur excusare a vocatione divina. Si enim hi qui rebus juste acquisitis et a Deo concessis intemperanter utuntur a regno coelesti excluduntur, quid credendum est de illis qui per vim et fraudem aliquam aliena rapientes et meretricibus se jungentes in his usque ad finem vitae perseverant? Hinc credat quisque quod velit; ego credo quia coelum et terra transibunt, verba autem divina non transibunt (Marc. XIII, 31) , nisi ut impleantur sicut praedicta sunt. Haec igitur pauca exhortationis verba ad clerum dicta ideo ex sanctissimo Evangeliorum libro proferre curavi, quia [Col. 0254D] talis liber clericis pene omnibus notissimus est, utpote qui saepius legitur et auditur ab eis.

Possunt etiam studiosi quilibet clericorum ex varia scriptura tam Veteris quam Novi Testamenti satis instrui, et non solum ex bonis sed etiam ex malis aedificari. Si enim attendere studuerint Abel justitiam, Job patientiam, venerandam Abrahae, Isaac et Jacob benedictionem a Deo sibi factam, David humilitatem, Danielis et trium puerorum constantiam, Susannae castitatem, utriusque Tobiae, patris scilicet et filii religionem aliorumque Patrum in Veteri Testamento perfectionem, si, inquam, attendere voluerint talium virorum exempla, aedificari omnimodis possunt. Rursum si econtra [Col. 0255A] replicare voluerint, quantam malitiam Cain in fratrem suum egerit, pro quibus peccatis Sodomitae subversi sint, qualiter Nabuchodonosor, Holofernisque superbia contrita sit, quam variis modis murmurantes filii Israel afflicti sint, quid Heli sacerdotis filii peccantes pertulerint, quomodo Salomon sapientissimus ceciderit, quantamque ruinam Absalon et duo judices contra Susannam insanientes meruerint, quam frustra Herodis et Judaeorum dolus in Christum insanierit, quanta malitia Simon Magus obcaecatus perierit. Quid aliud per tanta mala innuitur, nisi ut audientes timeant et timentes caveant ne in similia cadant? Plurimi namque nisi timore compellerentur, nullo modo ad salutem traherentur. Patet igitur quia tam per mala quam per [Col. 0255B] bona aedificari possumus, si ea ita ut a Domino ordinantur pensamus. Nam ut Deum amemus, per bona trahimur; sed ut eum timeamus, per mala aliqua compellimur. Unde, quaeso, ut ea quae jam protuli, et alia his similia in libris sacris scripta intentione summa legantur et quae nobis sunt facienda ex eorum lectione aliquatenus inspiciantur.

Deinde exhortans et laicos, non eos ad illius Scripturae lectionem, quia illis ignota est, adduco, sed ut a clericis quaedam pro quotidianis experimentis cognitae similitudines aperiantur obsecro. Dicatur itaque eis ne pro eo quod litteras nescitis [Col. 0255C] excusationem aliquam coram Deo vos habere credatis, intimamus vobis quaedam, in quibus velut in libris quotidie legendo agnoscere potestis, quid agere debeatis. Sicut igitur apes in variis locis et in variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et vos colligere debetis cujuslibet virtutis dulcedinem. Ab alio enim colligenda est humilitas, ab alio charitas, ab alio fides, ab alio patientia, ab alio largitas, ab alio castitas, ab alio discretio, ab alio eleemosynarum studia pauperumque cura, ab alio alia quaelibet virtus. Quae scilicet virtutes, dum sic collectae in unius hominis mentem veniunt, quasi in unum alvearium ex variis floribus excerpta mella congeruntur.

Non solum autem ex hominibus, sed etiam a [Col. 0255D] quibuslibet creaturis, quas quotidie vel videtis vel auditis, et de rebus quas aliquo modo sentitis mella virtutum colligere debetis. Nam fidem, quae fundamentum est virtutum omnium, primo colligere et ponere debetis in alvearium cordis vestri, credentes scilicet Deum omnipotentem ubique esse praesentem et omnium, quae a nobis geruntur vel etiam cogitantur, inspectorem. Hanc autem fidem hoc modo colligere debetis: attendite igitur in solem, qui cum universum mundum splendore suo circumdans illustret, tamen quia creatura est et omnis creatura nimis inferior est creatore, exinde instructi facile potestis credere solem longe minus splendere quam creatorem. Nam sol duntaxat tantum potest splendere [Col. 0256A] quantum permittitur obstaculo terrae vel alicujus rei; Creatoris vero splendor est incomprehensibilis et invisibilis ejus intuitus, quo omnia praeterita, praesentia et futura omnemque creaturam simul quasi uno ictu oculi comprehendit, quo etiam respicit super filios hominum ut videat si est intelligens aut requirens Deum (Psal. XIII, 2) . Qui scilicet splendor non nisi toto cordis affectu credi vel agnosci potest, ejusque capax erit quanto in fide et dilectione Dei profecerit, ipsiusque justitiae esuriet atque sitis eum accenderit. Unde de his tribus in Evangelio Dominus dicit; de fide quidem: Omnia, inquit, possibilia sunt credenti (Marc. IX, 22) ; de dilectione autem: Qui diligit me diligetur a Patre meo, et ego diligam eum et manifestabo ei me ipsum [Col. 0256B] (Joan. XIV, 21) ; de esurie vero ac siti: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) .

Huic etiam simile quid quotidianis experimentis colligere potestis. Quis enim agricola agriculturam exerceat, nisi aliquatenus profectuosum sibi fore speret et credat? aut quomodo aliquod studium potest exerceri, nisi coeperit amari? aut quis sine taedio ipsum victum corporalem cunctis viventibus necessarium percipere valet, nisi aliqua esurie ac siti ad hoc incitetur. Sed nec ipse somnus nisi cum delectamento aliquo percipitur. Cum ergo haec omnia ita corporaliter esse sciatis, petite intima intentione a Domino ut ea spiritualiter imitari valeatis. Primo quidem ut in eum recte credatis; deinde ut [Col. 0256C] eum tota virtute tota mente diligatis; postremo ut jugiter teneatis esuriem et sitim divini Verbi, sine qua nemo ullam justitiam potest amare; qui autem non amat justitiam animae illius salus desperatur, sicut etiam corporis ejus salus qui cibi carnalis fastidium patitur. Nam de utroque spirituali videlicet et corporali cibo Dominus dicit: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) . Si igitur imitantes esuriem sitimque corporalem, spiritualem quoque obtinueritis, nunquam a bona voluntate vacabitis, colligentes instar apium undique alicujus virtutis et sapientiae mel sicut et de immenso solis splendore, de quo interim disputantes divinae praesentiae immensitatem colligendam esse diximus. Ergo quotiescunque [Col. 0256D] eumdem solis splendorem tam immensum inspexeritis, mox reminiscentes divinae praesentiae et scientiae toto mentis affectu invocate Dominum, ut aliquod lumen cordibus vestris infundere dignetur. His igitur dictis de sole, qui licet unus flos videatur, variarum tamen virtutum mella inde colligenda esse jam audistis. Audite etiam, qualiter aliunde eadem mella deflorare debeatis; neque enim unquam desunt illa prata, illi flores, unde possint colligi hujusmodi mella, si tantummodo sint qui colligant.

Attendite ergo nunc generaliter in totius mundi ornatum quomodo omnia invicem conveniant et temperentur, calida scilicet frigidis, frigida calidis, tempora diurna nocturnis, aestiva hiemalibus. Dehinc specialiter in singula quaeque, hoc est in ornatum coeli et terrae. Coeli quidem per solem, et lunam et stellas; terrae vero per varios flores amoenos et herbas, atque arbores et fructus, unde genus humanum alimenta suscipit, pulchritudinem quoque pretiosorum lapidum, picturas varias tam in palliis quam in caeteris pretiosis pannis delectabiliter intextas variosque colores, quibus conficiuntur, dulcem [Col. 0257B] cantilenam chordarum atque organorum, nitorem auri et argenti, caeterique metalli, amoenos decursus aquarum, qui necessarii sunt tam ad naves deferendas quam ad molas praeparandas, miram aromatum fragrantiam, postremo etiam decoros hominum quorumdam vultus. Cumque haec omnia miro quodam et ineffabili ornatu composita exterius perspexeritis, attendite etiam quantum ornatum interius, id est spiritualiter perspecta habeant et quid nos per significationem admoneant. Significant enim praecipua quaedam, unde vos magnae virtutis et sapientiae mella colligere valetis. Denique omnis ornatus et pulchritudo creaturae, quae in praesenti vita nobis famulatur, hoc nos instruit, hic nos admonet ut attendamus, quia si temporalia bona tam [Col. 0257C] delectabilia visu vel auditu consistunt, multo delectabiliora et pulchriora et aeterna esse probantur.

Est et aliud quod in temporalium bonorum pulchritudine debemus advertere; quoniam enim omnis homo probandus est in hac vita utrum Deum magis diligat quam creaturam decoram, vel aeterna potius quam temporalia bona, opponitur ei jugiter aliqua species decora et delectabilis vel mulierum, vel vestium, vel metallorum, seu aliarum rerum, ut in eis tentatus experimentum sui capiat qualiter scilicet Deum timeat et diligat. Nemo quippe certus esse valet qualis sit, nisi in hujusmodi tentatione probatus fuerit. Cujus nimirum rei exemplum notissimum in unoquoque milite potestis agnoscere. Militis namque cujuslibet peritia et fortitudo non [Col. 0257D] agnoscitur nisi in bello. Ibi enim si omnia caute egerit, se ipsum muniens, adversarios vero caedens, tunc demum merito laudatur fortisque miles praedicatur. Bellum quoque non incongrue vocatur ille conflictus quem jugiter agere debemus contra diabolum salutis nostrae invidum. Ipse enim non cessat nos ad hoc illicere tentando ut temporalia bona magis quam aeterna diligamus, et ut spem nostram in caducis solummodo rebus ponamus. Sed nos memores aeternae vitae, ad quam conditi, redempti et invitati sumus, debemus resistere illecebris et concupiscentiis, quas in corda nostra mittit, attendentes quod scriptum est: Post concupiscentias tuas non eas (Eccli. XVIII, 30) . Et iterum alia Scriptura [Col. 0258A] indicat quanta corona per tentationis pugnam proveniat dicens: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) . Si igitur haec duo, quae jam diximus, de pulchritudine temporalium visibiliumque rerum intelligenda, qualiter scilicet per eam considerare debeamus aeternorum bonorum qualitatem quodque per eamdem tentandi simus utrum Deum plus quam speciosa quaeque carnalia diligamus, si, inquam, haec utraque sedulo recolitis et tractatis, magnam variarum virtutum dulcedinem omni corporali melle suaviorem colligere poteritis.

Ad haec etiam sciendum et pro spirituali melle in vascula cordium vestrorum recondendum quia quaecunque in creaturis adversitas vel in ipsa humana natura habetur vilitas, ex hominum primorum praevaricatione accidit. Postquam enim illi praeceptum divinum contempserunt, mox et in semetipsis et in omni creatura sibimet contraria habere meruerunt; in semetipsis quidem, quia illa honestissima beatae immortalitatis gloria, in qua et ipsi conditi sunt et quam omnes electi quandoque recepturi sunt, exuti, inhonesta quaedam verecundae carnis indicia in se senserunt, unde et nudos se esse erubuerunt (Gen. III) , in creaturis vero tot adversa quot ipsae sunt creaturae. Nulla quippe invenitur [Col. 0258C] creatura quae peccanti homini per aliqua nequeat obsistere adversa. Sed haec omnia Deus omnipotens in aliquam utilitatem convertit; aut enim castigat per haec homines, ut a pravitatibus suis convertantur, sicut saepe agitur per aeris intemperiem, per pestilentiam et famem, nec non per alia flagella; aut in his occasionem dat unicuique ut habeat unde qualitas ejus probatur, sicut saepe contingit per hos, qui divitiis et potentia abutuntur, seu in quarumdam bestiarum ferocitate demonstrat diaboli malitiam, ut in leone et lupo. Nonne in cunctis adversitatibus jam commemoratis utilitas magna habetur? Nunquid utile non erit quod latentes Ecclesiae hostes ideo accepta potestate permittuntur dominari ut et hoc appareat [Col. 0258D] quales ipsi sint et alios persecutione sua, velut aurum in fornace, probatos efficiant? Nunquid utile non erit quod hostis invisibilis ferocitas et malitia per aliquas bestias feroces demonstratur? sicut enim leo et lupus visibiliter insidiantur animalium gregibus, ita et diabolus quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) et ad perditionem trahat, invisibiliter insidiatur cunctis fidelibus. Et quomodo vos, qui libros nescitis, aliter malitiam diaboli invisibilis agnoscere possetis, nisi in aliqua creatura visibili vobisque cognita doceremini?

Talia ergo de elementorum cunctorum adversitate credentes, sentite de Domino, ut scriptum est, in bonitate (Sap. I, 1) , qui tam adversa quam prospera [Col. 0259A] cuncta pro alicujus utilitatis vel pietatis dispositione decernit fieri in mundo. Quaecunque vero vilitas humanae naturae ex parentibus primis accidit, in tantum bonum versa est a Domino ut omnis superbiae morbus, qui hominibus instar angelicae naturae posset oriri, ex hac comprimeretur. Denique opus omne praecedens insinuat factori suo quo modo facere debeat sequens. Sic et Deo omnipotenti angelicae dignitatis factura, ex parte per superbiam lapsa et per hoc quasi quoddam figuli vas in terram cadens fracta, ostendit alio modo aliud vas esse fingendum, non quasi ignaro tantae fracturae, sed ut nobis nota fierent quae facta sunt; ipse quippe praenoscens omnia, antequam fiant, insinuat nobis ex praecedentibus qualiter futura pensare [Col. 0259B] debeamus quantumque necesse esset mutari sequentia, cum perirent prima. Quod enim vel angelos quosdam, vel homines primos cadere permisit, ad cautelam nostri fecit, ut per hoc nos instructi nihil de nobis praesumamus.

Fecit ergo Deus in homine lapso sicut aliquis peritissimus medicus facere solet in homine aegroto. Si enim languoris ejus qualitatem agnoscens sperat eum posse sanari, suscipit eum sanandum. Tunc si infirmitas exigit, imponit ei emplastra, materia quadam vilissima interdum confecta, adeo ut animalium vel avium stercore misceantur, carnibus quoque canum, vel vulturum, seu serpentium agantur. Praeterea si opus est, adustionem medicus addit. Tale autem medicamen quamvis ad sanitatem carnis, [Col. 0259C] sicut qui experti sunt testantur, utilissimum sentiatur, causa tamen fetoris et vilitatis suae contegitur. Quo etiam nos mystice instruimur ut omnem vilitatem, qua circumdati sumus, similiter contegamus quia non omnia utilia constant honesta. Utrumque igitur medicamen corporale, emplastri videlicet et adustionis quamvis vilissimum videatur, magnum tamen in se habet argumentum spiritualis medicinae, unde necessaria imitando moralitatis mella colligere potestis; nihil enim, ut ait Scriptura, in terris fit sine causa (Job V, 6) , et quae naturaliter videntur vilia, constant ex significatione pretiosa. Nam si per sordidum vel fetidum medicamen corpora sanantur, nec qualitas medicaminis, sed sanitas exinde procedens pensatur, cur mirum vel incongruum videatur, [Col. 0259D] si Deus omnipotens, praescius omnium futurorum, medicus et salvator omnium in se credentium, simile aliquid in aegrotis animabus fecit, sanans eas vel potius praeveniens earum languorem, ut quidam sapientes medici agunt cum aliquo ignobili antidoto? Quod tamen nos decet contegere, sicut et primi parentes leguntur fecisse, quando se nudos esse erubuerunt; ne nobis confusionem, vel conditori nostro, qui per hujusmodi vilitatem humiliare nos decrevit, videamur injuriam facere, et secreta cogitatione eum per hoc incusare quod nos potentia sua magis quam ex justitia tam viles fieri permiserit. Talia autem de Deo cogitare est aliquatenus contra eum superbire, quidquid enim illud [Col. 0260A] est quod vel parentes primos peccare permisit vel nos per eorum praevaricationem vilitate aliqua circumdedit, hoc totum pro salutis nostrae causa fecisse credendus est. Et licet in hoc divinae sapientiae profunditas nequeat penitus investigari, quaerenda sunt tamen aliqua visibilium rerum argumenta, quibus eidem divinae sapientiae intellectus noster doceatur concordare, unde et ea, quae jam diximus de vilissimo genere medendi, in argumentum sumpsimus hujus rei. Si ergo ex medicina vili potest acquiri ulla sanitas corporalis, credenda est etiam eodem modo provenire sanitas spiritualis. Omnis namque decor carnalis facile humana corda allicit ad elationem, sed vilitas reprimit ad humilitatem. Ideoque placuit Deo ut hominem qui in maximum superbiae [Col. 0260B] languorem ex conditionis suae decore incurrit, imposita sibi causa remedii aliqua vilitate perduceret ad humilitatis sanitatem. Sanitas quippe spiritualis non nisi remedio acquiritur humilitatis; humilitas autem humana non obtinetur nisi contritione aliqua. Ex quibus omnibus aperte potestis intelligere quia, ut scriptum est: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV, 13) , quia talibus remediis superbiam humanam praevidit esse reprimendam quique remedia spiritualia, quae multis sunt incognita, ex corporalibus figuris et exemplis, quae omnibus pene sunt nota, docet esse quaerenda.

Sed satis hinc dictum; jam progrediamur et ultra, ad ea scilicet quae post haec proxime dicenda proposuimus. Illud enim propositus ordo exigit ut jam dicamus vobis quid significet varietas temporum, quae aliquando congrua sunt ad quaelibet operanda, ut ver, aestas, autumnus; nunc vero incongrua, ut hiems. Tria namque priora in quibus facilius operari possumus, significat praesentis vitae tempus ad obtinendam veniam concessum, de quo et Apostolus dicit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Hiems autem, quae maxime inepta est ad operandum significat extremi judicii tempus, quo nulla fructuosae poenitentiae opera exerceri possunt; unde et Dominus in Evangelio admonet [Col. 0260D] dicens: Orate ne fuga vestra fiat hieme vel Sabbato (Matth. XXIV, 20) , quasi diceret: Estote semper solliciti, ne concessum tempus veniae perdentes tunc, cum nullus locus est veniae, eam frustra quaeratis. Eumdem quoque sensum alibi apertius profert dicens: Vigilate ergo omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere quae ventura sunt vobis (Luc. XXI, 36) . Pro ejusdem temporis cura adhibenda Isaias propheta admonet dicens: Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est (Isa. LV, 6) . Quasi enim procul aberit, cum nullius peccatoris preces exaudiet. Sabbatum autem, quod additum est hiemi, quia apud Judaeos festivus est dies, quo homines quam maxime gaudere solent, significat [Col. 0261A] otium quodlibet inutile vel tempus incongruae laetitiae; vel quia Sabbati dies extrema est in hebdomada, per hoc admonemur ne in extremis solummodo, sed prius mala nostra fugiamus. Quamobrem quod Dominus admonuit ne in Sabbato fuga nostra fiat, docet ne in praesentis vitae deliciis positi futura gaudia postponamus. Quia igitur audistis per hiemem quibusdam laboribus incongruam extremi judicii tempus praesignari, attendite quid modo faciendum sit vobis, dum bene possitis et vitae lumen habetis, neque enim vobis excusatio restat ulla pro litterarum ignorantia, cum in hieme notissima legere valeatis quae sunt vobis facienda.

Deinde vero dicendum quid quotidiani esus necessitas vobis innuat agendum; undique enim illos [Col. 0261B] flores habetis, ex quibus alicujus aedificationis mel colligere valetis. Quod ergo cogimur corpus quotidie reficere, ut robustiores simus ad quaeque corporalia studia, significat nobis quotidie opus esse refici cibo spirituali, id est doctrina coelesti, ne deficiamus in labore, quem jugiter sustinere debemus et pro servitute divina et pro peccatorum nostrorum indulgentia. Nisi enim Deus omnipotens cum refectione carnali spiritualem vellet significari, decrevisset utique in praesenti vita idem fore quod et in futura; ibi namque invenitur nullus qui corporalis cibi refectione pascatur.

Adhuc dicendum restat quid copia et penuria substantiae corporalis innuat; nam per utramque magna et necessaria cunctis doctrina monstratur. [Col. 0261C] Et copia quidem edocet quia, sicut ipsa laetitiam vitae praesentis auget, sollicitudinem minuit, ita et spirituales divitiae, id est virtutes animae omnem futurae calamitatis et miseriae sollicitudinem minuunt aeternaeque beatitudinis augent gaudia. Penuria vero hoc indicat, quia sicut ipsa patientibus eam moerorem ingerit multiplicem, utpote qui ignorant unde sibi victum quaerant sine quo vivere nequeunt, ita spiritualis vitae damna aeternae damnationis praefigurant lamenta. Cum igitur vobis, o fratres charissimi, variis modis dictum sit qualiter sine litteris religiosae vitae tramitem exquirere et in ea incedere valeatis, attendite jugiter ad singula quae jam diximus, et ea in cordibus vestris sedula tractate cura. Ut [Col. 0261D] autem ea facilius recolatis et tenacius inhaereant cordibus vestris, libet ipsa breviter repetere.

[Col. 0262A] In primis namque diximus vobis quomodo studia apium imitari debeatis, colligentes ex variis hominibus vel rebus, velut ex floribus, dulce linem virtutum; deinde quid immensus solis splendor significet. Deinde diximus de trifaria intelligentia in rebus visibilibus retinenda: prima quidem est, quae ex temporalium bonorum pulchritudine docet nos considerare quam speciosa sint aeterna bona; secunda insinuat ex eadem pulchritudine probandos esse homines, utrum Deum diligant plus quam terrena quaelibet; tertia indicat quod creaturae totius adversitas ipsaque humanae naturae vilitas ex hominum primorum praevaricatione evenerit, sed eamdem adversitatem et vilitatem Deus in aliquam utilitatem hominis converterit; deinde etiam, quid [Col. 0262B] hiemale tempus ad opera quaedam ineptum, et quid quotidiani esus necessitas, quidque copia et penuria corporalis substantiae significent, protulimus. Quae nimirum omnia, quia ex quo idianis experimentis possunt vobis esse notissima, attendite jugiter quantam aedificationem exinde possitis capere, imitantes scilicet opus apium in collectione virtutum. Jam enim nulla excusatio remanet vobis pro litterarum ignorantia, quandoquidem in his rebus quas quotidie videtis vel auditis vel aliquo modo sentitis, divinae religionis notitiam velut in libris agnoscere valetis. Haec quidem monita ad laicos specialiter dicta sint.

Deinde vero tam clericos quam laicos admonens precor ut attendentes continuam aeris intemperiem, [Col. 0262C] quae, peccatis nostris exigentibus, ita per annos jam multos imminebat ut aut immensum frigus, aut immensa pluvia, vel intemperata siccitas fructus terrae corrumpens famem miserandam efficeret, atque formidantes ne corrupta iniquitate terra necessaria alimenta penitus deneget vel aliquos homines absorbeat, sicut in quibusdam locis, proh dolor! noviter evenisse dicitur, abstineant se aliquatenus a solita avaritia et rapina, nec non lascivia multiplicibusque nugis, quas stolidissimi quidam ab exteris nationibus in has regiones per insolitam rasuram et monstruosum vestitum detulerunt. Nisi ergo hujusmodi stultitia relinquatur, non solum in eos qui faciunt, sed etiam qui consentiunt, divinitus vindicatur.