145
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXLV.
TOMUS SECUNDUS.
1853
SAECULUM XI.
S. R. E. CARDINALIS EPISCOPI OSTIENSIS, ORDINIS S. BENEDICTI, E CONGREGATIONE FONTIS-AVELLANAE,
OPERA OMNIA,
COLLECTA PRIMUM AC ARGUMENTIS ET NOTATIONIBUS ILLUSTRATA STUDIO AC LABORE DOMNI CONSTANTINI CAJETANI SYRACUSANI, ABBATIS SANCTI BARONTIS CONGREGATIONIS CASINENSIS. ACCESSERE S. PETRI DAMIANI OPUSCULA NONNULLA Ab eminentissimo cardinale MAIO RECENS EDITA.
TOMUS SECUNDUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.
1853
OPERUM TOMUS SEU PARS III.
Opuscula.
Col.
20
Alexandri III diploma de legatione S. Petri Damiani in Gallias.
857
De adventu S. Petri Damiani ad Cluniacensem ecclesiam.
858
Acta synodi in Galliis celebratae a B. Petro Damiano.
860
Hymnus de gloria paradisi.
861
Additio ad tom. III Operum S. Petri Damiani.
De Gallica profectione S. Petri Damiani.
866
Expositio Canonis missae.
880
Testimonia Novi Testamenti ex operibus S. Petri Damiani excerpta.
892
OPERUM TOMUS SEU PARS IV.
Carmina sacra et preces.
917
Collectanea in Vetus Testamentum ex operibus S. Petri Damiani.
985
Epistola nuncupatoria
S. D. N. PAULO V, pontifici maximo, domnus CONSTANTINUS CAJETANUS, abbas Casinensis S. Barontis, sempiternam felicitatem.
Sacrae litterae et monumenta sanctorum, beatissime Pater, ejus pretii ac indolis esse solent, ut si diu in tenebris jacere, silentioque involvi, et oblivione deleri videantur, nihilominus ob eorum famam opinionemque sanctitatis, ac coelestis doctrinae praestantiam, lucem in tenebris, linguam in silentio, memoriam in oblivione sempiternam obtineant; in mystico hoc coelo Ecclesiae tanquam solem occultari, nunquam tamen interire potuerunt. Etenim summi pontifices, qui Christianum hunc orbem moderantur, Spiritu Dei acti et impulsi, post noctem et occasum, solem ei suum oriri et splendere faciunt: eo tamen gloriosius atque divinius, quo magis id per debile ac exiguum instrumentum operantur. Hoc sane mihi a te contigit, beatissime Pater, quem in haec sacra litterarum monumenta incumbere jussisti, ac perenni munificentiae tuae fonte excitas, ne quid de ejusmodi studio praetermittam, sed mearum lucubrationum labor appareat, et uberem tuam in me gratiam, si non attingere, saltem sequi et odorari videatur. Cum ergo hanc curam et diligentiam in B. Petri Damiani cardinalis, episcopi Ostiensis, opuscula, quae in caliginoso vetustatis sinu latuerant, collocassem, ut ea sparsa collegerim, turbata digesserim, quatuorque in tomos diviserim: post primum et secundum jam editos, tuoque magno, et singulari patrocinio tam benigne susceptos, tertius hic ac penultimus eisdem quoque tenebris erumpens, quasi fratribus eam invidens gloriam, prodit in lucem; et cum diem aspiciat, nihil majus existimat quam dies videre tuos, tecumque vivere et laetari. Tu igitur, beatissime Pater, illum accipere et fovere ne desinas, eo maxime quod filii tui partus existat, illius nempe cardinalis de sede apostolica, et repub. Christiana optime meriti: quem adhuc viventem Alexander II ejusdem apostolicae sedis oculum, et firmamentum immobile, jam tunc apostolico calculo sanctitatem et doctrinam ipsius approbans, scriptis appellavit. Eo enim pietatis et religionis studio deflagrabat, ut eloquio, libris et exemplo, animis virtutes inserere, et vitia exstirpare, bonorum mentes augere, et improborum infringere audaciam noverit. Quem non solum in privata, sed in hac etiam communi Ecclesia nunc exhortando, nunc docendo, nunc moderando ac protegendo, nunc operando supra vires naturae proficere, vulgus aspiciens, unanimi consensu, uno ore beatum praedicavit.
Benedictinae etiam religionis juvabit auctoritas, quae de suo hoc alumno et doctore adeo gloriatur, ut numerosa sua antiqua novaque pignora quasi despiciens, unum Petrum Damiani suscipiat, eique quasi unico filio blandiatur; quod eo potissimum antiquae suae familiae splendore excitari, laborumque merita, quos pro Ecclesia semper Romana suscepit, renovari videat. Petri etiam hujus sui nomine, sanctissimi Petri apostolorum principis, qui eamdem Benedictinorum gentem per tam multa saecula ad Ecclesiam turbulentis temporibus instaurandam sua in sede constituit, nomen in memoriam reducens. Nam Petrus diaconus diserte commemorat ( Tract. mirac. S. Bened. ex Biblioth. Casinen. ap. me ms.) Petrum ipsum apostolorum principem, cum Ecclesiae suae navem impiorum turbinibus agitatam conspiceret, ad Benedictum tanquam cum eo accerrimum ipsius vindicem contendisse, et Casini quietam sibi sedem quaesiisse: «Vado, inquit Petrus sanctissimus quibusdam peregrinis sibi occurrentibus, ad fratrem meum Benedictum, ut cum eo passionis meae diem celebrem: variis enim procellis Ecclesia mea deprimitur.» Quis ergo Petro cum Benedicto ex amore fraternitatis et contubernii communia cuncta esse conspiciens, non eumdem Benedictum per suos perpetuis multisque post, sicut et antea, saeculis vices Petri suscepturum non speraret? [Col. 0011] Eventus quidem rem ipsam confirmavit: nam ab eo tempore, quo S. Benedictus, instituto choro, alumnos suos in Urbis basilicas ecclesiasque alias introduxit usque ad millesimum centesimum quadragesimum quartum annum, clero ipso tunc creante et eligente pontifices, continenter summum pontificatum gerere consueverant. Quod si postea serie interrupta nonnulli, ut Silvester II, Clemens quoque II et alii, non ex clero Romano ad supremam illam dignitatem assumpti fuerint, non est tamen dubium quin ipsi ejusdem Benedictini ordinis professores exstiterint. Praeterea posteriores sexdecim, qui centum annos Dei Ecclesiam gubernarunt, centum fere quindecim prioribus superadditos, hos et illos omnes vel in sanctorum numerum relatos veneramur, vel omnium virtutum genere eminentes suspicimus. Quid referam quot quantosque S. R. E. cardinales habuerit? cum nulli aut pauci fuerint qui ea tempestate ex Benedictinorum claustris ad illam amplitudinem non ascenderint. Taceo innumerabilem hujus sanctae propaginis per totum terrarum orbem multitudinem. Non memoro quantum Italia, Anglia, Germania, Belgium, Vasconia, Bohemia, Ungaria, Suevia, Gothia, Polonia, Benedictinis tot eo missis apostolis: ac tandem India Occidentalis Bartholomaeo Buylt, Tarraconensi, Montisferrati monacho (quinquaginta pene annis antequam B. Fr. Xaverius a B. Ignatio illuc mitteretur) primo ab Alexandro VI ad eum apostolo delegato, debeant. Non refero quot per omnem aetatem sexumque martyres atque virgines, quod per omnem gradum confessores, quot per omnes Ecclesias pastores, perque omnes academias insignes doctores adepta fuerit. In Petro tamen Damiani haec omnia in suos olim divisa singulari Dei beneficio conjuncta et copulata jam videt; et quem in carne viventem tractare non potest, eumdem in scriptis spirantem admirari non desinit.
Cum hae sint potissimae causae, beatissime Pater, quare tanti viri doctrinam hoc in libro contentam non minori quam alios patrocinio pretioque suscipias, ultimam tamen adjiciam, quam etiam tibi gratam fore non dubito. Etenim si a Benedictino capite ad membra transire ac descendere fas est, me ipsum novissimum invenio, non per me ipsum (sentio namque quam sim inutilis et exiguus), sed per majores meos, quos etiam aliquod nomen decusque pro sede apostolica gessisse non negarim. Gentilium enim, mihi indigno Cajetanorum domus antiquissima, quae Roma, et Cajeta, cujus principatum ad quingentos fere annos obtinuit, Pisas demigrans, non oblita majorum suorum erga Romanos pontifices observantiae, ibi eos sancte et intrepide ab imperatorum illius temporis vi et multorum insolentia non semel defensavit, eorumque auctoritatem diu sartam tectamque conservavit. Cujus et meritorum magnitudo ex eo colligitur quod ab eo tempore haec una Cajetana, tot tantisque sedis apostolicae aucta titulis et honoribus, caeteras fere Pisanae reipub. familias antecelluit: ter enim, ut alia praetermittam, cardinalitia dignitate perfulsit. Porro ex eadem multo antea Romam sibi patriam incolente nonnullos summum pontificatum obtinuisse, et diversis temporibus complures ad cardinalatum pervenisse, atque etiam tam Romanae reipub. quam Campaniae et Patrimonii praefectura donatos esse constat. In quibus Cajetae duces ac Fundorum, comitesque Ciccanensium, atque Signiae, necnon et Vicani principes, ipsius gentis soboles, complurium civitatum et oppidorum perpetuo jure fruebantur: idque potissimum Leonardo Aretino, viro gravissimo, cum vetustis Annalibus, quod pro Romanis pontificibus quamplurimos labores subierint, attestantibus.
Verum jam nil amplius tuis antecessoribus collata obsequia commemorans, propitius tuas ad res accedam, quo tuam in me gratiam nunquam minuendam, imo magis augendam fore confido. Noveris, beatissime Pater, Ursinorum familiam genere et rebus gestis nobilissimam, pro tuenda pontificum libertate suam cum meae gentis ope et virtute strenuam, ut pro sancta sede communem periculi et laboris gloriam compararent, fidem et robur conjunxisse: atque ut hanc pietatis ac virtutis concordiam naturae viribus confirmarent, mutuis matrimonii nexibus saepenumero colligasse. Hinc vero hae duae plantae sibi invicem insitae et connexae, Cajetanae simul et Ursinae gentis splendorem nomenque edere incoeperunt, inter quae (ut nunc de posteris Cajetanis taceam) Joannes ille exstitit, Urbis senator amplissimus, etsi patre Ursino natus, a matre tamen Perna Cajetae ducum, et Gelasii II gentili, Cajetanus appellari voluit, quem etiam sequitur Joannes alter Cajetanus, magni Matthaei Ursini Romanorum senatoris, et Pernae gentis ejusdem Cajetanae filius, qui divina quadam morum indole Nicolaus III in pontificatu sublimis emicuit. Denique, ut plura quae generis hujus suppetunt, exempla praeteream, Neapoleoni Cajetano ejusdem magni Matthaei filio, quotquot hodie supersunt ex Ursinis principes, originem suam referre debent.
Quamobrem, sanctissime Pater, cum ex Benedictina religione, et meis majoribus totum me apostolicae sedis agnoverim, eumdem me tibi etiam singulari beneficentia tam arcte devinxisti, ut pro nominis tui gloria et dignitate vitam exponere, beneficiorum et haereditatis mihi jure obtigisse crediderim. Deus omnipotens te ad Ecclesiae suae firmamentum diutissime servet incolumem.
Praefatio
[Col. 0013A] Cum duo potissimum sint, studiose Lector, quae sacri doctoris scripta extollere ac illustrare possunt: alterum vitae innocentia et integritas, alterum doctrinae orthodoxae fides et auctoritas; non dubito quin in Petro Damiani, cardinali sanctissimo et doctissimo, utrumque reperias. Si vitam illius, quam in terris egit, aspicias, coelestem prorsus et angelicam dixeris, dignamque ideo qua Ecclesia haec militans ad sui temporis evertenda vitia, errores debellandos, virtutes exstruendas, mores instaurandos frueretur. Etenim omnes qui ipsum eloquio, opere et exemplo miranda dicere et patrare viderant, qui ejus admirabilem erga Deum ac homines pietatem, incredibilem sapientiam, cum potentia submissionem, cum opibus ac divitiis abdicationem, [Col. 0013B] cum fomite carnisque illecebra puritatem conjunctam agnoverunt, beatum uno ore praedicantes, atque quemdam fere angelum credentes, ex quanam suprema hierarchia spiritus iste in terras descenderit, dijudicare non poterant. Si vulgi communi opinione et praeconio nescio quid veritatis ac numinis continetur, quid gloriosius et divinius quam unius vices Dei garentis in terris testimonio commendari? Alexander namque secundus Damianum viventem, suum oculum et immobile sedis Apostolicae firmamentum per litteras appellavit. Vere quidem oculus, vere Ecclesiae firmamentum ille dicitur, in quo veluti in firmamento justitiae immortale lumen, et fixa omnium virtutum sidera relucebant, quae purpura illum magis pretiosum, Deoque et hominibus [Col. 0013C] spectabilem exhibebant. Lucernam hanc lucidam et ardentem, quae in Benedictinae religionis modio latitare et abscondi contenta erat, Deus Opt. Max. ab excelso gloriae suae solio respiciens, in Ecclesiae suae candelabro, loco edito et eminenti collocavit; unde conspicua miraculorum et sanctitatis luce claresceret, atque ita sedi apostolicae subsidium, purpuratis exemplum, pastoribus regulam, tandem viam caeteris salutarem ministraret. Hic Petrus Damiani exstitit, Lector humanissime, quem si viventem populum ejus coelestis doctrinae pabulo recreatus, miraculis stupefactus, vitaeque exemplo confirmatus, sanctum et beatum praedicavit, et summus pontifex tali eumdem, ut vidisti, encomio illustravit, nihil est quod de ejusdem post obitum sanctitate [Col. 0013D] dubites, atque etiam quo pacto et tempore Petrus Damiani in sanctorum numerum ascriptus fuerit, curiosius inscruteris. Etenim ex tot annorum saeculis nihil usquam invenimus, quam duarum Ecclesiarum Ravennatis et Faventinae irrefragabile testimonium, cujus vis omnis ac veritas in veteri consuetudine et immemorabili traditione consistit.
[Col. 0014A] In primis sanctissimi viri patria Ravenna sua in civitate universaque dioecesi illum inviolabili festo duplicique officio concelebrat.
Deinde Faventia, ubi obiit et sacrum sui corporis spolium dereliquit, ex eo jam tempore quo singulari hujus sancti patrocinio Gallorum obsidione liberata fuit, ipsum eumdem (quem suis unum ex quatuor protectoribus multo antea susceperat) anniversario cum tribus aliis festo inviolabili celebrare decrevit: atque eadem celebritate et officio veneratur, die nempe 22 Februarii; qui tamen, quod festo S. Petri Antiochenae cathedrae occupatur, semper in sequentem transfertur. Quo die cum clero religiosorumque ordinibus et magistratuum comitatu ab Ecclesia Majori usque ad aedem S. Mariae de Angelis, [Col. 0014B] ubi depositum est corpus, solemniter proceditur.
Praeterea singulis fere annis, quibus ordo officii recitandi excluditur, in eo per haec verba reponitur: Vicesima tertia die Februarii, Petri Damiani episcopi et confessoris Ravenn. dupl. fuit heri. Quo etiam ordine cum sanctis episcopis confessoribus aliisque coelitibus ab antiquis temporibus in Litania positus invocatus est. Atque et in vetustissimis earumdem, Ravennatis praecipue ac Faventinae Ecclesiarum tabulis, monumentisque Damiani nomen inter sanctos perpetuo connumeratum fuisse, compertum etiam habeo.
Hujus quoque nostri beatissimi doctoris sanctitatem commendat tumulus ante trecentos fere annos candido ex marmore, loco post majus altare edito [Col. 0014C] et sublimi constructus, hujusmodi inter alia verbis in marmore incisis: A. D. MCCCLIII, die XIII Aprilis translatum fuit corpus S. Petri Damiani in sancta scriptura doctor. et Ostiensis episcopi, ac apost. sed. legati. Ibidem etiam: Obiit confessor Christi Petrus Damiani, Ostiensis episcopus, et Cardinalis sanctissimus, VIII Kal. Martii. Quem tumulum, quamvis antiquissimum, pius ille populus viva ac recenti religione colit, osculatur et amplectitur, suisque in rebus praesens experitur auxilium. Unde non immerito votivis tabellis donariisque appensis, ac accensis luminibus nobilitant. Necnon et in sancti hujus viri celebritate, ejus effigies, quae tumulo inhaeret, pastorali induitur ornamento populique frequentia visitatur. Haec omnia authenticis [Col. 0014D] praefatae utriusque ecclesiae ac civitatis testimoniis ad me transmissis confirmantur
Nec minus erit argumentum complurium religiosorum fides, qui testatissime et oculate testantur, cum ab hinc fere annis viginti hoc sepulcrum aperiretur, inventum fuisse Petri Damiani corpus incorruptum. Ne vero oculos deceptos fuisse quis existimet, [Col. 0015A] ipsimet monachi, qui rem totam curiosius inspexerunt, affirmant, eumdem Dei virum parva esse corporis statura: unumque ab eo tunc illi abstraxere brachium, ut hoc cum aliis sanctorum reliquiis ad festorum solemnia altari majori, quemadmodum in hanc usque diem consuete servatur, exponerent.
Ultimo accedit veterum ac recentiorum auctoritas, qui Petrum hunc nostrum sanctitatis et doctrinae laude conspicuum appellare non dubitant, qui et quoties illius sententiam suis inserere scriptis et concionibus volunt, eumdem eo sancti titulo praemuniunt. Quae omnia si minus sufficere videantur, eadem dubitationis ratio multis in sanctis insurgeret, quos tamen vel privatae, vel communis Ecclesiae [Col. 0015B] consensus celebrat; cum nihil aliud quam vetus consuetudo et traditio pro eorum fide ac testimonio militet.
Quoad vero sancti viri doctrinam attinet, hoc animo Lector infigat, atque eam parem pondere et pretio veterum Patrum monumentis esse non ignoret. Hac enim orthodoxa fides roboratur, religio catholica illustratur, pietas accenditur, humanus error et impietas evanescit, atque in coelum via munitur et ostenditur. Praeterea unice et singulariter commendandus est noster hic doctor, quod inaffectato et simplici stylo copiosa et varia intexere documenta [Col. 0016A] noverit, ex quibus tanquam ex fontibus diversi scientiae professores utilia ac necessaria haurire poterunt. Quapropter non parum industriae et laboris insumpsimus hasce margaritas suo singulas loco disponere, quas sanctus doctor, prout tempus, locus ratioque postulabat, effundere consueverat. Cum ergo primum opusculorum tomum quasi politica continentem politicis; secundum ubi sacrae loca paginae exponuntur, concionatoribus dedissemus: hunc tertium, qui quasi contentiosam theologiam cum haereticis ac schismaticis agitatam complectitur, theologis scholasticis assignamus. Ne vero qui eruditionis studio delectantur, sua voluptate defraudare videamur, quartum et ultimum, qui diversi generis carmina et sacras preces continet, [Col. 0016B] viris ipsis eruditis asservabimus. Non tamen singuli exacte rem hinc suam eruere posse existiment, quia vir sanctus non ex professo, ut diximus, argumenta haec varia pertractavit, nec tanti viri mens unquam fuit suam velle doctrinam hominum applausui, sed communi potius saluti, Deique gloriae potissimum commendare. Quamobrem nostrum inserviendi omnibus animum, quaeso, gratus ac laetus accipias, et viri sanctissimi doctrinam, quam his ejus in scriptis exhibemus, totis viribus assequi, et in ea vitam imitari ne desinas. Vale.
Corollaria de B. Petro Damiano
LEO episcopus, servus servorum Dei.
Apostolicae sedis competit auctoritati et legaliter ordinata statuere, et Deo semel oblata, ut inconvulsa serventur, in posterum providere: ne quod priorum devota Deo pietas inchoat, sequentium pravitas sacrilega, quod absit, temeritate subvertat. Quapropter Eremum quae dicitur Ocri, in Saxeno videlicet territorio constitutam, tibi, Petre Damiane prior ejusdem Eremi, tuisque successoribus adjudicamus: et ipsam Eremum in suo statu persistere, et in perpetuum valere decernimus. Nec liceat ulli mortalium, non pravae, non magnae personae ipsam quandoque Eremum ad saeculi jura redigere, [Col. 0015D] vel alicui prorsus monasterio subjugare. Enim vero praedictum locum per semetipsum quidem fieri monasterium, si congruum visum fuerit, non abnuimus; juri vero alterius monasterii subjici, omnimodis prohibemus. Non enim ignoramus, quia hujusmodi suppositio plerumque loci est absque dubietate destructio. Sancimus etiam, ut Plebem S. Mariae positam in loco, qui dicitur Vineole, praefata Eremus perpetuo jure possideat. Sed et praedia, si qua nunc [Col. 0016C] sunt, vel deinceps acquisitura est, absque injusta cujuscumque molestia, quiete et tranquille detineat. Nec ulli hominum liceat in ipsam Eremum per hostilem impetum violenter irrumpere, et servos Dei, qui illic habitaverint, vel expellere, vel depraedationibus infestare; salvo tamen jure fidelium laicorum, qui ejusdem Eremi patroni sunt, et eam pro animarum suarum remedio condiderunt. Si quis autem hujus nostri apostolici decreti temerator exstiterit, nisi resipiscat atque in omnibus apertus Dei inimicus emendare contemnat, anathematis se vinculis obligandum indubitanter agnoscat.
ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, GERVASIO Remensi arhiepiscopo cum suis suffraganeis, si obedierint, salutem et apostolicam benedictionem.
Si quod officii vestri est, exsequeremini, non abbatem, sed maleficum Reginaldum, a Petro Ostiensi episcopo, et a vobis in conciliis justa ratione, ut nobis relatum est, condemnatum, ab ipso sancti Medardi, [Col. 0017A] quod simoniace invasit, coenobio penitus eliminaretis. Quod si causa cupiditatis, aut amore, vel timore alicujus potentis personae, explere renuistis, haec omnia Dei omnipotentis timori praeposuistis, et nullum dispersis monachis solatium regrediendi praebuistis: quapropter ejusdem Rainaldi malitia magis multiplicatur et crescit. Haec vero idcirco mandare curavimus, quia ex iisdem dispersis monachis quidam ad nos venerunt, flentes et ejulantes; alii litteras direxerunt lamentabiles, justitiam sancti Petri, nostramque consolationem pro tali injustitia requirentes. Unde supradicti Petri, vestramque nostra auctoritate corroboramus sententiam; eumdemque Rainaldum et consentaneos ejus anathematizamus; ipsumque coenobium, quandiu in [Col. 0017B] eo manserit, interdicimus, et ut idem faciatis, vobis mandamus.
ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, charissimo fratri GERVASIO Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.
Debitas fraternitati tuae grates rependimus, quod in ejectione Hy, a nobis damnati, quod Carnotensem Ecclesiam simoniace invaserat, promptum te sollicitumque ostendisti: quodque ut alter dignus et idoneus eidem Ecclesiae canonice substitueretur, charissimo filio nostro Philippo Francorum regi consilium dedisti. Cui nimirum suisque optimatibus, ut dignas super hoc grates rependas, prudentiam tuam invitamus. Noverit etiam fraternitas tua nos [Col. 0017C] confratrem nostrum Senonensem archiepiscopum admonuisse, quatenus Aurelianensis Ecclesiae invasorem nostra apostolica auctoritate excommunicet. Claret enim ipsum simoniace episcopatum obtinere, et ad obtegendam reatus sui improbitatem, perjurium in Cabillonensi synodo incurrisse, suaque fraudulentia confratrem nostrum Petrum Ostiensem episcopum, a quo eadem synodus celebrata est, decepisse. Super haec etiam ad augmentum criminum suorum litteras apostolatus nostri, quibus ad haec examinanda vocabatur, omnino refutavit. Quapropter charitatem tuam apostolica auctoritate admonemus, ut praefato Senonensi archiepiscopo in damnatione Aurelianensis invasoris, contempto timore et [Col. 0017D] gratia omnium, te socium et adjutorem adhibeas.
Domno PETRO DAMIANI, venerabili episcopo, DESIDERIUS abbas, Dei gratiam et salutem.
Quoniam satis clare innotuit quod hoc monasterium S. Benedicti, cui praeesse videor, plus omnibus aliis circumquaque fundatis, diligas (cunctis [Col. 0018A] fratribus nostris laudantibus et libenter consentientibus, promittimus tibi, venerabilis frater Petre, ego frater Desiderius cum tota congregatione hujus sancti coenobii, memoriam obitus tui annualiter nos habituros: posteros quoque nostros hoc idem observare fideliter cupientes, sicut consuetudinaliter praedecessorum nostrorum abbatum, qui noviter de hac luce migraverunt, officiosissime celebramus. Satis quippe dignum et honestum nobis videtur, quibus tantam dilectionem impendis, tantam benevolentiam ostendis, aliquid emolumenti rependamus, ut quos ita incoeperis amare semper dum vixeris, amor tuus crescat in nobis, dum aliquid devotionis et amoris praeter solitum a nobis te speras consecuturum. Si quis autem hujus nostrae pollicitationis [Col. 0018B] violator exstiterit, vel nobiscum viventium, aut succedentium, ante tribunal Christi reus Judicii praesentetur [Col. 0017D] Juxta sanctam hanc Desiderii abb. ejusque monachorum promissionem, Petri Damiani celeberrimi viri memoriam singulis annis Casinus recolebat: sic enim in eorumdem Kalendario, quod post Martyrologium legitur, notatum vidimus: VIII Kal. [Col. 0018D] Martii obiit venerandae memoriae domnus Petrus, Ostiensis episcopus. Qui sane titulus, venerandae, viris plerumque sanctitate conspicuis dari consueverat, ut ex eodem Casinensi Kalendario potissimum constat. .
Ego, qui supra Desiderius abbas, subscripsi.
Ego Frater Rainerius subscripsi.
A. D. MCCCLIV. die xiij. April. translatum fuit corpus S. Petri Dam. Raven. in sancta Scriptura Doct. et Ostien. Episcopi, ac Apost. Sed. Legati, [Col. 0018C] Ord. S. Benedicti in Eremo S. Crucis Fontis Avellanae, in praesentem Arcam a Rev. P. D. Matthaeo de Callio hic Abb.
Sub eadem arca.
Imminente civitati ex Gallis periculo caedis, exitii et flammae, vovit universus populo Faventinus agere non minus solemniter diebus festis sanctorum Savini, [Col. 0019A] Aemiliani, Terentii et Petri Damiani officium, quam diebus Dominicis agi solitum, debitumque sit; [Col. 0020A] si modo omnipotens Deus ruinam averteret. Quod fecit. MDXII.
Dedicatio
[Col. 0019B] Quemadmodum qui diu in tenebris jacuere, card. amplissime, tandem aliquando erumpentes in lucem, subito lucem ipsam intueri non possunt, sed praevio indigent adminiculo, quo ejus intrepidi et inoffensi splendorem sustineant: ita sane huic tertio ex opusculis tomo B. Petri Damiani card. episc. Ostien. evenit, qui quod hactenus in vetustatis caligine situque delituit, ut prodeat in lucem, ac potissimum ut illud tam eminens sanctissimi D. N. Pauli V tui avunculi lumen aspiciat, tuum, Scipio card. amplissime, praesidium, tuum nomen exposcit, quo suffultus ante ipsius tanti principis conspectum venire non timeat. Etenim probi intelligent, quanta tuo huic nomini virtutum, ac litterarum ornamenta [Col. 0020B] respondeant; tanti id aestimant, ut aeque cum sui nomine auctoris componant. Te igitur quaerit, te convenit, te ducem amplectitur ut eo, quo tendit, manu ducere ne graveris, non immemor, idem ei quoque deberi ex officio: cum fetus viri illius existat, cui tecum fraterna aliquando dignitas intercessit, quem sicut et alios, qui in Dei Ecclesia coelesti doctrina et pietate floruerunt, adeo sequi et imitari non desinis. Ac me etiam (quae tanta est tua benignitas) a quo ipse proponitur, non dubito, quin gratiose respicias, tuoque obsequio magis adhibeas. Deus Opt. Max. amplitudinem tuam sua in Ecclesia felicem semper ac sospitem tucatur.
De fide catholica, ad Ambrosium
De Trinitatis essentia, hoc est, de distinctione personarum; et unitate substantiae; et de vera Christi humanitate, et divinitate; de Spiritus sancti processione; de B. Virginis incorrupta virginitate; et denique de totius orthodoxae fidei mysteriis luculenter disserit: quid credendum sit a fidelibus, quid sentiendum juxta universalis ecclesiae traditionem, et sanctorum Patrum sententias, demonstrans.
[Col. 0019C] Sanctae spei dilecto filio AMBROSIO, PETRUS peccator monachus, orthodoxae fidei veritatem.
Exigis, fili charissime, ut aliquid tibi de catholica fide conscribam: et vel pauca eorum, quae a Patribus diffusius explicantur, succincte percurram. Speras enim te, sicut perhibes, efficacius instrui, et hoc memoriae tuae tenacius inculcari, si quod in antiquorum [Col. 0020C] doctorum vulgatum est paginis, nunc ex ore nostro, velut ex domestico proferatur armario. Licet enim ex una prodeat tunna, quod miscetur; magis tamen delectat manus vernacula qua praebetur. Et saepe plus corum nobis medicamenta proficiunt qui nostri languoris incommodum per assiduae familiaritatis contubernium recognoscunt. Nam [Col. 0021A] quia mihi notissimus es per unanimem fraternae dilectionis affectum, confidis, me illic potissimum malagma salutis apponere, ubi fidei tuae nervos a certitudinis robore noverim paulo debilius vacillare. Et hoc irreprehensibiliter agis, ut quasi fundamentum fidei inter ipsa novae conversionis tuae rudimenta constituas, in quo securi operis, tanquam spiritualis aedificii machina, nunquam lapsura consurgat. Laudanda certe petitio: et quod exigitur, non otiosum, sed apprime est necessarium. Proinde sancta tuae devotionis instantia, quia rem flagitat justam, non meretur in sua petitione repulsam. Sine fide quippe nec in Christo vivere, nec Deo possumus ulla penitus operatione placere. Quod et apostolica, simul et prophetica testatur auctoritas. Nam Apostoli [Col. 0021B] vox est: «Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) .» 3 Per prophetam vero dicitur «Justus autem ex fide vivit: quod si subtraxit se, non placebit animae meae (Habac. XXI; Hebr. X) .»
Igitur secundum utramque sententiam placere Deo non possumus, nisi rectam verae fidei regulam teneamus. Fides est origo virtutum, fides bonorum operum fundamentum, fides est totius humanae salutis exordium. Per cujus semitae lineam quisquis caute non graditur, erroris laqueo, necesse est, capiatur. Quapropter si quispiam videatur arripere boni operis institutum, tamen absque recta fide, nullo modo potest ad filiorum Dei pertinere consortium. Et qui non novit ambulare per fidem, nequaquam pertingere valebit ad speciem: atque, ut brevi [Col. 0021C] cuncta concludam, sine recta fide quis nec justificationis consequitur gratiam, nec vitam promeretur aeternam. Jam igitur ad vivum rei, atque ad propositae materiae centrum, ipso duce, de quo loquimur, accedamus.
In primis ergo quicunque verus, atque perfectus vult esse catholicus, credat necesse est, in Deum Patrem omnipotentem, cunctorum visibilium, atque invisibilium conditorem. Credat et in Filium ejus unigenitum, Verbum scilicet, virtutem atque sapientiam, per quem creata sunt universa. Qui non creatus, sed ante saecula genitus; verus Deus per omnia, sicut Pater, et unius cum Patre substantiae, [Col. 0021D] quamvis alterius sit personae. Nec posterior tempore, vel inferior dignitate, vel impotentior est virtute; sed omnino tantus est genitus, quantus et ille, qui genuit. Et quanquam genitus a Patre Filius asseratur, nullum tamen ei, sicut nec Patri, tempus ascribitur. Nam qui Patrem confitetur aeternum, necessarium est, ut et Filium ei perhibeat coaeternum. Nimirum qui [quia] Pater ante saecula semper exstitit, absque ullo prorsus initio, et Filium semper habuit. Neque enim esse Pater aeternaliter potuisset, si Filium aeternaliter non haberet. Credat et in Spiritum sanctum, verum utique Deum, ex Patre, simul ac Filio procedentem; et utrique substantia, potentia, voluntate, atque aeternitate semper aequalem. [Col. 0022A] Qui profecto non de Patre procedit in Filium, et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sicut quidam impie ac pestilenter intelligunt; sed simul ab utroque procedit. Pater enim talem genuit Filium, ut quemadmodum de se, ita quoque de ille procedat Spiritus veritatis.
Constanter itaque, fili charissime, ac firmiter crede, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum unum esse solum, et verum Deum, omnipotentem, aeternum, incommutabilem, impassibilem. Sola est enim incommutabilis, et absque ulla prorsus varietatis alternitate substantia, vel essentia, quae Deus est. Cui profecto ipsum esse, unde essentia vocabulum trahit, permaxime ac verissime competit. Cui scilicet summae ac singulari substantiae nomen illud [Col. 0022B] proprie ac singulariter congruit, quod Graeci dicunt, ou; Latine dicitur, est. Unde 4 et Apostolus ait: «Non est in illo est, et non: sed est in illo, est (II Cor. I) .» Ipse quoque Dominus ad Moysen: «Ego, inquit, sum, qui sum. Et: Sic dices filiis Israel: qui est, misit me ad vos (Exod. III) .» Quamobrem dum unam, simplicem, atque invisibilem Dei substantiam dicimus, Trinitatem vero in vocabulis discernamus, unumque confiteamur Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, omnino sciendum est: quia et quique singulus horum Deus, et simul omnes unus est Deus. Singulus quisque horum plena, et perfecta, et aeterna substantia: et simul omnes aeque simplex et una substantia. Unde non est majus aliquid, vel plenius Pater, et Filius, [Col. 0022C] et Spiritus sanctus simul dicti, quam cum dicitur una quaelibet ex eadem sancta Trinitate persona. Omnipotens enim Deus per immensitatem naturae suae, totam creaturam suam et implet, et continet: atque ideo totum, quidquid est, implet Pater, totum Filius, totum Spiritus sanctus: quia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus naturaliter unus est Deus.
Quocirca, fili mi, cum litaniis, vel orationibus te contingit insistere, noli facere, quod quidam simplices magis ignoranter, quam infideliter faciunt, ut nomen Patris, vel Filii, vel Spiritus sancti semel invoces: nomen vero sanctae Trinitatis tanquam plus aliquid, et ad majorem reverentiam saepius iteres: ut sicut plus est multitudo sanctorum, quam [Col. 0022D] unus sit Sanctus, ita, quod absit, majus aliquid sit Trinitas tota, quam ejusdem sanctae Trinitatis una persona. Quod itaque fidelium pietas abjicit, et orthodoxae fidei regula non admittit. Absque ulla nimirum dubietate credendum est, quod Pater plenus, et perfectus est Deus; Filius plenus et perfectus est Deus; Spiritus sanctus plenus, et perfectus est Deus. Non tamen tres dii, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sed unus est Deus plenus atque perfectus. Nec aliquid majus significant tres simul dicti, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quam quilibet unus, sive Pater, sive Filius, sive Spiritus sanctus singulariter nominetur. Eadem quippe magnitudo est in unaquaque persona singulariter [Col. 0023A] dicta, quae est in tota Trinitate communiter nominata: alioquin cum jure dicatur, Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus, singulus horum imperfectus esset Deus: si plenior Deus in tribus, quam in una videretur esse persona. Sed absit hoc a pietate fidelium, qui simplici naturae divinitatis majus, vel minus aliquid non ascribunt.
Cum itaque tantus solus sit Pater, vel solus Filius, vel solus Spiritus sanctus quantus est simul Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nullo modo triplex dicendus est Deus, quia cum minui nequeat, non est etiam, quo semper eadem illa summae Trinitatis perfectio crescat. Plenus igitur, atque perfectus Deus, sive Pater singillatim dicatur, sive Filius, sive Spiritus sanctus et plenus, atque perfectus Deus est [Col. 0023B] simul Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: ideoque trinus Deus, non triplex esse dicendus est.
Praeterea non est in hac sancta Trinitate gradus temporis, non discretio magnitudinis, non varietas dignitatis. Nihil enim illic est 5 antiquius tempore, nil quod quantitate differat, nil quod honore praecellat: sed tota illa divinitatis essentia ita simplicis est naturae, ut exceptis vocabulis quae proprietatem indicant personarum, quidquid de una persona potest essentialiter dici de tribus etiam valeat indifferenter intelligi. Notandum sane, quod homo non ad unius personae, sed ad totius Trinitatis sit creatus imaginem. Unde non legitur: Faciam ad imaginem meam, sed: «Faciamus, inquit, hominem ad imaginem nostram (Gen. I) .»
Porro, sicut confundentes Arium, unam eamdemque totius Trinitatis esse substantiam confitemur; ita nihilominus et impietatem Sabellii declinantes, tres personas inconfusas et signanter expressas, sub sua cujusque proprietate distinguimus. Non enim, ut haeretica commentatur impietas, ipse Deus Pater, quando vult, Pater est; quando vult, Filius est; quando vult, Spiritus sanctus est: sed unaquaeque persona, sic quadam ab aliis proprietate distinguitur, ut Pater semper sit Pater, et nunquam Filius, vel Spiritus sanctus; Filius autem semper sit Filius, et nunquam sit Pater, vel Spiritus sanctus; Spiritus sanctus vero [Col. 0023D] nunquam sit Pater, vel Filius, sed semper Spiritus sanctus. Quamobrem non attendenda est nuda duntaxat diversitas nominum, sed subtiliter distinguenda proprietas personarum.
Pater itaque hoc habet proprium, quod ex omnibus quaecumque sunt, solus est, qui ab alio non est: ac per hoc solus agnoscitur in paternitatis esse persona, non solus est in deitatis essentia. Unigenitus vero Dei Filius hoc proprium habet, quod solus ex solo, id est, a Patre consubstantialiter, et coessentialiter solus est genitus: et haec Filii proprietas est. Spiritus autem sancti proprium est, quod simul a Patre procedit et Filio, et est utriusque Spiritus consubstantialis utique, et coaeternus, [Col. 0024A] ejusdem immensitatis et potentiae, ejusdem voluntatis inseparabilisque naturae. Quia nequaquam illis in aliquo minor est, a quibus ipse procedit: sed cum illis simul ut revera Deus omnipotens colitur, cum illis aequaliter adoratur. Totus enim manet in Patre, totus in Filio; totus procedit a Patre, totus procedit a Filio. In quibus sic manet, ut semper ab utroque procedat; sic procedit, ut in eis inseparabiliter manet. Cum quibus scilicet naturalem, et coessentialem habet et unitatis plenitudinem, et plenitudinis unitatem. Et haec summa illa charitas est, qua genitus a gignente diligitur suumque diligit genitorem. Ideoque non amplius quam tria sunt, et essentialiter indivisa, et tripartita proprietate distincta. Unus diligens eum, qui de [Col. 0024B] illo est; et unus diligens eum, a quo est; et ipsa dilectio, de qua dicitur: «Quia Deus charitas est (II Joan. IV) .» Et haec est summa, ineffabilis et incomprehensibilis Trinitas, non dicam unius Dei, sed unus Deus. Nec unus vertitur, vel mutatur in alterum; sed quod est, sine qualibet mutatione, 6 jugiter permanet illibatum. Ait enim propheta: «Egredietur de ore meo justitiae verbum, et non revertetur (Isai. XLV) .» Quid est «non revertetur?» Ne Sabellianus dicat quia ipse est Pater, qui et Filius est: vel Patripassianus, quando, inquit, vult, Pater est, et quando vult, Filius est. Egressum igitur verbum non revertitur, quia Pater semper Pater est, et Filius semper Filius est.
Credimus etiam, quia Dei Filius, quem ex propria substantia Deus Pater ante saecula genuit, verum naturae nostrae hominem induit, ac de maternis visceribus intemerata virginitate processit. Nam qui de Deo Deus, de omnipotente erat omnipotens; non posterior tempore, non inferior majestate, non certe dissimilis gloria, non divisus essentia; idem sempiterni Genitoris unigenitus sempiternus, natus est de Spiritu sancto et virgine Maria. Quia sic assumpsit hominem, ut non permutaret in aliquo deitatem: veram scilicet carnem, et veram sibimet animam substantialiter counivit, ut secundum ipsam humanitatem mortem moriendo destrueret, et diabolum, qui mortis habebat imperium, superaret. Non enim sic intelligenda [Col. 0024D] est illa generatio singulariter admirabilis, et mirabiliter singularis, ut per novitatem creationis proprietas ablata sit generis. Virgineo scilicet utero Spiritus sanctus fecunditatem contulit, veritas tamen corporis ex maternae naturae conditione processit, quam mox rationalis vitae spiritus animavit. Condemnamus enim Apollinarem, qui non hominis mentem, sed solam sine ratione animam suscepisse perhibet Salvatorem. Dogmatizat enim, quia sufficere potuit sola divinitas, ut mentem daret, et consilium sapientiae rationalis infunderet. Quod procul dubio tantumdem est, ac si dicat: Redemptor noster non homo fuit, sed membra duntaxat humani corporis habuit. Animam scilicet et corpus habent [Col. 0025A] et animalia bruta, sed rationem non habent, quae mentis est propria.
Sed si detestandi sunt Manichaei, qui eum verum corpus habuisse, quod infimum est in hominem, denegant: quanto magis isti condemnandi sunt, qui scilicet hoc eum, quod optimum est in homine, non habuisse confirmant? Absit igitur, ut credamus, quod confinxit temeraria caecitas, et superba loquacitas. Absit, inquam, Dei Filius minus aliquid de humana suscepisse natura, et vel in carne, vel in anima, vel in sensu assumptum hominem nobis fuisse dissimilem; quem absque sola peccati macula, quae naturalis non est his, propter quos assumptus est, confiteamur omnino fuisse conformem. Nam idcirco Dei mediator, et hominum dicitur: [Col. 0025B] quia sicut verus Deus, ita verus est homo habens eamdem cum Patre in divinitate naturam, et in nullo diversam humanitatis cum matre substantiam; habens ex nobis usque ad mortem iniquitatis nostrae poenam, habens incommutabilem ex Deo Patre 7 justitiam, «qui crucifixus est ex infirmitate nostra, sed vivit ex virtute sua (I Cor. XIII) .» Sensit enim participatione humani affectus mortem, quam sponte susceperat; non naturae suae potestatem perdens, per quam cuncta vivificat. Ipse scilicet auctor, et opus auctoris, quia ipse se quasi sacerdos sacrificium obtulit; et idem ipse velut hostia suavitatis in cruce pependit. Salva nimirum proprietate utriusque naturae, et in unam coeunte personam suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab [Col. 0025C] aeternitate mortalitas: et ad persolvendum conditionis nostrae debitum, naturae inviolabili natura est unita passibilis: ut unus, idemque mediator Dei et hominum et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero.
Sed hic tibi, fili, cogitatio fortassis obrepat, quae velut ex consequentia rationis objiciat: dum Filius, inquiens, unius cum Patre substantiae, et inseparabilis credatur esse naturae, quomodo sine Patre Filius, vel humanitatis potuit induere formam, vel solus passionis toleravit injuriam? Quod quia divinum et inaccessibile est, quod ex ipsius ineffabilis [Col. 0025D] materiae manifestis comprehendi nequit indiciis, a catholicis saepe doctoribus visibilium rerum declaratur exemplis. Unde et beatus loquitur August.: «Aliud est, inquit, anima, aliud ratio; et tamen in anima est ratio: et una quidem est anima, sed aliud anima agit, aliud ratio. Nam anima vivit, et ratio sapit, et ad animam pertinet vita, ad rationem pertinet sapientia; et tamen nec anima sine ratione, nec ratio sine anima. Et cum unum sint, anima sola suscepit vitam, ratio sola suscepit sapientiam. Sic et Pater et Filius, licet unum sint, et unus Deus sit, ad solum Christum pertinet caro, sicut ad solam rationem pertinet sapientia, licet non recedat ab anima.» Ecce iterum aliud praebet exemplum: [Col. 0026A] «In sole calor, et splendor in uno radio sunt, sed calor exsiccat, splendor illuminat; et cum aliud calor agit, aliud splendor, et tamen ab invicem nequeunt separari. Sic et Filius suscepit carnem, et non deseruit Patrem. In Cithara quoque cum ars, manus et chorda cooperari non dubitentur, unus tamen sonus auditur. Ita Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, simul Christi cooperati sunt humanitatem, sed solus Filius suscepit humanitatem.»
Quod si et hoc forte movet, quomodo verum Christi corpus fuit, quod salva virginitate, ex maternis visceribus egredi potuit. Quod in promptu est, oculis adhibe, et ex minimis immensa perpende. Solis radius ita specular penetrat, et ut obicem [Col. 0026B] ejus insensibili subtilitate pertranseat, et tamen ejus soliditatem aliquatenus non infringat: et talis intrinsecus cernitur, qualis videtur extrinsecus. Itaque cum ingreditur, neque cum egreditur dissipat: quia et ingressu, et egressu ejus specular integrum 8 perseverat. Specular itaque non frangit radius solis, et integritatem virginis conservare non potuit nascentis omnipotentia Redemptoris? Nam virginalis integritas sic incorrupta peperit, sicut inviolata concepit. Verus enim, et plenus Deus est, sicut verus, et plenus homo, qui ex ea natus est. Nullumque est in hac unitate mendacium, dum invicem connexa sunt, et humilitas hominis, et sublimitas deitatis. Sicut enim Deus non minuitur inclinatione, sic homo non consumitur dignitate. [Col. 0026C] Agit enim utraque natura, quod proprium est, Verbo scilicet operante, quod Verbi est, et carne naturaliter exsequente, quod carnis est. Unum enim horum coruscat miraculis, alterum succumbit injuriis. Sed nec creatura in divinitatem versa, nec in creaturam divinitas est mutata. Ex duabus enim, et in duabus naturis sic mediatoris Dei, et hominum persona consistit, ut postquam Dei Filius factus est homo, nequaquam sicut haeretica blasphemat impietas, vel humanam naturam divinitatis plenitudo consumeret, vel in humanitatis essentiam divinitas demigraret. Nam cum hominem Deus assumpsit, incommutabilis omnino, et impassibilis divina ejus natura permansit. Ex duabus itaque naturis; quoniam utramque indivisibiliter counivit; [Col. 0026D] in duabus autem, quoniam incorruptam utramque servavit. Unigenitus enim Dei Filius perfectam hominis animam, carnemque suscipiens, et consubstantialis est Patri in forma Dei, et consubstantialis est matri, in forma servi. Nec quia infirmitatis suscepit humanae consortium, ideo nostrorum particeps factus est delictorum. Assumpsit enim formam servi sine contagione servili, divina non minuit, humana provexit. Assumpta siquidem est de matre Domini natura, non culpa. Nec propria potuit errata contrahere, qui venit aliena mundare. Sic enim in eo cognoscitur humanae, atque divinae naturae proprietas individua permanere; ut cum videamus in eo naturaliter aliud Verbum esse, [Col. 0027A] quam carnem, unum tamen Dei Filium, et Verbum profiteamur, et carnem. Est enim verus Deus et verus homo, Deus videlicet, per id, quod, «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) ;» homo vero per id, quod, «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid.) .» Deus per id, quod, «Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Ibid.) ;» homo per id, quod, «Factus est ex muliere, factus sub lege (Gal. IV) .» Infantia parvuli ostenditur in humilitate cunarum, sublimitas Altissimi declaratur in vocibus angelorum.
Super hoc praeterea summo negotio disputantem, [Col. 0027B] necesse est, et discretam tenere cantelam, et cautam librare substantiam. Distinguere quippe compellimur in divinitate personas, cum divinam non audeamus separare substantiam. Patris enim, et Filii, et Spiritus sancti tres credimus esse personas, cum 9 unam tantum simplicem, ac prorsus inseparabilem confiteamur essentiam. E contra vero duas in Christo integras, atque perfectas divinitatis et humanitatis perhibemus esse substantias, cum solam unam asseramus eum habere personam. Nec fas est dicere, de Patre, et Filio, et Spiritu sancto aliud, cum una sit omnium eademque natura; sed alius tantum, cum non ambigatur in eis personarum esse distantia. In Christo autem non alius, cum Dei et hominis una tantummodo sit persona; sed aliud dici [Col. 0027C] debet, cum gemina diversae substantiae sit natura. E contra Nestorius episcopus, et Eutyches archimandrita cum Dioscoro hac invicem inter se discrepatione compugnant; ut ille Christum purum hominem esse perhibeat, isti vero solam illi naturam divinitatis ascribant. Quos merito sancta Ecclesia a liminibus suis curavit excludere, ut soli foris sine multorum pernicie compellantur ad invicem litigare. Nos autem sic mysterium Dominicae incarnationis indubitanter intelligimus, ut quamvis una veraciter persona Dei credatur, et hominis, non tamen una sit in eo natura divinitatis et carnis. Neque in Christo divinitas hoc est quod caro, vel caro hoc esse quod divinitas potuit; sed divinitatis et humanitatis utraque natura incommutabilis, et inconfusa in sua nihilominus [Col. 0027D] proprietate permansit. Humanam itaque substantiam, id est, veram carnem, et rationalem animam a Dei Filio confitemur fuisse susceptam in unitate personae, non in unitate naturae.
Incarnationis ergo Dominicae sacramentum sicut in Christo personam non fecit duplicem, sic humanae naturae susceptionem sanctae Trinitati non fecit esse communem: permanente duntaxat utriusque proprietate substantiae, perseverante nihilominus et individua semper unitate personae. Ad personam quippe Filii tantummodo servilis illa formae susceptio pertinet, cui tamen nihil divinae plenitudinis abstulit, nihil inexhaustae majestatis ademit. Hinc est, quod in uno, eodemque Redemptore nostro et [Col. 0028A] humanae naturae veritas claruit, et divinae potentiae incommutabilitas aeterna permansit. In Christo igitur naturarum discretionem dicimus, non personae; in sancta vero Trinitate personarum confitemur esse distantiam, non naturae. Quamvis enim ut homo intra unius corpusculi latuisset angustias, omnium tamen rerum ut Deus, regebat et visibilium, et invisibilium creaturas. Nec alius est, per quem creata sunt omnia; alius, qui creatus est homo; idem creator et creatura; idem medicus et medicina: idem sacerdos et hostia. Immensitas quippe divinae magnitudinis ista est, ut intelligamus eum intra omnia, sed non inclusum; extra omnia, sed non exclusum. Ideo scilicet interior, ut cuncta contineat; ideo exterior, ut omnia incircumscriptae suae magnitudinis [Col. 0028B] immensitate concludat. Per id ergo quod exterior est, esse creator ostenditur; per id, quod interior, gubernator, et rector rerum omnium demonstratur.
Nonnulli vero dum divinae generationis indagare mysterium cupiunt, corporalium cogitationum phantasmatibus illuduntur. Nunquid, inquiunt, omnipotens Deus duxit uxorem, quia genuit prolem? Sed ex nostra possumus infirmitate colligere, quid in arcana divini operis debeamus profunditate pensare. Prius enim in architecti corde consilium nascitur, ut futurae domus aedificium construatur. Cor ergo quod latet consilium generat, ut domus fabrica per diversa parietum et angulorum lineamenta consurgat. [Col. 0028C] Consilium ergo quasi filius est cordis humani, quod videlicet et ad construendum aedificium in exteriora prorupit, et nihilominus tamen totum in cogitantis corde permansit. Si ergo per consilium quasi cordis filium, domus erigitur fabrica, qualem putamus Dei Filium, Verbum videlicet, per quod creata sunt universa? Cum ergo cor hominis sine matre valeat generare consilium, quanto magis omnipotens Pater de se solo gignere valuit ineffabiliter Verbum? Quod nimirum cum humana membra suscepit, nequaquam paternae Deitatis arcana deseruit; et cum velamine est nostrae carnis indutus, virginali utero receptus est, non inclusus. Et quid hoc mirum de Verbo Dei, cum et sermo iste, quem carnis lingua depromimus, ita uber sensibus influat, ut [Col. 0028D] eum cor audientium capiat, sed non includat; nam nisi caperetur, neminem prorsus instrueret; si includeretur, ad alios non veniret.
Multo itaque plenius, et, ut ita loquar, ineffabilius Dei Filius ad nos per Incarnationis mysterium venit, et nihilominus apud Patrem in divinitate permansit. Qui veram carnem ex virginalis uteri visceribus induens, sic utramque voluit unire naturam, ut idem esset homo verus qui veraciter erat Deus: et idem, qui erat homo, esset procul dubio Deus. Talis enim fuit illa susceptio, quae et Deum hominem faceret, et hominem Deum. Dum ergo formam servi Dei forma suscepit, utrumque Deus, utrumque verus est homo propter acceptum hominem. Quamquam igitur excellentium [Col. 0029A] quisque sanctorum praecipuam a Deo meruerit assequi gratiam, nemo tamen cum Deo in unam potuit convenire personam. Sola vero anima, simul et caro Christi cum Verbo, unus Christus, unus est Filius. Ut itaque beatus Apostolus distantiam poneret inter sanctorum omnium multitudinem, et ipsum sanctorum, ac totius sanctitatis auctorem, ait: «Multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et saecula (Hebr. I) .» Sed aliud est Deum loqui per ora prophetarum; aliud per ipsum coaeternum sibi, et consubstantiale ante saecula, Verbum. Aliud est enim Verbum in carne, aliud est Verbum caro factum. Aliud est [Col. 0029B] Deus in homine, aliud Deus homo. Aliud est verbi minister, aliud magister. 11 Alius fidei dicendus est auctor, alius praedicator. Aliud est praeterea Spiritum sanctum per Prophetalem suscipere gratiam, aliud eum habere substantialiter per naturam (Matth. III) . Quamvis enim Spiritus in Christum per columbinam descenderit speciem, non tamen eum potuit divinitas Redemptoris accipere, quoniam secundum divinitatis essentiam Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus est Deus.
Constat ergo, quia Spiritum sanctum Christus in anima suscepit humana, non in divinitate, qua videlicet cum eodem Spiritu sancto unus est in natura. Igitur aeterna divinitas Filii cum plena humanitate sua, et eadem plena humanitas Filii cum aeterna [Col. 0029C] divinitate sua, una est in sancta Trinitate persona, et haec non adoptiva, sed propria; non nuncupativa, sed coessentialis, atque perfecta. Et ipse totus in divinitate, atque humanitate sua unigenitus, et verus Dei Filius: idemque totus in divinitate, atque humanitate sua verus est hominis filius, non utique nuncupativus, sicut Hispanica haeresis asserere impia temeritate praesumpsit; perhibens, Dei Filium in divina natura Deum esse verum, in humana nuncupativum, vel adoptivum; ut quasi duae in Christo videantur esse personae. Et ipse per divinitatem verus Dei sit Filius, sed in humanitate sit adoptivus. Cum constet utique juxta catholicae fidei regulam, unigenitum Dei Filium in unitate sui humanam suscepisse naturam, servata quidem utriusque proprietate substantiae, [Col. 0029D] sed indivisa prorsus, ac simplici permanente unitate personae: ideoque nec duo Christi, vel duo sunt Filii; sed Deus, et homo, unus Christus, unus est singulariter Filius. Non enim locali motu ad beatam Virginem Verbi divinitas venit, sed ineffabili potentiae suae mysterio Dei Filius et uterum Matris gignendus implevit; et nihilominus in paternae divinitatis unitate permansit. Veniens ad nos, ut auferret a nobis quod invenit in nobis: et offerret ipse pro nobis, quod sumpsit ex nobis. Nec enim Verbi divinitas, vel in partes dividi, vel a Patre potuit separari: sed ubique totus, ubique perfectus. Ita non deseruit Patrem, cum descendit ad Virginem, sicut non deseruit mundum, cum victor mortis ascendit [Col. 0030A] in coelum. Hinc est quod ait: «Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III) .» In terra sane loquitur, et in coelo se esse fatetur, quia cum de coelo descendit, nihilominus in coelo permansit. Et sicut Filius hominis est, qui de coelo descendisse dicitur, ita Filius Dei est, qui corporeus in carne videtur.
In Christo igitur et unitas est personae, et duae sunt inconfusa semper, atque distincta proprietate naturae: una scilicet in eo natura est quae ducit originem ex utero virginali; altera, quae sine ullo prorsus initio coaeterna est Deo Patri. Una qua vagiebat in cunis; altera est, 12 per quam adorabatur a Magis (Matth. II, Luc. II) . Una qua aetate proficiebat et sapientia; altera, qua Dei virtus ipsa ac Dei est sapientia (I Cor. XIII) . Una, qua post continentiae quadragesimalis inediam jejunus esuriit (Matth. IV) , altera, cui per subjectionis officium protinus angelica sublimitas ministravit. Una, qua dormiebat in navi, et excitatus est a discipulis (Marc. IV) ; altera, qua procellarum tempestatibus imperabat, et ventis. Una, qua fusis lacrymis mortuum deflebat amicum; altera, qua animam ejus revocat ab inferno, et quatriduanum cadaver incolume resuscitat de sepulcro (Joan. XI) . Una est, qua tristatur usque ad mortem (Matth. XXVI) ; altera, qua ponendi, et resumendi animam suam habere se perhibet potestatem (Joan. XVI) . Una, qua tumentia maris, et confragosa volumina [Col. 0030C] siccis potuit calcare vestigiis (Matth. XIV) ; altera, qua fugiens in Aegyptum, saevitiam declinavit Herodis. Una est, qua velut Sol in monte transfiguratus effulsit (Matth. XVII) ; altera, per quam recedente visione, sola infirmitatis humanae forma remansit (Matth. II) . Una praeterea illi natura est, per quam ei dicitur: «Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psalm. II) ;» altera per quam, alio propheta testante, dictum est: «Servus meus es tu, quia in te gloriabor (Isa. XLIX) .» Nam secundum aliud est illa vox, qua dicitur: «Ex utero ante luciferum genui te (Psalm. CIX) ;» et secundum aliud illa: «Parum est, inquit, ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et fines Israel convertendos (Isa. XLIX) .» Una igitur est in Christo substantia, vel persona, sed [Col. 0030D] non una substantia, vel natura. Ut quamquam aliud divina, aliud substantia sit humana, in Christo tamen nullo modo alius filius hominis, alius credatur esse filius Dei. Ab ipso quippe Dominicae Incarnationis exordio et Deus in hominem transiit, et homo in Deum; ut et is, qui ex Deo Patre ante saecula natus est, et vere sit hominis filius, et vere sit homo: et is, qui in fine saeculorum de virgine natus est, et vere sit Dei filius, et verus sit procul dubio Deus.
Duas ergo nativitates recte confitemur in Christo, unam de Patre sine initio, et sine tempore sempiternam, et coaeternam per omnia genitori; alteram de materna substantia sub curriculo temporali. [Col. 0031A] Convenerunt enim sibimet invicem in Christo divinitas, et humana conditio; ut et Verbum caro fieret, et in Deum caro transiret, quatenus unus Emmanuel ex utraque substantia proveniret, qui Dei et hominum idoneus mediator existeret. In quo videlicet naturalia proprii vigoris jura servantur, et sublimitas Deitatis et humilitas carnis. Non ergo alius, sed unus idemque duas operationes exercuit, et utraque operata est forma vel natura cum alterius communione, quod proprium habuit: Divinitate scilicet communicante operibus carnis, et carne communicante operibus divinitatis. Idem itaque Deus, et homo in una subsistentia, vel persona, sed gemina utriusque servata proprietas substantiae, permanente natura, ut utramque videlicet neque dividat, nec unitio [Col. 0031B] facta confundat. Verbum enim Verbum est, et non caro: et caro caro est, et non Verbum est. Sed una est operatio carnis, et Verbi, quia et una est persona Dei et hominis. Unde Joannes: «Quod fuit, inquit, 13 ab initio, quod audivimus, et vidimus, et perspeximus, et manus nostrae tractaverunt in Verbo vitae (I Joan. I) .» Cum tamen nisi per sacramentum uniti hominis, Deum nemo valeat cernere, vel quod impossibilius est, manibus contrectare. Divinitas enim humanitati sic inseparabiliter est unita, quod eam postquam in unitate personae semel accepit, ab illa postmodum aliquatenus non recessit. Nam Deus homo factus, de maternis visceribus prodiit; Deus homo factus, in crucis ligno pependit. Sed et idem Deus homo secundum solam carnem in [Col. 0031C] sepulcro jacuit, idem Deus homo secundum solam animam ad inferni profunda descendit. Divinitas enim, quae in conceptione utramque suscepit, in morte quoque ab utraque se suscepti hominis substantia non abjunxit.
Quis est ergo, per quem factus est mundus? Christus Jesus: sed in forma Dei. Quis est, per quem redemptus est mundus? Christus Jesus, sed in forma servi. Quisnam est derelictus in inferno? Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola. Ergo in his singulis Christus, et in omnibus non duo, sed unus est Christus. Ergo unus, idemque gemina vigente natura conspicitur, et quae sunt utriusque substantiae naturaliter operatur, et [Col. 0031D] quaeque substantia cum communione alterius, quod suum erat, agebat, secundum unicuique videlicet insitam essentialem qualitatem, vel naturalem proprietatem. Sic igitur nos oportet omnia caute perpendere, quatenus et plena humanitas in Deum credatur assumpta, et plena divinitas homini intelligatur unita. Hoc tantummodo ut Deo reddamus quae Dei sunt: et homini, quae sunt hominis.
Quamobrem cum super hujusmodi themate saepe quaestio ventiletur, non parva distantia est inter illam susceptionem columbae, in cujus Spiritus sanctus [Col. 0032A] visus est specie, et tanquam Dei Filius in veritate carnis dignatus est apparere (Matth. III) . Quidam namque persuadere conati sunt, Dei Filium non fuisse natum ex femina, sicut nec Spiritus sanctus natus est de columba (Marc. I) . Non enim, aiunt, columba illa de ovo est nata, cum tamen humanis oculis corporaliter sit conspecta (Joan. I) . Quibus nimirum a recte credentibus respondetur: quia illic Spiritum sanctum apparuisse Joanni in columbae specie legimus, ubi et Christum natum fuisse de femina reperimus (Luc. III) . Et non oportet ex parte Evangelio credere, et ex parte non credere. Quod si credimus Evangelio, Spiritum sanctum in columbae forma conspectum, credamus quoque necesse est, Redemptorem nostrum de virgine fuisse progenitum. [Col. 0032B] Quare autem Spiritus sanctus nequaquam natus ex columba, sicut Christus agnoscitur natus esse de femina? Haec est procul dubio causa, quia Spiritus sanctus non venit, ut sua columbas apparitione 14 redimeret: sed ut per hanc speciem spiritualem amorem, et innocentiam visibiliter designaret. Dei vero Filius, qui naturam nostram, et lapsam venit erigere, et inveteratam in vitiis originalibus renovare, hoc debuit naturaliter et essentialiter in unitate personae suscipere, quod venit per passionis et resurrectionis suae mysterium liberare.
Nec tamen hoc dicimus, ut solum Redemptorem nostrum carnem assumpsisse veram, Spiritum vero sanctum speciem fateamur induisse phantasticam. Sicut enim non oportuit ut oculos hominum Dei Filius [Col. 0032C] falleret, sic omnino non decuit, ut aliquid Spiritus sanctus mendacio simularet. Nimirum, cum sicut ille est veritas, ita nihilominus et iste sit Spiritus veritatis. Utraque igitur illa corpora, columbinum scilicet, et humanum, ita fuerunt in veritatis essentia, sicut humanis obtutibus sunt conspecta. Sed illa columbae species, peracto, quod imminebat, utilitatis ministerio, desiit: corpus vero Dominicum in suscipientis utique Verbi stabili semper unitate permansit. Confiteamur ergo necesse est, verum Deum Emmanuelem ex duabus substantiis inconfuse, atque indivisibiliter existentem: atque ideo beatam Virginem non modo hominis, sed et Dei asseramus veraciter Genitricem. Naturaliter enim atque carnaliter genuit carnem factum Dei Verbum. [Col. 0032D] Confiteamur etiam Verbum carni secundum substantiam naturaliter congenitum, unumque esse Christum: sed potius cum ipsa carne simul et anima verum Deum et vere unicum, et naturalem Dei Filium, ita ut nequaquam praesumamus asserere assumptum hominem coadorari, vel conglorificari Deo Verbo debere: videlicet tanquam alter veneretur in altero. Hoc enim, co, superadjectam syllabam persuadet intelligi. Sed una potius ac simplici adoratione colamus Emmanuelem, verum scilicet Deum, et hominem. Quod etiam in Anathematismis B. Cyrilli reperitur insertum: «Nec item dicamus, Deus operatur in homine: ut quasi alius sit, qui exterius cernitur; alius, qui intrinsecus operatur. Sed unum potius veneremur [Col. 0033A] Deum, et qui subjectus est oculis, hominem; et quae latet interius, majestatem. Ideo quippe mediator est, quoniam idem Deus, et homo verus, habens una divinitatis cum Patre naturam, et non diversam humanitatis cum Matre substantiam. In utraque scilicet natura idem est Dei Filius, nostra suscipiens, et propria non amittens, in homine hominem renovans, in semetipso semper incommutabilis perseverans.» Secundum formam quippe Dei dictum est: «Ante omnes colles genuit me (Prov. VIII) ,» id est, ante omnia tempora, et temporalia; secundum vero formam servi dictum est: «Dominus creavit me in initio viarum suarum (Ibid.) .» Secundum formam Dei dixit: «Ego sum veritas et vita (Joan. XVI) ;» secundum formam servi: Ego sum via. [Col. 0033B] (Ibid.) . Quod enim «Verbum caro factum est,» non hoc significat, quod in carnem divina sit natura mutata; sed, quod a Verbo in unitate personae sit caro suscepta. Majestati quippe divinae corporea de Matre nativitas nil abstulit, nihil contulit, nihil ex ea in aliud permutavit. Incommutabilis nempe substantia sicut nequaquam 15 in diversa converti, sic nec minui potuit nec augeri.
Igitur utriusque naturae cognoscentes indicia; et Verbum in homine Christo, et Christum hominem adoramus in Verbo. Verbum enim caro factum in duabus essentiis unus est Christus; ubi scilicet nihil est utriuslibet naturae, quod non sit utriusque. Idem est in forma Dei, qui in forma conspicitur servi; idem passibilis in fragilitate nostra, et inviolabilis [Col. 0033C] in virtute divina; idem incorporeus manens, et corpus assumens; idem est qui et paternae majestatis non divisus est solio, et tamen ab impiis est crucifixus in ligno. Constat enim utramque substantiam in unam concurrisse personam: atque ideo unus idemque est super coeli celsitudinem victor mortis ascendens, et usque ad consummationem saeculi universam Ecclesiam non relinquens. Utrique siquidem naturae in suis utique proprietatibus permanenti, tanta est unitatis facta communio, ut quidquid ibi Dei est, non sit ab homine separatum: et quidquid est hominis, non sit a divinitate divisum. Concepto nimirum in utero virginis, animae simul et carni ne puncto quidem temporis virtus defuit Verbi: nec ante formata, vel animata est vestis, quam sibi [Col. 0033D] Rex supernus indueret, sed per ipsum, et in ipso cepit illud humani corporis templum, quod sibi Dei Filius essentialiter couniret. Dei quippe Filius in utero virginis concipiendus accessit, ibique domum sui corporis (sicut scriptum est) sapientia fabricavit (Prov. IX) .
De creatione itaque futurae sobolis nihil illic erat inceptum, sed post introitum Verbi in unitate sui, novus homo concepit initium. In unam Christi personam gemina conveniente natura, cui et divina virtus inesset ad mirabilia operum, et humanitatis infirmitas ad tolerantiam passionum. Sed utrumque Deus de potestate suscipientis, utrumque homo de humilitate suscepti.
[Col. 0034A] Cavendum est ergo, ne supparem Patri credamus Filii majestatem, his decepti, quae ad formam sunt referenda servilem, quam scilicet humanitatis formam, ut ostendat in se Dei Filius non discretae, nec a terius esse personae, et cum ea simul dicit: «Pater major me est (Joan. XIV) ;» et cum eadem nihilominus dicit. «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) .» Deus utique dicit: «Pater major me est,» sed ex infirmitate nostra: et homo dicit: «Ego et Pater unum sumus;» sed ex virtute divina.
Movet autem, cum Dei Filius nil minus de humanitate, sed totum atque integrum hominem suscepisse credatur, cur unam dumtaxat habere personam [Col. 0034B] Deus homo factus asseritur. Nam quomodo totum suscepit hominem, si personam hominis non accepit? Aut si Dei Filius, qui est una in Trinitate persona, cum hominis persona conjungitur, quomodo in unam convenisse personam Dei simul et 16 hominis substantia perhibetur? Quod cum solerter inquirerem, et quid hic iniretur a Patribus diligentius indagarem, reperi Alcuinum scripsisse ad Carolum imperatorem, quod «Dei Filius non humanam personam suscepit, sed naturam.» Juxta cujus sententiam restat, ut persona Filii humanitatis essentiam sine humanitatis persona susceperit. Magnus autem Leo Romanae praesul Ecclesiae, et doctor uberrimus fidei Christianae in cujusdam declaratione sermonis his utitur verbis ( Vide Scholia ad calcem [Col. 0034C] opusculi ): «Hic, ait, mirabilis sacrae Virginis partus vere humanam, vereque divinam unam edidit in prole personam: quia non ita proprietates suas tenuit utraque substantia, ut personarum in eis possit esse discretio. Nec sic creatura in societatem sui Creatoris assumpta est, ut ille habitator, et illa esset habitaculum; sed ita ut naturae alteri altera misceretur.» Quod nimirum et luculenter est dictum, et cautissima verborum suspensione libratum. Emmanuel enim nobiscum Deus, una semper est in sancta Trinitate persona, quae sicut nunquam a plenitudine suae virtutis imminui, ita nec potuit per copulam susceptae humanitatis augeri. Haec itaque persona. Haec interim exempla proponere: tuae vero relinquatur industriae, si quis catholicorum doctorum [Col. 0034D] super hoc elimatius scripserit, invenire.
Epilogus hic sic nova denuntiat, ut quae superius dicta sunt comprehendat. Sed quoniam in rebus mysticis ac profundis, rudes audientium animos styli prolixitas hebetat, et saepe dum illuminare mentem conatur, obscurat; novitati tuae, fili mi charissime, consulentes, nolumus in his te diutius protrahi, ut brevi decursa compendio valeant a te tenacius comprehendi. Quamvis enim vigor in te polleat vivacis ingenii, conversionis autem tuae prospiciendum est novitati, ne si cervicibus tuis longae disputationis onus imponitur, teneriores adhuc vires ante sub fasce deficiant, quam portare sarcinam discant. Adhuc etiam imbecillitati tuae nihilominus [Col. 0035A] prospicientes, epilogum in fine subnectimus; ni, quae praemissa sunt uberioribus verbis, nunc in unum contracta reperias: et quasi non tam replicata, quam addita facilius apprehendas.
Crede igitur, fili, Deum omnipotentem substantialiter unum, personaliter trinum. Quae nimirum personae quamvis sua sint proprietate distinctae, in suis tamen operibus nullatenus sunt divisae. Et personarum quidem distantiam nunquam clarius manifestiusque perpendimus, quam cum baptismum Domini ad memoriam revocamus. Videmus enim, et tanquam proposito divino spectaculo contuemur, apud Jordanici fluminis gurgitem, commendari nobis divinarum personarum individuam Trinitatem. Nam cum baptizatus esset Agnus ille, qui tollit peccata [Col. 0035B] mundi, protinus aperti sunt coeli, et Spiritus sanctus super eum in specie columbae descendit: deinde vox Patris intonuit: «Hic est, inquiens, Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III) .» Habemus ergo distinctam perspicue Trinitatem. In voce Patrem, in homine Filium, in columba Spiritum sanctum.
Haec itaque sancta Trinitas, sicut in suis vocabulis est distincta, sic in hoc loco quantum 17 ad litteram in sua videtur operatione divisa. Nec dici potest ut Filius, qui videbatur in forma servi, sit Pater, aut Spiritus sanctus; aut vox illa quae de coelo facta est, sit Filii, vel Spiritus sancti, aut columba sit Patris, vel Filii; cum ipsum perhibeat Evangelium: «Quia descendit super eum Spiritus [Col. 0035C] sanctus in specie columbae (Ibid.) .» Sed fides recta, fides vera, non scilicet opinione praesumptionis incerta, sed lectionis testimonio roborata; nec haeretica temeritate fluctivaga, sed apostolica potius veritate fundata, hoc patenter insinuat, quod quidquid divinitus agitur, hoc tota sancta Trinitas inseparabiliter operatur. Nam cum solus Filius sit natus ex Maria virgine, solus Filius sit suspensus in cruce, solus de morte surrexit; ipsum tamen Incarnationis divinae mysterium, passionis, ac resurrectionis, Pater, simul ac Filius, et Spiritus sanctus operatus est. Nam quod eum Pater misit, hoc est, incarnari constituit, dicit Apostolus: «Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV) .» [Col. 0035D] Misit namque Pater Filium, misit et Spiritus sanctus. Quod ipse Filius per prophetam perhibet, dicens: «Spiritus Domini super me, eo quod unxit me, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis aperitionem (Isai LXI) .» De Filio quoque dicit Apostolus: «Quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philipp. II) .»
Cum ergo solus sit Filius incarnatus, incarnationem tamen Filii Pater, et Filius, et Spiritus sanctus simul est operatus. Passionem quoque Filii Pater fecit, sicut dicitur: «Qui proprio filio non pepercit, [Col. 0036A] sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Fecit et Filius, sicut dicitur: «Qui me dilexit, et tradidit semetipsum pro me (Galat. II) .» Fecit etiam et Spiritus sanctus, de quo scriptum est: «Benignus est Spiritus sapientiae, et non liberavit maledictum a labiis suis (Sap. I) .» Maledictus vero dictus est Christus quia pependit in cruce, de quo dicit Apostolus: «Christus ut nos liberaret a maledicto legis, factus est maledictus (Galat. III) .» Spiritus ergo non liberavit maledictum a labiis suis; quia passionis mortisque supplicia, quae per prophetarum ora praedixit, omnia Christum subire permisit. Enimvero resurrectionem Filii fecit Pater, sicut dicitur: «Propter quod illum exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen [Col. 0036B] (Philipp. II) .»
Resuscitavit ergo Pater Filium, quem a mortuis excitans, super omnes singulariter exaltavit. Resuscitavit et semetipsum Christus, sicut ipse in figura sui corporis dicit: «Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II) .» Porro autem, ut ipse se evidenter ostendat suae passionis, ac resurrectionis auctorem, una breviter sententia comprehendit: «Potestatem, inquit, habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X) .» Quod rursus inculcat dicens: «Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam, et iterum sumo eam (Ibid.) .» Quod autem et Spiritus sanctus cum Patre et Filio resurrectionis auctor sit, testatur Apostolus, 18 dicens: «Quod si Spiritus ejus, [Col. 0036C] qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis: qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. VIII) .»
Nam si nos propter inhabitantem nobis Spiritum in fine vivificandi sumus, constat quia hoc jam egit Spiritus sanctus in Ecclesiae capite, quod est acturus in corpore.
De miraculis quoque, vel quibuslibet aliis operibus idem per omnia sentiendum est, ut tota sancta Trinitas illud absque dubio credatur efficere, quidquid ad unam personam videtur specialiter pertinere. Virtutes vero, et signa quae Christus exhibuit, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, inseparabiliter fecit. Hinc illud est: «Pater in me manens, ipse facit [Col. 0036D] opera (Joan. XIV) .» Hinc de Spiritu sancto dicit: «Si in digito Dei ejicio daemonia, profecto venit in vos regnum Dei (Luc. XI.) » Hanc igitur incomprehensibilem Trinitatem non brevitatis limes includit, non latitudo localis extendit, nusquam deest, ubique semper, et inseparabiliter adest. Non in parte major, non in parte minor, sed ubique tota, semper indivisa. Pater a nullo, Filius a Patre solo, Spiritus sanctus ab utroque. Quem plurimi Graecorum, quia in Dominicis sermonibus quasi perspicuam reperire nequeant auctoritatem, arbitrentur a solo Patre, et non a Filio procedentem ( Vide Scholia ). Quorum doctrinam beatus quoque Hieronymus sequens, in expositione fidei suae sic ait: «Credimus et in Spiritum [Col. 0037A] sanctum, Deum verum ex Patre procedentem.» Ubi, quia procederet a Filio, tacuit. In symbolo quoque Nicaeni concilii reperitur: «Credimus et in Spiritum sanctum, qui de Patre procedit proprie; et Deus est verus, sicut Filius.»
Nos autem, quia beatorum doctorum Augustini atque Gregorii, aliorumque catholicorum patrum doctrinis instruimur, quod Spiritum sanctum a Patre, simul et a Filio procedentem credere debeamus, ut fides de caetero non compellatur nutare credentium, vel pauca non gravemur apponere testimonia Scripturarum. Spiritum itaque sanctum de Patre, [Col. 0037B] Filioque procedere, et prophetica testantur oracula, et apostolica confitetur auctoritas. Isaias enim de Filio dicit: «Percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium (Isai. XI) .» De quo et Apostolus ait: «Quem interficiet Dominus Jesus Christus spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. VIII) .» Quem profecto Spiritum a se procedere perspicue Salvator innotuit, cum discipulis praesentibus insufflavit. «Accipite, inquiens, Spiritum sanctum (Joan. XX) .» Joannes vero in Apocalypsi dicit: «Quia de ore Jesu gladius bis acutus exibat (Apoc. I) .» Spiritus itaque, quem illic labiis exsufflavit, ipse est utique gladius, qui hic ex ejus ore procedit. Dicit quoque Pater ad Filium per prophetam: «Spiritus, inquit, meus, qui est 19 in [Col. 0037C] te, et verba mea, quae posui in te, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui amodo, et usque in sempiternum (Isai. LIX) .» Et Apostolus ait: «Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) .» Et ad Galatas: «Quoniam, ait, estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem, Abba, Pater (Gal. IV) .» Beatus etiam Petrus Spiritum Sanctum Filii, sicut et Patris esse designat, cum ait: «De qua salute exquisierunt, atque scrutati sunt Prophetae, qui de futura in vobis gloria prophetaverunt: scrutantes in quod, vel quale tempus significaret, qui in eis erat spiritus Christi, praenuntians eas, quae in Christo sunt passiones, et posteriores glorias (I Pet. I) .» Et Dominus in Evangelio: «Cum venerit, inquit, Paracletus Spiritus veritatis, qui a [Col. 0037D] Patre procedit (Joan. XV) .» Nam cum Christus ipse sit veritas, suum esse procul dubio spiritum docuit, cum eum spiritum veritatis esse perhibuit. Joannes autem dicit: «In hoc intelligimus, quia in eo manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suo dedit nobis (I Joan. IV) .» In libro quoque beati Job legitur: «Et audiet auditionem in terrore vocis ejus, et sonum de ore illius procedentem (Job XXXVII) .» Ubi scilicet os Patris intelligendus est absque dubio Filius; sonus autem ex ejus ore procedens est Spiritus sanctus: Qui nimirum recte sonus appellatur, quoniam et cum sonitu super Apostolos venit, et ex corde, quod replet, in verba mox sanctae praedicationis erumpit (Act. II.) Quod autem os Patris intelligendus [Col. 0038A] sit utique Filius, et ex hoc ore procedit Spiritus sanctus, testatur Psalmista cum dicit: «Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXIV.) » Nam quod a Patre procedat Spiritus sanctus, exempla proponere superfluum judicamus, quorum copiam per tot Scripturarum paginas exuberare conspicimus, sicut est illud: «Non vos estis, qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) .» Et in secunda ad Corinthios Epistola dicit Apostolus: «Qui autem confirmat nos, nobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus, et qui signavit nos, et dedit plenum spiritum in cordibus nostris (II Cor. I) » Et ad Thessalonicenses prima: «Itaque qui haec spernit, non hominem spernit, sed Deum: qui etiam dedit [Col. 0038B] Spiritum suum sanctum in nobis (I Thess. IV) .» Porro quod Spiritum sanctum effudit Pater in discipulos, scriptum est in epistola quae destinatur ad Titum: «Per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nobis abunde per Jesum Christum Salvatorem nostrum (Tit. III) .» Quod autem et Filius eumdem effuderit Spiritum, in Actibus scribitur apostolorum. Dicit enim Petrus de Christo: «Dextera Dei exaltatus, et promissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hoc donum, quod vos videtis, et auditis (Act. II) . «Quod etiam eumdem Spiritum et Pater, et Filius simul effudit, utriusque vox per Joelis oraculum clamat: «Effundam de Spiritu meo super omnem carnem (Joel. II) .» Licet autem, sicut praefati sumus, Graecorum plurimi [Col. 0038C] non credant Spiritum sanctum a Filio, sicut a Patre procedere; beatus tamen Athanasius Alexandrinae sedis episcopus, in libro, quem adversus Arium scripsit, inter caetera sic ait: «Ego, inquit, credo Filium in Patre, et Patrem 20 in Filio: Spiritum quoque Paracletum, qui procedit a Patre et Filii esse, et Patris, quia et a Filio procedit, sicut in Evangelio scriptum est, quod per insufflationem suam dederit discipulis suis Spiritum sanctum dicens: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) .» Sanctus Cyrillus etiam de hac ipsa Spiritus sancti processione contra Nestorium dicit: «Quamvis enim in sua sit substantia Spiritus ejus: haud dubium quin Patris, ut intelligatur in persona proprietas, juxta id quod Spiritus est, et non Filius, [Col. 0038D] attamen alienus non ab illo. Nam Spiritus appellatus est veritatis, et veritas Christus est. Unde et ab ipso similiter sicut a Deo Patre, procedit.» Et beatus inter multa sic ait Ambrosius: «Non enim quasi ex loco mittitur Spiritus, aut quasi ex loco procedit, quando procedit ex Filio.» Augustinus etiam adversus Maximum [Maximinum] scribit haereticum: «Quaeris, inquit, a me si de substantia Patris est Filius, de substantia Patris est etiam Spiritus sanctus, cur unus Filius, et alius non sit Filius?» Moxque subjungit: «Ecce respondeo, sive capias, sive non capias; de Patre est Filius, de Patre est Spiritus sanctus: sed ille genitus est, iste procedens. Ideo ille Filius est Patris, de quo est [Col. 0039A] genitus; iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit.» Et paulo post: «Amborum est ergo Spiritus procedendo de ambobus.» Ut ergo nostram concludamus ex ejusdem conspicui doctoris auctoritate sententiam, in illa sancta Trinitate unus Pater, qui solus de seipso essentialiter unicum genuit Filium: et unus Filius, qui de uno Patre solus est essentialiter natus: et unus Spiritus, qui solus essentialiter de Patre Filioque procedit. Sed cum de processione Spiritus ex Patre et Filio veterum simul atque novorum permaxima multitudo concordet, et per omnes fere sacri eloquii paginas exempla sufficienter exuberent, superfluum ducimus hic acervata congerere, cum ipse valeas et ultra quam sufficiant, invenire.
Haec itaque de fide catholica disputatio, fili charissime, satis est congrua, et mihi jam stadium peracti fere cursus emenso, et tibi spiritualis militiae gymnasium nuper ingresso; sublimitatem quippe tam incomprehensibilis, et incomparabilis materiae, sicut inter ipsa certaminis rudimenta novus debet miles inquirere; ita nisi is, qui in sacris est attritus et exercitatus eloquiis, non debet facile respondere. Ille scilicet, ut rectae fidei fundamentum ponat, super quod boni operis aedificium construat; iste ut per longae conversationis industriam mysterii coelestis arcanum subtiliter cernat. Fides enim et bene operantium est initium, et perfectio consummata virtutum. Sicut de Christo dicit Apostolus: «Quia [Col. 0039C] fundamentum nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) .» Quod contra, de eodem per Prophetam dicitur: «Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli (Psal. CXVII) .» Nam qui ad sustentandum tanquam basis aedificii in fundamento supponitur, ipse velut cacumen et cardo supremus Ecclesiae principatur.
Deus omnipotens, fili carissime, sic pedes tuos in catholicae fidei petra constituat, ut et 21 aciem mentis in suae contemplationis culmen attollat.
Sit nomen Domini benedictum.
Hic, ait, mirabilis sacrae Virginis partus vere humanam, vereque divinam unam edidit in prole personam. [Col. 0039D] Sententia est sancti Leonis (Ser. 3, in Nativit. Domini) , pro qua in primis animadvertendum est, Damiani lectionem nonnihil variare a verbis ipsius S. Leonis, qui sic habet: «Hic enim mirabilis S. Virginis partus vere humanam, vereque divinam una edidit prole naturam.» Crediderim tamen sensum esse eumdem, et facilioris explicationis causa sancti Leonis sententiam aliis verbis cardinalem nostrum expressisse: ni potius dixerimus, Damianum in aliud sancti Leonis sic dicentis exemplar incidisse. Quae vero verba inferius sequuntur ubi sanctus Leo ait: «Sed ita ut naturae alteri altera misceretur,» nullius aures offendere possunt, cum sanctus Leo catholici dogmatis [Col. 0040A] strenuus assertor, tot in sermonibus ac epistolis et praesertim in Encyclica illa omnium celeberrima ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum (LEON. epist. 10, al. 12) : Nec enim sic naturam naturae misceri, ait, ut ambarum fiat confusio, sicut quidam haeretici impie dixerunt, sed ut haeresim Nestorii confutaret, ea phrasi usus est. Is enim affirmabat (quod etiam sanctus Thomas III part., quaest. 2, art. 6, in corpore scribit) Verbum carnis unitum fuisse secundum inhabitationem; ac si Verbum Dei inhabitaret in illo homine, sicut in templo. Quare sanctus Leo id expresse confutans, cum dixisset; «Nec sic creatura in societatem sui Creatoris est assumpta, ut iste habitator, et illa habitaculum esset,» mox subdit: «Sed ita ut naturae alteri altera misceretur,» id est uniretur; assumpta nimirum natura humana a Verbo ad unionem hypostaticam. Hanc autem sancti Leonis sententiam ita intelligendam esse, ipsemet in adducta superius epistola sic declarat; salva igitur proprietate [Col. 0040B] utriusque naturae, et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas; a virtute infirmitas; ab aeternitate mortalitas; et ad resolvendum conditionis nostrae debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili.
22 Pater a nullo, Filius a Patre solo, Spiritus sanctus ab utroque. Plurimi Graecorum, quia in Dominicis sermonibus, quasi perspicuam reperire nequeant auctoritatem, arbitrantur a solo Patre, et non a Filio procedentem. Non possunt Graeci, qui contendunt Spiritum sanctum a Filio non procedere, auctoritatibus vel Patrum, vel conciliorum uti, quae aliquando asserant Spiritum sanctum a Patre procedere: quae phrasis fortasse reperitur in locis tam concilii Nicaeni quam Hieronymi, quos noster cardinalis citat. Nam ex Patrum declaratione, disputatione facta et in concilio Lugdunensi sub Gregorio X, et in concilio Florentino sub Eugenio IV, constat ex eo, quod in sacris litteris dicitur, de Spiritu sancto [Col. 0040C] qui a Patre procedit, consequenter sequi eum etiam a Filio procedere; Christus enim explicans seipsum ait: «Omnia quae habet Pater, mea sunt (Joan. XVI) ; propterea dixi, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Ibid.) .» Quo sensu in concilio Florentino citatur Epiphanius in Ancoratu, Cyrillus in Epistola ad Nestorium post Dydimum et Athanasium. In litteris vero unionis cap. 6 et 7 omnes doctorum Graecorum phrases, ubi de sancti Spiritus processione loquuntur, idem significare ostendunt: eos nimirum censuisse Spiritum sanctum, ut a Patre, ita etiam a Filio procedere. Nec ab hac sententia discrepasse sanctum Hieronymum omnino credendum est, quandoquidem suis passim in Opusculis de Spiritus sancti processione, sensu catholico et phrasi Latinis usitata semper loquitur. Unde (ut alia nunc omittam) ad Hebidiam scribens (HIER. epist. 150, quaest. 9, prope fin.) : Quando dicit Dominus alium Paracletum mittam vobis (Joan. XIV) , et se ostendit esse Paracletum, qui appellatur consolator. [Col. 0040D] Unde Deus Pater hoc censetur nomine, Deus miserationum et totius consolationis. Si autem et Pater consolator, et Filius consolator, et Spiritus sanctus consolator est: et in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, quod intelligitur Deus, baptizantur credentes: quorum unum divinitatis et consolator est nomen, eorum et una natura est. Et paulo post: «Nec sine Spiritu sancto prophetaverunt prophetae: et Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum: et quidquid Patris et Filii est, hoc idem et Spiritus sanctus est: et ipse Spiritus sanctus cum mittitur, a Patre et Filio mittitur: in alio atque alio loco Spiritus Dei Patris, et Christi Spiritus appellatur.»
Antilogus contra Judaeos, ad Honestum
Hunc libellum ad confutandos Judaeos conscripsit, in quo plurimis sacrarum litterarum testimoniis probat ea, quae ab illis impie negantur, hoc est, Trinitatem personarum in Divina essentia: Christum, quem illi Messiam vocant, Deum et hominem fuisse, eumque jam in mundum venisse: et denique omnia illis subterfugia intercludit, quibus contra Christianos subdole uti possent.
[Col. 0041A] Domno HONESTO clarissimo secundum Aegypti hujus tenebras viro, PETRUS ultimus monachorum servus, perpetuam charitatem in Christo.
Dilectissime, deprecatoria nobis verba per fratrem nostrum Leonem nuper misisti, quatenus tibi aliquid scriberemus, quo saepe decertantium tibi Judaeorum ora rationalibus argumentis obstruere; et de Christo ad controversiam venientes, evidentissimis posses sacrae Scripturae testimoniis superare. Sed si Christi miles esse, et pro eo viriliter pugnare desideras, contra carnis vitia, contra diaboli machinas insignis bellator arma potius corripe; hostes videlicet, qui nunquam moriuntur: quam contra Judaeos, qui jam de terra pene deleti sunt. Verumtamen et huic studio ego nequaquam derogo, imo et [Col. 0041B] vestrae petitioni satisfacere, aequum esse decerno. Inhonestum quippe est, ut ecclesiasticus vir his, qui foris sunt, calumniantibus, per ignorantiam conticescat: et Christianus de Christo reddere rationem nesciens, inimicis insultantibus victus et confusus abscedat. Huc accedit, quod saepe hujus rei noxia imperitia, et cavenda sim dicitas non solum audaciam incredulis suggerit, sed etiam errorem et dubietatem in cordibus fidelium gignit.
Et cum haec scientia ad fidem certe tota pertineat, fides autem omnium virtutum sit proculdubio fundamentum; ubi fundamentum quatitur, tota mox aedificii fabrica praecipitium ruitura minatur. Sciendum tamen est, quia non vanae gloriae causa, vel solo contentionis amore debet Christianus vir ad [Col. 0041C] hoc certamen accedere: sed ob id potius si se sperat aliquid de conversionis gratia apud litigantis animum posse prodesse. Unde et Paulus ait: «Si quis vult contentiosus esse; nos hujusmodi consuetudinem non habemus (I Cor. II) .» Et ad Titum: «Stultas autem quaestiones, et genealogias, et contentiones, et pugnas legis devita: sunt enim inutiles et vanae (Tit. II) .» Et cum quis de hoc negotio litem movet, admonendus est ut non contumeliae jurgio, vel superbiae typho contendentem exasperet: sed ejus mentem charitate benevola, et patientissima gravitate demulceat: quatenus lapideum cor, quod effusa amaritudine deterius poterat obdurescere, modesta verborum dulcedo ad credendum forsitan [Col. 0041D] valeat emollire. Hinc est, quod idem Apostolus ad Timotheum cum praemisisset: «Stultas autem et [Col. 0042A] sine disciplina quaestiones devita (II Tim. II) ;» protinus addidit: «Servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum omni modestia corripientem eos, qui resistunt, ne quando det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur, ad ipsius voluntatem (Ibid.) .» Sed cum omnia pene Veteris Testamenti volumina testimonium Christo perhibeant, nos postposita verborum multitudine, pauca et apertiora prophetarum testimonia curamus apponere, quibus tamen contra omnem Judaicae pravitatis insaniam, et eorum ventosa commenta valeas cum Dei adjutorio obtinere victoriam. Et quia sagitta directius mittitur, si meta, cui infigi [Col. 0042B] debeat, e diverso primitus opponatur, nos ipsum confligentem Judaeum hic introducimus, ut verborum nostrorum spicula non in ventum effusa inaniter defluant, sed ad certam potius materiam jaculata pertingant.
25 In nomine Domini, incipit ipsa congressio.
Dic igitur, o Judaee (qui dum Trinitatem negas, et unitatem consequenter ignoras) si Deus, ut asseris, unus est in persona, cui dixit: «Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram? (Gen. I.) » Nam si una esset in deitate persona, non diceret «faciamus,» sed faciam. Si tres essent substantiae, non diceret singulariter «imaginem nostram,» sed potius imagines nostras. Dum igitur «faciamus» asserat trinum, «imaginem nostram» [Col. 0042C] declaret unum, constat evidentissime Deum essentialiter unum tribus constare personis. Eia, Judaee, perge per silvas divini eloquii, mecum simul incede, legis tuae paginas studiose revolve, nunquid in eis aliquid huic nostrae assertioni reperies discrepare? Audi quid tuus Moyses iterum dicat: «Hic est liber generationis Adam in die qua creavit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum: masculum et feminam creavit eos (Gen. I) .» Quid est, quod non dicitur, quia Deus creavit hominem ad imaginem et similitudinem suam: sed Deus creavit hominem ad imaginem Dei; nisi ut perspicue distinguatur persona Patris et Filii? Cui simile est illud, quod per eumdem Moysem iterum dicitur: «Descendit [Col. 0042D] autem Dominus ut videret civitatem, et turrim, quam aedificant filii Adam (Gen. XI) .» Et paulo [Col. 0043A] post subditur : : «Venite, descendamus, et confundamus ibi linguam eorum (Gen. XI) .»
Vides igitur, quia, «descendit Dominus» unam divinitatis declaret essentiam; «venite» autem «descendamus» tres doceat esse personas. Interroga etiam Abraham, quare tres vidit, et unum adoravit? Scriptum quippe est: «Apparuit ei Dominus in convalle Mambre sedenti in ostio tabernaculi sui in ipso fervore diei (Gen. XVIII) ;» deinde subditur: «Cumque elevasset oculos suos, apparuerunt ei tres viri stantes prope illum (Ibid.) .» Ecce cum praemissum sit, apparuit ei Dominus; ubi causa redditur, non dicitur, apparuit ei vir, sed apparuerunt ei tres viri. Ubi patenter ostenditur, quia is, qui sibi apparuit, et unus in substantia deitatis, et trinus [Col. 0043B] est in personis. Quod ipsius quoque Abrahae verba testantur, cum dicit: «Domine, inquit, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum: sed offeram pauxillum aquae, et laventur pedes vestri, et requiescite sub arbore (Ibid.) .» Cui etiam aptissime congruit illud, quod de Loth scribitur, quia cum eum duo angeli ex Sodomis mox subvertendis educerent, ait ad eos Loth: «Quaeso, Domine mi, quia invenit servus tuus gratiam coram te (Gen. XIX) ;» ubi etiam paulo post subditur: «Pluit igitur Dominus super Sodomam, et Gomorrham sulphur, et ignem a Domino de coelo (Ibid.) .» Cum enim Dominus a Domino pluere dicitur, patet profecto, quia utraque, Patris videlicet et Filii, persona signatur. Hinc est enim, quod ad [Col. 0043C] Moysen dicit: «Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob.» Quid est enim, quod se trium solummodo Patrum Deum esse commemorat, et non etiam caeterorum? Nunquid non etiam Deus Enoch? Nunquid non Deus Noe, et aliorum innumerabilium justorum? Quid 26 est, inquam, quod praetermissis aliis Patribus, trium se virorum solummodo Deum vocat, nisi ut se, qui unus est in substantia, trinum esse in personis ostendat? Hanc quoque Trinitatem personarum, atque unitatem naturae propheta Isaias manifeste perdocuit, cum seraphim perhibuit se vidisse clamantia: «Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth (Isai. IV) .» Ut enim personarum Trinitas monstraretur, tertio sanctus dicitur. Sed [Col. 0043D] ut unam esse substantiam Trinitatis appareat, non Domini Sabaoth, sed Dominus esse perhibetur. Quod David quoque similiter sentiens ait: «Verbo Domini coeli firmati sunt (Psal. XXXIII) .» Verbum enim Domini Filius est Patris.
Sed ut eosdem coelos tota simul Trinitas ostendatur operata, repente de sancti Spiritus divinitate subjungitur: «Et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Ibid.) .» De quo videlicet Spiritu alibi legitur: «Spiritus ejus ornavit coelos (Job XXVI) . In alio quoque psalmo idem David ait: «Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus (Psal. LXVI) .» Qui cum tertio dixisset Deum, ut unum hunc esset ostenderet, subdidit: «Et metuant eum omnes [Col. 0044A] fines terrae (Ibid.) » Et, ut huic, quam per os David Spiritus sanctus eloquitur, aliam quoque Dei benedictionem similem demonstremus, ad librum Numeri recurramus. Ibi denique scriptum est: «Locutus est Dominus ad Moysen,» dicens: «Loquere Aaron et filiis ejus: Sic benedicetis filiis Israel, et dicetis eis: Benedicat tibi Dominus, et custodiat te; ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tui; convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem (Num. VI) .» Et, ut clarescat, quia unus est Deus, cujus nomen trina super populum vocatione repetitur, illico subinfertur: «Invocabunt nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis.»
Ecce, o Judaee, dum cuncta pene legis tuae volumina [Col. 0044B] revolvendo percurrimus, unitatem divinae essentiae, et Trinitatem personarum aptissime reperimus. Et si cuncta, quae nobis ex tuis libris testimonia suppetunt, ad hoc affirmandum colligere volumus, prius forsitan lingua fatiscente deficimus, quam exemplorum copia careamus. Sed quoniam omnis vestrae partis assertio in hoc praecipue solertes incumbit, ut Christum Deum esse, vel Dei Filium negare contendat, nunc quoque nostrae allegationis articulus hoc itinere directus incedat. Tu autem nolim mihi, ut vester mos est, subdolis tergiversationibus, velut in variarum te formarum monstra convertas, nisi ut lubricus anguis, cum captus fueris, manus evadere gestias, sed cuncta ad intelligendum tuorum sensuum viscera pateant, cor antiquum [Col. 0044C] ignorantiae velamen abjiciat, mentis aures vigilanter intendant. Cum vero mihi obviare non poterit, rationabiliter obticescat; ut, si possibile est, qui mihi, imperito videlicet homini, ad astruendam veritatem suam argumentorum materiam praestat, ipse quoque mentis tuae tenebris ad credendum sapientiae suae lumen infundat.
Incipiamus igitur, et ejus, de quo loquimur, adjutorium fiducialiter imploremus, dicentes: «Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus; et fugiant a facie ejus, qui oderunt eum (Psal. LXVII) .» Deum itaque Patrem omnipotentem Verbum de se ante omnia saecula genuisse legimus, credimus, et probamus. [Col. 0044D] Quod si tu, Judaee, negare contendis, procul dubio contra ipsum, quem te recolere asseris, Deum pugnare convinceris. Ipse enim dicit: «Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV) .» De hoc verbo per prophetam alium dicitur: «Verbum Domini validum, et forte, quis poterit comprehendere illud?» (Isai. LV.) De hoc iterum Isaias loquitur, ubi ait: «Sic erit verbum, quod egredietur de ore meo: non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in his, ad quae misi illud.» Qui utique si de transitorio verbo diceret, non illud ad se reversurum, vel facturum aliquid nuntiaret. Cujus virtute Verbi terra fundata est, et coelo cum suis luminaribus solidatum, [Col. 0045A] et mare in sinu suo diffusum. De quo, ut superius dictum est, legitur: «Verbo Domini coeli firmati sunt (Psal. XXXII) .» Hoc Verbum de Patre ante saecula genitum, in utero Virginis homo fieri voluit in fine saeculorum. De cujus Verbi incarnatione Habacuc loquitur, dicens: «Ante faciem ejus ibit Verbum, et exibit in campis (Habac. III) .»
Quid autem sit hoc verbum, si solerter inquiritur, paulo post inferius invenitur, cum dicit: «Ego autem in Domino gloriabor, et gaudebo in Deo Jesu meo (Ibid.) .» Unde et Isaias apertissime clamat, dicens: «Ecce, inquit, virgo in utero concipiet, et pariet Filium: et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur nobiscum Deus (Isai. VII) .» De quo per eumdem prophetam alibi dicitur: «Dominus [Col. 0045B] dilexit eum, faciet voluntatem suam in Babylone, et brachium suum in Chaldaeis. Ego, ego locutus sum, et feci: vocavi eum, adduxi eum, et directa est via ejus (Isai. XLVIII) .» Et mox ex ipsius Filii persona subjungitur: «Accedite ad me, et audite hoc: non a principio in abscondito locutus sum: ex tempore antequam fierent ibi eram: et nunc Dominus Deus misit me, et spiritus ejus. Haec dicit Dominus Deus redemptor sanctus Israel: Ego Dominus Deus tuus docens te utilia, gubernans te in via qua ambulas: utinam attendisses mandata mea,» et reliqua (Ibid.) . Audi adhuc etiam Michaeae prophetae testimonium de Christo: «Erit, inquit, in novissimo dierum praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et sublimis super colles, et [Col. 0045C] fluent ad eum populi, et properabunt gentes multae, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Jacob, et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis ejus: quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Hierusalem: et judicabit inter populos multos, et corripiet gentes fortes usque in longinquum (Mich. V) .» Quod videlicet Isaias non modo sub eodem sensu, sed ejusdem pene syllabis protulit: nec nos ad roborandum 28 assertionis nostrae sententiam piget denuo scribere, quod per ora duorum prophetarum Spiritus sanctus voluit geminare. Ait ergo: «Erit, inquit, in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt [Col. 0045D] populi, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob: et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus; quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Hierusalem: et judicabit gentes, et arguet populos multos (Isai. II) ;» ubi et paulo post additur: «Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini (Ibid.) .» Neque enim alter ab altero hanc sententiam mutuatus esse merito creditur, cum uterque propheta uno tempore, et sub eisdem regibus prophetasse noscatur.
Quod si omnes ii veritatis testes necdum tibi, Judaee, sufficiunt, audi tuum quoque Baruch dicentem: «Hic est, inquit, Deus, et non aestimabitur alius [Col. 0046A] absque illo: qui invenit omnem viam scientiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo: post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) .» Nam si Christus, ut asseris, Deus non est, ostende mihi ex tuis libris, quando post datam legem Jacob, Deus in terra visus sit, et cum hominibus conversatus. Sed cum invenire non poteris, convictum te in omnibus necesse est, fatearis.
Sed ne potius meis verbis circumvenire, quam prophetarum exemplis superare te videar, accedat etiam Daniel, et testimonium de Christo perhibeat: «Cum venerit, inquit, Sanctus sanctorum, cessabit unctio. Dicetis: Nondum venit Sanctus sanctorum, nondum venit Messias, venturus est autem, ostendite [Col. 0046B] unctionem (Dan. VI) :» si autem, quod verum est, cessavit vestra unctio (non enim jam habetis templum, non regem, non sacerdotes), agnoscite venisse Sanctum sanctorum, de quo per Isaiam dicitur: «Ego sum Deus vocans ab Oriente avem, et de terra longinqua virum voluntatis meae: et locutus sum, et adducam illud, creavi et faciam illud. Audite me duro corde, qui longe estis a justitia, prope feci justitiam meam (Isai. XLVI) .» Adhuc autem et patriarcha Jacob accedat in medium: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est: et ipse erit exspectatio gentium (Gen XLIX) .»
Si ergo jam per mille annos, et eo amplius sine rege vixistis, et sub pedibus gentium jacuistis, unde [Col. 0046C] nunc exspectationem gentium exspectatis? Ex eo enim tempore, quo dixistis ad Pilatum, clamantes: «Non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) ;» regem non habuistis: et qui Regem regum audire noluistis, regnum simul cum patria perdidistis. Quod bene Moyses praeviderat, cum dicebat: «Prophetam vobis suscitabit Dominus de fratribus vestris: omnis anima, quae non audierit prophetam illum exterminabitur de populo suo (Deut. XVIII) .» Et iterum idem Moyses dicit: «Dabit enim tibi Dominus cor pavidum, et deficientes oculos, et animam moerore consumptam, et erit vita tua pendens ante te: timebis nocte, ac die, et non credes vitae tuae (Ibid.) .» Quando autem fuit vita tua pendens 29 ante te, nisi tunc cum moventes caput ante [Col. 0046D] crucem dicebatis: «Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere? (Matth. XVII.) Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Marc. LXV) .» Quod manifestissime per os David ipse Dei Filius loquitur, dicens: «Omnes, qui videbant me, aspernabantur me (Luc. XXIII) ; locuti sunt labiis, et moverunt caput. Speravit in Domino, eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum (Psal. XXI) .» In quo etiam psalmo fixuras clavorum in manibus suis et pedibus luce clarius ostendit, dicens: «Foderunt manus meas et pedes meos: dinumeraverunt omnia ossa mea (Ibid.) .» Si nescis, ille erat bos tuus, Judaee, qui tunc in ara crucis coram te immolabatur, sed exigentibus tuis meritis, [Col. 0047A] a te necdum comeditur. De quo Moyses adversum te in Deuteronomio loquitur, dicens: «Bos, inquit, tuus immoletur coram te, et non comedas ex eo (Deut. XXVIII) .» Ille erat asinus, de quo iterum dicit: «Asinus tuus rapiatur in conspectu tuo, et non reddatur tibi (Ibid.) .» Jure quippe Redemptor noster per figuram asinus dicitur, qui ad suscipienda nostrae pravitatis onera, quodammodo terga supposuit; quia sicut per prophetam dicitur: «Peccata nostra ipse portavit (Isai. LIII) .» Ubi adhuc apte subjungitur: «Oves, inquit, tuae dentur inimicis tuis: et non sit qui te adjuvet (Ibid.) .»
Quae autem sint oves a quibus adjuvari synagoga debuerat, manifeste declaratur, cum subditur: «Filii tui et filiae tuae tradantur alteri populo, videntibus [Col. 0047B] oculis tuis, et deficientibus ad conspectum eorum tota die, et non sit fortitudo in manu tua.» Sancti enim apostoli, qui oves per innocentiam dicuntur, Israeliticae gentis filii sunt, quia ex eorum progenie originem ducunt. Qui videlicet alteri populo tunc traduntur, cum Judaeis persequentibus dicunt: «Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quia repellitis, illud, et indignos vos judicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes. Vos autem haec videntes non vidistis, et audientes non intellexistis (Act. XIII) .» Quod bene idem Moyses usque hodie vobis improperat, dicens: «Non dedit vobis Dominus cor intelligens et oculos videntes, et aures quae possent audire usque in praesentem diem (Deut. XXVIII) .» Idipsum etiam imprecatur adversum [Col. 0047C] vos dicens: «Percutiat te Deus amentia, et caecitate, ac furore mentis: et palpes in meridie, sicut palpare solet caecus in tenebris, et non dirigas vias tuas (Ibid.) .» Et Isaias: «Audite, inquit, audientes, et nolite intelligere: et videte visionem, et nolite cognoscere. Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude; ne forte videat oculis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat: et convertatur, et sanem eum (Isai. VI) .»
Vis adhuc aliud Isaiae testimonium de Christo? «Ego, inquit, suscitavi eum ad justitiam, et omnes vias ejus dirigam: ipse aedificabit civitatem meam, et captivitatem meam dimittet, non in pretio, neque in muneribus, dicit Dominus exercituum. Haec dicit Dominus: Labor Aegypti, negotiatio Aethiopiae, [Col. 0047D] et Sabaim; viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt, et post te ambulabunt; vincti manicis pergent, et te adorabunt, teque deprecabuntur. Tantum in te est Deus, et non est absque te Deus. 30 Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator (Isai. XLV) .» Loquere, Judaee, responde, quis est ille, qui dicit: «Ego suscitavi eum ad justitiam?» Sed si nescis, perge, flecte oculos ad finem prioris sententiae, et vide, quia dicit, «Dominus Deus exercituum.»
Sed jam si nosti, quia Deus loquitur: considera etiam cui loquitur. Descende igitur ad finem sequentis lineae et vide, quod dicitur: «Tantum in te est Deus, et non est absque te Deus. Vere tu es Deus [Col. 0048A] absconditus, Deus Israel Salvator.» Si ergo Deus est ipse, qui loquitur; Deus cui dicit: «Tu es Deus;» constat profecto, quia Patris ad Filium persona loquitur. Nam et quod non dicitur, simpliciter tu es Deus, sed in te est Deus, et tu es Deus absconditus, humanitatem nostri Redemptoris manifeste designat. In Christo enim Jesu, ut noster ait Apostolus, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Quod autem dicit: «Labor Egypti, et negotiatio Aethiopiae et Sabaim, viri sublimes ad te transibunt, et te adorabunt (Coloss. II) ;» aperte denuntiat ad fidem Christi omnes nationes gentium convertendas. Unde et paulo post subditur: «Convertimini ad me, et salvi eritis omnes fines terrae; quia ego Deus et non est alius. In memetipsum juravi: egredietur de ore [Col. 0048B] meo justitiae verbum, et non revertetur; quia mihi curvabunt omnes genu, et jurabit omnis lingua (Isa. XLV) .» Et mox ipse, qui loquitur Pater manifestum de Filio perhibet testimonium, cum subjungit: «Ergo in Domino dicent: meae sunt justitiae, et imperium: Ad eum venient, et confundentur omnes, qui repugnant ei. In Domino justificabitur, et laudabitur omne semen Israel (Ibid.) .» Cui simile est illud, quod per eumdem prophetam alibi dicitur: «Parum est, inquit, ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel convertendas: Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae (Isai. XLIX) .» Servus autem Christus ideo dicitur, quia servi formam suscepit; unde ex parte humanitatis in psalmo Patrem exorat, dicens: [Col. 0048C] «Custodi animam meam, quoniam sanctus sum: salvum fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te (Psal. LXXXV) .» Quis est enim iste, qui se et sanctum esse constanter affirmat, et salvum se fieri humiliter exorat, nisi ille, quem per Isaiam Dominus venturum esse promittit, dicens: «Prope est justus meus, egressus est Salvator meus? (Isai LI.) »
Ecce, ut et humanitatis infirmitas, et divinitatis potentia in uno mediatore Dei, et hominum ostendatur, qui illic sibimet ipsi salutem poposcerat, hic Salvator esse perhibetur. De quo idem Isaias alibi testatur, dicens: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum: et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium, et justitiam [Col. 0048D] in terra (Jer. XXII) ;» deinde subjungit: «In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter: et hoc est nomen, quod vocabunt eum, Dominus justus noster (Ibid.) .» Hic est justus, ad cujus adventum idem propheta totis visceribus aestuat, et anhelat, dicens: «Rorate, coeli desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul; ego Dominus creavi eum (Isai. XLV) .» Et alibi: «Utinam, 31 inquit, dirumperes coelos, et descenderes: a facie tua montes defluerent, sicut exustio ignis tabescerent, atque arderent igni, ut notum fieret nomen tuum inimicis tuis (Isai. LXIV) .» Et iterum: «Propter Sion non tacebo, et propter Hierusalem non quiescam, donec egrediatur, ut [Col. 0049A] splendor justus ejus, et Salvator ejus, ut lampas accendatur (Isai. LXII) .» De eodem Christi adventu, et Habacuc testimonium perhibet, dicens: «Et respondit Dominus, et dixit ad me: Scribe visum in buxu aperte, ut assequatur, qui legit ea; quia adhuc visio ad tempus; et orietur in fine, et non in vacuum; si tardaverit, sustine eum, quia veniens veniet, et non morabitur (Habac. II) .» Ad perhibendum adhuc testimonium Christo propheta quoque Abdias accedat: «Quo modo enim, inquit, bibistis super montem sanctum meum, bibent omnes jugiter; et bibent et absorbebunt, et erunt, quasi non sint; et in monte Sion erit salvatio, et erit sanctus; et possidebit domus Jacob eos, qui se possederant: et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma, et [Col. 0049B] domus Esau stipula ( Abdias ).» Quid enim per domum Jacob, et Joseph, nisi Ecclesia Christi? Quid per domum Esau debet intelligi, nisi infidelium populi? Domus ergo Jacob, et Joseph ignis facta est; quia sancta Ecclesia igne sancti Spiritus inflammata, ad amorem Dei frigida dudum carnalium corda succendit: et sic a concupiscentia praesentis saeculi ad desiderium Creatoris domum Esau velut stipulam concremavit. De quo videlicet igne in nostro Evangelio Veritas dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat?» (Luc. XII.)
Dic mihi hoc etiam, o Judaee, quis est iste lapis, quem Dominus pollicetur se positurum in fundamento [Col. 0049C] Sion? Unde Isaias ait: «Ecce ego mittam in fundamento Sion lapidem probatum, angularem, pretiosum, in fundamento fundatum (Isai. XXVIII) .» Quis est, inquam, iste lapis, nisi ille, de quo David canit: «Lapidem, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli? (Psal. CXVII.) » Quod si lapideum cor tuum lapidem materialem ab Isaia dictum existimat, audi quod sequitur: «Super quem qui ceciderit, confringetur: super quem vero ceciderit, conteret eum.» Lapidem enim, qui in fundamento parietis ponitur, non posse super aliquem cadere, liquido comprobatur. Hic est utique lapis ille, quem Daniel vidit abscissum de monte sine manibus (Dan. II) ; Christus videlicet sine opere [Col. 0049D] complectentium, de incorrupta virgine procreatus. Audi adhuc testimonium, quod idem Isaias de Christo profert, dicens: «Egredietur, inquit, virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI) .» Jam quid apertius eo, quod de Christo David canit in psalmo? «Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te; 32 postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) .» Nunquid ipse David Dei Filius dici potuit, aut super solum Israelitici populi solium constitutus, omnia terrarum regna possedit? Quia ergo David [Col. 0050A] mortali videlicet regi haec prophetia convenire posse non cernitur, consequens est ut de Christo Dei Filio indubitanter dicta credatur. De quo, videlicet aeterno David, Isaias ait: «Feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David fidelis. Ecce testem populi dedi eum, ducem, ac praeceptorem gentibus. Ecce gentem, quam nesciebas, vocabis; et gentes, quae non cognoverunt te, ad te current. Propter Dominum Deum tuum, et sanctum Israel, quia glorificavit te (Isai LV) .» Nunquid non jam David ex hac luce migraverat, cum haec propheta dicebat? Quomodo igitur de eo diceretur, quia vocaturus esset gentes, et ad eum gentes concurrerent, qui jam exutus corpore cum mortalibus non maneret? Si igitur hoc propheticae promissionis oraculum [Col. 0050B] nequaquam de eo, qui jam obierat, David dici potuisse cognoscitur, restat ut de eo, qui necdum venerat, prolata fuisse credatur.
Rursum etiam de reprobatione Judaeorum, et vocatione gentium manifestissimam per Zachariam Dominus protulit sententiam, dicens: «Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda; quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum (Malach. I) .» Et paulo post: «Et in die illa dicit Dominus exercituum, disperdam nomina idolorum de terra, et non memorabuntur ultra, et spiritum [Col. 0050C] pseudoprophetarum, et spiritum immundum auferam de terra (Ibid.) .» Dic etiam, Judaee, de quo intelligis, dictum fuisse, quod legis: «Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis? (Psal. LXXI.) » Quis est iste rex regis filii pater? Nunquid David Salomonis? Sed lege per ordinem psalmum, et vide quid sequitur: «Et permanebit cum sole, et ante lunam in saeculum saeculi.» Nunquid Salomon permanere in saeculum saeculi dici veraciter potuit, qui vix per quadraginta annorum curriculum regni gubernacula tenuit?
Lege adhuc, et continua totum psalmum, et considera quomodo a Salomone reperiatur alienus, maxime illic ubi dicitur: «Ex usuris et iniquitate liberabit animas eorum (Ibid.) .» Nam quomodo Salomon [Col. 0050D] ex iniquitate liberare animas potuit, quia ex justitia, quam primitus cepit, idem ipse ad iniquitatem postmodum declinavit? Illud etiam cui convenit, nisi soli Deo, quod dicitur: «Sit nomen ejus benedictum in saecula?» Sequitur adhuc psalmus, et dicit: «Et benedicentur in eo omnes tribus terrae, omnes gentes magnificabunt eum.» Hoc idem jam olim Deus promiserat Abrahae, dicens: «In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXVI) .» Et alibi ad David: «Juravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eam. De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) .» 33 Et in libro Regum secundo legitur: «Haec autem sunt verba novissima, quae dixit David filius Isai: [Col. 0051A] dixit vir cui constitutum est de Christo Jacob (II Reg. XXIII) .» In libro Paralipomenon: «Et factum est, inquit, verbum Domini David ad Nathan prophetam, dicens: Vade, et dic servo meo David: Haec dicit Dominus: Annuntio tibi, quod aedificaturus sit domum tibi Dominus. Cumque impleveris dies tuos, ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus; ipse aedificabit mihi domum, et firmabo solium ejus usque in sempiternum. Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium, et misericordiam meam non auferam ab eo, sicut abstuli ab eo, qui ante te fuit, et statuam eum in domo mea, et in regno meo usque in sempiternum, et thronus ejus erit firmissimus in perpetuum (I Par. XVII) .»
Quis autem ita desipiat, quis ita insaniat, ut haec omnia credat in Salomone fuisse completa? Nam qualiter in Salomone intelligendum est, quod dicitur: «Postquam dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus (II Reg. VII) .» Qualiter, inquam, dici hoc de Salomone potuit, qui non post mortem David natus est, vel regnare coepit, sed adhuc patre vivente regnavit? Quid est ergo quod dicitur: «Postquam dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te;» nisi quod Christus est in hac promissione signatus, qui non ante mortem David, sed longe post ejus obitum fuerat suscitandus? [Col. 0051C] Qui videlicet aedificaret domum Domino de parietibus non manufactis, sed de lapidibus vivis, et pretiosis, hoc est, sanctis et justis. Illud quoque quod subditur: «Fidelis erit domus ejus, et regnum ejus usque in sempiternum coram me (Ibid.) .» Quis de Salomone dictum intelligat, cum domum ejus alienigenis mulieribus plenam fuisse legat? Quo enim pacto domus Salomonis Deo fidelis exstitit, quae gentilibus mulieribus, et colentibus idola plena fuit? Ipse etiam ab eis seductus in idololatriam corruit, et bonus initio, proh dolor! malos exitus habuit. Aut quomodo thronus ejus firmissimus in perpetuum jure dicitur, dum constet quia de Salomonis semine rex nusquam hodie reperitur?
Necesse est ergo, Judaee, ut cuncta haec, quae Salomoni [Col. 0051D] vides nequaquam posse congruere, Christo fatearis per omnia convenire. De quo etiam Zacharias testatur, dicens: «Haec dicit Dominus Deus exercituum: Ecce vir oriens nomen ejus, et subter eum orietur, et aedificabitur templum Domino: ipse exstruet templum, et ipse portabit gloriam, et sedebit, et dominabitur super solium suum, et erit sacerdos super solio suo (Zach. VI) .» Et iterum: «Ecce, inquit, ego adducam servum meum Orientem, quia ecce lapis, quem dedi coram Jesu (Zach. III) .» Super lapidem unum septem oculi sunt, quibus videlicet oculis septem sancti Spiritus dona signantur. Quod 34 si necdum te omnia haec prophetarum exempla convincunt, interroga adhuc octogesimum [Col. 0052A] psalmum, et considera manifestum Domini ad David de Christo promissum: «Juravi inquit, David servo meo, usque in aeternum praeparabo semen tuum; et aedificabo in saeculum saeculi sedem tuam (Psal. LXXXVIII) .» Et paulo post: «Ponam, inquit, in mari manum ejus, et in fluminibus dexteram ejus. Ipse invocabit me, Pater meus es tu, Deus meus, et susceptor salutis meae; et ego primogenitum ponam illum et excelsum prae regibus terrae; in aeternum servabo illi misericordiam meam, et testamentum meum fidele ipsi; et ponam in saeculum semen ejus; et thronum ejus sicut dies coeli.» Et iterum: «Semel juravi in sancto meo si David mentiar, semen ejus in aeternum manebit, et thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum, [Col. 0052B] et testis in coelo fidelis.»
Has igitur omnes promissiones ad David factas subtiliter inspice, et vel regem de David progenie in ejus solio praecedentem ostende, vel omnia de Christo praedicta, et in ipso completa necessario confitere. Perge adhuc, et discute alium psalmum. Quis enim est ille, de quo dicitur: «Mater Sion dicet: Homo, et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus? (Psal. LXXXVIII.) » Quis est iste Altissimus, qui et homo dicitur, et altissimus? Scrutare, inspice, revolve, si placet, omnes sacri eloquii paginas, et perpende, quia Altissimus ubique de Deo dicitur, nusquam dictum de simplici homine reperitur. Restat ergo ut cum Altissimus, et homo simul jungatur; Deus, et homo una persona [Col. 0052C] dictus intelligatur, de quo mirabiliter dicitur, quia is, qui natus est in ea, hoc est in Sion, ipse fundavit eam. Necesse est quippe prius civitatem fundari, et sic postmodum in ea hominem nasci. Sed quis valet prius urbem construere, et in ea postmodum de ventre matris exire? Quis, inquam, nisi Redemptor noster, qui in his quae fecit, dignatus est fieri?
Quid ad haec, Judaee, jam tentabis objicere? Qua inverecundae mentis audacia tam claris, tam apertis, tam divinis poteris assertionibus obviare? Esto, quod blasphemantes dicitis, Christum de se potuisse mendacia fingere; nunquid, et antequam nasceretur, si Deus non esset, per aliorum ora semetipsum valuit prophetare? Illud etiam qualiter intelligas, audire delectat: «Eructavit cor meum verbum [Col. 0052D] bonum, dico ego opera mea regi (Psal. XLIV) .» Quis est ille rex, cui Deus opera sua dicat. Dicis mihi fortasse: David; sed lege sextum psalmum per ordinem, et sensus intellige veritatem: descende paululum inferius, et interroga non me, sed ipsum Dominum, quis sit rex, cui ipse opera sua dicat. Audi quid praedicto regi Deus ipse loquatur: «Sedes, inquit, tua, Deus, in saeculum saeculi; virga directionis, virga regni tui (Ibid.) .» Si igitur Deus est ipse, qui loquitur, Deus, ad quem sermo dirigitur; consequens est, ut non temporalis ille David, sed coaeternus Patri Filius, qui vere est manu fortis, intelligatur. Illud etiam quod similiter interpretaris in David silentio praetereundum esse non arbitror: «Dixit [Col. 0053A] Dominus Domino meo: 35 Sede a dextris meis (Psal. CVII) .» Si enim hoc de David, ut asseris, debet intelligi, illud, quod sequitur, qua ratione David poterit coaptari? «Tecum principium in die virtutis tuae, in splendoribus sanctorum, ex utero ante Luciferum genui te.» Et iterum: «Juravit Dominus, et non poenitebit eum. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.» Igitur si sequentia ad intellectum David non vales inflectere, cogeris etiam superiora de Christo, cui apertissime congruunt, dicta firmare. De quo Isaias manifeste pronuntiat, dicens: «In die illa erit radix Jesse, qui stat in signum populorum: ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI) .» Radix quippe Jesse in signum stat populorum, [Col. 0053B] quando Christus signaculum crucis imprimit frontibus hominum. Sepulcrum autem ejus in tantum est gloriosum, ut salvo eo, quod redempti per ejus mortem sibi gloriam totis visceribus exhibemus, etiam locum ipsum miraculis coruscantem gloriae suae causa ad se omnem mundum provocare cernamus.
Jam vero inter tot prophetarum oracula, inter tot evidentissima sanctorum testimonia, nunquid tu, Jesu fili Sirach, omnino tacebis, et inter caeteros tu quoque testimonium de Christo non proferes? Accedat jam facundissima sapientia tua in medium, et fortiorem Jesum, fontem videlicet paradisi, in orbem terrarum sub evangelistarum figura cum quatuor [Col. 0053C] suis fluminibus introducat: «Legem, inquit, mandavit Moyses in praeceptis justitiarum, et haereditate domui Jacob, et Israel promissionis. Posuit David puero suo excitare regem ex ipso fortissimum in throno honoris sedentem in sempiternum. Qui implet quasi Phison sapientia, et sicut Tigris in diebus novorum: qui implet quasi Euphrates sensum, qui multiplicat quasi Jordanis in tempore messis, qui mittit disciplinam sicut lucem, et assistens quasi Gehon in die vindemiae (Eccli. XXIV) .» Ecce, bone Jesu, unum de Christo testimonium, da consequenter et aliud: «In sermone, inquit, ejus siluit ventus, cogitatione sua placavit abyssum, et plantavit illum Dominus Jesus: propter ipsum consummatus est itineris finis, et in sermone ejus consummata [Col. 0053D] sunt omnia (Eccli. XLIII) .» Multa dicemus et deficiemus verbis. Consummatio autem sermonum ipse est. In omnibus gloriantes, ad quid valebimus? Ipse enim omnipotens super omnia opera sua; terribilis Dominus, et magnus vehementer, et mirabilis potentia ipsius. Glorificantes Dominum quantumcunque poteritis, supervalebit adhuc et admirabilis magnificentia ejus. Benedicentes Dominum, exaltate illum quantum potestis: major est enim laude omni. Exaltantes replemini virtute, ne laboretis: non enim habetis. Quis vidit eum, et enarravit? Et quis magnificavit eum sicut ab initio? Multa abscondita sunt majora his: pauca enim vidimus operum ejus. 36 Quae videlicet cuncta Redemptori nostro congruere, [Col. 0054A] qui Scripturae considerat ordinem, quis poterit dubitare? Addat adhuc Jesus tertium de Salvatore nostro testimonium, quatenus, ut ita dixerim, in ore duorum, vel trium imo testimoniorum, stet omne verbum. Ait ergo: «Christus purgavit peccata ipsius, et exaltavit in aeternum cornu ipsius, et dedit illi testamentum regum, et sedem gloriae in Israel (Eccli. XLVII) .» Si ergo Christus, qui secundum carnem de David originem duxit, ipse David peccata purgavit, ipse cornu David in perpetuum exaltavit, et ei sedem gloriae contulit; constat profecto, quia filius est David, et ipse est etiam creator David. De David enim dici lector ista considerat, si superioris textus ordinem oculo continuante percurrat.
Non cesset adhuc Isaias perhibere testimonium de [Col. 0054B] Christo: «Ponam, inquit, super his, qui fugerunt de Moab, leonem et reliquias terrae. Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti ad montem filiae Sion (Isai. XVI) .» De hac enim gente Moabitarum egressus est Agnus immaculatus, qui tollit peccata mundi, qui dominatur in orbe terrarum. Nam qui leo propter fortitudinem dicitur, ipse agnus propter mansuetudinem perhibetur. Petra autem deserti Ruth intelligitur, quae deserta prioris morte conjugis, Obed de Booz genuit, de quorum etiam Christus stirpe descendit. Quod autem ergo hic prophetarum dicta permisceo, et nunc hujus testimonia protero, nunc ad illius, quem jam reliqueram, verba recurro, hoc ex taedio agere, vitandae videlicet satietatis causa, contendo; ne si unius plura simul testimonia [Col. 0054C] congerantur, audientibus fastidium generetur. Per singula quoque testimonia prophetarum nomina ponere studeo, quatenus, si ubi, quid dicatur, fortasse locus inquiritur, ad evitandum calumniam facile reperiatur. Rursus igitur Daniel testis accedat, et quid de Christo cognoverit, in medium proferat; sed prius narret quid rex Nabuchodonosor viderit, postquam tres pueros in caminum ignis jactari praecepit: «Ecce, inquit, video viros quatuor solutos ambulantes in medio ignis, et nihil corruptionis in eis, et species quarti similis est Filio Dei (Dan. III) .» Ecce, Judaee, habes Filium Dei, cur ultra negare niteris Filium Dei? Loquere, responde; quid perspicacius, quid manifestius exprimi potuit de Filio Dei, quam dicere Filium Dei? Quod si jam nihil objicere, [Col. 0054D] nullum vales aufugium invenire, da manus, temetipsum victori humiliter trade, victumque te, et superatum funditus confitere. Nunc etiam quid ipse Daniel de Christo, de Filio viderit, dicat: «Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli quasi Filius hominis veniebat, et usque ad dierum antiquum pervenit: et in conspectu ejus obtulerunt eum, et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum: et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient. Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur: et regnum ejus, quod non corrumpetur (Dan. VII) .» Et iterum in visione octava idem Daniel: «Scito, inquit, et planta aurem, et animadverte ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Hierusalem usque [Col. 0055A] ad Christum ducem hebdomadas septem, 37 et muri in angustia temporum: et post hebdomadas sexaginta occidetur Christus: et non erit ejus populus, qui eum negaturus est (Dan. IX) .» Quid apertius, quid expressius de morte Christi dici potest eo, quod dicitur, «occidetur Christus»? Non hic mystica latet figura, non occulta sententia, sed aperta potius, licet de futuris jam nunc narratur historia. Cui etiam Danieli Gabriel angelus paulo superius iterum dicit: «Tu autem animadverte sermonem, et intellige visionem: septuaginta hebdomadae abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem sanctam tuam: ut consumetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio, et prophetia, et [Col. 0055B] ungatur Sanctus sanctorum (Ibid.) .» Quod si de praefinito temporum numero dubitas, lege Tertullianum, et manifeste reperies quadringentos nonaginta annos fuisse a primo anno Darii regis Persarum usque ad excidium Hierusalem, quod factum est per Vespasianum Romani imperii principem. Septingentae autem hebdomadae quadringentos nonaginta annos absque ulla dubietate perficiunt. Dicitis autem necdum venisse Christum, et adhuc eum vos exspectare venturum. Sed quis ambigat hunc annorum numerum a tempore Danielis esse transactum? cum jam mille quadraginta annos huic summae superadditos esse non ignorem?
Impudentissimum ergo est, post tam longum tempus, prophetico numero superadditum, futurum [Col. 0055C] adhuc asserere Salvatoris adventum. Nam ipso tempore, quo Dominus agebat inter homines, poterat forsitan malitia Judaeorum veritati contradicere, approbans se de expleto tanti temporis spatio dubitare. Nunc autem cum supra praefatum numerum tam multiplicia annorum curricula supercreverint, quis jam de praefixo numero se dicat ambigere cum superaddita tot temporum spatia vix valeat supputare?
Rursus de passione Christi, et morte ejus Isaias apertissime loquitur, dicens: «Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est? Et ascendit sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti: et non est species ei, neque decor; et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus [Col. 0055D] eum despectum, et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem, et quasi absconditus est vultus ejus, et despectus; unde nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit: et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum; ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra; disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus: unusquisque in viam suam declinavit; et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum. Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum: sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram [Col. 0056A] tondente se obmutescet, et non aperiet os suum, de angustia et de judicio sublatus est. Generationem ejus quis enarrabit? Quia abscissus est de terra viventium: 38 propter scelus populi mei percussi eum. Et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua, eo quod iniquitatem non fecerit, nec dolus fuerit in ore ejus, et Dominus voluit eum conterere in infirmitate. Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum; et voluntas Domini in manu ejus dirigetur, pro eo quod tradidit in morte animam suam, et cum sceleratis deputatus est; et ipse peccata multorum tulit, et pro transgressoribus rogavit, ut non perirent.»
Vis adhuc audire alia atque alia de morte Christi lucidissima testimonia, et absque ulla prorsus obscuritate [Col. 0056B] prolata? Audi itaque quid Salomon de Judaeis contra Christum machinantibus, et de ejus nece tractantibus, asserat: «Dixerunt, inquit, impii apud semetipsos: Venite, circumveniamus justum, quoniam inutilis est nobis, et contrarius est operibus nostris, et improperat nobis peccata legis, et diffamat in nos peccata disciplinae nostrae. Promittit se scientiam Dei habere, et Filium Dei se nominat. Factus est nobis in traductionem cogitationum animarum nostrarum. Gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita illius, et immutatae sunt viae ejus. Tanquam nugaces aestimati sumus ab illo, et abstinet se a viis nostris tanquam ab immunditiis, et praefert novissima justorum, et gloriatur patrem se Deum habere. Videamus ergo [Col. 0056C] si sermones illius veri sunt, et tentemus quae ventura sunt illi, et sciemus quae erunt novissima illius. Si enim est verus Dei Filius, suscipiet illum, et liberabit eum de manu contrariorum. Contumelia et tormento interrogemus illum, ut sciamus reverentiam ejus. Morte turpissima condemnemus illum; erit enim respectus ex sermonibus illius. Haec cogitaverunt, et erraverunt: excaecavit enim illos malitia eorum, et nescierunt sacramentum Dei, et neque speraverunt mercedem justitiae, nec judicaverunt honorem animarum suarum (Sap. II) .» Et Hieremias: «Spiritus, inquit, oris nostri Christus Dominus captus est in peccatis nostris: cui diximus: In umbra tua vivemus in gentibus (Thren. IV) .» Et per beatum Job ipse Dominus in passione positus conqueritur, [Col. 0056D] dicens: «Rugae meae testimonium dicunt contra me, et suscitatur falsiloquus adversum faciem meam contradicens mihi. Colligit etiam furorem suum in me, et comminans mihi, infremuit contra me dentibus suis: hostis meus terribilibus oculis me intuitus est. Aperuerunt super me ora sua, exprobrantes percusserunt maxillam meam, satiati sunt poenis meis. Conclusit me Deus apud iniquum, et manibus impiorum me tradidit. Circumdedit me lanceis suis, et convulneravit lumbos meos; non pepercit, et effudit in terram viscera mea (Job XVI) .» Quae videlicet omnia a beato Job prorsus extranea, in Christo reperiuntur luce clarius fuisse completa.
[Col. 0057A] Ecce qui post tam perspicuam exemplorum lucem adhuc testimoniis indiget, restat ut ad contemplandum radiantem in meridie solem lucernae lumen efflagitet. Nam cum tot astrorum coelestium radios coram te, Judaee, videas enitescere, miror, quae tam densae tenebrae caecitatis locum etiam in vacuis oculorum orbibus 39 valeant obtinere. Haec enim perspicua lux veritatis illum quoque latere non potuit, qui tenebrosae cupiditatis caligine oculos cordis amisit, Balaam videlicet, qui dum lucem aliorumve * fastidiis praetulit, ipse in tenebris ambulavit. Si ergo, Judaee, ad veritatis viam videntium non vis habere ducatum, saltem caecus caecum hunc sequere praevium. [Col. 0058A] Audi igitur, quid ipse dicat: «Dixit Balaam filius Behor: dixit homo cujus obturatus est oculus: 40 dixit auditor sermonum Dei qui novit doctrinam Altissimi, et visionem Omnipotentis videt, qui cadens apertos habet oculos: Videbo eum, sed non modo: intuebor illum, sed non prope. ORIETUR STELLA ex Jacob, et consurget virga de Israel, et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth. Et erit Idumaea possessio ejus, haereditas Seir cedet inimicis suis: Israel vero fortiter aget. De Jacob erit qui dominetur, et perdat reliquias civitatis (Num. XXIV) .»
Sit nomen Domini benedictum.
Dialogus inter Judaeum et Christianum, ad Honestum
Eorumdem Judaeorum pertinaciam adhuc vehementius coarguit, dum quasdam captiosas quaestiones, quas frivole in Christianos objiciunt, dissolvit. Pendent autem omnes ex illo capite, cur si Christus legem non solvere, sed adimplere venisset, legis Mosaicae caeremoniae a Christianis negliguntur. Ostendit igitur legis Mosaicae praecepta, mystica et futurorum praesagia fuisse, ideoque in Christo finem accepisse.
[Col. 0057B] Nunc autem de quibusdam caeremoniis, super quibus saepe scrupulosissime quaeritis, et garrulis ambagibus quaestionum lucem movetis, sub quodam inquisitionis, responsionisque dialogo brevis inter nos contexatur oratio, ut cum tibi fuerit ex omnibus satisfactum, aut compellaris manus dare convictus, aut cum ignominiosa tua recedas infidelitate confusus. Age igitur.
Quaestio 1. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur carne non circumciditur Christianus?
Responsio. Imo jam se ideo Christianus minime circumcidit, quia quod circumcisione prophetabatur, Christus implevit. Exspoliatio quippe vitae carnalis, quae in veteri lege fuerat figurata, in Christi jam cernitur [Col. 0057C] resurrectione completa: et quod exspectamus in nostra resurrectione futurum, jam in sacri baptismatis mysterio commendatur. Carnalis itaque circumcisio tanquam superflua jure contemnitur, cum jam spiritualis, propter quam significandam illa praecesserat, celebratur
Quaestio 2. Cur omittit Christianus Sabbatum colere, si Christus non venit legem solvere, sed implere?
Responsio. A nobis Sabbatum ideo non servatur, quia quod tunc erat in figura praemissum, per exhibitionem rei jam videmus impletum. In Christo quippe verum spiritualis otii Sabbatum colimus, cum in eo solo spem ponimus, et sic in illo, toto cordis amore ac devotione quiescimus, ut ab omni vitiorum servili opere ac terrenarum rerum ambitione [Col. 0058B] cessemus. Ad quod Sabbatum celebrandum ipse provocat, dum clamat: «Venite, inquit, ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris.» Carnalis ergo Sabbati cultum supervacuum ducimus, cum jam illud verum et salutiferum, propter quod institutum est, celebramus.
Quaestio 3. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur Christianus negligit ciborum differentiam, quae in lege praecipitur observari?
Responsio. Imo idcirco haec a Christianis ciborum differentia non admittitur, quoniam a Christo, quod per hanc figurabatur, impletur. Immunditia quippe, [Col. 0058C] quae tunc cavebatur in cibis, nunc in moribus reprobatur humanis. Sicut enim sancti quique, ac justi transferuntur in corpus Christi: sic ab eo reprobi et iniqui tanquam cibi repelluntur immundi.
Postquam ergo ipsa Veritas, quae significabatur, advenit: merito significationis umbra cessavit.
Quaestio 4. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur et animalium carnibus sacrificium Deo Christianus non curat offerre?
Responsio. Imo idcirco a Christianis hujusmodi sacrificium non offertur, quia quidquid in illis hostiis typice gerebatur, totum in immolatione Agni, qui tollit peccata mundi (Joan. I) , veraciter adimpletur, et quia omnia illa nil aliud salutis habebant, nisi ut ad hoc nostrum sacrificium unanimiter tenderent, hoc unum omnis caeremoniarum diversitas designaret, [Col. 0059A] postquam hostia singularis illuxit, multiplex umbra, quae praecedebat, evanuit. Quis enim nesciat eadem sacrificia potius ad hoc inobedienti populo, ne cum idolis fornicaretur, imposita, quam Deo, tanquam ipse desideraret, oblata?
Quaestio 5. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur Christianus azymam quam lex praecipit, non observat?
Responsio. Idcirco a Christianis visibitis illa, et corporalis 43 azyma floccipenditur, quoniam expurgato veteris vitae fermento, nova conspersio spiritualiter adimpletur. Tunc enim erat legis Scriptura praeceptum, nunc est testimonium: et postquam id quod significabatur, advenit; hoc quod significabat, interiit.
[Col. 0059B] Quaestio 6. Si Christus legem venit implere, cur Christianus paschalis agni sanguine Pascha non celebrat, cum hoc tantopere lex ipsa decernat?
Responsio. Hic id ipsum respondendum, quod jam superius dictum est; quia postquam verus ille Agnus qui significabatur, advenisse cognoscitur; ille, qui significabat, superfluus judicatur. Cujus utique sanguinis non jam ligneas, sive lapideas fores inungimus, sed interioris potius hominis viscera consignamus.
Quaestio 7. Si non solvit legem Christus, cur lege mandatam non celebrat neomeniam Christianus?
Responsio. Propter hoc etiam Christianus celebrare contemnit, quoniam id totum, propter quod olim celebratum est, Christus implevit. Novae quippe lunae [Col. 0059C] solemnitas novam designat in homine fieri creaturam, de qua dicit Apostolus: «Si qua igitur in Christo nova creatura, vetera transierunt: et ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V) .»
Quaestio 8. Si Christus non venit legem solvere, cur Christianus illa ablutionum baptismata, quae lex praecipit, non observat?
Responsio. Ideo haec Christianae non merentur observantiae cultum, quia tunc umbrae fuerunt futurorum, quorum nunc perspicuum possidemus effectum. Consepulti enim sumus Christo per baptismum in morte (Rom. VI) ; ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, sic et nos in novitate vitae ambulemus.
Quaestio 9. Si lex a Christo impleta est, non soluta, [Col. 0059D] quid rationis objicitur, ut a Christianis Scenopegiae solemnitas non colatur?
Responsio. Tabernaculum Dei societas est populi Christiani, et quoniam illud tabernaculum sanctam praefigurabat Ecclesiam, contemnitur signum, postquam venit, quod fuerat praesignatum. Nec enim diceretur tabernaculum testimonii, nisi attestaretur alicui, quae declaranda erant suo tempore veritatis. Quod itaque tunc agebatur praecepto figuratum, nunc praesentialiter cernitur testimonio revelatum: et cum jam id, quod figurabatur, aspicitur; quod figurabat, superfluum per omnia judicatur.
Quaestio 10. Si Christus legem solvere noluit, sed implere, quare Christianus septimum remissionis [Col. 0060A] annum vel etiam veritas, ac sapientia Dei, quae cum doceat angelos in coelo, homines etiam docere venit in terra: quod prius jusserat carnaliter sub aenigmatis umbra servari, postmodum discipulis suis spiritualiter mandavit intelligi.
Responsio. Sic enim dies septimus feriatus esse praecipitur, ut aeterna per eum requies designetur. Sic et in anno septimo, sic et in Jubilaeo, qui per annorum circulum septenario numero septies replicato, et monade superaddita in quinquagenarium ducitur, secura quies perpetuae beatitudinis intimatur. Incipiente quippe Jubilaeo, tubis canitur, omnesque ad possessiones proprias revertuntur; quia sicut dicit Apostolus: «Ipse Dominus in jussu, et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo; canet [Col. 0060B] enim tuba, et mortui resurgent incorrupti.» 44 Ad possessiones autem suas unumquemque redire, est corpora sua protinus incorrupta recipere. Tunc revertetur Adam ad antiquam carnis suae terram, in qua primitus habitaverat: tunc Noe, Abraham, Moysi, cunctisque propria possessio redditur, dum corpus illis incorruptibile reformatur. Redemptor itaque noster, qui discipulis aperuit sensum, ut intelligerent mysteria Scripturarum, noluit Jubilaeum, noluit septimum remissionis annum, vel caeteras legalis ritus caeremonias carnaliter observari.
Postquam haec omnia spiritualiter fecit intelligi, tunc enim mandata legalia veraciter adimplentur, cum juxta spiritualem intelligentiam ad quam instituta sunt, fiunt. Nam tunc erant vacua, umbra scilicet et [Col. 0060C] imago rei, non ipsa res, cum carnaliter servabantur. Vis audire quomodo erant vacua et vana, et non veritas ipsa, sed veritatis exempla? audi quid in Exodo Dominus ad Moysen dicat: «Eruntque vectes ex utroque latere altaris ad portandum: non solidum, sed inane, et vacuum facies illud, sicut tibi in monte monstratum est (Exod. XXVII) .» Quod ergo Moyses vidit in monte, sancta Ecclesia est, ipsa rei veritas est. Tabernaculum autem illud in deserto constructum, umbra, et imago ejusdem Ecclesiae est, ad cujus exemplum factum est. Est scilicet homo, ad cujus imaginem fit sigillum, sed in comparatione vicaria, homo quidem res, et veritas dicitur, cum sigillum similitudo tantum rei, et forma videatur. Postquam ergo venit plenitudo temporis, implevit, [Col. 0060D] dum ea spiritualiter exhibenda mandavit. Unde factum est, ut post adventum Domini terrena illa Hierusalem cum suo templo funditus eversa corrueret, quatenus sola per mundum sancta universalis Ecclesia coruscaret. Sicut enim evangelista refert, quibusdam dicentibus de templo, quod lapidibus bonis et donis exornatum esset, dixit: «Haec, quae videtis, venient dies, quibus non relinquetur lapis super lapidem, qui non destruatur (Matth. XXIV; Matth. XIII; Luc. XXI) .» Erat namque Hierusalem urbs illa magna regalis, ubi templum famosissimum Deo fuerat extructum, postea vero quam venit ille, qui erat verum templum Dei, et coelestis Hierusalem coepit aperire mysteria; deleta est illa terrena, ubi [Col. 0061A] coelestis apparuit, et in templo illo non remansit lapis super lapidem. Erat prius pontifex sanguine taurorum, et hircorum, purificans populum: sed ex quo venit verus pontifex, qui sanguine suo purificaret credentes, nusquam est ille pontifex prior, nec ullus ei relictus est locus. Altare fuit prius, sacrificia celebrabantur, sed ut venit verus Agnus, qui se ipsum obtulit hostiam Deo, cuncta illa velut pro tempore posita cessavere: propterea sane hoc divina dispensatio procuravit, ut et civitas ipsa et templum, et omnia illa pariter subverterentur, ne quis forte adhuc parvulus, et lactans in fide, si videret illa constare dum sacrificiorum ritum, dum ministrorum ordinem attonitus stuperet, ipso diversarum formarum raperetur intuitu. Sed providens [Col. 0061B] infirmitati nostrae, et videns multiplicari Ecclesiam suam, omnia illa subverti fecit, et penitus auferri, ut sine ulla cunctatione cessantibus umbris, et typicis 45 imaginibus, vetus superesset: et everso materiali templo, Ecclesia per orbem sola regnaret.
Epilogus. Sed jam post tantam testium nubem, Judaee, tibi epilogum faciam, et incipiens ab exordio humanitatis Christi per incrementa temporum usque ad consummationem, prophetica testimonia tibi, si habes, ante oculos ponam, ut quasi sub uno aspectu collecta breviter videas, quae me diffuse, et sparsim ponere superius attendebas. Nam quod Dei Filius humanitatem nostram suscepturus esset, testatur Jeremias, dicens: «Faciet, inquit, Dominus novum super terram, et mulier circumdabit virum (Jer. XXXI) .» Si enim de simplici homine diceret, superfluo poneretur novum, quod ubique in humano genere cernitur usitatum. Quod autem mulier illa Virgo foret, per quam Dei Filius velut per coelestem portam de sinu Patris ad publicum nostrum exiret, ostendit Ezechiel, qui ait: «Convertit me, inquit, ad viam portae sanctuarii exterioris, quae respiciebat ad orientem, et haec erat clausa; et dixit Dominus ad me: Porta haec, quam vides, clausa erit, et non aperietur, et vir non transiet per eam, sed semper erit clausa (Ezech. XLIV) .» Beata enim virgo Maria semper est clausa, quia et ante partum, et post partum semper incorrupta. De qua etiam David canit, dicens: «In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo [Col. 0061D] (Psal. XVIII) .»
Quod autem parvulus futurus esset in substantia humanitatis, ut nos magnos efficeret ex virtute divinitatis, Isaias perhibet, qui ait: «Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis; et factus est principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis: multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis: super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud, et corroboret in judicio, et justitia amodo et usque in sempiternum (Isa. IX) .» Nam cum eum, quem parvulum ante descripserat, postmodum Deum fortem, et patrem futuri saeculi vocandum esse perhibeat, [Col. 0062A] profecto Deum et hominem clarius manifestat. Et iterum quoque Isaias ait: «Habitabit, inquit, lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus, et leo, et ovis simul morabuntur, et puer parvulus minabit eos (Isa. XI) .» Nam per sanctae charitatis viscera lupus cum agno habitabit, quia qui in saeculo raptores fuerunt, cum mansuetis et mitibus in pace conquiescunt, et pardus cum haedo accubat, quia qui peccatorum suorum maculis varius fuit, cum eo, qui se despicit, et peccatorem fatetur, humiliari consentit. Ubi et subditur: «Vitulus et leo, et ovis simul morabuntur;» quia et is, qui per contritum cor ad quotidianum se Deo sacrificium praeparat, et alius, qui tanquam leo ex crudelitate saeviebat, et ille qui velut ovis innocentiae [Col. 0062B] suae simplicitate perdurat, in caulis sanctae Ecclesiae convenerunt. Quae videlicet animalia puer parvulus minat, quia is, qui paulo minus ab angelis minoratus est, ne corda nostra terrenis rebus inhaereant, per internum desiderium quotidie invisibiliter inflammat. Qui per charitatem suam, quam nobis tribuit, 46 nos in hoc mundo mentes figere non permittit. Atque hoc ipsum ejus minare, est ad suum nos amorem incessanter accendere, ne cum nos vicissim diligimus, mente in hoc exsilio remaneamus. Hoc quoque, quod ad templum deferendus esset, Malachias propheta denuntiat, dicens: «Haec dicit Dominus: Ecce ego mitto angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam, et statim veniet ad templum suum dominator, quem vos quaeritis, et [Col. 0062C] angelus testamenti, quem vos vultis. Ecce venit dicit Dominus exercituum, et quis poterit cogitare diem adventus ejus?» (Malach. III.) Quia vero adhuc parvulus in Aegyptum deducendus et reducendus esset, Osee manifestat, cum dicit: «Sicut mane transit, pertransiet rex Israel, quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum (Osee XI) .»
Quod autem super asinam sedens Jerusalem venturus esset, Zacharias declarat, dicens: «Exsulta satis filia Sion, jubila filia Jerusalem, ecce Rex tuus veniet tibi justus, et salvator: ipse pauper, et ascendens super asinam, et super filium asinae; et disperdam quadrigam Ephraim, et equum de Jerusalem, et dissipabitur arcus belli: et loquetur pacem gentibus, et potestas ejus a mari usque ad mare, [Col. 0062D] et a flumine usque ad fines terrae (Zach. IX) .» Quod autem arguturus esset Judaeos et eorum malitiam correpturus, Isaias declarat, cum ait: «Non secundum visionem oculorum judicabit, neque secundum auditum aurium arguet, sed judicabit in justitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuetis terrae, et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium, et erit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus (Isa. XI) .» Porro quod in Jordane baptizandus erit Isaias denuntiat, cum ait: «Exsultet desertum, et exsultent solitudines Jordanis, et populus meus videbit altitudinem Domini et majestatem Domini (Isa. XXXV) .» Et paulo post: «Et aperiam montibus [Col. 0063A] flumina, et montes disrumpam et terram sitientem sine aqua confundam (Isa. XLIV) .» Quod a suo discipulo tradendus esset, testatur ipse Dominus, qui per os David conqueritur, dicens: «Etenim homo pacis meae, in quo sperabam, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem (Psal. XL) .» Et iterum: «Si inimicus, inquit, meus maledixisset mihi, supportassem utique: et si is, qui oderat me, super me magna locutus fuisset, absconderem me utique ab eo: tu vero homo unanimis, dux meus, et notus meus (Psal. LIV) .» Nam quod argento vendendus esset, Amos perhibet, qui ait: «Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderit pro argento justum (Amos II) .» Quod vero triginta [Col. 0063B] argenteis, Zacharias enumerat, dicens: «Appenderunt, inquit, mercedem meam triginta argenteis (Zach. XI) .»
Et quia iidem argentei ab Juda post acceptionem projecti sint, hoc etiam idem propheta subtiliter exsequitur, cum subjungit: «Et dixit Dominus ad me: Projice illud ad statuarium, decorum pretium, quo appretiatus sum ab eis. Et tuli triginta argenteos, et projeci illos in domum Domini ad statuarium decorum (Ibid.) .» Ubi etiam paulo post de Judaeorum damnatione subjungitur: «Aspicient, inquit, in me, quem 47 confixerunt, et plangent planctum quasi super unigenitum, et dolebunt, ut doleri solet in morte primogeniti (Zach. XII) .» Ibi etiam clavorum figuras in manibus Domini manifeste denuntiat, [Col. 0063C] cum ait: «Et dicetur: Et quid sunt plagae istae in medio manuum tuarum? Et dicet: His plagatus sum in domo eorum, qui diligebant me (Zach. XIII) ;» ubi adhuc additur: «Framea suscitare super pastorem meum, et super virum cohaerentem mihi, dicit Dominus exercituum. Percute pastorem, et dispergentur oves (Ibid.) .» Quod autem in ligno suspendendus esset, Jeremias manifestat, dicens: «Domine, demonstrasti mihi et cognovi, tu ostendisti mihi studia eorum, et ego quasi agnus mansuetus, qui portatur ad victimam. Et non cognovi, quia cogitaverunt super me consilia, dicentes: mittamus lignum in panem ejus, et eradamus eum de terra viventium, et nomen ejus non memoretur amplius (Jer. XI) .» Quod vestimenta illius sorte divisa sunt, [Col. 0063D] testatur ipse per os David, inquiens: «Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI) .» Nam quod felle cibandus, aceto potandus esset, per eumdem David perhibet, cum ait: «Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII) . «Quia vero conspuendus esset, et lanceis perforandus, Jeremias (?) insinuat, dicens: «Insurrexerunt in me viri iniqui absque misericordia, quaesierunt me interficere, et non pepercerunt in faciem meam spuere, et lanceis suis vulneraverunt me.»
De descensione ejus ad inferos, et ereptione sanctorum per Osee loquitur hoc modo: «De manu, inquit, mortis liberabo eos, de morte redimam eos: [Col. 0064A] et ero mors tua, o mors: ero morsus tuus, inferne (Osee XIII) .» Quod vero tertia die resurrecturus esset, et non alia diei hora nisi diluculo, idem Oseas manifeste clamat, dicens: «Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos, percutiet et curabit nos, vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos; et vivemus in conspectu ejus, sciemus, sequemurque ut cognoscamus Dominum, quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae (Osee. VI) .» De lege autem novi Testamenti, quam per mundum diffusurus erat, per Jeremiam pollicetur, dicens: «Ecce venient dies, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Juda foedus novum: non secundum pactum, quod pepigi cum [Col. 0064B] patribus vestris in die quando apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in cordibus eorum scribam eam, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum (Jer. XXXI) .»
Quod ascensurus esset in coelum, et super apostolos missurus est Spiritum sanctum David uno versiculo breviter comprehendit, dicens: «Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Psal. LXVII; Eph. IV) .» Ascendens quippe Christus in altum captivam duxit captivitatem, quia corruptionem nostram virtute suae incorruptionis [Col. 0064C] absorbuit; dedit vero dona hominibus, 48 quia effuso desuper Spiritu, diversa discipulis suis coelestium charismatum dona concessit. Et Joel dicit: «Et erit post haec, effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, seniores vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos meos et ancillas meas in diebus illis effundam spiritum meum (Joel. II) .» De hac eadem effusione Spiritus Isaias perhibet, dicens: «Noli timere, serve meus Jacob electissime, quem elegi: effundam enim aquam super sitientem, et fluenta super aridam. Effundam spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super stirpem tuam (Isa. XLIV) .» De baptismo autem, quem per mundum fieri praecepturus erat, [Col. 0064D] per Ezechiel pollicetur dicens: «Effundam, inquit, super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris, et ab universis idolis vestris mundabo vos (Ezech. XXXVI) » Quia vero ipse judicaturus sit mundum, testatur Psalmista, qui postquam praemisit, «Dominus regnavit a ligno;» de eodem Domino, qui a ligno regnavit, in fine subjungit dicens: «Judicabit orbem terrae in aequitate, et populos in veritate sua (Psal. XCV) .
Nunc igitur, Judaee, sicut sacrae Scripturae testimonia ad fidem te Christi non attrahunt, si omnium te prophetarum tam perspicua, et clara dicta non flectunt, libet adhuc, postpositis scilicet prophetarum exemplis, sola tecum ratiocinatione contendere, [Col. 0065A] et unam tecum in calce hujus opusculi quaestiunculam breviter agitare; quatenus quod tuae conversioni sit congruum, nihil videatur nostris studiis intentatum. Age igitur, responde mihi, quod gravius peccatum patres vestri perpetrasse noscuntur, unde Dei iram magis accenderent, et ejus in se vindictam acrius provocarent? Murmurationem, inquies, idololatriam, fornicationem. Nam et ego hoc tecum sentio, et haec tria illorum delicta damnabiliora fuisse perpendo: verumtamen haec omnia apud misericordem Dei justitiam non irrevocabilem pertulere vindictam. Siquidem ut ad vestrae antiquitatis recurramus historiam, de murmuratione in libro Numeri legitur: «Quia vociferans omnis turba flevit nocte illa, et murmurati sunt contra Moysen et Aaron cuncti filii [Col. 0065B] Israel, dicentes: Utinam mortui essemus in Aegypto, et non in hac vasta solitudine: utinam pereamus, et non inducat nos Dominus in terram istam, ne cadamus gladio, et uxores, ac liberi nostri ducantur captivi. Et dixerunt alter ad alterum: constituamus nobis ducem, et revertamur in Aegyptum (Num. XIV) .» Propter hoc tamen, murmurationis videlicet immane peccatum, non amplius quam per quadraginta annos divinae severitatis in eos vindicta desaevit, sicut illis Dominus dixisse legitur: «Filii, inquit, vestri vagi erunt quadraginta annis, et portabunt iniquitates patrum, donec consumantur cadavera vestra in deserto juxta numerum quadraginta dierum, quibus considerastis terram. Annus pro die imputabitur, et quadraginta annis recipietis iniquitates [Col. 0065C] vestras (Ibid.) .» Pro vitulo etiam, quem adoraverunt juxta montem Sinai, non amplius quam viginti tria millia hominum novimus fuisse gladiis interempta, sicut in libro Exodi legitur; 49 ait illis Moyses: «Ponat vir gladium super femur suum, et ite, et redite de porta ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. Fecerunt filii Levi juxta sermonem Moysi, et ceciderunt in die illa quasi viginti tria millia hominum. Et ait Moyses: Consecrastis manus vestras Domino, unusquisque in filio, et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Exod. XXXII) .»
Pro fornicatione quoque, quam cum Madianitarum filiabus exercuerunt, similiter non plus quam viginti tria millia hominum gladio ceciderunt, sicut [Col. 0065D] in libro Numeri rursus scriptum est: «Cessavitque plaga a filiis Israel, et occisi sunt viginti tria millia hominum (Num XXV) .» Quid ergo est, quod tam brevem vindictam de peccatis patrum vestrorum Deus recepisse legitur; vestra autem haec servitus, et per totum mundum dispersio jam per tot saecula protelatur. Lege etiam Josephum tuum ( De Bell.Jud. ), ibi reperies pro vindicta mortis Christi, quam cum Vespasiano Titus exercuit, de populo Judaeorum decies centena millia gladiis corruisse, et undecies centena millia ducta fuisse captiva: et post haec quicunque estis gladio devorante residui, omnium gentium pedibus videmini servitute substrati; nempe patres vestri, quicunque in captivitate ducti sunt, in ipso [Col. 0066A] quoque exsilio positi, nunquam fuerunt prophetarum consortio penitus destituti, videlicet ut pro peccatis eorum jugiter intercederent, et legem Domini semper eis ad memoriam revocarent, magnumque eis praesentium calamitatum solamen afferrent; dum sibi certum futurae reversionis ad patriam articulum nuntiarent. Sicut per Zachariam dicitur: «Angelus Domini dixit: Domine exercituum, usquequo non misereberis Jerusalem, et urbium Juda, quibus iratus es? Iste septuagesimus annus est. Et respondit Dominus angelo qui loquebatur in me verba bona, verba consolatoria (Zach. I) .» Et per Jeremiam: «Servient, inquit, omnes gentes istae regi Babylonis septuaginta annis: cumque impleti fuerint anni septuaginta, visitabo super regem Babylonis (Hier. XXV) .» et reliqua.
Patet igitur, quia patres vestri, licet plerumque fuerint divina ultione percussi, refovebantur tamen aliquando impensis consolationibus recreati: vos autem a passione Christi usque hodie in tam longissimis calamitatibus positi, prophetam inter vos alicubi terrarum non cernitis; sed et futurae prosperitatis nuntium divinitus vobis missum penitus non auditis. Quae est ergo haec vestra tam insanabilis culpa? Unde vobis tam irremediabilis poena? Unde, inquam, nisi quia Christum Dei Filium occidistis, 50 et post peractum facinus ad fontem vitae recurrere noluistis? Hoc enim profundissimum vestrae iniquitatis baratrum omnium flagitiorum transcendit modum, omnium superat immanitatem [Col. 0066C] criminum. Plane hoc peccatum vestrum Moyses praevidebat, cum adversum vos iratus dicebat: «Congregate ad me omnes majores natu per tribus vestras atque doctores, et loquar audientibus eis sermones istos, et invocabo contra eos coelum, et terram. Novi enim quod post mortem meam inique agetis, et declinabitis cito de via, quam praecepi vobis, et occurrent vobis mala in extremo tempore, quando feceritis malum in conspectu Domini, ut irritetis eum per opera manuum vestrarum (Deut. XXXI) .»
Nunc igitur, Judaee, audi meum consilium, ut Deum, quem iratum habes, possis habere propitium: depone veteris hominis indumentum, et novae gratiae suscipe sacramentum; placeant tibi benedictiones Garizim, ut maledictiones Hebal (Deut. XXVII) . [Col. 0066D] possis evadere: desere Judaicae caecitatis errorem, et te ad Evangelicae gratiae dirige veritatem: esto procul dubio securus de venia, si ad Christi fidem conversus, sacri baptismatis fueris unda perfusus. Sed quoniam apud animum tuum plus forsitan valeo Deum deprecando, quam apud te praedicando. Deus patrum tuorum a corde tuo vetustum ignorantiae velamen abjiciat, et depulsis errorum tenebris, nova te cognitionis suae luce perfundat, qui per prophetam suum pollicetur, dicens: «Si fuerit numerus filiorum Israel velut arena maris, reliquiae Israel salvae fient (Isai. X; Oseae I; Rom. IX) .
Epilogus. Ecce perpendis ipse, charissime frater Honeste, quia dum imbecillitati tuae consulere studui, non [Col. 0067A] coloratos rhetoricae facundiae flosculos, non acuta dialecticorum ponere argumenta curavi. Salvo enim eo, quod mihi saecularis sapientiae phaleras sequi non libet, quia te etiam negotiis saecularibus implicatum novi multa non posse perlegere, nolui te prolixis argumentorum distinctionibus onerare. Quapropter dum nuda pene tibi Scripturarum exempla proposui, velut sagittarum fasciculum in pharetram misi. Et quia ex verbis contrariis suggeritur copia respondendi, arma quidem praebui; quo vero te invictum [Col. 0068A] effundere debeas, quo clypeum circumvolvere, quia bella necdum imminent, ad plenum docere non potui. Habes igitur coram posita, quae ad hujusmodi conflictum sunt necessaria. Utere paratis, ut expedire decreveris.
Omnipotens Deus, dilectissime frater, ab invisibilium te insidiis hostium misericorditer protegat et immunem te de hujusmodi certamine ad coelestia regna perducat. Amen.
Sit nomen Domini benedictum.
Disceptatio synodalis inter advocatum regis et defensorem Romanae ecclesiae
In hoc libello Romanae Ecclesiae defensor et regis Henrici advocatus altercantes inducuntur. Causa autem eorum altercationis haec erat: Inoleverat prava consuetudo, ut Romanus pontifex eligi non posset, nisi ab imperatore prius confirmaretur. Cum igitur tunc temporis Henricus III puer esset, et adhuc sub tutela constitutus, sine illius assensu pontifex electus est: quod cum ab Henrici legatis in crimen vocaretur, in hac disputatione cuncta eorum objecta refelluntur, ut paulatim cogatur regius advocatus rationibus convictus, in contrariam transire sententiam. Fingitur autem haec disceptatio habita coram synodo Episcoporum qui, ut hac de re pronuntiarent, in unum convenerant. Cudaloum antipapam sequentibus verbis compellat S. auctor.
[Col. 0067B] Sed ad haec gloriaris et jactas: Rex me, et imperatrix mater eligit, ad hunc apicem me regia celsitudo provexit: sed cum hinc aula regia suum tueatur electum, illinc Romana Ecclesia proprium defendat antistitem, jam in solio constitutum; dignum est, ut sanctorum atque prudentium sacerdotum multitudo conveniat: et hanc quaestionem ventilans sub canonici juris auctoritate discernat. Et quoniam in proximo, ut speramus, fiet hinc Osboriense concilium, hic jam ejusdem concilii constituamus velut in quadam tabellae pictura praeludium. Juxta visionem ergo Danielis (Dan. VII) , patrum throni sint positi, judicium sedeat, libri aperiantur, et solutionis indiga quaestio in medium deducatur. Hinc itaque Romanae defensor Ecclesiae suas allegationes inferat: [Col. 0067C] illinc advocatus regius propriae partis argumenta depromat. Taceat Parma cum suo haeresiarcha, advocatio tantum regia, et Romana invicem obloquatur Ecclesia; sanctorum vero sacerdotum erecti sint animi, ut et quae utrinque dicenda sunt, conferant, et peroratae causae judicialis sententiae calculum ponant. Age igitur, defensor apostolicae sedis incipiat, deinde regius advocatus, quae sibi videbuntur obtendat.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Cum Beatitudo vestra, venerabiles patres, super apostolicae sedis negotio disputat, ad cunctas Ecclesias pertinere, quod versatur in manibus, non ignorat. Hac enim stante, reliquae stant; sin autem haec, quae omnium fundamentum est, et basis obruitur: [Col. 0067D] caeterarum quoque status necesse est collabatur. Omnes autem sive patriarchivi cujuslibet apicem, [Col. 0068B] sive metropoleon primatus, aut episcopatuum cathedras, vel Ecclesiarum cujuscunque ordinis dignitates, sive rex, sive imperator, sive cujuslibet conditionis homo purus instituit, et (prout voluntas, aut facultas tulit) specialium sibi praerogativarum jura praefixit; Romanam autem Ecclesiam solus ille fundavit, et super petram fidei mox nascentis erexit: Qui beato vitae aeternae clavigero, terreni, simul et coelestis imperii jura commisit (Matth. XVI) . Non ergo quaelibet terrena sententia, sed illud Verbum, per quod conditum est coelum et terra, per quod denique omnia condita sunt elementa, Romanam fundavit Ecclesiam; illius certe privilegio fungitur, illius auctoritate fulcitur. Unde non dubium, quia quisquis cuilibet Ecclesiae jus suum detraxit, injustitiam [Col. 0068C] facit: qui autem Romanae Ecclesiae privilegium ab ipso summo omnium Ecclesiarum capite traditum auferre conatur, hic procul dubio in haeresim labitur. et cum ille notetur injustus, hic est procul dubio dicendus haereticus. Fidem quippe violat, qui adversus illam agit, quae mater est fidei, et illi contumax invenitur, qui eam cunctis Ecclesiis praetulisse cognoscitur. Cum haec igitur vestra Sanctitas indubitanter agnoscat, vos, qui non quilibet, sed nobiliores, et egregii estis filii Romanae Ecclesiae, pietatis viscera circa matrem vestram compatientes ostendite: et utrum destrui debeat, sibimet eligendo pontificem, 53 judicate. Mirum quippe est, si quod minoribus Ecclesiis canonicus vigor attribuit, illi soli, quae caput est omnium, non permisit.
[Col. 0068D] Regius advocatus.
Prolixa declamatio dedit attentionem, benevolentiam, [Col. 0069A] atque docilitatem: et hoc potius juxta consuetudinem fori judicialis, quam secundum regulam concilii synodalis: ubi scilicet non magnopere curare debemus elucubratae locutionis urbanitatem, sed vivae potius sententiae puritatem. Ad querelam ergo coram sanctis sacerdotibus deponendam, sufficiat nobis dicere: quoniam inthronizastis papam sine consensu domini nostri regis, ad injuriam scilicet atque contemptum regiae majestatis.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Ordinationem papae factam diffiteri nec possumus, nec debemus; regis autem injuriam modis omnibus propulsamus. Sed videamus primo, si placet, utrum papa sine rege potuerit fieri, et sic postmodum de regis disputemus injuria.
[Col. 0069B] Regius advocatus.
Certe liquido novimus, quia illi debent pontificem, cum ordinatur, eligere, quos sibi, postquam ordinatus fuerit, canonica decernit auctoritas obedire; papae vero, quia universalis est pontifex, non modo Romanus populus, sed et Romanus imperator, qui caput est populi, obedientiam debet. Censendum ergo est, ut papam sine capite suo populus eligat, et ei, quem non elegit imperator, obediat. Constat ergo, quia nisi Romani regis assensus accesserit, Romani pontificis electio perfecta non erit.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Perhibendum est itaque juxta vestrae disputationis articulum, quia neque Stephanus, neque Sixtus, neque Cornelius, non denique Clemens, non Sylvester, [Col. 0069C] non ipse B. Petrus apostolus papali nomine digni sunt, qui ab imperatoribus eorumdem tempore electi non sunt.
Regius advocatus.
Gentiles reges non sunt adhibendi ad hujus, de quo loquimur, electionis exemplum; qui quoniam Christianam ignorabant fidem, Christianorum non poterant ordinare pontificem. Caeterum Christiani principes semper Romanos elegere pontifices.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Qui mentitur in communi colloquio, mendax dicitur, qui autem in praesentia venerabilium sacerdotum falsa protulerit, sacrilegii procul dubio crimen incurrit. Dixisti, 54 Christianos principes, Romanos semper elegisse pontifices; percurre [Col. 0069D] mecum ecclesiasticae antiquitatis historias, Romanorum praesulum catalogum studiose disquire; et cum perpaucis inveneris in electione sua regium accessisse consensum, confitere te perspicuum protulisse mendacium. Quis enim rex, Antonii filium Damasum Hispanensem? quis Innocentium Innocentii filium Albanensem? quis denique Zosimum Graecum Ebramii filium elegit? quis praeterea Leonem Quiriani filium de Tuscia? quis Hilarium Crispini filium de Sardinia? quis Coelestinum Prisci Romani civis filium? quis Bonifacium, quis Anastasium aeque Romanos? Denique multos attexerem, nisi fastidium generarem. Sed ne me putes non habentem copiam ab eorum enumeratione deficere; [Col. 0070A] quis imperatorum elegit Simplicium Tiburtinum? Felicem natione Romanum? quis Gelasium Afrum Valerii filium? quis Symmachum Sardiniae provinciae filium Fortunati? quis Hormisdam filium Justi natione Campanum, Joannem ordine Tuscum; Felicem natione Samnitem, Bonifacium Sigibaldi filium, Mercurium Projecti, Agapitum Cordiani natura Romanos? Quis enim regum electioni cujuslibet istorum suum legitur adhibuisse consensum? cum eorum temporibus Romanae reipublicae Christiani principes praefuisse legantur, id est, Valentinianus Senior; Valens frater ejus, qui occisus est in pugna Gothica prope Adrianopolim; Gratianus, qui a Maximo tyranno peremptus est; Valentinianus Junior, qui necatus est a comite suo Viennae; deinde Arcadius, [Col. 0070B] Honorius, Theodosius; Joannes ille, qui apud Ravennam occisus est; Valentinianus tertius, qui in campo Martio est peremptus, Martianus, Leo, Majorianus, Severus, Anthemius, Olybrius, Glycerius, Zeno; Nepos ille, qui in villa sua occisus est juxta Salonas; Augustulus, Anastasius, Justinus, et caeteri Romani imperatores, quos vitandi laciniosi styli causa praetereo. Da mihi ergo eorum, quos enumeravimus, aliquem, vel praesulem requirentem, vel principem assensum in electione praebentem: et ego do manum, ac te perhibeo laureandum: alioquin si dare non poteris, in hoc te convictum per omnia necesse est fatearis. Quod autem B. Gregorio legitur adhibuisse Mauritius imperator assensum, et perpauci alii principes aliis promovendis: hoc dictavit [Col. 0070C] perturbatio temporum, et tempestas horrenda bellorum.
Regius advocatus.
Si mentiri est contra mentem loqui, temerarium est me mendacii tam procaciter argui, qui non utique falsum, sed verum me dixisse putavi: tamen assentior et in hoc superatum me dixissen on abnuo.
Defensor Ecclesiae.
Ut autem idipsum adhuc manifestius pateat, et te super hac dimicandi materia perdidisse, tibimetipsi clarius innotescat: lege Constantini imperatoris edictum, ubi sedis apostolicae constituit super omnes in orbe 55 terrarum Ecclesias principatum. Nam postquam supra corpus B. Petri basilicam fundator erexit, postquam patriarchium Lateranense in [Col. 0070D] beati Salvatoris honorem construxit, mox per imperialis rescripti seriem Romanae ecclesiae constituit dignitatem. Ubi nimirum B. Sylvestro, suisque successoribus obtulit, ut regali more et aurea corona plecterentur in capite, et caeteras regii cultus infulas usurparent ( vide notas ad calcem opusculi ). Verum B. Sylvester ornamenta, quae sacerdotali congruere judicabat officio, in proprios usus assumpsit: coronam vero, vel caetera, quae magis ambitiosa quam mystica videbantur, omisit. Cui etiam Constantinus Lateranense palatium, quod eatenus aula regalis exstiterat, perpetuo jure concessit; regnum Italiae judicandum tradidit. Nam et ipsius regis haec verba sunt: Unde congruum, inquit, [Col. 0071A] prospeximus, nostrum imperium, et regni potestatem orientalibus transferri, ac transmutari regionibus, et in Bysantia provincia, in optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et nostrum illic constitui imperium; quoniam ubi principatus sacerdotum, et Christianae religionis caput ab imperatore coelesti constitutum est, justum non est, ut illic imperator terrenus habeat potestatem. Audisti, quia terrenus imperator non habet in Romana Ecclesia potestatem: quomodo ergo sine illius arbitrio, qui ibi potestatem non habet, non licet eligi sacerdotem? ipse vero Constantinopolim, velut in secunda Roma, perpetuo regnaturus abscessit. Longe vero post Theodosius imperator, beati Pauli basilicam coepit, quo defuncto, filius ejus Honorius eamdem [Col. 0071B] basilicam ad calcem usque perduxit. Hi quoque Romanae Ecclesiae privilegium nihilominus firmaverunt. Quomodo ergo praerogativam sibi in Romani pontificis electione relinquerent qui Romanam Ecclesiam nequaquam sibi studuerunt subdere, sed praeferre? non praecipere, sed parere; non praecellere, sed subesse?
Regius advocatus.
Assentior plane, et re actum duco, quod loqueris: sed esto, quod nunc regia celsitudo ex antiquorum consuetudine principum hoc sibimet allegare non possit: verumtamen tu hoc negare non potes, quod pater domini mei regis piae memoriae Henricus imperator factus est patricius Romanorum, a quibus etiam accepit, in electione semper ordinandi [Col. 0071C] pontificis principatum. Huc accedit quod praestantius est, quia Nicolaus papa hoc domino meo Regi privilegium, quod ex paterno jam jure successerat, praebuit, et per synodalis insuper decreti paginam confirmavit. Cum ergo privatus quisque a suo decidere jure non debeat, donec ventilato negotio judicialis in eum sententia promulgetur: quo pacto majestas regia praerogativam hanc suae dignitatis amisit, quam et ex apostolicae sedis liberalitate percepit, et ex paterno imperialis fastigii jure successit? Quo, inquam, modo in Romana Ecclesia dignitatis adeptae locum sine judicio perdidit, qui Romanam Ecclesiam non offendit?
56 Defensor Romanae Ecclesiae.
Privilegium invictissimo regi nostro ipsi quoque [Col. 0071D] defendimus, et ut semper plenum, illibatumque possideat, vehementer optamus. Porro autem Romana Ecclesia multo nobilius, atque sublimius, quam mater carnis, mater est regis. Illa siquidem peperit, ut per ejus traducem revertatur in pulverem, ista genuit, ut Christi sine fine regnantis efficiat cohaeredem. Et cuncti liquido novimus, quia rex, licet egregiae indolis, tamen adhuc puer est. Quid ergo mali Romana facit Ecclesia, si filio suo, cum adhuc impubes esset, cum adhuc tutore egeret, ipsa tutoris officium subiit, et jus quod illi competebat implevit? Quis enim nesciat, quia sacerdotem eligere puer ignorat? Saepe mater judicis tribunal irrumpit, testes adsciscit, notarios convocat, sicque per astipulationes, [Col. 0072A] et rata, insuper et apicum monumenta omnia bonorum suorum filio jura delegat: interim tamen, usque dum ille ad juvenilis aetatis incrementa perveniat, et rationis capax fiat, illa cuncta dispensat, omnia ordinat: sicque quod jam alieni juris est patrimonium ad propriae disponit provisionis arbitrium. Nunquid ob hoc dicenda est mulier illa filio suo concessa subtrahere? imo verius perhibetur, ut puto, pietatis studio deservire; quia quae rudis adhuc filius dilapidare ac prodigere poterat; haec illa sibimet apte disposita, caute retenta, rationabiliter ordinata conservat. Carnalis ergo mater adjuvat filium in rebus terrenis; et mater Ecclesia filio suo regi praebere non debet auxilium in spiritualibus donis? Obmutescat ergo plectenda versutia, [Col. 0072B] quae scilicet hoc damnat, quod praedicare debuerat; illi crimen imponere nititur, quae pro benefactis gloriae titulum promeretur. Huc accedit, quia nonnunquam ob varietatem temporum saepe mutandus est ordo causarum. Tunc enim quando pontificem Romana sibi praefecit Ecclesia, tantae simultatis fomes in seditionem cives accenderat, tantus livor, et odium tumultuantis populi corda turbaverat, ut de tam longinquis terrarum spatiis nequaquam regiae clementiae praestolari possemus oraculum. Nisi enim quantocius ordinaretur antistes, perniciosus in populo gladius mutuis vulneribus desaeviret, et non parva Romanorum civium strages fieret.
Regius advocatus.
Obtende quod vis, argumentare quod placet, dummodo [Col. 0072C] constet, quia nullatenus debuit immutari, quod papa concessit, quod decreto constituit, quod scriptione firmavit.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Quid mirum si hominis, carnis adhuc fragilitate circumdati, statuta mutentur, quando etiam omnipotens Deus, qui videlicet omnia, quae futura sunt, novit: ea quoque, quae a semetipso constituuntur, immutat? 57 Nam ex eo, quod promittit, aliquando aliquid minuit, vel etiam totum subtrahit: aliquando mala minatur, et non infligit.
Regius advocatus.
Ea, quae proposuisti, Scripturae declarentur exemplis. Quid est ergo quod Deus unquam promisit et minuit?
[Col. 0072D] Defensor Romanae Ecclesiae.
Si non excidit, reminisci potes, quia dixit Dominus ad Noe: «Non permanebit Spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est, eruntque dies illius centum viginti annorum (Gen. VI) .» Sed cum Scriptura commemoret quingentorum tunc annorum exstitisse Noe, quando haec sibi Dominus loquebatur, sexcentorum vero tunc jam esse, cum cataclysmus erupuit: liquido patet, viginti annos de praescripti numeri spatio fuisse subtractos. Vitae itaque spatium, quod humano generi Deus promisit, imminuit, quia perversitatis eorum reatus excrevit. Judae quoque per os patriarchae Jacob promisit Spiritus sanctus, dicens: «Non auferetur sceptrum de [Col. 0073A] Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX) .» Et tamen nec temporibus Judicum legimus viros de tribu Juda semper super Israel tenuisse ducatum, nec reges ex eadem tribu principatum tenuisse usque ad Christi reperiuntur adventum. Constat ergo, quia saepe Deus omnipotens, quod homini promisit, imminuit; quoniam homo, quod Deo debuerat, non implevit.
Regius advocatus.
Doce etiam ubi Deus promisit bonum aliquod, et efficaciter non implevit.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Recordare quia dicit Dominus ad Josiam regem Juda: «Pro eo, inquit, quod vidisti verba voluminis, et perterritum est cor tuum, et humiliatus es coram [Col. 0073B] Domino, auditis sermonibus contra locum istum, et habitatores ejus, et scidisti vestimenta tua, et flevisti coram me: idcirco colligam te ad patres tuos, et colligeris ad sepulcrum tuum in pace (IV Reg. XXII) .» Et tamen paulo post Scriptura dicit: «In diebus ejus ascendet Pharao Necho [Nechao] rex Aegypti contra regem Assyriorum ad flumen Euphratem, et abiit Josias in occursum ejus, et occisus est in Magedo [Mageddo], cum vidisset eum [IV Reg. XXIII) .» Ad Sedechiam quoque regem Juda per Jeremiam dicitur: «Audi verbum Domini, Sedeccia rex Juda: Haec dicit Dominus ad te: Non morieris in gladio, sed in pace morieris, et secundum combustiones patrum tuorum, regum priorum, qui fuerunt ante te, sic comburent te: et vae, Domine, plangent te: [Col. 0073C] quia verbum hoc ego locutus sum, dicit Dominus (Jer. XXXIV) .» Quod nimirum quomodo potuerit fieri, qui seriem scrutatur historiae, nunquam poterit invenire. Nam postquam a rege Babylonis semel est captus, Babyloniamque translatus, ulterius nunquam legitur 58 ab ejus vinculis absolutus. Justo ergo judicio subtrahit Deus homini nonnunquam bona quae promisit, cum rebellis homo illius servare mandata contemnit.
Regius advocatus.
Prosequere etiam quomodo Deus, quod minatus est, non infligit.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Nemo, qui limen Ecclesiae terit, ignorat, quia Jonas ad Niniven a Domino missus, exclamavit, dicens: [Col. 0073D] «Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur (Jonae III) .» Sed quia civitas illa ad Deum toto est corde conversa, nequaquam juxta minacem Domini sententiam excidii est eversione deleta. Cum ergo Deus omnipotens non modo verax, sed et ipsa sit veritas, inviolato consilii sui manente proposito, exterioris judicii sui saepe variat ordinem, juxta humani sive probi, sive improbi meriti qualitatem; quatenus et a pravitate correctus, quod Deus juste minatur, evadat: et prolapsus in culpam, nullatenus, quae pollicetur, bona percipiat. Hinc est, quod per Jeremiam dicit: «Bonas facite vias vestras, et studia vestra, et audite vocem Domini Dei vestri: et poenitebit Dominum mali, quod locutus est adversum [Col. 0074A] vos (Jer. XVII) .» Hinc est, quod ad Heli quoque per virum Dei Dominus ait: «Loquens locutus sum, ut domus tua, et domus patris tui ministraret in conspectu meo usque in sempiternum. Nunc autem, dicit Dominus, absit hoc a me, sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum: qui autem contemnunt me, erunt ignobiles (I Reg. II) .»
Regius advocatus.
Recte plane cuncta, quae proposueras, perspicuis roborasti testimoniis Scripturarum; nunc autem paulisper ad superiora revertere, et juxta tuae sponsionis elogium, de Domini regis injuria rationem redde.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Glorioso regi, nobis eligendo pontificem, absit, ut [Col. 0074B] nos intulissemus injuriam, cum ad hoc nos, sicut superius dictum est, necessitas impulerit, non rapina: ad hoc, inquam, nos invitos attraxit imminens periculum civilis belli, non laedendi, vel minuendi livor imperii.
Regius advocatus.
Civile bellum objicis, imminens periculum in tuae allegationis defensione praetendis; dicatur etiam, si placet, quia coelum rueret, terra caedem civium pateretur, perge adhuc addens, quia pontus aresceret, terra diluvium inundaret, quid mihi omnia haec, dum constet, quia quidquid accidet, nullo pacto sancti papae sententiam debuisti infringere, nulla ratione synodalis decreti mysterium licuit 59 violare? Sicut enim Scriptura perhibet: «Melius est ut oriatur [Col. 0074C] scandalum, quam ut veritas relinquatur.» Nam si hoc bellum timuissent beati martyres, fierent procul dubio sanctae militiae desertores.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Non ignoras, quod inter omnes sanctos martyres Petrus et Paulus in apostolici senatus culmine possident principatum.
Regius advocatus.
Hoc sicut negare sacrilegum est, ita et affirmare superfluum.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Eorum sunt nobis tenenda vestigia, eorum forma nostris est actibus imprimenda, sub eorum magistra debemus vivere disciplina.
Regius advocatus.
[Col. 0074D] Hoc utique clarum est ac perspicuum. Sed quid a te portenti, quid praestigii sub hoc funiculo inductionis alatur, ignoro.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Tolle praestigium, intellige veritatem: times me tanquam tibi tendiculas substruentem, audi Paulum de coapostolo suo Petro veraciter perhibeatem: «Priusquam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat: cum autem venissent, subtrahebat se, et segregabat, timens eos qui ex circumcisione erant.» Cernimus ergo Petrum non rigidum, sed discretum. Timebat enim Judaeos, ne per occasionem gentium a fide recederent Christianorum, et ne perderet gregem creditum, boni pastoris est imitatus [Col. 0075A] exemplum. Factus est enim Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret. Sic Christus apparuit in forma carnis peccati, ut a peccatis hominem liberaret: et cum legem Moysi non ambigeret abolendam, consulens tamen adhuc rudibus et infirmis fratribus, tenuit ad tempus umbram legis, ut eos quandoque proveheret ad perfecte noscendam plenitudinem veritatis. In hoc ergo B. Petrus discretionis nobis regulam dedit, quatenus aliquando ubi tamen non plurimum noceat, declinemus aliquantulum a tramite rectitudinis, ut consulere valeamus infirmis.
Regius advocatus.
Qui dicis, quod Petrus aliquando legem Judaicam tenuit, cur non etiam dicis, quod in eadem Epistola legitur, nimirum, quia Paulus eum in faciem reprehendit? [Col. 0075B] «In faciem, inquit, ei restiti, quia reprehensibilis erat.» Eique dixit: «Si tu, cum sis Judaeus, gentiliter, et non Judaice vivis, quomodo cogis gentes judaizare?» (Galat. II.) Cum ergo illud praemisisti? istud quare silentio suppressisti?
60 Defensor Romanae Ecclesiae.
Quod Petrus egit compassione misericordiae, hoc Paulus arguit pro magisterio disciplinae. Ille quod fecit dispensative, ut infirmis tolleret scandalum; hoc iste corripuit, ne indiscretus quilibet passim adduceret in exemplum. In Petro discamus, ut periculo simus imminente discreti; in Pauli sermonibus instruamur, ut sanis rebus vita nostra mire deserviat rectitudini.
Regius advocatus.
[Col. 0075C] Laudo quidem redditam rationem, sed cum duorum apostolorum proposueris magisterium, mirum cur, praetermisso Paulo, solum Petrum adduxeris in exemplum.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Noli, frater, pueriliter currere, imo noli volare, sed perge; pro gravitate quippe negotii prolatio est quoque moderanda sermonis. Audi etiam consequenter et Paulum, discretionis aureae lineam nostris oculis opponentem, ejusdem dispensativae compassionis auctorem. Sicut enim apostolicorum Actuum testatur historia: «Perambulabat Paulus Syriam, et Ciliciam, confirmans Ecclesias, pervenitque in Derben, et Lystram. Et ecce discipulus quidam erat, nomine Timotheus, filius mulieris viduae fidelis, patre [Col. 0075D] autem gentili (Act. XVI) .» Hunc ergo, ut ad compendium veniamus, Apostolus circumcidit, quoniam Judaeos, imo Judaeis, qui in illis erant regionibus, timuit. Cur itaque circumcidit fidelem hominem non Judaeum, qui videlicet incircumcisus erat, sed natione gentilem, nisi discretionis studio deserviret, ne Judaei fideles, in scandalum corruentes, a fide recederent? Hoc etiam nunc ad memoriam redit, quoniam aliquando juxta morem Nazaraeorum comam ex voto nutrivit, et postquam navigasset in Syriam, in Cenchris positus, caput juxta legis mandata totondit. Refert adhuc Lucas, sacrae scriptor Historiae: «Cum venissemus, inquit, Hierosolymam, libenter susceperunt nos fratres, et sequenti die Jacobus, et [Col. 0076A] omnes seniores, qui cum eo erant, Evangelio illius comprobato, dixerunt ei: Vides, frater, quot millia sunt Judaei, qui crediderunt in Christum, et ii omnes aemulatores sunt legis. Audierunt autem de te, quod discessionem doceas a Moyse, eorum qui per gentes sunt Judaeorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? utique oportet convenire multitudinem: audient enim te supervenisse. Hoc ergo fac, quod tibi dicimus: sunt nobis viri quatuor votum habentes super se: his assumptis, sanctifica te cum ipsis, et impende in eos, ut radant capita, et sciant omnes, quia quae de te audierunt, falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem. Tunc Paulus, assumptis viris, posteriori die purificatus cum illis [Col. 0076B] intravit in templum, annuntians expletionem 61 dierum purificationis; donec offerretur pro unoquoque eorum oblatio (Act. XVIII et XXI) .»
Cur itaque Paulus juxta caeremonias Judaeorum caput rasit, nudipedalia exercuit, sacrificia obtulit, et legem destruens, legis praecepta observavit? Cur, inquam, haec omnia, nisi ut his, qui ex Judaeis fideles exstiterant, scandalum tolleretur? formam suscepit aegritudinis, ut morbos auferret aegrotis; servavit caeremonias legis, de quibus tamen in Epistola sua dicit: «Quae mihi fuerunt lucra facta sunt detrimenta, et propter Christum arbitror velut stercora (Philip. III) .» Circumcidit hominem, et tamen hoc terribiliter clamat: «Dico, inquit, vobis, quia si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit [Col. 0076C] (Gal. V) .» Quod, quaeso, majus peccatum esse poterit, quam Christum perdere, Christianae religionis regulam violare, Judaicae legis ritus inducere, novam Evangelii gratiam impugnare? Et tamen haec apostolus Paulus in superficie fecisse conspicitur, ne in ipsis novae fidei rudimentis mentes adhuc tenerae scandala paterentur. Quantum namque in exterioribus cernitur, Cerinthus et Ebion nil pene pejus inveniuntur egisse quam Paulus. Qui nimirum in Christum credentes, propter hoc solum a parentibus anathematizati sunt, quia legis caeremonias Christi Evangelio miscuerunt; et sic nova confessi sunt, ut vetera non mutarent. Sed ecce cum dicitur, quoniam Jacobus et omnes seniores hoc Paulo consilium dederunt; omnes ergo discipuli, quod [Col. 0076D] Paulus fecit, pariter fecerunt; unum scilicet in hoc habent meritum, et qui fecit, et qui faciendi dedere consilium.
Si ergo ipsi principes mundi, quorum legibus parent, non modo regna terrarum, sed ultro etiam celsitudo coelorum, non dubitavere perpaucis, qui tunc erant hominibus in tam periculoso negotio conscendere, cur nobis utique parvulis, et infra illorum vestigia longe jacentibus non licuit innumerabili Romanae Urbis multitudini subvenire? Sed quid apostolos loquimur scandalum cavisse debilium, et noviter conversorum; cum et ipse illorum magister et Dominus, cujus nimirum omnia saecula substernuntur imperio, ad nostrae imitationis exemplum, [Col. 0077A] scandalum praecaverit Judaeorum? «Simon, inquit, reges terrarum a quibus accipiunt tributum, a filiis suis, an ab alienis? quo respondente: ab alienis;» praesto subjungit: «Ergo liberi sunt filii. Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare, mitte hamum, et eum piscem, qui prius ascenderit, tolle, et aperto ore ejus invenies staterem: illum sumens, da eis pro me et te (Matth. XVII) .» Ad moliendum ergo rigorem rectitudinis ad tenendam virtutem discretionis, si tibi Petrus non sufficit ad exemplum, junge simul et Paulum. Quod si procaci contumaciae nequeunt uterque sufficere, pudeat te ultra Jesum per dicacitatis ineptiam prosilire: «Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X) .»
[Col. 0077B] Regis advocatus.
Discretionis virtutem tot Scripturarum testimoniis approbatam improbare non * sumus; sed absit, ut ulla virtus sit tam sublimis 62 tamve praecipua, cujus tenendae studio in anathematis barathrum corruere debeamus. Nam cum omne, quod nobis ex divina lege praecipitur, ad hoc procul dubio tendat, ut nos Creatori nostro societas aeterna conjungat: si nos ab eo, quod absit, per maledictionis sententiam contingat abscedere, quae virtus, quae discretio, quae, sicut dicitur, pia compassio tam incomparabile damnum nobis potegit compensare? Sane si propter hoc solum virtus appetitur, ut omnipotentis Dei societas acquiratur, qualis jam illa virtus erit, quae nos a divini contubernii societate repellat.
[Col. 0077C] Defensor Romanae Ecclesiae.
Haec cur prosequaris, quia nobis occulta sunt, evidenter expone.
Regius advocatus.
Synodalis enim decreti pagina, quam cum concilii totius assensu beatus Nicolaus papa constituit, cui propriae manus articulum indidit, quam tot episcoporum venerandus, celebrisque conventus subscriptione firmavit, anathematis vinculo juxta morem carere non potuit. Unde vos pro compassione, vel condescensione, nescio, quam dicitis furentis populi, nequaquam vosmetipsos deberetis tam inenodalibus sententiae nexibus irretire. Ridiculum quippe est, sic obrutum de voragine marini fluctus eruere, ut ipse compellatur ereptor sub undosis procellarum [Col. 0077D] spumantium cumulis remanere.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Cum haec inconsultius loqueris, andabatarum adversum me more confligis ( vide scholia ), qui nimirum dum clausis semper oculis pugnant, alios quidem vulnerant, sed quomodo semetipsos a vulneribus tueantur, ignorant. Dicis quia nequaquam debemus in anathema corruere, etiam si per hoc valeamus infirmis fratribus subvenire. Ecce vibrasti gladium, tentasti vulnus infligere, sed tibimet ubi clypeum opponeres, non vidisti. Nunquid tibi jam de memoria excidit, quod superius protuli, quoniam B. Paulus in Epistola sua dicit: «Quia si circumcidamini, Christus vobis nil proderit?» (Gal. V.) Et tamen, [Col. 0078A] quod tam districte prohibuit, ipse pro charitate fratrum infirmantium, ne scandalum paterentur, implevit. Quod enim majus, sive deterius poterit quis anathema subire, quam cui negatum est, Christum pro sui reatus damnatione prodesse? Nam cui Christus non prodest, procul dubio anathema est, nihilque est aliud anathema quemlibet fieri, nisi a Christi, in quo benedicuntur omnes gentes, societate repelli. Si ergo Paulus hoc anathema pro charitate fratrum subire non timuit, imo prorsus evasit, cum non qualemcunque hominem, sed Christianum utique discipulum circumcidit; tu, quaeso, ubi cordis oculos amisisti, qui, quod Apostolus fecit, non faciendum esse testaris? Ipse enim dicit: «Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta [Col. 0078B] sunt (Rom. XV) .»
63 Regius advocatus.
Verisimile est quia, sicut Paulus coapostolus suum Petrum de judaizandi rediviva usurpatione corripuit; ita nihilominus et in semeptisum, postquam discipulum circumciderat, reprehendit: nec mihi hoc aliter unquam poterit persuaderi, nisi fortassis in ejus verbis aliquatenus valeat inveniri.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Ut nullus ambiguitatis naevus in tua mente remaneat, ut nulla cor tuum super hoc negotio deinceps caligo confundat, audi quid idem Paulus ad Romanos dicat: «Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia est mihi magna, [Col. 0078C] et continuus dolor cordi meo; optabam enim ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae (Rom. IX) .» Ecce Paulus, cum non sit sicut nos necessitate coactus, sponte ac voluntarie desiderat anathema esse pro fratribus; et tu mihi proponis anathema timendum, ubi me perspicis, et inevitabili prorsus necessitate fuisse constrictum, et charitatis studio, ne tanta fratrum multitudo corrueret, inclinatum. Audi etiam quid Moyses pro populo Israelitico postulans dicat: «Obsecro, Domine, peccavit populus iste peccatum magnum, fecerunt sibi deos aureos: aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facias, dele me de libro tuo quem scripsisti (Exod. XXIII) .» Quod nimirum tunc pleniter fiet, cum reprobis [Col. 0078D] in judicio dicit: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) .» Ecce hinc Paulus optat anathema pro fratribus fieri; ecce illinc Moyses postulat ex Dei libro pro populi, quem ducebat, charitate deleri, et sola Romana Ecclesia, quae pietatem, et charitatem toto terrarum orbe specialiter, et principaliter docet, ex imminentibus et jam vibratis undique gladiis filios suos, quos quotidie per sacri baptismatis mysterium generat, liberare non audet? «Maledictus vir, ait Saul, qui comederit panem usque ad vesperam, donec ulciscar me de inimicis meis (I Reg. XIV) .» In hoc, sicut legitur, anathema Jonathas cecidit; sed eum ab imminenti mortis sententia, charitas, qua pro populo strenue dimicaverat, [Col. 0079A] liberavit. Vis audire quid etiam de ipso Jesu, totius benedictionis auctore, idem Apostolus dicat? «Christus, inquit, ut nos liberaret a maledictio legis, factus est maledictum (Gal. III) .» Si ergo ipse auctor benedictionis aeternae, ut nos a vinculo maledictionis absolveret, maledictioni non est dedignatus subjacere: si sancti quique vel Novi vel Veteris Testamenti, dum sui capitis imitantur exemplum, et infirmis subvenire fratribus in periculis concupiscunt, et anathematis subire sententiam nullatenus perhorrescunt: cur unum mihi niteris imputare peccatum, et charitatem ad hoc induxisse non perspicis, quae operit multitudinem peccatorum? (I Pet. IV.) Quomodo autem me cujuslibet hominis sententia ligat, quem charitas ipsa, quae Deus est [Col. 0079B] (I Joan. IV) , liberat? Erubescat ergo humani anathematis imputator, cum 64 per charitatis gratiam mecum sit aeternae benedictionis indultor.
Regius advocatus.
Cuicunque in disputatione certanti veritas ipsa defecerit, ineptum est adhuc per ambages atque versutias pertinaciter niti; ridiculum est diutius verbis prolixioribus immorari: de vinculo siquidem anathematis, quo te hactenus arbitrabar astringi, ita te naviter expedisti, ut nihil de caetero tibi valeat objici, nil super hoc capitulo rationabiliter possit opponi. Verumtamen adhuc mihi video materiam superesse, quam tibi valeam non sine causa reluctator objicere. Dicitis, quia necessitate constricti, et velut angusti temporis brevi spatio coarctati, [Col. 0079C] nequaquam potuistis in electione pontificis exspectare consensum regiae majestatis, quod profecto frivolum esse perspicuum est. Constat enim tres plus minus menses interim decurrisse ex quo sanctae memoriae papa Nicolaus occubuit, usque ad Kalendas Octobris cum iste successit. Videamus ergo si per tam morosam longitudinem, trimestris videlicet spatii, non potuerit ab aula regia pragmaticae sanctionis vobis apocha reportari.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Ecce compellis me vulgato sermone depromere quod ob imperialis palatii reverentiam decreveram silentio praeterire; sed juxta vestrae scilicet exactionis instantiam, jam proferatur in medium opus egregium vestrum, saeculis omnibus inauditum. [Col. 0079D] Rectores enim aulae regiae cum nonnullis Teutonici regni sanctis, ut ita loquar, episcopis conspirantes contra Romanam Ecclesiam, concilium collegistis, quo papam quasi per synodalem sententiam condemnastis, et omnia, quae ab eo fuerant statuta, cassare incredibili prorsus audacia praesumpsistis: in quo nimirum non dicam judicio, sed praejudicio, idipsum quoque privilegium, quod regi praedictus papa contulerat, si dicere liceat, vacuastis. Nam dum, quidquid ille constituit, vestra sententia decernente, destruitur; consequenter etiam id, quod ab eo regi praestitum fuerat, aboletur. Sed absit a nobis, ut propter cujuslibet hominis insolentiam rex, qui innocens erat, quantum ad nos, rem sui [Col. 0080A] juris amittat; et quem auctore Deo votis omnibus praestolamur ad imperiale fastigium, non permittimus ob alienam culpam regiae dignitatis incurrere detrimentum.
Sed ut totam inauditae calamitatis nostrae percurramus historiam, Stephanus cardinalis presbyter apostolicae sedis, vir videlicet tantae gravitatis et honestatis nitore conspicuus; tantis denique, sicut non obscurum est, virtutum floribus insignitus, cum aspostolicis litteris ad aulam regiam missus, ab aulicis administratoribus non est admissus; sed per quinque fere dies, ad B. Petri et apostolicae sedis injuriam, prae foribus mansit exclusus. Quod ille, utpote vir gravis, et patiens, aequanimiter tulit; legati tamen officium, quo fungebatur, [Col. 0080B] implere non potuit. Clausum itaque, signatumque 65 mysterium concilii, cujus erat gerulus, retulit, quia regis eum praesentari conspectibus curialium plectenda temeritas non permisit. In qua nimirum inopinatae praesumptionis audacia tanta disputandi videretur inesse materia, ut et Demosthenis eloquentiam vincat, et copiam Tullianae facultatis excedat. Unde si vellemus injuriam nostram districtius persequi, jure possemus obtendere, quia vos Romanae Ecclesiae, vosmetipsos ipso dono privastis, qui scilicet ei praejudicii vestri gratis contumeliam intulistis. Ille quippe foedus amicitiae violat, qui gratis amicum per offensionis molestiam pulsat. Nam et Dominus Judaeis per Jeremiam ait: «Ecce feriam domui Israel, et domui Juda foedus [Col. 0080C] novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, pactum quod irritum fecerunt (Jer. XXXI) .» Ille ergo irritum reddit beneficii pactum, qui prior violat amicitiae sacramentum. Verumtamen Romana Ecclesia non vult exagerare quod pertulit; sed perseverare cupit in munere quod regio culmini liberaliter praerogavit.
Regius advocatus.
Quod domino nostro regi reverenter ascribis innocentiam, digne facis: quod autem administratoribus aulae publicae devolvis e diverso calumniam, videtur injustum. Quidquid enim circa vos in hujusmodi casibus actum est, ad hoc nos regiae matris impulit imperiale praeceptum, non propriae libertatis arbitrium.
[Col. 0080D] Defensor Romanae Ecclesiae.
Et ego tibi secundum cordis tui duritiam respondebo: dico enim quia Dei omnipotentis obtemperare sermonibus aliquando peccatum est.
Regius advocatus.
Ad hoc, quod asseris, mens humana concutitur, et Christianae pietatis ferre non valet auditus.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Quia hoc tantopere miraris, illud etiam consequenter adjicio, quia propter hoc, quod Deo quidam promptus obedivit, funditus periit: alius ob id, quia obtemperare contempsit, ad cumulum gratiae plenioris ascendit.
[Col. 0081A] Regius advocatus.
Incredibile est valde, quod dicis: verumtamen si voles exemplis approbare quod loqueris, dic quis unquam Deo obedivit, ac propterea periit?
Defensor Romanae Ecclesiae.
Non te latet, quia Judae Iscarioti, qui jam accepto consilio eum traditurus erat, 66 Dominus ait: «Quod facis, fac citius (Joan. XIII) .» Postmodum quoque, cum ad ejus osculum accedere praesumpsisset, adjecit: «Amice, ad quid venisti?» subauditur, perfice. Sed quia miser his sermonibus efficaciter obedivit, irrevocabiliter periit.
Regius advocatus.
Hujus propositionis ratione reddita, redde consequenter alterius, quis scilicet Dei omnipotentis [Col. 0081B] obedientiam sprevit, et propter hoc copiosiorem gratiam meruit?
Defensor Romanae Ecclesiae.
Si placet hoc in memoriam revoca quod Dominus ad Jeremiam dixit: «Vade ad domum Rechabitarum, et loquere eis, et introduces in domum Domini in unam exedram thesaurorum, et dabis eis bibere vinum (Jer. XXXV) .» Et paulo post propheta subjungit: «Et posui coram filiis Rechabitarum scyphos plenos vino, et calices, et dixi ad eos: Bibite vinum; qui responderunt: Non bibemus vinum, quia Jonadab pater noster praecepit nobis, dicens: Non bibetis vinum vos et filii vestri usque in sempiternum.» Unde postmodum Jeremias ait eis: «Haec dicit Dominus Deus exercituum: Non deficiet vir de [Col. 0081C] stirpe Jonadab filii Rechab, stans in conspectu meo cunctis diebus.» Ecce ille male obediens, perfunctus obedientiae munere cucurrit ad laqueum: isti feliciter inobedientes, perpetuum Conditoris sui meruere conspectum. Hoc etiam ad hoc valet, quod superius dictum est, quia cum papam sine consensu regis eligimus, non praesto, quod extrinsecus actum est dijudicare, sed potius quo animo, et qua intentione sit factum, deberetis diligenter attendere.
Regius advocatus.
Haec argumenta nobis domestica sunt, et nunquam deficiunt, quia de promptuariis proferuntur; semper enim possumus in pravi operis exhibitione delinquere, et quia occulta est ad purae mentis debemus patrocinium convolare.
[Col. 0081D] Defensor Romanae Ecclesiae.
Censesne semper debere juxta rerum, atque verborum superficiem judicari? quid enim juxta verborum strepitum magis est absonum, quam cum Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus mediatorem Dei et hominum dicitur tradidisse. Ecce Christum tradidit Judas, tradidit et Deus Pater; nunquid non quasi simile factum videtur? Ergone traditor est Judas, et traditor Deus Pater?
Regius advocatus.
Unde probas, quia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus tradiderint Salvatorem?
67 Defensor Romanae Ecclesiae.
Audi Apostolum dicentem: «Qui proprio Filio [Col. 0082A] suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Cui et Salomon ait: «Cum sis justus, et omnia juste disponas, ipsum quoque, qui non debet puniri, condemnas (Sap. II) .» Quod autem se Filius tradiderit idem dicit Apostolus: «Qui me dilexit, et tradidit seipsum pro me.» Quod autem et Spiritus sanctus tradiderit Filium Sapientia perhibet, dicens: «Benignus est enim Spiritus sapientiae, et non liberabit maledictum a labiis suis (Sap. I) .» Maledicti apud veteres dicebantur omnes qui pendebant in ligno. Christus autem, ut Apostolus dicit, ut nos liberaret a maledicto, factus est maledictum (Gal. III) . Spiritus vero sanctus non liberavit maledictum a labiis suis, quia quae per ora prophetarum de Christi passione locutus [Col. 0082B] est, non prohibuit; sed super eum sine diminutione compleri cuncta permisit. Ergo secundum te, qui non de cordis intentione, sed semper ex operis vis superficie judicare: si Pater tradidit Filium, et ipse se tradidit Filius, insuper et Spiritus sanctus, Judas quid mali fecit? Facta est traditio a Patre, facta est a Filio, nec non a Spiritu sancto, facta est et a Juda. Una res a pluribus facta est, sed eadem res in operatoribus discernenda est. Quod enim Deus omnipotens ex charitate, hoc Judas fecit ex pecuniae acquirendae cupidine. Quod Deus fecit ad salutis nostrae remedium, hoc ille fecit ad explendum insatiabilis avaritiae votum. Vides ergo quia non quid homo faciat, debemus attendere; sed quo animo et voluntate faciat, diligenter examinare. Nam [Col. 0082C] si sola duntaxat exteriora perpendimus, invenimus ipsum Dominum Salvatorem et dixisse quod prohibet, et aliter fecisse quam jubet. «Quisquis, ait, dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V) :» et tamen ipse resurrectionis suae die duobus de se dubitative loquentibus ait: «O stulti, et tardi corde ad credendum! (Matth. XXV.) » Dixerat etiam in monte discipulis: «Si quis te percusserit in dexteram maxillam, praebe illi et alteram (Matth. V) .» In passione vero positus percutienti se in maxillam puero sacerdotis non modo non alteram praebuit, sed insuper dixit: «Si male locutus sum, exprobra de malo; sin autem bene, cur me caedis?» (Joan. XVIII.) Et quomodo jam verum erit quod de illo Lucas ait: «Quia coepit facere, et docere (Act. I) ,» si quod docuit non implevit? Sed procul dubio intelligendum est hoc eum praecepisse ad praeparationem cordis, non ad ostentationem operis. Quomodo enim paratus corde non fuit in maxillam alteram caedi, qui pro hominum salute decreverat toto corpore crucifigi? Paulus etiam palma percussus jussione pontificis, ait: «Percutiet te Deus, paries dealbate (Act. XXIII) .» Quod minus intelligentibus videtur in verbo convicium, sed in sensu prophetici tenet oraculi sacramentum. Paries enim dealbatus hypocrisis est, sacerdotalem sub hoc nomine praeferens dignitatem, sed occultans intrinsecus luteam malitiae turpitudinem: nam quod humilitatis fuit, mirabiliter custodivit. Cum enim illi diceretur: [Col. 0083A] «Principi sacerdotum maledicis?» respondit: «Nescivi, frater, 68 quia princeps esset sacerdotum: Scriptum est enim: Principem populi tui non maledices (Act. XXIII) .» Ubi patenter ostenditur, quanta illud tranquillitate dixisset, quod iratus intulisse videbatur. Quibus Scripturarum testimoniis quid aliud edocemur, nisi quia non juxta nuda verba semper debemus sententias judicate: sed quo animo, qua mentis intentione proferantur, inspicere?
Regius advocatus.
Dubia, quae proponis, luculenter elucidas per exempla, quae subjicis: sed quaeso, te, ut ad superiora paulisper redeas, et cur nos calumnieris, vobis praejudicium intulisse, qui regiae ditioni paruimus, patenter exponas.
[Col. 0083B] Defensor Romanae Ecclesiae.
Recte, plane, ordinabiliter et congruenter, postquam omnis vestrae partis objectio non rhetoricis argumentis, non coloribus oratoriis, non denique dialecticis syllogismis, sed vivae potius, atque perspicuae veritatis est ratione purgata: versa vice jam dignum est, ut de vestris excessibus vel breviter disseratur. Enimvero damnatio papae tam gravis, et inexplicabilis est, ut non humano, sed divino duntaxat sit tractanda judicio. Reges autem nostros cum aetatis infirmitas, tum fragilitas sexus excusat; quibus utique non reatus ascribitur, sed eorum consiliariis, ut dignum est, imputatur. Omissis itaque perversitatibus caeteris, ut quid ignorante Roma reprobum hominem in Romanum pontificem eligere praesumpsistis?
[Col. 0083C] Regius advocatus.
Electionem quidem, ut palam est, fecimus: sed longe prius Gerardo comite, aliisque Romanis, ut dicebatur, civibus infatigabiliter insistentibus, ad hoc inducti sumus. Nam et abbas monasterii, quod dicitur Clivus Scauri, non defuit. Non ergo, ut asseris, ignorante Roma, sed praesente atque petente, Romani pontificis electio facta est.
Defensor Romanae Ecclesiae.
In hoc pro me facis, dum Gerardo sub anathemate constituto te communicasse testaris: nam ut de abbate, et aliis interim sileamus, de Gerardo liceat tantummodo dicere, Ecclesiae hominem non fuisse, et Christi nequaquam pertinuisse fidelibus. [Col. 0083D] Illud enim unum caput anathemati, maledictionique subjacuit omnium fere pontificum, quicunque Romanae Ecclesiae suis temporibus praefuerunt: demum paulo antequam moreretur, propter ducem, et archiepiscopum Anglorum, quos a beati Petri liminibus redeuntes invasit, spoliavit, et usque ad mille Papiensis monetae libras appendentia rapuit. Propter hoc itaque in plenaria synodo, papa Nicolao praesidente, excommunicatus est, et exstinctis luminaribus sub perpetuo fuit anathemate condemnatus. Perpendat igitur sancta synodus, si illius ejusque complicum rata jure 69 videatur electio, qui tam terribiliter atque irrevocabiliter est ab Ecclesiae visceribus evangelica [Col. 0084A] atque cononica falce praecisus, ut ne in morte quidem ad Christianitatis fuerit titulum reformatus: et sic per eum ordinari Romanam Ecclesiam dignum fuit, qui ejus semper cruentus exstitit inimicus, qui eam semper est feraliter persecutus. Et quomodo summam debet Ecclesiam ordinare, cujuscunque limen Ecclesiae non licet attingere? Clamat Dominus ad Israel: «Anathema in medio tui, Israel; nec poteris stare contra hostes tuos, donec deleatur ex te, qui hoc contaminatus est scelere.» Et hoc quare? Quoniam Achar filius Charmi de anathemate Jericho ducentos duntaxat argenti siclos, regulamque auream quinquaginta siclorum, et coccineum abstulerat pallium: et ob hanc vilem videlicet summam auctor sceleris non modo lapidatur, sed et [Col. 0084B] lapidum acervis obruitur. Si propter illum hominem, qui duntaxat unum sacrilegium fraude commiserat, Israel ante suorum hostium faciem ruiturus erat: quomodo stabit Ecclesia, si per virum tot criminibus involutum, fuerit ordinata? praesertim cum et talem elegerit, in quem, teste mundo, omnium vitiorum sentina confluxit pseudoepiscopum, apostolum Antichristi, adversarium Christi, animam puellarum, mangonem ecclesiarum [Col. 0083D] Cadaloum antipapam intelligit. . Quis ergo istorum justo videbitur examine praeferendus? utrum is, quem elegit unus vir perpetuae maledictionis anathemate condemnatus; an ille potius, quem cardinales episcopi unanimiter vocaverunt: quem clerus elegit, quem populus expetivit non in extremitate terrarum, sed intra moenia Romanorum, et in ipsius [Col. 0084C] sedis apostolicae gremio.
Regius advocatus.
Tot a te rationibus redditis, possemus fortassis adhibere consensum, si semel emissam deceret regiam majestatem mutare sententiam, principali quippe gloriae velut inconstantiae naevus imprimitur, si quodcunque suae constitutionis edictum leviter annuletur.
Defensor Romanae Ecclesiae.
Quis nesciat rege Deum esse majorem? Et tamen dicere non erubescit: «Poenitet me, quod constituerim Saul regem (I Reg., XV) ;» et per Samuelem ei denuntiat dicens: «Projecit te Dominus, ne sis rex super Israel (Ibid.) .» Si poenitere se Deus asseruit, qui futura cuncta cognoverat: cum homo [Col. 0084D] suam commutare in melius sententiam erubescat, qui qualis, et ipse quoque sit futurus, ignorat? Ille de bono factus est malus; iste videlicet Cadalous, de malo utique, quod jam erat, sit quotidie diaboli more deterior.
Regius advocatus.
Quam inconsulte nunc loqueris, qui diabolum deteriorari posse testaris, qui certe tam malus est, ut deterior esse non possit.
70 Defensor Romanae Ecclesiae.
Mentior, si quod proposui, Scripturae testimoniis comprobare non valeo. Nam, Isaia teste, dicebat superbus in mundi principio: «Ascendam [Col. 0085A] super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isai. XIV) .» Paulus autem dicit: «Qui in fine mundi veniens, adversatur, et extollitur supra omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II) .» Quia ergo tunc affectavit Deo se similem esse, in fine mundi jam deterior factus, vult quasi superior eminere. Per quod manifeste colligitur, diabolum adhuc in deteriora posse corruere; quia diabolus interpretatur deorsum fluens. Cadalous a cadendo dictus, ruinam populi sonat, ipsis quoque nominibus aptissime invicem uterque concordat. Dic ergo quomodo iste pontifex erit, quem non Romanus populus, sed unus homo cum suis complicibus, idemque non Romanus, sed suburbanus [Col. 0085D] Gerardus is est Galeriae dominus; est enim Galeriae oppidulum prope Urbem situm, ideoque suburbanum appellatum. , et non Ecclesiae filius, sed maledictus, et anathematizatus elegit? [Col. 0085B] Illene erit tuo judicio pontifex, qui suam vendidit, ut Romanam Ecclesiam obtineret? qui Romanos occidit in ore gladii, ut Romanus Pontifex fieret? Dicis non debuisse me pontificem sine consensu Regis eligere, et magnipendendum mihi non fuisse, ut populus non periret. Ecce hinc B. Augustinus Hipponensi Ecclesiae, Valerio vivente, praeficitur: ecce illinc Ambrosius octavo die postquam baptizatus est, perceptis cunctis ecclesiasticis gradibus, episcopus ordinatur. In quibus utique ob nil aliud canonicae auctoritatis ordo deseritur, nisi duntaxat ut saluti populi consulatur. Et tu mihi dicis, in servando populo ipsi regi me non debuisse consulere, ut sibimet in dando consensu unius epistolae gloria proveniret. Nam unde postmodum Romanus [Col. 0085C] imperator fieret, si tunc se Romanus populus mutuis vulneribus peremisset? Porro autem, quia in constituendo pontifice Romana Ecclesia a charitate regia non recessit, hoc etiam indicio est, quia cum in clero suo religiosis viris et sapientibus abundaret, non de propriis, sed eum, qui regi tanquam domesticus et familiaris erat, elegit.
Regius advocatus.
Quisquis veritati, postquam patefacta claruerit, obstinate renititur, Dei omnipotentis adversarius non immerito judicatur, cujus adversum se iram inextinguibiliter provocat (I Joan. V) , si veritatem, quae ipse est, pertinaciter et arroganter impugnat. Nam ut ipse disputationi tuae velut epilogum faciam, cum inter nos quaestio moveretur, utrum sine regis [Col. 0085D] assensu Romani pontificis fieri possit electio, recensitis historiarum catalogis, tantam Romanorum imperatorum atque pontificum copiam coacervasti, et velut nubem mihi testium opposuisti, ut his conspectis ne nutum quidem me adversum te sub hoc ulterius facere libuisset. De anathemate vero, quod Nicolaus papa constituit, ubi, ut jam verum fatear, totam victoriae vim intentio nostra posuerat, tam invictis Scripturarum testimoniis, 71 tam lucidis certe modo beatorum apostolorum, modo ipsius Domini Salvatoris tuae disputationis assertio se purgavit [Col. 0086A] exemplis; ut nos eatenus ignota doceret, et vos ab illius sententiae vinculo potenter absolveret. Deinde a domini mei regis, quam dicebamus, injuria, quae scilicet nos adversum vos acrius accendebat, tam strenue tua se purgavit oratorio, ut evidenti clarescat indicio, quia in eo, quod sibi pontificem populus Romanus elegit, majestati regiae potissimum ministravit, nec ei, sicut dicebatur, privilegium tulit, sed potius roboravit, dum non de Romana Ecclesia, sed ex aula regia sacerdotem ad apostolicae sedis culmen evexit. Postremo de electione Parmensis episcopi quid dicemus? loquar, an sileam? Sed, juxta Scripturam, «conceptum sermonem tenere quis possit? (Job IV.) » Et certe ubi nuda veritas cernitur, turpis ignominiae est, si commento [Col. 0086B] fallaciae deservitur. Ipsi plane liquido novimus anathematizatum esse Gerardum, nec ignoramus ejus instinctu potissimum hunc episcopum in hoc negotium fuisse pellectum. Ut igitur ita loquar, arbor, quae de venenata radice anathematis oritur, antequam perniciosum prorumpat in fructum modis omnibus, necesse est evellatur, testante Veritate, quae dicit: «Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III) .»
Defensor Romanae Ecclesiae.
Ecce audivit beatitudo vestra, venerabiles Patres, quoniam qui inspector est mentium, confoederat nos in concertatione verborum. Vidit enim nos non malitiae causa confligere, sed inveniendae veritatis studio deservire (Ephes. II) , ideoque dignatus est motam [Col. 0086C] inter nos sopire querelam, et suam nobis inspirare concordiam. Pax enim nostra, quae fecit utraque unum, conflavit in eodem sensu corda duorum. Agamus illi gratias, qui prius sagenam [Col. 0086D] Sagena pro navicula saepius usurpata a S. Doct. Petro periclitari permisit, et turbine ventorum, et procellis undarum: sed ecce ut regrediens manum tetendit, Petrum erexit, ventis imperavit (Marc. VI) , et discrimina marina compescuit, confestim mare, quod in cumulos erigebatur, obruitur, tempestatis procella sedatur, ventorum turbo reprimitur, et aurea coeli facies serenatur.
Clausula dictionis.
Amodo igitur, dilectissimi, illinc regalis aulae consiliarii, hinc sedis apostolicae comministri, utraque pars in hoc uno studio conspiremus elaborantes, ut [Col. 0086D] summum sacerdotium et Romanum simul confoederetur imperium; quatenus humanum genus, quod per hos duos aspices in utraque substantia regitur, nullis, quod absit, partibus, quod per Cadaloum nuper factum est, rescindatur: sicque mundi vertices in perpetuae charitatis unionem concurrant, ut inferiora membra per eorum discordiam non resiliant; quatenus sicut in uno mediatore Dei, et hominum haec duo, regnum scilicet et sacerdotium, divino sunt conflata mysterio; ita sublimes istae duae personae 72 tanta sibimet invicem unanimitate jungantur, [Col. 0087A] ut quodam mutuae charitatis glutino et rex in Romano pontifice, et Romanus pontifex inveniatur in rege; salvo scilicet suo privilegio papae, quod nemo [nemini] praeter eum usurpare permittitur. Caeterum et ipse delinquentes, cum causa dictaverit, forensi lege coerceat, et rex cum suis episcopis super animarum statu, prolata sacrorum canonum auctoritate, decernat. Ille tanquam parens paterno semper jure praemineat; iste velut unicus ac singularis filius in amoris illius amplexibus requiescat. Attalus plane rex Asiae et Nicomedes rex Bithyniae in tantum Romanam rempublicam dilexerunt, ut uterque moriens Romanum populum testamento reliquisset [reliquerit] haeredem. Sanctae ergo Ecclesiae principes quam propensiori invicem debent charitate [Col. 0087B] congruere, quibus injunctum est charitatem praecipue Christiano populo praedicare; ut ex eorum, quae procedat ex pietate concordia, sancta universalis gratuletur Ecclesia, ac gemino utriusque studio Christianae religionis refloreat disciplina. Verum nos piscatoris nostri naviculam ex hiatu scyllaeae voraginis trahentes, dum successorem Petri fidei labente vestigio mersum ad littora quieta deducimus, pium Ereptori nostro celeuma cantemus:
[Col. 0087C] Sit nomen Domini benedictum.
«Beato Sylvestro (Constantinus imp.) suisque successoribus obtulit, ut regali more, et aurea corona plecterentur in capite, et caeteras regii cultus infulas usurparent. Verum B. Sylvester ornamenta, quae sacerdotali congruere judicabat officio, in proprios usus assumpsit. Coronam vero, vel caetera, quae magis ambitiosa quam mystica videbantur, omisit.» Dum sanctus cardinalis ait, S. Sylvestrum oblata a Magno Constantino principatus in ignia repudiasse, ea vero ornamenta sibi desumpsisse, quae dignitatem pontificiamcondec orarent, a vero abhorrere non videtur. Nam quae fuit ardens ejusdem Constantini ad fidem praecipue Christianam recenter conversi pietas, ut voluisset omnia imperii decora in pontificem summum conferre. Fuit tamen singularis cujusdam prudentiae in S. Sylvestro ea [Col. 0087D] tantum deligere, quae spiritualis potestatis culmen, ac fastigium significarent. Id quod etiam habetur cap. Constantinus dist. 96, verbis istis: B. Sylvestro et omnibus successoribus ejus de praesenti tradidimus palatium imperii nostri Lateranense; deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque phrygium, nec non et superhumerale, videlicet lorum quod imperiale circumdare assolet collum. Et nonnullis interjectis: Ipse vero beatissimus papa super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beatissimi Petri, 73 Ipsa ex auro non est passus uti corona; phrygium vero candido nitore splendidum, resurrectionem Dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus. Sancti Sylvestri porro mitrae Platina hunc in modum meminit: «Eugenius IV S. Sylvestri mitram, Romam Avenione delatam, ipsemet e Vaticano ad Lateranum detulit.» Hujus autem, vel alterius ejusdem S. Sylvestri mitrae medietas, [Col. 0088A] coloris viridis holoserica, et phrygiata, in qua beatissimae Virginis in gremio Filium gestantis imago picta, et alatis puerulis, ac stellis circumsepta cernitur, Romae ad S. Martinum in Montibus inter reliquias honorifice custoditur.
Neque hoc sic intelligas velim, ut pontificalis dignitatis ornamenta tunc primum in Ecclesiam invecta fuerint, quidquid dicant Aimonius, atque Sigebertus, vel etiam alii (AIMON. Hist. Fr. l. I, c. 24; SIGEB. Chron. ad an. Christi 550) . Nam quod Constantinus gentilium vanitatem detestatus, B. Sylvestro videtur concessisse, hoc ipsum sanctissimos ejus antecessores ob immanem, atque frequentem aliorum imperatorum persecutionem deposuisse apparet. Jacobus enim Alphaei, cognomento Justus, idemque frater Domini nominatus, a Petro apostolorum principe, ut optime Chrysostomus animadvertit (CHRYSOST. in Joan., hom. 87) , ordinatus Hierosolymorum episcopus, laminam, seu bracteam auream in capite gestare consuevit: ut testatum reliquere Epiphanius, [Col. 0088B] Hieronymus, ac omnes alii fere scriptores ecclesiastici (EPIPH. haeres. 29 et 78; HIER. de script. eccl. in Jac. et in Epist. ad Galat. II; EPIPH. haeres. 29) . Hujus vero rei hanc affert rationem idem Epiphanius: folium, sive bracteam in capite gestare ipsi licebat, quemadmodum relati fide digni viri Clemens et Eusebius in suis commentariis testati sunt: «Sacerdos itaque est, velut dixi, Jesus Christus in aeternum, secundum ordinem Melchisedech: simulque rex juxta ordinem ex supernis, ut transferat sacerdotium simul cum lege: ex semine vero David propter Mariam sedens in throno in aeternum, et Regni ejus non erit finis. Oportebat enim ipsum nunc transferre ordinem tum sacordotii, tum regni.» Et quibusdam interjectis: «Largitus est autem sub se constitutis Regnum, ut ne diceretur a parvis ad majora procedere: manet enim thronus ipsius, et regni ejus non erit finis: et sedit super thronum David, ita ut regnum David, una cum pontificatu [Col. 0088C] transtulerit, ac largitus sit servis suis, hoc est, pontificibus catholicae Ecclesiae.» Plura de his apud eumdem Epiphanium habes. In signum igitur regalis sacerdotii (sic ipsum appellat Petrus [I Petr. II] ) ejusmodi capiti ornamentum gestare consuevisse, non Jacobum tantum, sed et caeteros apostolos par est credere (POLYCH. ep. ap. Euseb. Hist. lib. V, c. 23; HIER. De script. ecc. in Polyer.) . Nam etsi haec de singulis non scribantur, satis tamen ad veritatem rei demonstrandam esse videtur, quod non modo Jacobus, ut vidimus, sed et Joannes 74 Evangelista eo usus est capitis ornamento. Testatur id Polycrates Ephesiorum episcopus ad Victorem papam inter alia ita scribens: «His accedit Joannes, qui supra pectus Domini recubuit, qui sacerdos fuit, qui laminam auream gestavit. Erat autem ejusmodi capitis ornamentum, quod in amplius atque perfectius Christianae legis sacerdotium translatum est antiquae legis sacerdotibus olim a Deo concessum. Sic namque sacra Scriptura: «Facies et laminam [Col. 0088D] de auro purissimo, in qua sculpes opere caelatoris sanctum Domino: ligabisque eam vitta hiacynthina, et erit super tiaram imminens fronti pontificis (Exod. XXVIII, XXIX et XXXIX; Levit. VIII) .» Quale autem fuerit capitis ornamentum summi sacerdotis, Josephus exacte describit (JOSEPH. Antiq. l. III, c. 8) , monstratque non tantum lamina aurea, sed et corona aurea triplici ordine ducta mitram ornatam fuisse: sunt ejus verba: «Porro pileo (ita vocat cydarim, seu mitram communem pariter caeteris sacerdotibus) utebatur, quali caeteri sacerdotes, super quem exstabat alius consutilis ex hiacyntho variatus: hunc aurea corona triplici ordine circumdabat, in qua spectabantur calculi aurei, quales videmus in herba, quae apud nos vocatur daccharus: apud Graecos herbarios hyoscyamus.» Sed et divina Scriptura pulchre quidem hoc ipsum innuisse videtur sub illis verbis: «Corona [Col. 0089A] aurea super mitram ejus, expressa signo sanctitatis (Eccli. XLV) .» Nam cum sacerdotibus aliis uti cydari, seu mitra concessum esset: lamina tamen aurea, ut dicebam, ornari caput, summi tantum pontificis erat peculiare: quod mitrae ornamentum cum tribus aureis coronis intexeretur, corona etiam in sacris Litteris jure merito appellatur [Col. 0089A] S. Petrum tres etiam claves manu tenentem fuisse designatum vetustissima Urbis monumenta me docuerunt. . Caeterum cum omnia fere Veteris Legis Pontificum ornamenta una cum summo sacerdotio, in Ecclesiam Romanam jure optimo translata fuerint, illud etiam scitu dignum videtur, quod Bonifacius ejusdem Ecclesiae pont. max. (praeter salutarem Jubilaei, sacramque institutionem centesimo quoque anno celebrandam) hujusmodi etiam tiaram, quam regnum [Col. 0090A] vulgo appellant, tribus distinctam ornatamque coronis [Col. 0090A] De tribus Romanorum pontificum coronis M. Antonius Mazatonius libellum conscripsit. (cum eamdem antea tiaram una tantum corona insignitam ejus antecessores deferrent) ad pontificum Romanorum usum primus revocavit. Hic est ille Octavus Bonifacius ex nobili ac vetusta Cajetanorum familia, patre Livifredo equite, matre Alexandri IV nepte, progenitus: qui (ut inter alios Antoninus archiepiscopus Florentinus sanctitate ac doctrina conspicuus testatur) aemulator magnus, et jurium Ecclesiae conservator, propter sedis apostolicae patrocinium, adversus ditionis ae bonorum illius detentores animo fortissimo susceptum, et ad finem constanter perductum innumeris malevolorum calumniis se obnoxium reddidit.
Actus Mediolani de privilegio Romanae ecclesiae
Hoc opusculum de privilegio Romanae Ecclesiae inscribitur: est autem brevis narratio eorum, quae ipsi sanctissimo doctori in legatione Mediolanensi contigerunt; cum scilicet contra ejusdem Ecclesiae clericos Nicolaitas pariter et Simoniacos, legatus a sede apostolica missus, non minus castitatis, quam Romanae Ecclesiae jura tuenda, suscepisset.
[Col. 0089B] Domino HILDEBRANDO venerabili archidiacono, PETRUS peccator monachus, sincerissimae devotionis affectum.
Privilegium Romanae Ecclesiae quantas habeat vires ad servandam canonicae aequitatis et justitiae regulam, quantumque vigorem ad disponendam ecclesiastici status contineat disciplinam, solus ille dilucide comprehendit, qui ecclesiasticis consuevit insudare negotiis. Quod utique privilegium, qui inexpertus est, parvipendit, exercitatus amplectitur. Quia sicut arma non curat, qui certamen ignorat; sic e diverso telis inhianter accingitur, qui ad reportandos ex more victoriarum titulos animatur. Armis autem privilegium Romanae Ecclesiae non incongrue comparaverim, quia dum haec una per cathedram [Col. 0089C] beati Petri totius Christianae religionis caput effecta, cunctis in orbe terrarum principetur Ecclesiis, velut dux ante aciem fidelium cuneis fulta, ac specialis praerogativae auctoritate munita, et Evangelico mucrone veritati resistentium cervices obtruncat, et ad invictissime dimicandum totam Christi militiam in unius charitatis, ac fidei unanimitate conspirat. Hoc tu subtiliter, ut et alia multa perpendens, frequenter a me charitate, quae superat omnia, postulasti; ut Romanorum pontificum decreta, vel gesta percurrens, quidquid apostolicae sedis auctoritati specialiter competere videretur, hinc inde curiosus exscerperem, atque in parvi voluminis unionem novae compilationis arte conflarem. Hanc itaque tuae petitionis instantiam cum ego negligens floccipenderem, [Col. 0089D] magisque superstitioni quam necessitati obnoxiam [Col. 0090B] judicarem; divinitus, ut reor, actum est, ut Mediolanensem urbem, beatissimi Nicolai papae legatione functus, adirem.
Erat enim inter clerum et populum, propter duas haereses, Simoniacam videlicet, et Nicolaitarum, satis turbulenta seditio. Nicolaitae autem dicuntur clerici, qui contra castitatis ecclesiasticae regulam feminis admiscentur. Qui plane tunc fornicatores fiunt, cum foedi commercii copulas ineunt; tunc Nicolaitae jure vocantur cum hanc lethiferam pestem velut ex auctoritate defendunt. Vitium quippe in haeresim vertitur, cum perversi dogmatis assertione firmatur. Quid plura? nobis digna sedis apostolicae veneratione receptis, ac negotiis, quae nos attraxerant, intimatis, post diem alterum factione clericorum [Col. 0090C] repente in populo murmur exoritur, non debere Ambrosianam Ecclesiam Romanis legibus subjacere, nullumque judicandi, vel disponendi jus Romano pontifici in illa sede competere. Nimis indignum, inquiunt, ut quae sub progenitoribus nostris semper exstitit libera, ad nostrae confusionis opprobrium nunc alteri, quod absit, Ecclesiae sit subjecta. Postremo tumultuantium clamor attollitur, ex diversis partibus ad episcopale palatium convenitur: dein tintinnabula perstrepunt, praegrandis aereae tubae, quae illic est, tota civitas clangoribus intonatur. Intentabant mihi, ut ita loquar, omnia mortem, et ut ab amicis meis mihi saepe suggestum est, nonnulli meum sanguinem sitiebant. Augebat autem hujus ignis incendium hoc permaxime, quia congregatis [Col. 0090D] quasi ad synodum totius Ambrosianae parochiae clericis, [Col. 0091A] ego in medio residens, sive potius praesidens, reverendissimum Mediolanensem archiepiscopum ad sinistram; prudentia quoque, ac sanctitate conspicuum Anselmum Lucensem episcopum posuisse mihi accusabar ad dexteram. Hinc porro quanta a frementi 77 populo dici potuerint, non necesse est apicibus tradi, quod nimirum per se valet intelligi. Et revera ipse dominus archiepiscopus mox ut nostrae est praesessionis admonitus, impiger obtulit, ultro etiam, ut si ego praeciperem, in scabello, quod nostris suberat pedibus, sine controversia resideret. Dicant id non simplici factum intentione, qui volunt; nos autem non hoc irritationi populi zelantis, ut fertur, adscribimus, sed apostolicae sedis reverentiae deputamus. Ut autem ad compendium veniam, [Col. 0091B] ascendi pulpitum, ac, sedato vix populo, hujusmodi sum verbis exorsus.
Noverit charitas vestra, dilectissimi, non me pro Romanae Ecclesiae huc honore venisse, sed vestram gloriam quaerere, vobis salutem et gratiam, quae in Christo est, cum ejus auxilio, si permittitis, providere. Quo enim pacto honore indiget parvuli hominis, quae laudes atque praeconia ex ipsius ore sortita est Salvatoris? Quae autem provincia per omnia regna terrarum ab ejus ditione extranea reperitur, cujus arbitrio ipsum quoque coelum et ligatur et solvitur? Omnes autem sive patriarchivi cujuslibet apicem, sive metropoleon primatus, aut episcopatuum cathedras, vel Ecclesiarum cujuscunque ordinis [Col. 0091C] dignitatem, sive rex, sive imperator, sive cujuslibet conditionis homo purus instituit, et prout voluntas, aut facultas erat, specialium sibi praerogativarum jura praefixit: Romanam autem Ecclesiam solus ipse fundavit, super petram fidei mox nascentis erexit (Matth. XVI) , qui beato vitae aeternae Clavigero terreni simul et coelestis imperii jura commisit. Non ergo quaelibet terrena sententia, sed illud verbum, quo constructum est coelum, et terra: per quod denique omnia condita sunt elementa, Romanam fundavit Ecclesiam. Illius certe privilegio fungitur, illius auctoritate fulcitur. Unde non dubium, quia quisquis cuilibet Ecclesiae jus suum detrahit, injustitiam facit: qui autem Romanae Ecclesiae privilegium ab ipso summo omnium Ecclesiarum [Col. 0091D] capite traditum auferre conatur, hic procul dubio in haeresim labitur: et cum ille notetur injustus; hic est dicendus haereticus. Fidem quippe violat, qui adversus illam agit, quae mater est fidei; et illi contumax invenitur, qui eam cunctis Ecclesiis praetulisse cognoscitur.
Ut autem, omissis aliis, ad id, quod nunc agitur, veniamus, non debet ignorare sancta vestra devotio, quia beati apostolorum principes Petrus et Paulus, sicut per suum sanguinem Romanam Ecclesiam consecrarunt; ita mox inter ipsa nascentis fidei rudimenta hanc Mediolanensem Ecclesiam per suos discipulos lucrati sunt Christo: Nazarius quippe martyr insignis, sicut Scripturae testantur, Petri auctoritate, [Col. 0092A] baptisma a Lino ejus successore suscepit: qui postmodum cum B. Celso in hac sancta urbe martyrio coronatus est. Sancti vero martyres Protasius atque Gervasius beatum Paulum apostolum magistrum ac praeceptorem habuisse noscuntur; sicut B. Ambrosio et ipse testatur: 78 Isti sunt, inquit, qui monita mea secuti respuentes praedia, et divitias secuti sunt Domini nostri vestigia. Sicut ergo Salvator noster binos ante faciem suam discipulos misit (Luc. XIX) ; ita quodammodo uterque sanctus apostolus ex magisterio suo in hanc urbem praedicatores sanctae fidei geminos destinavit.
Cum ergo vestrae salutis auctores ex Romanae Ecclesiae prodierint disciplina, consequens est, juxta aequitatis ordinem, ut Ecclesia Romana mater Ambrosiana [Col. 0092B] sit filia. Ut autem hic ordo inter utramque, Ambrosianam videlicet et apostolicam sedem non noviter oriri, sed antiquitus tenuisse non dubitetur, B. Ambrosius cum hanc Nicolaitarum sordem ad multorum foetere perniciem in hac urbe doleret, eamque per se solus coercere non posset, sedis Apostolicae mox quaesivit auxilium; cui videlicet is, qui tunc praeerat, papa Siricius tres personas, presbyterum, diaconum, et subdiaconum, ad correctionem ulciscendi hujus sceleris destinavit. Cum his itaque beatissimus pontifex, quos corrigere non potuit, velut scatentem vermibus sentinam ex urbis hujus sagena projecit. Unde et ipse S. Ambrosius in omnibus sequi se magistram sanctam Romanam profitetur Ecclesiam. Scrutamini itaque Scripturas vestras, [Col. 0092C] et per quod vultis diligenter inquirite; et si non potestis apud vosmetipsos invenire quod loquimur, mendacii arguite: si autem potestis, nolite veritati resistere, nolite matrem vestram crudeliter impugnare, sed ex cujus uberibus lac suxistis apostolicae fidei, ejus semper gaudete solidis doctrinae coelestis dapibus recreari.
His itaque rationibus de praerogativa et principatu sedis apostolicae redditis, populus omnino benevolus redditur, et exsecuturum se, quidquid injungerem, unanimiter pollicetur. Tunc nimirum liquido persensi, in ecclesiasticis causis quantum Romanae Ecclesiae nosse privilegium valeat; quamque hoc sancta tua prudentia non otiose deposcat. Quod utique, [Col. 0092D] Deo annuente, implere studebimus, si tamen hujus rei gestae prius ordinem digeramus. Quid multis moror? Adest clericorum perplurimus ille conventus, communiter, et singillatim quisque perquiritur, vix e tanto numero quispiam promotus ad ordinem sine pretio reperitur. Erat enim genuinus, imo inordinatus ordo, et inevasibilis regula illius Ecclesiae, ut quicunque ad quemlibet ordinem, vel etiam ad episcopatum consecrandus accederet, praefixum prius absque ulla controversia canonem daret. Hic plane quot curis afflictus, quot sim cogitationum stimulis taediatus, quot denique suspiria ex imis visceribus traxerim, facunda etiam lingua non explicat. Tam latae siquidem dioecesis, tam nobilis [Col. 0093A] urbis omnes Ecclesias sacris mysteriis profanare, quodammodo Christianae religionis videbatur eversio. Sed et litigiosum erat indulgere paucis, cum fere omnium esset culpa communis, nec legitimum videbatur, diversa in eos prodire sententia, cum esset una omnibus causa. Hoc etiam nostras augmentabat 79 angustias, quia nisi qualemcunque decisionis calculum causa ista susciperet, nisi cum magna hominum strage, furentis populi se jurgia non sedarent.
Tunc inter multas disceptationes processit in medium illa Innocentii papae sententia, ab antiquioribus inventa, quod a multis peccatur, inultum est. Illa quoque discretio ad memoriam rediit, quam [Col. 0093B] sancti pontifices, et authentici canonum conditores de Donatistis, et Novatianis, ac reliquis, qui apud diversas haereses ordinati sunt, invenerunt. Id etiam nos non praeterit, quod nostrae memoriae nonus Leo papa plerosque Simoniacos, et male promotos tanquam noviter ordinavit. Haec et alia plurima meditantibus, et invicem conferentibus, illud etiam devenit in manus, quod insignis papa Leo I Januario scripsit episcopo: «Lectis, ait, fraternitatis tuae litteris, vigorem fidei tuae, quem olim noveramus, congratulantes tibi, quod ad custodiam gregis Christi pastoralem curam vigilanter exsequeris, ne lupi, qui sub specie ovium subintraverunt (Matth. VII) , bestiali saevitia simplices quosque dilacerent, et non solum ipsi nulla correctione proficiant, sed etiam, [Col. 0093C] quae sunt sacra corrumpant. Quod ne viperea possit obtinere fallacia, dilectionem tuam duximus commonendam, insinuantes ad animae periculum pertinere, si quisquam de his, qui a nobis in haereticorum atque schismaticorum sectam delapsis, et se utcunque haereticae communionis contagione macularit resipiscens, in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. Saluberrimum enim, et spiritualis medicinae utilitate plenissimum est, ut sive presbyteri, sive diaconi, aut cujuslibet ordinis clerici, qui se correctos videri volunt, atque ad catholicam fidem, jampridem admiserant, rursum reverti ambiunt, prius errores suos et ipsos auctores errorum damnatos sine ambiguitate fateantur. [Col. 0093D] Ut sensibus pravis etiam peremptis nulla sperandi supersit occasio, ne ullum membrum talium possit societate violari, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare. Circa quos etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno habeant beneficio, si adempta sibi omni promotionis spe, in quo inveniuntur, stabilitate perpetua maneant, tamen iterata tinctione non fuerint maculati. Non ob hoc levem apud Dominum noxam incurrit, qui de talibus ad sacros promovendis ordines judicarit. Quod si cum grandi examinatione promotio conceditur inculpatis, multo magis non debet licere suspectus.» Idem quoque Leo in haereticorum receptione Anatolio Constantinopolitano episcopo sic mandavit: «Qui plenis satisfactionibus [Col. 0094A] male gesta condemnant, et accusare magis se eligunt, quam tueri, pacis, et communis nostrae unitate laetentur, ita ut digno prius anathemate, quae contra fidem catholicam sunt recepta, damnentur. Aliter enim in Ecclesia Dei, quae corpus est Christi, nec rata sunt sacerdotia, nec vera sunt sacrificia, nisi in nostrae proprietate naturae verus nos pontifex 80 reconciliet, verus immaculati Agni sanguis emundet. Nec aspere igitur communionis nostrae gratia deneganda est, nec temere est largienda.» Idem vero Aquileiensi episcopo scribens, ait: «Damnent apertis promissionibus sui superbi erroris auctores, et quod in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur. Omnia decreta synodalia, quae ad excisionem Simoniacae haereseos apostolicae [Col. 0094B] sedis confirmavit auctoritas, amplecti se, et in omnibus approbare plenis, et apertis, ac propria manu scriptis protestationibus eloquantur. Illud etiam nos non aufugit, ubi Fulbertus Carnotensis episcopus primati suo super presbytero per pecuniam ordinato, ex auctoritate Toletani concilii tale reperitur dedisse consilium (aliis quippe praemissis hoc intulit). Propterea, inquit, depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta, et per vestimenta, quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et te in illum gradum restituo, et caetera; In nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum, sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te [Col. 0094C] descendat, ut sis restitutus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias laudis pro peccatis, atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum.» Hoc etiam nostram memoriam non pertransiit, quod beatus papa Gregorius neophytis Anglis dispensative ad tempus, conjugia canonibus interdicta, permisit. Apostolica etiam illa discretio nobis ad memoriam est reducta, quae Gentilibus nuper conversis ad fidem, nihil aliud oneris imposuerunt, nisi ut ab immolatis simulacrorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione, se tantummodo custodirent. In arcto itaque positi, quia non poteramus mala illius Ecclesiae mera canonum auctoritate corrigere, studuimus saltem perversis [Col. 0094D] ejus usibus finem imponere, ac gratuitae promotionis ordinem futuris temporibus providere. Exegimus igitur extunc et deinceps gratuitae promotionis inviolabilem sponsionem, prius per monumenta litterarum, deinde per manum, postremo per Evangelicum sacramentum. Et quidem sponsio stylo digesta, ut apud nos habetur, hic simpliciter transcribatur.
Wido divina gratia Medolanensis Ecclesiae archiepiscopus, omnibus Christi fidelibus ejusdem Ecclesiae clero, et populo aeternam salutem in Domino.
Non ignorat sancta devotio vestra, dilectissimi fratres, et filii, quam reproba, quam detestabilis, [Col. 0095A] Deo odibilis, ignominiosa, atque perversa, omniumque sanctorum canonum auctoritate damnata consuetudo in hac sancta Ecclesia, cui, Deo auctore, deservio antiquitus inoleverit, quamque lethalis, atque pestiferae leprae animas innocentum contaminatione perfuderit, Simoniacae videlicet haeresis damnata, semperque damnanda venalitas, et perniciosa negotiatio hujusmodi, quae in hac sancta Ecclesia consuetudinaliter, obtinebat, ut quisquis 81 ad clericales ordines provehendus accederet de subdiaconatu quidam duodecim nummos, de diaconatu vero decem et octo, postremo de presbyteratu suscipiendo viginti quatuor, quasi per praefixam conditionis regulam daret. Hoc itaque modo Simon Magus, heu! proh dolor! hanc sanctam Ambrosianam ecclesiam [Col. 0095B] perversitatis suae velut officinam fecerat. Follem, malleos, et incudem trapezita ac monetarius iniquitatis habebat; nihilque aliud nisi animarum omnium commune periculum fabricabat. Nostris vero temporibus, quia Salvator noster pius ac misericors plebem suam, quam pio cruore redemerat, sub hac mortiferi languoris atrophia perire condoluit, velut ad obviandum, ac viriliter obsistendum voraci ac virulento draconi, vestros animos, visitante Spiritus sancti gratia, concorditer incitavit: ita ut quibusdam ex nostris sedem apostolicam adeuntibus, tantum hujus terrae periculum sanctus ad Deo dignus Nicolaus papa cognosceret, atque ad compescendum, et funditus exstirpandum hoc facinus dominum Ostiensem Petrum episcopum destinaret.
[Col. 0095C] Quapropter, dilectissimi fratres, in conspectu Dei omnipotentis, et Filii ejus Christi Jesu, qui judicaturus est vivos et mortuos, et Spiritus sancti, qui hanc pestem specialiter damnat ac destruit, sub testimonio omnium angelorum cunctorumque sanctorum Dei, praesente jam dicto domino Petro episcopo, et etiam venerando domino Anselmo Lucensi episcopo, et omnibus vobis, damno, detestor ac reprobam judico hanc perversam, quae hactenus viguit in hac ecclesia, negotiandi consuetudinem, omnemque Simoniacam haeresim. Insuper obligo non solum me, sed et omnes clericos meos, qui nunc sunt, omnesque successores nostros, et inviolabili nodo firmissimae promissionis astringo, ut nec ego, nec quisquam successor meus, nec inquisitor, nec Rodolarius, [Col. 0095D] nec aliquis hujusmodi de promovendis ad ecclesiasticos ordines aliquid tollat. Quod si suadente diabolo, sive aliquis nostrum, qui nunc sumus, sive successorum nostrorum, qui post nos futuri sunt, hujus saluberrimae promissionis violator exstiterit, et aliquid in conferendis ordinibus tollere pestifera negotiatione praesumpserit: dator simul et acceptor cum ipso haeresis hujus auctore Simone perpetuo anathematis vinculo constringatur, et a Dei omnipotentis, omniumque sanctorum consortio separatus, cum Juda et Caipha, cum Dathan et Abiron sub aeternae damnationis atrocitate damnetur. Nicolaitarum quoque haeresim, nihilominus condemnamus, et non modo presbyteros, sed et diaconos, et subdiaconos [Col. 0096A] ab uxorum et concubinarum foedo consortio, nostris studiis, in quantum nobis possibilitas fuerit, sub eodem quo supra testimonio arcendos esse promittimus. Quod, ut verius credatur, nos cum nostris clericis propria manu subscribendo firmamus, sigilli quoque nostri formam imprimi jubemus. Insuper hoc addentes ac sub ejusdem sponsionis vinculo inviolabiliter promittentes, ut neque de abbatiis ordinandis, neque de capellis, vel quibuslibet ecclesiis investiendis, vel ordinandis, sive tradendis, neque 82 de episcopis promovendis, neque de sacrosancto chrismate, neque de consecratione ecclesiarum vel nos, vel nostri familiares aliquid omnino tollamus. Spiritus sanctus, qui sanctorum chrismatum auctor est, nos nostrosque successores ab omni vinculo praefatae [Col. 0096B] maledictionis eripiat: ita tamen ut hanc saluberrimam constitutionem perseveranter implere concedat, qui cum Patre, et Filio vivit in saecula saeculorum. Amen.
Ego Dei gratia Wido, Mediolanensis Ecclesiae archiepiscopus, hanc sponsionem a me factam firmavi, roboravi, atque subscripsi. Odaldericus vicedominus, et presbyter subscripsi. Griberius presbyter subscripsi. Arderatus presbyter subscripsi. Atto presbyter subscripsi. Ariprandus indigne diaconus subscripsi. Ardericus diaconus subscripsi. Ambrosius diaconus subscripsi. Acto diaconus subscripsi. Adam subdiaconus subscripsi. Lyprandus subdiaconus subscripsi. Landulphus subdiaconus subscripsi. Acto subdiaconus subscripsi, et alii subscripsere.
Postmodum accedens idem archiepiscopus ante sanctum altare, praesente domino Lucense, juravit in manum meam, dicens: Si haec, inquit, de Simoniaca et Nicolaitarum haeresi delenda, et funditus destruenda fideliter non observavero, ab omnipotenti Deo et omnibus sanctis sim excommunicatus, et anathematizatus, et ab omni Christianorum consortio inveniar alienus. Similiter et vicedominus, et cancellarius ejus, et omnes alii qui aderant clerici manus suas in manum meam dederunt, et haec eadem excommunicationis et anathematis verba dixerunt. Deinde accessit Arnulphus nepos archiepiscopi, honestus videlicet et prudens clericus, cujus unam manum archiepiscopus tenuit, alteram ipse super sanctum [Col. 0096D] Evangelium posuit, et juravit, dicens: Dominus meus Wido archiepiscopus, qui hic est, ab hodie in antea, et quod promisit de castitate clericorum, fideliter observabit: et insuper nunquam consecrabit alicujus ordinis clericum suae dioecesis praeter monachos, quem ante promotionem non faciet jurare, quod in hoc breviculo scriptum est. Sic me Deus adjuvet, et ista sancta Evangelia.
Pro suscipiendis ecclesiasticis gradibus, sive per me, sive per submissam personam, seu per quodlibet ingenium, neque dedi, neque promisi, neque per promissiones daturus sum aliquid. Sic me Deus adjuvet, et ita sancta Evangelia.
Hoc facto dominus archiepiscopus illico in pavimentum cum omni humilitate prosternitur, et injungi sibi poenitentiam pro venalitatis hujus nefando commercio deprecatur: cujus videlicet sceleris licet in illa Ecclesia non ipse primus exstiterit auctor; non tamen ut debuit, fuerat exstirpator. Centum itaque annorum sibi poenitentiam indicit, 83 redemptionemque ejus taxatam per unumquemque annum pecuniae quantitate praefixit.
Mox majorem ecclesiam simul ingressi, pulpitum ascendimus. Tunc coram copioso populo civitatis, et clero, clericum suum, tactis sacrosanctis Evangeliis, jurare feci, quod ipse archiepiscopus donec adviveret, [Col. 0097B] in quantum posset (excepta suorum bonorum datione, si nollet) istas duas, Nicolaitarum videlicet ac Simoniacorum haereses, omni studio totisque viribus sincere ac fideliter exstirpare contenderet: ita ut neque presbytero, neque diacono, neque subdiacono, feminam cum gradu simul habere permitteret: a conferendis etiam ecclesiasticis sacramentis venalitatis omne commercium funditus prohiberet. Idipsum jusjurandum contra Simoniacos et Nicolaitas permaxima pars populi non modo civilis, sed et suburbani jam dederat, quorum videlicet multitudo millenarium, ut fertur, numerum excedebat. His ita gestis, consideratisque sanctorum Patrum sententiis, quos superius memoravimus, aliorumque, quos studio brevitatis omisimus, visum est nobis, ut omnes [Col. 0097C] illi clerici, accepta poenitentia, inter missarum solemnia reconciliarentur, ornamenta de manu episcopi recipientes, sicut Fulbertum episcopum, supra narravimus, dedisse consilium; hoc tamen prius, quod infra scriptum est, ante sanctum altare legentes.
Ego Arialdus dictus diaconus de capella Mediolanensis archiepiscopi hac scriptura, quam manu mea scripsi, profiteor me eam fidem tenere, quam sacrosancta septem concilia evangelica, et apostolica auctoritate firmarunt, et quam beatissimi pontifices Romani ad diversos data praedicatione lucidissimae veritatis exposuerunt. Anathematizo quoque generaliter omnes haereses, extollentes se adversus sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, et specialiter [Col. 0097D] vero atque nominatim Simoniacam haeresim, quae in ipsam Ecclesiam conatur introducere sacrorum ordinum, sive officiorum maledictam venalitatem: deinde Nicolaitarum aeque abominabilem haeresim, quae impudenter latrat sacri altaris ministros debere. vel posse licenter uti conjugibus, quomodo et laicos: unde quia his diebus hae duae haereses, scilicet Simoniacorum et Nicolaitarum, gravius Ecclesiam Dei vexant et impugnant; Simoniacos omnes, et Nicolaitas cum dogmatibus, auctoribus sectatoribusque suis aeterno anathemate dignos esse pronuntio, jurans per sanctam omousion Trinitatem.
Poenitentia autem clericorum talis est. Ii nimirum, [Col. 0098A] qui solum constitutae a diabolo 84 regulae canonem dederunt, ita ut nonnulli eorum vix peccatum hoc esse cognoscerent, quinque annorum poenitentiam acceperunt. Hoc modo ut omni tempore, aestate, simul et hieme, duos dies, duabus autem anni Quadragesimis, Natalem videlicet, et sanctum Pascha praecedentibus, tres dies per hebdomadam jejunarent in pane et aqua. Eorum autem, qui plus dederunt, septem annorum est poenitentia, sub eadem scilicet jejunii quantitate distincta; postque septennium quandiu vixerint, sextam feriam jejunabant. Qui autem jejunare facile non potest, unum ex his diebus per omnem hebdomadam redimere licentiam habet, ita ut unum psalterium meditetur, aut medium cum quinquaginta metanoeis, aut unum pauperem pascat, [Col. 0098B] et lotis pedibus nummum porrigat. Hoc insuper domino archiepiscopo promittente quod omnes orationis causa procul ipse dirigeret, sive videlicet Romam, sive Turonum; ipse autem archiepiscopus profecturum se ad B. Jacobi venerabilem tumulum, qui est in Hispania, disponebat.
His itaque tali modo reconciliatis, decretum est, ut non mox passim omnibus reddetur officium, sed his duntaxat, qui et litteris eruditi, et casti, et morum gravitate viderentur honesti; caeteris autem sufficeret, quod sanctae Ecclesiae per divinam gratiam essent rursus inserti, a qua eatenus fuerant divinae sententiae falce praecisi. Illi etiam ipsi, quibus ministrandi licentia redditur, non ex male mercata veteri ordinatione ad amissum reparantur officium: [Col. 0098C] sed ex illa potius beati apostolorum principis efficacissima auctoritate, qua in beatum Apollinarem repente usus est, dicens: Surge, inquit, accipe Spiritum sanctum, simulque pontificatum.
Ecce omnem discretionis illius ordinem apud Mediolanensem urbem habitum, breviter exposuimus: adhuc tamen utrum sedis apostolicae judicio placeat, ignoravimus. Nos enim, si quid erravimus, ad Petri magisterium corrigendi libenter accedimus, et retractationis opprobrium non veremur. Haec est enim illa, ut ita loquar, officina fabrilis cui nimirum is, qui fabri dicebatur filius praesidet, ad cujus regulam omnis merito moneta reducitur: ad cujus rectitudinis lineam quidquid uspiam depravatum fuerit, reformatur. Utrum autem ego in reconciliatione illorum [Col. 0098D] erraverim, nescio. Unum autem per omnipotentis Dei clementiam spero, quia post tot jurationum genera, quibus archiepiscopus haec promissa firmavit, post sacramenta tam multiplicis populi per Evangelium data, post juramenta certe omnium clericorum ante sanctum altare litteris, et proprio ore prolata, utraeque istae haereses sic in illa Ecclesia sunt per argumenta providae coercitionis attritae, ut auctore Deo nostris temporibus non sint ad rediviva certamina reparandae. Apostolica tamen sedes haec apud se retractanda discutiat: et utrum puncto an lima digna sint, ex auctoritatis suae censura decernat.
Sit nomen Domini benedictum.
Liber gratissimus ad Henricum Ravennatem
In hoc tractatu prolixe ostendit non esse eos, qui a Simoniacis episcopis consecrati sunt, iterum consecrandos: quod multis rationibus et sanctorum Patrum auctoritatibus confirmat. Controversia autem tunc temporis super hac quaestione vertebatur in concilio episcoporum; propterea scribit hoc loco ad archiepiscopum Ravennatem, ut simul cum aliis hoc Romano pontifici persuadeat, ne insontes simul cum noxiis poena afficerentur, depositis scilicet ab ecclesiasticis ordinibus, quos sine ulla negotiatione acceperant.
[Col. 0099B] Domino HENRICO venerabili Ravennaticae sedis antistiti, PETRUS vivificae crucis Christi humillimus servus, salutem in idipsum.
Qui sacerdotium, auctore Deo noviter suscepisti, nullum tibi inprimis offerendum munus, quam quod de sacerdotibus factum est, congruentius credidi. De iis itaque, qui gratis sunt a Simoniacis consecrati, quanta jam per triennium in tribus Romanis conciliis fuerit disceptatio, quamque perplexa atque confusa dubietas: et in iis partibus quotidie ventiletur, sanctitatem vestram latuisse non arbitror; praesertim, cum crescente fluctuationis ambiguo, eatenus sit processum, ut nonnullos constet episcopos ab illis ordinatos clericos denuo consecrasse. Unde mihi plerique fratres quadam praesumptivae [Col. 0099C] charitatis instantia familiariter exigunt, et violenta, ut ita fatear, supplicatione compellunt; ut in tantae necessitatis articulo subvenire, vel compendiosum quid scribendo non pigeat, atque quid mihi super hac sententia videatur, exponam. Quod quidem diutius detrectavi, sperans me videlicet a beatissimo prius apostolicae sedis antistite licentiam accepturum: hac siquidem transiturus in proximo ferebatur. Sic namque integrum decernebam ecclesiasticam quamlibet tractare materiam, si ab ipso Ecclesiae principe tractandi mihi auctoritas aspiraret. Sed cum mihi recurreret in memoriam, quia jam venerabilis papa in postrema synodo omnes episcopos ex [Col. 0100A] divina obtestatione rogaverit, quatenus Dei misericordiam in commune deposcerent; ut quid super hoc scrupuloso negotio decernendum esset, nutantibus revelaret; ejus me arbitratus obsecundare prorsus imperio, si vel orando, vel scribendo tam difficilem nodum de Ecclesia solvere, superna illucescente gratia, potuissem. Quapropter in illum fideliter sperans qui aperit librum, et solvit signacula ejus (Apoc. VIII) , solvendae hujus quaestionis iter aggrediar; et quia copia dicendi non suppetit, delegatae mihi obedientiae studio, qui loqui nescio, nutibus saltem gestire tentabo.
Constat plane mediatorem Dei, et hominum Christum Jesum Ecclesiam suam sic ordinasse ab ipso redemptionis humanae primordio; ut et per ministros verbi sui charismatum dona distingueret, et tamen in seipso omnium gratiarum plenitudinem principaliter retineret. Nam is qui dicit apostolis: «Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (I Cor. IV) ;» idem etiam confitetur; «Quia in pectore Jesu sunt omnes thesauri sapientiae absconditi (Coloss. II) .» Si autem in pectore Jesu omnes thesauri sunt, et nihil excipitur; quid ergo relinquitur, quod in vasis hominum fictilibus recondatur? Sed quod ille totum naturaliter possidet, hoc illi per gratiam participatione illius juxta mensuras habent. De [Col. 0100C] illis enim dicitur: «Quia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) ;» at de unigenito Filio dicit Joannes Baptista: «Non, inquit, ad mensuram dat Deus Spiritum.» Et iterum: «De plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) .»
Quia ergo ab illo uno fonte omnes justi hauriunt unde vivant; ad illum necesse est, semper gratias agendo, recurrant; nec supernae gratiae dona ab alio se posse percipere credant, nisi ipso largiente, a quo haec certum est emanare. Qui enim divini luminis non Deo, sed homini se debitores existimant, tanquam a sui fontis irrigatione siccati, necesse est, ut [Col. 0101A] deficientes arescant; nec in semetipsis valent fluere, dum ab originali plenitudine fontis obliviscuntur ubertatem suae vegetationis haurire. Unde non incongrue per Salomonem dicitur: «Omnia, inquit, flumina intrant in mare, et mare non redundat: ad locum unde exeunt, flumina revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I) .» Hunc excursum, atque recursum spiritualium fluminum mystice Lucas evangelista describit, cum ait: «Quia, convocatis Jesus duodecim apostolis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent, et misit illos praedicare regnum Dei (Luc. IX) .» Ecce egressus fluminum; ac postmodum subdit: «Et reversi apostoli narraverunt illi quaecunque fecerunt (Ibid.) .» Ecce reditum fluminum. «Ad locum ergo, [Col. 0101B] unde exeunt, flumina revertuntur;» quia electi quique illi se debitores esse non ambigunt, a quo videlicet hauserant omne quod spiritualiter fluunt. Unde et Paulus ait: «Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus.» Nempe cum primum ponat Spiritum, deinde subjungat Dominum, postremo Deum, ostendit sanctam Trinitatem, unum scilicet Deum, omnium gratiarum esse indubitanter auctorem. Ipse enim sua dona distribuit, qui singulorum merita, et operum diversitates occulta provisione discernit.
Quapropter plena fide credendum est, quod sic ministris suis Christus ecclesiasticae consecrationis delegat officium, ut tamen apud se omnium ordinum contineat principaliter sacramentum; sicque servis promovendi conservos ministerium praerogat, ut in neminem ipsum consecrandi jus, virtutemque transfundat. Licet enim pontifices per injunctae administrationis officium consecrare videantur; sed ille veraciter consecrat, qui Spiritum sanctum invisibiliter dat. Alius namque est, qui orat; alius, qui exaudit. Alter ille, qui petit; alter, qui petitionibus annuit. Quis est enim, qui se Petro et Joanni audeat comparare? Et tamen de ipsis dicitur: «Quia missi [Col. 0101D] Samariam, imponentes manus iis, qui baptizati fuerant, oraverunt pro ipsis, et illi acceperunt Spiritum sanctum (Act. VIII) .» Non ergo eorum largitate, sed ministerio, ac proinde non illis donantibus, sed orantibus, Spiritus sanctus super credentes illapsus est (Hebr. IX) . Unus est enim sacerdos magnus, unus pontifex summus, qui introivit semel, non in quaelibet sancta sanctorum, sed in ipsum coelum, ut appareat vultui Dei pro nobis. Ex quo videlicet, tanquam quodam vertice, omne Sacerdotium per Ecclesiae membra diffunditur; omne, quod sacrum est, ineffabiliter propagatur. Unde cum discipulos ad baptizandum misit, non in eos sacramenti virtutem transtulit, sed obedientiam indidit; et non auctores baptismi sed ministros effecit. Nam [Col. 0102A] cum dicit: «Ite in orbem universum, baptizate omnes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) ;» evidenter ostendit, quia non ipsi, sed ille procul dubio baptismatis auctor erat, in cujus illi nomine baptizabant. Unde et Joannes Baptista dicit: «Qui me misit baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est, qui baptizat (Joan. XI) .» Et tamen evangelista Joannes ait: «Quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus.» Ecce Dominus non baptizat, et tamen de illo dicitur: «Hic est, qui baptizat;» quia quisquis baptizandi exhibet ministerium, ille tamen operatur virtutis intimae sacramentum.
Si quis autem mihi fortassis objiciat, aliud esse baptismum humanae regenerationis, aliud consecrationis ecclesiasticae dignitatem; nos quidquid in hac parte de baptismo credimus, totum nihilominus et de consecratione sentimus. Nam cum baptismus totius ecclesiastici sacramenti origo sit, atque primordium, sicut baptismus Dei est et non hominis, ita nimirum omnis ecclesiastica consecratio illi specialiter competit, a quo omnium benedictionum 89 plenitudo profluxit. De quo videlicet Apostolus: «Qui benedixit nos, inquit, omni benedictione spirituali in coelestibus (Ephes. I) .» Neque enim vel [Col. 0102C] ipse baptismus, vel prorsus aliqua consecratio magnum aliquid diceretur, nisi intuitu Spiritus sancti, qui per exercitia illa tribuitur. Nam, ut dicitur, quid est aqua, nisi aqua? Sed accedit verbum ad elementum, et descendente Spiritu, fit sacramentum.
Cum ergo in utroque sanctificationis genere hoc sit totum atque magnificum, quod sive ab iis, qui baptizantur, sive ab iis, qui consecrantur, Spiritus sanctus accipitur, sicut non humanae virtuti, vel potestati, sed auctori Deo baptismus adscribitur: ita nihilominus et quaelibet ecclesiastica consecratio ad illum per omnia, necesse est, referatur, operante siquidem in utrisque multiformi gratia Dei; et ut illi absolutionem obtineant peccatorum, et isti provehantur ad spiritualium ordines dignitatum. Illi exuti [Col. 0102D] veterem cum actibus erroris, novum induant hominem; isti tanquam sacerdotes Dei induantur justitia. Illi quasi modo geniti infantes rationabiles sine dolo lac concupiscant; isti ut perveniant in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Operatur in illis, ut fiant filii adoptionis, in istis autem ut sint ministri et dispensatores ministeriorum Dei. Illi namque per Spiritum renascuntur: isti eodem disponente Spiritu, jam, ut filios Dei generent, praeferuntur (Ephes. IV; Coloss. III; Psal. CXXXI; I Petr. II; Ephes. IV; Rom. VIII; Galat. IV; Ephes. I; I Cor. IV) .
Sincera igitur atque integra fides habet, quod [Col. 0103A] sicut baptismus, ita et nihilominus sacerdotalis consecratio, nulla sordentium ministrorum labe polluitur, nullo alieni reatus crimine violatur: sed quantumvis facinorosus, quantislibet sit criminibus involutus ille, qui consecrat; is, qui consecratur, nullo propter hoc sacri muneris detrimento percellitur, nec aliqua coelestis gratiae diminutione fraudatur. Non enim ex merito sacerdotis, sed ex officio, quo fungitur, consecrationis mysterium in alterum propagatur: nec expedit in consecratore considerare, qualiter vixit, sed ministerium tantummodo attendendum est, quod accepit. Sicut enim multi sunt, qui baptizandi funguntur officio; et tamen unus est, qui baptizat: ita licet multi sint sacerdotes, unus tamen est, qui proprie, ac specialiter [Col. 0103B] consecrat. In illa nempe columba, quae super Dominum post baptisma descendit (Matth. III; Marc. I; Luc. III; Joan. I) , ipse cum sacramento baptismatis et veri sacerdotii jura suscepit, fuso videlicet super eum oleo exsultationis, de quo Psalmista canit: (Psal. XLIV) «Unxit te, inquit, Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis.» Probatur autem Redemptor noster cum baptismo simul et sacerdotii suscepisse ministerium: quia baptizatus, mox praedicare, discipulos eligere, novisque coepit miraculis coruscare, quod eatenus profecto fecisse non legitur, si diligenter Evangelici textus series recensetur. Hinc est quod sancta Ecclesia ab ipso suo capite hujus normam 90 institutionis arripuit, et fideliter servat; ut ad instar ipsius Domini [Col. 0103C] infra tricennium ad sacerdotium quemlibet non admittat. Nisi enim certa fides haberet, cum baptismo Dominum simul et sacerdotium suscepisse, ut quid tantopere canonica prohiberet auctoritas, ante illius aetatis tempus, quo ipse baptizatus est, quempiam ad sacerdotales infulas aspirare? Imo cur ad accipiendum sacerdotale fastigium Dominicae aetatis adhiberetur exemplum, si minime crederetur tunc Dominus non sine sacerdotio suscepisse baptismum? Sicut enim baptismum, ita et sacerdotium ex parte humanitatis pro nostra salute suscepit, cujus videlicet utriusque Sacramenti in eo, quod Deus est auctor, et consecrator existit. De quo Apostolus dicit: «Ubi praecursor pro nobis introivit secundum ordinem Melchisedech, pontifex factus [Col. 0103D] in aeternum (Heb. VI) .» Nam et ipsi sancti Apostoli non reperiuntur alibi fuisse a Domino consecrati, nisi in perceptione baptismi: qui tamen non aquae baptismatis manifeste leguntur immersi, sed injunctam potius exsecuti sunt obedientiam baptizandi. Qua nimirum jussi sunt baptizare credentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Praeterea cum illis dictum sit a Domino: Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies: constat eos tunc perfecti baptismatis, atque omnigenae simul consecrationis accepisse mysterium, cum super eos Spiritus sanctus venit in diversitate linguarum. Cum ergo in ipso humanae redemptionis exordio utriusque sacramenti [Col. 0104A] genus, vel a Domino, vel ab apostolis simul videatur acceptum, claret baptismum sic esse consecrationis ecclesiasticae fundamentum atque principium: ut qui baptismi principatum tenere cognoscitur, ipse nihilominus consecrationis auctor absque ulla pronus ambiguitate credatur.
Quod cum ita sit, quid causae sit, ego non video, cum baptizatus etiam ab haeretico, non rebaptizetur: cur promotus a Simoniaco, sicut dicitur, vel deponantur, vel denuo consecretur? Si enim baptismus per homicidam, vel adulterum, vel etiam haereticum datus, ratus habendus est; nimirum propter illud Evangelicum: [Col. 0104B] «Super quem, inquit, videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est, qui baptizat (Joan. I) ;» nil omnino causae est, cur non et in consecrationibus ad eumdem utriusque sacramenti redeamus auctorem, ut aeque dicamus: hic est, qui consecrat. Nunquid enim columba illa super mediatorem Dei et hominum cum virtute baptizandi venit, et cum consecrandi virtute non venit? (Matth. III; Marc. I.) Quid enim accipit, qui baptizatur, nisi Spiritum sanctum? Et rursum, quid ille, qui consecratur, nisi Spiritum sanctum? Si ergo propterea quis a quocunque flagitioso baptizatus, non rebaptizatur, quia Spiritum sanctum accepisse creditur, 91 non per illius meritum, sed per ejus officium: et non ab illo, sed a Christo, de quo videlicet [Col. 0104C] solo specialiter dicitur: «Hic est qui baptizat (Joan. I) ;» cum et is qui consecratur, non aliud, nisi eumdem Spiritum sanctum, et ab ipso utique Christo suscipiat: quae inter baptizatum atque consecratum sit in hac parte diversitas, penitus non videtur.
Quorum igitur una est causa, eadem debet esse sententia, nisi forte alius esse censendus est Spiritus qui in consecrationibus datur: alius qui in baptismo tribuitur. Sed quis hoc sacrilega temeritate praesumat, cum manifeste clamet Apostolus: «Unus Deus, una fides, unum baptisma (Eph. IV) .» Et iterum: «Si is, qui venit, alium Christum praedicat, quem non praedicavimus, aut alium Spiritum accepit, quem non accepistis, aut aliud Evangelium, [Col. 0104D] quod non accepistis, recte pateremini (II Cor. XI) .» Huc accedit, quod sicut canonica testatur auctoritas, idcirco prohibetur rebaptizatio fieri, ne sanctae Trinitatis nomen, in quo baptizatus est videatur annullari. Quod si haec est causa cur rebaptizari quisque non debeat, cui manifestius, quam ordinato cuilibet a Simoniaco congruit, qui non modo in sanctae Trinitatis nomine consecrat: sed et omnem prorsus ordinem catholicae consecrationis observat. Simoniacus namque licet perverso commercio efficiatur haereticus, est tamen fide catholicus; ejusque damnatio magis ex ambitione descendere, quam videatur ad perfidiam pertinere. Quanquam et si jaculata in Simonem Petri sententia [Col. 0105A] diligenter inspicitur, nec ipsa Simonis fides innocens invenitur: «Pecunia, inquit, tua tecum sit in perditionem, qui donum Dei existimasti pecunia possideri (Act. VIII) .» Nam cum dicit, existimasti donum Dei pecunia possideri, evidenter ostendit talem tunc fuisse Simonis fidem, ut si pretium daret, non immerito ad facienda miracula Spiritum sanctum negotiatus acciperet.
Moderni autem temporis Simoniaci, quia miraculis se clarescere posse non sperant, non Spiritum sanctum, non ejus dona desiderant: sed obtinendi principatus ambitione succensi, ad culmen tantummodo dignitatis anhelant. Itaque quantum ad fidem [Col. 0105B] integri sunt, tantum vero ad monetae fabrilia Simoniacae damnationis laqueis innectuntur. Hujus autem haeresis duo leguntur auctores, alter sub prophetica (IV Reg. V) , alter sub apostolica pestilenter emersisse doctrina (Act. VIII) : Gezi nimirum, qui magister esse vendentium: Simon quoque, qui auctor videtur esse emptorum. Horum igitur sectatores sicut non sunt in errore diversi, ita nec in damnatione discreti: quibus tamen si catholica fiat ordinatio, sacrae dignitatis officium, ad quod non merentes accedunt, perfecte suscipiunt. Ejusdem namque virtutis est Spiritus sanctus, cum ejus gratia venditur, cujus est et cum gratis datur: nec propter perversitatis humanae commercium divina potentia propriae potestatis 92 perdit effectum. [Col. 0105C] Plane et Salvator noster cum venditus esset, et pestilentissimi talenti summa proditoris jam crumena turgeret, inter ipsas persecutorum manus praecisam servo Malcho auriculam reddit (Joan. XVIII; Luc. XXIII; Matth. XXVII; Marc. XV;) . Itaque quantae super eos virtutis esset, quorum manibus subjacebat, aperte monstravit. Quod autem flagitanti Herodi miracula non exhibuit, dispensationis fuit ratio, non defectio potestatis. Erat enim is, qui optabat, indignus; nam ei, a quo sperabatur, non deerat potestatis effectus. Porro et in cruce suspensus postquam spiritum reddidit, dum terra movetur, dum sol obscuratur, veli insuper facta divisio, scissio lapidum, resurrectio mortuorum; cuncta haec liquido testantur, quod non inferioris potentiae [Col. 0105D] fuerit inter supplicia positus, quam nunc videlicet in dextera paternae gloriae sublimatus. Eodem itaque modo etiam de Spiritu sancto credendum est: quia unius virtutis est, et cum venalitati quodammodo subjacere cernitur, et cum gratuita manus impositione praebetur. Sicut igitur Redemptor noster dum venderetur, dum pateretur, a sua non potuit majestate deficere (Joan. XIII) , ita etiam Spiritus sanctus licet amaritudo venalitatis obrepat, dispendium tamen pati propriae virtutis ignorat. Licet enim sacerdos quilibet videatur operari exterius, sed ipse Christus, qui verus Sacerdos, et summus est Pontifex, accedentibus ad diversos exitus sua dona dispensat. Quae nimirum aliis, quidem ad salutem, [Col. 0106A] aliis quidem proveniunt ad damnationem. Id tamen, quod datur, omnino bonum est; licet reus sit ille qui accipit. Neque enim bonus medicus venenum propinaret aegroto. Nunquid enim buccella illa, quam Judae Dominus porrexit, bona non fuit? Sed quod erat causa salutis, illi factum est materia damnationis: quia instrumentum pacis non pacatus accepit. Cuncti etiam liquido novimus, quia mysterium Eucharistiae, quod de sacrosancto altari sive justi, sive peccatores accipimus, utique bonum est. Nec bonus melius, nec malus accipit pejus. Et tamen dicit Apostolus: Quia indignus «judicium sibi manducat, et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI) .» Si ergo et illud corpus Domini est quod indignus accipit, perspicuum est [Col. 0106B] quia res bona malo vertitur in perniciem, quae bono utique provisa est ad salutem: nec tamen res mala est dicenda, quia nocet; nec ideo esse sacramentum desiit, quia exsecrandus accepit: sed potius asserendum est quia indigno eadem res facta est occasio mortis, quae bonis procurata est ad remedium salutis. Indubitanter igitur credendum est quod si consecratio cujuslibet ecclesiastici ordinis intra catholicam fiat Ecclesiam, in unitate videlicet orthodoxae fidei, ut in utroque nimirum recta sit fides; quidquid bono per bonum traditur, hoc etiam malo per malum efficaciter exhibetur: quia sacramentum hoc non ministrantis vel ministraturi pendet ex merito, sed ex ordine ecclesiasticae institutionis et invocatione divini nominis. Et quoniam [Col. 0106C] sicut unus est, qui baptizat, ita procul dubio unus, idemque qui consecrat; hoc est, larga Christi benignitate tribuitur quod is, qui accipit, non meretur. «Qui enim oriri facit solem suum super 93 bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V) ,» quid mirum si imbrem gratiae suae et in arenosum littus effundat? Quid novum, si etiam ipsos caecorum oculos splendoris sui radiis feriat? Ut et ipsi merito cantare possint, quod infelix ille Balaam: «Dixit homo, inquit, cujus obturatus est oculus: dixit auditor sermonum Dei, qui novit doctrinam Altissimi, et visionem Omnipotentis videt, qui cadens apertos habet oculos (Num. XXIV) .»
Ecce, unde hic avaritiae filius tanta potuit magnalia cernere, et redemptionem mundi longissime post futuram tam expresse, tam lucide nuntiare, si Spiritus sancti praesentiam non haberet? Sicut enim egregius doctor ait: Quis novit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II) . Ita et quae Dei sunt, nemo novit nisi Spiritus Dei; praesertim cum eadem Scriptura dicat: «Quia irruente in se Spiritu Dei, assumpta parabola ait (Num. XXIV) ,» videlicet quod modo praemisimus; dicimus, quod per Simoniacum donum Spiritus sancti non datur. Nunquid non in Balaam isto Simoniaca haeresis jam tunc viguisse cognoscitur? Nunquid non sancti Spiritus [Col. 0107A] gratiam vendere conabatur, cum ad promissionem pretii hariolatus sui depromebat oraculum? Sic enim Scriptura testatur quia seniores Moab rogabant eum, «habentes pretium divinationis in manibus (Num. XXII) .» Et rursus per alios nuntios misit ad eum, inquit, Balac filius Sephor, dicens: «Ne cuncteris venire ad me; paratum habeo honorare te, et quidquid volueris, dabo tibi (Ibid.) .» Amore quidem pecuniae succensus aestuabat, et tamen per eum Spiritus sanctus profunda mysteria loquebatur. Balaam denique, et Balac, uterque Deo manifeste contrarius, uterque Dei populo exstitisse probatur infestus, donumque divinae gratiae alter emere, alter venditare nihilominus gestiebat: attamen propheticae revelationis arcanum, et iste extra meritum [Col. 0107B] protulit, et ille utique indignus audivit: atque, ut magis largitatem divini muneris admiremur, maledicere nitebatur Balaam, et tamen invitus e contrario benedicebat: «Ad benedicendum, inquit, adductus sum, benedictionem prohibere non valeo (Num. XXIII) .» Chamus quippe divinae virtutis ori ejus erat innixus, nec poterat aliorsum impetum linguae dirigere, nisi quo Spiritus sanctus praesidens intorsisset. Cum voluntate siquidem lingua pugnabat, et turbulentam salsuginem, quam mens praedamnata conceperat, per oris alveum effluere non valebat. Unde quoniam sicut petebatur, jaculari in populum Dei maledicta non potuit, ad deceptionis se argumenta convertit, ac Madianitidum coram eis offendiculum posuit. Si ergo ille, qui etiam maledicere [Col. 0107C] concupit, nequaquam tamen ut maledicere posset, obtinuit; quid nisi hoc ipsum sentire de Simoniacis valeat, ubi certe mens cum linguae benedictione concordat? Sed qui propheticae dignitatis officio irreverenter abusus est, quo tandem collatae gratiae praerogativam 94 fine conclusit? Nam post digestam Israelitici populi victoriam Scriptura mox intulit, dicens: «Balaam quoque filium Beor interfecerunt gladio (Num. XXXI) .» Sic nimirum sive Simoniaci, seu quilibet criminosi suscipiendis se ecclesiasticis ministeriis applicant: et donum quidem supernae gratiae ex benignitate largitoris accipiunt, et dignum tamen proprii excessus stipendium non evadunt. Hoc enim illis vertitur in perniciem, quod dignis provisum est ad salutem. Atque inde illi in [Col. 0107D] aeternae mortis periculum corruunt, unde et alii ad capessenda vitae praemia vegetius convalescunt. Certe qui illam sacrae Scripturae paginam, quae de praefato Balaam loquitur, oculo vigilante percurrit, nullatenus dubitat hunc infelicem virum, ut revera per omnia Simoniacum, excepto quod Simon necdum fuerat, ex quo detestabile illud mutuaretur agnomen, et prophetiae suae gratiam venalem habuisse, et tamen per hunc manifestissime Spiritum sanctum fuisse locutum: atque, quod non minus stupendum est, cum jam cor ejus concupiscentiae ignibus ureretur, Deus sibi nihilominus per diem, atque per noctem locutus quasi familiariter invenitur. Et ne fortassis idcirco Spiritum sanctum minus habuisse [Col. 0108A] credatur, quia per Moysen appellatur hariolus, vigilanter ejusdem historiae verba percurre, et eodem Moyse perspicue testante, reperies: Quia cum vidisset Israel in tentoriis commorantem, protinus in illum Dei Spiritus irruit (Num. XXIV) , et ut revera prophetam in vaticiniis mox oraculum excitavit. Et hariolus ergo appellatur et propheta est; quia quem ad propheticam dignitatem gratia superna provexerat, obscoeno hariolatus nomine propria pravitas deturpabat. Ubi considerandum est, quam profundum sit, atque subtile Dei judicium: imo quam terribilis sit Deus in consiliis super filios hominum (Psal. LXV) ; cum videlicet miserabilis ille vir neque propter reatus sui nequitiam, gratiam, quam semel acquisierat, perdidit: et tamen propter [Col. 0108B] ipsam gratiam, quam usurpabat, indignus, divinae ultionis sententiam declinare non potuit. Quid ergo mirum si omnipotens Deus, qui semper est quod est, et mutari non novit, nihilominus adhuc antiqua examinis sui jura custodiat, et eamdem assuetae discretionis regulam teneat; ut quod in Balaam fecit, hodieque in suis similibus non dissimiliter operetur: quatenus et pro largitate clementiae dona sua indignis, et pro censura justitiae dignae eos ultionis animadversione percellat.
Illud quoque obscurum non est, quod cum Saul direxisset lictores ad rapiendum David, atque illi [Col. 0108C] juxta fidem historiae vidissent cum eo prophetarum vaticinantium cuneum, et Samuel stantem super eos, factus est etiam in illis Spiritus Domini, et prophetare coeperunt: cumque Saul secundo et tertio alios, atque alios mitteret, et illos nihilominus propheticus 95 Spiritus invasisset, tandem, ut Scriptura testatur (I Reg. XIX,) iratus ipse Saul abiit in Ramatha: sed antequam pervenisset, factus est etiam super eum Spiritus Dei, et prophetavit tota die nudus cum caeteris coram Samuel. Quid ergo mirum si perversi homines dona Dei, quibus indigni sunt, ad cumulum suae damnationis accipiant; cum et Sauli isti, quem Deus abjecerat, quem jam daemon agitare saepissime consueverat, non modo Spiritum Dei ad horam suscipere, [Col. 0108D] sed etiam cum suis officiis concessum sit diutius prophetare? Iracundiae nempe felle commotus, et livoris simul et odii erat ardore succensus: atque, ut non diutius immorer, Deo vacuus, malo spiritui fuerat irrevocabiliter mancipatus: tamen cum ad locum chori vaticinantis accessit, repente super eum divinus Spiritus irruit, et velut appositam materiam ignis insiliens occupavit. Non ergo incredibile videri debet, si in sancta Ecclesia, quae procul dubio thronus Dei, sacrarium est Spiritus sancti, omniumque coelestium charismatum receptaculum, illud gratiae sacramentum et indignus accipiat, cui per intentionem, vel vitae meritum non concordat: nimirum, quia non dantis hominis, vel [Col. 0109A] accipientis est meritum, sed summi largitoris est beneficium. Non enim legitur: Quia Spiritus, ubi dignum est spirat; sed potius dictum est: «Ubi vult, spirat (Joan. III) ;» ut profecto spiritualis gratia, quae ex ecclesiastica institutione tribuitur, divinae potius voluntati, quam humanis meritis ascribatur. Enim vero Spiritus sanctus non pro meritis semper venit, sed pro meritis in quolibet, ad salutem videlicet, semper manet. Hinc est illud quod Veritas dicit: «Si quis, inquit, diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diligit eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) .» Qui enim in dilectorem suum, postquam venturum se esse promisit, mansionem quoque facturum protinus addidit; patet profecto, quia in aliis [Col. 0109B] habitat Deus, in aliis hospitatur. Huic etiam illud simile est quod ait: «Super quem, inquit, requiescet Spiritus meus, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.) Ac si patenter dicat: Et super alios quidem veniet, sed super hunc videlicet requiescet, quia dignus est. Nam sicut et ante nos dictum est, Spiritus sanctus sicut conciliatus, et placatus requiem praestat mitibus et humilibus corde: ita contrarius, et adversus immitibus, ac superbis inquietudinem exagitat, quam scilicet inquietudinem sciniphes illae brevissimae significabant, sub quibus magi Pharaonis defecerunt, dicentes: «Digitus Dei est hic (Exod. VIII) ;» fatentes sibi adversum esse Spiritum sanctum, qui erat in Moyse. Apte nimirum tertio loco, ubi sciniphum plaga ponitur, [Col. 0109C] Spiritus sanctus, qui tertia est in sancta Trinitate persona, inquietis hominibus fuisse contrarius perhibetur. Hanc inquietudinem expertus est Jehu, qui divino zelo ductus, ad ulciscendos quidem Dei inimicos, et praecipue cultores Baal, vehementer incanduit: ipse tamen eos, quos Jeroboam coluerat, deos aureos non reliquit (IV Reg. X) .
(1, q. 1, c. Sic autem, etc. seq. Nonne.) Tria profecto praecipua sacramenta in sancta frequentantur Ecclesia, baptismum videlicet, corporis quoque et sanguinis Dominici salutare mysterium, et ordinatio clericorum. Et de baptismo quidem [Col. 0109D] B. Augustinus in expositione Joannis evangelistae; de Eucharistia vero Dominici corporis in libro suo Paschasius ita concorditer disputant, ut neque per bonos sacerdotes meliora illa mysteria, neque per malos fieri pejora, testentur. Nimirum sive per fures, sive per adulteros, sive etiam per homicidas haec sacramenta fiant, nil prorsus ab his, quae sancti dedicant sacerdotes, mysteriis differant; quod qui praedictis libris operam dedit, enucleatius absolutum esse non ambigit. Super ordinationibus autem clericorum frequens idcirco disputatio non processit, quia duobus illis sacramentis evidenter expositis, haesitandi de tertio locum dubietas non invenit: nunc autem modum excedens curiositas hominum, [Col. 0110A] novam mundo ingerit quaestionem, et perspicuae luci plus intendendo, minusque videndo, conatur inferre caliginem. Quomodo, inquiunt, gratia sancti Spiritus vel per malos datur, vel a malis accipitur? non attendentes, quia gratia sancti Spiritus ipse ordo ecclesiasticae dignitatis accipitur: quem videlicet sive indignus praebeat, sive indignus accipiat, Spiritus sanctus, qui Ecclesiae suae jura disponit, ratum esse decernit. Ut enim ait B. Hieronymus (lib. I adversus Jovinianum) : «Episcopus, presbyter et diaconus non sunt meritorum nomina, sed officiorum.» Tanquam si vel tribunus ipse degener sit, vel degenerem quempiam ad militiae suae ordinem provehat, ad conservandum tamen militiae suae ordinem imperator omne, quod factum est, firmum esse constituit; [Col. 0110B] nec enim tribunitii juris statuta convellit, qui ipsum tribunum, quem necdum a proprii ordinis dignitate dejecit, sed dicitur e diverso, ecce Evangelium clamat: «Qui non intrat per ostium, sed ingreditur aliunde, ille fur est et latro (Joan. X) .» Esto, ut ille, qui aliunde clandestinus irrepsit, furti et latrocinii constanter arguatur; me tamen, qui per ostium intromisit, sui procul dubio criminis participem non effecit. Ille itaque perpetrati sceleris supplicium luat, dummodo me alieni reatus praejudicium non involvat, nec alterius me exhibeat culpa damnabilem, quem propriae innocentiae puritas reddit immunem. Porro de eo, quod dicitur, quoniam gratiam sancti Spiritus indignus homo accipere nequeat; constat procul dubio, quia corpus Domini, [Col. 0110C] quod in sacris altaribus per sancti sacerdotis dedicatur officium, concepta sancti Spiritus virtute, vivificatur, et sanctificatur; ut nos vivificare valeat, et santificare. Sicut in ipsis venerandis missarum secretis dicitur: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis. Neque enim aliter vivificare posse creditur nisi per Spiritum sanctum; cum, testante 97 Veritate (Joan. VI) , Spiritus sit, qui vivificat. Quaero ergo, cum sanctus sacerdos coeleste illud munus, quod virtute sancti Spiritus vivificatum est, et sanctificatum, atque, ut confidenter loquar, ejusdem divini Spiritus gratia veraciter plenum, scelerato forte cuilibet porrigit, numquid propterea Spiritus sanctus Dominicum corpus deserit, et tanquam [Col. 0110D] squalorem sordidi vasis nauseatus abscedit? Sed si ita est, quomodo verum est, quod per Apostolum dicitur: Quia indigne percipiens, «judicium sibi manducat, et bibit, non dijudicans corpus Domini?» (I Cor. II.) Si enim abscedente Spiritu, non illud jam corpus Domini, sed simpliciter communis est panis, non incidit in judicium, qui nullum accipit sacramentum: quod si absurdum videtur et impium propter indigne suscipientes, sanctum Spiritum a Christi corpore separare; non durum videatur malos etiam homines ad dignos meritorum exitus Spiritum sanctum posse suscipere. Hinc est quod B. Augustinus (1, q. 1 Multi) in expositione Epistolae S. Joannis apostoli sic loquitur, dicens: «Habere [Col. 0111A] baptismum et malus potest, habere prophetiam et malus potest.» Invenimus Saul regem habuisse prophetiam, qui persequebatur sanctum David, impletus est spiritu prophetiae, et prophetare coepit (I Reg. X, XVIII, XIX, XXIII) . Accipere sacramentum corporis et sanguinis Domini etiam malus potest. Nam de talibus dictum est: «Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) .» Habere nomen Christi et malus potest, id est, Christianus vocari et malus potest; de quibus dictum est: «Polluebant nomen Dei sui (Ezech. XXXVI) .» Ergo habere sacramenta omnia et malus potest: habere autem charitatem, et malum esse, non potest. Si juxta tanti doctoris sententiam, omnia sacramenta malus habet, quomodo ridenda fatuitas [Col. 0111B] hominum impudenter blacterat, quia Simoniacus sacramenta non habet? Audiamus quid idem praeclarus doctor ex eadem re alibi (q. 11, l. Quaest novi et vet. Test.) dicat, ut nimirum quam sententiam in hac, quam ventilamus, quaestione tenuerit, tanto liquidius, quanto frequentius innotescat. Nam cum de benedictione Isaac in filium (Gen. XXII) loqueretur, adjecit: «Justi, inquit, hominis quantum ad conscientiam pertinet, voluntas bona est; quantum autem ad praescientiam, immunis est ab adversis; Deus enim solus est, qui de futuris judicat. Ac per hoc Isaac justus, quantum ad praesentem humanitatem dignum est, majorem filium suum benedicendum magis pu tabat, sed Deus, qui occultorum cognitor est, minorem benedictionem mereri ostendit; ut [Col. 0111C] in benedictione non hominis ostenderet esse beneficium, sed Dei; quia officii dignitas est, non hominis meritum, quam Dei sequitur benedictio. Denique dictum a Deo in Numeris ad Moysen et Aaron sacerdotes: Vos ponite nomen meum super filios Israel; ego Dominus benedicam eis (Num. VI) : ut gratiam traditio per ministerium ordinatis transfundat hominibus; nec voluntas sacerdotis obesse aut prodesse possit, sed meritum benedictionem poscentis.» Quanta autem dignitas sit ordinis sacerdotalis, hinc advertamus (1 q. 1 Dictum est) : Dictum est autem de nequissimo Caipha interfectore Salvatoris inter caetera: «Hoc autem a semetipso non dixit, sed cum esset princeps sacerdotum 98 [Col. 0111D] anni illius, prophetavit (Joan. II) :» per quod ostenditur Spiritum gratiarum non personam sequi, aut dignitatem, sed ordinationem traditionis; ut quamvis aliquis boni meriti sit, non possit benedicere, nisi fuerit ordinatus, ut officium ministerii exhibeat: Dei autem est, effectum tribuere benedictionis. Haec itaque beati viri (B. Petrus Damianus auctor hujus libri) verba tam plana sunt, tamque perspicua, ut quisquis haec postquam semel attenderit, pertinaci tamen animo parat adhuc obstinate contendere, non jam Petrum, qui nihil est, sed magnum potius Augustinum convincitur impugnare. Quid enim apertius eo, quod dicitur: Quia in benedictione sacerdotis non hominis est beneficium, sed Dei; et officii dignitas est, quam Dei sequitur benedictio, non hominis [Col. 0112A] meritum; postremo Spiritum gratiarum, non personam sequi, aut dignitatem, sed ordinationem traditionis. Et revera quid mea interest, cujus meriti meus sit ordinator, dummodo quod ille forte mercatus est, mihi gratis impertiatur: et quo ipse clandestinus irrepsit ostiatim, me civem exsul, exter domesticum, haeredem mercenarius introducat? Neque enim a quo, sed ad quod provehor, magnipendo. Constat igitur, quia quod duo illa, quae superius dicta sunt, baptismus videlicet, et salutaris Eucharistiae sacramentum, neque meliora per bonos, neque deteriora per malos fiunt: ita nihilominus et ordinatio clericorum.
Nunquid denique et Caiphas ille dignus fuerat, per quem Spiritus sanctus vivificae mortis Christi mysterium loqueretur? Nam cum dixisset: «Expedit ut unus moriatur homo pro populo, ne tota gens pereat (Joan. XI) ;» protinus evangelista subjunxit: «Hoc autem a semetipso non dixit, sed cum esset pontifex anni illius prophetavit (Ibid.) .» Propheticum plane spiritum ad momentum accepit, non ut ipse, quod vaticinabatur, agnosceret; sed ad hoc potius, ut conspiratores suos ad accelerandam mortem Dominicam avidius incitaret. Nobis nempe, non sibi vidit, et occultum sapientiae thesaurum, quem ipse ignorabat, aperuit. Nam et a Simoniacis Caiphas iste non prorsus extraneus reperitur, si vigilanter [Col. 0112C] veteris Historiae series recensetur; nimirum sicut Eusebius Caesariensis in Ecclesiastica narrat historia (lib. I, c. 10, et NICEPH. Hist. lib. I, c. 18 et 19) , ut eadem hic quoque verba ponantur: «Legalibus praeceptis jam per illud tempus vi, et ambitione cessantibus, nulli quippe pontificatus honor vitae, vel generis merito reddebatur, ita ut annuis jam successionibus mutarentur;» deinde, Josepho in testimonium deducto (Antiq., c. 3) , per unius quadriennii spatium quatuor pontifices annali quousque sacerdotio perfunctos sibi invicem successisse, testatur: «Valerius, inquit, Gratus, Annae sacerdotio deturbato, Ismaelem pontificem designavit, filium Baffi: sed et hunc non multo post abjiciens, [Col. 0112D] Eleazarum Ananiae pontificis filium pontificatui subrogavit. Post annum vero etiam hunc arcet officio, et Simoni cuidam 99 Camphi filio, pontificatus tradidit ministerium, quo non amplius et ipse, quam unius anni spatio perfunctus, Josephum, cui et Caiphas nomen fuit, accepit successorem.» Ecce Caiphas neque gratis, neque legaliter intelligitur sacerdotium suscepisse, nimirum, qui deturbatis aliis, et violenter electis, ipse in locum alienae dignitatis obrepsit; et tamen prophetiae spiritum indignus accepit. Unde et B. Hieronymus in Commentario evangelistae Matthaei (lib. IV, c. 26) : «Moyses, inquit, Deo jubente, praeceperat, ut pontifices patribus succederent, et generis series texeretur in sacerdotibus.» Refert Joseph (Ant., l. XVIII, c. 8) istum [Col. 0113A] Caipham unius tantum anni pontificatum ab Herode pretio redemisse. Nam, ut ita loquar, in manu caeci positum est lumen, non quod ille conspiceret, sed quod aliis ministraret. Non enim ex merito ille propheticum spiritum, sed ex ministerio, quo fungebatur, accepit. Regnum namque, et sacerdotium a Deo cognoscitur institutum: et ideo licet administratoris persona prorsus inveniatur indigna, officium tamen, quod utique bonum est, competens aliquando gratia comitatur. Hinc est enim, quod Nabuchodonosor, postquam tres pueros in caminum misit incendii, quamvis alii plures adessent, solus tamen quartum, cujus species erat similis Filio Dei, conspicere potuit (Dan. III) . Nam Spiritus sanctus oculos mentis ejus aperuisse credendus est, ut, quod alios [Col. 0113B] latebat, solus aspiceret, et quod aspexit, ultro etiam agnovisset. Hinc Pharao somnium vidit, per quod venturae sterilitati, ne famis impatiens Aegyptus profligaretur, occurrit (Gen. XLI) . Hinc Abimelech divinae allocutionis oraculum meruit, et ut Saram viro redderet, ne repente moreretur audivit (Gen. XX) . Reges enim et sacerdotes licet nonnulli eorum reprobi sint per notabilis vitae meritum, dii tamen et christi dici reperiuntur propter accepti ministerii sacramentum. Hinc est quod servus Hebraeus diis applicari ex lege praecipitur, hoc est, sacerdotibus praesentari (Exod. XXI) . Hinc alibi dicitur: «Ne detrahas diis (Exod. XXII) ,» id est, ne sacerdotibus deroges. Hinc Saul, cum jam divina sententia regalis solii fuisset arce dejectus, nihilominus adhuc christus [Col. 0113C] Domini usque ad obitum dicebatur (I Reg. XXIV, XXVI) . In lege quoque praecipitur, ut omne primogenitum masculini sexus sanctum Domino vocaretur (Exod. XXII) . Sed si meritum cujusque diligenter attenditur, nunquid Esau sanctus jure vocabitur? De quo nimirum divina voce dicitur: «Esau odio habui (Malach. I; Rom. IX) .» Nunquid Amnon sanctus erit, qui dum in sororis concubitum impudenter exarsit, fratris Absalon gladium ultorem videlicet incestuosi criminis proprio sanguine madefecit? (II Reg. XIII.) Nunquid Manasses, nunquid Ochozias recte sancti dici possunt, quorum alter, Scriptura teste, omnem coeli militiam coluit (IV Reg. XXI) , alter, dum Beelzebub deum Accaron de vitae diuturnitate consuluit, miserando exitu vitam [Col. 0113D] in perfidiae suae desperatione conclusit? (Ibid. I.) Aliud namque est ex vitae meritis sanctum esse, aliud ex ministerio conditionis dici.
Et sanctitatis quidem meritum in alium non transfertur, ordo autem ministerii in plures, prout ecclesiastica postulat institutio, propagatur; ubi nimirum non discernendum, quis consecrationis officium habeat, sed quid habeat. Aliud namque est gratiae sacramentum, aliud ipsa est gratia sacramenti. Siquidem gratiam dat omnipotens Deus etiam per malos, ipsis autem gratiam non nisi per semetipsum. [Col. 0114A] Saepe namque Deus, ut dictum est, et illis Spiritum suum ex largitate suae clementiae praerogat, quos tamen per meritum pravae conversationis ignorat. An non et illi Spiritum Dei indubitanter habuerant, qui venientes ante tribunal Judicis clamabunt: «Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus?» (Matth. VII, 22) . Quibus videlicet illico respondetur: «Discedite a me, operarii iniquitatis, nescio vos (Ibid) .» Qui nimirum, dum se et prophetiae spiritum habuisse testantur, et tamen repulsionis sententiam subeunt, patenter ostenditur, quia in quibusdam neque propter pravitatem vitae Spiritus sanctus excluditur, neque propter Spiritum sanctum quo irreverenter [Col. 0114B] abusi sunt, vita damnabilis excusatur. Sicut enim, testante Domino: «Nescis unde Spiritus veniat, aut quo vadat (Joan. III) ,» sic etiam scire non potes, cur aliquando et in reprobos homines veniat, atque per eos suae voluntatis judicium promat. Nam cum Apostolus dicat: «Quia spiritualis homo judicat omnia, et a nemine judicatur (I Cor. II) ;» quis judicet ipsum Spiritum sanctum, si et in pravos non abhorreat arcana quadam, quam ipse novit, discretione descendere: qui etiam coessentialem et coaeternum sibi Dei Filium noluit ex impiorum manibus liberare? Unde per Salomonem dicitur: «Benignus est enim Spiritus sapientiae, et non liberabit maledictum a labiis suis (Sap. I) .» Benignus namque Spiritus sanctus congrue dicitur, quia mala merentibus [Col. 0114C] bona retribuit, et dignis supplicio gratiae suae munus impertit. Quis autem hoc loco maledicti nomine, nisi Redemptor noster debet intelligi, qui ut nos a maledictionis vinculo solveret, ipse non respuit maledictionibus subjacere? Unde et Paulus dicit (Galat. III) : «Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est (Deut. XXI) : Maledictus omnis, qui pendet in ligno: ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem.» Benignus ergo Spiritus sanctus non liberavit maledictum a labiis suis: quia cuncta dominicae passionis mortisque supplicia, quae de Christo per ora prophetarum ante praedixerat, congruo tempore per exhibitionem operum efficaciter adimplevit. [Col. 0114D] Tunc enim quodammodo a suis eum labiis liberaret, si quod de illo propheticis enuntiaret oraculis, per rerum ordinem non implesset. Ubi notandum, quam profunde, quam mystice simul 101 congruat doctoris utriusque sententia. Quod enim unus dixit, quia spiritus non liberabit maledictum a labiis suis, hoc est, quod alter asseruit ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem; atque ut ostendat vir sapiens, de quo maledicto loqueretur, praemissa sententia protinus addidit: «Quoniam renum illius testis est Deus, et cordis illius scrutator est verus, et linguae illius auditor (Sap. I) .» Quia enim Patris, et Filii inseparabilis et coessentialis est unitas, renum Filii testis, et cordis ejus scrutafor [Col. 0115A] jure Pater asseritur: cujus nimirum virtus et sapientia ipse Filius nulla ab eo creditur inaequalitate diversus, nulla probatur abjunctione semotus. Linguae etiam illius auditor est, sicut ipse testatur: «Pater, inquit, gratias ago tibi, quoniam audisti me, ego autem sciebam quia semper me audis (Joan. XI) .» Idcirco igitur spiritus non liberavit maledictum a labiis suis, quia Deus testis, atque scrutator est cordis illius, et linguae auditor. Ac si patenter diceret: Ideo Dei Filius passionis supplicia pertulit, quia ipse Filius, cui cum Patre, et eodem Spiritu sancto una voluntas, una est providentia, id fieri pro humani generis salute decrevit. De quo nimirum Apostolus: «Qui dilexit me, inquit, et tradidit semetipsum pro me (Galat. II) .» Ut ergo ad proposita redeamus, [Col. 0115B] quid mirum si Spiritus sanctus aliquando in reprobos veniat, cum et Filius ejusdem cum eo naturae atque potentiae impiorum se manibus tradidit, et non solum se eorum verberibus affici, sed et inferri sibi mortis atrociam non contempsit?
Si enim visibilis solis hujus radius nullas caliginosae cujuslibet scrobis tenebras patitur, nullis cloacarum sordibus inquinatur; quid mirum si summus et incircumscriptus Spiritus tenebrosa vel sordida quorumdam pectora suo splendore perstringat, ipse tamen nihilominus in munditia sua et puritate permaneat. Cujuscunque ergo criminis reus exstiterit [Col. 0115C] ille, qui consecrat: nimirum sive superbus, sive luxuriosus, sive homicida, sive etiam Simoniacus; ipse quidem pollutus est, et lethali procul dudio lepra perfusus: sed donum Dei, quod per illum transit, nullius labe polluitur, nullius contagione foedatur. Purum namque est quod per illum fluit, mundum et liquidum ad terram fertilem transit. Sancta namque Ecclesia hortus deliciarum, et spiritualis est paradisus, charismatum videlicet supernorum fluentis irriguus. Ponamus ergo ut mali sacerdotes quodammodo lapidei sint canales: in lapideis autem canalibus aqua nil germinat, donet per eos decurrens, in fecundas se areolas fundat. Licet enim plures reprobos sacerdotes seriatim temporum vices attulerint, videlicet ut et consecrantes et consecrati [Col. 0115D] aeque reperiantur indigni; fons tamen ille vivus non restringitur, quominus usque ad finem saeculi per nemus Ecclesiae profluat; ut non solus ille sacerdotalis ordo, sed et omnes in Christo renati salutis suae poculum hauriant. 102 Per sacerdotes siquidem baptismus et chrisma tribuitur, et omne ecclesiastici sacramenti ministerium exhibetur. Si ergo sacerdotum pravitas divina posset dona reprimere; illis certe praevaricantibus, necesse erat totum genus humanum a divinis beneficiis resilire. Quod si illis stantibus, homines munera superna susciperent, labentibus autem nullatenus impetrarent, necessario jam non Deo, sed sacerdotibus utique causam, atque omnem vim propriae salutis ascriberent; sed absit, [Col. 0116A] ut mihi obesse valeat minister malus, ubi procul dubio bonus est Dominus, aut malitiosus praeco ubi est benevolus judex. Non enim exhorreat columba, non nauseat sordentium quorumlibet ministerium, dum ille, in quem tota descendit, solus consecrationis teneat principatum. Per hoc enim unitas Ecclesiae stat, quia Christus apud se consecrandi virtutem tenuit, et in neminem ministrorum consecrationum jura transfudit. Nam si consecratio ex sacerdotis merito, vel virtute procederet, ad Christum profecto nullatenus pertineret. Sed quamvis pontifex manus imponat, et benedictionis verba per injunctum sibi ministerium proferat, Christus est certe, qui consecrat, et arcana majestatis suae virtute sanctificat. Hinc est quod ad Moysen divina voce praecipitur: [Col. 0116B] «Loquere Aaron, et filiis ejus: sic benedicetis filiis Israel, et dicetis eis: Benedicat tibi Dominus, et custodiat te: ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tibi: convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem (Num. VI) ;» moxque subjungitur: «Invocabunt, inquit, nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis (Ibid.) .» Sacerdotum ergo est divinum nomen super eos, qui consecrandi sunt, invocare; sed ipsius Dei proprium est interius benedicere. Ministris plane, exterior consecrationis ordo tribuitur, sed soli Domino ipsius consecrationis efficacia reservatur. Unde est, quod ipse dixit in Exodo: «Ego Dominus, qui sanctifico vos (Exod. XXXI) .» Si igitur Dominus est, qui sanctificat, cur timendum ne plectibilis cujusquam servi reatus [Col. 0116C] obsistat?
Conqueritur autem Apostolus, quia quidam falsi fratres propter invidiam, et contentionem Christum praedicarent non sincere (Philip. I) . Sed quid ad haec? Nunquid prohibendos esse decernit? Audi ergo quid sequitur: «Quid enim, inquit, dum omni modo sive per occasionem, sive per veritatem Christus annuntietur; et in hoc gaudeo, sed et gaudebo (Ibid.) » Porro autem habet Christus ministros verbi, habet ministros nihilominus sacramenti: utriusque profecto muneris alios fideles et bonos; alios nequam et perfidos: sed neque a bonis melius, [Col. 0116D] nec a malis accipitur pejus. Ministri siquidem sunt diversi, sed unum est utique quod praebetur. Bonus plane est auctor munerum, et quod dat, nullas contrahit maculas ex obsequio ministrorum. Pura fluit vena, et superfluo leprosa manus propinantis attenditur, ubi clarum, 103 atque perspicuum est, quod hauritur. Quid enim ad momentum rei sive bonus, sive malus sit qui ministrat, dummodo unus idemque semper sit, qui sive verbi, sive sacramenti principalis auctor existit? In exhibendis sane miraculorum signis, vel in prophetiae oraculis, sive etiam in habendis virtutibus piae religionis gratia sancti Spiritus minuitur, vel augetur. Sicut a magistro Eliseus petiit, dicens: «Peto, inquit, ut fiat duplex [Col. 0117A] spiritus tuus in me (IV Reg. II) .» Quae nimirum petitio in Elisei miraculis impleta fuisse dignoscitur, in quibus certe et major virtus, quam in Eliae signis, et duplex numerus invenitur: quod qui eorum historias studiose considerat, non ignorat. At non in officiorum gradibus fit ista diversitas: neque enim alius alio magis est presbyter, sive diaconus, aut quodlibet horum. Illic plane fides atque devotio postulantis attenditur; hic solummodo ecclesiasticae institutionis servatur ordo. Audiamus quid de malis praedicatoribus Dominus dicat: «Super cathedram, inquit, Moysi sederunt Scribae, et Pharisei: omnia quaecunque dixerint vobis, servate et facite; secundum vero opera eorum nolite facere (Matth. XXIII) .» Si ergo sacerdotis cujuslibet pravitas non praejudicat [Col. 0117B] verbo, quod per illum audientibus datur; quo pacto obesse valeat sacramento quod non homine, sed Deo auctore tribuitur? Uterque nimirum et is qui praedicat, et ille qui consecrat, ministrator est, non donator. Unde fit plerumque ut una quidem sit doctoris lingua, sed non uno modo apud auditorum mentes ejus fructificent verba, dum alterius cor velut glaciali frigore torpeat, alterius vero spiritus audito verbo mox divini amoris igne fervescat. Unde ergo fit, quod verba, quae ex uno ore prodeunt, multorumque aures informiter feriunt, non uno modo ad cordium arcana pertingunt; nisi quia alius est, qui extrinsecus ex officio linguae ministrat; alius qui propria virtute voces praedicantis per interiora dispensat? Sive ergo in erogandis doctrinae verbis, [Col. 0117C] sive in ecclesiasticis conferendis, nequaquam sacerdos suis virtutibus utitur, sed solum exsequitur injunctae administrationis officium, quo potitur; alioquin si ex merito sacerdotis ista procederent, omnem profecto fidem divinae gratiae vacuarent.
Neque enim homo dat quod divinum est, sed qui malis bene utitur, unus est Deus, qui sive per bonos, sive etiam per malos solus sua dona largitur: atque ideo divinae gratiae donum neque ex malorum administratione minuitur, neque per bonorum exsecutionem prorsus augetur. Quod nimirum manifeste cognoscitur, si ille sacrae tenor historiae ad memoriam [Col. 0117D] revocetur. Dixit enim Dominus Moysi: «Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes populi sint, ac magistri, et duces eos ad ostium tabernaculi foederis, faciesque ibi stare tecum, ut descendam, et loquar tibi: et auferam de spiritu tuo, 104 tradamque eis (Num. XI) .» Ubi notandum, quod non ait, auferes de spiritu tuo, tradesque eis; sed potius, auferam, et tradam; ut profecto ostenderet, quia non homo homini Spiritum sanctum tradit: sed solus ipse est, qui, prout vult, gratiae suae dona distribuit. Unde et paulo post subditur: «Descenditque Dominus per nubem, et locutus est ad eum, auferens de spiritu, qui erat in Moyse, et dans septuaginta viris (Ibid.) .» De [Col. 0118A] spiritu autem Moysi viris dedisse Dominus dicitur; ut et ordinatores, et ordinatos unum debere spiritum habere perspicuum doceatur: quatenus rectores Ecclesiae nequaquam inter se diversa sentiant, unde schismata, quod absit, aut haereses pestilenter emergant; sed unum omnes concorditer doceant, atque in unitate spiritus unanimiter vivant. Porro autem, sicut septuaginta illi, quos Dominus post apostolos ordinavit (Luc. X) , totidemque fere isti, quos cum Moyse sustentare populi onus voluit, typum praetendebant presbyterorum; ita nihilominus Moyses primum, et post apostoli dignitatem videntur obtinuisse pontificum: et sicut neque illi ab apostolis, neque isti a Moyse Spiritum sanctum accipere potuerunt; sic etiam de episcopis, caeterisque ecclesiasticae [Col. 0118B] dignitatis ordinibus procul dubio sentiendum est: nimirum quia unus omnipotens Deus, qui eos per diversos ordinum gradus moderaminis sui dispensatione distinxit; solus etiam, prout ipse novit, Spiritus sui gratiam in unumquemque diffudit. Neque enim in illa Spiritus datione aliud sibi Moyses arrogare privilegium potuit, quam quod illi vox divina praecepit; nimirum, ut viros eligeret, eosque ducens ad ostium tabernaculi, cum eis staret: haec est summa operis Moysi. Quid ergo suae virtutis in hoc Dei munere Moyses recognoscere potuit, cum insuper et duo ex his, qui descripti fuerant, Scriptura teste, in castris positi, ad tabernaculum non venerunt: et tamen, eo nesciente, aeque, ut caeteri, Spiritum perceperunt? In eo sane, quod de spiritu [Col. 0118C] Moysi tolli dicitur, atque aliis dari, nullum Moyses dispendium sui spiritus pertulisse credendus est; velut ab ardente lucerna lumen quaelibet materia mutuetur, nullo propter hoc lucerna proprii splendoris detrimento minuitur.
Enim vero ad instar septem donorum Spiritus sancti, septem nihilominus sunt ordines ecclesiasticae dignitatis: quod autem his omnibus gradibus adhuc et alii praeferuntur, videlicet ut sunt patriarchae, archiepiscopi, vel episcopi, ab his non tam novus ordo suscipi, quam in eodem ipsi sacerdotio videntur excellentius sublimari. Nam cum sacerdos [Col. 0118D] idcirco dicatur, quia sacrum det, hoc est, quia Deo sacrificium offerat; quid in Ecclesia sublimius, quid eminentius sacerdotio poterit inveniri, per quod videlicet mysterium Dominici corporis et sanguinis probatur offerri? Licet igitur illi quibusdam privilegiis pro suo quisque 105 ministerio specialiter potiantur, quia tamen id, quod omnibus majus est, commune cum reliquis sacerdotibus habent, cum eis etiam, et ipsi non immerito sacerdotii nomen tenent (dist. 21, c. Clericos) ; ad hos nempe gradus cum ministri Ecclesiae provehuntur, non ita credendi sunt Spiritum sanctum noviter ac repente suscipere, ut ipsos tanquam cotenus vacuas domus ille supernus habitator tunc primum incipiat visitare; sed hoc potius modo, ut [Col. 0119A] quos jam inhabitat, per ampliorem gratiam ad altioris quoque gradus incrementa perducat; alioquin quomodo quis in subeundis honoribus noviter illum posset accipere, cum et ipsi gradus per morosa temporum intervalla regulariter conferantur (dist. 75, c. Ordinationes) : et baptismus, cui primitiae spiritus ascribuntur, longe prius susceptus fuisse videatur? Nam et in apostolis eadem non ambigitur discretio fuisse servata, videlicet ut Spiritum sanctum, quem jam habebant, rursus acciperent; et de gratia ad gratiam suis aucti provectibus aspirarent. Salvo plane mysterio, quod divina providentia primitus occulte in eorum cordibus intelligitur operata, bis manifesto munere Spiritum sanctum suscepisse leguntur: primo scilicet tunc cum Dominus [Col. 0119B] insufflavit, et dixit: «Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) ;» secundo cum super eos in figura linguarum ignis apparuit (Act. II) . Verumtamen et ante haec tam perspicuae donationis indicia, inter ipsa videlicet vocationis primordia divinitus inspirati fuisse noscuntur. Nam quomodo possent cuncta, quae corporaliter intuebantur, abjicere, ac sub unius vocis imperio ad invisibilia festinare, nisi jam interioribus eorum oculis gratia Spiritus sancti infulsisset? Unde et Paulus ait: «Qui Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) :» quae nimirum apostolica sententia licet necdum fuerit scripta, jam tamen erat procul dubio vera. Nequaquam ergo ut Christi essent, Christi se discipulatui tradidissent, si jam Spiritus ejus primitias non [Col. 0119C] haberent. Munus itaque divinae largitatis, quod jam fidelibus suis dederat, iterum atque iterum dedit, ut frigida atque arentia corda suum munus iterando, et ferventius accenderent, et affluentius inundarent. Sic nimirum, sic humana natura, quae longo fuerat noxiae vetustatis squalore consumpta, ad florem novae vitae quibus erat incrementorum processibus reformanda. Si ergo secundum ea, quae superius comprehensa sunt, non modo in inferiori quolibet gradu quis constitui, sed ne baptizari quidem Spiritu sancto potuit; quisquis ad officium sacerdotale provehitur, non noviter Spiritum sanctum, sed ejus utique, quem jam habet, suscipit incrementum. Sicut enim una anima per omnia corporis membra diffunditur; sic uno Dei Spiritu sancto [Col. 0119D] universalis Ecclesia vegetatur. Unde et Paulus Corinthiis dicit: «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa; omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt; ita et Christus (I Cor. XII) .» Etenim in uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. At vero anima cum sit una, omnia quidem membra vivificat, sed non unam, eamdemque vim membris omnibus administrat; quibusdam nempe quasi quadam praerogativa concedit, quod aliis non impertit: nam cum 106 caetera membra per eam communiter vivant, oculus ab ea spiritualiter accipit, non solum ut vivat, sed etiam ut videat; auris ut audiat; cor ut sapiat; naris ut olfaciat; lingua ut loquatur; [Col. 0120A] cumque eadem anima nullatenus sit diversa, diversa tamen singulis membris injungit officia. Sic etiam Spiritus sanctus dum universis in Christo renatis fidem tribuit, quasi vitam cunctis Ecclesiae membris infundit, sicut divina voce dicitur: «Justus autem meus ex fide vivit (Heb. X) .» Cum ergo nonnullos ad ecclesiasticae dignitatis ministeria provehit, velut quibusdam superioribus membris specialia dona concedit. Praeterea utrum lucidi sibi sint oculi, camurae [ f. sonores] aures, sive etiam nares, anima non discernit; sed sive honesta, sive foeda sint haec, proprii juris officium cuique distribuit; ut quodam modo non magnipendere videatur, cujusmodi ipsa sint membra, sed loca potius, in quibus sunt naturaliter constituta. Ita quoque Spiritus sanctus ad [Col. 0120B] conferendum spiritualis gratiae sacramentum non tam vitae meritum, quam injuncti gradus attendit officium; ut non magnopere ad momentum rei hujus attineat, quod Ecclesiae membra deformiter sint, honesteve composita, sed id potius ubi sint posita; et a nobis non tam merita sint consideranda, quam loca, praesertim cum Apostolus dicat: «Posuit Deus membra, unumquodque eorum in corpore, sicut voluit (I Cor. XII) .» Sed saepe contingit, ut membra ipsa, quibus potiora sensuum praerogantur officia, deformitati reperiantur obnoxia, cum caetera scilicet conspicua sint venustate decora, quae nimirum illorum officiis communi simul utilitate participant, cum tamen in se nullum prorsus naevum eorum deformitatis admittant. Unde idem dicit [Col. 0120C] Apostolus: «Quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent (Ibid.) .» Ita profecto clerici quod specialiter habent, non magis sibi quam usui totius Ecclesiae communiter debent: sicque fit, ut si indigni sint, et privilegium, quo praeferuntur, aliis debeant, et reatus quo premuntur judicium non evadant. Nam si pro se tantummodo ministerium sacerdotale susciperent, non abs re homines de illorum meritis disputarent; sed quoniam pro communi omnium salute gratia illa tribuitur, non attendendum qualibus datur, sed pro quibus datur. Porro autem Veritas dicit: «Ego sum vitis, vos palmites (Joan. XV) .» Ex hac vite diversi prodeunt palmites, alii quidem aliquando praecidendi, alii germinandis fructibus perpetuo [Col. 0120D] reservandi; sed qui praecidendi sunt, quandiu falx evangelica, vel canonica non accesserit, quidquid afferunt, a bonorum palmitum fructibus non secernitur, sed indifferenter habetur.
Hinc est enim, quod omnes ordinationes, quae a Liberio, haeretico videlicet, et seditioso, sunt factae, in sui status noscuntur immobilitate servatae ( consule scholia ad calcem opusculi ). Porro Liberius perfidiae deceptus errore, Arianae haeresi subscripsisse dignoscitur, 107 ac per ejus transgressionem nefandissima scelera sunt commissa: multi quoque [Col. 0121A] sacerdotes, et clerici per ejus malitiam sunt perempti; residui vero catholici non ab Ecclesiis, sed etiam a locis suis prohibiti. Liberius itaque factus apostata, sex annorum spatia supervixit: quidquid tamen super ordinationibus egit, fixum et ratum in sui vigoris stabilitate permansit. Quid de papa Vigilio dicam? qui nimirum sceleratus et impius, quidquid ordinando constituit, nemo pontificum cassare praesumpsit. Istum denique noveris esse Vigilium qui prius Bonifacio papae molitus est insidias, quatenus eo vidente, apostolicam sedem sacrilegus obtineret; sed resistente senatu, conatus illicitos et nefarios implere non potuit. Postmodum vero solitis machinationibus Sylverium papam aggressus est apostolica dignitate privare, quod ille mox animadvertens, [Col. 0121B] synodale concilium congregavit, ubi auctoritate Spiritus sancti, et apostolica potestate eum, ut revera Simoniacum et invasorem Ecclesiae vinculis ablegavit. Vigilius tamen, ut sacrilega mente conceperat, per imperialem potentiam datamque pecuniam et falsorum adminiculo testium praedictum papam Sylverium nequiter condemnavit, monachicis vestibus induit, et ad Pontias in exsilium destinavit, sustentans eum pane tribulationis, et aqua angustiae: ibique felix papa ille confessor factus, defunctus ac sepultus est: ad cujus tumulum nonnulli sanabantur infirmi. Vigilius autem dignis anathematis nexibus irretitus, reus insuper homicidii, nefariis ausibus se papam instituit. Sed, o inaestimabilem divinae clementiae pietatem! Vigilius, [Col. 0121C] qui jam desperatus erat ad culpam, servatur ad poenitentiam, Antimum scilicet haereticum patriarcham, quem reconciliare spoponderat, inthronizare noluit: propterea longo detrusus exsilio dirisque afflictionibus maceratus, factis digna recepit, et sic demum procul a patria expulsus, defunctus quievit in Domino. Ordinationes tamen ejus, ut dictum est, in sua perpetim stabilitate permanserunt. Haec autem, quae de Sylverio Vigilioque retulimus, partim in synodali decreto ejusdem Sylverii, partim in pontificali codice digesta leguntur. Si ergo nec tam flagitiosorum pontificum statuta cassantur, quo pacto innocenti homini Simoniaci manus officiant, quem propria sententia non condemnat; quomodo aliena pravitas a divina gratia [Col. 0121D] separat, quem propria vita Deo commendat? Spiritus enim sanctus per eum datur, a quo procul dubio non habetur. Sed ut nostrae imbecillitatis assertio fidem audientibus praebeat, beatus etiam Augustinus (contra Parmenianum l. II, cap. 11) ad medium idoneus suffragator accedat; contra Parmenianum enim Donatistam his alloquitur verbis: Quod autem, inquit, in libro Sapientiae legitur: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I) ; ita intelligendum est, ut desit saluti ejus, ministerium tamen non deserat, quod per eum salutem operatur aliorum. Unde ait Apostolus: «Si enim volens hoc facio, mercedem habeo; si autem [Col. 0122A] invitus, dispensatio mihi credita est (I Cor. IX) .» Ac si dicat: Illis prodest, quibus dispenso; non mihi, qui facio. Ideo quoque 108 doctor egregius in expositione beati Joannis evangelistae sic loquitur: «Jam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis (Joan. XV) .» Quare non ait, mundi estis propter baptismum, quo abluti estis, sed propter verbum, quod locutus sum vobis: nisi quia et in aqua verbum mundat. Detrahe verbum, et quid est aqua, nisi aqua? Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum etiam ipsum tanquam visibile verbum. Nam et hoc utique dixerat, quando discipulorum pedes lavit: «Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus (Joan. XIII) .» Unde ista tanta [Col. 0122B] virtus aquae est, ut corpus tangat, et cor abluat nisi faciente verbo? Non quia dicitur, sed quia creditur. Nam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud virtus manens, hoc est verbum fidei, quod praedicamus, ait Apostolus: «Quia si confessus fueris in ore tuo, quia Dominus est Jesus. et credideris in corde tuo, quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X; Isa. VIII) .» Unde in Actibus apostolorum legitur: «Fide mundans corda eorum (Act. XIII) .» Et in Epistola sua B. Petrus: «Sic et nos, inquit, baptisma salvos facit, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum (I Petr. III) ;» hoc est verbum fidei, quod praedicamus, quo [Col. 0122C] sine dubio, ut mundare possit, consecratur et baptismus. Christus quippe nobiscum vitis, cum Patre agricola, dilexit Ecclesiam, et semetipsum tradidit pro ea. Lege Apostolum, et vide quid adjungat: «Ut eam sanctificaret, inquit, mundans eam lavacro aquae in verbo (Ephes. V) .» Mundatio igitur fluxo et labili non tribueretur elemento, nisi adderetur in verbo. Hoc verbum fidei tantum valet in Ecclesia, ut per ipsam credentem, offerentem, benedicentem, tingentem, etiam tantillum mundet infantem, quantumvis nondum valentem corde credere ad justitiam et ore confiteri ad salutem. Totum hoc fit per verbum, de quo Dominus ait: «Jam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis (Joan. XII) .» Secundum ergo beati hujus viri sententiam, imo [Col. 0122D] secundum ipsius Redemptoris nostri salutarem doctrinam, sacramenti cujusque mysterium non ex consecrantis est merito, sed in consecrationis est verbo; ut non magnopere perpendatur quid in consecratione per meritum lateat; sed quid in eum, qui consecrandus est, per verba descendat. Idem quoque ipse in expositione decimi psalmi, sic ait: Justus autem quid? Si vos Caecilianus offendit, Christus quid vobis fecit? Qui traditorem suum, quem diabolum nominavit, qui ante traditionem Domini nec loculis Dominicis fidem potuit exhibere, cum caeteris discipulis ad praedicandum regnum coelorum misit; ut demonstraret dona Dei pervenire ad eos, qui cum fide accipiunt; et si talis sit, per quem accipiunt, qualis Judas fuit.
Cur ergo vana hominum temeritas jactat, quod innocentis munditiam aliena valeant foedare contagia: et eos negotiatorum crimen obruat, qui contractum penitus negotiationis ignorant, cum hi saepe, qui male coeperunt, bene consument: et sinistra principia ad bonos exitus emendationis vitae satisfactione proveniant? Sed ut quod sermone proferimus, firmemus exemplo, non obscurum est, quod S. Flaviano Constantinopolitano episcopo ob catholicam finem in exsilium destinato, Anatolius, eo vivente, in loco ejus ab haereticis ordinatus est. Ad [Col. 0123B] quem sanctus papa Leo ita loquitur: Decessore enim tuo beatae memoriae Flaviano propter defensionem catholicae veritatis ejecto, non immerito credebatur, quod ordinatores tui contra sanctorum canonum constituta viderentur sui similem consecrasse: sed affluit misericordia Dei in hoc te dirigens, atque confirmans, ut malis principiis bene utereris, et non te judicio provectum, sed Dei benignitate monstrares. Quod vere ita accipiendum est, si hanc divini muneris gratiam mala confessione non perdas. Praeterea quid et de Polychronio Hierosolymitano videlicet loquar episcopo? Qui profecto sicut in gestis pontificalibus invenitur, dum Jerusalem primam sedem superbus assereret, summumque pontificem se contumaciter perhiberet, in Simoniacae [Col. 0123C] quoque haereseos voraginem lapsus est; ita ut nec clericos sine pecunia promoveret, nec ex cujuslibet dedicatione Ecclesiae minus quam decem auri libras male mercatus acciperet. Quid plura? Tandem Sixtus Romanae sedis episcopus collecto concilio, cum septuaginta sex episcopis depulsum propria sede damnavit, eique tria duntaxat Ecclesiae praedia usufructuario jure constituit. Locum tamen ejus intactum servari praecepit, ordinationem suspendit, et episcopum quemdam, Theodolum nomine, in sede ejus vicarium dereliquit. Post menses autem novem, cum Hierosolymitana civitas famis inopia premeretur, Polychronius praedia ipsa, quae fruenda perceperat, vendidit, eorumque pretium legaliter pauperibus erogavit. Quod cum Sixtus, episcopo accusante, [Col. 0123D] et pium crimen impingente, a Prisco diacono didicisset (aiebat enim, quia Ecclesiae bona distrahere illi non licuit, quae ad tempus duntaxat utenda suscepit), sanctus papa gavisus est valde, et mox Valentiniano Augusto pium facinus intimavit. Deinde congregata synodo, Romanus pontifex Valentiniano pariter considente, tractare coeperunt, quid digne de Polychronio fieret, qui in ipsa dejectionis suae pauperie cuncta distribuens, evangelicam viduam Redemptoris ore laudatam laudabiliter imitatus esset (Marc. XII; Luc. XXI) . Competenti itaque censura decretum est: Ut is non viduaret qui viduam victum suum pie largiendo, secutus est. Sic igitur Polychronius, qui digne gradum suum prius superbus, et [Col. 0124A] avarus 110 amisit, postmodum largus factus et humilis pristinae sibi dignitatis infulas reparavit. Si ergo Anatolium, qui, ut superius dictum est, et vivente, ac depulso episcopo, et ab haereticis insuper ordinatus est, sancta conversatio potuit excusare, si Polychronium perspicue Simoniacum una potuit eleemosyna honori pristino restituere, quo pacto dicitur, quia promotus a Simoniaco suscepti honoris fructum nullatenus consequetur?
Imo quid mirum, si per malos ministros omnipotens Deus in Ecclesia sua propagari officium sacerdotale permittat, cum per eosdem etiam virtutum [Col. 0124B] signa frequenter exhibeat, non videlicet ob religiosae vitae meritum, sed propter acceptum sacerdotalis mysterii sacramentum? Nam, ut ex multis pauca perstringam, Fesulanus episcopus, Raimbaldus nomine, erat manifestissime Simoniacus, quia videlicet non solum ipse per pecuniam pontificatus culmen obtinuit, sed et vix aliquando gratis aut clericos, aut ullas consecravit Ecclesias. Huc accedebat, quod praeter alias, unam habebat publice ac familiarius adhaerentem, et tanquam legitimae desponsationis uxorem, quorum filii et filiae adhuc plures exstant, et foederati conjugio, et succrescentibus liberis cumulati. Per hunc itaque talem plura perhibentur exhibita fuisse miracula, ex quibus videlicet unicum hic referre sufficiat, ut in uno mens colligat [Col. 0124C] quid etiam ex aliis, quae fama vulgavit, probabiliter credat. Rozo namque, qui dicitur magister cantorum, Florentinae Ecclesiae presbyter, vir apprime litteralibus studiis eruditus, in magno clericorum suorum conventu, praesente quoque reverendissimo domino Gerardo suo episcopo, hoc mihi per ordinem retulit: Daemoniaca, inquit, aliquando ducta est ad nostri episcopatus ecclesiam, forte tunc Inventionis Dominicae crucis solemnitas agebatur; cum vero ad offertorium perventum esset, quod nimirum dicitur: Veniens vir splendidissimus ad Constantinum; nescio quo casu repente clericis oblivio modulationis obrepsit. Protinus illa tanquam in adjutorium lapsis accurrens, in medium festina prosiluit, in organum mox excellentissimae vocis erupit, et tam [Col. 0124D] naviter, ut omnes mirarentur, suavis melodiae regulam tenuit. Adjuratus autem daemon, ut exiret, respondit, quia a Romulo duntaxat deberet expelli. Hoc audientes miserae mulieris comites, mox ad Fesulanam properant festinanter Ecclesiam: ibique ante altare B. Romuli divinam misericordiam praestolantur. Sed et illic inquisitus daemon, respondit se nullatenus egredi, nisi Raimbaldus adveniret episcopus. Cumque praefatus episcopus venire satageret, dicebat interim daemon: Vae, ecce episcopus nunc ascendit equum, ecce illic in tali loco jam est: ecce ante illam vel illam domum modo pertransit, et illi notantes loca probabant cuncta sic se habere veraciter, sicut mendax spiritus asserebat. [Col. 0125A] 111 Tandem episcopus veniens, invocato Christi nomine, ab obsesso corpore malignum spiritum protinus expulit, et mulierem ad propria liberam incolumemque remisit.
Eodem quoque tempore, cum videlicet Simoniaca pestis per totum corpus Ecclesiae lethaliter serperet, passimque per omnes gradus ecclesiasticos libere pullularet, Marinus quidam presbyter erat, hujus videlicet Eleuchadii reverendissimi atque honestissimi viri pater, qui monasterio nunc praeest beatae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, juxta Faventinae urbis moenia constituto. Hic itaque hujus, quem praediximus, Eleuchadii matrem publice tanquam legitimam possidere non reverebatur uxorem. Huic presbytero plane tantam divina dispensatio [Col. 0125B] contulerat gratiam, ut cum sanctificatam a se aquam frugibus per agros aspergeret, non ulterius vermiculorum, non erucarum, non denique locustarum fruges laesura pestis aliqua remaneret, sed mox agmine facto, omnes abscederent, postquam eos aquae sanctificatio conspersisset. Aliquando autem ejusdem Marini presbyteri dominus, Jeremias nomine, adversus aemulum suum generis affinitate propinquum, sed voluntate prorsus adversum gravissimae simultatis odio laborabat, qui videlicet inter caetera inimicitiarum timens ne etiam venationibus deditam canum suorum sagacitatem hostile praestigium fascinaret, petiit a jam dicto presbytero, ut situlam aquae plenam per exorcismum sanctificaret, sibique deferret, quia suis quibusdam usibus [Col. 0125C] satis necessariam judicaret. Cumque ille simplici animo, quod imperatum fuerat, peregisset, Jeremias sapiens quidem ut mala faciat, virtutem vero sacramenti, quia prorsus ignorat, margaritas ante porcos projicere non formidat. Nam sanctificatam aquam cantabro stultus immiscuit, et canibus suis per maleficium, ne incantari possent, ad devorandum obtulit. Sed aliter sentiente divina providentia, in contrarium versa est ejus sententia: malum siquidem, quod male cavere volebat, incurrit: et dum brutis animalibus inconsulte consulere studuit, suam potius animam laesit. Nam ad vescendum canes admissi, cum ad primos impetus avida vix dum ora laxarent, et ferales cibos necdum lingua contingerent, primo naribus odore percepto, protinus in terram [Col. 0125D] omnes mortui corruerunt. Tunc dupliciter ille confusus, nimirum et peccati reus, et facultatis amissae damno percussus, Marino presbytero omnem rei seriem, prout se habebat veritas, innotescit, et tantae audaciae, tantique sacrilegii dari sibi poenitentiam flebiliter quaerit. Abnegat Marinus tanti criminis sibimet arrogare judicium, nec aliud semper illud statuere, quibuslibet hinc inde pulsatus precibus acquievit, nisi, ut si poenitentiam veraciter quaereret, ad apostolicae sedis apicem necessario properaret. Cui tandem ille necessitate compulsus paruit, atque apud Romanam Ecclesiam poenitentiae judicium, quod flagitabat, accepit.
Alio quoque tempore puellam quamdam quam [Col. 0126A] idem Marinus presbyter baptizaverat, lupus rapuit, atque in silvarum condensa, saltuumque secreta, multis insequentibus asportavit. 112 Cumque post eam et mater exanimata concurreret, repente Marinum presbyterum sibimet obvium reperit, eique cum magnis ejulatibus flebilis querelae singultus expressit: Heu, heu Pater, inquit, nunquam suspicari sic potui, ut miserae matris infelicior filia, quam de sacro fonte ipse traxisti, cruentis belluis rapina fieret, et cibus facta lupis, ferinae rapacitatis ingluviem satiaret; cui presbyter ait: Noli timere, mulier, quia si illa veraciter est, quam ego baptizavi, nunquam bestia devorandi eam accipiet potestatem. Deinde audax, ac temerarius hoc etiam insipienter adjecit: Si enim, ego illam lavacro [Col. 0126B] sacri baptismatis ablui, et eam bestia laceraverit, jam non credam quod Deus regnet in coelis. Mira res, post quatuor fere horas ultra octo propemodum milliaria inter fruteta silvarum illaesa, et incolumis reperta est, juxta quam et lupus innocens stabat. Et sicut leoni cadaver prophetae de Samaria redeuntis violare non licuit (III Reg. XIII) , ita et lupus iste puellam non ausus est laedere; sed quantum datur intelligi, ultro etiam visus est custodire. In puella itaque nulla penitus laesio est inventa, nisi quod crura ejus, et brachia spinarum ruborumque videbantur aculeis cruentata.
Alius quoque presbyter nuper in his partibus fuit, hujus scilicet reverendissimi viri Gerardi frater, qui nunc praeest monasterio S. Donati in suburbio [Col. 0126C] Immolensis oppidi constituto: et presbyter ille communis quidem, ac pene saecularis erat vitae, sed tantam a Domino consecutus erat gratiam, ut si quis sibi nuntiaretur a serpente percussus, mox sanctificatam a se aquam nuntianti porrigebat, ut biberet; qua hausta, tanta protinus divinae virtutis efficacia clarescebat, ut is, qui biberat, tanquam si eum anguis specialiter momordisset, omnes vulnerati virus evomeret: et ille, qui percussus fuerat, funditus veneno vacuus, et totis visceribus humore pestifero defaecatis liber et incolumis remearet.
Alius quoque presbyter erat nullius pene momenti, ita ut saecularis prudentiae ne tenui quidem calleret ingenio, litteras autem vix syllabatim ac rustice balbutiret; aliquando vero gallinam ejus hora vespertina [Col. 0126D] rapuit accipiter, quae scilicet injuria amarissimo eum felle iracundiae commovit, et ita plane, ut minaretur sancto, in cujus nomine dedicatam regebat ecclesiam, quia nisi sibimet altile suum, quod perdiderat, redderet, nequaquam sibi de caetero ecclesiastica officia celebraret. Et tanquam linguae vesania non plene sufficeret, manibus est ausus excidere, et ipsum altare virgis verberare aggressus est. Quid plura? Mane die altero, gallina rediit, et exceptis alis, et capite, omnibus aliis deplumata pennis, nullum laesionis in toto corpore vestigium reportavit, ut liquido monstraretur, quia presbyteri licet insani voces divina pietas omnino non respuit, dum in ejus perniciem devolandi licentiam [Col. 0127A] accipiter non accepit. Et quid mirum si divina dispensatio per qualescunque sacerdotes, orthodoxos tamen, miraculorum virtutes ostendat, cum per ipso quoque haereticos saepe signa suae potentiae manifestet? Nam, ut de caeteris 113 sileam, quod in Tripartita historia legitur, non absurdum videtur, si eisdem verbis simpliciter inferatur: «Interea, inquit, incendium in civitate Constantinopolitana factum, paulatim pervenit ad thermas, quae vocantur Achilleae, demum ad locum, qui dicitur Pelargus, ita ut Novatianorum comprehenderetur ecclesia. Tunc fertur Paulum eorum episcopum inter flammas restitisse ecclesiae, supplicantem Deo, ne ecclesia pariter concremaretur. Qui locus ereptus est, et hactenus stat illaesus, [Col. 0127B] in quo loco septima decima die mensis Augusti apud Novatianos collectio celebratur. Hunc itaque locum non solum Christiani, sed et pagani ex tempore venerantur.» Sed haec virtutum signa, quae vel per haereticos, vel per indignos rectae fidei sacerdotes operatur divina dispensatio, sacerdotes (quia non cujuslibet eorum merito, sed ministerio conceduntur) nequaquam eos, vel ab his, quae merentur, suppliciis liberant, vel apud districtum Judicem perpetrati reatus excusant. Unde enim aucupantur gloriam, in confusionis decidunt ignominiam: et quo magis extolluntur favoribus adulantium, eo proclivius in damnationis aeternae praecipitia demerguntur. Et saepe tales terribili morte percussi, luce clarius indicant, quam revera reprobi fuerint, qui specie [Col. 0127C] tenus quasi mirabiles apparebant. Nam et is, cujus paulo ante meminimus, Fesulanus episcopus cum tantae pravitatis esset, ut et laicus ejus frater honestae ac modestae vitae cum eo familiaritatem habere minime dignaretur, signorum tamen adeo virtutibus coruscabat, ut in dedicatione unius duntaxat ecclesiae quinque coram omni populo daemoniacos curasse constanter a perhibentibus asseratur. Sed quia non suis, sed alienis miraculis claruit, ad obitum veniens, ultrici ante ignem igniti corporis animadversione signavit. Pabula siquidem perniciosae uredinis in pede ejus pestilenter exorta, sic totam plantam, tibiam, coxamque cum inguine simul ac genitalibus comprehendit; ut usque ad vitalia serpendo procederet, et velut aridi materiam stipitis [Col. 0127D] viscera ejus interna depascens, occultis eum vaporibus conflagraret, quatenus hic jam primitivus igni accenderet, quem flamma postmodum nunquam deficiens absorberet. Tam quippe intolerabilis, atque immanissimi languoris nimietate constrictus, nec dignam cognoscitur poenitentiam suscepisse, nec mulierum a se contubernium, quarum etiam tunc impudenter uti ministerio non verebatur, voluit absentare.
Porro autem cum Redemptor noster dicat, «quia in digito Dei ejiceret ipse daemonia (Luc. XI) ,» digitus autem Dei procul dubio Spiritus sanctus accipitur; evidenter agnoscitur, quia nunquam daemones e corporibus hominum nisi per virtutem Spiritus [Col. 0128A] sancti expelluntur. Unde liquido manifestum est quia episcopus ille licet indignus, licet fuerit Simoniacus, et illecebrosae luxuriae spurcitia maculatus, daemones tamen effugare nullatenus potuisset, si virtutem in se sancti Spiritus non habuisset. Nam et Samson, qui contra legis divinae praecepta alienigenae nationis meretricibus utebatur, numquam tam durissima vincula evadere potuisset, totque 114 hominum millia solus trucidare, nisi eum fortitudo sancti Spiritus roborasset (Judic. XIV) . Praeterea et prophetes ille falsus sine prophetica sancti Spiritus revelatione non fuit, qui fallendi artifex virum Dei Bethel revertentem contra divina praecepta comedere per accurata mendacia persuasit, asserens: «Angelus, inquit, locutus est mihi in sermone Domini, dicens: [Col. 0128B] Reduc eum tecum in domum tuam, ut comedat panem, et bibat aquam (III Reg. XIII) ;» moxque Scriptura sequitur: «Fefellit eum, inquit, et duxit secum (Ibid.) ;» et paulo post: «Cumque sederent ad mensam, factus est sermo Domini ad prophetam, qui reduxerat eum, et exclamavit (Ibid.) ,» rei videlicet ordinem, quo perimendus erat, quoniam voti Domini inobediens fuerat. Ubi notandum quod, quem fefellisse fratrem Scriptura prius evidenter accusat, ad eumdem mox sermonem Domini factum, ac verissima prophetasse, indubitanter affirmat. Et certe, si facti hujus ordo diligenter pensatur, deceptor iste procul dubio viri innocentis homicida fuisse convincitur: in talem tamen Spiritus sanctus venire non renuit, et in ipso captiosae deceptionis articulo, dum curat [Col. 0128C] per mendacium fallere, coactus est per veritatis oraculum prophetare. ( Vide scholia. ) Enimvero quis Heli sacerdotem nesciat reprobum, et tam pro lenitate sua, quam pro liberorum effrenata licentia divinae animadversionis sententia condemnatum? Ejus tamen benedictione non fuit sterilis uterus Annae, cui nimirum fecunditatem imprecatus est vulvae. Ait enim Scriptura: «Benedixit Heli Elcanae, et uxori ejus, et dixit: Reddat tibi Dominus semen de muliere hac pro foenore quod commodasti Domino;» moxque subjungit: «Visitavit ergo Dominus Annam, et concepit, et peperit tres filios et duas filias (I Reg. II) .» Hanc itaque benedictionem efficacem reddidit non meritum hominis, sed officium sacerdotis: et quod non habebat causa ministri, virtus exhibuit ministerii.
Quid denique officiat Simoniacus, si ordinandis manus imponat, cum neque id quod habetur, auferre, neque quod divinitus augetur, praevalet inhibere? Illud siquidem coelestis gratiae munus non de marsupio extrinsecus satagentis, sed de thesauro profertur invisibiliter praesidentis. Nam etsi fur sit ille qui seminat; terra tamen, auctore Deo, vires germinandis frugibus administrat. Licet sordida sit manus, aut leprosa, quae plantat; mundus certe fructus decerpitur, cum ad maturitatis plenitudinem pervenitur. [Col. 0129A] Ex adulterino saepe conjugio pulchra soboles nascitur, et ex obscena voluptate parentum spectabilis oritur species liberorum. Alios quidem filios Jacob ex legitimis uxoribus genuit, alios ex concubinarum servili conditione suscepit: at cum ad capessendam haereditatem utrique perveniunt, parili inter se distribuendarum sortium jure ceduntur (Gen. XXX) . Phares de theristrata et exposita in bivio nascitur, sed non minimus inter Israelitarum 115 cognationum principes invenitur (Gen. XXXVIII) . Salomon ex ea, quae fuit Uriae, cognoscitur habuisse principium, qui tamen regalis sceptri tenuit incomparabiliter principatum (II Reg. X; I Par. III) . Obed certe ex Ruth Moabitide duxit originem, sed egregium regem David, magnum videlicet meruit habere nepotem. [Col. 0129B] Booz quoque Rahab meretrix genuit, qui tamen in regali Dominicae genealogiae catalogo meruit numerari (Matth. I) . ( Vide scholia. ) Et quid alios memorem? Quandoquidem et ipse Dei mediator, et hominum, de peccatoribus originem duxit, et de fermentata massa sinceritatis azymam absque ulla vetustatis infectione suscepit: imo, ut expressius dicam, ex ipsa carne virginis, quae de peccato concepta est, caro sine peccato prodiit, quae ultro etiam carnis peccata delevit.
Quid ergo mirum, si valida manus Domini, atque ad quodcunque voluerit, efficax, hoc faciat in Spiritu, qui vivificat, quod agere probatur etiam in carne, quae non prodest quidquam? (Joan. VI.) Qui enim facit, ut sinistra principia ad faustos proveniant [Col. 0129C] exitus, et hoc in rebus utique terrenis, quomodo credendus est idipsum propensiori dispensatione non agere in spiritualibus sacramentis? Nimirum qui praecipit arborem sordidi plantatoris nescire contagium, cur etiam negetur ab his, qui consecrantur, omnem scelerati consecratoris prorsus habere reatum? Qui manseres cum legitimis, ancillarum filios cum herilibus, in consortium velut nanciscendae haereditatis adscivit, nec aliqua eos ab his inaequalitate discrevit; quid mirum si et eos, qui a pravis sacerdotibus sunt promoti, cum iis simul, qui a bonis ordinati sunt, parili faciat sacerdotalis officii dignitate potiri? Quod plane nequaquam fit per meritum consecrantis, sed per verbum potius Dei vivi, et permanentis. Verbo denique Dei Patris dictum est: [Col. 0129D] «Germinet terra herbam virentem, et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus suum (Gen. I) .» Et ecce hoc verbum ita hodie permanet illibatum, ut nequaquam diversitatem agricolarum imitetur proventus fructuum, sed juxta uniuscujusque genus proprium semen in herbis, proprium reperiatur in pomis. Quod profecto semen rursus terrae committitur, ac postmodum non diversum, sed juxta sui generis speciem praeparatur. Si ergo ex verbi divini virtute, terra, quod accipit, ad eamdem similitudinem reddit; quid mirum, si sacerdotalis illa benedictio, quae tanquam semen in accedentis animam jacitur, sacerdotium per afflatum Spiritus sancti invisibiliter operetur, atque ideo non [Col. 0130A] jam seminantis imago digne requiratur in fructu, sed sola, ut ita dixerim, seminis similitudo procedat? Dixit etiam animalibus Deus: «Crescite, et multiplicamini (Ibid.) .» Ex cujus videlicet efficacia verbi, cuncta usque nunc creantur animantia: non certe principaliter nova, sed ex eodem originali semine per traducem propagata.
Cum igitur verba illa, quae nimirum semel prolata sunt, tam immobiliter vigent, quid ex illis sacerdotalium benedictionum verbis est sentiendum, quae sacra prorsus, atque divina idcirco semper in promovendis exterius repetuntur, ut mysterium intrinsecus operentur? Nam cum 116 incantatorum verbis inesse tanta virtus asseratur, ut eis tanquam lapidibus injectis serpens percussa frangatur; quid [Col. 0130B] mirum si sacerdotalis benedictio sacramentum in se virtutis divinae contineat, unde ille sacerdos, qui admotus, est fiat? Nunquid enim majoris sunt virtutis incantatoria verba, quam illa efficacia prorsus, et mystica, ac divini nominis invocatione sacrata?
Illud sane mirandum, cur tanta stoliditate desipiant, qui Simoniacos baptizare efficaciter posse, consecrare autem nullatenus posse, impudenter affirmant? Et quanquam de hoc jam superius sit breviter disputatum, non abs re videtur adhuc enucleatius [Col. 0130C] disserendum. Ponamus ergo in medium Simoniacum baptizantem, eumdem quoque nihilominus consecrantem, et discernamus, si possumus, cum baptismus per eum traditus valeat; cur consecratio in irritum cedat, ac sicut dicitur, sacramenti vires amittat? Ecce is, qui baptizat, post prima fidei rudimenta, quae catechumenum docuit, juxta ecclesiasticae institutionis morem mox orationes super eum dicit, quae videlicet in hoc ipsum sacerdotali sunt auctoritate compositae, sicque per exorcismi gratiam malignum hostem, qui eotenus in eo tyrannidem exercebat, expellit, et Spiritum paracletum invocando piis in eum precibus introducit. Sed quid aliud etiam consecrator agit, quam quod orationes nihilominus dicendo canonicas, eumdem Spiritum [Col. 0130D] sanctum super eum, qui provehitur, invocat: atque ut in eum descendere dignetur, exorat; nisi quod majus quid per baptizantem agitur, quam id sit, quod per consecratoris officium exhibetur? Plus est enim Spiritum sanctum in eum, in quo nondum fuerat, nova dignatione descendere, quam eum, cui per fidem jam inerat, ad superioris gradus ordinem promovere. Per catechizantis namque, sive baptizantis officium et spiritus immundus expellitur, et in novo homine advenienti Deo habitaculum praeparatur; sicut videlicet ejusdem exorcismi verba testantur, quibus per adjurationis imperium ad iniquum spiritum dicitur: Tu autem effugare, diabole, appropinquabit enim judicium Dei. In consecrationibus autem [Col. 0131A] non malum, quod jam deletum abesse videbatur, expellitur; sed bonum, quod collatum fuerat, per cumulum gratiae plenioris augetur. Credendumne est ergo, ut unus idemque homo, et quod majus est, agere: et quod minus est, non possit implere? At fortassis e contrario dicitur: Quia nulla videntur inesse illis initiandae fidei rudimentis, quae nequaquam adhibentur consecrationis peragendae mysteriis, ut videlicet sal, quod in neophytos mittitur; aqua, cui baptizandus immergitur; chrisma etiam quo linitur. Sed haec quidem per se considerata, nuda sunt elementa, nullumque habere noscuntur mysticae dignitatis arcanum; ad orationem autem sacerdotis, 117 et invocationem divini nominis, virtutis intimae concipiunt sacramentum.
[Col. 0131B] Non ergo in rebus materialibus, atque terrenis, sed in precibus sacerdotum, et invocatione divinitatis, sive consecrandi, sive baptizandi sacramenta consistunt: quanquam et in consecrationibus sacerdotum sanctificatum oleum videatur nihilominus adhiberi. Cum ergo unus, idemque videlicet Simoniacus utrobique canonicarum orationum ordinem expleat, utrobique nomen divinitatis regulariter invocet, quando per eum in baptismo Spiritus sanctus datur, quomodo in sacerdotali promotione non detur, non rationis penetrat sensus, non humanus discernit intuitus. Sed dicitur e contra: quia Simoniacus, quod non habet, dare non potest.
Age ergo, quid est, quod in faciem catechumeni sacerdos insufflat, dicens: Exi ab eo, immunde Satana; [Col. 0131C] da honorem Deo vivo et vero, da honorem Spiritui sancto. Quibus utique verbis patenter ostenditur, quia per illam hominis insufflationem, arcano nimirum divinae virtutis agente mysterio, et spiritus malus expellitur, et Spiritus sanctus introire dignatur. Quod nimirum totum si ita per insufflationem nihilominus Simoniaci, sicut et per boni sacerdotis impletur officium; cur quod in uno sacramento posse conceditur, posse etiam consequenter in altero denegetur? Nam etsi baptismus, quod absit, venaliter praebeatur, tametsi sacro canoni sit vehementer adversum, nequaquam credendum est plenae atque perfectae regenerationis non habuisse mysterium: ideoque is, qui baptismum sub hac pecuniae praestatione suscepit, nec digne rebaptizandus asseritur, [Col. 0131D] nec expers divini muneris judicatur. Quod si ad tantae pervicaciae prorumpatur insaniam, ut Simoniacorum etiam baptismus irritus judicetur, hic non nostra fatigetur instantia, sed generaliter occurrat omnis catholicae fidei disciplina, et universalis adversus eum armetur Ecclesia: quia nimirum omnia sanctorum Patrum convellere nititur instituta.
At fortassis illud objicitur, quod beatus papa Gregorius de Simoniacorum damnatione testatur, dicens: «Benedictio, inquit, illi in maledictionem [Col. 0132A] convertitur, quia ad hoc promovetur, ut haereticus fiat.» Probamus nempe sententiam, nec ab ea fas ducimus dissentire. Ille siquidem maledictus, ille haereticus est; qui male, quod bonum erat, accepit. Quod acceptum est autem, in se quidem bonum est, sed accipienti factum est malum: nam et buccella, illa videlicet Judae porrecta (Joan. XIII) , non de bona facta est mala: sed illi facta est malum, qui bonum non bene, quia indigne suscepit: atque ideo si eamdem buccellam Judas alii tradidisset, nullam sacrum munus in se maculam ex dantis culpa contrahere, nullum necesse fuerat in accipientem contagium redundare. Hodieque etiam si de sacrosancto altari Dominicum corpus quilibet indignus accipiat, aliique contradat, 118 mundum est procul dubio quod [Col. 0132B] accipitur, nec divinae gratiae munus sordentis ministri labe foedatur. Et licet pravus quisque sibi judicium manducet, et bibat (I Cor. XI) , illud tamen, quod manducatur et bibitur, gratia Dei est. Gratia enim Dei gustavit mortem, quae est humanitas Christi. Omnia siquidem munda mundis, contaminatis autem et immundis nihil est mundum (Tit. I) .
Si ergo quod mundum est, idipsum est contaminatis immundum, fatendum est, quia sacerdotium, quod bono scilicet causa spiritualis est dignitatis, Simoniaco factum materia damnationis: ut inde sit iste sacerdos certe catholicus, inde ille veraciter asseratur haereticus. Nec mirum hoc in spiritualibus fieri, cum et in rebus corporeis facile possit eadem diversitas inveniri. Saepe enim cibus, qui alterum [Col. 0132C] vegetat, alterum gravat, et ex eodem curae medicinalis antidoto, alius interit, alius convalescit. Porro unus est ignis, quo simul et cera liquescit, et terra siccatur, et eadem candela, quae igne consumitur, et qua accedentes utiliter illustrantur, lumenque quod ad suum praebet interitum, inter tenebras videndi nobis factum est instrumentum; quid ergo mea interest, quod candela in cineres vertitur, dummodo lumen, quod ab ea mutuatus sum, mihi indeficiens perseveret? Ardeat, ardeat Simoniacus, unde catholicus illustratur: et eodem lumine, quo aliis ministrat, ipse ad defectus sui tenebras tendat, quatenus quod ardet, intereat; et quod illuminatum est, vivat. Sacerdotum quippe lumen quaerentibus lumen est: aestu vero ambitionis ardentibus, incendium est. [Col. 0132D] Quod ergo alter possidet ad propriae defectionis interitum, alter accipit ad salutis augendae provectum. Samson nempe de ore mortui leonis favum mellis eduxit, et ex arenti mandibula asini, aquis se profluentibus satiavit (Judic. XIV) ; sed nec aselli in aqua desidiam, nec belluinam gustavit in melle ferociam: utrobique nimirum, quod sumptum est juxta proprietatem suam in ore sapuit. Unde sumptum fuerit, ratio magnopere non discrevit. Quid etiam mirum, si quod fieri in aqua baptismatis cernimus, non dissimile quid fieri de Simoniacis arbitremur? Per eam nos novi in Christo renascimur, cum eadem aqua post expletum opus in cloacam despicabilem effundatur.
Sed jam sacros canones, quo vacat compendio, perscrutemur: et licet manifesta propositae quaestionis crebro non reperiatur inesse sententia, quid tenendum sit, quibusdam rerum collationibus approbemus. Novimus namque Nicaeno statutum esse concilio, ut Cathari, qui ad Catholicam revertuntur Ecclesiam, impositionem solummodo manus accipientes, in suis recipiantur ordinibus. Cur hoc, nisi quia illud haereticorum genus in catholicae fidei integritate persisteret, licet in quibusdam aliis superstitionibus oberrarent? Notum namque 119 est, quod Novatus, cujus ii sequebantur errorem, dogmatizaverat, [Col. 0133B] neque bigamis communicare, neque in persecutione lapsis, etiam post poenitentiam, veniam dare oportere. Si ergo et hi, qui jam ab his sunt haereticis ordinati, nequaquam suo sunt honore privandi, ob id scilicet, quia eorum consecratores in fide non titubant, quid de Simoniacorum ordinationibus sentiendum, qui et omnia fere institutionis ecclesiasticae jura conservant?
At fortassis objicitur quia Simoniaci nequaquam sunt in fide perfecti, nimirum peccantes in Spiritum sanctum, quem arbitrantur pecuniis coemendum. Ad quod facile respondemus, quia si haec districtae censurae subtilitas teneatur, etiam in Novatianis contra Spiritum sanctum quodam modo culpa perfidiae reperitur. Nam cum per Spiritum sanctum, qui [Col. 0133C] est remissio peccatorum, venia poenitentibus concedatur, constat procul dubio quia contra Spiritum sanctum pugnat, qui lapsis per poenitentiam non communicat. Sed aliud est in fide peccare, aliud est a fide recedere. Aliter nempe redarguendus est miles, qui in belli conflictibus enerviter cecidit, aliter ille plectendus, qui abjuratis militiae sacramentis, ad hostium castra dedititius transfugit. Non eadem servo poena debetur, qui in domesticis rebus sub domini sui imperio peccat, et illi, qui jugum servitutis excussit, ac jus extraneae dominationis elegit. Licet enim isti in regula fidei ex aliquo videantur offendere, non tamen eatenus, ut Spiritum sanctum arguendi sint haeretica pravitate negare. Atque ideo [Col. 0133D] cum revertuntur, quoniam peccaverunt, manus illis imponuntur; quia vero minime negaverunt, sacerdotalis gradus officio non privantur. At contra Ariani, qui adversus Spiritus sancti divinitatem manifesta prorsus impietate confligunt, ad catholicam fidem redeuntes, in mali accepti ordinis persistere dignitate non possunt. Credunt enim, sicut eorum sacrilega professio manifestat, quod Pater creator sit, Filius creatura, Spiritum vero sanctum creaturam creaturae damnabiliter asseverant.
Quia igitur virtutem sancti Spiritus in fide non habent, qua videlicet omnis Ecclesiae dignitatis ordo perficitur, apud eos facta ordinatio canonicis sanctionibus irrita judicatur. Sed non abs re fieri credimus, si quid de iis in suis Decretis Innocentius papa [Col. 0134A] reliquerit, hoc etiam sub ejusdem litteris inseramus. Arianos, inquit, caeterasque hujusmodi pestes detestamur: quia eorum laicos conversos ad Dominum sub imagine poenitentiae, ac sancti Spiritus sanctificatione per manus impositionem suscipimus: non videtur clericos eorum cum sacerdotio ministerii cujuspiam suscipere dignitatem. Quoniam quibus solum baptismum ratum esse permittimus, qui utique in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti perficitur, nec sanctum Spiritum eos habere ex illo eorum baptismate, illisque mysteriis arbitramur? quoniam cum a catholica fide eorum auctores discederent, perfectionem Spiritus, quam acceperant, amiserunt, nec dare ejus plenitudinem possunt, quae maxime in ordinationibus operatur; quoniam per impietatis [Col. 0134B] suae perfidiam potius 120 quam fidem dixerim, perdiderunt; nec fieri potest, ut eorum profanos sacerdotes dignos Christi honoribus arbitremur, quorum laicos imperfectos, ut dixi, ad sancti Spiritus percipiendam gratiam cum poenitentiae imagine recipiamus. In quibus nimirum decretalibus verbis manifeste datur intelligi, quia in promotionibus clericorum, non immerito fides ordinantis attenditur, ex qua videlicet pendet, ut ordinatio ipsa sive rata, sive irrita judicetur. Quod enim tenet ordinator in fide, accipit ordinatus in munere. Enimvero si Arianis recta fides inesset, etiamsi eos cujuslibet diversae pravitatis error involverit, facta apud eos consecratio non periret. ( Vide schol. ) Ubi notandum, quanta invocationi divini nominis reverentia debeatur, cum [Col. 0134C] et ab eis baptizati, quos tam perfida, ut ita dixerim, fides damnat, rebaptizari tamen omnino non audeant. Nam quia auctores eorum, ut dicitur, fidem rectam non habuerunt ad percipiendam sancti Spiritus gratiam, manus illis imponitur; quia vero in aquam sunt sub invocatione sanctae Trinitatis immersi, non sunt denuo baptizandi. Cum itaque sola sine fide verba sub haeretica Arianorum superstitione prolata, non audeant irrita judicari, quo pacto Simoniacorum consecratio robur non habeat, in qua cum fide, et caetera observantiae regularis sacramenta concordant?
[Col. 0134D] De Donatistis quoque novimus (AUG. contra Cresc. gram., lib. II, c. 9.) Carthaginensi concilio fuisse concessum, ut cum ad unitatem catholicam quilibet eorum redire disponeret, si hoc paci Christianae prodesse videretur, cum suo reciperetur honore. Sicut autem in generali haereseon enumeratione didicimus, Donatistae non admodum sunt fidei errore traducti, sed irati potius, quia Caecilianus quidam contra eorum votum in Carthaginensi inthronizatus sit sede, schisma fecerunt, et ab ecclesiastica communione praecisi sunt: et quanquam certum sit, quod Spiritum sanctum, nisi intra sanctam Ecclesiam catholicam nemo possit accipere: apud eos tamen quilibet ordinatus, si paci hoc consulat, non privatur honore, quia perseverat in fide. Cum ergo [Col. 0135A] bonatista, qui procul dubio schismaticus est, et dono sancti Spiritus probatur alienus, in percepti honoris ordine valeat aliquoties permanere, luce clarius constat, quia consecratio non ordinati, vel ordinatoris est meritum, sed ad utriusque potius fidem totum respicit sacramentum. Alias sive Donatista Donatistam, sive Novatianus Novatianum ad clericatus jura promoveat, quae est in utrolibet dignitas meritorum, ut divinae gratiae mysterium vel iste dare, vel iste possit accipere? Sed inter malum, et malum, dantem videlicet, et accipientem, bonum versatur in medio, quod neutrius vitio a sua novit generositate deterreri. Nimirum, si leprosus leproso praebet aurum, quod profecto rutilat, nulla scabrosarum manuum est varietate perfusum. Si caecus caeco lucernam porrigat, [Col. 0135B] 121 lux caecitatem nesciens, ex bajulorum manibus tenebras non admittit. Quapropter si recta fides adsit, videlicet ut in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum recte credatur, indigni etiam cujuslibet sacerdotis consecratio indifferenter impletur: nec propter indignum ministrantis meritum divinae gratiae munus perfectionis suae patitur detrimentum.
Unde praedictus papa Innocentius, cum de duabus haeresibus, Paulianistis videlicet, et Novatianis communiter disputaret, cur a Paulianistis venientes baptizandos esse decerneret, a Novatianis autem funditus prohiberet, causam his reddidit verbis, dicens: «Quia Paulianistae, inquit, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti minime baptizant, nec apud istos (videlicet Novatianos) de unitate Patris, [Col. 0135C] et Filii, et Spiritus sancti quaestio aliquando mota est.» Et ideo de omnibus segregatis haec sola electa est, cui istud crederent concedendum: quia nihil in Patris, et Filii, et Spiritus sancti sacramento peccarent.
Haec itaque venerabilis Innocentii verba ita definitiva sunt, atque perspicua, ut omnem nostris mentibus scrupulum auferant, nodumque propositae quaestionis indubitanter absolvant. Si autem per Paulianistas sacramentum idcirco dari non potest, quia fidem sanctae Trinitatis non habent; per Novatianos autem ideo potest, quia licet aliotenus haeretici sint, orthodoxae tamen fidei plenitudinem tenent: constat profecto quia si fides stat, consecratio robur obtineat: [Col. 0135D] nec actionis labefactatur vitio, quae fidei nititur fundamento.
Esto igitur, concedamus, vel potius asseramus, ut Simoniacus sit haereticus, sed et Novatianus haereticus, et Donatista simul haereticus: sed Simoniacus in Spiritum sanctum peccat, quia donum Dei comparat, et Novatianus certe in eumdem Spiritum sanctum peccat, quia lapsus etiam post poenitentiam de ejus remissione desperat; nihilominus etiam Donatista peccat in Spiritum sanctum, qui se ab Ecclesia segregat, extra quam videlicet Spiritus sanctus [Col. 0136A] inveniri non potest. Quid ergo causae est, ut cum illorum ordinatio rata esse decernitur, istorum frivola judicetur, praesertim cum nos non elaboremus, ut Simoniaci in eo, quem male mercati sunt, honore permaneant: sed id potius ne hi, qui ab eis gratuito ordinati sunt, locum sui gradus amittant? Ubi notandum, quanta sit in eorum, de quibus loquimur, conditione distantia; nimirum cum Donatistae Donatistas, Novatiani Novatianos eisdem videlicet erroribus irretitos, ad ecclesiastici gradus augmenta promoveant, Simoniaci autem non Simoniacos, sed innocentes potius ordinent et catholicos. Illis denique non hoc solum valeat opponi, quod fuerint ab haereticis ordinati, verum hoc insuper quod et ipsi fuissent indifferenter haeretici: isti autem nequaquam [Col. 0136B] sunt Simoniacae haeresi obnoxii, etiam si a Simoniacis 122 omni venalitatis remoto commercio, regulariter sint promoti atque in eisdem Ecclesiis sortiti sunt administrationis officium, ubi et sacri baptismatis percepere mysterium.
Utrum vero tales merito a suis arceantur honoribus, ex B. Leonis facile possumus auctoritate perpendere, si decretalem ejus sententiam suis hic verbis non pigeat annotare. Ait enim (dist. 62, c. Nulla ratio) : «Nulla ratio sinit, ut inter episcopos habeantur, qui nec a clericis sunt electi, nec a plebibus expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Unde cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam [Col. 0136C] ab istis esse tribuendum, quod nec doceatur fuisse collatum? Si qui tamen clerici ab istis pseudoepiscopis in eorum Ecclesiis ordinati sunt, quae ad proprios episcopos pertinebant, et ordinatio eorum cum consensu et judicio praesidentium facta est, potest rata haberi, ita ut in ipsis Ecclesiis perseverent, aliter vana habenda est talis ordinatio.» Ecce authentico Leonis papae judicio, quos neque cleri, neque plebis consensus elegit, nec cum metropolitani judicio provincialium episcoporum concordia consecravit, inter episcopos non habentur: et tamen hi, qui ab eis sunt in propriis Ecclesiis judicio praesidentium ordinati, nequaquam sunt injuncti gradus honore privandi; videlicet ut is, qui ad episcopatus officium cum tanta usurpatione prorupit, [Col. 0136D] ut adversus eum omnium fere vota concurrant, et sibi, quod accepit, prodesse nil valeat, utpote qui inter episcopos non habetur, et aliis prosit, quatenus qui ab eo promoti sunt, a suis nequaquam arceantur honoribus. Sed quis neget potuisse illic etiam venalitatis intervenire commercium, ubi ad honoris culmen tam obstinata, tam inopportuna fuerit ambitione subreptum? Qui tamen aliis habet, quod sibi non habet: quia videlicet alios consecrare permittitur, cum et ipse inter episcopos non habeatur. Saepe sterili trunco secundus ramus inseritur, qui nimirum in eo, quod germinat, non trunci, sed propriae naturae jura conservat.
Quid dicam, quod ex his, qui ab impiissimis sunt haereticis ordinati ecclesiastica videatur subvenire auctoritas, et in promulgandis super hac disceptatione judiciis, non tam veterem perfidiam promoventium, quam novam fidem, et resipiscentiam consideret promotorum? Qui enim decretis pontificum solerter incumbit, non ignorat eumdem, cujus supra paulo ante meminimus, Innocentium papam licentiam permisisse, ut omnes, qui ante damnationem Bonosi haeretici ab eo fuerant ordinati, si relicto atque damnato ejus errore, ecclesiasticae unitati se sociare disponerent, in suis honoribus permanerent. [Col. 0137B] Et quidem Bonosus, prout in ejusdem decretis invenitur, Photinianus fuisse dignoscitur. Photiniani autem 123 negant Christum Deum ante saecula ex Patris substantia genitum extitisse. Ii nimirum, quia cum Judaeis Dei Filium negare non metuunt, cum eisdem quoque participium non diversae damnationis incurrunt.
Cum ergo ii, qui non modo a tam pernicioso consecrati referuntur haeretico, sed ejus insuper involuti erroribus, in acceptis permanere gradibus permittuntur; facile deprehenditur, quid de iis, qui a Simoniacis non simoniace sunt provecti, meritoque judicetur. Cui non dissimile etiam illud est, quod Anastasius papa de haeretico Acacio decrevit, cujus nimirum decretales sententiae tam elimate digestae [Col. 0137C] sunt, nostrisque allegationibus per omnia congruentes, ut etiamsi quae a nobis prolixius exarata sunt, cuncta deessent, ad comprobandum quod in praesenti disputatione versamur, plene sufficiant. Quapropter nec nos pigeat de stylo ejus hic aliquando productius recensere, ut quod loquimur, non ex propriis adinventionibus, sed ex Patrum regulis videamur excerpere. Ait namque inter caetera (Dist. 19, c. 1) Anastasio imperatori: «Secundum Ecclesiae, inquit, catholicae consuetudinem, sacratissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum de his, vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes, sive levitas, secundum canones ordinavit, ulla ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quo forsitan [Col. 0137D] per iniquum tradita sacramenti gratia minus firma videatur. Nam et baptisma, quod procul sit ab Ecclesia, sive ab adultero, sive a fure fuerit datum, ad percipientem minus pervenit illibatum, quia vox illa, quae sonuit per columbam, omnem maculam humanae pollutionis excludit;» quod declaratur cum dicitur: «Hic est, qui baptizat in Spiritu sancto et igne (Matth. XXIII) .» Nam si visibilis solis istius radii cum per loca fetidissima transeunt, nulla contactus maculatione inquinantur: multo magis illius, qui istum visibilem fecit, virtus nulla ministerii indignitate contingitur. Nam et Judas, cum fuerit sacrilegus atque fur (Joan. XXIII) , quidquid egit inter apostolos pro dignitate commissa, non est reprobatum: et beneficia, per indignum data, nulla ex hoc [Col. 0138A] detrimenta senserunt, declarante hoc ipsum Domino manifestissima voce: «Sederunt, inquit, Scribae et Pharisaei super cathedram Moysi; quae dicunt vobis, facite; quae autem faciunt, nolite facere: dicunt enim, et non faciunt (Matth. XXIII) .»
Quidquid ergo ad hominum provectum quilibet in Ecclesia minister pro officio suo videtur operari, hoc totum contineri implendo divinitatis effectu, ita ille, per quem Christus loquitur, Paulus affirmat: «Ego plantavi: Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit (I Cor. III) ,» et paulo post idem Anastasius: «Ideo ergo et hic, cujus nomen dicimus esse reticendum: male bona ministrando, sibi tantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est, in aliis perfectionem suae virtutis obtinuit.» [Col. 0138B] Ecce vir apostolicus tanquam pro nobis staret, nostram in se causam suscepisse perpenditur, ita ut pene nihil nobis dicendum super hujus quaestionis materia videatur reliquisse. Eatur ergo et tantae auctoritati improbe resistatur, nec sufficiet censoribus novis, quod principibus 124 videbatur antiquis; ut dum discretio non tenetur, etiam pietas amittatur. Quidam namque dum sancti, plusquam sunt, videri appetunt, sic corrupta conantur abscindere, ut aggrediantur etiam, quae sincera sunt lacerare: utque ad plausus hominum videantur in censura justitiae districte persistere, non verentur a pietatis tramite crudeliter aberrare.
Quid isti dicturi sunt, audiant de his quoque, quos post damnationem Acacius ordinavit, quid idem papa decreverit: non enim eos arbitror ista legisse, quod constat ab iis temerario dissonare judicio. Audiant igitur pietatem apostolicae sedis, et a duritia proprii emolliantur examinis. Post illa siquidem, quae praemisimus et ista subjungit: Quod si aliquorum, inquit, in tantum se extendit curiosa suspectio, ut imaginentur prolato a papa Felice judicio, postea inefficaciter in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse: ac proinde oportet eos metuere, qui vel in consecrationibus, vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita beneficia divina videantur: meminerint in hanc quoque partem similiter tractatum [Col. 0138D] praevalere superiorem, quia non sine usurpatione sacerdotii adjudicati hoc egit, in quo virtutem suam obtinentibus mysteriis in hoc quoque aliis rea sibi persona non nocuit. Nam ad illum pertinuit, quod tuba Davidica ita canitur: «Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis (Psal. LXII) .» Nam superbia semper sibi, non aliis facit ruinam. Quod universa Scripturarum sententia coelestium testatur auctoritas, sicut etiam per Spiritum sanctum dicitur in Propheta: «Non habitabit in medio domus meae, qui facit superbiam (Psal. C) .» Unde cum sibi sacerdotis nomen vindicaverit, condemnatus in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est; [Col. 0139A] quia non populus, qui in ministeriis donum ipsius sitiebat, exclusus est; sed anima illa, quae peccaverat, justo judicio proprie erat obnoxia, quod ubique numerosa Scripturarum testatur instructio.
Quid jam dicetur ad ista? Quae adversus haec poterit callere versutia, quae veritati repugnantibus suppetere poterunt argumenta? Ecce de una hic persona specialiter agitur, sed universalis est causa quae generaliter definitur: non tamen nos tanquam pro haereticis stantes, ad hoc ipsa praescribimus, ut reliquas sanctorum Patrum sententias, quae in eos, eorumque ministerium severius vindicant, destruamus: sed ideo plane, ut dum, quae in prioribus sanctis fuerit, moderatio discretionis attenditur, ab his quoque, qui nunc sunt, nequaquam per [Col. 0139B] immoderatam justitiam limes recti examinis excedatur: ne iis etiam illud congruere videatur, quod de quibusdam eorum similibus per Apostolum dicitur: «Quia zelum Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X) .» Qui igitur ab haeretico, 125 eodemque sedis apostolicae auctoritate damnato, promoti sunt, a sui gradus administratione non corruunt: et qui a Simoniacis non Simoniaci consecrati sunt, honoris accepti periculum sustinebunt? Dura certe sententia, et indiscreti examinis prorsus inhumana censura: ut quos conscientia reddit innocuos illata redarguat poena plectendos, et in eos severitas judicialis extendatur, quos praesumpti piaculi temeritas non accusat. Ubi enim non est admissum crimen, cur inferatur poenale supplicium? [Col. 0139C] Ubi non est reatus, cur innocens exhibeatur ut reus? Quod praejudiciale censeretur etiam in tribunalibus judicum, cur rectum videatur in sanctorum concilio sacerdotum? Solent certe pii pontifices ad depositionem unius cujuslibet sacerdotis ex intimis visceribus suspirium reddere, uberibus lacrymarum rivis tristia ora perfundere, cunctique astantes piae compassionis coguntur studio condolere.
Ecce nunc tota pene Christi Ecclesia ad unius sententiae calculum sacerdotibus destituitur, et ut tolerabile videatur, sacerdotum populus in commune deponitur, et risus habetur. Cur non illud saltem reducitur ad memoriam, quod per Ezechielem divina vox clamat, dicens: «Anima, quae peccaverit, ipsa morietur: pater non portabit iniquitatem filii, [Col. 0139D] filius non portabit iniquitatem patris: justitia justi super eum erit, et impietas impii erit super eum?» (Ezech. XVIII.) Isti autem fraternae calamitatis avari hoc satagunt, ad hoc enituntur, ut anima, quae non peccaverit, intereat: et alieni facinoris innocens, poenas exsolvat. Anhelant enim, ut filii addicantur iniquitatibus patrum, et justi proscribantur criminibus impiorum, atque ut manifestius eloquar, eos, qui Simoniaci non sunt, Simoniacorum poenis adjudicant, et pro illorum negotiatione condemnant qui exsecrabilis negotii crimen prorsus ignorant.
Quis enim nesciat usque ad hujus Henrici clementissimi [Col. 0140A] regis imperium, praesulatumque reverendae memoriae Clementis papae, istiusque beatissimi Leonis apostolici, quo nunc videlicet praesule, sancta se gubernari gratulatur Ecclesia, per occidentalia regna virus Simoniacae haereseos lethaliter ebullisse, ita ut quod passim fiebat licenter admissum, ultoriae animadversioni nequaquam duceretur obnoxium, et quod erat fere omnibus consentaneum, pro regula tenebatur, tanquam legali sanctione decretum? Quid ergo commeruit, quid peccavit, qui matrem suam Ecclesiam, in qua nimirum ex aqua et Spiritu sancto renatus est, simpliciter adiit, atque ubi baptismum, illic etiam gratiam consecrationis accepit? Suum quippe non erat, ut de consecraturi se persona disputare debuerit, propterea quem apud Ecclesiam [Col. 0140B] suam praesidere in episcopali cathedra reperit, ab eo ad ordinem promoveri integrum duxit. Quid enim faceret, cui et nomen dare in professione sacrae militiae 126 necessitas imminebat, et migrare tamen ad alienae dioecesis episcopum non licebat? Cur non antiqua sanctorum Patrum gesta, sive praecepta subtilius pertractantur: ut dum judicii censura depromitur, eadem semper discreti moderaminis linea teneatur? Nam et is qui supra, magnificus Leo, omnes clericos ab haereticis venientes, in iis quidem, quos jam adepti sunt, praecepit ordinibus recipi, ad altiores autem gradus prohibet promoveri. Cujus decreti nos titulum contenti sumus hic breviter adhibere, ad texturam autem mittimus, quibus vacat diffusius illic exarata perlegere: «Quod omnis, inquit [Col. 0140C] (I, q. 1, c. Si quis haereticae) , cujuslibet ordinis clericus, qui catholicam deserens, haereticae communioni miscuerit se, si ad Ecclesiam reversus fuerit, in eo gradu, quo erat, sine promotione permaneat.» Ponamus itaque, ut Simoniaci in nullo a caeteris haereticis differant, atque per schismaticam sectam similiter, cum eis ab ecclesiastica communione procul recedant; in sacerdotio tamen, vel caeteris gradibus quicunque jam ab eis promoti sunt, Leoniano decernuntur permanere judicio.
Sed dicitur e diverso, ecce B. papa Gregorius clamat: «Si quis, inquit (II, quaest. 1, Quisquis) , ad Simoniacae [Col. 0140D] haereseos, vel neophytorum facinus emendandum officii sui consideratione vehementer non exarserit, cum illo se non dubitet habere portionem, a quo hoc piaculare flagitium sumpsit exordium.» Concedimus, inquam, et a sancto viro, quod absit, non diversa sentimus, nimirum, ut unusquisque fidelium ad emendandum pestis utriusque flagitium pro viribus satagat, atque ut Simoniaci cum neophytis pariter deponantur, recti examinis zelo inardescat. Nos itaque non pro Simoniacis stamus, quos nimirum damnandos esse omnis sacri eloquii testatur auctoritas: sed sicut ex sanctorum Patrum multimoda sanctione colligimus, gratis a Simoniacis ordinatos, jure in suis ordinibus retinendos esse libere [Col. 0141A] profitemur. Itaque qui Gregorium ad suae probationis indicium devocat (GREG. Hom. in Evang. ), Gregorianum quoque testimonium admittere reciproca vicissitudine non contemnat, et non qualecunque, sed pro ipsa re, ut dicitur, ad vivum tangat, ac litigandi terminum de caetero verbosis imponat. Denique dum in homilia quadam de Simoniacis loqueretur, adjecit: «Qui namque sunt in templo Dei hodie, qui columbas vendunt, nisi qui in Ecclesia pretium de impositione manus accipiunt, per quam videlicet impositionem Spiritus sanctus coelitus datur?» Ecce si sancti hujus viri auctoritati fides adhibenda decernitur, non est cur disceptationis controversia ulterius protrahatur. Quid enim liquidius, quid apertius, quam quod dicitur, quia videlicet manus impositione, [Col. 0141B] qui venditur Spiritus sanctus, coelitus datur?
Atque, ut idipsum adhuc arctius inculcaret, tardioremque sensum plenius eo, quod dicebatur, instrueret, quod manifeste praemiserat, replicare 127 non piguit, dicens: «Columba igitur venditur, quia manus impositio per quam Spiritus sanctus accipitur, ad pretium praebetur.» Si ergo per illam manus impositionem, quae ad pretium praebetur, Spiritus sanctus accipitur; quid minus sacramenti in Simoniacis, quam in gratuito promotis sacerdotibus invenitur, nisi quia fonte, quem aliis salubriter influunt, ipsi damnabiliter irrigantur: et viperarum more, dum filios pariunt, ipsi moriuntur? Quid enim mirum, si in ministeriis spiritualibus ex malis ordinatoribus boni ministri fiant, cum et in [Col. 0141C] generatione carnali non dissimile quid saepe contingat? Certum namque est, quod videntes filii ex caecis genitoribus prodeant, et gibberosis atque debilibus integra membris soboles et procera succedat. Plane nec virtus ordinantium eis augmento est, qui per sinistra gradi non metuunt: nec rursus eorum pravitas illis officit, qui per lineam rectae conversationis incedunt. Quid enim Samueli praejudicasse cognoscitur, quia Heli discipulus fuit? (I Reg. II, 3.) Aut quid profuit Nicolao, quia apostolica eum electio in gradum leviticae administrationis assumpsit? Ille siquidem cum Stephano simul impositionem apostolicae manus accepit et periit (Act. VI) ; iste in Ophni et Phinees pravitate convixit: et quia propheta Deo fidelis esset, cunctis innotuit. Unde par fuerat, ut ii, [Col. 0141D] qui omnes aestuant in commune deponere, illud saltem Innocentii superius memorati, praelata moderaminis dispensatione servarent. Nam cum de his, qui ab haereticis ordinati sunt, disputaret, post multa subjunxit, dicens: «Quoties, inquit, a populis, aut a turba peccatur, quia in omnes propter multitudinem non potest vindicari, inultum solet transiri.»
Illud quoque, quod crebrius iterari multis referentibus audio, tacite praetereundum non duco. Quid enim quod nonnullos venerabiles viros, quos constat proculdubio a Simoniacis ad sacerdotium provectos, [Col. 0142A] et usque ad obitum novimus offerendis indesinenter sacrificiis institisse; et nunc perspicue videmus insignibus miraculorum virtutibus coruscare? Nostra quippe aetate beati viri, videlicet, Rondaldus Camarinensis, Amitus Ramibonensis, Guido Pomposianus, Firmanus Firmensis, et quamplures alii sanctae conversationis studio floruerunt. Super quorum videlicet veneranda cadavera ex sacerdotalis auctoritate concilii sacra altaria sunt erecta, ubi nimirum divina mysteria miraculis exigentibus offeruntur. Evidens ergo clarescit indicium ex eorum manibus sacrificium divino conspectui quam suaviter sit, et acceptum, atque per eos divina dispensatio luce clarius innotescit; quia neminem caligo alienae perversitatis obnubilat, quem fulgor propriae religionis et honestatis illustrat: nec reatus obruit promoventium [Col. 0142B] ubi stat puritas et innocentia promotorum.
Sed dum haec aliquando cum religiosis quibusdam 128 episcopis agerem, ecce nunc in memoriam redit quod Ubertus Ariminensis, reverendissimus videlicet et honestissimus praesul, attulit: «Aequivocus, inquit, praedecessor meus Ubertus episcopus in sacrae sedis acquirendae commercio, teste provincia, nongentas Papiensis monetae libras appendit, qui tamen postmodum B. Arduinum, per quem omnipotens tot Deus exhibet stupenda miracula, in presbyterum consecravit, quem cum perquisissem e vestigio, utrum beatae memoriae vir ab offerendo in sua incolumitate perstiterit, usque ad ultimae decubationis articulum offerendo salutaribus hostiis sedulum [Col. 0142C] insudasse respondit.» Cum igitur omnes isti quorum supra meminimus, et consecrati a Simoniacis asserantur, et tamen acceptis usque ad finem vitae officiis permanentes, ita divino examini placuerint ut admirandis eorum meritis miranda testimonia signum perhibeant: constat procul dubio, quia promovendis coemptio non praejudicat, ubi promotus contractus venalitatis ignorat: nec distractoris in eum culpa transfunditur, qui distractionis crimine non tenetur.
Et quidem tolerabile fortassis utcunque videretur, si falsitatis assertio ordinem tantummodo praesentis vitae confunderet, nisi et praeterito saeculo omnem funditus spem atque materiam Christianae pietatis auferret. Dicunt enim, quod, quae tunc videbatur Ecclesia, domus erat simplex; quod credebatur altare, [Col. 0142D] purus lapis erat; sacerdotes, et qui reliquis cernebantur ordinibus constituti, prorsus laici erant, cunctisque spiritualis sacramenti viribus alieni; quod corpus et sanguis Domini credebatur, simpliciter panis erat et vinum; terrena substantia nulli sancti Spiritus virtute suffusa. Cuncta ergo falsa ferebantur, et frivola, et a Christianae redemptionis veritate penitus remota. Unde consequitur, ut patres nostri, sive haec falsa fuisse cognoverunt, sive veritatem fuisse, mendacium aestimaverunt, indifferenter omnes inevitabili necessitate perierint. Quid enim prodest periculum nosse quod non datur evadere? Aut quomodo valeat quis ad fontem veritatis attingere, si per devios anfractus gestiat, licet nescius, [Col. 0143A] oberrare? Solus ergo Simon potuit fluenta restinguere, tanquam obex medius inter Deum, et homines, humanum genus a Creatoris sui consortio seperare? Absit, absit, ut falsus homo rescindat quod verus Deus et homo confoederat. Absit, ut omnes homines obruere, et divina beneficia valeat perversitas humana delere.
Sed quid, quaeso, dicemus de his, quos post negotiationis nefandae commercium, per quadragenos, vel quinquagenos annos usque hodie aspicimus pontificales infulas obsidere? Nam, ut de eorum praedecessoribus taceamus sive proximis, sive longinquis, quos idem aliunde fures exhibuit, omnes qui istis obrepentibus tunc fuerunt ordinati, vel jam sunt ex hac luce subtracti, vel caliginosae senectutis [Col. 0143B] obstaculo ab exercendis officiis sunt remoti; unde necesse est, ut in eorum dioecesibus ab his tamen clericis sacra mysteria peragantur, qui ab iis, qui adhuc vivunt, Simoniacis ordinem susceperunt. Quid ergo de iis sentiendum est? Quid fatendum? 129 Nunquidnam sub eis tot millia hominum perire credenda sunt, qui ab eisdem sacramenti gratiam non habentibus, vana sacramenti specie deluduntur? Dicendumne est populo, ut vel aliarum dioecesium sacerdotes acquirant, vel ipsi transmigrantes ab iis, qui non a Simoniacis ordinati sunt, sacramenta percipiant? Sed ecce sacri canones vehementer obsistunt, et sine forma pontificis parochiarum limitem transcendentes, a communione repellunt. His igitur quandoque consulti, quod consilium [Col. 0143C] dabimus? Quibus nimirum juxta dispensatoriae assertionis inertiam nec indigenae possint mysteria sacra tradere, nec ad extraneos canonica permittatur auctoritate transire. Ad largissimae ergo divinae pietatis injuriam inevitabilis pereundi necessitas illis imponitur, quibus videlicet undique circumclusis nullo salutaris confugii remedio subvenitur. Verum nos diutius persequi ista postponimus, ut quae auditui saltem pavenda sunt, intelligenda potius, quam legenda sanae mentis judicio relinquimus; ut paucis sobrius lector agnoscat, dogmatis hujus auctores quantae impossibilitatis error involvat.
Quia igitur, ut de reconsecrationibus loqueremur, [Col. 0143D] congruenter occurrit, atque id solum huic nostrae lucubratiunculae demum restat, super hoc etiam themate, vel succincte nos tractare non pigeat. Plane qui sacri eloquii limen consuevit atterere, rebaptizationem et reconsecrationem sub ejusdem examinis didicit lance pensare. Sicut enim rebaptizatus Christum, quem induerat, exuisse convincitur; ita nimirum, et reconsecratus Spiritum sanctum, quem acceperat, evidenter probatur amisisse: et cum summi Verbi atque Paracleti una divinitas, eadem proculdubio credatur essentia, qui unum perdit alterum non habebit; atque ideo sicut nefarium est, si quis per iterationem baptismi Christum a se praesumat expellere: ita nihilominus exsecrandum, [Col. 0144A] si per reconsecrationem Spiritum sanctum non timeat abnegare.
Sed si ex decreto Felicis papae, ubi nimirum de rebaptizatis loquitur, breve quid apponere non gravemur, illic manifeste possumus colligere quid debeamus etiam de reconsecratione sentire. Inter alia siquidem ita prosequitur (De consecr. dist. 4, cap. Eos quos) : «Eos, inquit, quos episcopos, presbyteros, vel diaconos fuisse constiterit, et seu optantes forsitan seu coactos lavacri illius unici claruerit fecisse jacturam, et Christum, quem non solum dono regenerationis, verum etiam gratia percepti honoris induerant, exuisse, cum constet neminem ad secundam tinctionem venire potuisse, nisi se palam Christianum negaverit, et professus fuerit esse paganum, [Col. 0144B] quod cum generaliter sit in omnibus exsecrandum, multo magis in episcopis, presbyteris et diaconibus auditu saltem dictuque probatur horrendum. Sed quia idem Dominus atque Salvator clementissimus, et neminem vult perire, usque ad exitus 130 sui diem, in poenitentia, si resipiscunt, jacere conveniat. Nec orationi non modo fidelium, sed nec catechumenorum quidem omnimodis interesse, quibus communio laica in morte redhibenda est.» In quibus profecto verbis illud est solertius intuendum, quia si rebaptizatus idcirco Christum negasse dicendus est, quia post acceptum baptismum se negaverit Christianum; is etiam, qui reconsecrandus accedit, ideo Spiritum sanctum negasse convincitur, quia cum post consecrationem Spiritum sanctum se non accepisse [Col. 0144C] testatur.
Reconsecratus ergo a rebaptizato nequaquam diversa damnatione dividitur, cum nimirum pari impietatis piaculo sociatur, nisi fortassis et hunc sceleratius peccare quis asserat propter hoc, quod Veritas dicit: «Quia qui peccat in Patrem, et Filium, remittitur ei; qui autem peccat in Spiritum sanctum, neque hic remittitur, neque in futuro (Matth. XII; Luc. XII) .» Et revera si catholicorum edicta pontificum propensiori subtilitate discutimus, invenimus aliquam licentiam in rebaptizatione permissam, quam certe videmus reconsecrationi funditus denegatam (I, quaest. 1, Quod quidam; I, q. 1, Si qui) . Nam si quae superius dicta sunt memoria non patiamur excidere, animadvertimus a Paulianistis, aliisque [Col. 0144D] haereticis Spiritum sanctum non habentibus, baptizatos rebaptizari regulariter oportere. Ubi tamen baptismus iterari non dicitur, quia baptismus fuisse immunda prior ablutio non videtur. Reconsecrari autem a quocunque haereticorum genere veniant, prorsus nequeunt; quia hoc sacri canones omnino refugiunt. Quapropter satis miramur, cur tam prodigiosa quidam caecitate vesaniant, ut a Simoniacis ordinatos, denuo consecrandos esse decertent. Illud siquidem promulgant super Simoniacorum ordinatione decretum, quod illis etiam absonum probatur haereticis, qui orthodoxae fidei ne perexiguum quidem videntur habere vestigium. Haereticorum nempe alii rectae fidei sunt, et in suis gradibus recipiendi, alii [Col. 0145A] recta fide carent, et in suo persistere honore non debent.
Et quoniam a Simoniacis haereseos notam propulsare non possumus, jure quibus assignari videantur haereticis perspicue discernamus. Aut enim rectam fidem habere dicendi sunt, sicut Novatiani; aut perfidiae erroribus detinentur, sicut Paulianistae, vel Ariani. Sed si rectae fidei cum Novatianis sunt, sicut a Novatianis venientes in suis praecipiuntur honoribus recipi, ita etiam ab his ordinari non debent ab injuncti gradus officio removeri. Quod si cum Arianis, sive Paulianistis perfidiae involvuntur erroribus sicut ab illis egressi reconsecrari nullatenus permittuntur, quod nimirum Innocentio papa omnimodis prohibente, paulo ante didicimus; sic etiam isti, qui a [Col. 0145B] Simoniacis sunt promoti, nulla possunt ratione denuo consecrari. Restat igitur, ut sive recte credant, sive recte non credant, denuo consecrari non debeant. Necesse est itaque secundum ea quae dicta sunt, ut a Simoniacis ordinati, aut catholice dicantur credere, et in suis debeant officiis permanere; aut perfidiae convincantur obnoxii, et sic quod acceptum est perdant. Verum quis nesciat, eos non solum in orthodoxae fidei soliditate persistere, sed plerosque eorum insuper, 131 ut revera catholicos per omnia viros sanctae conversationis studio, cunctarumque virtutum honestate florere? Consequitur igitur, ut in acceptis honoribus jure permaneant, in quibus nimirum cum integritate fidei et conversatio sancta concordat. Abjiciatur ergo blasphema temeritas, [Col. 0145C] ausus illicitus reprimatur, et qui arguunt Christum rebaptizatos exuere, exsecrentur etiam reconsecratos pari Spiritum sanctum impietate negare.
Age igitur, qui astruunt quomodolibet consecratos secundam manus impositionem posse suscipere, non sua contenti, canonicae auctoritatis id studeant testimoniis approbare. Dicant itaque qui sanctorum Patrum ista praesumpserint, qui saltem praesumenda dictaverint? Et cum ad probationis indicium authentici veterum defecerint apices, necessarios semetipsos novi dogmatis fateantur auctores. Quod nimirum cum sanctione doctorum nusquam reperiatur esse [Col. 0145D] praeceptum, invenitur etiam ultro prohibitum. Nam beatissimus papa Gregorius Joanni episcopo Ravennatis Ecclesiae, sicut neminem rebaptizari, ita etiam nec ipsum denuo consecrari posse, his asseruit verbis (Regist. lib. II epist. cap. 32) : «Illud autem, inquit, quod dicitis, ut is qui ordinatus est iterum ordinetur, valde ridiculum est, et ab ingenii vestri consideratione videtur extraneum, nisi forte quod illud exemplum ad medium deducitur, de quo et ille judicatus est, qui tale aliquid fecisse perhibetur. Absit autem a fraternitate vestra sic sapere. Sicut autem baptizatus semel, iterum baptizari non debet, ita consecratus semel in eodem ordine non valet iterum consecrari.»
[Col. 0146A] His itaque verbis evidenter ostenditur, quia sicut in rebaptizatione Christus exuitur, ita et in reconsecratione Spiritus sancti gratia qui male provectus est, evacuatur. Quid enim sacrilega illa consecratio nisi duplex est depositio? Qua nimirum, dum unus exsecrabiliter consecratur, uterque jure deponitur. Unde non immerito in canonibus apostolorum legitur (Distin. 68, cap. Sicut semel) : «Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus secundam manus impositionem acceperit ab aliquo, deponatur et ipse, et qui eum ordinare tentaverit. Nam eos, qui ab hujusmodi baptizati fuerint, vel ordinati, neque fideles, neque clericos esse possibile est.» Quod si quisquam objecerit, post depositionem reconciliatum fuisse Formosum, Romanae videlicet sedis episcopum, noverit [Col. 0146B] plurimos sacerdotum reconciliatos quidem fuisse, qui tamen nusquam leguntur in idipsum denuo consecrati. Aliud est enim quemlibet per synodalem sententiam in amissi ordinis jura restitui; aliud per consecrationis mysterium, quod iterari non potest, Spiritus sancti gratiam promereri: praesertim cum in eo, qui deponitur, quanquam dignitatis utendae perdat exstrinsecus privilegium, manet tamen nihilominus semel adepti ordinis sacramentum; sicut etiam manente in se sacramento 132 regenerationis, excommunicatur reus cujuslibet criminis, nec caret eodem sacramento, etiam si nunquam reconcilietur Deo.
[Col. 0146C] Sed de reconsecrationis impietate, licet nos plura dixerimus, ne tamen res in dubium pendeat, si et gestorum quoque auctoritas non accedat, de ecclesiastica historia (EUSEB. lib. X, c. 15) praebeamus exemplum, ut nonnihil videatur, ut dicitur, quorumlibet consecratio sacerdotum. Nam ut eadem hic verba ponantur: Tempore quo apud Alexandriam Petri martyris diem Alexander episcopus agebat, cum post expleta solemnia conventuros ad convivium suum clericos exspectaret, in loco mari vicino videt eminus puerorum coetum super oram maris Indum imitantium, ut fieri solet, episcopum atque ea quae in Ecclesiis geri mos est. Sed cum intentu diutino pueros inspectaret, videt ab his geri quaedam etiam secretiora et mystica. Perturbatus illico vocari ad [Col. 0146D] se clericos jubet, atque eis quid eminus ipse videret ostendit. Tum abire eos, et comprehensos ad se perducere omnes pueros imperat. Cumque adessent, quis eis ludus, et quid egissent, vel quomodo percunctatur. Illi, ut tales habet aetas, pavidi negare primo, dein rem gestam per ordinem pandunt, et baptizatos a se esse quosdam catechumenos confitentur per Athanasium, qui ludi illius puerulus episcopus fuerat simulatus. Tum ille diligenter inquirens ab his qui baptizati dicebantur, quid interrogati fuerint, quidve responderint, simul et ab eo, qui interrogaverat; ubi videt secundum religionis nostrae ritum cuncta constare, collocutus cum concilio clericorum, statuisse traditur illis, quibus, integris [Col. 0147A] interrogationibus, et responsionibus, aqua fuerat infusa, iterari baptismum non debere, sed adimpleri ea quae a sacerdotibus mos est; Athanasium vero atque eos, quos ludus ille vel presbyteros habere visus fuerat, vel ministros, convocatis parentibus, sub Dei obtestatione tradidit Ecclesiae nutriendos, et reliqua, quibus videlicet narratur Athanasius revera episcopus factus, sicut a puero fuerat simulatus. Quod nimirum antiquitatis exemplum adversus eos adhibere curavimus, qui consecrationem a Simoniacis factam nihil esse penitus asserunt, atque ab illis ordinatos, nihil a laicis distare contendunt. Si enim proludium illud, quo videlicet pueri presbyteros se simulaverant, vel ministros, tanti est habitum, ut eos episcopus sub Dei obtestatione parentibus [Col. 0147B] suis traderet Ecclesiae nutriendos, nec integrum arbitratus sit eos etiam in saeculari ordine permanere, qui se per adumbratae simulationis speciem confixerant clericos exstitisse; ut illi perhibentur a laicis non distare, quos constat a quibuscunque consecrationis mysterium juxta morem ecclesiasticum percepisse? Sed illos a laicis sola simulatio segregat, quo pactos istos, qui revera omnia regulariter acceperunt, ab eis nihil differre, falsa hominum 133 vanitas jactat? «Quaecunque enim, ut ait Apostolus, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) .» Nam et in Moralibus suis, si recte teneo, beatus reperitur dixisse Gregorius, inter duo pericula Simoniacum constitutum, ut videlicet, sive gregem commissum deserat, sive in [Col. 0147C] male accepto honore permaneat, peccati laqueos evadat: nec utramlibet rem expresse definiens, tantummodo ubi videtur facilior casus, asserit quantocius enarrandum.
Si itaque Simoniacus, ut dicitur, laicus est, in quo, quaeso, inquit, delinquit, si sacerdotalis dignitatis officium deserit? Si sacerdotii sacramentum utcunque non habet, ut quid a pastorali ministerio cum culpa dividitur, cui debitor per sacramenti vinculum non tenetur? Sed dicite mihi, fratres, cum pace vestra loquar: si Simoniaci, vel ab eis ordinati, a laicis, ut asseritis, nihil differunt, quid est, quod sacri canones Simoniacos in synodali concilio deponendos esse decernunt? Nunquid [Col. 0147D] si laicus sacerdotale jus usurpasse convincitur, synodali eget causa conventu, ut ille solemniter deponatur? Nunquid non satis erit, si privata qualibet districtione corripitur, ut vel simplicibus verbis a praesumpta temeritate frangatur? Nunquid post depositionem Simoniacus remedium poenitentiae per manus impositionem suscipere, saecularem militiam bajulare, conjugem ducere, negotiorum commerciis tuto poterit inservire? Nam si exercitium perdunt, sacramentum tamen ordinationis amittere nequeunt. Itaque cum haec omnia necessario conseatis Simoniacis non posse congruere, quae tamen non negatis quibuslibet laicis convenire; fateamini necesse est, alterutra a semetipsis varietate differre, quibus perspicue videtis diversa competere.
Videamus etiam quid jam memoratus Innocentius papa, licet in transitu, sentire de reconsecratione signaverit. Ait enim in decreto, quod Nahisitano scribit episcopo: Superiori tempore, si tamen recte recordor, memini tam ad dilectionem tuam, quam ad fratres et coepiscopos nostros, Rufum et caeteros, hujusmodi litteras de clericis Nahisensibus transmisisse, his videlicet, qui se ante damnationem Bonosi, asserunt ab eodem tam presbyteros, quam diaconos ordinatos, ut si relicto atque damnato ejus errore, vellent Ecclesiae copulari, libenter reciperentur, ne forte qui essent digni recuperandae salutis in eodem errore deperirent. Verum [Col. 0148B] nunc in Ravennati urbe mihi constituto, propter Romani populi necessitates creberrimas, Germanius qui se esse asserit presbyterum, atque Lupensius qui se diaconum dicit, multorum talium quasi legationem susceptam prece fusa dolores proprios exprimere gestiverunt, asserentes se quidem Ecclesias in dilectionis tuae constitutas parochias retinere; sed tuam communionem non potuisse mereri, ea videlicet ratione, quia Rusticus quidam nomine, iterata ordinatione 134 presbyterium suscepisset, et non levi impedimento sit, dum aut illi dolent hujusmodi hominem in Ecclesia retineri, aut ille sic peccare debere in alios arbitratur, quemadmodum in se agnoscit esse peccatum.
Ecce hic manifeste agnoscitur, quam habuerit Innocentius [Col. 0148C] de reconsecratione sententiam, cum illos satageret in sui episcopi communionem restitui, qui zelo justitiae dolebant reconsecratum hominem in Ecclesia retineri: illum perhibet arbitrari, quia sicut episcopus peccare deberet in alios, quemadmodum et in se peccaverat, qui eum denuo consecrarat, familiari quippe reproborum studio, ejusdem damnationis laqueo, et alios conabatur innectere, quo semetipsum primus non timuerat irretire. Unde illi non immerito arbitrabantur hujusmodi tanquam damnabilem prorsus haereticum de Ecclesia repellendum, qui, et sibi non parceret, et aliis periculum provideret.
Ne quis autem nos involuti voluminis arguat, [Col. 0148D] dum admisceri his prolixiora canonum fortassis exempla conqueritur, hanc noverit procul dubio causam; quia nimirum hos cum quibus agimus, ad inspiciendos sacros canones saepissime suadendo, vel exhortando compellere non valemus; atque idcirco hic apponendas sanctorum Patrum sententias dignum ducimus, ut vel excerptas delicatis ac teneris eorum oculis opponamus; quatenus dum, quod sentimus in his, quae a nobis sunt prolata, considerant, auctoritati etiam, cui innitimur, cedant. Sed ut omnia illis constet provenire confusa, hoc etiam adversus canones agunt, quia cunctos simul gradus in reconsecratione suscipiunt. Unde cum de quodam mihi noto, qui nuper consecratus fuerat, comperissem, fateor, exhorrui facinus. Quid plura? Tandem [Col. 0149A] conveni hominem. Nunquid, inquam, jam in te erat aliquid ex his gradibus, quos nuper ab episcopo suscepisti? Nihil prorsus, ait; ut quid enim acciperem, si me habere constaret? Et adjeci: Ergo a laico nihil distabas, imo laicus prorsus eras. Etiam, inquit, purus profecto laicus, ut puta, qui de clerico nihil habuerim. Sed si laicus, inquam, ipso die quo laicus est, ad sacerdotii jura proruperit, tuo quoque judicio fit neophytus, ac perinde procul dubio deponendus. Ad haec ille confusus erubuit, et conclusionis necessitatem, quia labefactare non potuit, tacendo firmavit. Illud quoque non levioris videtur esse vesaniae, quia reconsecratores novi praefixa canonibus jejunia curant, non Sabbata conferendis sacris officiis dedicata conservant; sed quocunque [Col. 0149B] mense, vel feria munus inordinatae ordinationis indifferenter usurpant, tanquam prima consecratio hanc secundae consecrationis licentiam praebeat; ut confusis ordinibus, utpote simul datis, etiam temporum statuta confundat: et hoc in reconsecratione fit licitum, quod ipsi etiam in consecratione omnimodis testantur absurdum.
Unde, quaeso vos, o pii pontifices, adversus impium dogma divino sancti zeli fervore concurrite, et emergenti nunc primum novae haeresi unanimiter obviate. «Obstruatur os iniqua loquentium,» et peccatorum manus apostolicae fidei non quatiat fundamentum. [Col. 0149C] Servetur ecclesiastica in sua puritate doctrina, nec eam vexare permittatur terrena sapientium turbulenta versutia. Surgit inimicus noctu per agrum Christi zizania conspergere; vos in die, quo ambulatis, sanae doctrinae sarculo male sata radicitus exstirpate (Matth. XIII) . Noctu Allophyli puteos ruderibus implent; in die Isaac evacuare festinet (Gen. XXVI) . Sacrarium Christi nocturnus fur tentat irrumpere; excitetur lingua canum ejus salubriter oblatrare. Quod si ex vestro fortassis ordine quisquam prodeat, qui dogmatizare tam nefanda praesumat; tanto illum durius debetis arguere, quanto et is, qui Ecclesiae tutor esse debuerat, eam nititur oppugnare.
Suggerite igitur domino nostro papae beatissimo, [Col. 0149D] quatenus sic in reos vigorem ecclesiasticae severitatis extendat, ut juxta indiscretorum hominum vota, innocentes quosque eadem sententia non involvat. Videtur enim luxuriare judicium; quod in filiorum necem pro paterno fuerit crimine promulgatum, et Simoniacos quidem, ut jam coeperat, divinis animatus viribus, destruat; sed non eotenus, ut eorum ordinationem immoderato quorumdam judicio subjacere permittat. Imo qui vice Petri claves tenet Ecclesiae (Matth. XIII) , ipse potissimum adversus novum dogma consurgat, et introductores pravitatis dignae sententiae jaculatio confodiat: et qui clavum sagenae regit, quae piscatoribus est commissa, malos pisces a bonis studeat sub hac dispensatione secernere, [Col. 0150A] ut cum eis simul etiam bonos non adjiciat reprobare. Dicat ergo hominibus indiscretis, quod paterfamilias dixisse legitur servis: «Ne forte, inquit, colligentes zizania, eradicetis simul cum eis et triticum (Ibid.) .» Nimirum ut sic postmodum zizania ad comburendum in fasciculum colligantur, quatenus triticum in horreum congregetur. Nunquid enim beatus apostolus cum Ananiam et Sapphiram (Act. V) dignae animadversionis sententia perculit, in filios quoque, vel necessarios ulciscendum esse decrevit? In ipsum quoque Simonem vibrata sententia, non in eos usque pertransiit, qui aliquid veritatis ab eo potuerunt fortassis exsculpere; nam cum dicitur: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. I) ,» pecunia cum negotiatore percutitur: at ubi deest pecunia, [Col. 0150B] percussio non timetur. Et vos itaque, venerabiles Patres, cum beatissimo summo pontifice, sic cuncta sub discreti examinis aequitate disponite, ut traditam tanti doctoris regulam in vestra quoque videamini censura servare, quatenus in Ecclesiae corpore sic ferrum, quae corrupta sunt, sentiant: ut tamen in proprii vigoris robore sincera quaeque permaneant; sic plectibiles puniantur excessus, ut dum reatum 136 severitas legalis persequitur, sua innocentiae immunitas reservetur; sic arbor vitiata securibus sit obnoxia, ut plantae ab illa transpositae, in sui viroris gratia radicitus coalescant.
[Col. 0150C] Verumtamen et hoc otiosum esse non credimus, si quid super hoc negotio idem venerabilis Leo papa statuerit, exponamus. Nam cum omnes Simoniacorum ordinationes synodalis vigoris auctoritate cassasset, protinus a Romanorum multitudine sacerdotum magnae seditionis tumultus exortus est, ita ut non solum ab ipsis, sed a plerisque diceretur episcopis, omnes pene basilicas sacerdotalibus officiis destitutas, et praecipue missarum solemnia ad subversionem Christianae religionis et desperationem omnium circumquaque fidelium funditus omittenda. Quid plura? Post longa sane disceptationum hinc inde volumina, tandem suggestum est, reverendae memoriae nuper ejusdem sedis episcopum decrevisse Clementem: Ut quicunque a Simoniaco consecratus [Col. 0150D] esset, in ipso ordinationis suae tempore non ignorans Simoniacum cui se obtulerat promovendum, quadraginta nunc dierum poenitentiam ageret, et sic in accepti ordinis officio ministraret. Quam nimirum sententiam protinus venerabilis Leo ratam percensuit, et sub hujusmodi poenitentia omnes in acceptis officiis de caetero perseverare mandavit. Nam et nonnullos hodieque conspicitis, qui dum a talibus per diversos gradus fuerant ordinati, ab eodem summo pontifice ad episcopatus apicem sunt provecti. Nec id perperam, quia cum canonica decernat auctoritas (I, quaest. 1, Si quis episcopus) : «Ut quicunque per pecuniam sacram obtinuerit dignitatem, dejiciatur ipse, et ordinator ejus;» patet procul dubio, quia [Col. 0151A] simoniace ordinatum, ordinatoremque condemnans, hic protinus judicii metam fixit: nec sententiae calculum in eum quoque, qui ab hujusmodi promoveri potuisset, extendit. Nam si canonis hujus auctor provectum quemlibet a Simoniaco dejiciendum duceret, ipsum ordinatoremque illius notans, consequenter etiam de his, qui ab eo promoveri poterant, non taceret ut nimirum diceret: Dejiciatur ipse et ordinator ejus, ac praesto subjungeret: «Et quicunque fuerit ordinatus ab eo;» quod profecto quia non dixit, nec nobis etiam sentiendum esse signavit.
Praeterea dum venerabilis papae gesta recolimus, [Col. 0151B] consequenter ratio suadet ut ad considerandum quoque magni hujus Heinrici regis insigne praeconium animum transferamus. Post Deum scilicet ipse nos ex insatiabilis ore draconis eripuit, ipse Simoniacae haereseos ut 137 revera multiplicis hydrae omnia capita divinae virtutis mucrone truncavit. Qui videlicet ad Christi gloriam non immerito potest dicere: Quotquot ante me venerunt, fures fuerunt et latrones. Nam usque ad sui tempus imperii sacerdotum falsitatis inexplebiles, ut ita fatear, Babylonico Beli praebebat impensas: at postquam hic, auctore Deo, paternum obtinuit principatum, draconteis mox faucibus offam pius injecit, et sic immanem bestiam, quasi Daniel alter exstinxit. Per picem namque, quae ardet et stringit, non immerito potest amor pecuniae [Col. 0151C] designari. Qui videlicet sic in camino avari pectoris aestuat, ut ab impendendae misericordiae, piaeque compassionis largitate constringat. Quid est igitur offam picis in draconis ora projicere, nisi manifeste cum Petro dicere: «Pecunia tua tecum sit in perditionem?» (Act. VIII.) Quod profecto princeps iste tunc veraciter protulit, cum cathedras distrahentium columbas evertit (Matth. XXI) , cum trapezitas expulit, cum in templo Dei fieri venale commercium recusavit. Nec illud etiam ab hac significatione discrepare videtur, quod Daniel cum pice etiam adipem, et pilos admiscuisse, describitur. Quid enim per adipem nisi carnis accipimus voluptatem? Quid per pilos, qui corporibus animalium extra sunt, nisi exterior substantia designatur?
[Col. 0151D] Cum pice ergo rex adipem, pilosque commiscuit, et sic draconem rupit, quia Simoniacum virus omnino detestans, non solum avaritiae non succubuit, sed ad nullas carnis illecebras, vel exterioris lucri quaestum in dispensanda prorsus ecclesiastica dignitate quaesivit. Ut jam perempto draconi de coelo projecto, et in abysso per angelum catena ligato (qui nimirum ante cum Michaele pugnaverat, qui tertiam stellarum partem post se traxerat (Apoc. XII) cum Isaia plausibiliter insultemus: «O Lucifer, qui mane oriebaris, quomodo cecidisti de coelo, corruisti in terram, qui vulnerabas gentes?» (Isa. XVI.) Usque ad hujus sane tempus Augusti cuncta canonum decreta, quae super hujusmodi peste [Col. 0152A] fuerant a Patribus edita, de multorum memoria longa jam videbantur oblivione deleta. Sed hic tanquam olim insignis ille Josias, mox ut librum legis Domini reperit, vestimenta scidit, condoluit; aras subruit, idola abominanda dejecit, omnesque priorum regum sacrilegas superstitiones evertit (IV Reg. XXIII) . Et quoniam ipse anteriorum tenere regulam noluit, ut aeterni Regis praecepta servaret, hoc sibi non ingrata divina dispensatio contulit, quod plerisque decessoribus suis eatenus non concessit; ut videlicet ad ejus nutum sancta Romana Ecclesia nunc ordinetur, ac praeter ejus auctoritatem apostolicae sedi nemo prorsus eligat sacerdotem. Plane si David propter Philisthaei Goliath stragem, regis filiam in sponsalitium sibi foederare promeruit [Col. 0152B] (I Reg. XVII) ; quid mirum si et imperator iste sanctam Ecclesiam, quae nimirum summi Regis est filia, Simoni haeresiarchae, qui veraciter exprobrat aciem Dei viventis, victor accepit?
Atque ut David ex aliqua parte non immerito comparetur, ille aquam de cisterna Bethlehemitica, quae inter hostiles habebatur cuneos, concupivit; sed cum ab obsequentibus militibus fuisset oblata, bibere nolens, effudit. 138 Unde mox scriptum est: «Libavit eam Domino (II Reg. XXIII) .» Si igitur in Dei sacrificium versa est aqua contempta, quam pretiosius Deo munus fuisse credendum est, pecunia recusata. Ille nimirum aquam fundendo libavit; iste nihilominus suave Deo sacrificium obtulit, dum non aquam, sed aurum pro ejus amore contempsit. Et [Col. 0152C] quia non defuerunt, qui regalibus soliis praediti, commissum regimen administrare se posse diffiderent, si Ecclesiarum venalitatibus publica aeraria non augerent; ecce omnipotens Deus, in cujus manu est victoria triumphantium, sceptra regnantium, absque hujus acquisitionis inhonestae stipendiis, fideli famulo suo plerasque nationes exteras subdidit, tyrannicam adversantium feritatem sub ejus ditione perdomuit, superborumque hostium tumentium sibi colla substravit; barbaras debellare per circuitum gentes, et rebelles infideliter subjectorum dedit calcare cervices. Ut liquido pateat, quia victoria de coelo est, et non probatur ex donativis pendere pecuniae, sed ex supernae gratiae descendere largitate.
[Col. 0152D] Videtur itaque imperator iste Constantino Caesari adversus catholicae hostes Ecclesiae non supparem obtinuisse victoriam. Ille nimirum Arianae sectae dogma orthodoxae fidei armis attrivit; iste Simoniacae haereseos pestes avaritiam calcando delevit. Ille fidei propugnator obstitit ne Arius unitatem scinderet; hic concupiscentiae triumphator occurrit ne Simon in Ecclesia pestilentiae cathedram possideret. Desudent alii triumphos regum stylo historiae texere; insignes bellorum titulos, et eorum fortia gesta praeconiis exquisitae laudis efferre; mihi videtur victoria ista, quam supra meminimus, longe nobilior, et incomparabiliter gloriosior: ubi nimirum non humanus sanguis effunditur, non militum multitudo [Col. 0153A] minuitur, sed omnis Ecclesia catholica per Romani fines imperii circumquaque diffusa de vinculis antiquae damnationis velut ex horrendo ac profundissimo carcere liberatur; ut per Augustum divinitus erepta, libera Deo possit voce cantare: «Dirupisti, inquiens, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXXV) .»
Queror adversum vos, Simoniaci, qui gravem nobis elucubrationis hujus molestiam intulistis. Et quidem nostra defendimus, sed ita duntaxat, ut vos perpetuo condemnemus; sic ea, quae per vos aguntur, admittimus, ut vos abominabiles, omniumque [Col. 0153B] perditorum extremis dignos suppliciis arbitremur. Nimirum Judas Dominum purum hominem credens, vendidit (Matth. XXVII) ; sed mox pretium sanguinis, digna luiturus, abjecit. Vos autem nihil de divinitate sancti Spiritus ambigentes, commercium illi venalitatis ascribitis, et perpetrati sacrilegii commodum possidetis; quique fueratis ultione plectendi, scelera commissa lucramini. Quibus ergo vos merito comparaverim, qui divina munera, non vobis, sed aliis habetis; et quae illis ad salutis proveniunt cumulum, 139 vobis in judicium perditionemque vertuntur. Judaeis plane vos similes video, qui medullitus divinae legis ignari, Christi fidelibus per orbem ubique facti sunt scriniarii. Apum quoque formam propemodum tenere videmini, quae dum obdulcandis [Col. 0153C] faucibus hominum elaborata mella transmittunt, ipsae mox periturae famis inopia contabescunt.
Denique perpendite, infelices et miseri, quam immanissimo perditionis barathro sitis immersi, quorum non solum mala, mala sunt; sed ipsa etiam bona a vobis facta sunt mala: quibus nimirum benedictio in maledictionem, charismata in haeresim, sacramenta in sacrilegium, honor in contumeliam, provectio versa est in ruinam. Huc accedit, quia et de tot animabus estis reddendae rationi obnoxii, quod nunc videmini fidelibus esse praelati. Affluite nunc divitiis, constipamini tumescentes obsequentium cuneis, prope est, ut videatis omnes angelorum exercitus adversum vos vehementer iratos, apostolos, martyres, omniumque sanctorum agmina contra [Col. 0153D] vos terribiliter insurgere, et in damnationis vestrae sententiam concordi simul ac parili judicio convenire. Illum quippe habetis offensum, atque ideo consequenter infestum, cujus offensio neque hic remittitur, neque in futuro. Immanitate porro cruenti, ac sceleratissimi criminis vestri adulteros vincitis, homicidas exceditis, raptores, sacrilegos, incestos, parricidas atque omnium pene reorum flagitia superatis. Adhuc parum est: nam si res digna, ut est, existimatione perpenditur, ipsa Judaica perfidia, omnisque prorsus haeretica pravitas vestris excessibus non aequatur. Orta est vobis nox in meridie, tempestas in serenitate, fit vobis coelum ferreum, et terra aenea; quia et ad superna mole nequitiae [Col. 0154A] non assurgitis, et inter homines, quod conscientia teste commissum est, non celatis.
Sane si nunc etiam, sicut Patrum testatur auctoritas (I, q. 1, Quicunque) , benedictio vobis in maledictionem vertitur, cum benedici sacerdotis ore videmini; quid vobis tunc fiet, cum ipsa vox divina vos maledictos appellat, et reprobat; et a conspectu suo vos judicis furor abjicit, et tortoribus tradit? Tunc profecto discetis, quanti constet transacti honoris amara coemptio, cum jam necesse erit, ut vos tartarus infinite patens absorbeat, et gehennae crudelis olla concludat. Tunc ossa vestra medullis pinguibus irrigata, crepitans stridensque flamma depascet; tunc edax incendium velut eructans de clibano per ora vobis, per oculos, per aures, et nares [Col. 0154B] vaporibus eructare non desinet. Sic, sic dignum erit jam, ut cum illo duce vestro, haeresiarcha videlicet Simone, participium sortiamini: et quibus non suffecerat paradisus gratis a Christo promissus, satisfaciat infernus a diabolo pecunia comparatus. Quanquam et ipso vestri erroris auctore, et pestilentis cathedrae praeside vos non incongrue damnabiliores intelligam: ut eum videlicet digne praecedatis in poena, quem nequiter excessistis in culpa. Ille siquidem coeleste munus duntaxat emere voluit, sed voti compos ad effectum fulminandae concupiscentiae non pervenit; vos autem et voluistis 140 et confecistis; accessistis, et irrepsistis. Structa est fabrica, prodiit et moneta. Ille denique dum se Deum simulat, canis ostenditur; dum elevatur, [Col. 0154C] obruitur; dum scandere coelum videtur, in tartarum labitur. Consequenter et vos dum petitis alta, corruitis; dum aequales videri caeteris hominibus contenti non estis, divino simul et humano despecti judicio, ad immundorum canum similitudinem festinatis. Verum nos nugas terimus, si ossa arida ad vitam reducere corripiendo, quasi vaticinando tentemus; solummodo orandum est, ut honore deposito, carnes nervosque reinduant, et sic per afflatum sancti Spiritus denuo reviviscant. Sed jam emenso pelago, clavum stringentes, vela submittimus; quia duce Christo littus aspicientes, portui propinquamus.
Postremo ad te, Heinrice venerabilis pater, redeo, et a quo coepi, jam in ipsius opusculi calce recurro: non hic, quaeso, elucubratae dictionis phalerata discutiatur urbanitas, non accuratae dicacitatis acrimonia requiratur, sed rudis simplicitas, et sermo pauperculus, qui vix queat explicare quod sentit. Proposui enim serias quasdam, ac necessarias res fratrum meorum cordibus magis utiliter quam luculenter exponere, nec verborum inanium lenociniis aurium illecebris deservire. Non enim ignoratis quia vivacitatem sententiarum sermo ex industria cultus evacuat, et dictorum vim splendor elaboratus enervat. Illi sane grandiloquis et trutinatis [Col. 0155A] verbis inserviant, qui favorabiles plausus hominum aucupari delenificae locutionis amoena quadam venustate desudant. Nos autem, qui nudis pedibus ire praecipimur, cothurnati scribere non debemus; quibus censura taciturnitatis indicitur, luxuriantis eloquentiae laciniosa prolixitas congruere non videtur. Quapropter, charissime, haec rustica, et rudi stylo composita tuis manibus offero, tanquam videlicet vilia poma; quia tamen rus meliora non attulit, ne despicias, quaeso. Plane quia, ut ita loquar, unde genus duxi [Col. 0155] Ravennam natale solum, intelligit S. doctor. , summum conscendis honorem, te potissimum elegi, cui hoc munusculum traderem, et ut revera proprio pastori perexilis ovicula fructum non ventris, sed mentis afferrem.
Novi denique, quia Ecclesia vestra ad instar apostolici [Col. 0155B] senatus non tam numeroso, quam venerando ac mystico sanctorum episcoporum pollet ornata collegio; quorum videlicet studio ita rectam apostolicae traditionis lineam servat, sic in puritate sincerissimae fidei immobiliter perseverat, ut omni haeretica pravitate remota, novam illam, quae sub apostolis fuerat, hodieque repraesentet Ecclesiam, sive etiam sedem fidei ipsam videatur germinare Nicaeam. Ex his itaque, quos visum fuerit, sanctitas vestra consciscat, et cum eis simul hoc opus utcunque catholicae fidei sanaeque doctrinae congruat, solerter indaget, prudenter examinet. Quod si liber hic venialiter reprehensibilis 141 invenitur, vestra eum prudentia corrigat, et sic etiam beatissimo papae, si per vos transierit, [Col. 0155C] ut fama dispersit, ostendat; ut quod ex opificis inepta compositione despicitur, tanti laboris obsequio commendetur. At si, quod non credimus, sic liturae usquequaque videatur obnoxius, ut corrigi nequeat, antequam in publicam notitiam proferatur, edax eum flamma consumat. Ut illud hic non incongrue possit aptari, habetis Aaron, et Hur vobiscum, si quid natum fuerit quaestionis, referetis ad eos. Non enim mihi pudoris est oblitterare quod scribo, dum non erubescam libere confiteri quod credo; ut qui notat elinguem, possit compensare fidelem.
Sit nomen Domini benedictum.
[Col. 0155D] Libellum hunc ego rudis et imperitus sub quadam scrupulosae ambiguitatis suspensione descripsi, atque ut in calce conspicitur, auctoritatis apostolicae. Tempore autem Nicolai [Col. 0155] Leonis IX cujus epistolam, manu exaratos secuti codices, in opusculi principio posuimus. venerabilis papae, rursus haec quaestio mota est, ac diutius ventilata; verum post plurimos certaminum fluctus, post nutantium denique quaestionum perplexa ac sinuosa volumina, ad hunc tandem judicialis sententiae limitem res expedita pervenit; ut hactenus a Simoniacis gratuito consecrati, in adeptae dignitatis honore persisterent; necdum vero promoti, ab illis ad ordinem provehi de caetero licentiam non haberent. Hac scilicet consideratione servata, ut nec pro severitate [Col. 0156A] sententiae totus simul ecclesiasticus ordo corrueret; nec pro remissione clementiae Simoniaca pestis in conferendis honorum gradibus vim roboris obtineret, dispensatorio quodam jure; utque est in praeteritis ratum, de futuris sit omnino prohibitum. Nos itaque non proprias allegationes pervicaciter astruentes, sed synodalibus decretis humiliter obtemperantes, apostolicae sedis edictum, vel quod jam promulgatum est, sequimur; vel si quid adhuc elimatius atque salubrius in posterum statuendum est, obedientiam profitemur. Ut sicut a beatis apostolis Evangelio coruscante, nascentis fidei rudimenta percepimus; ita deinceps ab apostolicis viris traditam omnem vivendi, vel sentiendi regulam teneamus.
[Col. 0156B] Porro autem Ravennas ille episcopus, cui libellus hic principio missus est, quia nuper promotus, atque ideo mihi erat incognitus, Scripturarum habere scientiam putabatur; sed quoniam ab eo super hac quaestione ne tenuem quidem scintillam solutionis exsculpere potui, auctoritate sedis apostolicae me contentum esse decrevi: ut quid ei synodalis fuerit censura praefixum, hoc mihi procul dubio sit authenticum, hoc certe canonicae videatur auctoritatis vigore subnixum.
«Caeterum et ipse pontifex delinquentes, cum causa dictaverit, forensi lege coerceat; et rex cum suis episcopis super animarum statu prolata sacrorum [Col. 0156C] canonum auctoritate decernat (Ant. FLOR. Chron. p. III, tit. 20, cap. 7, paragr. 1.) » Hoc in loco in manuscriptis codicibus librariorum procul dubio oscitantia mendum irrepsisse omnino credendum est. Quandoquidem cum sancti doctoris sententia esset, cum summi pontificis, tum regis vel imperatoris munus circa populorum regimen ostendere, non est putandum, ea quae sunt pontificis attribuere regi voluisse; cum ambae potestates jure divino ab invicem sint distinctae, ut patet ex c. Duo sunt, et distinct. 96, cap. Si imperator, et cap. Solitae, de majoritat. et obedien. Quamobrem ubi in textu Damiani dicitur, et rex cum suis episcopis, etc., necessario legendum est; (et pontifex cum suis episcopis,) ut cuivis constare potest antecedentia cum subsequentibus accurate conferenti. Sed et textum modo allatum (ut aliquid amplius hic dicamus) corruptum fuisse ex eo potissimum apparet, quod idem ipse Damianus postquam ea protulisset verba, de Romano pontifice statim subjecit: Ille tanquam parens paterno [Col. 0156D] semper jure praeemineat; iste velut unicus ac singularis filius in amoris illius amplexibus requiescat.
«Nisi enim certa fides haberet, cum baptismo Dominum simul et sacerdotium suscepisse,» etc. Quoniam certissimum est sacerdotium Christo, ut homini convenire, et illi omnia dona, et charismata in instanti unionis hypostaticae collata fuisse, non potest sustineri, quod Damianus hoc loco refert Christum in baptismo sacerdotem factum fuisse, nisi forte intelligere voluerit, Christi sacerdotium non quidem in baptismo collatum, sed aliquo modo manifestari coepisse; sicut theologi verba illa interpretantur: (Et Jesus proficiebat sapientia, et aetate, et gratia apud Deum, et homines [Luc. II] ); non quod [Col. 0157A] revera ex parte rei sapientia Christi augeretur, quam totam simul acceperat; sed quia crescente aetate, multo magis clarescebat. Sanctus quoque Thomas ait (I p., q. 22, art. 2 ad 3) , ipsam Christi humanam naturam, cum in passione Deo offerretur, novo modo sanctificatam fuisse, scilicet ut hostiam actualiter tunc exhibitam: acquisivit enim actualem hostiae sanctificationem tunc ex antiqua charitate et gratia unionis hostiam absolute eam sanctificante.
«Licet igitur illi (episcopos intelligit) quibusdam privilegiis pro suo quisque ministerio specialiter potiantur, quia tamen id, quod omnibus majus est, commune cum reliquis sacerdotibus habent, cum eis etiam et ipsi non immerito sacerdotii nomen tenent.» In haec verba id animadvertendum censeo, sanctum cardinalem non inficiari episcopatum a presbyteratu jure divino differre, tametsi prima fronte videatur dicere, ob aliqua privilegia, episcopos presbyteris majores esse. Tantum enim discrimen ponitur inter hos et illos, quantum inter subditos [Col. 0157B] et principes. Hinc est, 143 quod S. Ignatius in suis omnibus fere epistolis, principis titulo episcopos saepe condecoret: unde et ad Trallianos scribit: (Quid enim aliud est episcopus, quam is qui omni principatu et potestate superior est, et quoad homini licet, pro viribus imitator Christi Dei factus? Quid vero sacerdotium aliud est, quam sacer coetus consiliarii et assessoris episcopo: quid vero diaconi, quam imitatores angelicarum virtutum, quae purum et inculpatum ministerium illis exhibent; ut S. Stephanus B. Jacobo, Timotheus et Linus Paulo, Anacletus et Clemens Petro. Qui igitur his non obedit, atheus prorsus et impius est, et Christum contemnit, et constitutiones ejus imminuit). Et ad Philadelphienses: (Principes obediant Caesari, milites principibus, diaconi presbyteris, sacrorum praefectis presbyteri; diaconi et reliquus clerus una cum populo universo, militibus, et Caesare, ipsi episcopo pareant; episcopus Christo, ut Christus Patri obedivit. [Col. 0157C] Et hac ratione per omnia conservabitur unitas). Hoc ipsum confirmat S. Hieronymus, prout habes dist. 35, c. Ecclesiae principes. Est item expressa sententia Dionysii Areop. De Eccles. hierarch. cap. 5, quibus etiam suffragantur omnes scholastici in 4 sent., dist. 24, et praesertim S. Thom. 2-2, q. 184, art. 6, his adde et canonistas, ut inter alios, cardinalis Turrecremata recenset lib. I Summ. eccl., cap. 69. Quare Aetiani haeretici habiti sunt apud Epiphanium haeres. 75, et Augustinum haeres. 53, quia negabant episcopos presbyteris esse superiores.
«Nam et ipsi sancti apostoli non reperiuntur alibi fuisse a Domino consecrati, nisi in perceptione baptismi; qui tamen non aquae baptismatis manifeste leguntur immersi, sed injunctam potius exsecuti sunt obedientiam baptizandi.» Pro declaratione totius hujus periodi usque ad illius capitis finem, ut confusio evitetur, tria, quae certissima sunt, de apostolis dicimus: Primum apostolos fuisse [Col. 0157D] baptizatos juxta formam ac modum, quo ipsi postmodum caeteros baptizare jussi sunt, ut S. Aug. (epist. 109) (post Tertullianum lib. de Baptismate) pluribus ostendit. Est autem vetus traditio accepta ex Evodio episcopo Antiocheno, apostolorum successore, apud Nicephorum lib. II, Hist. cap. 3, Christum manibus suis Petrum tantummodo baptizasse: Petrum porro Andream et filios Zebedaei; hos vero reliquos apostolos: Septuaginta autem illos Petrum et Joannem baptizasse (Luc. XXII) . Hoc ipsum colligitur ex c. Quando de consecr. d. 4, et ibi Gl. quibus adduntur cardinalis de Turrecremata, et inter alios etiam multos, Augustinus Triumphus de potest. Eccl., quaest. 84, art. 4. Secundo certum est apostolos fuisse consecratos sacerdotes a Christo in ultima coena, cum instituens sacram Eucharistiam illis praecepit, ut eam offerrent in sacrificium per haec verba: (Hec facite in meam commemorationem), [Col. 0158A] ut expresse docet conc. Trident. sess. 22, cap. 1. Tertio dico, apostolos fuisse post Resurrectionem a Christo creatos episcopos, cum illis in unum congregatis apparuisset, ut Joannes habet verbis 144 istis: Sicut misit me Pater. et ego mitto vos (Joan. XXI) . Quem locum ita explicant Chrysostomus, Cyrillus Alexandrinus, et Theophylactus atque recentiores multi, tametsi alii opinentur, a Christo solum Petrum episc. ante Ascensionem creatum, post autem sancti Spiritus missionem, Petrum consecrasse episcopum tantummodo Joannem, hosque ambos Jacobum Zebedaei: ac deinceps decretum fuisse, ne ordinetur episcopus nisi a tribus similiter episcopis, ut dicitur in cap. Porro, dist. 66, ac fuse demonstrant cardinalis a Turrecremata, in c. In novo, dist. 21, art. 3 et summ. Eccl. lib. II, cap. 54; cardinalis Jacobatius de concil. lib. X, art. 7, atque alii.
«Liberius perfidiae deceptus errore, Arianae haeresi subscripsisse dignoscitur.» Quod ait hic Damianus [Col. 0158B] Liberium papam haereticum fuisse, declaratione indiget, tametsi ille excusari possit, cum alii Patres gravissimi idem censuerint, Athanasius apolog. 2, et epist. ad solitarios, Hilarius contra Constantinum, Hieronymus De scriptoribus ecclesiast. in Fortunatiano, Notkerus antiquus S. Galli coenobita in suo Martyrol. ad XVIII Kal. Sept. Et revera ipse Liberius in causa fuit, ut de haeresi diffamaretur; quoniam in subscriptione formulae fidei, quae probe intellecta catholica erat, quia tamen reticuit vocem consubstantialitatis, qua utitur conc. Nicaenum primum, in Arianam perfidiam incidisse vulgo existimatus est. Quem tamen nulla prorsus Arianismi, nec ullius haeresis nota contaminatum, vel ex iis potissimum apparet, quae pro catholica fide contra Constantium imp. sic invicte disseruit, egitque cum eo tam ante suum exsilium, ut habes apud Rufinum Hist. Eccl. lib. I, cap. 21; Socratem lib. II, c. 29 in fine, et lib. IV, c. 11; Sozomenum [Col. 0158C] lib. IV, cap. 10 et 14; Theodoretum lib II, c. 15, 16 et 17, quam post exsilium, dum scripsit ad episc. Macedonas; apud Socratem lib IV, c. 11 et 12. Sed et has in Liberium injurias Aetianorum calumniis commentas fuisse, diserte scribit Sozomenus lib. IV, c. 14. Quod autem Damianus etiam, inquit, eumdem Liberium excitasse persecutiones in clero, dextre intelligendum est. Is n. decreto Constantii imp. cum ab exsilio in Urbem revocaretur, ac clerus illum recipere nollet, eo quod in Oriente moratus damnationi Athanasii susbcripsisset, magistratus adversum eumdem Romanae Ecclesiae clerum persecutionem excitarunt. Qua de re Liberii culpae ascriptum est, quod ejusdem causa factum esse videretur. Caeterum Liberius quantae laudis ac sanctitatis etiam post obitum aestimatus sit a praestantissimis quibusque viris docent in primis Ambr. l. III Comment. de Virgg.; Basilius epist. 74; Epiph. haeres. 75; Beda vero in Martyrologio ad VIII Kal. Oct., et Wandelbertus ad IX Kal. ejusdem mensis, [Col. 0158D] Liberii memoriam cum aliis sanctis anniversario die Natali publice recolendam contestantur. Alia praeter haec pro Liberio fuse ac diserte conscripta praesertim habes apud illustrissimos cardinales, Baronium in Annalibus, et Bellarminum in Controversiis.
« 145 Enimvero quis Heli sacerdotem nesciat reprobum, et tam pro lenitate sua, quam pro liberorum effrenata licentia divinae animadversionis sententia condemnatum.» Hanc de Heli sententiam nostro cardinali placuisse non mirum est, quandoquidem et illam amplexati sunt Tertullianus lib. De pudicit.; Hieronym. lib. I, adversus Jovinian.; Joan. Chrysost., lib. II, adversus vituperat. vitae monast.; Isidorus Pelusiota epist. 370 ad Cyrillum.; Innocentius III in cap. Licet Heli, de simonia. Contraria tamen sententia probabilis etiam est. Hanc tuetur Alphonsus Abulensis in lib. I Regum, [Col. 0159A] c. 4. Et fortasse hoc ipsum Patres sensere, quoniam ex eorum verbis nihil amplius colligitur, quam quod Heli ob non increpata filiorum flagitia, eo mortis genere periit.
«Animadvertimus a Paulianistis, aliisque haereticis Spiritum sanctum non habentibus baptizatos baptizari regulariter.» Quod asserit 146 hoc in loco sanctus doctor, baptizatos a Paulianistis et Cataphrygibus (quorum mentio fit in c. Si quis I, q. 1) si ad Ecclesiam rediissent, ex concilii Nicaeni decreto verum est, quoniam neque Christum credebant esse hominem, neque Spiritum sanctum confitebantur; ac proinde cum eorum baptismus in nomine sanctae Trinitatis non conferretur, merito [Col. 0160A] ad Ecclesiam catholicam redeuntes baptizandi erant. Non tamen generaliter censendum est baptizatos ab haereticis rebaptizandos esse, ut Donatistarum haeresis, contra quam sanctus Augustinus strenue decertavit, impie affirmabat. Porro quam vera doctrina sit ab haereticis etiam baptizatos in forma Ecclesiae, non esse rebaptizandos, evidenter demonstrant scholastici in 4 sent. dist. 4, quaest. unic., et sanctus Thom. part. III, quaest. 66, art. 9, atque etiam in cap. de Arianis, cap. Ab antiqua, De consecr. dist. 4, quam sententiam cardinalem nostrum amplexatum quoque fuisse, ex ejus verbis certissimum redditur.
Sit nomen Domini benedictum.
Liber Gomorrhianus ad Leonem IX
Nefandum et detestabile crimen, in quod Deo dicati sui temporis prolabebantur, deplorat; eosque utpote indignos a sacris ordinibus removendos esse contendit; Leonemque pontificem Romanum implorat, ut tam foede peccantes sua auctoritate coerceat.
LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio PETRO eremitae, aeternae beatitudinis gaudium.
Ad splendidum nitentis pudicitiae torum, fili charissime, pio certamine intentionem tuae mentis pervenisse, libellus, quem contra quadrimodam carnalis contagionis pollutionem, honesto quidem stylo, sed honestiori ratione edidisti, manifestis documentis commendat. Subegisti siquidem carnis barbariem, qui sic erexisti brachium spiritus adversus libidinis obscoenitatem. Exsecrabile quidem vitium, longeque segregans ab auctore virtutum, qui cum sit mundus, nihil admittit immundum; nec de sorte ejus esse [Col. 0159C] poterit, qui sordidis illecebris subjacebit. Clerici vero, de quorum vita spurcissima flebiliter pariterque rationabiliter tua prudentia disputavit, vere, et omnino vere ad funiculum haereditatis ejus non pertinent, de quo ipsi voluptuosis se oblectationibus submovent; qui si pudice conversarentur, non solum templum Dei sanctum, sed ipsum etiam sanctuarium dicerentur: in quo niveo candore conspicuus ille Dei Agnus immolatur, per quem foeda totius orbis lues lavatur. Tales nimirum clerici etsi non verborum, tamen operum testimonio profitentur, quia non existunt, quod censentur. Quo enim modo clericus possit esse, vel nominari, qui proprio arbitrio non metuit se inquinare? De qualibus, quia sancto furore permotus, quae tibi videbantur scripseras; [Col. 0159D] oportet, sicut desideras, apostolicam nostram interponamus auctoritatem, quatenus scrupulosam legentibus auferamus dubietatem; et constet omnibus certum nostro judicio placuisse quaecunque continet ipse libellus diabolico igni velut aqua oppositus. [Col. 0160B] Igitur ne coenosae libidinis impunita licentia pervagetur, necesse est apostolicae severitatis congrua reprehensione refellatur, et tamen aliquod tentamentum in austeritate ponatur.
Ecce omnes illi, qui quavis quatuor generum quae dicta sunt, foeditate polluuntur, prospecta aequitatis censura, ab omnibus immaculatae Ecclesiae gradibus, tam sacrorum canonum quam nostro judicio depelluntur. Sed nos humanius agentes, eos, qui vel propriis manibus, vel invicem inter se egerunt semen, vel etiam qui inter femora profuderunt, et non longo usu, nec cum pluribus, si voluptatem refrenaverint, et digna poenitudine probrosa commissa luerint, admitti ad eosdem gradus, in quibus in scelere manentes, non permanentes fuerant, divinae miserationi [Col. 0160C] confisi, volumus, atque etiam jubemus; ablata aliis spe recuperationis sui ordinis, qui vel per longa tempora secum, sive cum aliis vel cum pluribus, brevi licet tempore, quolibet duorum foeditatis genere, quae descripseras maculati: vel, quod est horrendum dictu et auditu, in terga prolapsi sunt. Contra quod nostrum apostolicae sanctionis decretum, si quis ausus fuerit vel judicare vel latrare, ordinis sui se noverit periculo agere. Qui enim non pungit vitium, sed palpat, cum eo qui vitio moritur, ipse quoque mortis reus merito judicatur. Sed, o fili charissime, inenarrabiliter gaudeo, quia exemplo tuae conversationis instruis, quidquid oratoria facultate docuisti. Plus est enim opere docere, quam voce. Quapropter auctore Deo palmam obtinebis victoriae, [Col. 0160D] et cum Deo, et Virginis Filio, laetaberis in coelesti mansione tot mercedibus cumulatus, quot ereptis per te a diaboli laqueis fueris constipatus et quodammodo coronatus.
149 Beatissimo papae LEONI, PETRUS ultimus monachorum servus, debitae venerationis obsequium.
Quoniam apostolica sedes omnium Ecclesiarum mater esse ex ipso Veritatis ore cognoscitur, dignum est, ut si quid uspiam dubitationis emerserit, quod ad animarum videatur pertinere negotium, ad ipsam, velut ad magistram, et quodammodo fontem coelestis sapientiae recurratur, quatenus ex illo uno capite ecclesiasticae disciplinae lumen prodeat, quo discussis ambiguitatum tenebris, totum corpus Ecclesiae perspicuo veritatis nitore clarescat. Quoddam autem nefandum et ignominiosum valde vitium in nostris partibus inolevit, cui nisi districtae animadversionis [Col. 0161B] manus quantocius obviet, certum est, quod divini furoris gladius in multorum perniciem immaniter grassaturus impendet. Heu! pudet dicere, pudet tam turpe flagitium sacris auribus intimare; sed si medicus horret virus plagarum, quis curabit adhibere cauterium? Si is, qui curaturus est, nauseat, quis ad incolumitatis statum pectora aegrota reducat? Vitium igitur contra naturam velut cancer ita serpit, ut sacrorum hominum ordinem attingat; et interdum ut cruenta bestia inter ovile Christi cum tantae libertatis saevit audacia, ut quampluribus multo salubrius fuerit in mundanae militiae jugo deprimi, quam sub religionis obtentu tam libere ferreo juri diabolicae tyrannidis mancipari, praesertim cum aliorum scandalo; cum Veritas dicat: «Qui [Col. 0161C] scandalizaverit unum ex his pusillis, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII) .» Et nisi quantocius sedis apostolicae vigor occurrat, non est dubium, quin effrenata nequitia cum restringi voluerit, a cursus sui impetu desistere nequeat.
Ut autem res vobis tota per ordinem pateat, ex hujus nequitiae scelere quatuor diversitates fiunt. Alii siquidem secum, alii aliorum manibus, alii inter femora, alii denique consummato actu contra naturam delinquunt; et in his ita per gradus ascenditur, ut quaeque posteriora praecedentibus graviora judicentur. Major siquidem poenitentia illis imponitur [Col. 0161D] qui cum aliis cadunt, quam iis qui per semetipsos sordescunt; et districtius judicantur qui actum consummant, quam ii qui inter femora coinquinantur. Hos itaque corruendi gradus artifex diaboli machinatio reperit, ut quo altius per eos ascenditur, eo proclivius infelix anima ad gehennalis barathri profunda mergatur.
Hujus sane perditionis obnoxii saepe largiente divina clementia resipiscunt, atque ad satisfactionem veniunt, et poenitentiae quidem pondus quamlibet grave devote suscipiunt, ecclesiasticum vero ordinem [Col. 0162A] perdere vehementer perhorrescunt. Quidam namque rectores Ecclesiarum circa hoc vitium humaniores forsitan quam expediat, absolute decernunt propter tres illos gradus, qui superius enumerati sunt, neminem a suo ordine debere deponi; hos autem solummodo non abnuunt degradari, quos ultimo actu cecidisse constiterit. Unde fit, ut qui cum octo, vel etiam decem aliis aeque sordidis in hanc nequitiam lapsus esse cognoscitur, nihilominus in suo ordine permanere videatur. Quae procul dubio impia pietas non vulnus amputat, sed ut augeatur, fomitem subministrat; non perpetrati illiciti actus prohibet amaritudinem, sed perpetrandi potius tribuit libertatem. Carnalis quippe cujuslibet ordinis homo magis formidat, et expavescit in conspectu hominum [Col. 0162B] despici, quam in superni Judicis examine condemnari; ac per hoc mavult quamlibet districtae, quamlibet animosae poenitentiae sustinere laborem, quam sui gradus periculo subjacere: et dum per indiscretam discretionem non timet statum sui honoris amittere, incitatur et inexperta praesumere, et in his quae invite praesumpsit, diutius permanere; atque, ut ita dixerim, dum illic non feritur, ubi acrius dolet, in eo, in quo semel corruit, coenosae obscoenitatis volutabro molliter jacet.
Sed, ut nobis videtur, valde praeposterum est, ut consuetudinaliter hac purulenta contagione foedati, [Col. 0162C] vel ad ordinem provehi, vel in gradu persistere audeant jam promoti. Quia et rationi contrarium, et canonicis Patrum sanctionibus probatur adversum. Hoc autem non ad hoc assero, ut in majestatis vestrae praesentia definitivae sententiae calculum proferam, sed ut propriae opinionis arbitrium pandam. Hoc nempe flagitium inter caetera crimina non immerito deterrimum creditur; quandoquidem illud omnipotens Deus semper uno modo exosum habuisse legitur, et cum reliquis vitiis necdum per legale praeceptum frena posuerat, jam hoc districtae ultionis animadversione damnabat. Nam, ut taceamus, quod Sodomam et Gomorrham (Gen. XIX) , duas videlicet egregias civitates, omnesque finitimas regiones, misso coelitus sulphure et igne subvertit; Onan [Col. 0162D] Judae filium propter hoc nefarium scelus immatura morte percussit, teste Scriptura, quae dicit: «Sciens Onan non sibi nasci filios, introiens ad uxorem fratris sui; semen fundebat in terram, ne liberi 151 fratris nomine nascerentur: et idcirco percussit eum Dominus, eo quod rem detestabilem faceret (Gen. XXXVIII) .» In lege quoque dicitur: «Qui dormierit cum masculo coitu femineo, uterque operati sunt nefas, morte moriantur; sanguis eorum sit super eos (Levit. XX) .»
Quod autem ad ecclesiasticum ordinem promoveri non debeat, qui in illud crimen lapsus est, quod vetus lex praecipit morte damnari, testatur beatus papa Gregorius (lib. X, epist. 13) , qui in suis epistolis [Col. 0163A] Passivo episcopo scribit, dicens: «Bene novit fraternitas vestra, quam longo tempore Aprutium pastorali sollicitudine sit destitutum: ubi diu quaesivimus, qui ordinari debuisset, et nequaquam potuimus invenire; sed quia Importunus mihi suis in moribus, in psalmodiae studio, in amore orationis valde laudatur, et religiosam vitam agere dicitur; hunc volumus ut fraternitas vestra ad se faciat venire, et de anima sua admoneat, quatenus in bonis studiis crescat: et si nulla ei crimina, quae per legis sacrae regulam morte multata sunt, obviant; tunc ordinandus est, ut vel monachus, vel a vobis subdiaconus fiat; et post aliquantum temporis, si Deo placuerit, ipse ad pastoralem curam debeat promoveri.» Ecce hic aperte colligitur, quia quisquis vir [Col. 0163B] cum viro labitur, quod nimirum scelus, ut supra docuimus, per vetustae legis sententiam morte multatur, etiamsi honestis moribus polleat, si psalmodiae studio ferveat, si in amore orationis enitescat, et omnino religiosam vitam sub approbatae famae testimonio ducat; reatus quidem indulgentiam plene potest accipere, ad ecclesiasticum vero ordinem nequaquam permittitur aspirare. Nam cum de illo venerabili viro, videlicet Importuno, qui primum tanto fervore laudis attollitur, tot religiosae, et honestae vitae infulis redimitur, tot virtutum praeconiis decoratur; tamen postmodum dicitur: «Si nulla ei crimina, quae per sacrae legis regulam morte multata sunt, objiciant, tunc ordinandus est.» Patet profecto, quia quem dignum morte crimen abjecerat, [Col. 0163C] quaelibet religiosa vita subsequens ad suscipiendum ecclesiastici gradus ordinem non reformat. Nec valet ad obtinendum honoris culmen assurgere, qui in mortalis culpae barathrum non ambigitur cecidisse. Luce ergo clarius constat, quia quicunque dicto modo lapsus esse convincitur, quod sine dubio mortale crimen est, omnino contra sacrae legis normam, omnino contra divinae auctoritatis regulam ad ecclesiasticum ordinem promovetur.
Sed fortasse dicitur, necessitas imminet, persona, quae sacrum in Ecclesia officium peragat, deest; et congrue sententia, quae prius divina justitia dictante [Col. 0163D] depromitur, oblata rerum necessitate mollitur. Ad haec ego compendiose respondeo: Nunquid et nenessitas non incubuerat, cum pontificalis sedes pastore vacabat? An pro utilitate unius hominis censura debebitur, quae in destitutione unius populi 152 inconcussa servatur? Et quae non solvitur ad profectum innumerae multitudinis, violabitur ob personae commodum singularis? Sed jam ipse quoque praedicator egregius accedat ad medium, et quid de hoc vitio sentiat expressius innotescat. Ait enim in Epistola ad Ephesios: «Hoc autem scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V) .» Si ergo immundus in coelo nec [Col. 0164A] qualemcunque habet haereditatem, qua praesumptione, quo temerario fastu in Ecclesia, quae nihilominus est regnum Dei, obtineat insuper dignitatem? Nunquid qui divinam legem in facinus cadendo postposuit, ascendendo etiam ad ecclesiasticae dignitatis officium contemnere non timebit? Et nihil sibi reservat, quia Deum contemnere in omnibus non formidat.
Sed illis profecto haec lex specialiter est indicta, a quibus exstitit violata, teste Paulo, qui ad Timotheum scribens, ait: «Justo lex non est posita, sed injustis, impiis et peccatoribus, sceleratis et contaminatis, patricidis et matricidis, homicidis, fornicariis, et masculorum concubitoribus, plagiariis, mendacibus, perjuris, et si quid aliud sanae doctrinae [Col. 0164B] adversatur (I Tim. I) .» Dum igitur masculorum concubitoribus, ut ostensum est, lex illa sit posita, ut sacros ordines temerare non audeant, a quibus, rogo, lex ista servabitur, si ab his praecipue, quibus indicta est, contemnatur? Et si fortasse persona utilis dicitur, justum est, ut quo prudentius ingeniorum studiis viget, eo cautius authenticae sanctionis mandata conservet. Unusquisque enim quo melius sapit, eo deterius delinquit. Quia inevitabiliter merebitur supplicium qui prudenter, si voluisset, potuit evitare peccatum. Nam ut beatus ait Jacobus: «Scienti bonum, et non facienti, peccatum est illi (Jac. IV) .» Et Veritas dicit: «Cui plus committitur, plus ab eo requiratur.» Nam si in erudito quolibet viro ecclesiasticae disciplinae ordo confunditur, mirum si ab [Col. 0164C] ignorante servatur. Si enim peritus quisque inordinate ad ordinem ducitur, videtur quodammodo se sequentibus, et, ut ita dicam, simplicioribus erroris semitam sternere, quam ipse aggressus est, tumido superbiae pede calcare: et non solum judicandus est, quia peccavit; sed etiam quia propriae praesumptionis exemplo ad aemulationem peccandi et alios invitavit.
Quis enim surda aure praetereat, imo quis non medullitus contremiscat, quod de talibus Apostolus, velut tuba vehemens, intonat, dicens: «Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, [Col. 0164D] ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis (Rom. I) .» Et paulo post: «Propterea tradidit illos Deus in passione ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam; similiter autem et masculi, 153 relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes: et mercedem, quam oportuit, erroris sui, in semetipsos recipientes: et sicut non probaverunt habere Deum in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt (Ibid.) .» Quid est enim quod post tam gravem lapsum tantopere sublimitatem ecclesiastici ordinis ambiunt? Quid opinandum est, quid credendum [Col. 0165A] est, nisi quod eos Deus in reprobum sensum tradidit? Nec ea, quae illis necessaria sunt, peccatis exigentibus, videre permittit. Quia enim illis occidit sol, ille scilicet, qui ascendit super occasum (Psal. LXVII) , amissis interioribus oculis, nec considerare praevalent quod gravia sint mala, quae per immunditiam perpetrarunt; neque quam deterius adhuc sit, quod contra voluntatem Dei inordinate habere concupiscunt; et hoc ex divinae justitiae regula consueto more procedit, ut hi qui se hac perditissima sorde commaculant, digna perculsi animadversione judicii, tenebras caecitatis incurrant. Sicut de antiquis illis hujus foeditatis auctoribus legitur: «Cum justo Loth vim vehementissime facerent, jamque prope essent ut effringerent fores. Et ecce, inquit Scriptura, miserunt [Col. 0165B] manum viri, et introduxerunt ad se Loth, clauseruntque ostium, et eos, qui foris erant percusserunt caecitate a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent (Gen. XIX) . Constat autem, quia per illos duos angelos, qui ad B. Loth venisse leguntur, persona Patris, et Filii non incongrue designatur. Quod per hoc evidenter ostenditur, quod ad eos ipse Loth loquens, dicit: Quaeso, Domine mi, quia invenit servus tuus gratiam coram te, et magnificasti misericordiam tuam, quam fecisti mecum, ut salvares animam meam (Ibid.) .» Qui enim sic duobus quasi uni singulariter loquitur, certum est quia in duabus personis unam substantiam veneratur.
Sodomitae ergo ad angelos conantur violenter irrumpere, [Col. 0165C] cum immundi homines ad Deum tentant per sacri ordinis officia propinquare. Sed hi profecto caecitate percutiuntur, quia justo Dei judicio in tenebras interiores cadunt; ita ut nec ostium invenire praevaleant, quia a Deo peccando divisi, unde ad eum revertuntur ignorant. Qui enim non per humilitatis, sed per arrogantiae, et tumoris anfractus ad Deum accedere gestiunt, patet profecto, quia unde ingressionis aditus pateat non agnoscunt; vel etiam quia ostium Christus est, sicut ipse dicit: «Ego sum ostium (Joan. X) .» Qui Christum peccatis exigentibus amittunt, quasi intrare coelestium civium habitaculum non possint, ostium non inveniunt.
In reprobum ergo sensum traditi sunt, quia dum reatus sui pondus in propriae mentis statera non trutinant, [Col. 0165D] gravissimam plumbi massam, poenarum inanium levitatem putant. Quod ergo illic dicitur: «Percusserunt eos, qui foris erant caecitate (Gen. XIX) ;» hoc Apostolus manifeste declarat, cum dicit: «Tradidit eos Deus in reprobum sensum;» et quod illic subjungitur: «Ut ostium invenire non possent;» hoc etiam patenter exponit, cum ait: «Ut faciant quae non conveniunt.» Ac si diceret: ut intrare tentent, unde non debent. 154 Qui enim indignus ordine ad sacri altaris officium conatur irrumpere, quid aliud quam relicto januae limine, per immeabilem parietis obicem nititur introire? Et quia liber pedibus non patet ingressus, hi tales dum sibi spondent ad sacrarium posse pertingere, sua praesumptione [Col. 0166A] frustrari coguntur potius in exteriori vestibulo remanere. Et frontem quidem possunt in sacrae Scripturae saxa percutere, sed per divinae auctoritatis aditum nequaquam permittuntur intrare; atque dum ingredi, quo non sinuntur, attentant, nihil aliud faciunt, quam obtectum parietem inaniter palpant. Quibus non immerito congruit, quod per prophetam dicitur: «Sicut in nocte ita palpabunt in meridie (Job V) .» Et qui recti aditus limen transcendere nequeunt, pererrando in circuitum insania rotante volvuntur. De quibus per Psalmistam dicitur: «Deus meus, pone illos ut rotam (Psal. LXXXII) .» Et item: «In circuitu impii ambulant (Psal. XI) .» De quibus etiam Paulus, cum superius memorata loqueretur, paulo post subdit, dicens: «Qui talia agunt, digni [Col. 0166B] sunt morte, non solum qui illa faciunt, sed qui consentiunt facientibus (Rom. I) .»
Plane qui ad tam terribile apostolicae invectionis tonitru non expergiscitur, hic projecto non dormiens, sed mortuus congrue judicatur. Et cum Apostolus non de Judaeis utcunque fidelibus, sed de gentilibus, et Deum ignorantibus tanto studio sententiam districtae animadversionis exaggeret; quid, rogo, dixisset, si tale hoc vulnus in ipso corpore sanctae Ecclesiae fetere conspiceret? Praesertim quis dolor, quis compassionis ardor pium istud pectus accenderet, si hanc peremptoriam pestem grassari et in sacro ordine didicisset? Audiant desides clericorum, sacerdotumque rectores; audiant, et licet de suo securi sint, alieni reatus se esse participes pertimescant. [Col. 0166C] Illi nimirum, qui ad corrigenda subditorum peccata connivent, et inconsiderato silentio subditis peccandi licentiam praebent. Audiant, inquam, et prudenter intelligant, quia omnes uniformiter digni sunt morte; videlicet non solum qui illa faciunt, sed et qui consentiunt facientibus.
Sed, o scelus inauditum! o facinus toto lacrymarum fonte lugendum! Si hi morte plectendi sunt, qui facientibus ista consentiunt, quod dignum illis poterit excogitari supplicium, qui cum suis spiritualibus filiis haec mala extrema damnatione punienda committunt? Quis jam in gregibus reperiri valeat fructus, cum [Col. 0166D] pastor in ventrem diaboli tam profunda sit precipitatione demersus? Quis jam sub ejus imperio maneat, quem tam hostiliter a Deo extraneum non ignorat? Qui de poenitente facit pellicem, et quem spiritualiter Deo genuerat filium, ferreo diabolicae tyrannidis imperio per suae carnis immunditiam subjungat servum? Si mulierem quis violat, quam de sacro fonte levavit, nunquid non absque ullo cunctationis obstaculo communione privandus esse decernitur, 155 et sacrorum censura canonum per publicam peonitentiam transire jubetur? Scriptum namque est: Quia major est generatio spiritualis, quam carnalis.
Sequitur ergo, ut eadem sententia digne feriatur et qui carnalem filiam perdidit, et qui spiritualem [Col. 0167A] sacrilega commistione corrupit; nisi forte in hoc utriusque criminis qualitas discernatur, quod uterque, licet incestuose, naturaliter tamen, quia cum muliere peccavit; ille autem sacrilegium commisit in filium, incestus crimen incurrit in masculum, naturae jura dissolvit. Et, ut mihi videtur, tolerabilius est cum pecude, quam cum viro in luxuriae flagitium labi. Quanto videlicet levius judicatur quemlibet solum perire, quam secum quoque alium ad interitus perniciem trahere. Miserabilis quippe conditio est, ubi sic unius ruina pendet ex altero; ut dum unus exstinguitur, alter in mortem necessario subsequatur.
Ut autem diabolicae machinationis argumenta non lateant, sed quae in officina veteris malitiae secreto fabricantur, in lucem me pallificante procedant; illud absconsum iri non patior, quod quidam hujus veneno criminis satiati, dum quasi ad cor redeunt, ne reatus ad aliorum notitiam prodeat, inter se invicem confitentur: et dum hominum faciem erubescunt, qui reatus auctores existunt, ipsi judices fiunt: et indiscretam indulgentiam, quam sibi quisque affectat impendi, gaudeat alteri vicaria permutatione largiri. Unde fit, ut et magnorum criminum poenitentes sint, et tamen nec ora jejunio palleant, nec corpora macie contabescant; et dum nullo modo [Col. 0167C] venter ab immoderata alimentorum perceptione restringitur, in ardorem consuetae libidinis animus turpiter inflammatur. Quo fit, ut qui commissa necdum fleverat, adhuc deterius lugenda committat.
Sed legis praeceptum est, ut cum quis lepra perfunditur, sacerdotibus ostendatur; tunc autem non sacerdotibus sed leproso potius ostenditur, cum immundus immundo peractam communem nequitiam confitetur. Sed cum confessio utique manifestatio sit, quid, obsecro, manifestat, qui audienti cognitum narrat, aut quo pacto confessio illa dicenda est, ubi nihil a confitente manifestatur, nisi quod jampridem ab audiente cognoscitur? Et qui sociali vinculo peractae iniquitatis astringitur, qua lege, quo jure alterum poterit ligare vel solvere? Frustra enim quis [Col. 0167D] alium solvere nititur, qui et ipse vinculis irretitur. Et qui caeco vult fieri dux itineris, necesse est ut ipse videat, ne sequenti se auctor praecipitationis fiat, sicut voce Veritatis dicitur, ubi ait: «Si caecus caecum duxerit, ambo in foveam cadunt (Matth. XV) ;» et iterum: «Vides festucam in oculo fratris tui, trabem autem, quae in oculo tuo est, non consideras (Matth. VII) : Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo et tunc perspicies, ut educas festucam de oculo fratris tui (Luc. VI) .»
156 His evangelicis testimoniis apertissime declaratur, quia qui ejusdem reatus tenebris premitur, frustra alium ad lumen poenitentiae revocare conatur; et dum supra vires suas alium errando perire non [Col. 0168A] metuit, cum eo simul, qui sequitur, praesentis ruinae foveam non evadit.
Sed jam te ore ad os, quisquis es, carnalis homo, convenio. Nunquidnam ideo spiritualibus viris confiteri commissa detrectas; quia et ab ecclesiastico gradu cessare formidas? Sed quanto salubrius erat in conspectu hominum temporalem perpeti verecundiam, quam ante tribunal superni Judicis aeternam subire vindictam? Dicis forsitan mihi: Si solummodo inter femora vir cum viro ceciderit, poenitentiam quidem aget, sed piae humanitatis intuitu irrevocabiliter a suo gradu dejici non debet. Quaero abs te: [Col. 0168B] Si quis sacrilege cum virgine periclitatus fuerit, nunquid in suo gradu tuo judicio permanebit? Sed non est ambiguum, quin hujusmodi censeas deponendum; consequens igitur est, ut quod de sacra virgine rationabiliter asseris, de filio spirituali etiam inevitabiliter fatearis; ac per hoc, quod de spiritualibus patribus videris asserere, idipsum te, necesse est, de clericis definire. Hac tamen, ut dictum est, diversitate servata, quia hoc tanto perpenditur esse deterius, quanto per identitatem sexuum naturae probatur adversum, et tum in judicandis excessibus jure ad delinquentis semper recurratur arbitrium, qui masculina femora polluit, si natura permitteret, quidquid in mulieribus agitur, totum in masculo per effrenatae libidinis insaniam [Col. 0168C] perpetraret, fecit quod potuit: ad haec usque perveniens quae natura negavit, et illic invitus metam criminis fixit, ubi naturae necessitas intransmeabilem facultatis terminum collocavit. Quia ergo eadem lex est utriusque sexus viris sacris, et clericis; concludamus necesse est, ut sicut virginis sacrilegus violator jure deponitur, ita etiam filii spiritualis prostitutor modis omnibus a suo nihilominus arceatur officio.
Et ut ad sacros, id est, exsecrabiles confessores adhuc se disputationis sermo retorqueat: si quilibet canonicus presbyter cum muliere cecidit, cui poenitentiae [Col. 0168D] judicium vel semel indixit, a nemine prorsus ambigitur, quin synodalis censura judicii degradetur; si autem religiosus cum religioso labitur, cui videlicet vel in danda poenitentia judex exstitit, vel in accipiendo judicatus fuit, nunquid non dictante justitia sui ordinis honore carebit? Ita namque vulgata consuetudine dicitur filius poenitentiae, 157 sicut filius baptismi. Unde et de B. Marco evangelista legitur: «Quia Petri est in baptismate filius (I Cor. I) .» Et egregius praedicator dicit: «Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare;» ipse item dicit: «Quae est enim gloria mea ante Dominum? nonne vos? in Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV) .» Rursumque [Col. 0169A] ad Galatas ait: «Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) .» Si ergo ille genuit, ille parturiit, qui non est missus baptizare, sed evangelizare, ac per hoc poenitentiam provocare, congrue dicitur et ille filius, qui accipit; et ille pater, qui poenitentiam imponit. Jam ergo si superius dicta subtiliter attenduntur, luce clarius constat, quia ejusdem criminis reus est, et qui cum carnali, vel baptismatis filia fornicatur; et is, qui cum filio poenitentiae turpitudinem operatur. Et sicut is, qui cum ea lapsus est, quam carnaliter genuit, vel quam de baptismo suscepit, vel cui poenitentiae judicium posuit; ita etiam qui cum filio poenitentiae per immunditiam labitur, justum est ab eo cujus administrator est ordine omnimodis segregetur.
Sed quoniam quaedam naeniae sacris canonibus reperiuntur admistae, in quibus perditi homines vana praesumptione confidunt, ex ipsis aliquas hic apponimus, ut non solum eas, sed et omnes alias sibi similes scriptas, ubicunque repertae fuerint, falsas et omnino apocryphas liquido demonstremus. Dicitur enim inter caetera: Presbyter non prolato monachi voto, cum puella, vel meretrice peccans, annos duos, et tribus quadragesimis, secunda, quarta, et sexta feria et Sabbato semper cum sicco pane poeniteat; si cum ancilla Dei, aut masculo, addatur jejunium, id est, quinque annos, si in consuetudine est. [Col. 0169C] Similiter diaconi, si monachi non sunt, duos annos; sicut et monachi, qui sine gradu sunt. Paulo post subditur: Clericus cum puella si sine voto monachi, fornicatus fuerit, dimidium annum poeniteat; si canonicus, similiter; si frequenter, duos annos. Item si quis peccaverit, sicut Sodomitae, quidam dicunt decem annos poenitentiae: qui in consuetudine habet, amplius plecti debet; si est in gradu, degradetur, et sicut laicus poeniteat. Vir, qui inter femora fornicatus fuerit, uno anno poeniteat; si iteraverit, duobus annis; si autem in terga fornicatus fuerit, tres annos poeniteat; si puer, duos annos poeniteat; si cum pecude fuerit fornicatus vel jumento, decem annos poeniteat. Item, episcopus cum quadrupede peccans, decem annos poeniteat, et gradum amittat; [Col. 0169D] presbyter quinque; diaconus tres; clericus duo: et multa alia mendosa, atque sacrilega versutia diaboli sacris canonibus reperiuntur inserta, quae nobis magis libet obliterare, quam scribere; magis conspuere, quam tam vana ludibria schedulis inculcare. Ecce his deliramentis carnales homines confidunt, his velut somniorum portentis fidem attribuunt, 158 et vanae se spei securitate deludunt. Sed videamus, si canonicae auctoritati ista conveniant; et utrum tenenda sint, an vitanda, non tam verbis, quam rebus attestantibus innotescant.
Igitur, ut ad principium hujus captiosi capituli [Col. 0170A] redeamus, dicitur: Quia presbyter non prolato monachi voto, cum puella, vel meretrice peccans, annos duos poeniteat. Et quis tam hebes, quis tam insanus reperiri valeat, qui duorum annorum poenitentiam, deprehenso in fornicatione presbytero, idoneam credat? Si quis enim quantulamcunque scientiam canonicae auctoritatis vel summotenus attigit, ut districtiora judicia taceamus, quia lapso in fornicatione presbytero, saltem decem annorum poenitentia decernatur, patenter agnoscit. Haec autem duorum annorum de fornicatione poenitentia non modo non sacerdotum, sed nec laicorum esse perpenditur, quibus nimirum ex hac ruina ad satisfactionem currentibus, triennium judicatur. Deinde additur: Si cum ancilla Dei, aut masculo, subauditur [Col. 0170B] presbyter, peccaverit, addatur jejunium, id est, quinque annorum, si in consuetudine est: similiter diaconi, si monachi non sunt, duobus annis, sicut et monachi qui sine gradu sunt, poeniteant. Unum in capite hujus insensatae sententiae, quam expono, alacriter video, libenter attendo; nimirum quod dicitur: Si cum ancilla Dei, aut cum masculo. Ecce, o bone vir Sodomita, in ipsa tua scriptura, quam singulariter diligis, quam inhianter amplecteris, quam tibi velut clypeum defensionis opponis, aperte consideras, quia sive cum ancilla Dei quis peccet, sive cum masculo, nihil differt; sed aequale peccatum, par decernitur esse judicium. Jam nihil est unde mecum confligere, nihil unde a meis jure possis allegationibus dissentire.
[Col. 0170C] Sed quis tam vesane desipiat, quis tam profundae tenebras caecitatis incurrat, ut de lapsu cum ancilla Dei, hoc est, sanctimoniali, vel presbytero, quinque; vel diacono, sive monacho, duorum annorum imponendam poenitentiam censeat? Nonne haec est insidiatrix tendicula pereuntium? Nonne hic est errantium laqueus animarum? Illud autem quis non poterit improbare, quod dicitur: Quia clericus cum puella si sine voto monachi fornicatus fuerit, dimidium annum poeniteat? Et quis ita sacrae Scripturae scientia polleat, quis ita vel in dialecticae subtilitatis acumine argumentosus existat, ut tam ex lege legem, tam laudabiliter detestandae auctoritatis judicabile praejudicium condemnare praesumat? Unde laico triennium datur, inde clericus dimidio anno [Col. 0170D] poenitere praecipitur? Beati ergo clerici, qui fornicantur, Sodomitarum si arbitrio judicentur: eadem quippe mensura qua metiuntur aliis, remetiri cupiunt sibimetipsis. Satis iste auctor erroris ad lucrandas diabolo animas avidus exstitit, qui dum monachos perdere studuit, usque 159 ad ordinem clericorum dogma suae perversitatis extendit; et animarum homicida, dum sola monachorum morte stomachum suae malitiae gulatenus explere non potuit, satiare se vel ex alio ordine concupivit.
Jam vero quod sequitur, videamus: Si quis peccaverit sicut Sodomitae, quidam decem annos dicunt poenitentiae; qui in consuetudine habet, amplius plecti debet; si in gradu est, degradetur, et sicut laicus [Col. 0171A] poeniteat. Vir, qui inter femora fornicatus fuerit, uno anno poeniteat; si iteraverit, duobus annis poeniteat; si autem in terga fornicatus fuerit, tribus annis poeniteat. Et cum peccare sicut Sodomita, ut ipsi perhibetis, nihil aliud sit, quam fornicari in terga; quid est, quod vestri canones in uno pene versiculo tam multiformes inveniuntur et varii; ut peccantibus sicut Sodomitae, decennii pondus injungant; in terga vero fornicantibus, quod idem est, infra triennii compendium poenitentiae lamenta coerceant? Nonne haec monstris merito comparantur, non natura prolatis, sed industria humana compositis, quorum quaedam a capitibus equinis incipiunt, et in hircorum ungulas terminantur? Quibus ergo canonibus, quibus Patrum decretis ludibrio ista conveniant, [Col. 0171B] quae a semetipsis tam dissona, et ultra cornuta fronte resultant? Quaequae semetipsa convellunt, quibus auctoritatibus fulciantur? «Omne enim regnum, ait Salvator, in seipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet, et si Satanas in seipsum divisus est, quomodo stabit doctrina ipsius?» (Luc. XI.) Modo enim judicium districtionis intendere, modo crudelem videntur quasi misericordiam exhibere: et velut in chimerali monstro hinc minas leonis specie terribiliter intonat, inde vilis capella humiliter beat; et hac velut variarum diversitate formarum in risum potius excitant, quam ad poenitentiae lamenta compungant.
Quibus quoque in errore similia sunt, quae sequuntur: Qui cum pecude fuerit fornicatus, vel jumento, [Col. 0171C] decem annis poeniteat; item episcopus cum quadrupedibus peccans, decem annis poeniteat, et gradum amittat; presbyter quinque, diaconus tres, clericus duos; cum prius absolute dicat: Quia quicunque cum pecude vel jumento fuerit fornicatus, decem annorum satisfactione multabitur; quomodo consequens est, quod subjungitur: ut presbytero quinque, diacono trium, clerico duorum annorum de pecuali concubitu poenitentia indicetur? Unde quicunque, hoc est, quilibet etiam laicus et decennalis spatii afflictione constringitur, inde presbytero quinquennium ponitur, id est, dimidium totius poenitentiae relaxatur. Quibus, rogo, sacri eloquii paginis haec frivola insomnia congruunt, quae semetipsa tam evidenter impugnant? Quis non perpendat, quis aperte [Col. 0171D] non videat, quia haec, et his similia sacris canonibus fraudulenter immista, figmenta sunt diabolica, atque ad decipiendas simplicium animas callidis machinationibus instituta? Sicut enim melli, vel quibuslibet esculentioribus cibis venenum fraudulenter immittitur, ut dum ad comedendum alimentorum suavitas provocat, virus, quod latet, facilius in hominis interiora se transfundat; ita haec subdola et mendosa 160 commenta sacris inseruntur eloquiis, ut suspicionem effugiant falsitatis; et quodam quasi melle sunt oblinita, dum falsae pietatis videntur dulcedine saporata. Sed cave ab his, quicunque es, ne te Sirenarum carmen mortifera suavitate demulceat; ne navim tuae mentis in Scyllaeae voraginis profunda demergat: [Col. 0172A] non te sanctorum conciliorum pelagus prolata forsitan austeritate perterreat; non te vadosi syrtes apocryphorum canonum promissa lenitate fluctuum trahant. Saepe enim navis procellosos fugiens fluctus, dum littoreis propinquaret arenis, naufragium pertulit; et saepe alta pelagi sulcans, sine jactura oneris, incolumis enatavit.
Verumtamen quis istos canones fabricavit? quis in purpureo Ecclesiae nemore tam spinosos, tam aculeatos paliuri tribulos seminare praesumpsit? Constat nimirum, quod omnes authentici canones, aut in venerandis synodalibus conciliis sunt inventi, [Col. 0172B] aut a sanctis Patribus sedis apostolicae pontificibus promulgati: nec cuiquam soli homini licet canones edere, sed illi tantummodo hoc competit privilegium, qui in B. Petri cathedra cernitur praesidere. Haec autem, de quibus loquimur, spuria canonum vitulamina, et a sacris conciliis noscuntur exclusa, et a decretis Patrum omnino probantur extranea: sequitur ergo, ut nequaquam inter canones habeantur, quae nec decretalibus Patrum edictis, nec a sacris videntur prodire conciliis. Quidquid enim inter species non annumeratur, a genere procul dubio alienum esse decernitur. Quod si nomen auctoris inquiritur, certum non valet dici, quia nec poterat in variis codicibus uniformiter inveniri. Alibi enim scribitur, Theodorus dicit; alibi, Poenitentialis Romanus [Col. 0172C] dicit; alibi, Canones apostolorum; aliter hic, aliter titulantur illic: et dum unum habere non merentur auctorem, omnem perdunt sine dubio auctoritatem. Quae enim sub tot incertis auctoribus nutant, nullum certa auctoritate confirmant. Et necesse est, ut quae dubietatis caliginem legentibus generant, a luce sacrarum Scripturarum, remota omni dubietate, recedant. Jam vero his scenicis deliramentis, de quibus carnales homines praesumebant, ex numero canonum eliminatis, ac perspicua argumentorum ratione convictis, illos canones apponamus, de quorum fide et auctoritate nulla prorsus ambiguitate diffidimus. In Ancyrano quippe concilio reperitur.
De his qui irrationabiliter versati sunt, sive versantur: quotquot ante vigesimum 161 annum tale crimen commiserunt, quindecim annis exactis in poenitentia, communionem mereantur orationum; deinde quinquennio in hac communione durantes, tunc demum oblationis sacramenta contingant. Discutiatur autem et vita eorum, qualis tempore poenitudinis exstiterit, et ita misericordiam consequantur. Quod si inexplebiliter his haesere criminibus, ad agendam poenitentiam prolixius tempus insumant. Quotquot autem peracta viginti annorum aetate, et uxorem habentes, hoc peccato prolapsi [Col. 0173A] sunt, viginti quinque annorum poenitudinem gerentes, in communionem recipiantur orationum, in qua quinquennio perdurantes, tunc demum oblationis sacramenta percipiant. Quod si qui et uxores habentes, et transcendentes quinquagesimum annum aetatis ita deliquerint, ad exitum vitae communionis gratiam consequantur.
Ecce in ipso hujus venerandae auctoritatis titulo manifeste perpendimus, quia non solum hi, qui consummato actu contra naturam delinquunt; sed et hi, qui quolibet ingenio cum masculis polluuntur, concubitoribus pecorum per omnia comparantur. Si enim ad interjecta verba respicimus, caute et cum magnae discretionis libramine posita pervidemus, cum dicitur: Qui miscentur pecoribus, aut cum [Col. 0173B] masculis polluuntur. Nam si per hoc, quod dicitur, qui cum masculis polluuntur, eos tantummodo, qui consummato actu contra naturam peccant, exprimere voluisset, nequaquam ei necesse fuisset duo verba proponere, qui cum solo eo, quod est, miscentur, potuisset suae intentionis dicta complere. Sufficeret quippe ad styli compendium, si totam sententiam uno verbo comprehenderet, dicens: Qui miscentur pecoribus, aut masculis. Miscentur enim uno modo et hi, qui pecora, et hi, qui masculos violant. Sed eum alios misceri pecoribus, alios non misceri, sed pollui cum masculis dicat; patet profecto, quia in fine commatis non de corruptoribus tantummodo masculorum, sed et de quolibet modo pollutoribus sententiam proferat. Notandum autem [Col. 0173C] hujus constitutionis edictum praecipue de laicis institutum, quod facile perpenditur in eo, quod in sequentibus subinfertur: Quotquot autem peracta viginti annorum aetate, et uxorem habentes, hoc peccato prolapsi sunt, viginti quinque annorum poenitudinem gerentes, in communionem recipiantur orationum, in qua quinquennio perdurantes, tunc demum oblationis sacramenta percipiant.
Si ergo quilibet saecularis hujus facinoris reus, peracta viginti quinque annorum poenitentia, in communionem quidem orationum, necdum autem ad percipienda oblationum sacramenta admittuntur; quo pacto religiosus non solum ad percipienda, sed etiam ad offerenda, et consecranda ipsa sacra mysteria [Col. 0173D] idoneus judicabitur? Si vix illi permittitur, ut ecclesiam cum aliis oraturus introeat; qualiter isti dabitur, ut ad altare Domini pro aliis intercessurus accedat? Si ille antequam tam prolixum poenitentiae spatium transigat, non meretur audire; iste quomodo dignus est sacra missarum solemnia celebrare? Si ille qui minus peccavit, ut puta per latum saeculi iter incedens, 162 indignus est coelestis Eucharistiae munus ore percipere; qualiter iste merebitur tam terribile mysterium pollutis manibus contrectare? Videamus adhuc idem Ancyranum concilium, quid ex eodem crimine iterum definierit.
Eos qui irrationabiliter vixerunt, et lepra injusti criminis alios polluerunt, praecepit sancta synodus inter eos orare, qui spiritu periclitantur immundo. Plane dum non dicit, qui lepra injusti criminis alios corruperunt, sed polluerunt, quod etiam cum ipsius tituli praefatione concordat, ubi non de corruptis sed de pollutis exorsum est; liquet profecto, quia quocunque modo per ardorem libidinis vir cum viro polluitur, non inter catholicos Christianos, sed inter daemoniacos orare praecipitur; quatenus si carnales homines ex semetipsis nesciunt pensare quod sunt, ab ipsis saltem valeant edoceri, cum quibus sunt [Col. 0174B] communi orationis ergastulo deputati.
Et certe satis dignum est, ut qui contra legem naturae, contra humanae rationis ordinem, carnem suam per tam foeda commercia daemonibus tradunt, communem orationis angulum cum daemoniacis sortiantur. Nam cum his malis ipsa penitus humana natura resistat, difficultatem diversi sexus abhorreat, luce clarius constat, quia nunquam tam aversa, tam aliena praesumerent, nisi eos, ut puta vasa irae apta in interitum, iniqui spiritus pleniter possiderent; sed cum eos possidere incipiant, tunc per omne, quod implent, invasi pectoris tartareum virus suae malignitatis infundunt, ut jam illa inhianter appetant, non quae naturalis motus carnis efflagitet, sed quae sola diabolica praecipitatio subministret. Nam cum vir in [Col. 0174C] virum ad perpetrandam immunditiam irruit, non est ille naturalis impetus carnis, sed tantum diabolicae stimulus impulsionis. Vigilanter ergo sancti Patres Sodomitas cum energumenis simul orare sanxerunt, quos eodem diabolico spiritu invasos esse non dubitaverunt. Quomodo ergo per sacerdotalis officii dignitatem inter Deum et populum debet mediator assistere, qui a totius populi congregatione sejunctus, nunquam nisi inter daemoniacos jubetur orare? Sed quoniam duo ex uno sacro concilio testimonia adhibere curavimus, quid etiam magnus Basilius de eo, de quo nunc agitur, vitio sentiat, inseramus: ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum; ait enim:
Clericus, vel monachus adolescentum, vel parvulorum insectator, vel qui osculo, vel qui aliqua occasione turpi deprehensus fuerit, publice verberetur, et coronam amittat, 163 decalvatusque turpiter sputamentis obliniatur in facie, vinculisque arctatus ferreis, carcerali sex mensibus angustia maceretur, et triduo per hebdomadas singulas ex pane hordeaceo ad vesperam feriatur; post haec aliis sex mensibus sub senioris spiritualis custodia, segregata in curticula degens, operi manuum et orationi sit intentus, vigiliis et orationibus subjectus, et sub custodia semper duorum spiritualium fratrum ambulet, [Col. 0175A] nulla prava locutione, vel concilio deinceps juvenibus conjungendus.
Hic carnalis homo studiose perpendat, utrum ecclesiasticis officiis tuto ministrare valeat, quem sacra auctoritas tam ignominiosis, tam turpibus dehonestandum contumeliis judicat; nec ex eo sibi blandiatur, quia neminem corruperit, cum apertissime scriptum videat, quia qui solo osculo, vel aliqua occasione turpi deprehensus fuerit, omnibus illis probrosae disciplinae confusionibus merito subjacebit. Quod si osculum tam austerae ultionis supplicio plectitur, ipsa cum alio contaminatio quid meretur? Ad puniendum namque cui crimini, cui immanissimo sceleri non sufficeret publice verberari, coronam amittere, turpiter decalvari, salivarum spurcitiis [Col. 0175B] obliniri, carceralibus angustiis diutius comprimi, ferreis insuper vinculis coarctari? postremum quoque hordeaceo pane feriari praecipitur; quia qui factus est sicut equus et mulus (Psal. XXXI) congrue non cibo reficitur hominum, sed annona pascitur jumentorum.
Porro si hujus peccati pondus pensare negligimus, in ipso saltem poenitentiae judicio, quod imponitur, manifestissime declaratur. Quisquis enim canonica censura publicam subire poenitentiam cogitur, profecto ecclesiasticis indignus officiis perspicua Patrum sententia judicatur. Unde et beatus papa Siricius inter caetera scripsit, dicens: Illud quoque nos par fuit providere, ut sicut poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem, [Col. 0175C] ac reconciliationem nulli unquam laico liceat honorem clericatus adipisci; quia quamvis sint omnium peccatorum contagione mundati, nulla tamen debent gerendorum sacramentorum instrumenta suscipere, qui dudum fuerant vasa vitiorum. Cum ergo hujus peccati obnoxium non solum duram, sed et publicam poenitentiam B. Basilius subire praecipiat, poenitentem vero clericatus ordinem obtinere Siricius interdicat; manifeste colligitur, quia qui foeda cum masculo libidinosae immunditiae sorde polluitur, ecclesiasticis fungi officiis non meretur; nec idonei sunt divinum tractare mysterium, qui, ut dicitur, dudum fuerant vasa vitiorum.
[Col. 0175D] Hoc sane vitium nulli prorsus est vitio conferendum, quod omnium immanitatem superat vitiorum. Hoc siquidem vitium mors est corporum, interitus est animarum, carnem polluit, mentis lumen exstinguit, Spiritum sanctum de templo humani pectoris ejicit, incentorem luxuriae diabolum introducit, 164 mittit in errorem, subtrahit deceptae menti funditus veritatem, eunti laqueos praeparat, cadenti in puteum, ne egrediatur oppilat, infernum aperit, paradisi januam claudit, coelestis Jerusalem civem tartareae Babylonis facit haeredem, de stella coeli, stipulam exhibet ignis aeterni, abscindit membrum Ecclesiae, et in vorax projicit gehennae aestuantis incendium. Hoc vitium supernae patriae muros conatur [Col. 0176A] evertere, et rediviva exustae Sodomae satagit moenia reparare. Hoc est enim, quod sobrietatem violat, pudicitiam necat, castitatem jugulat, virginitatem, quae irrecuperabilis est, spurcissimae contagionis mucrone trucidat. Omnia foedat, omnia maculat, omnia polluit; et quantum ad se, nihil purum, nihil a sordibus alienum, nihil mundum esse permittit: «Omnia enim, ut Apostolus ait, munda mundis: contaminatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I) .»
Hoc vitium a choro ecclesiastici conventus eliminat, et cum energumenis ac daemonio laborantibus orare compellit, a Deo animam separat, ut daemonibus jungat. Haec pestilentissima Sodomorum regina suae tyrannidis legibus obsequentem, hominibus turpem, [Col. 0176B] Deo reddit odibilem; adversus Deum nefanda bella conserere, nequissimi spiritus imperat militiam bajulare; ab angelorum consortio separat, et infelicem animam sub propriae dominationis jugo a sua nobilitate captivat. Virtutum armis suos milites exuit, omniumque vitiorum jaculis, ut confodiantur, exponit. In Ecclesia humiliat, in foro condemnat, foedat in secreto, dehonestat in publico, conscientiam rodit ut vermis, carnem exurit ut ignis; anhelat, ut voluptatem expleat; at contra timet ne ad medium veniat, ne in publicum exeat, ne hominibus innotescat. Quem enim ille non timeat, qui et ipsum communis ruinae participem pavida suspicione formidat? Ne videlicet et ipse qui simul peccat, judex sceleris per confessionem fiat, dum non modo quia peccaverit, [Col. 0176C] confiteri non ambigat, sed etiam cum quo peccavit consequenter adjungat: ut sicut unus in peccato mori, nisi altero moriente non potuit; ita et alter alteri resurgendi occasionem praebeat, cum resurgit. Ardet caro misera furore libidinis, tremit mens frigida rancore suspicionis, et in pectore miseri hominis jam quasi tartareum chaos exaestuat, dum quot cogitationum aculeis pungitur, quodammodo tot poenarum suppliciis cruciatur. Infelici quippe animae postquam hic venenatissimus coluber dentes semel infixerit, illico sensus adimitur, memoria tollitur, mentis acies obscuratur; fit immemor Dei, obliviscitur etiam sui. Haec namque pestis fidei fundamentum evacuat, spei robur enervat, charitatis vinculum dissipat, justitiam tollit, fortitudinem subruit, temperantiam eximit, [Col. 0176D] prudentiae acumen obtundit.
Et quid amplius dicam? Quandoquidem omnem virtutum cuneum de curia humani cordis expellit, omnemque vitiorum barbariem, velut evulsis portarum repagulis, intromittit. Cui scilicet illa, quae sub specie terrenae Jerusalem dicitur, Jeremiae sententia congruenter aptatur: «Manum, inquit, misit hostis ad 165 omnia desiderabilia ejus; quia vidit gentes ingressas sanctuarium suum, de quibus praeceperas ne intrarent in Ecclesiam tuam (Thren. I) .» Nimirum quem haec atrocissima bestia cruentis semel faucibus devorat, a cunctis bonis operibus quibusdam suis vinculis obligat, per omnia nequissimae pravitatis abrupta praecipitanter effrenat. Mox nempe [Col. 0177A] ut quisque in hanc extremae perditionis abyssum fuerit lapsus, a superna patria exsul efficitur, a Christi corpore separatur, totius Ecclesiae auctoritate confunditur, omnium sanctorum Patrum judicio condemnatur, inter homines in terra despicitur, a coelestium civium contubernio reprobatur; fit sibi coelum ferreum, et terra aenea; neque illuc potest pondere criminis gravatus assurgere; neque hic sua mala ignorantiae latibulo diutius occultare: non hic potest gaudere, dum vivit; nec illic sperare, dum deficit, quia et nunc humanae derisionis opprobrium, et postmodum aeternae damnationis cogitur perferre tormentum. Cui videlicet animae bene congruit illa propheticae lamentationis vox, qua dicitur: «Vide, Domine, quoniam tribulor, [Col. 0177B] venter meus conturbatus est, subversum est cor meum in memetipsa, quoniam plena sum amaritudine: foris interficit gladius, et domi mors similis est (Thren. I) .»
Ego, ego te, infelix anima, defleo, atque ex intimo pectore de tuae perditionis sorte suspiro. Defleo te, inquam, miserabilis anima immunditiae sordibus dedita, toto nimirum lacrymarum fonte lugenda. Proh dolor! Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum? (Jer. IX.) Nec inconvenientius haec flebilis vox me nunc singultante depromitur, quam tunc ex ore prophetico ferebatur. [Col. 0177C] Non enim lapidea turritae urbis propugnacula, non manufacti templi subversa conqueror aedificia, non vilis vulgi agmina lamentor ad Babylonici regis imperium ducta fuisse captiva; nobilis a me anima plangitur, ad imaginem Dei, et similitudinem condita, et pretiosissimo Christi sanguine comparata, multis clarior aedificiis, cunctis certe terrenae fabricae praeferenda fastigiis. Insignis igitur animae lapsum, et templi, in quo Christus habitaverat, lamentor excidium. Oculi mei plorando deficite, uberes lacrymarum rivos effundite, continuis fletibus tristia lugubres ora rigate. Deducant cum propheta oculi mei lacrymas per diem et noctem, et non taceant, quoniam contritione magna contrita est virgo filia populi mei, plaga pessima vehementer [Col. 0177D] (Jer. XIV) . Filia quippe populi mei pessima plaga percussa est; quia anima, quae sanctae Ecclesiae fuerat filia, ab hoste humani generis telo immunditiae est crudeliter sauciata: et quae in aula regis aeterni lacte sacri eloquii tenere ac molliter enutriebatur; nunc veneno libidinis pestilenter infecta, in sulphureis Gomorrhae cineribus tumefacta, ac rigida jacere conspicitur. «Qui enim vescebantur voluptuose, interierunt in viis; qui nutriebantur in 166 croceis, amplexati sunt stercora (Thren. IV) .» Quare? sequitur propheta, et dicit: «Quia major effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum, quae subversa est in momento (Ibid.) .» Iniquitas quippe Christianae animae peccatum superat [Col. 0178A] Sodomorum, quia unusquisque nunc tanto deterius delinquit, quanto et ipsa evangelicae gratiae mandata contemnit; et ne remedium excusatoriae tergiversationis inveniat, notitia illum divinae legis instanter accusat.
Heu, heu, infelix anima! cur non consideras a quantae dignitatis culmine sis ejecta, quanto splendoris et gloriae sis decore nudata? Quomodo obtexit caligine in furore suo Dominus filiam Sion, projecit de coelo in terram inclytam Israel, egressus est a filia Sion omnis decor ejus (Thren. II) . Ego calamitati tuae compatiens, et ignominiam tuam amarissime deflens, dico: «Defecerunt prae lacrymis oculi mei, conturbata sunt viscera mea, effusum est in terra jecur meum super contritione [Col. 0178B] filiae populi mei (Ibid.) ;» et tu mala tua pensare dissimulans, atque animos a crimine sumens, Sedeo, ais, regina; et vidua non sum! Ego captivitatem tuam miseratus exclamo: Quare Jacob ductus est ut vernaculus, et Israel factus est in praedam? (Jer. II.) Et tu dicis: Quia dives sum, et locupletatus, et nullius egeo. Et nescis quia tu es miser, miserabilis, et pauper, et caecus, et nudus? (Apoc. III.)
Perpende, miser, quanta cor tuum obscuritas premat; animadverte, quam densa te caligo caecitatis involvat. In virilem sexum furor te libidinis impulit? In tuam te speciem, hoc est, virum in virum, luxuriae rabies incitavit? Nunquid hircus in hircum aliquando libidine praecipitatus insiliit? [Col. 0178C] Nunquid aries in arietem ardore coitus insanivit? Equus nempe cum equo ad unum praesepe blande et concorditer pascitur, qui visa equa in sensibilitatem luxuriae protinus efferatur. Nunquam taurus taurum amore coeundi petulanter appetiit, nunquam asinus stimulo concumbendi cum asino ruditus emisit. Hoc ergo perditi homines perpetrare non metuunt, quod ipsa quoque bruta animalia perhorrescunt: quod ab humanae pravitatis temeritate committitur, irrationabilium pecorum judicio condemnatur. Dic, vir evirate; responde, homo effeminate, quid in viro quaeris, quod in temetipso invenire non possis? quam diversitatem sexuum? quae varia lineamenta membrorum? quam mollitiem? quam carnalis illecebrae teneritudinem? [Col. 0178D] quam lubrici vultus jucunditatem? Terreat te, quaeso, vigor masculini aspectus, abhorreat mens tua viriles artus. Naturalis quippe appetitus officium est, ut hoc unusquisque extrinsecus quaerat quod intra suae facultatis claustra reperire non valet. Si ergo te contrectatio masculinae carnis oblectat, verte manus in te: et scito, quia quidquid apud te non invenis, in alieno corpore in vacuum quaeris. Vae tibi, infelix anima! de cujus interitu tristantur angeli, insultant plausibus inimici; facta es praeda daemonum, rapina crudelium, spolium impiorum: «Aperuerunt super te os suum omnes inimici tui; sibilaverunt, et fremuerunt dentibus, et dixerunt: Devorabimus eam: en ista [Col. 0179A] est dies, quam exspectabamus: invenimus, vidimus (Thren. II) .»
Idcirco ego te, o miserabilis anima, tot lamentationibus defleo, quia te flere non cerno; idcirco ego pro te humi prostratus jaceo, quia te male erectam post tam gravem lapsum ultro etiam ad fastigium ecclesiastici ordinis contendere video. Caeterum si tu te in humilitate deprimeres, ego de tua restauratione securus, totis in Domino visceribus exsultarem; si contriti cordis digna compunctio pectoris tui arcana concuteret, ego non immerito ineffabilis laetitiae tripudio jucundarer. Idcirco ergo maxime flenda es, quia non fles; ideo alienis doloribus [Col. 0179B] indiges, quia calamitatis tuae periculum ipsa non doles; et eo amarioribus fraternae compassionis es fletibus deploranda, quo nullo perpenderis propriae tristitiae moerore turbata; ut quid damnationis tuae pondus pensare dissimulas? ut quid te modo in peccatorum profunda mergendo, modo in superbiam elevando, iram tibi in die irae thesaurizare non cessas? Venit, venit super te maledictio illa, quae ex ore David in Joab, et in domum ejus est, fuso Abner sanguine, jaculata. Pestis illa Gomorrhiana nunc in habitatione tui corporis vivit, quae domum Joab crudelis homicidii ultione damnavit. Percusso quippe Abner, ait David: «Mundus ego sum, et regnum meum usque in sempiternum a sanguine Abner filii Ner: et veniat super caput Joab, et super [Col. 0179C] omnem domum patris ejus, nec deficiat de domo Joab Gomorrhianum sustinens (II Reg. III) .» Pro quo secunda translatio habet: Fluxum seminis sustinens, et leprosus tenens fusum, et cadens gladio, et indigens pane. Lepra quippe perfunditur, qui gravis peccati labe foedatur. Fusum vero tenere, est virilis vitae fortia facta relinquere, et femineae conversationis illecebrosam mollitiem exhibere. Gladio cadit, qui furorem divinae indignationis incurrit. Pane indiget, quem a perceptione Christi corporis, proprii reatus poena coercet: Ille est enim panis vivus qui de coelo descendit (Joan. IV) .
Si ergo post fluxum seminis leprosus factus praecepto legis extra castra manere compelleris, cur adhuc in eisdem castris etiam honoris primatum [Col. 0179D] obtinere contendis? Nunquid non Ozias rex cum superbe adolere incensum super altare thymiamatis voluisset, postquam se plaga leprae coelitus percussum agnovit, non modo a sacerdotibus de templo expelli patienter tulit; sed et ipse celeriter egredi festinavit? Scriptum quippe est: «Cumque respexisset eum Azarias pontifex, et omnes reliqui sacerdotes, viderunt lepram in fronte ejus, et festinato expulerunt eum;» moxque subjungitur: «Sed et ipse perterritus, acceleravit egredi, eo quod sensisset plagam Domini (II Paral. XXVI) .»
Si rex corporali lepra percussus, a sacerdotibus de templo ejici non contempsit, tu leprosus in anima, cur tot sanctorum Patrum judicio a sacris altaribus [Col. 0180A] removeri non pateris? Si ipse dimisso regiae dignitatis imperio, habitare 168 in domo privata usque ad obitum non erubuit; tu cur a sacerdotalis officii confunderis arce descendere, ut in poenitentiae sepultura conclusus, te inter vivos studeas quasi mortuum deputare? Et, ut ad illam Joab mysticam recurramus historiam, si ipse gladio corruisti, quomodo alium per sacerdotalem gratiam suscitabis? Si ipse exigentibus meritis, indiges pane, id est, a Christi separatus es corpore, quo pacto alium poteris coelestis mensae dapibus satiare? Si tu Oziae lepra es percussus in fronte, hoc est, infamiae nota dehonestaris in facie, quomodo alium poteris obducta perpetrati criminis alluvione purgare? Erubescat ergo tumefacta superbia, nec super se extolli [Col. 0180B] inaniter appetat, quam infra se proprii reatus sarcina non mediocriter gravat; discat mala sua subtili consideratione perpendere, discat se intra mensurae suae metas humiliter cohibere, ne dum id, quod nullo modo praevalet assequi, arroganter usurpet: hoc etiam quod vera humilitas sperare potuisset, prorsus amittat.
Quid est, quaeso, o damnabiles carnales homines, quod tanto ambitionis ardore ecclesiasticae dignitatis culmen appetitis? Quid est, quod tanto desiderio vestrae perditionis nexibus Dei populum illaqueare tentatis? Non vobis sufficit, quia vosmetipsos in alta facinorum praecipitia mergitis, nisi ruinae vestrae [Col. 0180C] periculo et alios involvatis? Si enim fortasse quis veniat, ut pro se ad intercedendum nos apud potentem quempiam virum qui sibi iratus, nobis vero esset incognitus, dicat, protinus respondemus: Ad intercedendum venire non possumus, quia familiaritatis ejus notitiam non habemus. Si ergo homo apud hominem, de quo minime praesumit, fieri intercessor erubescit: qua mente apud Deum intercessionis locum pro populo arripit, qui familiarem se ejus gratiae esse per vitae meritum nescit? Aut ab eo quomodo in aliis veniam postulat, qui, utrum sibi sit placatus, ignorat? Qua in re est adhuc aliud sollicitius formidandum, ne qui placare iram posse creditur, hanc ipse ex proprio reatu mereatur. Cuncti enim liquido novimus, quia cum is qui displicet, [Col. 0180D] ad intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora provocatur.
Qui ergo adhuc desideriis terrenis astringitur, caveat, ne districti iram Judicis gravius accendens, dum loco delectatur gloriae, fiat subditis auctor ruinae. Solerter ergo se quisque metiatur, ne locum sacerdotalis officii suscipere audeat, si adhuc in se vitium damnabiliter regnat; ne is, quem crimen depravat proprium, intercessor fieri appetat pro culpis aliorum. Parcite ergo, parcite, et furorem Dei adversum vos inexstinguibiliter accendere formidate, ne quem inique agendo patenter offenditis, ipsis quoque orationibus acrius irritetis, ac propria ruina contenti, cavete fieri alienae perditionis [Col. 0181A] obnoxii; quatenus quo temperantius nunc 169 peccando corruitis, eo facilius quandoque porrecta manu poenitentiae per Dei misericordiam resurgatis.
Quod si ipse omnipotens Deus de manibus vestris sacrificium dedignatur accipere, qui vos estis, qui nolenti importune praesumatis ingerere? Victimae quippe impiorum abominabiles Domino (Prov. XXI) . Sed qui me stomachamini, atque despicitis auscultare scribentem; ipsum saltem audite prophetico vobis ore loquentem: ipsum, inquam, audite concionantem, intonantem, vestra sacrificia respuentem, [Col. 0181B] vestris obsequiis publice reclamantem. Ait enim eximius prophetarum Isaias, imo Spiritus sanctus per os Isaiae: «Audite, inquit, verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhae. Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum holocausto arietum, et adipe pinguium: et sanguinem vitulorum, et agnorum et hircorum nolui. Cum veneritis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Ne offeratis ultra sacrificium frustra; incensum abominatio est mihi: neomenias, et Sabbatum, et festivitates alias non feram; iniqui sunt coetus vestri; Kalendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens. [Col. 0181C] Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis: et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I) .» Animadvertitis igitur, quia licet omnia vitiorum mala divinae correptionis sententia communiter feriat, in principes tamen Sodomorum, et populum Gomorrhae principaliter jaculata descendat; ut si humanae attestationi credere fortasse dissimulat, quam sit hoc mortale vitium, divino saltem testimonio, litigiosorum temeritas acquiescat.
Si autem ab aliquo nobis opponatur, quod in prophetica locutione subjungitur: «Manus, inquit, vestrae sanguine plenae sunt;» ut videlicet in divinae inventionis oraculo magis homicidium quam carnis immunditiam velit intelligi, noverit in divinis [Col. 0181D] eloquiis omnia peccata sanguinem nuncupari; David attestante, qui ait: «Libera me de sanguinibus, Deus, Deus salutis meae (Psal. L) .» Verumtamen si et hujus vitii naturam studeamus solerter inspicere et physicorum dicta ad memoriam revocare, invenimus seminis fluxum ex sanguinis origine procreatum. Sicut enim agitatione ventorum aqua maris in spumam convertitur, ita contrectatione genitalium sanguis in humorem seminis excitatur.
Non ergo a sano intellectu abhorrere merito creditur, si quod dictum est, manus vestrae sanguine plenae sunt, de peste immunditiae dictum esse videatur. Et hoc fortasse fuit, quod illa in Joab vindicta non ex alia, quam ex fusi sanguinis culpa processit; [Col. 0182A] ut qui alienum sanguinem volens effuderat, digna eum poena percelleret, 170 si et sui sanguinis profluvium nolendo toleraret. Sed quia diu disputando ad hoc usque pervenimus, ut et ipsum Dominum immundorum sacrificia reprobantem, et contestatorie prohibentem liquido monstraremus: quid nos peccatores miramur, si ab his in nostra admonitione contemnimur? Si divinae vocis imperium parvipendi incrassato reproborum corde conspicimus; quid mirum si nobis non creditur, qui terra sumus?
Jam ergo qui sanctorum Patrum reverenda concilia despicit, qui apostolorum apostolicorumque virorum [Col. 0182B] praecepta contemnit, qui canonicae sanctionis edicta praeterire non metuit, qui ipsius divinae auctoritatis imperium floccipendit, admonendus est saltem ut diem vocationis suae ante oculos ponat; et quo gravius peccat, eo durius se judicandum esse non ambigat. Sicut sub specie Babylonis ab angelo dicitur: «Quantum se exaltavit, et in deliciis fuit, tantum date ei tormenta et luctus (Apoc. XVIII) .» Admonendus est, ut consideret, quia quandiu hujus vitii morbo laborare non cessat, etiam si aliquid boni agere cernitur, suscipere tamen praemium non meretur. Nec ulla religio, nulla sane mortificatio, nulla vitae perfectio oculis superni Judicis digna decernitur, quae tam turpis immunditiae sordibus inquinatur.
[Col. 0182C] Ut autem probetur verum esse quod dicitur, venerabilis Bedae testimonium in medium deducatur: «Qui, inquit, ita eleemosynam tribuit, ut culpam non dimittat, animam non redimit, quam a vitiis non compescit.» Hoc ille eremita suo facto probat, qui cum multis virtutibus cum suo quodam collega deservisset, haec illi per diabolum injecta cogitatio est: ut quandocunque libidine titillaretur, sic semen detritu genitalis membri egerere deberet, tanquam phlegma de naribus projiceret; qui ob id et daemonibus moriens, vidente socio, traditus est. Tum idem socius reatum ejus ignorans, sed exercitia virtutum recolens, pene desperavit, dicens: O quis poterit salvus esse? quomodo iste periit? Cui mox angelus astans, dixit: Ne turberis; iste enim, licet multa [Col. 0182D] fecerit, tamen per illud vitium, quod Apostolus vocat immunditiam (Rom. I) , cuncta foedavit.
Non ergo in eo sibi quisque blandiatur, quia cum alio non corruit, si per semetipsum his luxuriantis illecebrae contaminationibus fluit; cum iste infelix eremita qui daemonibus in mortis articulo traditur, non alium polluisse, sed semetipsum perdidisse per immunditiam doceatur. Sicut enim ex uno vitis 171 cespite diversi palmites prodeunt, ita ex una Sodomitica immunditia, velut venenatissima radice, quatuor illi ramusculi, quos superius enumeravimus, [Col. 0183A] oriuntur: ut ex quocunque eorum quis pestiferum botryonem carpat, protinus veneno infectus indifferenter intereat. Ex vinea enim Sodomorum vitis eorum, et propago eorum ex Gomorrha: «Uva eorum, uva fellis, et botrus amaritudinis ipsis (Deut. XXXII) .» Serpens enim iste, quem nostrae disputationis sude frangere nitimur, quadriceps est, et cujuscunque capitis dente momordit, totum mox suae nequitiae virus infudit.
Sive ergo semetipsum quis polluat, sive alium quocunque modo, licet discretione servata, procul dubio tamen Sodomiticum scelus perpetrasse convincitur. Neque enim legitur, quod illi Sodomorum incolae solummodo alios consummato actu corruperint; sed potius credendum est quod juxta effrenatae [Col. 0183B] libidinis impetum, diversis modis sint in se, vel in alios turpitudinem operati. Plane si quis veniae locus in hujus vitii ruina praeberetur, cui propensius remissio indulgenda competeret, quam illi videlicet eremitae, qui nesciendo peccavit? qui per simplicitatis imperitiam cecidit? qui sibi hoc licere, velut naturalis officii debitum, aestimavit? Discant miseri, discant se a tam detestabilis vitii peste compescere, lenocinantem libidinis lasciviam viriliter edomare, petulantia carnis incentiva reprimere, terribile divinae districtionis judicium medullitus formidare; ad memoriam semper revocantes illam apostolicae comminationis sententiam, qua dicitur: «Terribile est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X) .» Illud etiam formidolose recolentes, quod propheta minaciter [Col. 0183C] intonat, dicens: «Quia in igne zeli Domini devorabitur omnis terra, et in gladio ejus omnis caro (Sophon. I) .» Si enim carnales homines divino gladio devorandi sunt, ut quid nunc ipsam carnem damnabiliter diligunt? ut quid carnis voluptatibus enerviter cedunt? Ille nimirum est gladius, quem Dominus per Moysen intentat peccatoribus, dicens: «Exacuam velut fulgur gladium meum (Deut. XXXII) .» Et iterum: «Gladius, inquit, meus manducabit carnes (Ibid.) ;» id est, furor meus deglutiet in carnis delectatione viventes. Sicut enim ii, qui adversus vitiorum monstra confligunt, supernae virtutis auxilio fulciuntur; ita e diverso carnis immunditiae dediti, soli divinae ultionis judicio reservantur. Unde et Petrus: «Novit, inquit, Dominus pios de tentatione [Col. 0183D] eripere, iniquos vero in die judicii reservare cruciandos: magis autem, qui post carnem in concupiscentia immunditiae ambulant (II Petr. II) .» Quos etiam alibi increpans, ait: «Existimantes, inquit, diei delicias coinquinationes, et maculae deliciis affluentes, conviviis suis luxuriantes in vobiscum, oculos habentes plenos adulterio, et incessabili delicto (Ibid.) »
Nec glorientur, qui in sacro ordine positi sunt, si exsecrabiliter vivunt: quia quo altius stantes eminent, eo profundius corruentes jacent: et sicut alios deberent nunc in sanctae conversationis vita praecedere, ita postmodum atrociora coguntur supplicia sustinere; quia juxta Petri vocem: «Deus etiam angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus [Col. 0184A] inferni detractos 172 in tartarum tradidit cruciandos, in judicium reservari. Et civitates Sodomorum et Gomorrhaeorum in cinerem redigens (Gen. XIX) , eversione damnavit, exemplo eorum qui impie acturi sunt (II Petr. II) .» Quid est quod beatus apostolus postquam diabolicae damnationis praecipitium retulit, ad Sodomorum quoque, et Gomorrhaeorum se mox convertit excidium; nisi ut patenter ostenderet, quia qui nunc sunt immunditiae vitio traditi, simul etiam cum immundis spiritibus aeterna sunt ultione damnandi? Et quos nunc ardor Sodomiticae libidinis vexat, postmodum etiam cum ipso totius iniquitatis auctore flamma perpetuae combustionis exurat? Cui sententiae etiam Judas apostolus aptissime concinit, dicens: «Angelos, inquit, qui [Col. 0184B] non observaverunt suum principatum, sed dereliquerunt suum domicilium, in judicium magni diei, vinculis aeternis sub caligine servavit: sicut Sodoma et Gomorrha, et finitimae civitates simili modo exfornicatae, et abeuntes post carnem alteram, factae sunt exemplum, ignis aeterni poenam sustinentes (Jud. I) .» Patet ergo, quia sicut angeli suum non observantes principatum, tartareae caliginis meruere supplicium; ita qui a sacri ordinis dignitate, in carnalis vitii voraginem corruunt, in perpetuae damnationis barathrum merito devolvuntur.
Et, ut breviter cuncta concludam, quisquis quolibet eorum modo, quos supra distinximus, nefandae turpitudinis se contagione foedaverit, nisi fructuosae poenitentiae fuerit satisfactione purgatus, nunquam [Col. 0184C] habere Dei gratiam poterit, nunquam Christi corpore et sanguine dignus erit, nunquam coelestis patriae limen intrabit, quod apostolus Joannes in Apocalypsi manifeste declarat, qui dum de coelestis regni gloria loqueretur, addidit, dicens: «Non intrabit in illam aliquis coinquinatus, et faciens abominationem (Apoc. XXI) .»
Exsurge, exsurge, quaeso, expergiscere, o homo, qui miserae voluptatis sopore deprimeris; revivisce tandem, qui lethali coram inimicis tuis gladio corruisti. Adest apostolus Paulus; audi illum vociferantem, pulsantem, concutientem, clarisque super te vocibus inclamantem: «Exsurge, inquit, qui [Col. 0184D] dormis, et exsurge a mortuis, et exsuscitabit te Christus (Ephes. V) .» Qui Christum resuscitatorem audis, cur de tua resuscitatione diffidis? Audi ex ore ipsius: «Qui credit, inquit, in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XI) .» Si vita vivificatrix te quaerit erigere, tu cur ulterius feras in tua morte jacere? Cave, cave ergo, ne te barathrum desperationis absorbeat. Mens tua fiducialiter ex divina pietate praesumat, ne pro magnitudine criminis impoenitens obdurescat. Non est enim peccatorum desperare, sed impiorum; nec magnitudo criminum in desperationem adducit animam, sed impietas. Si enim tantum diabolus potuit, ut te in hujus vitii profunda submergeret; [Col. 0185A] quanto magis te virtus Christi poterit ad eum, 173 de quo lapsus es, verticem revocare? «Nunquid qui cecidit, non adjiciet ut resurgat?» (Psal. XL.) Cecidit asinus carnis tuae in luto sub pondere; est stimulus poenitentiae, qui pungat; est manus spiritus, quae viriliter extrahat. Samson ille fortissimus, quia male blandienti mulieri secretum sui cordis aperuit, non solum septem crines, quibus virtus alebatur, amisit, sed etiam praeda factus Allophylis, oculos perdidit: postmodum vero capillis jam renascentibus, Domini Dei sui auxilium humiliter petiit, templum Dagon stravit, et multo majorem quam prius hostium multitudinem interemit (Judic. XVI) .
Si ergo te impudica caro tua mollia suadendo decepit, si septem dona sancti Spiritus abstulit, si lumen [Col. 0185B] non frontis sed cordis exstinxit, non concidas animo, noli funditus desperare, adhuc te in vires collige, viriliter excute, fortia tentare praesume, et sic per Dei misericordiam de inimicis tuis poteris triumphare. Et certe Philistaei crines Samson potuerunt quidem radere, sed non evellere, quia et iniqui spiritus licet a te charismata sancti Spiritus ad tempus excluserint, nequaquam tamen praevalent divinae reconciliationis remedium irrecuperabiliter abnegare. Qualiter, obsecro, de largissima Domini valeas misericordia desperare, qui etiam Pharaonem arguit, quia post peccatum ad poenitentiae remedium non confugit? Audi certe quid dicat: «Brachia, inquit, Pharaonis regis Aegypti contrivi, et non est deprecatus ut daretur in eo sanitas, et redderetur [Col. 0185C] ei virtus ad comprehendendum gladium (III Reg. XXI) .» Quid dicam Achab regem Israel? qui postquam idola fabricatus est, postquam Naboth Jezrahelitem impie trucidavit, tandem sicut ex parte humiliatus est, ita etiam ex parte est misericordiam consecutus. Teste enim Scriptura, postquam terrorem divinae comminationis accepit, scidit vestem, et operuit cilicio carnem suam, jejunavitque, et dormivit in sacco et ambulabat demisso capite. Quid itaque post haec? «Factus est sermo Domini ad Eliam Thesbitem, dicens: Nonne vidisti humiliatum Achab coram me? Quia igitur humiliatus est mei causa, non in ducam malum in diebus ejus (Ibid) .» Igitur si et illius poenitentia non despicitur, qui nequaquam per severasse cognoscitur; cur tu ex divinae miserationis [Col. 0185D] largitate diffidas, si infatigabiliter perseverare contendas? Statue quoque tibi certamen assiduum adversus carnem, armatus semper assiste contra importunam libidinis rabiem. Si luxuriae flamma in ossibus aestuat, protinus illam memoria perpetui ignis exstinguat; si callidus insidiator lubricam carnis speciem objicit, illico mens ad mortuorum sepulcra oculum dirigat, et quid illic suave tactu, quid delectabile visu reperiatur, solerter attendat.
Consideret itaque quia virus, quod nunc intolerabiliter fetet, quod sanies, quae vermes gignit, et pascit, quod quidquid pulveris, quidquid aridi cineris illic jacere conspicitur, olim laeta caro fuit, quae hujusmodi passionibus in sua viriditate subjacuit. Perpendantur [Col. 0186A] denique nervi rigidi, dentes nudi, ossium, articulorumque compago divulsa, omniumque membrorum compositio enormiter dissipata. 174 Sic, sic informis, atque confusae imaginis monstrum extrahat ab humano corde praestigium. Pensa igitur quam periculosae vicissitudinis sit permutatio, quod per momentaneam delectationem, qua in puncto semen ejicitur, poena, quae sequitur, per millia annorum curricula non finitur. Cogita quam miserum sit, quod per unum membrum, cujus nunc voluptas expletur, totum postmodum corpus simul cum anima atrocissimis flammarum incendiis perpetuo cruciatur. His, et hujusmodi impenetrabilibus cogitationum clypeis imminentia mala propelle, praeterita per poenitentiam dele. Carnis superbiam jejunium [Col. 0186B] frangat; mens assiduae orationis dapibus saginata pinguescat. Hoc itaque modo praesul spiritus subjectam carnem disciplinae freno coerceat, et ad supernam Jerusalem quotidie ferventis desiderii gradibus festinare contendat.
Operae pretium quoque est ut promissa castitati praemia incessanter aspicias, quorum dulcedine provocatus, quidquid versutia callidi insidiatoris opponitur, libero fidei pede transcendas. Si enim attendatur felicitas, ad quam non sine transitu attingitur, leve fit quod transeundo laboratur, et conductus fossor taedium laboris alleviat, dum mercedem operis, [Col. 0186C] quae debetur, inhianter exspectat. Perpende ergo quod de militibus castitatis per prophetam dicitur: «Hic dicit Dominus eunuchis, qui custodierint sabbata mea, et elegerint quod volui, et tenuerint foedus meum: dabo eis in domo mea et in muris meis locum, et nomen melius a filiis et filiabus (Isa. LVI) .» Eunuchi quippe sunt, qui insolentes carnis impetus reprimunt, effectumque a se pravae operationis abscindunt. Plerique autem eorum qui voluptati illecebrae carnalis inserviunt, memoriam sui nominis post se relinquere per posteritatem sobolis concupiscunt; et hoc toto mentis affectu idcirco desiderant, quia nequaquam se huic mundo mori funditus deputant, si nominis sui titulum per superstites residuae prolis germen extendant.
[Col. 0186D] Sed multo clarius multoque felicius hoc ipsum caelibes munus accipiunt, ad quod proletarii tam fervidae ambitionis aestibus inflammantur, quia apud illum eorum memoria semper vivit, qui per aeternitatis statum nulla temporum lege pertransit. Nomen igitur eunuchis melius a filiis et filiabus divina voce promittitur, quia memoriam nominis quam filiorum posteritas per breve temporis spatium potuisset extendere, isti merentur absque ullo oblivionis obstaculo in perpetuum possidere: «In memoria, enim, aeterna erit justus (Psal. CXXI) .» Et iterum in Apocalypsi per Joannem dicitur: «Ambulabunt mecum in albis, quia digni sunt, et non delebo nomina eorum de libro vitae (Apoc. III) .» Ubi iterum dicitur: [Col. 0187A] «Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati; virgines enim sunt, qui sequuntur Agnum quocunque ierit (Apoc. XIV) ;» et quod canticum cantant, quod nemo possit dicere, nisi illa centum quadraginta 175 quatuor millia. Singulare quippe canticum Agno virgines cantant, quia cum eo in perpetuum prae cunctis fidelibus, etiam de incorruptione carnis exsultant. Quod videlicet alii justi dicere nequeunt, licet in eadem beatitudine positi mereantur audire; quia per charitatem quidem illorum celsitudinem gratanter aspiciunt, ad eorum tamen praemia non assurgunt. Quapropter pensandum est, atque in mente nostra omni studio revolvendum, quantae dignitatis, quantaeque sit excellentiae illic fieri summum, ubi summa felicitas est esse vel ultimum: illic privilegii celsa [Col. 0187B] conscendere, ubi beatissimum est patria aequitatis jura servare. Nimirum sicut attestante Veritate, non omnes capiunt verbum hoc in hoc saeculo (Matth. XIX) ; sic ad illam egregiae remunerationis gloriam non omnes perveniunt in futuro.
Haec, et alia multa hujusmodi, charissime frater, quisquis es, intra mentis tuae secreta considera, totisque viribus carnem tuam ab omni peste libidinis immunem servare festina, ut, juxta apostolicae doctrinae sententiam, scias vas tuum possidere in sanctificatione, et honore, non in passione desiderii; sicut et gentes, quae ignorant Deum (I Thess. IV) . Si adhuc stas, praecipitium cave: quod si lapsus es, ad uncum poenitentiae, qui ubique praesto est, manum fiducialiter tende; ut qui non potuisti cum [Col. 0187C] Abraham procul a Sodomis degere, liceat vel cum Loth propinquae combustionis excidio jamjam urgente, migrare. Quique navi incolumis subire non valueras portum, sufficiat saltem perlati fluctus evasisse naufragium: et qui non meruisti ad littoris sinum sine jactura pertingere, libeat arenis exposito, post periculum alacri voce illud beati Jonae celeusma cantare: «Omnes gurgites tui, et fluctus tui super me transierunt; et ego dixi: Abjectus sum a conspectu oculorum tuorum, verumtamen rursus videbo templum sanctum tuum (Jon. II) .»
Si vero in cujuslibet manus libellus iste devenerit, cui conscientia minime suffragante, superius comprehensa [Col. 0187D] forte displiceant, meque proditorem, delatoremque fraterni criminis arguat, noverit me favorem interni Judicis toto intentionis studio quaerere; pravorum vero odia vel linguas detrahentium non timere. Malo quippe cum Joseph, qui accusavit fratres apud patrem crimine pessimo, in cisternam innocens projici (Gen. XXXVII) ; quam cum Heli, qui filiorum mala vidit, et tacuit, divini furoris ultione mulctari (I Reg. II, IV) . Cum enim per os prophetae divina vox terribiliter comminetur, dicens: «Si videris fratrem tuum inique agentem, et non corripueris eum, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) ;» quis ego sum, qui in sacro ordine videam tam pestilens facinus inolescere, et velut [Col. 0188A] homicida alienae animae, servata censura silentii, divinae districtionis audeam ratiocinium exspectare? et illius reatus fieri incipiam debitor, cujus nequaquam auctor exstiteram? Et cum Scriptura dicat: «Male dictus, qui prohibet 176 gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) ;» hortaris me ut gladius linguae meae in taciturnitatis theca repositus, et sibimet pereat, dum offensionis rubiginem contrahit; et aliis non proficiat, dum culpas prave viventium non configit. Gladium quippe a sanguine prohibere, est correctionis verbum a carnalis vitae percussione compescere. De quo gladio rursum dicitur: «Ex ore enim gladius ex utraque parte acutus exibat (Apoc. I) .» Qualiter enim proximum meum sicut meipsum diligo, si vulnus quo eum non ambigo crudeliter mori, negligenter [Col. 0188B] fero in ejus corde grassari? videns ergo vulnera mentium, curare negligam sectione verborum? Non me ita egregius praedicator docet, qui eo se a proximorum sanguine mundum credidit, quo feriendis eorum vitiis non pepercit; dicit enim: «Contestor vos hodierna die, quia mundus sum a sanguine omnium: non enim subterfugi, quo minus annuntiarem omne consilium Dei vobis (Act. XX) .» Non ita me Joannes instruxit, cui videlicet angelica admonitione praecipitur: «Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) .» Ut nimirum cui se vox interna insinuat, illuc etiam clamando, alios quo ipse rapitur, trahat; ne clausas fores etiam vocatus, inveniat, si vocanti vacuus appropinquat.
Sane si me ratum ducis corripientem corripere, et [Col. 0188C] ut ita loquar, praesumptoriae argutionis arguere, cur non Hieronymum corripis qui contra diversas haereticorum sectas tam mordaciter disputat? Cur non Ambrosium laceras, qui in Arianos publice concionatur? Cur non et Augustinum, qui in Manichaeos atque Donatistas tam austerus litigator invehitur? Dicis mihi: Jure illi, quia contra haereticos, contra blasphemos; tu autem non times carpere Christianos.
Ad quod ego sub brevitate respondeo; quia sicut illi nitebantur egressos et jam errantes ad ovile reducere; ita etiam nostrae intentionis est, eos, qui qualitercunque intersunt, ne exeant, prohibere. Illi dicebant: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis, nam si essent ex nobis, mansissent utique [Col. 0188D] nobiscum (I Joan. II) .» Et nos dicimus: Nobiscum quidem sunt, sed male. Studeamus ergo si possibile est, ut deinceps bene sint nobiscum. Illud etiam addimus, quia si pessima est blasphemia, nescio, in quo sit melior sodomia. Illa enim facit hominem errare; ista perire. Illa a Deo animam dividit; diabolo ista conjungit. Illa de paradiso ejicit; ista in tartarum mergit. Illa mentis oculos caecat; in ruinae voraginem ista praecipitat. Et si subtiliter indagare satagimus, quod utriusque criminis in statera divini examinis gravius penset, inquisita sacra Scriptura plenius docet. Ubi siquidem filii Israel, qui Deum blasphemantes, idola coluerunt, in captivitatem ducti; Sodomitae autem coelestis ignis, et sulphuris reperiuntur [Col. 0189A] incendio devorati (Gen. XIX) . Neque ego sanctos doctores idcirco proposui, ut fumigantem torrem clarius praesumam conferre sideribus, quippe qui vix indigno ore tam excellentissimos viros sine offensione commemoro, sed hoc dico, quia quod ipsi vitia corrigendo, et confundendo fecerunt, hoc etiam juniores, ut facerent docuerunt: et si eorum tempore cum tanta impudentiae libertate haec pestis fuisset oborta, 177 non dubie credimus, quod prolixa hodie viderentur contra eam volumina codicum exarata.
Nemo me ergo dijudicet, dum adversus mortale vitium disputo: ubi non opprobrium, sed provectum potius fraternae salutis inquiro, ne dum corripientem persequitur, delinquenti favere videatur. Sed ut [Col. 0189B] Moysi verbis utar: «Si quis est Domini, jungatur mecum (Exod. XXXII) .» Videlicet ut qui se Dei militem recognoscit, ad confundendum hoc vitium se ferventer accingat, hoc totis viribus expugnare non desinat: et ubicunque fuerit repertum, acutissimis verborum spiculis confodere, et trucidare contendat; quatenus dum captivator densa cuneorum acie circumfunditur, captivus ab his, quibus servierat, vinculis absolvatur; et dum adversus tyrannum consona vox omnium unanimiter clamat, is qui trahebatur, praeda fieri furentis monstri protinus erubescat: quique ad mortem se rapi plurimorum testimonio perhibente non dubitat, in semetipsum reversus, ad vitam redire quantocius non pigrescat.
Nunc autem ad te, papa beatissime, in ipsius Opusculi calce recurrimus, ad te styli hujus articulum revocamus, ut cui incipientis origo dirigitur, in ipsum merito peracti operis clausula terminetur. Petimus igitur, et humiliter imploramus, ut clementia vestra, si dicere fas est, sacrorum canonum decreta, quae tamen vobis notissima sunt, solerter inspiciat; spirituales et prudentes viros ad consultum hujus necessariae indagationis asciscat; nobisque super his capitulis ita respondeat, ut omne de nostro pectore dubietatis scrupulum tollat. Neque hoc dicere idcirco praesumimus, ut ad hoc, Deo auctore, sufficere solam profunditatis vestrae peritiam ignoremus; sed dum [Col. 0189D] sacrae auctoritatis testimonium adhibetur, dum plurimorum consensu et judicio res geritur, perversorum hominum querela, quae fortassis e diverso mutire [Col. 0190A] non erubesceret, sopiatur. Non enim facile patet querela, quod multorum judicio constituitur. Saepe autem sententia, quae ab uno considerata juris aequitate depromitur, ab aliis praejudicium deputatur.
178 Quatuor igitur hujus vitii diversitatibus, quas superius enumeravimus, diligenter inspectis, dignetur me beatitudo vestra decretali pagina clementer instruere, cui earum obnoxius debeat ab ecclesiastico ordine irretractabiliter adjici; cui vero praelato discretionis intuitu, possit hoc officium misericorditer indulgeri; quo supradictorum modo, et cum quantis lapso liceat cuique in ecclesiastica dignitate persistere; qualiter autem, et cum quantis, si foedatus fuerit, compellendus est in dicta necessitate cessare. Ut ex eo, quod uni dirigitur; multi eadem laborantes [Col. 0190B] ignorantia, doceantur, quatenus ambiguitatis nostrae caliginem, auctoritatis vestrae lucerna dimoveat; atque, ut ita loquar, apostolicae sedis ferrum ex agro nutantis conscientiae totius erroris radicitus germen evellat.
Annuat omnipotens Deus, reverendissime Pater, ut tempore apostolatus vestri, et hujus vitii monstrum prorsus intereat, et jacentis Ecclesiae status undique ad sui vigoris jura resurgat.
Legis praeceptum est, ut cum quis lepra perfunditur, sacerdotibus ostendatur: tunc autem non sacerdotibus, sed leproso potius ostenditur, cum immundus immundo peractam communem nequitiam confitetur. [Col. 0190C] De his, quae hoc in Opusculo scribit B. Damianus, ejus mens potius spectanda quam verba. Neque enim ille significat confessionem ejus, qui sacerdoti complici confitetur, ob potestatis defectum, invalidam esse, si ille justum titulum atque jurisdictionem obtinet; sed vult dicere hujusmodi confessionem fructu carere, ac quodammodo delusoriam esse; quoniam verecundiae ruborem poenitens nec sentit, nec ad compunctionem excitari potest ab eo, cujus pravi exempli species ante oculos versatur. Quae omnia auctor expendit, ut in textu videre est; ubi etiam ait: Confessionem factam complici sacerdoti, non ea severitate fieri ob facilem poenitentiam condonantis. Quare omnes Summistae licet confessionem illam validam esse teneant, non tamen laudant, si fiat, nisi in casu extremae necessitatis. Sic censent Glos. in [Col. 0190D] cap. Omnes, 30, quaest. 1; Sylvester verbo Confessio, 1, n. 17, atque alii.
Sit nomen Domini benedictum.
De gradibus parentelae
[Col. 0191] Contra juris civilis consultos invehitur, qui gradus consanguinitatis ex latere descendentium longissime enumerabant: quos tamen canonica, et divina lex in quarta generatione constituit. Hac illi prava opinione imbuti, non dubitabant asserere, inter pronepotes matrimonium invicem licite contrahi posse. Id quam sit absurdum, quamque catholicae Ecclesiae traditioni contrarium, multis probat, et adversariorum sententiam pluribus rationibus confutat.
[Col. 0191A] Reverendissimis in Christo viris, JOANNI Caesenati episcopo, et D. D. archidiacono Ravennati, PETRUS peccator monachus digni famulatus obsequium.
Ravennam, ut nostis, nuper adii, quam mox periculosi erroris scrupulo turbatam vacillare cognovi. Erat autem de consanguinitatis gradibus plurima disceptatio; atque jam res eo usque processerat, ut sapientes civitatis in unum convenientes, sciscitantibus Florentinorum veredariis, in commune rescripserint, septimam generationem canonica auctoritate praefixam ita debere intelligi, ut numeratis ex uno generis latere quatuor gradibus, atque ex alio tribus, jure jam matrimonium posse contrahi videretur. Ad astruendam quoque praeposterae hujus allegationis ineptiam, illud etiam in testimonium deducebant, [Col. 0191B] quod Justinianus suis interserit Institutis (lib. I, tit. De Nupt., paragr. Inter eas) : «Sed nec neptem, inquit, fratris, vel sororis ducere quis potest, quamvis in quarto gradu sit.» Ex quibus nimirum verbis inductoria quaedam colligebant argumenta dicentes: «Si neptis fratris mei quarto jam a me gradu dividitur, consequenter etiam filius meus quinto, nepos item sexto, pronepos autem meus septem ab ea procul elongatus gradibus invenitur.» Et quidem ego nudis verbis ista dogmatizantibus restiti, ac prout in expeditione licuerat, emergentem, ut ita fatear, haeresim canonicae testimoniis auctoritatis attrivi: quo tamen vos minime contenti, dignum esse decrevistis, ut quod ore protuleram, apicibus traderem; atque ita non paucis, sed omnibus hoc errore nutantibus, [Col. 0191C] facili compendio responderem.
Ego autem vobis, ut in omnibus, etiam in hac parte libenter obtempero; sed huic disputationi nil prorsus adjiciendum video, nisi quod a majoribus traditum esse perpendo. A quibus nimirum ita est undique satisfactum, ut si humilitatis adsit oculus, nihil super hac re sit ulterius inquirendum. Quid enim apertius eo, quod papa Calixtus asseruit, dicens: «Eos autem consanguineos dicimus, quos divinae, [Col. 0192A] et saeculi leges consanguineos appellant, et in haereditatem suscipiunt, nec repelli possunt.» Interrogentur igitur qui in tribunalibus judicant, qui causarum negotia dirimunt, qui scrutandis legum decretis insistunt, nunquid si propinquiores desint, usque ad septimum gradum agnati sive in haereditatem, sive in tutelam non admittuntur? in cujus autem haereditatem ex jure consanguinitatis admitteris, quo pacto velut extraneus ejus conjugium sortiaris? Ut quid etiam tam operosa inter sacros canones figura depingitur, ut non modo supra vel infra, sed ex utroque etiam latere, sex gradibus terminetur, si septima generatio, ut asserunt, tribus hinc enumeratis personis, atque illinc quatuor expleatur? Neque enim conditoribus canonum cavendum fuit, ne tritavus [Col. 0192B] aviae, quae nimirum sibi trineptis est; vel filius trinepti, cui et ipse tritavus est, in matrimonio 181 jungeretur. Ipsa namque rerum natura non patitur, ut suprema persona infimae, etiam si non esset inhibitum, copuletur.
Sed quod sancti doctores humanae consanguinitatis lineam tot gradibus numerant, ad hoc enituntur, ne personae ex latere venientes usque ad praefixum terminum se invicem jungant, alioquin postquam ad abnepotem, quae videlicet hinc quarta persona est a filio, et pronepotem, quae illinc tertia, ex ordine pervenitur, cur ad enumerandas adhuc alias frustra descendit, si nulla eas propinquitate inter se alterutrum pertinere noverunt? Porro satis onerosum esset, atque superfluum in genealogiae gradibus [Col. 0192C] describendis, illas extrinsecus adhibere personas, quae nullas inter se affinitatis obtinent consequentias. Sed cum inferiores gradus ab eodem videamus aeque denominari, a quo et superiores relationum suarum vocabula sortiuntur, nimirum ut cujus sunt isti, filius, nepos, pronepos, abnepos, idem quoque nihilominus, et illi sint adnepos, trinepos, sicut possumus genitos a progenitore dividere, sic etiam nefas ducimus, ab uno utrinque descendentes congenitos separare. Verbi gratia, sicut trinepos a patre, qui sibi videlicet tritavus est, dici nequit extraneus; sic etiam a trinepte, quae ab eodem simul e regione descendit, non invenitur alienus.
Sic enim omnes hi gradus ad veterem referuntur originem, ut commeantium secum novam non deserant affinitatem, sed ne res in infinitum prodeat, competens a sanctis doctoribus meta praefigitur, scilicet ut quousque est successionum reperire vocabula, duret etiam nihilominus parentela. Unde mos inolevit, ut sub figura humani corporis illa consanguinitatis descriptio pingeretur. Sicut enim corpus hominis sex infra, totidemque supra, qui et ipsi dicuntur ex latere, articulis constat; unde et † sexus dicitur, qui in medio est, quasi sextus; quod nimirum a secundis manuum, sive pedum digitis [Col. 0193B] facile est inveniri: ita nimirum et illa successionis humanae figura senis utique superius et inferius, atque in his, qui ex latere veniunt, gradibus terminatur: quanquam ad propensionis cautelae gratiam, et septima his sit generatio consequenter annumerata.
Quisquis ergo vult inter eos, qui ab uno ex utraque parte descendunt, usque ad ultimum gradum cognationis jura rescindere, fateantur quoque necesse est, dextera hominis membra membris sinistri lateris minime pertinere; atque ut quod dicimus liquidius elucescat, qui trinepotem ab ea, quae altrinsecus est, trinepte, affinitatis vinculo solutum judicat, inter digitos, quibus haec scribo, et sinistrae manus articulos communionem deesse contendat. [Col. 0193C] Sed huic pravae assertioni reclamat Apostolus, cum dicit: «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa; omnia autem membra corporis cum 182 sint multa, unum corpus sunt (I Cor. XII) .» Sicut ergo multa membra per participationem sui totius simul coeunt, ut unum dicantur irreprehensibiliter corpus; ita nimirum diversae personae, quae ab uno progenitore communiter prodeunt, unum sunt procul dubio genus.
Idcirco autem matrimonii lex tanta magisterii arte sub ecclesiastica disciplina componitur, ut mutuae charitatis vinculum inter homines necessario teneatur, [Col. 0193D] videlicet, ut quousque successionis ordo protrahitur, vicarius amor proximi ex ipsa germanitatis necessitudine praebeatur. Cum autem deficientibus vocabulis deficit jam genus cognationis, occurrit protinus lex matrimonii, et jamjam longius abeuntem quasi fugientem revocat, et antiquae dilectionis inter novos homines jura reformat. Nec mirum si in generandis hominibus charitati consulitur, cum in creandis quoque idipsum Deus rerum omnium conditor, procurasse videatur. Nam cum in ipso naturae incipientis exordio, ex singulis animantibus non una, sed multa creasset, sicut legitur: «Creavit Deus cete grandia (Gen. I) ;» et paulo post: «Producat, inquit, terra jumenta, et reptilia, et bestias [Col. 0194A] terrae secundum species suas (Gen. II) ;» mox hominem, non multos, sed unum condidit, atque ex ejus latere costam, ex qua mulier formaretur, eduxit.
Ut quid enim omnipotens Deus cum ex caeteris animantibus plura creaverit, unum contentus est hominem facere: ex quo nimirum, tanquam deesset materia figulo, muliebrem quoque sexum voluit propagare; nisi ut charitatem hominibus commendaret, et in fraterni amoris eos unitate connecteret, quatenus propriae origini congruentes, nequaquam diversi resilirent mente, qui unum probarentur ex corpore? Unde et Paulus ait: «Unum corpus, unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae (Ephes. IV) .» Verumtamen cum affinitas generis [Col. 0194B] elongata discedit, humanae pravitatis vitio quasi submoto fomite amoris flamma frigescit. Ad reparandum ergo mutuae charitatis igniculum accurrunt subinde foedera nuptiarum. Enimvero quia sex aetatibus et mundi tempus evolvitur, et humanitatis vita finitur, ipsa naturae vis praebet, ut usque ad sextum propinquitatis gradum germanus amor in humanis visceribus sapiat, et quodammodo odorem inter se genuinae societatis emittat. Ubi autem manus consanguinitatis, quae captum a se trahebat, deficit, illico matrimonii uncus, quo fugiens revocetur, occurrit.
[Col. 0194C] Sed, ut de caeteris sileam, miror saltem legis peritos ita potuisse desipere, ut subjecta 183 figura, oculis videantur in supputandis gradibus caligare. Qui nimirum dum quartum generis gradum octavum faciunt, quid super hac parte etiam suae leges definiant, non attendunt. Sed ut ad exitum facilius valeat pervenire quod dicimus, sacros canones cum ipsis mundanis legibus conferamus. Habet autem hoc Meldense concilium: «De affinitate, inquit, sanguinis per gradus cognationis placuit usque septimam generationem observare.» Nam et haereditas rerum per legales definitiones sancitur usque ad septimum gradum praetendere haeredum successionem: non enim succederent, nisi eis de propagine cognationis deberetur.
[Col. 0194D] Secundum hoc igitur sententiae synodalis edictum, cui competit jus haereditatis, competit etiam propinquitas generis. Neque enim, ut dicitur, in haereditatem succederent, nisi ad cognationis propaginem pertinerent. At hic forsitan respondetur, quia quod his verbis septem generationes observari praecipitur, nequaquam illis attinet, qui ex latere veniunt: sed ad eos potius, qui recta linea a supremo progenitore descendunt. Sed si hujusmodi personis vel ad succedendum, vel ad conjugandum terminum Scriptura praefigeret, profecto rem infinitam angustis limitibus coarctaret, Justiniano teste, qui dicit (Instit. lib. I, tit. De nupt., paragr. Ergo non omnes) : «Inter eas personas, quae parentum, liberorumve locum [Col. 0195A] inter se obtinent, nuptiae contrahi non possunt: velut inter patrem et filiam, aviam et nepotem, et usque ad infinitum.» Restat ergo ut intelligamus, quia in his personis, quae altrinsecus veniunt, septem generationes observare debemus.
Nunc igitur inquiramus, a duobus germanis fratribus descendentes, quoto gradu sibi invicem possunt in haereditatem succedere? Vos denuo, judices, alloquor, vos de lege vestra convenio: vos, inquam, legis periti, qui jura scrutamini, qui causas peroratis, inquiro: Utrum is, qui sexto loco ab uno fratre descendit, jure vocetur in haereditatem illius, qui [Col. 0195B] ex altero sexta rursus generatione procedit? Sed certe negari omnino non potest, quin si alter eorum, quos proposuimus, intestatus moritur, cum nulla exstet persona propinquior, alter in haereditatem ejus legibus admittatur, atque, ut ipsi debeatis approbare quod dicimus, de vestris rursus Institutis testimonium proferamus. Dicitur enim (lib. III, tit. De legit. agnat. success., paragr. Caeterum) : «Inter masculos agnationis jure haereditas, etiam si longissimo gradu sint, ultro, citroque capitur.» Et paulo post: «Masculi vero ad eorum videlicet mulierum haereditates, etiam si longissimo gradu sint, admittantur.» Si ergo longissimo gradu non infra, vel supra; sed ultro citroque haereditas capitur: et, sicut praemissum est, non potest quis in haereditatem [Col. 0195C] defuncto succedere, nisi quem constiterit ad eamdem progeniem pertinere; valde praeposterum est atque confusum, ut ii qui quarto gradu a germanis fratribus prodeunt, jam inter se matrimonium contrahant; cum ii qui 184 post eos sunt, necdum jus haereditariae successionis amittant. Unum quippe jus alterum tollit, ut videlicet cui potes haeredis jure succedere, eam nefas sit conjugali tibi foedere copulare, et e diverso in quam competit jus conjugii, cessat nomen haeredis.
At fortasse dicitis, quia longissimus gradus, non incongrue etiam quartus, qui apud vos octavus est, possit intelligi. Quapropter ad vestros codices, quaeso, recurrite, et utrum hoc limite sit contenta progenies, [Col. 0195D] quia forsitan excidit, in memoriam revocate. Ait namque ubi supra idem Justinianus (lib. III, tit. De success. cogn., paragr., Hoc loco) : «Hoc loco, inquit, et illud necessario admonendi sumus, agnationis quidem jure admitti aliquem ad haereditatem etsi decimo gradu sit.» Cum ergo constet, quia in haereditatem intestati nullus admittitur, nisi affinitatis illi jure jungatur, quo pacto decimus in haereditatem agnationis jure succedit, cum jam quartus, ut dicitis, cum hujusmodi personis licito matrimonium contrahit, nimirum tanquam decimus sit propinquus, et quartus videatur extraneus? Quod si jam per haec, quae superius comprehensa sunt, constat, quia ii qui ultro citroque in quarto reperiuntur gradu, cognati sunt, atque propinqui; audiamus [Col. 0196A] etiam quid Romanum censeat de cognatione concilium. «Si quis, inquit, de propria cognatione, vel quam cognatus habuit, in conjugio duxerit, anathema sit.»
Debuerant quidem jam haec pauca sufficere, si ii cum quibus ago, utpote litibus assueti, scirent in controversiam pauca movere. Illud itaque sub oculos revocemus, quod causidicos nostros ex suis legibus nobis objecisse supra retulimus, videlicet quod neptem fratris, vel sororis ducere quis non potest, quamvis quarto gradu sit. Cumque in astruendis propriis allegationibus saepius verba haec iterarent: [Col. 0196B] deinde ratiocinando, assumendo, colligendo, multimoda cavillationum argumenta componerent; in arcto positus, hac quae eo loci occurrere potuit. voce respondi: Hanc, inquam, supputationem, quae fratris, vel sororis neptem a patruo, vel avunculo magno quarto constituit gradu; filium vero ejusdem patrui, vel avunculi, sicut dicitis, quinto, nepotem sexto; pronepotem autem ejus ab eadem quae praemissa est, nepte septimum numerat; forenses quidem leges habere, quia ad id tantopere insistitis, possunt, sed eam sacri canones non admittunt. Et revera eas progenies, quae per diversas lineas ab uno generis auctore procedunt, nequaquam divina lex dupliciter numerat: sed licet plures hinc inde profluant geniti, ab uno tamen genitore, si generaliter [Col. 0196C] colligantur, sub una reperiuntur generatione concludi.
Sed quia cum legis peritorum faceta urbanitate confligimus, legis peritum quoque in nostrae partis testimonium producamus: Moysen scilicet, non improbandum sane jurisconsultum, 185 sed sive ad depromendos judicialis sententiae calculos, sive etiam in ipsis legibus promulgandis non vulgariter eruditum. In magistro siquidem discimus, quid de non contemnendae indolis discipulo sentiamus. Veniat ergo, et litem inter nos, quae versatur, de generatione definiat: ait namque de Joseph: «Vixitque centum annos;» deinde subjunxit: «Et vidit Ephraim filios usque ad tertiam generationem (Gen. L) .» Qui nimirum si in [Col. 0196D] generationibus supputandis cum nostris judicibus concordaret, ad Manassem quoque respiciens, Ephraim progeniem non jam tertiam, sed sextam potius astruxisset. Nam et mox sequitur, dicens: «Filii quoque Machir filii Manasse nati sunt in genibus Joseph (Ibid.) .» Cum igitur tertia progenies Ephraim, itemque tertia Manasse nequaquam propter alterutram inter se habitudinem tenditur, sed simpliciter utrinque tertia, testante sacro eloquio, perhibetur; qua auctoritate, qua novitate doctrinae affinitas sic moderna dividitur, ut duorum fratrum pronepotes octo jam differre inter se gradibus doceantur. Abrahae quoque de filiis ejus Aegyptum postmodum profecturis, eodem Moyse teste, Dominus dicit: «Generatione, inquit, quarta revertentur [Col. 0197A] huc (Gen. XV) .» Enim vero si omnes generationes, quae sub Moyse de Aegypto in terra Chanaan reversae sunt, juxta sententias nostrorum judicum, vox divina divideret, non generationem quartam, sed millesimam potius, vel ulteriorem certe numerum protulisset. Illud etiam, quod per Psalmistam dicitur: «Memor fuit verbi sancti sui, quod mandavit in mille generationes (Psal. CIV) ;» non ad illarum refertur generationum multitudinem, quae sub uno tempore in hac vita subsistunt: sed ad illas potius, quae sibi invicem per saecula prolixiora succedunt. Nam si generationes singulorum parentum hoc loco Propheta voluisset intelligi, nullus est dies, quo in populo Dei mille generationes non valeant reperiri: atque ideo nihil plus esset mandare verbum in mille [Col. 0197B] generationes, quam dare legem illi populo, ubi essent mille patres. De beato quoque Job legitur: «Quia vidit filios suos, et filios filiorum suorum usque ad quartam generationem (Job XLII) .» Nam cum Scriptura non dicat, vidisse scilicet Job filios filii sui, ab uno nimirum progenitore simplicem lineam descendentem: sed filios filiorum suorum, atque eos omnes non ad quartas generationes, sed ad quartam singulariter generationem venisse, eo vivente, pronuntiet: patet profecto quia auctoritate divini eloquii, generationes, quae a fratribus veniunt, non divisae, sed simpliciter numerantur. De Tobia etiam sic dicitur: «Viditque Tobias quintam generationem filiorum suorum (Tob. XIV) .»
Videtis itaque, o judices, quae dicuntur: videlicet, [Col. 0197C] et «generationem,» et «filios filiorum suorum.» In filios igitur filiorum plures descendentium lineas consequenter attendite: in generationem autem quae dicitur, omnes simul tanquam unius successionis ordinem deputate. Idioma siquidem est Scripturae sacrae, quod diversorum fratrum sic in unum generatio comprehenditur, tanquam si ab uno homine descendentis successionis series contexatur: unde si quae in sacris voluminibus reperiuntur, velim hic 186 cuncta colligere, ante lux ad occasum, quam exempla perveniant ad effectum. Animadvertitis igitur, o judices, quia dum male numeratis, numerosos adversum vos reclamantes sacri eloquii testes incurritis: et dum sub colore conjugii incestus sordes inducitis, ecclesiasticae castitatis munditiam foedare [Col. 0197D] tentatis. Erubescat ergo terrenae sapientiae vanitas, nec in Ecclesiae nemore errorum aculeos spargat; sed repressa pravi spiritus arrogantia sacrae se auctoritati humiliter subdat: nec protinus credat, quidquid sibi luxuriantis intellectus petulantia lenocinante, suggeritur; sed quod a sanctis doctoribus definitum est, hoc sacrum intellectum omnimodis arbitretur.
Post illam autem vix enatabilem Justiniani sententiam, qua videlicet neptis fratris quarto dicitur esse gradu, quidam promptulus, cerebrosus, ac dicax, scilicet acer ingenio, mordax eloquio, vehemens [Col. 0198A] argumento, Florentinus, puto, verbis me beati Gregorii insolenter urgebat: quibus nimirum praecepit (Reg. l. ult. ep. 31) Anglos jam quarta, vel quinta debere generatione conjungi. «Licet, inquiens, sanctus ille vir hoc neophytae genti dispensative concesserit; tamen si consanguinitas tantopere esset in matrimoniali copulatione cavenda, nequaquam inter tam propinquos conveniendi licentia fuisset indulta: constat utique, quia super hoc conjunctionis articulo temperantius sensit, qui licet rudibus quartae generationis conjugium non negavit.» Nos autem utramque sententiam, Justiniani scilicet, et Gregorii conferamus: et tanquam duos lapides, qui in nos ex hostili acie jaculati sunt, invicem collidamus, quatenus ex eorum repercussione igniculus exeat, qui [Col. 0198B] eisdem nostris adversariis non dicam caecutientibus, utpote reverentia servata, judicibus: tamen lippientibus, et caligantibus lumen ostendit.
Audite igitur, judices, utriusque doctoris verba diligenter attendite: atque illud tumultuantium murmur, quo in foro, vel tribunalibus assueti estis, hic in Ecclesia fieri prohibete. Litigium nostrum non confusa partium loquacitas augeat, sed intenti cordis ratio sequestra componat. Clamemus ergo simul ad Dominum, atque illi pars utraque dicamus: «Surge, Deus, judica causam tuam (Psal. LXXIII) .» Age igitur: Dicit nempe Justinianus vester, ut saepe superius dictum est: «Quia neptis fratris tui quarto jam a te gradu dividitur,» nimirum tu unus, frater tuus secundus, filius ejus tertius; neptis autem ejus [Col. 0198C] quarto a te distinguitur gradu. Ergo si ita est, non tam longius fatigemur, utpote qui propius invenire possumus, quod ad hanc rem necessarium judicamus.
Cum igitur tu, sicut dictum est, a filio fratris tui sis tertius, consequenter etiam filia tua ab eodem filio fratris tui quartus est gradus; salvo scilicet eo, sicut asseritis, quod gradus et generatio idem sit. Quod profecto si verum est, totum illud, quod Gregorius permittit quarta 187 generatione conjungi, nihil est aliud, nisi quia duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum filios et filias censet in matrimonio copulari. Sed ubi est, quod idem Gregorius omnino prohibet, ne duorum fratrum vel sororum filius et filia misceantur? An censendum est, ipse sibimet exstitisse contrarius, ut quod prohibuit [Col. 0198D] fieri, illico decrevisset impleri? Sed quis hoc de Gregorio credat, nisi qui alienata mente prorsus insaniat? Verumtamen ipse Gregorianus stylus ad medium veniat, et utrum sibimet constet, ex ipso lectionis ordine clarius innotescat (Ibid.) . «Quaedam, inquit, terrena lex in Romana republica permittit, ut sive fratris et sororis, seu duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum filius et filia misceantur. Sed experimento didicimus, ex tali conjugio sobolem non posse succrescere; unde necesse est, ut jam quarta, vel quinta generatione fideles licenter sibi jungantur.»
Ecce ipsa scripturae series comprobat, quia filii germanorum fratrum, in quarta generatione non [Col. 0199A] sunt, dum qua illi prohibentur auctoritate connubere; eadem isti, qui in quarta generatione sunt, conceduntur in matrimonii foedera convenire. Nam si germanorum filii in quarta generatione consisterent, quid esset aliud dicere, filii germanorum fratrum non jungantur, et tertium in quarta generatione homines socientur, nisi tanquam sic sermo procederet: consobrini invicem et non jungantur, et jungantur? Quod utique ridiculosum potius quam authenticum haberetur. Unde et idem venerabilis doctor postquam praemisit: «Necesse est, ut jam quarta, vel quinta generatione fideles licenter sibi jungantur;» protinus intulit: «Nam a secunda, quam praediximus, omnimodo debet abstineri.» Ecce jam lapides, quos hostilis manus intorserat, vicaria inter se impactione [Col. 0199B] contudimus, scintillas elicuimus, lumen habemus. Ambulemus ergo in lumine Domini, ne nos tenebrae comprehendant (Joan. XII) . Quod si me fortasse consulitis, qualiter illa Justiniani sententia possit absolvi, nihil nostra interest. Vobis siquidem vestra relinquimus, nec alieni nobis officii peritiam arrogamus. Hoc tantum, quod ad nos attinet, non omittimus, quia non semper ima summis, non mundana sacris, non concordant humana divinis. Nam cum ille neptem fratris in quarto gradu asserat constitutam, B. Gregorius, ut in promptu est, duorum fratrum, vel sororum filios et filias, quod utique longinquius est, atque remotius, secundam generationem vocat.
Hoc etiam non minimo argumento est, septimam, et octavam generationem in fratrum germanorum pronepotibus, ut asseris, non expleri, quia sacri prohibent canones: ut quandiu linea consanguinitatis agnoscitur, vel in memoria retinetur, nullus uxorem de propria cognatione praesumat accipere. Et certe nonnullos hodie in carne viventes aspicimus, 188 qui se gaudeant nepotum suorum adhuc sobole fecundari. Censetis igitur, ut senior ille, cujus posteritas jam in pronepotes extenditur, cum germano suo aeque videlicet proavo conjugii foedus ineat, et pronepotem illius suo pronepoti in matrimonium tradat. Quod profecto quam sit absurdum, quamque ipsi naturae videatur horribile, atque contrarium, [Col. 0199D] nulla indiget exaggeratione verborum. Quae autem progenies tam ignobilis lateat, ut vel inter ipsos propinquos memoria ad proavos non recurrat? praesertim cum etsi ipse utrorumque germanorum pater adhuc vivat, quod etiam ipsum vidimus, omnes illas personas in sua potestate jure possit habere, omnesque legali sententia filios appellare.
Quae autem rerum est species, si pater inter filios utcunque longinquus matrimonium contrahat: et quibus inter se invicem fratribus ipse pater est, in nuptialem copulam jungat? Videtis igitur jam, quia cum filii sitis Ecclesiae, ad matris injuriam ritus inducitis Synagogae: et sub professione nominis Christiani haeresim praecurritis Antichristi. Notum [Col. 0200A] namque est, quod Antichristus veniens judaizare homines doceat, et vetusti hominis caeremonias novis evangelicae gratiae legibus anteponat. Vos autem non sic, sed (licet ignorantiae caligo ad tempus obrepserit) ad sacri eloquii paginas, velut perspicuum lumen praesto recurrite, proprii sensus errorem cum humilitate deponite, atque ad rectae intelligentiae tramitem quantocius repedate: ut qui inter clientium turbas tenetis in gymnasio ferulam, non vereamini subire in Ecclesia disciplinam; et qui tanquam docti peroratis in tribunalibus causas, sufficiat vobis sicut docentis in oratorio Christi audire sententias. Honestum quippe est, ut ipsi etiam in mysticis, ac spiritualibus causis se praebeant humiles, qui humanis negotiis consueverant praesidere censores. [Col. 0200B] Quocirca quisquis es, qui cognationum gradus enumerare disponis, noli lineam lineae, ac si licium licio, in longitudine adjiciendo subnectere, sed descendentes hinc inde personas unimoda tantum supputatione conclude: nimirum ut non dicas, quatuor hinc generationes, et quatuor inde, octo generationes fiunt; sed potius dic, quia personae istae in quarta sibimet generatione consistunt.
Si vero impares sint, nimirum ut iste sexto inveniatur gradu, illa septimo, vel deinceps, ad praecedentem gradum, ut mihi videtur, est illico recurrendum: atque illius intuitu decernendum est, in [Col. 0200C] matrimonium tales convenire non posse. Licet enim quis limitem jam cognationis excedat, non expeditum videtur illam ducere, quam adhuc propriae lineae mensura coarctat. Expleatur siquidem prius totum undique parentelae corpus, et sic jam foedera redeant nuptiarum. Verum si cui super hac sententia fortassis ambigitur, sedes apostolica consulatur. Nos enim honestius ducimus inquirendo 189 cum aliis discere, quam soli nesciendo docere: et in quibus ipsi haeremus, firmare alios temerarium judicamus. Verumtamen quia juxta praecedentem linearum gradum debemus generationi calculum ponere, illud etiam datur indicio, quod superius Abrahae Dominum promisisse retulimus, videlicet: [Col. 0200D] Quod generatione quarta essent filii ejus de servitute Aegyptia liberandi (Gen. XXV) . Nam, ut egregias Israelitici generis lineas apponamus, regalem videlicet atque sacerdotalem, Levi progenies tunc erat quarta, sed Judae generatio jam quinta praecesserat. Cum ergo non longiorem, sed breviorem successionum lineam divina vox posuit, quodammodo, ut conjicimus, regulam nobis in supputandis generationibus sua auctoritate praefixit: ut in ea quis progenie cum alio constare censeatur, in quo videlicet gradu suae lineae superior invenitur.
Notandum quoque est, quod in cognationum generationibus [Col. 0201A] numerandis una semper debet abundare persona: nec enim ex una persona potest generatio fieri. Tunc siquidem generatio fit, cum genitus a gignente processerit: atque ut exemplum extrinsecus non quaeramus, sufficiat hoc, quod adhuc prae manibus tenemus. Levi namque genuit Caath, Caath genuit Amram, Amram genuit Aaron, Aaron genuit Eleazar, Eleazar autem genuit Phinees (Num. XXVI) . Caath cum patre suo Levi ingressus est Aegyptum; Phinees autem terram repromissionis intravit. Si ergo numeres a Caath ad Phinees, quinque personas invenies; cum, testante divino oraculo, quatuor esse debeant generationes.
Et quia Moyses in Exodo, filios Israel ex Aegypto quinta generatione testatur egressos, Judaicae quoque [Col. 0201B] tribus ordinem videamus: «Judas scilicet genuit Phares, Phares genuit Esron, Esron genuit Aram, Aram genuit Aminadab, Aminadab genuit Naasson, Naasson genuit Salmon (Matth. I) .» Phares cum patre suo, videlicet Juda, Aegyptum petiit; Naasson vero princeps tribus Judae fuisse in deserto describitur: cujus filius Salmon terram repromissionis ingressus est. Si recenseamus igitur a Phares usque ad Salmon, sex quidem personas esse perpendimus, sed juxta Moysen generationes quinque tantummodo numeramus. Si quem vero moveat, Moysi numerum illi, quem Dominus posuerat, non constare, quia alterius est negotii: salvo quidem altiori mysterio, interim scire sufficiat, quia utrumque verum esse cognoscitur, si ad diversas tribus, [Col. 0201C] sicut dictum est, referatur.
Id autem quod dicimus, personas plures esse quam gradus, in ipsa quoque canonum figura liquido demonstratur, cum dicitur, quia primo gradu superiori linea continetur, pater, mater; inferiori, filius, filia. Cum ergo pater et filius in uno constituantur gradu, constat procul dubio in consanguinitatis serie et gradibus 190 plures esse personas. Quod autem illic subjungitur, quia his personis nullae aliae junguntur, tale est ac si diceret: ex transverso non veniunt. Nam avo et nepoti, qui in secundo sunt gradu, ex transverso vel obliquo veniunt; frater, soror proavo vel pronepoti, similiter ex obliquo veniunt, fratris sororisque filius, filia, atque in hunc modum [Col. 0201D] aliis alia. His autem personis, quae sunt pater et filius, aliae non junguntur, quia utraeque unum faciunt gradum, ac per hoc nullae aliae personae possunt eis similes inveniri. Quod etiam Psalmista testatur, cum dicit: «Fiant nati ejus in interitum, in una generatione deleatur nomen ejus (Psal. CVIII) .» Cujus enim filios imprecatur in interitu fieri, eis devovet nomen una generatione deleri. Quibus profecto verbis manifeste declarat, quod pater et filius non duae, sed una generatio, unusque sit gradus. Post has autem quot sunt personae, non sunt procul dubio gradus. Quapropter quisquis in contrahendo conjugio perfecte vult septimam generationem evadere, sicut [Col. 0202A] nobis videtur, necessarium sibi est novem utrinque personas aequaliter numerare: octo scilicet, quibus septem generationes fiant; nona sit illa, quae in matrimonium transeat.
Si quis autem juxta aliam definitionem sexta elegit esse generatione contentus, nos austeritatem novam antiquis canonibus inducere non judicamus. Verumtamen quia alii doctores sextam, alii septimam generationem observandam esse decernunt, haec in talibus est tenenda discretio: ut si a filiis incipit, in sexta generatione supputatio desinat; si vero a nepotibus, usque ad septimam tendat. Sic nimirum plurimorum sententia reperietur una, quae in litterarum videbatur inaequalitate diversa.
Illud autem praetereundum non est, quia in his scripturis, quae de cognationum affinitate loquuntur, non semper gradus pro generatione positus invenitur. Alioquin nequaquam Justinianus, quod superius dictum est, neptem fratris quarto constituerit gradu; praesertim cum et ex quatuor solummodo personis, quatuor generationes fieri omnino non possent: et frater ad fratrem generationem non habeat, utpote quorum neuter alterum gignat. Unde, ut mihi videtur, disputatores illi, quos supra nominavimus, hujus nominis diversitate falluntur: quod videlicet aliquando generationem, aliquando locum solummodo invenitur [Col. 0202C] significare personae. Tantumdem namque est dicere, neptem fratris esse quarto gradu, tanquam si diceret quarto loco. Qui nimirum litigatores mei si vix dum mitescere nescii, quod tunc moliebantur objicere, non vereantur redivivis adhuc invectionibus iterare, non sine quodam scilicet jurgii tumore dicentes: quid tam prolixas affinitatum lineas texis, doce etiam si trinepos, ut asseris, ad trineptem e regione descendentem jus cognationis habet, quo inter se propinquitatis nomine censebuntur? Nunquid 191 sobrini, sive patrueles, aut amitini? Quod si nullo inter se hujusmodi nomine conferuntur, quo pacto sunt consanguinei, qui nulla a se videntur alterutrum cognominatione relati? Ad quos ego: si de nominibus, inquam, agitur, [Col. 0202D] tale quid saepius invenitur, ut quibusdam et necessitudo propinquitatis intersit, et affinitatis vocabulum desit.
Atque, ut quod dicimus sacrae auctoritatis testimonio comprobemus, praecipitur in Levitico: «Turpitudinem, inquit, sororis uxoris tuae, et filiae ejus non revelabis; filiam filii ejus, et filiam filiae illius non sumes, ut reveles ignominiam ejus, quia caro illius sunt, et talis coitus incestus est (Levit. XVIII) .» Ecce vitricus a filia privigni utriusque sexus divina voce compescitur, et tamen affinitatis nomen, quo inter se utraque persona cognominari debeat, non habetur. Censetisne ergo hujusmodi personas contra divinum [Col. 0203A] praeceptum debere conjungi, cum non inveniatur, quo propinquitatis possint vocabulo nuncupari? Sed videte quid in fine sententiae dicitur, quia talis coitus incestus est. In Decretis quoque Innocentii papae legitur: «Relictam, inquit, patris uxoris suae, relictam fratris uxoris suae, relictam filii uxoris suae, relictam consanguineorum uxoris suae, usque in tertiam progeniem nemo in uxorem sumat.» Porro autem in omnibus his personis et affinitatis cognomina non reperiuntur, et inter eas tamen contrahi matrimonium prohibetur.
Quod si necdum his acquiescitis, atque adhuc impugnare tentatis, ex vestris profecto exedris munimen arripimus, quod vestris itidem jaculis opponamus. Vester namque Justinianus postquam [Col. 0203B] sex undique cognationum gradus enumerat, mox addit (Instit., lib. III, tit. De grad. cogn. perag.) : «Ex his, inquit, palam est intelligere quemadmodum ulterioris quoque gradus enumerare debeamus: quippe generata quaeque persona gradum adjiciat, ut longe facilius sit respondere quo quisque gradu sit, quam propria cognationis appellatione quemquam denotare.» Si ergo legislator ipse illic consanguinitatis gradus enumerat, ubi nomina deesse testatur, quid mirum si nos eadem facientes, et inter illos esse jus propinquitatis asserimus, quorum videlicet relativa vocabula non habentur? Tanto jam de parentela me dixisse sufficiat, ne pauper stylus modum sibi congruae brevitatis excedat: quod tamen [Col. 0203C] ut arbitror, si diligenter attenditur, omnis, quae super hoc negotio nuper emerserat, querela sopitur.
Dixerit me quispiam verbis liberius evagatum, sed mihi tanti est proximorum meorum salus, ut non otiosum credam multorum lignorum pyram accendere, qua basiliscum, licet exiguum, incolumi populo necesse sit interire: nec multa aqua inaniter funditur si scintilla ignis, qua urbs cremanda fuerat, exstinguatur. Vilis plane sagitta pectori bellantis infigitur, sed antequam exeat, multo labore sudatur. Verumtamen qui me laciniosi operis arguit, perpendat cum quibus mihi [Col. 0203D] sit in hac disceptatione 192 negotium: et mox necessitati deputet, quod verbositati hactenus adscribebat. Necessarium nempe duximus ista conscribere, ne cancer, qui in dies per augmenta serpebat, pestilentius adhuc se per Ecclesiae viscera dilataret.
Vos autem, serenissimi in Christo, et venerabiles viri, videlicet qui me hoc opus aggredi praecepistis, tantae perversitatis errori cum omni auctoritate resistite: et ne se per corpus Ecclesiae lethalis lepra diffundat, viviliter obviate. Castitas nempe quaedam specialis est virtus, quae ab ipso mundi primordio in Dei cultoribus viguit, et processu [Col. 0204A] temporum paulatim semper excrevit: nunc autem divino jam imminente judicio, cum suadendi essent homines omnino carnis voluptates abscidere, ultro etiam provocantur incestuosa matrimonia foederare. Adversus ergo hujusmodi pestes sacerdotalis se auctoritas erigat, et improbae temeritati ecclesiasticae disciplinae vigor obsistat. Non detur cornu peccatori, nulla relinquatur audacia vanitati. Vivat adhuc in Ecclesia Christi ille Mosaicus serpens (Num. XXI) , qui incantatorum colubros sorbeat; vivat, inquam, spiritalis prudentia, quae carnalis versutiae venena consumat; ut quos proprii arbitrii libertas effrenata laxaverat, canonicae severitatis censura compescat: et quos tanquam celebris famae tumor inflaverat, [Col. 0204B] redditae rationis gravitas premat: quosque fidei unitas congregat, doctrinae scissura non spargat. Sic sic nimirum vestro studio ad sobrii intellectus concordiam redeant, et jam humiles facti, uno spiritu cum ecclesiastica se pace componant; quatenus et veternosus coluber desinat pravi dogmatis virus effluere, et Ecclesia Christi de caetero integra possit in sui pudoris munditia permanere.
Dissertatiuncula
Quemdam presbyterum consulit, quonam pacto cognationum gradus Rumerari debeant: non enim adeo tutum sibi videri communem morem (eo scilicet modo numerandi ut [Col. 0204C] prima persona semper abundet) ut ab eo recedere nefas sit, praesertim cum nonnulla Scripturae loca videantur obstare. Petit igitur, ut in hac cubitatione suam sententiam patefaciat.
Domno S. religioso presbytero, PETRUS peccator monachus indissolubile glutinum charitatis.
Admonet vir sapiens: «Cum viro, inquit, religioso tracta de sanctitate, et cum justo de justitia (Eccli. XXXVII) [Col. 0203] Contrarius videtur sensus hujus loci, cum in textu habeatur: cum viro irreligioso tracta de sanctitate, etc. .» Qui etiam postmodum dicit. «Cum viro sancto assiduus esto, quemcunque cognoveris observantem timorem Dei (Ibid.) .» Quapropter ego te, venerabilis frater, agnoscens, congruum duxi, non consilia tecum terrena conferre, sed de spirituli potius, et ecclesiastica quaestione tractare. In opusculo siquidem, ubi de parentelae 193 gradibus [Col. 0204D] disputavi, inter caetera dixisse me memini: In cognationum, inquam, generationibus numerandis una semper debet abundare persona. Quod etiam approbans, addidi: Neque enim ex una persona potest generatio fieri. Adhibitis etiam testimoniis Scripturarum quibus hoc disputatio definivit, ut cum propinquorum generationes fuerint supputatae, una semper persona reperiatur excedere. Verbi gratia: ubi quinque sunt generationes, sex necessario debeant esse personae. Sic et in caeteris numerum graduum multitudo superet personarum.
Sed per accessum temporis legenti mihi aliquid, et in Scripturis occurrit, quod mutare posse hanc [Col. 0205A] enumeratae cognationis regulam persuasit; praesertim cum plerique saeculares huic definitioni feram, atque inhumanam conquerantur inesse duritiam, seseque perhibeant nobis obtemperare non posse, nisi vel nimirum quid acquieverimus ex hujus legis rigore laxare. Hoc quotidie bellum, hoc sine foedere toleramus obloquium.
Videtur itaque nobis infirmitatibus imbecillium sine culpa non posse conscendere [ f. condescendere], ut decernamus cognationum simul ac personarum numerum invicem convenire; quatenus quot sunt personae, totidem quoque dicantur esse generationes. Ut autem hoc non nostra temeritas, sed sanctorum [Col. 0205B] Patrum videatur auctoritas, B. Hieronymus dum solvere nititur quaestionem Genesis, ubi dicitur: «Qui occiderit Cain, septem vindictas exsolvet (Gen. IV) ,» septem perhibet esse generationes ab Adam usque Lamech, cum tamen non reperiantur nisi totidem, hoc est, septem esse personae. Et, ut ipsa potissimum tanti doctoris verba ponamus: Majorum, inquit, nostrorum ista sententia est, quod putant in septima generatione Lamech interfectum Cain; moxque subjungit: Adam quippe genuit Cain, Cain genuit Henoch, Henoch genuit Cainan, Cainan genuit Malalehel, Malalehel genuit Mathusalem, Mathusalem genuit Lamech, qui septimus est ab Adam. Et paulo post: Hic quidem, inquit, Cain, quod in septima generatione interfectus sit, et juxta aliam [Col. 0205C] editionem poenam sui sceleris dederit: ubi nihil obscuri arbitror remansisse. In quibus utique doctissimi viri verbis patenter ostenditur, quia cum ab Adam usque Lamech septem tantummodo sunt personae, septem nihilominus faciunt generationes. A qua generationum dinumeratione beatus quoque Gregorius non discordat. Nam in expositione B. Job, Enoch septimam perhibet esse generationem, cum sex tantummodo patrum ante illum reperiantur esse personae. Haec nimirum beati viri verba sunt (Moral. X) : «Electis, ait, Henoch in septima generatione nascitur,» quia sui dedicationem gaudii in extremae retributionis gloria requirunt. Et certe, sicut sacra Geneseos liquido testatur historia: «Adam genuit [Col. 0205D] Seth, Seth genuit Enos, Enos genuit Cainan, Cainan genuit Malalehel, Malalehel 194 genuit Tareth, Tareth genuit Henoch (Gen. III) .» Sicut ergo per lineam Cain septem solummodo succedentium sibi reperiuntur esse personae ab Adam usque Lamech; ita quoque per electorum seriem septem duntaxat personae numerantur ab eodem Adam usque Henoch. Sed sicut in genealogia Cain a beato Hieronymo Lamech septimus est ab Adam, ita B. Gregorius septimam generationem esse testatur.
Si ergo tantorum virorum sequi non abhorreamus exemplum, restat ut tot debeant generationes dici, quot personae valent in cujuslibet generis successoribus supputari.
Addamus adhuc, quod gravioris est ponderis, et inviolabile tenet robur auctoritatis. Matthaeus enim evangelista postquam generationis Christi lineam texuit, hoc in conclusione subjunxit: «Omnes ergo generationes ab Abraham usque ad David generationes sunt quatuordecim, et a David usque ad transmigrationem Babylonis generationes quatuordecim, et a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes quatuordecim (Matth. XI) .» Cum videlicet nulla trium ordinum, qui digesti sunt tessera, plusquam quatuordecim genitorum, sive gignentium inveniatur enumerare personas. Imo si diligenter attenditur, nonnisi tredecim continere personas [Col. 0206B] ordo tertius, qui est et ultimus, invenitur. Super quo nimirum nonnulli doctorum diversa a se invicem sentientes, longis argumentationibus disputant, ut quatuordecim et in hoc, sicut in caeteris habentur ordinibus, esse generationes ostendant Sanctus quippe Hieronymus duos esse perbibet Jechonias, patrem scilicet et filium; et patrem quidem in fine secundi ordinis, filium asserit positum in capite tertii. At beatus dicit Aug. quia unus Jechonias bis numeratur. Quod si credendum sit, nescio quo pacto sancti evangelistae vera videri possit assertio, qua dicit, quoniam a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes sunt quatuordecim. Sane sive bis, sive quoties libet, id, quod unum est, numeretur, unum nihilominus permanere cognoscitur. [Col. 0206C] Nam etsi saepenumero quid dicitur, rei tamen essentia non augetur, nec multiplicatur numerus, licet sermo fuerit iteratus. Timeo plane super utriusque doctoris sententia, quae mihi dubietas oboriatur, exprimere; ne tam illustribus Ecclesiae magistris, et assertoribus veritatis videar, quod absit, aliquatenus succensere.
De illorum itaque venerandis definitionibus ego disputare non audeo, simpliciter tantum quid mihi videatur, expono. Ab eo sane, quod dicitur, post transmigrationem Babylonis Jechonias genuit Salathiel, usque ad illud, Jacob autem genuit Joseph virum Mariae, tredecim sunt generationes. In Joseph siquidem duodecima, in Maria intelligitur tertia decima. [Col. 0206D] Si enim Maria Joseph, sicut uxor viro, carnali commercio jungeretur, jure una duntaxat in 195 utroque generatio videretur. Sed cum Maria Joseph nullatenus sit conjuncta, generationis vero linea usque ad Joseph per praecedentium seriem sit perducta, repente generatio in Mariam altrinsecus positam prosilit: et dum a sua reflectitur linea, et in aliam transit, quemdam quasi angulum facit. Ille nimirum ex ea natus est, qui et juxta Apostolum, lapis est angularis (Ephes. II) ; et sicut Psalmista canit: «Factus est in caput anguli (Psal. CXVII) .» Nec inconvenienter una in Maria generatio constituitur, quae generatio illius origo est, cui videlicet a cunctis praecedentibus generationibus militatur. [Col. 0207A] Porro cum Joseph hinc ex recta propagatae cognationis linea pendeat, illinc ex altera ejusdem cognationis linea Maria descendat; ipse de linea in lineam transitus generationis est mysticae sacramentum. Nam quia Maria Joseph carne non jungitur, non utraque una est generatio; sed unam Joseph, alteram Maria generationem facit. Plane cum Scripturarum consuetudo non teneat, ut per mulieres cognationis lineam texat, per viros Christi genealogia producitur; in ejus tamen ortu virilis materia non miscetur, ideoque cum ad Joseph perventum est, successionis ordo non ulterius in inferiora deducitur, sed per transversum protinus, et ex latere in virginem derivatur. Sic post carnales generationes fit generatio spiritualis, ut mox sequatur res inaudita [Col. 0207B] prorsus, et singularis. Spiritualis siquidem generatio fit de Joseph in Mariam, singularis de Maria in Christum.
Sed dicis mihi, quisquis es, quomodo inter Joseph et Mariam potest generatio dici, quam videlicet ipse non genuit? Et tu mihi reciproca consultus inquisitione responde: Cur idem beatus evangelista Matthaeus, de cujus nunc sententia disputamus, ait inter caetera: «Joram genuit Oziam (Matth. I) ;» cum nequaquam sit pater Oziae, sed potius Ochoziae? Quisquis enim quarti libri Regum percurrit historiam, indubitanter agnoscit, quia Joram genuit Ochoziam, Ochozias genuit Joas, Joas genuit Amasiam, [Col. 0207C] Amasias genuit Oziam, qui et alio nomine dicitur Azarias (IV Reg. VIII) . Cur igitur Joram non Ochoziam, dicitur genuisse quem genuit; sed potius Oziam, qui jam procul ab illo quintus absistit? Si ergo inter Joram et Oziam esse generatio dicitur, non quod Ozias ab Joram sit genitus, 196 sed quod ab illo per longam continui generis traducem sit productus; quid prohibet inter Mariam et Joseph, qui procul dubio consanguinei sunt, generationem dici per quamdam scilicet vim et mysterium sacramenti? Et si comprehendi non potest, quomodo Christus ex virgine nascitur; quid mirum si [Col. 0208A] inter parentes ejus stupenda quaedam et admirabilis generatio videatur, cujus videlicet et generatio singularis, et conceptio nova, et nativitas deprehenditur inaudita? Haec tamen dicimus salva auctoritate sanctorum doctorum, quos superius memoravimus.
Ut igitur ad ea quae coepimus post diverticulum revertamur, in hac generatione Dominica non illa conspicitur regula fuisse servata, quam videlicet alibi praefiximus, ut in supputandis generationibus una provideatur superesse persona: quae scilicet si illic servaretur, una adhuc addenda persona necessario videretur. In illa quippe cognationum linea trifaria dinumeratione digesta, uniuscujusque tesserae quatuordecim tantummodo sunt personae, sicut et generationes. Nec generationum numerum personarum [Col. 0208B] multitudo videtur excedere, dum nil aliud ibi generationes, quam simplices sint personae.
Consideranti itaque, et rem diligentius perpendenti patenter occurrit, quod B. evangelista dinumerando cognationis regulam, quam praediximus, non modo non tenuit, sed et caute vitavit, studiose contempsit, prudenter exclusit. Nam cum in genealogia Domini, certi causa mysterii trifario dispositionis ordine quatuordecim decrevisset generationes attexere, ut unamquamque personam generationem esse monstraret, tres quos superius diximus, Ochoziam videlicet, Joas et Amasiam, de narrationis ordine reges abjecit: et tot personas apponere, quot generationes enumerare contentus fuit. Plane cum sibi personarum multitudo suppeteret, noluit ut persona generationibus [Col. 0208C] superesset; sed ut generationum, ac personarum sibi invicem numerus aequaliter conveniret. Haec itaque, venerande frater, et ipse pervigil meditare, et cum sapientibus tuis stude conferre, ut aliorum mihi fultus auxilio, certum quid valeas respondere. Rescribe igitur, si in supputandis parentelae gradibus, vel in eo perseverare debeam, quod ante descripsi; vel usurpare potius quod nuper inveni, ut dum a te mihi multis onerosa dubietas tollitur, a multis tibi per me digna gratiarum actio referatur.
Sit nomen Domini benedictum.
De eleemosyna, ad Mainardum
Prae caeteris virtutibus eleemosynam potissimum commendat, in cujus laudes hoc Opusculo vir sanctus eloquentiae laxat habenas, et omnes ingenii sui vires effundit.
[Col. 0207D] Domno MAINARDO Urbinati venerandae sanctitatis episcopo, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
Qui sub aestivo meridiatur umbraculo, et tunc in praelio non laborat, et tamen non incongrue de praeliis [Col. 0208D] disputat. Non otiose quiescimus, si quiescendo de labore tractamus. Quo scilicet ordine vel dulcior fructus, vel feracior valeat exuberare proventus. Qui regia diversatur in curia, cunctas virium suorum dotes explorat, si quid est unde principalibus oculis [Col. 0209A] placere plurimum valeat, et in quo se reperit amplius posse, ibi se satagit enixius exercere. Alius siquidem robustior est in bello, alius prudentior in consilio. Ille dum perorat causas, luculenter ac lepide concionatur in publico; iste dum hunc aequare facundiae urbanitate non possit, dictandi forte studio, vel etiam aucupio, sive certe venationis arte praecellit; et ut ad nostra veniamus, ait Moyses filiis Israel: «Separate apud vos primitias Domino: omnis voluntarius et proni animi, offerat eas Domino, aurum, argentum, aes, hyacinthum et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum, pilos caprarum, et pelles arietum, ligna sethim, et oleum ad luminaria concinnanda (Exod. XXXV) .» Quae nimirum, quia omnes omnia non habebant, obtulit unusquisque [Col. 0209B] quod potuit, et in ea re largior fuit, quae sibimet, exuberantius abundavit, ut dum omnes offerrent quod singuli non haberent, unum multi Domino tabernaculum fabricarent. Nos etiam, qui nunc in hujus vitae deserto tabernaculum constituimus, ut ingressi terram lac et mel manantem, in illa coelesti Jerusalem templum sub veri Salomonis imperio dedicemus: quod nimirum non sit ex insensibilibus quibusque metallis, sed ex lapidibus vivis; et non decusatur rutilantium nitore gemmarum, sed spiritualium radiat decore virtutum. Omnium quidem bonorum Deo largiente, fieri participes possumus, omnia vero possidere aequaliter non valemus. Nam et sancti Patres, qui nos ad coelestia praecesserunt, licet omnium virtutum ex divina fuerint opitulatione participes, [Col. 0209C] non tamen in omnibus exstitisse creduntur aequales. Abraham siquidem caeteris fide simul et obedientia praefuit; Isaac nitida monogamiae castitas decoravit; «Moyses, sicut ait Scriptura, vir mitissimus erat super omnes homines qui morabantur in terra (Gen. XV) ; Eliam libertatis auctoritas reddit insignem (Num. XII) ;» Phinees zeli fervor, et ultio jure perpetuo constituit in conspectu Domini sacerdotem (Num. XXV) ; Joannem ad recubitum Dominici pectoris virginitas extulit. (Joan. XIII) ; Petrum vero praecipuus amor in Dominum ad percipienda primi pastoris jura provexit (Joan. XXI) .
Quamvis ergo unusquisque sanctus omnibus florere virtutibus necessario debeat (neque enim singula quaeque vere virtus est, si mista aliis virtutibus non est) una tamen virtus cuique est prae caeteris eligenda, cui mens familiarius inhaerendo deserviat, atque ab ejus, ut ita loquar, obsequio non recedat. In cunctis quippe virtutibus aeque nos exercere non possumus, sed dum unam arctius custodimus, in hac, quod ex reliquis minus est, adimplemus; et dum hanc indesinenter amplectendo constringimus, quasi totum virtutum corpus unius membri participatione tenemus.
Quam itaque virtutem tibi persuadeo peculiarius [Col. 0210A] exsequendam? Nunquid jejunium? Sed continuo respondebis: Si immoderatis corpus meum jejuniis attero, imminentibus tot causarum discursionumque laboribus mox succumbo. Si psalmodiae meditationes indixero, ab 199 orationis, inquies, assiduitate praepedior, quoniam ad respondendum salutationibus amicorum, ac miscenda colloquia quotidie coactus impellor. Si nudis te, juxta morem apostolorum, pedibus hortor incedere; si duris, instar Joannis, membra tua ciliciis edomare; si denique te in exsilium proficisci; si carcerali custodia te jubeam poenitentium more concludi, imminentem praesto causaberis aegritudinem, vel potius non te posse perferre tam duram corporalis incommodi gravitatem.
[Col. 0210B] Qui ergo membra tui corporis adhuc times affligere, imo quia temetipsum per acrimoniam poenitentiae necdum vales Deo sacrificium exhibere, ad ea, quaeso, quae circa te sunt, manum porrige, et quia non te, saltem quae tua sunt, impertire: carnem scilicet incisurus, satis tibi praesto, si tantum capillos attondeo; qui manus obtruncator advenerat, pius est, si unguium duntaxat excrementa praecidat. Quantum distat inter vulnus humanae carnis et vestis, tantum inter hominem et hominis facultatem. Hoc modo Abraham pecus obtulit (Gen. XXII) ut filium conservaret, mactavit arietem ut custodiret haeredem. Hoc modo Michol posuit in lecto simulacrum ut a paternae vesaniae gladiis defenderet virum (I Reg. XIX) : et ut David veraciter [Col. 0210C] viveret, quasi morientem eum caprina studuit pellicula simulare: «Pellem enim pro pelle, et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua (Job II) .» Tu quoque temetipsum propria facultate permuta, et tua fac interim sacrificium, ut ipse postmodum suscipi merearis in holocaustum. Non enim Deus sic accipit oblationem, ut despiciat offerentem: ut qui suae facultatis oblator exstiterit, secura cum uxore Manue valeat voce cantare: «Si Dominus, inquit, nos vellet occidere, de manibus nostris holocausta et libamenta non suscepisset (Judic. XIII) .» Suscipit enim Deus per manus pauperis eleemosynam, eamque tibi reconditam in illa coelestis promptuarii securitate conservat. Unde Dominus in Evangelio: «Thesaurizate, inquit, vobis thesauros in coelo, ubi [Col. 0210D] neque aerugo, neque tinea demolitur; et ubi fures non effodiunt, nec furantur (Matth. XVI) .» Idcirco plane Deus omnipotens alios paupertate constringit, alios divitiarum copia dilatavit, ut et illi habeant unde propria debeant peccata redimere, et isti unde suam valeant inopiam sustentare. Sicut scriptum est: «Redemptio animae viri, divitiae suae (Prov. XIII) .» Unde et ad Nabuchodonosor ait Daniel: «Quamobrem, rex, consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum, si forsitan ignoscat Deus delictis tuis (Dan. IV) .»
Qui ergo divites sunt, dispensatores potius jubentur esse, quam possessores: et non proprii juris [Col. 0211A] debent deputare quod habent, quia non ad hoc bona transitoria perceperunt, ut deliciis affluant, vel in proprios haec usus insumant, sed ut administrationis fungantur officio, dum in commisso permanent villicatu. Quapropter qui stipem pauperibus erogant, aliena reddunt, non sua distribuunt. Unde et Dominus eleemosynam praecepturus ait: «Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. VI) .» Non enim dicit, misericordiam vestram, sed justitian vestram. Ille quippe facit 200 misericordiam, qui propria tribuit; ille vero justitiam facit, qui quod alienum est, reddit. Unde et Psalmista cum praemisisset: «Dispersit, dedit pauperibus;» non ait, misericordia ejus, sed, «Justitia, inquit, ejus manet in saeculum saeculi [Col. 0211B] (Psal. CXI) .»
Cum ergo pauperibus subvenimus, aliena procul dubio reddimus, non nostra praebemus. Verumtamen apud pium judicem misericordes esse decernimur, cum haec ipsa, quae non nostra, sed communia sunt, fideliter dispensamus: et cum juste, quae aliena sunt, reddimus, apud eum qui cordis intima conspicit, misericordiae praemio non caremus. At contra, qui nunc pauperibus subvenire contemnunt, in tremendae discussionis examine non tam accusantur avaritiae quam rapinae: nec suorum tenaces sed alienorum potius convincuntur fuisse raptores. Quibus utique summus arbiter dicturus est in judicio: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Esurivi [Col. 0211C] enim, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere (Matth. XXV) .» Ac si dicat: quia noluistis ea ministrare conservis, quae pro illorum refrigerio percepistis, voracis gehennae vos olla deglutiat, quos per cupiditatis ardorem alienorum bonorum rapina condemnat. Et cum alienum a nobis sit, quod in hac vita dispensandum suscepimus; nostra vero sit coelestis gloria, quam speramus, competenter his illa sententia congruit, quam Dominus in Evangelio dicit: «Qui in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est quis dabit vobis?» (Luc. XVI.) Ille certe fidelis in alienis exstiterat, qui de se confidenter aiebat: «Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum: oculus fui caeco, et pes claudo; pater eram pauperum [Col. 0211D] (Job XXIX) .»
O quam fidelis in alienis exstiterat, et quam firma spe de propriis confidere poterat, cum et alibi se denotando clamabat: «Si negavi, inquit, quod volebant, pauperibus, et oculos viduae exspectare feci; si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea; quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum (Job XXXI) .» Ubi adhuc apte subjungit: «Si despexi praetereuntem eo quod non habuerit indumentum, et absque operimento pauperem; si non benedixerint mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est (Ibid.) .» Vide quam longus sit misericordiarum iste catalogus, ut nil [Col. 0212A] prorsus omittat, quin omnium necessitatum modis occurrat, cunctis egestatum vulneribus velut medendo subveniat.
Porro autem dum indigentibus in necessitate succurrimus, veritatem simul et misericordiam adimplemus. Misericordiam scilicet, dum inopibus pie compatimur; veritatem vero, id est justitiam, dum non illis nostra, sed quae sua sunt, ministramus. Hinc est quod in Proverbiorum libro Salomon ait: «Misericordia et veritas non te deserant: circumda eas gutturi tuo, et describe in tabulis cordis tui, et invenies gratiam et disciplinam bonam coram Deo et hominibus (Prov. III) .» Rursumque scriptum est: «Misericordia et veritas praeparant bona; in omni opere bono erit abundantia (Prov. XIV) .» Et ne pietatis [Col. 0212B] 201 opus segnities ignava depreciet, sed devotio celeris ac prompta commendet, alibi dicit: «Ne dicas amico tuo, vade et revertere, et cras dabo tibi, cum statim possis dare (Prov. III) .» Tremit enim manus avari cum tribuit: et sicut aeger exhorrens amarescentis antidoti differt poculum, sic iste daturus aliquid differt in posterum. Ille siquidem exasperantis potus nauseat amaritudinem; iste si dederit aliquid metuit egestatem: ideoque licet vel in bibendo, vel in praebendo necessitatis tempus immineat, uterque tamen in posterum quod abhorret, interjecta dilatione reservat. Plane largus et liberalis animus facit divitem, pavor atque tenacia reddit egentem. Unde scriptum est: «Substantia divitis urbs fortitudinis, pavor pauperum egestas eorum (Prov. X) .» Pavor [Col. 0212C] enim degenerem animum compellit egere, licet divitiarum copiis videatur affluere.
Tu autem, dilectissime, noli fratrem tuum in praesenti necessitate despicere, si Deum tibi desideras in ultimae necessitatis articulo subvenire: «Beati siquidem misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) .» Porro si dederis homini pecuniam tuam in fenus, centesimam recipis: si vero pauperibus, secundum divina mandata centuplum consequeris: quod si hoc parum videtur, et vita tibi cumulatur aeterna. Non ergo melius est te recipere centuplum quam centesima esse contentum? Noli ergo despicere proximum, si non vis Deo despicabilis [Col. 0212D] apparere. Unde et Salomon ait: «Qui despicit proximum suum, peccat; qui autem miseretur pauperi, beatus erit (Prov. XIV) .» Ubi mox additur: «Qui credit in Domino misericordiam diligit (Ibid.) .» Plane si is qui credit in Domino misericordiam diligit, dicendus est ille non credere, qui convincitur misericordiam non amare: Cur autem iste non eredat, alia ejusdem libri sententia declarat; ait enim: «Feneratur Deo qui miseretur pauperi, et vicissitudinem suam reddet ei.»
Non itaque credit in Domino, qui sua sibi timet bona committere, dum ea non vult indigentibus exhibere. Nam si in Domino veraciter crederet, fenerari sibi tanquam fideli scilicet debitori facultatis suae [Col. 0213A] depositum non timeret: de cujus autem fide qui dubitat, eum procul dubio non honorat; cum scriptum sit: «Honora Dominum de tua substantia (Prov. III) .» Et alias dicitur: «Qui calumniatur egentem, exprobrat factori ejus: honorat autem eum qui miseretur pauperi (Prov. XIV) .» Et iterum: «Facere misericordiam et judicium, magis placet Deo quam victimae (Prov. XXI) .» Eleemosynarius enim quisque misericordiam facit, dum indigentibus in necessitate compatitur; judicium vero, dum eis non propria, sed eorum bona largitur. Sed ex his dum alienam in praesenti sustentat inopiam, aeternas sibimet in futuro divitias parat. Unde scriptum est: «Qui dat pauperi non indigebit: qui despicit deprecantem, sustinebit penuriam (Prov. XXVIII) .» [Col. 0213B] Deponit enim dives quod indigentibus tribuit, et nunc quasi mutuae 202 pecuniae depositum credit, quod in aeterna vita multiplicatis fenoribus recipit. Et qui nunc fit per misericordiam creditor, in retributione postmodum felix erit exactor. Unde scriptum est: «Pauper et creditor obviaverunt sibi, utriusque illuminator est Dominus (Prov. XXIX) .» Et de muliere forti, per quam vel sancta universalis Ecclesia, vel unaquaeque fidelis et pia intelligitur anima, in Proverbiis dicitur: «Manum suam aperuit inopi, et palmas suas extendit ad pauperem (Prov. XXXI) ;» ubi mox apte subjungitur: «Non timebit domui suae a frigore nivis; omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus (Ibid.) .» Quisquis enim nunc operimento geminae charitatis induitur, tanquam duplici veste [Col. 0213C] contectus nequaquam futurae nivis frigore constringetur: et quem nunc charitatis ardor inflammat, tunc poenalis algorem nivis ignorat. De qua videlicet nive futuri supplicii, et per B. Job de reprobo viro dicitur: «Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium, et usque ad inferos peccatum illius, obliviscatur ejus misericordia (Job. XXIV) .» Dignum quippe est ut qui in hac vita per ardorem concupiscentiae carnalis exarsit, a calore vero misericordiae frigidus et constrictus obtorpuit, illic ad calorem nimium transeat ab aquis nivium; ut sicut hic duabus deliquit offensis, ita geminis crucietur in gehenna suppliciis: et illic ejus versa vice misericordia obliviscatur, qui nequaquam hic misericordiae memor exsti isse convincitur. Praemitte ergo tibi, frater, opes [Col. 0213D] tuas, unde postmodum vivas; praecedant te facultates tuae, quas in illa semper immortalitate possideas. Memento quod scriptum est: «Dives cum dormierit, nihil secum auferet; aperiet oculos suos, et nihil inveniet; apprehendet eum quasi aqua inopia, nocte opprimet eum tempestas (Job. XXVII) .»
Placeat ergo tibi consilium, quod per Salomonem datur: «Mitte, inquit, panem tuum super transeuntes aquas, quia post multa tempora recipies illum: da per te septem, necnon et octo, quia ignoras quid mali futurum sit super terram (Eccle. XI) .» Et iterum: «Mane semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua (Ibid.) » Legitur in Genesi: «Quia sevit Isaac in Gerara, et invenit in ipso anno [Col. 0214A] centuplum (Gen. XXVI) .» Sed quam felicius seminat, qui dum subsidia indigentibus subministrat, pro avena triticum, pro pugillo chorum, pro grano metit acervum: terrenis plane coelestia, transitoriis mercatur aeterna. Dicit Scriptura: «Quis potest dicere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato (Prov. XX) ;» quis enim gloriabitur castum se habere cor? Sed eleemosynis solerter insiste, et mundum te ex divina pietate confide. Unde Salvator: «Quod superest, inquit, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) .» Sicut enim ardor ignium metalli cujuscunque rubiginem, sic eleemosyna consuevit animae purgare squalorem. Unde et vir sapiens: «Ignem, ait, ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis (Eccle. III) ;» ubi praesto [Col. 0214B] subjungit: «Et Deus prospector est ejus, qui reddet gratiam, meminit in posterum, et in tempore casus sui inveniet firmamentum (Eccle.) .» Deinde subjicit: «Fili, eleemosynam pauperis ne fraudes, et oculos tuos ne transvertas a paupere (Ibid. IV) .» Et rursus: «Animam esurientem 203 ne despexeris, et non exasperes pauperem in inopia sua. Cor inopis ne afflixeris, et non pertrahas datum angustianti (Ibid.) .» Et multa alia, quae vir iste propheticus de praeroganda pauperibus pietate contexit: et Evangelio necdum illucescente, tanquam sacerdos in Ecclesia prolixi sermonis seriem protrahit: quae nos hic omnia simul exaggeranda non ducimus, ne fastidium legentibus generemus.
Sed cum per omnes sacri eloquii paginas eleemosyna praedicetur, et misericordia caeteris virtutibus antecellat, ac palmam inter opera pietatis obtineat: illa tamen misericordia supereminet, quae de copia nuper ad inopiam devolutis auxilium praebet. Sunt namque nonnulli, quos honestioris quidem generis ordo nobilitat, sed indigentia rei familiaris angustat. Plerique etiam equestris prosapiae titulis adornantur, sed domesticae necessitatis inopia deprimuntur: exigente generis dignitate compelluntur spectabilium interesse colloquiis, consessu quidem pariles, longe facultatibus inaequales. Sed licet eos domesticae paupertatis sollicitudo discruciet, etiam si cogente necessitate ad extrema perveniant, alimenta petere [Col. 0214D] mendicantes ignorant. Eligunt enim potius mori, quam publice mendicare, confunduntur agnosci, verentur inopiam confiteri: et cum alii suam praedicent egestatem, imo nonnunquam modum exaggerando paupertatis excedant, ut uberioris stipem consolationis accipiant; isti quo potiuntur, occultando dissimulant, ne turpiter in oculos hominum signum aliquod suae paupertatis erumpat.
Horum igitur indigentia potius valet intelligi quam videri: magis quibusdam signis erumpentibus conjici, quam manifestis possit indiciis deprehendi. De quibus utique non manifeste, sed occulte pauperibus quanta sit retributio Propheta designat, cum ait: «Beatus, qui intelligit super egenum etc. [Col. 0215A] pauperem (Psal. XL) .» Super pauperes quippe pannosos et bulgiolos, porasque gestantes, intellectu non indigemus, quos utique manifesta visione conspicimus: super ipsos autem pauperes debemus intrinsecus intelligere, quorum in superficie non possumus miseriam pervidere. «Beatus, enim, qui intelligit super egenum et pauperem;» et quare beatus? «In die, inquit, mala liberabit eum Dominus (Ibid.) .» Felix ista promissio, ut postmodum in divino liberetur examine, qui nunc subvenit indigentibus in moerore; tunc a miseria calamitatis eripitur, qui modo miseriam patientibus miseretur.
Sed audiamus adhuc quid Psalmista prosequitur: «Dominus, ait, conservet eum, et vivificet eum, et beatum faciat eum, et emundet in terra animam [Col. 0215B] ejus, et non tradat eum in manus inimici ejus: Dominus opem ferat illi (Ibid.) .» O quam gloriose mercatur, qui pro misericordia, quam pauperibus exhibet, totius Christianitatis orationem continuam provieretur! Omnis enim universalis Ecclesia toto terrarum orbe diffusa, pro illo Deum quotidie supplicat, 204 quae videlicet hunc psalmum quotidiana jugiter devotione frequentat. Adde quod haec oratio nunquam in divinae clementiae valet definire contemptum, quae videlicet a Spiritu sancto facta est, qui est ipsa remissio peccatorum. Quo enim pacto orationem a semetipso compositam non admittat? Quomodo quod orare docuit, non exaudiat? Beatus ergo, et vere beatus, qui intelligit super egenum et pauperem. Unde Moyses, imo Dominus per Moysen: [Col. 0215C] «Si unus, ait, de fratribus tuis, qui moratur intra portas civitatis tuae, in terra quam Dominus Deus tuus daturus est tibi, ad paupertatem venerit, non obdurabis cor tuum, nec contrahes manum, sed aperies eam pauperi, et dabis mutuum, quo eum indigere prospexeris (Deut. XV) .» Et alibi: «Non deerunt pauperes in terra habitationis tuae, idcirco praecipio tibi, ut aperias manum fratri tuo egeno et pauperi, qui tecum versatur in terra (Ibid.) .» Scit enim omnipotens Deus, quoniam humana fragilitas pro sola sua justitia nunquam pervenire possit ad vitam, sed semper indigere misericordia: atque ideo per omnes sacrarum paginas Scripturarum eleemosynam laudat, misericordiam praedicat, viscera pietatis exhibenda pauperibus indesinenter inculcat: ut [Col. 0215D] dum homo hominis miseretur, suis etiam meritis a Deo misericordiam consequatur: et dum sustentat propriae naturae consortem, sustentantem se habere mereatur auctorem: et quod exhibet proximo, ipse quoque consequatur a Deo: Sicut enim Conditor hominum et omnes electos ad regnum ab ipsa mundi praedestinavit origine, et tamen eos pro ipsius acquisitione regni praecepit infatigabiliter desudare, ut quod gratis a Creatore conceditur, suis homo laboribus assequatur; ita necesse est, ut qui per misericordiam a pio sumus auctore salvandi, ipsi quoque piae humanitatis impendium non negligamus fratribus impertiri. Unde Tobias ad filium: «Ex substantia, inquit, tua fac eleemosynam, et noli avertere faciem [Col. 0216A] tuam ab ullo paupere: ita enim fiet ut nec a te avertatur facies Domini (Tob. IV) .» Ubi etiam discretionis modum ponit, et authenticam procul dubio regulam in qualibet possessionis atque substantiae quantitate praefigit; ait enim: «Quomodo potueris, ita esto misericors; si multum tibi fuerit, abundanter tribue; si exiguum, etiam exiguum libenter impertiri stude (Ibid.) .»
Cur autem hoc facere debeat, aperit, cum subjungit: «Praemium enim bonum tibi thesaurizas in die necessitatis: quoniam eleemosyna ab omni peccato, et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras: fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna, omnibus facientibus eam (Ibid.) .»
Enimvero ut hujus rei summam brevi complectar eloquio, nunquam Deo charus erit qui vel effectum vel affectum eleemosynae non habuerit: scilicet ut qui non habet rem, 205 habeat voluntatem: et dum domesticae facultatis affluentia non exuberat, liberalis animis divitias non amittat. Nam qui non habet cibum, habet forsitan tectum? non valet esurientem alimento reficere, valet saltem lassescentem hospitalis humanitatis officio recreare. Memorans semper illud apostolicum: «Charitas fraternitatis maneat in vobis, et hospitalitatem nolite oblivisci (Hebr. XIII) ;» per hanc enim placuerunt quidam angelis hospitio receptis. Nonnulli sane dum pauperibus Christi januam [Col. 0216C] cum visceribus claudunt, furandi crimen objiciunt, et dum eis hospitalitatis humanitatem per avaritiam subtrahunt, cleptem suspicari, jacturamque rebus domesticis se formidare confingunt: modo scilicet obesam faciem, modo ora rubentia subsannantes opponunt, et torosa brachia, robustosque lacertos agriculturae fossionibus idoneos criminantur: Deum, qui talibus solatiantur, offendere, qui nimirum possent et alios sui laboris exercitio sustentare. Quibus profecto valde formidandum est, quod in Deuteronomio per Moysen Israelitico populo dictum est: «Ammonites et Moabites etiam post decimam generationem non intrabunt in Ecclesiam Domini in aeternum, quia noluerunt vobis occurrere cum pane et aqua in via, quando egressi estis de Aegypto (Deut. XXIII) .» Nam [Col. 0216D] si gentes illae legem utique non habentes, idcirco ab Ecclesia Dei irrevocabiliter excluduntur, quoniam inimicis etiam suis per humanitatis officium occurrere neglexerunt; quam terribili sententia digni sunt qui viscera sua ab indigentibus proximis claudunt? qui charitatem fratribus non impendunt? Hi nimirum sunt ex sacrosancti baptismatis fonte congeniti, cum his ex utero matris Ecclesiae sunt egressi: et cura quibus Dominici corporis et sanguinis mensa participant, his cibum, qui in secessum digerendus est, negant.
Et qua conscientia nos ab eleemosynarum erogatione torpemus, qui videlicet in ecclesiastica pace quiescimus, cum et sancti apostoli, qui adversus [Col. 0217A] totum mundum fuerant velut in bella congressi, in hujus gratiae studio legantur exstitisse solliciti? Nam si liceret aliis, illi potuissent non inconvenienter ab hac sollicitudine feriari: qui nimirum et ad spargendum novae fidei semen intenti, et in tam acerrimo contra mundi perfidiam laborabant certamine constituti. Sed nullus persecutionis labor ab exhibenda fratribus humanitate compescere, nulla praedicationis instantia potuit eos ab impendenda pauperibus misericordia cohibere. Unde Paulus ad Galatas: «Petrus, inquit, et Jacobus, et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi, et Barnabae societatis, ut nos evangelizaremus in gentibus: ipsi autem in circumcisione, tantum ut operum memores essemus: quod etiam sollicitus fui hoc ipsum facere [Col. 0217B] (Galat. II) .» Ad Corinthios quoque dicit: «De collectis autem, quae fiunt in sanctos sicut ordinavi Ecclesiis Galatiae, ita et vos facite per unam Sabbati: unusquisque vestrum apud se ponat, recondens quod ei bene placuerit, cum autem praesens fuero, quos probaveritis per epistolas, hos mittam perferre gratiam istam in Jerusalem (I Cor. XVI) .» Tantaque fuerat erga pauperes in apostolis liberalitas, ut in eorum Actibus legatur: «Qui frangebant 206 circa domos panes, et sumebant cibum cum exsultatione et simplicitate cordis collaudantes Dominum (Act. II) .» Circa domos, inquit, non intra domos; quorum scilicet vestigia non sequuntur, qui pransuri pessulos ac repagula foribus clausis objiciunt, vectes seris innectunt: sicque se contra pauperes tanquam adversus [Col. 0217C] circumfusas hostium acies in obsidione praemuniunt.
Gerardus certe de Farvaldo, ex Ravennae urbis primoribus fuit, quem grandaevae jam et persenilis aetatis olim puerulus vidi: de quo nimirum referri frequenter audivi: quia cum aliquando populus inopia laboraret, adeo ut nonnullos etiam valida fames exstingueret, ille cum successura sibi nepotum quoque jam soboles non deesset, accisis frugibus etiam praedia nonnulla distraxit, et alimenta quae potuit, indigentibus erogavit: ipse quoque tunc patentibus foribus pauperum vallatus agmine comedebat, cibisque consumptis adhuc esuriens, cum vel sibi, vel illis [Col. 0217D] quid adderet non haberet, eorum compassione lacrymans flebat: cujus hodieque progenies divitiis floret, et plura, quam avita fuerint patrimonia, possidet.
Waldericus praeterea, qui dum adversus haereticos dimicaret, insignis effectus est martyr, sicut Andreas venerabilis Spoletanae Ecclesiae nobis episcopus retulit, dum aliquando domum matris inviseret, pauperculum quemdam prae foribus reperit, qui se conquerebatur herbarum fasciculum collegisse, sed sal, unde pulmentum illud condiret, ab eadem matrona percipere nullatenus potuisse. Cumque vir sanctus maternum ingressus hospitium, aliquantulum salis in vasculo reperisset, vehementer iratus, vas cum sale [Col. 0218A] corripuit, et per plateam ad matris injuriam sparsit dicens: illud non debere comedi prorsus a Christiano, quod per avaritiam negatum est Christo. Sed paulo post diem vas, quod reposuerat vacuum, non sine stupore miraculi, sale repertum est plenum.
Mainfredus quoque marchio, qui in ultimis Liguriae principatus est finibus, ferventissimo cum uxore sua studio in sustentatione pauperum claruit: de quo nimirum (ut caetera taceam) illud unum celebri solet redolere memoria: quoniam in ipso sacrosanctae Resurrectionis die cum domus ejus aulaeis ac blathinis ornatibus tanquam regale palatium resplenderet, copiosi sumptus affluerent, eumque non modica candidatorum turba clientium constiparet, instrui magnifice convivium fecit, et ordinatis per [Col. 0218B] omnes mensas diligenti cura pauperibus, ipse cum suis servis dapifer ministravit: quibus sufficienter impletis, ipse cum suis quod cibum residuum fuerat, quasi privatus accepit: ut Paschalis illa solemnitas in pauperibus enitesceret, patremfamilias vero domus privata refectio sustentaret. De quo etiam vir Dei, Dominus meus Leo venerabilis eremita, qui per continuum jam fere vicennium in cellula reclusus audivit, hoc insigne perhibuit: quia cum in praefati marchionis eremo ipse 207 cum nonnullis fratribus habitaret, hanc sibimet legem uxor ejus indixerat, ut quodcunque sibi necessarium eremitarum nuntius peteret, ipsa protinus aucto fenore geminaret: videlicet cum iste quinque fortassis exigeret solidos, illa decem traderet: cum iste decem, [Col. 0218C] illa viginti continuo numeraret. Sed quoniam oblitus sum, dubito certe, an hoc ipsum, et alibi forte conscripserim. Verumtamen quod aedificationis est, melius est relationibus iterari, quam per silentium oblivione deleri. Cum itaque tam largus ad erogandas indigentibus stipes exstiterit, cum sex, sive septem, si rite teneo, non minima monasteria in proprii juris possessione condiderit, praediis et ornamentis munifica liberalitate ditaverit, nunquid propterea sibi progenies egena succeditur? Absit. Videmus enim nepotes ejus mirandae scilicet indolis pueros maximam partem etiam regni Burgundiae possidere: quorum insuper soror imperatori nostro sponsali cognoscitur jure dotata. Cur ergo timemus Deo redhibere quod contulit, quod et in hac vita nobis, vel [Col. 0218D] nostris haeredibus restituitur, et in illa coelestis regni gloria sub fenore multiplicatae retributionis augetur?
Hoc etiam nosse operae pretium deputo, quod Berardus marchio, qui horno defunctus est, saepius referebat: aiebat enim, quia vir quidam in Teutonum finibus, unde videlicet ipse quoque oriundus exstiterat, optimum proprii juris praedium diversorumque proventuum copiis affluenter uberrimum possidebat; habebat autem duodecim filios: coepit interea cogitare, quid post ejus obitum fieret, si [Col. 0219A] unius possessionis haereditatem inter tot divideret cohaeredes. Dicebat enim: Ego quidem, qui totum hoc solus habeo, sufficienter et pacifice vivo; sed uti tot divisores emerserint, quis eorum simultates? quis orientia inter illos livoris et odii jurgia sustinebit? Non enim illic esse poterit unitas voluntatis, ubi tam multifaria fuerit diversitas facultatis. Coloni praeterea, qui nunc uni parere domino sunt contenti, non sine gravi suae quietis injuria tot dominorum populo sunt responsuri. Tibi ergo, Deus omnipotens, quidquid est, mei juris allodium trado, te solum haeredem meae possessionis eligo; filios autem meos tibi commendo; fac eis quod in oculis tuis beneplacitum fuerit. Et hoc dicto guantum suum sagittae protinus alligavit, eamque curvato fortiter arcu, in [Col. 0219B] vasti aeris superiora conjecit. Sed mox sagitta sine guanto in terram relapsa est: ut evidenti monstraretur indicio, quia donum, quod fidei obtulit, clementia divina suscepit. Tunc ille de sui muneris oblatione fidentior et alacrior factus, possessionem suam cuidam Ecclesiae tradidit, eamque sibi perpetuo jure per stipulationes ac rata firmavit. Brevi vero post haec filii ejus tanta bonorum affluentium sunt abundantia praediti, tot praediorum ac censuum copia sunt magnifice dilatati, ut eorum quisque summam paternae 208 facultatis excederet, eisque circumflua mundi prosperitas in omnibus arrideret. Sic sic qui investituram guanti de manu patris in coelo recepit, super filios ejus imbrem suae benedictionis exuberanter influxit. Quod igitur in terra Deo datur, in coelo recipitur: [Col. 0219C] et inde sperandum est praemium quo praecessit munus oblatum. Hinc est quod angelus Domini Cornelio dixit: «Orationes tuae, et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Domini (Act. X) .» O felix tale commercium, ubi homo fenerator, et Deus fit omnipotens debitor: et fidenter ei possumus compensationis nostrae debita digna reposcere, si nostris eum satagimus muneribus praevenire.
Nam et tempore Gregorii papae (ejus nominis sextus), qui Gratianus dicebatur, recolo contigisse quod narro (sicut enim mihi Bonizo, grandaevus videlicet vir, rector monasterii sancti Severi juxta urbem veterem constituti, retulit). Scotigenarum rex primaevo tunc adolescentiae flore pubescens, quia pater obiit, ei mox in regalis fastigii jura successit; [Col. 0219D] sed cum sollicite consideraret quam fragile sit quidquid in hoc saeculo tumet, quam labile quod supereminet, quam velociter exstinguibile sit omne quod splendet, cum conjugatus jam esset, decrevit regales infulas regni coelestis amore deponere; coronam capitio, purpuram cuculla mutare. Quid plura? simulat orationis studium, aggreditur expeditionis Romanae procinctum. Apostolicorum itaque liminum devotione completa, ignorante clientium comitatu, monachicum habitum latenter induit, et sic a se mundum cum regno bene semetipsum furatus abjecit: qui mox languore percussus, ad extrema pervenit, et usque ad obitum hoc tanquam foederatae conventionis elogium inclamare non destitit: Domine, [Col. 0220A] feci quod praecepisti; adimple quod promisisti. Nimirum in vinea constitutus reposcebat nummum, quia patrisfamilias se noverat implesse praeceptum; et licet undecima fuisset hora conductus, exigebat requiem post laborem, et expleto reposcebat operatione mercedem. Non ergo dubitemus nunc Deo vel nos, vel nostra praebere, ut ea postmodum tota valeamus auctoritate reposcere. Et dum comedimus, non compellamus egenos parcius ministrando tanquam sobrios ligurire, dum ipsi turritae lancis edulium non gravemur absumere: nec eis, sicut a quibusdam fit, cochlearis est adhibenda mensura, cum nobis ollae, vel cacabi vix sufficiant.
Fulcranus nempe cujusdam Gallicae regionis episcopus (ut mihi reverendus in Christo Hugo Cluniacensis [Col. 0220B] abbas retulit), dum a suo requireretur ceconomo quid sibi parari vellet, aiebat: Juxta numerum convescentium, prout tibi visum fuerit, praepara: pro me vero solo porcum optimum, pinguem nimis et grandem opipatoribus exhibe, ut ne tenuem quidem lenticulam ex eo quisquam debeat absque mea persona gustare. Discumbens itaque cum convescentibus ipse pauperibus, totam cum eis omnino victimam consumebat, nec cuiquam praeter eos vel minimam carnis officulam porrigebat.
Idem mihi sanctus abbas iterum retulit quia vir quidam dum orationis studio diversa mundi loca percurreret, impegit in eremum, ubi sanctus quidam [Col. 0220C] frater in cellula morabatur: qui post aliqua peregrinum subtiliter inquisivit, utrum Cluniacense monasterium nosset. Cui subsequenter et hoc intulit: Quaeso te, inquit, per charitatem Dei, frater mi, ut si locum illum venerabilem te fortassis adire contigerit, denunties fratribus et abbati, quatenus ab eleemosynarum studio non tepescant, sed pietatis operibus, sicut assueti sunt, perseveranti constantia vigilanter inferveant. Hic enim gehenna flammis vaporantibus aestuat, et hinc animae damnatorum, me frequenter audiente, cum magnis ejulatibus, fletuumque stridoribus merguntur in tartarum: sed orationes et eleemosynae praefati monasterii malignis spiritibus valenter obsistunt, et tanquam praedam ex eorum manibus multos eripiunt. Peregrinus itaque [Col. 0220D] longo post tempore ad monasterium venit, et quae sibi mandata fuerant, fratribus per ordinem nuntiavit.
Illud praeterea satis indignamur, quod a quibusdam fieri non ambigimus: ut ipsi videlicet innitantur excelsae mensae fastigio, pauperes vero qui ab eis aluntur, inter canum greges in nudo resideant pavimento. Illi utantur mantilibus acu variante depictis, istis alimenta ponantur in gremiis. Gothfredus plane clarissimus dux et marchio mihi perhibuit in propriae regionis historia contineri, quoniam Carolus imperator quindecim vicibus cum rege Saxonum, qui gentilitatis adhuc detinebatur errore, bellum commisit, quindecies perdidit; tribus vero consertis [Col. 0221A] postmodum praeliis Carolus superavit, eumque postremo captum victor obtinuit. Aliquando sane dum Carolus idem excelsa, ut assolet, inthronizatus arce discumberet, pauperes vero, quos alebat, solotenus ignobiliter residerent, rex qui remota procul ab imperatore mensa prandebat, talia per nuntium legata direxit: Dum vester, inquit, Christus sese perhibeat in pauperibus recipi, qua fronte persuadetis nostra sibi colla submitti, quem vos ita despicitis, eique nullam honoris reverentiam exhibetis? Ad quod imperator corde compunctus erubuit: et ex ore gentilis hominis evangelicam prodire sententiam vehementer expavit. Ait enim Dominus: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) .» Laetatus ergo rex dum a tali correptus, utpote qui [Col. 0221B] necdum fidei rudimenta perceperat, jam fidei fructum, misericordiae scilicet opera praedicabat.
Illud praeterea summopere notandum est, quia pedes lavare pauperibus saluberrimum est. Unde Dominus ait discipulis: «Si ergo Dominus et magister vester lavi vobis pedes, quanto magis vos debetis alter alterius lavare pedes?» (Joan. XIII.) Et ut hoc mandatum firmiori adhuc auctoritate statueret, eorumque mentibus hoc arctius inculcaret, adjecit: «Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos 210 faciatis (Ibid.) .» Nam cum pauperum pedes in ejus qui praecepit devotione lavantur, lavantis profecto et anima simul et corpus a peccatis abluitur. Unde et Petrus ait: «Domine, non tantum pedes meos, sed et manus, et caput [Col. 0221C] (Ibid.) .» Cur itaque Petrus non alia corporis membra cum pedibus praeter manus et caput obtulit, nisi quia per haec, opera corporis et cogitationes mentis expressit? Caput enim pro mente, manus vero pro totius ponitur corporis actione.
Porro Mainardus venerabilis Sylvae Candidae episcopus mihi retulit quia Nicolaus papa, piae memoriae, qui ante triennium ex hac in Domino luce migravit, nunquam in toto anno praetermittebat diem, quin pedes duodecim pauperibus semper ablueret. Quod si facere per totum non occurreret diem, lucidum pietatis opus explebat in nocte. Sed quoniam de privilegio misericordiae, et eleemosynarum dignitate plus mihi datur videre quam dicere, in ejus [Col. 0221D] praeconium libet breviter exclamare.
O virtus eleemosynae, quae velut fluentum fontis irrigui, et peccatorum inquinamenta detergis, et aestuantium vitiorum flammas exstinguis? O felix eleemosyna, quae de gehennae barathro tenebrarum filios extrahis, et adoptatos luci perpetuae regnis coelestibus introducis! Tu de manibus pauperum volas in coelum, et illic tuis amatoribus paras hospitium. Si vinum es, non coacescis; si panis, non emittis mucorem; si caro, vel piscis, non verteris in putredinem; si vestis praeterea, nullam contrahis vetustatem: recens jugiter servaris et nova, et mox ut tuus oblator obierit, ad eum illico multiplicata reverteris. Tu de jacentibus sub criminum squalore [Col. 0222B] conspicuos; tu de damnabilibus sanctos, tu facis de gentilibus Christianos. Quod nimirum Cornelius probat, cujus eleemosynae ad divini conspectus culmen ascenderant (Act. X) .
O dives eleemosyna, quae tuis amatoribus praenes haereditatem immarcescibilem, et coelestis curiae dignitatem! O miranda misericordiae virtus, quae peccatorum omnium rubiginem purgat, frementium vitiorum incitamenta mortificat, et splendore coelestis gratiae tenebrosas hominum mentes illustrat! Haec Deum facit hominibus debitorem, ut regnum sibi coelorum non jam quasi quod alienum est, quaerant: sed vel uti quod sui juris est, audacter invadant. O felix misericordia, quae de miseria quidem nasceris, [Col. 0222C] sed veram tuis exsecutoribus beatitudinem paris! Tu negotiatrix omni mangone prudentior, quae terrenis mercibus coelestia comparas, et transitoriis aeterna permutas. Felices mundinae tuae, in quibus datur hospitium, suscipitur habitaculum, praebetur panis exiguus, recipitur regnum, porrigitur nummus, comparatur aula coelorum.
Inter caeteras ergo virtutes, venerabilis frater, quibus sanctitatis tuae non ambigimus florere prudentiam, hanc specialiter arripe, in operibus te pietatis exerce, misericordiae semper visceribus afflue: ut qui nunc Christi pauperibus misereris, a Christo postmodum misericordiam consequaris.
[Col. 0222D] Sit nomen Domini benedictum.
De horis canonicis
Canonicarum horarum originem, et mysteria declarat, earumque utilitates enumerat. Quapropter hortatur virum quemdam nobilem, ad quem hunc libellum mittit, ut canonicas horas audire, aut ipse recitare non negligat, nullisque occupationibus a tam pio opere avocari se patiatur; officium quoque B. Virginis eidem magnopere commendat.
[Col. 0221D] Domno T . . . . viro clarissimo, PETRUS peccator monachus orationes in Christo.
[Col. 0222D] Dum tecum, dilectissime, in episcopali Ravennae palatio colloquens, nonnulla tibi vivendi praecepta [Col. 0223A] suggererem, atque ad religionis studium quibusdam te exhortatiunculis provocarem, tandem ad hoc processit oratio, ut assererem canonica septem horarum officia ab omnibus Christianis fidelibus Deo quotidie quasi quoddam servitutis pensum debere persolvi. Sed quod tunc lingua decurrente prolatum est, apicibus tradere necessarium duxi; ne quod ad momentum simplicibus verbis audisti, facilius excidat, sed subjectum oculis per styli currentis articulum memoriae tenacius inhaerescat.
Septem plane sunt principalia vitia ( Consule scholia ad calcem opusculi ), ex quibus caeterae vitiorum pestes oriuntur: quae nimirum sunt superbia, avaritia, [Col. 0223B] vana gloria, ira, invidia, luxuria, tristitia. Haec itaque, quia causa sunt omnium et origo malorum, sub eodem numero suos habere noscuntur effectus: septem videlicet criminalia peccata, id est, adulterium, homicidium, furtum, perjurium, falsum testimonium, rapinam, et blasphemiam. In quibus videlicet tam certa, tam manifesta mors est animorum; ut quisquis in quolibet horum deprehensus obierit, evadere damnationis aeternae sententiam nullatenus possit. Rursus septem sunt levia, minimaque peccata, in quibus non solum peccator, sed et justus quisque quotidie labitur, etiamsi in excelso jam perfectionis culmine stare videatur. Quae profecto sunt, cogitatio, ignorantia, inconstantia, necessitas, infirmitas, oblivio, obreptio: per quae videlicet in quotidiana [Col. 0223C] semper conversatione delinquimus, atque ideo contra peccati vulnera quotidianae curationis necessario remediis indigemus. Unde scriptum est: «Septies in die cadit justus, et resurgit (Prov. XXIV) .» Qui nimirum et septies cadere, et tamen justus esse describitur: quia justus esse etiam peccando non desinit, dum non ex proposito, sed ex humanitatis fragilitate delinquit.
Propter haec igitur septem levia, parvaque peccata, quae pro fragilitatis humanae debilitate cavere non possumus, hoc ex magisterio Spiritus sancti a piis Ecclesiae doctoribus institutum est, ut vota nostra Deo per unumquemque diem septies persolvamus. Haec sane septem canonicarum horarum officia, quasi septem baptismatum lavacra, in sanctae Ecclesiae [Col. 0223D] sunt gremio constituta: ut septem offensionum maculas, quas ex quotidiana vitae hujus conversatione contrahimus, totidem, ut ita loquar, orationis quotidianae fluentis expiare curemus; quatenus assiduum corruptibilis vitae pulverem satisfactionis aura decutiat, et mundanae conversationis lutum superfusae orationis frequens unda detergat.
Horae autem, e quibus loquimur, sunt hae: Matutinae videlicet, Laudes, quae inter diluculum incipiendae sunt et auroram: deinde, Prima, Tertia, Sexta, Nona, Vesperum et Completorium. Dicendum est autem quot psalmos uniuscujusque horae officium teneat, et cur praescripto numero non infra [Col. 0224A] sit, vel excedat. Matutinum denique quinque laudibus constat, quatuor videlicet psalmis et uno cantico. Et congrue dum diurna lux erumpit, Deo 213 laudes offerimus, quia sub exterioris lucis specie solem justitiae Christum nostris dilucescentem cordibus exspectamus, et tanquam advenienti jam sponso tota gaudens atque tripudians occurrit Ecclesia. Sic quinque laudibus, ac si totidem acceptis lampadibus adornata, et velut ultimae jam excitationis clamore in cordis aure concepto: ecce sponsus venit, exite obviam ei, consequenter illud evangelicum specietenus impleatur: «Tunc surrexerunt, inquit, omnes virgines illae, et ornaverunt lampades suas (Ibid.) .»
Quod autem in hujus matutinae laudis officio canticum [Col. 0224B] quotidie psalmis adjungitur, utriusque vitae, contemplativae scilicet et activae, mysterium redolere videtur. Psalterium quippe, vas videlicet in modum deltae factum, per decem cordas plectro pulsante crispatur; canticum vero solo duntaxat organo vocis exprimitur. Quapropter illud, quia manibus indiget, operationem ac per hoc activam denotat vitam; istud vero quia ad jubilum pertinet, contemplativam. Et quoniam contemplationi paulisper, et ruptim vix ad momentum insistere possumus, jugiter autem in activae conversationis administratione versamur; jure pluribus psalmis, unum tantummodo canticum interponimus. Sicut enim a piae operationis exercitio ad contemplationis culmen ascendimus, et, post speculationis intimae brevissimum [Col. 0224C] punctum, mox ad ejusdem activae vitae ministerium declinamus; nimirum ut contemplatio nostra et ab activa vita incipiat, et in eadem necessario terminetur; sic psalmis canticum nec praeponimus, nec omnino supponimus; sed altrinsecus positis hoc semper penultimum collocamus.
Porro autem quia per quatuor totius videlicet anni tempora, corpus nostrum ex quatuor nihilominus compositum elementis, actionis exercitio fatigamus, idcirco quatuor psalmos in hujus matutinalis officii celebratione concinimus. Quia vero in speculationis excessu unum solummodo, quod procul dubio Deus est, quaerimus, unum aeque canticum non immerito decantamus. Quod autem et Zachariae canticum in fine synaxis adjicitur, et quia desinente, [Col. 0224D] et imminente jam Novo Testamento factum fuisse cognoscitur, ipso etiam quod dicitur tempore mystice testatur, et noctem praecessisse vitiorum et diem, sicut Apostolus perhibet (Rom. XIII) , appropinquare virtutum. Et haec quidem de matutinis laudibus compendiosius praelibata sufficiant.
Primae autem horae, tertiae, sextae et nonae ternis aeque psalmis continentur officia, sed a modernis primae horae congruenter catholica fides additur, quam Athanasius videlicet, Alexandrinus episcopus, divino suggerente Spiritu, sincerissime tradidisse cognoscitur. Nam quia fides fundamentum est, et [Col. 0225A] origo virtutum, recte canticum fidei primae horae conjunctum quodammodo diei totius obtinet 214 principatum. Enimvero trium horarum, tertiae scilicet, sextae, vel nonae officia, ex Danielis prophetae noscuntur ad nos emanare doctrina: qui nimirum sanctus, sicut ipsius testatur historia, in coenaculo suo conversus ad Hierusalem tribus horis in die precum vota Domino persolvebat.
Accedit autem tertiae horae, quod longe est excellentius, quia in ipsa Redemptor noster, juxta Marcum, legitur crucifixus (Marc. XV) , eademque dici hora apostolorum pectora mirificus sancti Spiritus recreavit adventus (Act. II) . Sexta quoque hora hoc habere privilegium noscitur, quod in ea Petrus supra coenaculum nihilominus constitutus oravit (Act. X) , et sub diversorum animalium, reptiliumque figura, omnium salutem gentium mystica revelatione cognovit: eademque hora Salvator noster, sicut alii testantur evangelistae, revera in patibulo crucis est pro omnium salute suspensus (Matth. XXVII; Luc. XXI) .
Verum ne quis forte suspicetur sanctos evangelistas, sicut videntur in verborum prolatione dissidere, ita etiam sensibus a semetipsis invicem dissentire, breviter dicimus; quia Marcus hora tertia crucifixum Dominum linguis asserit Judaeorum; caeteri autem evangelistae sexta hora suspensum perhibent affixione clavorum. Hora siquidem tertia clamavere, dicentes: Crucifige, crucifige; ac perinde Judaei crucifixere judicio, quem postmodum [Col. 0225C] milites affixerunt suspendentes in ligno. Nona quoque hora proprii honoris titulo non privatur, dum in ea Dominus consummato passionis suae mysterio, spiritum emisisse describitur.
Hae igitur horae, quae inter caeteras diei horas habentur egregiae, et sic propriis singulae privilegiis, tanquam primates in turba specialium dignitatum quodammodo videntur infulis insignitae, ternarii a se invicem numeri sunt intercapedine sequestratae; ac perinde dum in earum singulis laudum vota persolvimus, eum nos colere, qui unus in Trinitate permanet, per ipsa quoque temporum curricula demonstramus. Quod autem per has quatuor horas non iidem psalmi apud diversos Ecclesiae ordines depromuntur; ut nimirum apud clericos quidem octavus [Col. 0225D] decimus post centesimum sub incisionum suarum descriptionibus currat; in monasteriis autem cantica graduum consuetudinem teneant; si rem diligenter inspicimus, congruenter utrumque fieri liquido reperimus. Nam cum prolixus ille psalmus specialiter gradientium iter, non modo per mysticum dirigat sacramentum, sed in ipsa etiam verborum superficie viam frequentius sonet; canticum vero graduum ejusdem viae gradus, salvo profunditatis suae mysterio, ipsa etiam perspicui nominis expressione commendat; ad peragendum in Ecclesia Dei currentis officium utrumque perpenditur concorditer institutum. Et quia alterum ab altero intellectus varietate non discrepat, utrumlibet invicem [Col. 0226A] dum cantatur, a recta concordiae linea non aberrat. Prima vero monachorum praeter Dominicum diem convenienter a capite videtur inchoare psalterii, ut cum libri principio apte concordet diei quoque nascentis origo.
Vesperum autem non eumdem psalmorum modum apud diversos ordines habet: nam apud clericos quidem quinque psalmos amplectitur; apud monachos autem quatuor solis expletur. Neutrum tamen ratione vacare cognoscitur, si dignae discussionis indagine perquiratur. Nam de quinque vesperae psalmis haec eadem non absurde ratio redditur, quae [Col. 0226B] et superius absoluta de matutinis habetur. Nam quia humani generis judex nocte venturus sit, ipso docente cognoscimus (I Thess. V) , sed qua noctis hora, videlicet utrum media nocte, an galli cantu, an mane veniat, quia perhibente ipso, sicut fur venturus est, ignoramus; recte ergo sicut in matutinae, ita nihilominus in vespertinae laudis officio, sponsum suum sancta electorum Ecclesia praestolatur, quae per numerum est quinque prudentum virginum congrue designata: cui nimirum dum quinque psalmos bonis operibus ornata conjubilat, accensis quasi totidem lampadibus in ejus occursum laetabunda festinat. Qui vero quatuor psalmos instituit, ad hoc, nisi fallor, spectasse credendus est, quia sicut quatuor sunt vigiliae militares, ita nihilominus et quatuor [Col. 0226C] principales noscuntur esse virtutes, justitia scilicet, fortitudo, temperantia atque prudentia. In quibus utique per nocturnam mortalis hujus vitae caliginem jugiter vigilandum est, et in procinctu spiritualis militiae, in cujus arma juravimus, pro castris nostris longanimiter standum, et infatigabiliter decertandum. In hoc igitur vespertinae laudis officio per quatuor quos modulamur psalmos instruimur, ut erga quatuor virtutum custodiam pervigiles excubemus.
Canticum quoque B. Dei Genitricis non incongrue vespertino copulatur officio. Illa siquidem velut emenso jam longo praeteriti saeculi die, sub ipso scilicet mundi vesperascentis occasu, mox ut lumen aeterni Verbi felicis vulvae flore concepit, protinus [Col. 0226D] in vocem divinae laudis erupit: «Magnificat, inquiens, anima mea Dominum (Luc. I) .» Ad instar ergo illius, quae mater est Christi, et tota universalis Ecclesia, quae Christianorum utique mater est, quae et idipsum lumen portat in mente, quod dudum gestavit in ventre, advesperascente jam die, digna Deum laude magnificat, et de collatis beneficiis gratias agens, spiritus ejus in Deo salutari suo gratulabundus exsultat.
Completorium quoque haec diversitas variat, quod apud monachos quidem tribus, apud clericos autem quatuor psalmis constat. Sed de quatuor psalmis [Col. 0227A] eadem nihilominus ratio est reddenda, quae et de vespertinae laudis officio est superius absoluta: videlicet ut per quadrifidae psalmodiae numerum doceamur 216 arripere totidem consequenter arma virtutum: quibus accincti et latrocinantium vitiorum terga perfodere, et hostiles insidiatorum spirituum valeamus impetus propulsare. Hujusmodi nempe enarrat excubias Scriptura, cum dicit: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel: unicuique ensis suus super femur propter timores nocturnos (Cant. I) .» Ex debito autem reddendae rationis super tribus psalmis sancta nos Trinitas expedit; sub cujus nimirum signaculo peractum diem completorium claudit. Sicut enim primae horae officium, ut praetaxatum [Col. 0227B] est, S. Trinitatis fidei dedicatur, ita et completorium in ejusdem S. Trinitatis assertione concluditur, ut cui totius diei cursus militare dignoscitur, in eum peractae tandem lucis clausula terminetur. Haec itaque de diurnis horarum officiis succincte perstrinximus, ut ad quid institutae sint, vel cur sub praefixo psalmorum calculo terminentur, enucleatius panderemus. Quisquis itaque septem haec canonicorum horarum officia, quotidiana Deo devotione persolverit, si a gravibus illis criminibus omnimodis alienus, a levibus quoque septem, quae superius enumerata sunt, in quantum humana fragilitas patitur, cum Dei subvenientis auxilio temperavit, ab his quae cavere non potest, ut confidenter dicam, in examine tremendi judicii absolutus erit; [Col. 0227C] et quia nunc Creatori suo non negligit injuncta suae servitutis obsequia reddere, tunc libera conscientia cum B. David, atque alacri poterit voce cantare: Septies, inquiens, in die laudem dixi tibi, Domine Deus meus, ne perdas me (Psal. CXIII) .
Et quoniam ad continuae orationis instantiam excitat nos evangelica tuba, dicens: «Quia oportet semper orare, et nunquam deficere (Luc. XVIII) .» Et Apostolus: «Sine intermissione, inquit, orate (I Thess. V) .» Et hoc non solum die, sed et in nocte praeceptum ecclesiastica impleat disciplina, diligentissime procuratum est, ut duodenis psalmis nocturnae vigiliae transigantur. Durum quippe fuerat, [Col. 0227D] ut aegroti, sive praegnantes, ac quaelibet aetatum sexnumque diversitas, sicut in die per nocturna quoque horarum intervalla consurgeret, atque ad Ecclesiam festinaret.
Ut ergo laborem Ecclesiae magistra discretio temperaret, exquisitum, atque altioris consilii dispensatione statutum, ut juxta nocturnarum horarum numerum nihilominus ad vigilias duodenis decurreret ordo psalmorum: ut quodammodo tota nox in oratione videretur expensa, dum totidem psalmos orando persolveret, quot videlicet horis et ipsa constaret. Hoc nempe nocturnum designat officium Propheta, cum dicit: «Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) .» Quanquam et haec omnia, octo [Col. 0228A] videlicet officia quae descripta sunt, ita possint aequa parilitate distribui, ut ex his nocti quatuor etiam diei competenter videantur aptari; quatenus vesperum, completorium, nocturnum, matutina laus ad noctem; prima vero, tertia, sexta et nona congrue conferantur ad diem. 217 Cui videlicet assertioni ipsa vesperae ac primae videntur astipulari vocabula, dum et vesperum a stella hespero, quae sub ipso noctis initio clarescit, denominetur; et prima, quod a se dies incipiat, perspicua nihilominus sui nominis expressione testetur. Cumque vespera noctis, prima vero diei pandat initium, consequens est, ut ab altero nocturna, ab altero diurna inchoare perhibeantur officia.
Haec plane est quadriga duplex, in qua nunc ad coelestia regna festinans, sancta vectatur Ecclesia: in hac denique quadriga iter diei, noctisque percurrens, illis qui dicti sunt: Currus Dei decem millia multiplex (Psal. LXVII) , jam Deum laudando jungitur, quem postmodum videndo per speciem, eorumque felici consortio perfruetur. De quibus profecto per prophetam dicitur: «Quia non cessabunt nocte ac die clamare, dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth: Qui est, et qui erat, et qui venturus est omnipotens (Apoc. IV) .» Quanquam igitur tota justi vita oratio sit rationabiliter asserenda, tamen et nos infirmi mandatum semper orandi a nobis impleri jure confidimus, si canonica haec [Col. 0228C] ecclesiasticae institutionis officia quotidie persolvamus. Apud Gallias autem (ut specialis viri relatione didicimus) religiosi coenobiorum Patres videntes plerosque fratrum traditam a B. Benedicto (cap. 39) mensuram refectionis excedere, nec se posse intra praescriptum regularis diarii limitem cohibere, cautum duxerunt, ut constitutis quibusque horarum officiis, et alios adhuc psalmos apponerent; quatenus victus remissioris excessum augmento valeant compensare psalmorum.
At hic forte stomachatus inquies: Quid mihi, quaeso, cum regula monachorum? Quid ad me et illa condiscere, quae non expedit nosse? Sed qui quamlibet suscipit tractare materiam, non illi duntaxat, cui mittit, debet personaliter satisfacere, sed [Col. 0228D] rem ipsam ventilatis undique partibus explicare: ut sic unus edulium, quod concupiscit, inveniat, ne frustratus alter stomacho vacante discedat. Haec igitur ecclesiasticae institutionis officia, vir nobilissime et prudentissime, noli unquam qualibet oblivione negligere, noli certum animae tuae remedium quantislibet causarum saecularium occupatus negotiis praeterire. Porro si in Ecclesia vel a sacerdote potes audire, securum est; alioquin si vel eques eveheri, vel ruralibus forte, sive quibuscunque laboribus exerceris, inter agendum, inter eumdem vectigal Domini, quo censitus es, ea quae suppetit, merce persolve. Nimirum si sunt psalmi, numerus impleatur: si unus tantum, prout canon postulat, iteretur. [Col. 0229A] Quod si expers es omnimodo litterarum, sola oratione Dominica poteris implere quod optas. Haec itaque Christianae servitutis officia, dilectissime, non obsequium, sed debitum deputa; et non voluntati sed necessitati prorsus ascribe: ut sicut Christianum te profiteri, signum tibimet crucis imprimere, nomen Domini 218 quotidie non desinis invocare; ita et haec aliquando nullis occasionum obicibus audeas praeterire.
Ut autem salutiferis exhortationibus facilius acquiescas, quod in ipso nuper ad vos itinere gradiens didici, breviter explicabo. In Fanensi namque suburbio, [Col. 0229B] tertio videlicet a moenibus lapide, vir quidam habitat, et ordine simul et facultate mediocris: qui nimirum casu illic me adesse cognoscens, festinus accessit, et inter caetera castitatis quoque suae munditiam, quam cum uxore servabat secretius indicavit. Monachus enim quidam ejus utique patruus uxorem illius sibimet perhibuit aliquando pertinere, qui tamen prae simplicitate nimia, nonnullos etiam extraneos, propinquos consueverat appellare. Tunc ille verbum hoc laetus arripuit, et deliberans, ait: Melius est denique certae castitatis nitore clarescere, quam sub incerti semper incestus formidine palpitare. Hic itaque canonicas horas, et ecclesiastica, cum potest non facile omittit officia: consuevit etiam per annorum jam plura curricula ad monasterium [Col. 0229C] S. Paterniani quod prope muros ejusdem urbis positum est, praecipuis festivitatibus properare, et nocturnas illic audire vigilias. Quod nimirum tam constanter agit, ut nec pluviarum inundatio ventuosa compescere, nec hiemalis possit asperitas retentare. Saepe autem maligni spiritus eum in ipso itinere, ut terreatur, inclamant, et strepitum quidem dirae vocis emittunt, sed cujuslibet corporeae formae speciem non ostendunt.
Ante annum autem nocte quadam dum ad praedictum monasterium properaret, ecce lupi simul et canes, furentiumque animalium diversa portenta facto agmine insurrexerunt in eum, et ululantes undique, et oblatrantes rabidis eum aggressi sunt morsibus attrectare. At ille vix tandem ex eorum [Col. 0229D] dentibus pallio simul et pileo nudatus evasit. Necdum autem ad vigilias signa sonuerant; cumque perveniens, clausas adhuc fores monasterii reperisset, ante limen se protinus in oratione prostravit. Diutius autem oratione protracta, tandem surrexit, et quod amiserat pallium simul et pileum juxta se jacere projectum vehementer expavit. Quod nimirum utrum per angelos factum sit; an ipse cruentus praedo diabolus, quod abstulerat, reddidisset invitus, dubitari potest. At non absurde crediderim, ut ipse malignus hostis, quod abstulerat, compulsus sit restituere, atque ad confusionis et ignominiae suae cumulum, ei quem laeserat, coactus sit ministrare.
Alio quoque tempore idem, de quo loquimur, vir ad praedictum monasterium nocturno silentio properabat, ad rivum autem 219 qui interfluebat perveniens (cui scilicet Argilla vocabulum est), quia aquis tunc excrescentibus intumuerat, transvadare non potuit: qui se protinus in orationem dedit, et qua completa, mira res, in ulteriori ripa se transpositum reperit. Haec autem, vir prudentissime, idcirco tibi referenda per ordinem duximus, ut quanta super eos cura omnipotens Deus invigilet, qui ecclesiasticis occurrunt reverenter officiis, liquido monstraremus. Pudeat ergo prudentiam tuam canonicas horas negligenter omittere, quas et sanctam rusticitatem [Col. 0230B] audis cum tanta gloria celebrare: imo cujus spiritus in amore Dei paulo ferventius inardescit, ad hoc etiam extenditur, ut horas beatae Dei Genitricis audire quotidie non gravetur. Et quia se occasio praebuit, quid etiam ex hac fraterna relatione didicerim, mihi quidem non pigrum est scribere, si modo te non pigeat audire.
Clericus enim quidam multis erat peccatis obnoxius, et praecipue carnalis illecebrae fetoribus inquinatus: qui tandem languore correptus, atque ad extrema perveniens, tremefactis visceribus expavescere, et accusante conscientia, divinum coepit judicium medullitus formidare: cumque spem in se [Col. 0230C] nullius boni operis inveniret, totum se protinus ad postulandum B. Mariae semper virginis auxilium contulit, et sub ejus patrocinium importuna cordis anxietate confugit, hujusmodi fere verbis insistens: Non ignoro, inquit, o beata regina mundi! quia te in multis offendi, et castitatis, atque virginitatis, cujus tu mater es, ego in meo corpore signaculum violavi; innumeris etiam peccatorum sordibus involutus sum, nec dignus invenior, te totius munditiae principem pollutis labiis invocare: verumtamen, o janua coeli, fenestra paradisi, vera Mater Dei et hominis, tu mihi testis es, quia septies in die laudem dixi tibi, et quamvis peccator, quamvis indignus, omnibus tamen canonicis horis tuae laudis obsequium non fraudavi.
[Col. 0230D] Cumque hujusmodi verba clericus protulisset, 220 decumbenti postmodum piissima Dei Genitrix astitit, et blande consolata, peccata sibimet dimissa ex largitate divinae misericordiae nuntiavit. Quod tamen nos trepidando proferimus, quia utrum juxta relationis fidem vere contigerit, ignoramus. Hoc tamen procul dubio novimus, quia quisquis quotidiana praedictis horis officia in ejus laudibus frequentare studuerit, adjutricem sibimet, ac patrocinaturam ipsius Judicis matrem in die necessitatis acquirit. Hanc igitur rudem scriptiunculam et incultam, dilectissime, saepius iterando percurre, et non qualiter, sed quid dicatur, attende: imo, ut ita loquar, non verborum culmo, vel foliis, sed medulla [Col. 0231A] potius intelligentiae delectare. Praedictam horarum obedientiam Deo jugiter exhibe, in reliquis etiam te sanctae conversationis studiis vigilanter exerce; quatenus si nunc sub leni jugo ejus tanquam servus cervicem cordis attriveris, inter filios postmodum haereditatis supernae funiculum cum gloria sortiaris.
Septem plane sunt principalia vitia, ex quibus caeterae vitiorum, pestes oriuntur, quae nimirum sunt, superbia, avaritia, vana gloria, ira, invidia, luxuria, tristitia. Non est mirandum sanctum cardinalem inter vitia capitalia, gulam non recensuisse, quam ex [Col. 0232A] aliorum doctrina (quod virum doctissimum etiam latere non potuit) commemorare oportebat. Puto tamen gulae non meminisse, quoniam inferius inter levia peccata, in quae etiam justum quemque quotidie labi ait, enumerat necessitatem et infirmitatem: sub quibus gulam, quae ex genere suo non est peccatum mortale, contineri constat. Patet vero omnes modos, quibus in gula delinquimus, ex fragilitate oriri, dum praetextu necessitatis voluptas nobis insidiatur; ut aiunt Joannes Climachus, Grad. 14 et 15; Joannes Cassianus lib. IX cap. 7 De spiritu gastrimargiae, qui huic sententiae nostrae favere videtur, dum ait: «Infirmitas carnis ad puritatem cordis non officit, si haec tantummodo, quae fragilitas, non quae voluptas exigit, usurpentur.»
Sit nomen Domini benedictum.
Liber Dominus vobiscum, ad Leonem
Leonem mirae sanctitatis eremitam super quadam dubitatione quid sentiendum sit, consulit; an scilicet, ut nonnullis videbatur, cum quis in cella solus officium recitaret, illas particulas, Dominus vobiscum, et Jube, domne, benedicere, tanquam unius personae non convenientes, omittere deberet; ipse contra sentire se ait multis rationibus, ad ejus tamen sententiam confugit. Ad extremum in solitudinis laudes effunditur.
[Col. 0231B] Domno LEONI amore supernae libertatis incluso, PETRUS peccator monachus quidquid servus, et filius.
Non ignorat sanctitatis vestrae prudentia, dilectissime Pater, quia te non qualemcunque complicem, vel amicum; sed te patrem, te doctorem, te magistrum, et dominum electum mihi prae cunctis pene mortalibus habeo; meque tuae orationis instantia, apud divinas aures misericordiae locum invenire confido. Et quid amplius dicam? Quandoquidem meum te angelum esse constitui, ut in dubiis rebus quodcunque haesitanti ac sciscitanti mihi consilium ex tuo ore procederet, ita protinus indubitanter acciperem ac si vox mihi coelestis oraculi angelitus intonaret: atque ideo si quando scrupulosae cujuslibet [Col. 0231C] rei mihi subrepit articulus, antequam te consulturus accedam, hoc apud me divinam imploro clementiam; ut te quasi suae voluntatis organum faciens, tuo mihi ore praecipiat quid me facere in objecta ambiguitate decernat: quam et nunc quoque consuetudinem tenens, hoc a te docendus inquiro, quod a multis saepe quasi responsurus inquirentibus exigor. Nonnulli enim fratres eremiticae sectatores vitae frequenter interrogant, cum singulares in cellulis commorantur, utrum illis liceat dicere, Dominus vobiscum; Jube, domne, benedicere: atque ipsi, ut sunt soli, juxta morem ecclesiasticum sibimet debeant respondere. Quidam enim inter se quasi ratiocinantes, dicunt: Nunquidnam a lapidibus, aut tabulis cellulae petenda est benedictio? aut illis dicendum [Col. 0231D] est, ut Dominus sit cum eis? Quidam autem, si quo moda ecclesiasticae traditionis ordinem deserant, se [Col. 0232B] peccare, tanquam qui pensum divini servitii minuant, pertimescunt. Unde nobis, dum solutio quaeritur, ad percunctationem potius mens aeque nescia provocatur. His itaque quaestionum vallatus angustiis, ad angelum meum juxta consuetudinem redeo, ad fontem non Tullianae eloquentiae, sed divinae potius sapientiae trito calle recurro.
Platonem latentis naturae secreta remantem respuo, planetarum circulis metas, astrorumque meatibus calculos affigentem: cuncta etiam sphaerici orbis climata radio distinguentem Pythagoram parvipendo: Nichomacum quoque tritum ephemeridibus digitos [Col. 0232C] abdico: Euclidem perplexis geometricalium figurarum studiis incurvum aeque declino: cunctos sane rhetores cum suis syllogismis et sophisticis cavillationibus indignos hac quaestione decerno. Tremant gymnici suam jugiter amore sapientiae nuditatem: quaerant peripatetici latentem in profundo puteo veritatem. Ego summam a te quaero veritatem, illam videlicet, quae de terra orta est, non jam in puteo ignobiliter latitantem, sed omni manifestatam mundo, perpetua in coelis majestate regnantem. Quid enim insanientium poetarum fabulosa commenta? Quid mihi tumentium tragicorum cothurnata discrimina? Desinat jam comicorum turba venena libidinum crepitantibus buccis effluere: cesset satyricorum vulgus suos clarnos captoriae detractionis [Col. 0232D] amaris dapibus onerare: non mihi Tulliani oratores accurata lepidae urbanitatis trutinent [Col. 0233A] verba: non Demosthenici rhetores 223 captiosae suadelae argumenta versuta componant: cedant in suas tenebras omnes terrenae sapientiae faecibus delibuti: nil mihi conferant sulphureo caliginosae doctrinae splendore caecati. Christi me simplicitas doceat, vera sapientium rusticitas ambiguitatis meae vinculum solvat. «Quia,» enim, juxta Pauli vocem, «non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) .»
Littera igitur, quae occidit, abscedat; spiritus vivificator assistat (II Cor. III) . «Prudentia enim carnis,» ut idem dicit Apostolus, «mors est (Rom. VIII) ;» prudentia autem spiritus, vita et pax: quoniam prudentia carnis inimica est Deo; legi enim Dei non [Col. 0233B] subjicitur, nec enim potest. Si ergo carnis prudentia nequit legi Dei colla submittere, quo pacto suffusa oculos fumo superbiae legem Dei praevalet penetrare? Age igitur, pater, nodum mihi propositae quaestionis ocius solve: nec patiaris humilitatis Christi discipulum grandiloqua tumentium philosophorum gymnasia circuire. Dicat mihi angelus meus, quod imperitum dialecticorum vulgus ignorat: dicat sapiens imperitia, quod stulta sapientia non apprehendit. Haec igitur, quae proposita sunt, pater charissime, prudenter edissere, ut postquam ad divinam perventum est sapientiam, nulli ulterius in his quaestionem expediat ventilare.
[Col. 0233C] Sed hujus quaestionis nodum qualitercunque a me prius solvi fortasse praecipies, et sic postmodum proprii intellectus sententiam promes: scholasticorum scilicet more doctorum, qui sciscitantur a pueris ex quacunque propositi thematis difficultate, quid sentiant; ut docilitatis indolem ex eorum prius prolatione deprehendant. Ego itaque te jubente moror exprimere super hac dubietate, quod sentio, salva scilicet fide: ut vel inepte prolata corrigere, vel gnaviter absoluta, tua debeas auctoritate probare. Sed non ab re videtur, si quo studio haec Ecclesiis in consuetudinem venerint, primo nitamur ostendere: deinde quid nobis, super his quae proposita sunt, videatur, prout supernae gratiae facultas tulerit, expedire. Lecturus namque magnae humilitatis gratia [Col. 0233D] non a sacerdote, sed ab eo, cui sacerdos jusserit, se postulat benedici, dicens: Jube, Domne, benedicere. Sacerdos autem, ut tantae humilitati vicem reddat, non subjecto cuiquam benedicendi delegat officium; non per semetipsum benedictionem dare praesumit, sed potius, ut a Deo, qui est super omnia, benedictio praerogetur, exposcit.
Id autem quod dicitur, Dominus vobiscum, sacerdotis est ad populum salutatio: orat enim ut Dominus sit cum eis; sicut dignatur 224 dicere per prophetam: «Inhabitabo in illis (Levit. XXVI) .» Et Salvator discipulis suis, cunctisque fidelibus: «Ecce, [Col. 0234A] inquit, ego vobiscum sum (Matth. XXVIII) .» Qui nimirum salutationis sermo non moderno humanae adinventionis arbitrio constitutus: sed ex antiqua sacri eloquii auctoritate probatur assumptus. Ubi si diligenter inquiritur, saepius singulariter, et pluraliter appositus invenitur. Singulariter, sicut ad beatam Dei Genitricem angelus ait: «Ave, gratia plena, Dominus tecum (Luc. I) .» Ad Gedeonem quoque nihilominus angelus ait: «Dominus tecum, virorum fortissime (Judith. VI) .» Pluraliter autem, ut in libro Ruth, Booz salutando messoribus suis ait: «Dominus vobiscum (Ruth. II) ,» et sicut in libro Paralipomenon, propheta a Deo missus invenitur salutasse Asa regem Juda cum exercitu suo victorem de praelio revertentem, quibus ait: «Dominus vobiscum, [Col. 0234B] quia fuistis cum Domino (II Paral. XV) .»
Ecclesia ergo salubri salutatione sacerdotis accepta, et ipsa resalutando orat, et orando resalutat: postulans ut sicut ille Dominum esse cum eis optavit, ita et cum eo esse dignetur, dicens: Et cum spiritu tuo, id est, cum anima tua sit omnipotens Deus, ut eum digne pro nostra salute possit orare. Et notandum quod non dicit, tecum; sed, cum spiritu tuo: ut totum, quod in ecclesiasticis officiis geritur, spiritualiter fieri perpendatur. Et bene cum spiritu hominis esse Deus optatur, quia in mente et spiritu, ad imaginem et similitudinem Dei homo rationalis est conditus, atque ibi divinae gratiae et illuminationis est capax.
Sed et illa salutatio episcopalis ad populum, qua [Col. 0234C] dicitur: Pax vobiscum, sive, pax vobis, non ex humani sensus studio prodiit, sed de sacrae Scripturae similiter auctoritate profluxit. Nam et in Veteri Testamento dixisse Danieli angelus invenitur: «Noli timere, vir desideriorum, pax tibi, confortare, et esto robustus (Dan. X) ;» et in Novo pene semper ita Dominus salutasse discipulos legitur: «Pax vobis (Luc. XXIII, Joan. XX) .» Quibus nimirum discipulis eamdem salutationis formam commendavit, dicens: «In quamcunque domum intraveritis, salutate eam, dicentes: Pax huic domui (Matth. X) .» Merito ergo apostolorum successores, id est Ecclesiarum praesules, hujus forma salutationis utuntur; domum scilicet Dei salutantes, ubi omnes oportet esse filios pacis, ut salutatio pacis super eos requiescens, et [Col. 0234D] salutantibus et salutatis possit esse fructuosa.
Jam igitur ex iis quae praemissa sunt, patet, quia sicut prophetica scriptura, psalmorumque modulatio, vel etiam evangelica gratia divinitus ad nostram notitiam prodiit; sic etiam id quod dicitur, Dominus vobiscum, non ex humani sensus arbitrio, sed a Veteris Novique Testamenti auctoritate descendit. Sicut ergo divinarum Scripturarum auctoritati nil pro rerum varietate subtrahitur, nil augetur; sed 225 potius in his ecclesiastica consuetudo servatur: ita nimirum et haec sacerdotalis salutatio nequaquam [Col. 0235A] rerum casibus est obnoxia, ut modo proferri, modo debeat silentio praeteriri; sed etiam si plures desint, illicitum est ut ecclesiastica traditio permutetur.
Ecclesia siquidem Christi tanta charitatis invicem inter se compage connectitur; ut et in pluribus una, et in singulis sit per mysterium tota; adeo ut et omnis universalis Ecclesia non immerito una Christi perhibeatur singulariter sponsa, et unaquaeque anima per sacramenti mysterium plena esse credatur Ecclesia. Nam et propheticis Isaac naribus tota praesens redolebat Ecclesia, cum super unius filii sui [Col. 0235B] persona dicebat: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni (Gen. XXXVII) .» Et debitrix illa mulier, quae ex praecepto Elisei parum olei quasi semen sparsit, et uberes mox fruges eodem per vascula redundante permessuit (IV Reg. IV) , Ecclesiam utique figuravit.
Quod si per sacrae Scripturae campos diligenter inquiritur, unius viri, vel mulieris persona designari Ecclesiam crebrius invenitur. Licet enim multiplex videatur Ecclesia, propter numerositatem gentium: una tamen, et simplex est, unius fidei, et divinae regenerationis confoederata mysterio. Et quanquam septem mulieres acceperint virum unum, virgo tamen et una coelesti illi viro dicitur desponsata (Isa. IV) . De qua nimirum Apostolus: «Despondi, inquit, [Col. 0235C] vos uni viro virginem castam exhibere Christo (I Cor. XI) .»
Ex his ergo manifeste colligitur, sicut superius dictum est, quia cum in una hominis persona tota designetur Ecclesia, et ipsa consequenter Ecclesia una dicatur virgo, sancta Ecclesia et in omnibus sit una, et in singulis tota: nimirum in pluribus per fidei unitatem simplex, et in singulis per charitatis glutinum, diversaque dona charismatum multiplex; quia enim ex uno omnes.
Sancta namque Ecclesia, licet personarum sit multiplicitate diversa, in unum tamen est sancti Spiritus igne conflata: atque ideo etiam si per corporalem [Col. 0235D] situm partibus videatur dividi, unitatis tamen intimae sacramentum nullatenus a sua valet integritate corrumpi. «Charitas enim Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) .» Iste itaque Spiritus, qui est procul dubio et unus, et multiplex; unus in majestatis essentia, multiplex per diversa charismatum dona, dat Ecclesiae sanctae, quam replet, ut et in universitate sit una, et in suis partibus tota. Quod nimirum individuae unitatis arcanum Veritas commendabat, cum Patri de suis discipulis 226 diceret: «Non, inquit, pro his rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt in me per verbum ipsorum, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, [Col. 0236A] ut et ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat, quia tu me misisti: et ego claritatem quam dedisti mihi dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus (Joan. XVII) .»
Si ergo credentes in Christum unum sunt, ubicunque videatur esse per corporalem speciem membrum, ibi etiam per sacramenti mysterium totum est corpus. Et quidquid est quod competat toti, quodammodo congruere videtur etiam parti: quatenus et quod conventus Ecclesiae communiter sonat, non absurdum sit, si unus homo singulariter dicat: et quod ab uno recte depromitur, a pluribus etiam irreprehensibiliter proferatur. Hinc est enim quod in conventu positi, recte omnes dicimus: «Inclina, Domine, aurem tuam, et exaudi me: quoniam egenus [Col. 0236B] et pauper sum ego; custodi animam meam, quoniam sanctus sum (Psal. LXXXV) .» Et singulariter constituti, non incongrue decantamus: «Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob (Psal. LXXX) .» Nec abs re est, quod multi simul dicimus: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) .» Et soli saepe plurali voce proferimus: Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus invicem: et multa id genus. Quia nimirum neque hic pluralibus verbis unius personae solitudo praejudicat: neque illic multitudo fidelium a singularitate discordat: quia per virtutem sancti Spiritus, qui et singulis inest, et omnes replet, et hic solitudo pluralis, et illic multitudo intelligitur singularis.
Jam vero illi qui dicunt, nunquid lapidibus aut tabulis cellae petenda est benedictio? aut illis dicendum est, ut Dominus sit cum eis? Respondeant mihi et dicant, cur singulares in eisdem cellulis positi dicunt: «Venite, exsultemus Domino?» (Psal. XCIV.) Dicite mihi, fratres, dicite, quaeso, pace vestra loquar, cum soli estis, quos exhortamini? quos ad divinae laudis excubias invitatis? cum dicitis: Venite, exsultemus Domino; vel illud: Regem martyrum Dominum venite adoremus? Invitatorium namque hoc dicitur, et ob id procul dubio, quia per hoc ad Dei laudes fidelium populus invitatur. Si autem vos a [Col. 0236D] nullo tunc prorsus audimini, quos ad exsultandum Domino exhortatoriis vocibus excitatis?
Agite, inquam, fratres, dicite adhuc mihi, si non ad sacramentum respicitis ecclesiasticae unitatis, sed ad numerum potius praesentiae corporalis, quibus dicitis: Nocte surgentes vigilemus omnes? Quibus et illud: Somno refectis artubus, surgamus omnes ocius! Cur certe non omnes hymnos, omnes denique orationes, quae nimirum a doctoribus plurali sunt stylo compositae, vel silentio praetereuntes omittitis, 227 vel ad singularem violenter numerum revocatis?
Jam vero cum ad lectiones venitis, quia nefas ducitis, nullis adstantibus benedictionem petere, vel dare, cur Patrum homilias, et concionatorum sermones [Col. 0237A] legitis: quibus nimirum cogente lectionis modo, populum alloqui videmini, et velut ad secundam personam, scilicet auditorum, omnia verba vestra dirigitis; atque ut ipsa homiliarum verba ponamus, quibus, quaeso, dicitis: Audite, fratres charissimi, et caetera, quae sequuntur, cum ibi fratres nulli sint. Quae videlicet si vultis ad vestram singularitatem stylo reclamante violenter inflectere, quia id prorsus impossibile est, his omissis necesse jam vobis erit nova dictare. Cur etiam cum ad orationes perventum fuerit, dicitis: Oremus; cum nemo illic sit, qui orare vobiscum debeat? quem ad communionem orationis invitatis, qui nullum adesse conspicitis? Cur etiam in expleti officii clausula ex more subjungitis: Benedicamus Domino; cum praesto [Col. 0237B] nullus assistat, qui vobiscum Dominum benedicat?
Haec igitur et alia multa quae longum est enumerare, perpendite, et ecclesiasticae traditionis regulam sive soli, sive cum pluribus uniformiter observate. Si enim doctores Ecclesiae id expedire decernerent, in ecclesiasticis officiis alium singulis, alium multis ordinem tradidissent; sed unum contenti remota diversitate componere, unum nos docuerunt ordinem inviolabili semper observatione tenere. Providerunt enim, quia quidquid in divinis obsequiis a quolibet Ecclesiae membro reverenter offertur, id etiam fide et devotione cunctorum universaliter exhibeatur. Unus est enim Ecclesiae Spiritus, quo vivificatur unum corpus, quod a Christo videlicet suo capite praeservatur. Tota igitur [Col. 0237C] Ecclesia diversorum quidem constat compage membrorum, sed unum est procul dubio corpus, unius fidei soliditate fundatum, una vivificantis Spiritus virtute perfusum. Unde et Apostolus ait: «Unum corpus, unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae (Ephes. IV) .» Dignum ergo est ut quidquid in sacris officiis a quibuscunque fidelibus particulariter agitur, hoc ipsa Ecclesia per unitatem fidei, et charitatis amorem unanimiter agere videatur.
Hinc est enim, quod in ipsa celebratione missarum cui dicitur: Memento, Domine, famulorum famularumque [Col. 0237D] tuarum, paulo post subditur: Pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis. In quibus verbis patenter ostenditur, quod a cunctis fidelibus, non solum viris, sed et mulieribus sacrificium illud laudis offertur, licet ab uno specialiter offerri sacerdote videatur; quia quod ille Deo offerendo manibus tractat, hoc multitudo fidelium intenta mentium devotione commendat. Quod illic quoque declaratur, ubi dicitur: 228 Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus accipias. Quibus verbis, luce clarius constat, quia sacrificium, quod a sacerdote sacris altaribus superponitur, a cuncta Dei familia generaliter offeratur. Hanc autem [Col. 0238A] Ecclesiae unitatem Apostolus manifeste declarat, cum dicit: «Unum corpus, unus panis, multi sumus (I Cor. X) .» Tanta est enim Ecclesiae unitas in Christo, ut unus ubique in toto orbe terrarum sit panis corporis Christi, et unus calix sanguinis ejus. Quoniam sicut divinitas Verbi Dei una est, quae totum implet mundum: ita licet multis locis, multisque diebus illud corpus consecretur; non sunt tamen multa corpora, sed unum corpus Christi. Et sicut ille panis et sanguis in corpus Christi veraciter transierunt: ita omnes, qui illud in Ecclesia digne percipiunt, unum absque dubio Christi corpus fiunt, ipso testante, cum ait: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI) .»
[Col. 0238B] Si ergo omnes unum Christi corpus sumus, et licet per corporalem speciem videamur abjungi, spiritu tamen ab invicem separari non possumus, qui in eo manemus; quid noceat, ego non video, si communem Ecclesiae consuetudinem et singuli teneamus, qui per unitatis individuae sacramentum ab ea nunquam recessimus. Cum enim communia Ecclesiae verba solus profero, cum ea me esse unum, ac per praesentiam spiritus in ea me veraciter manere demonstro: et si ejus sum veraciter membrum, non inconvenienter adimpleo meae universitatis officium.
Porro in humano corpore aliud oculi, aliud lingua, [Col. 0238C] aliud pedes, aliud manus habent naturaliter proprium. Sed neque manus solae sibimet tangunt, nec sibi pedes incedunt, aut lingua loquitur, vel sibimet oculi contemplantur: sed quidquid potest unaquaeque pars corporis specialiter agere, hoc probatur omnibus in commune conferre. Et quod unicuique membro singulari jure naturae conceditur, hoc ab ipso corpore (quod est totum ejus) fieri judicatur: ut non incongrue et pars totius, et totum suae parti exhibere dicatur officium. Hinc est enim ut et lingua Pauli veraciter dicat: «Laboro in Evangelio Christi usque ad vincula (II Tim. II) ;» cum lingua ejus ligata non sit. Nam ut illic sequitur: «Verbum Dei non est alligatum (Ibid.) .» Et Petrus ad sepulcrum Christi cum Joanne cucurrerit, cum soli pedes currendi [Col. 0238D] subeant ministerium (Joan. XX) . Et Stephanus viderit coelos apertos, cum Videre proprium sit oculorum (Act. VII) . Et Isaac filium suum Jacob palpando tetigerit, cum tangendi vel palpandi facultas manibus sit specialiter attributa (Gen. XXVII) . Quod ergo membrum quodlibet agere cernitur, hoc ab ipso corpore fieri irreprehensibiliter perhibetur: et e diverso quod corpus facit, multitudo partium cooperando consentit.
Quid ergo mirum si sacerdos quilibet, qui sine dubio ecclesiastici corporis pars est, vicem salutantis [Col. 0239A] ac resalutantis Ecclesiae solus expleat, dicens: Dominus vobiscum; subindeque respondens: Et cum spiritu tuo: rursumque benedictionem solus petat et reddat; cum per unitatis intimae sacramentum tota spiritaliter sit Ecclesia, ubi ejusdem fidei ac fraternae devotionis fuerit una persona. Ubi nimirum unitas fidei, nec in uno solitudinem recipit, nec in pluribus scissuram diversitatis admittit. Enim vero quid praejudicat, si ex uno ore vocum diversitas prodeat, quas et si per plures lingua, una tamen fides alternat? Tota namque Ecclesia (sicut jam dictum est) unum procul dubio corpus est. Nam, teste Apostolo: «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus. [Col. 0239B] Etenim in uno spiritu omnes nos unum corpus baptizati sumus (I Cor. XII) ;» et alibi: «Cum corpore, inquit, suo, quod est Ecclesia (Coloss. I) .»
Si ergo tota Ecclesia unum Christi corpus est, et nos Ecclesiae membra sumus; quid obest si corporis nostri, id est, Ecclesiae singuli quique verbis utamur, qui cum ea unum veraciter sumus? Nempe si multi unum sumus in Christo, totum nostrum singuli possidemus in ipso: atque ideo, licet remoti procul ab Ecclesia videamur per solitudinem corporum, in ea tamen praesentissimi semper assistimus per unitatis inviolabile sacramentum. Sicque fit, ut quod est omnium, sit etiam singulorum: et quod quibusdam est singulariter speciale, omnibus quoque sit in fidei et charitatis integritate commune; [Col. 0239C] ut et populus recte clamet: «Miserere mei, Deus, miserere mei (Psal. LVI) .» Et: «Deus in adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina (Psal. LXIX) .» Atque unus homo jure pronuntiet: «Deus misereatur nostri, et benedicat nos (Psal. LXVI) .» Quam videlicet fidelium Christi necessitudinem, et communionem sancti Patres nostri tantae certitudinis esse debere decrevere, ut hanc symbolo catholicae professionis apponerent, et frequentandam nobis inter ipsa Christianae fidei rudimenta mandarent. Nam mox ut dicimus: Credo in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam; protinus addimus: Sanctorum communionem; ut ubi Deo fidei nostrae testimonium reddimus: ibi etiam communionem Ecclesiae, quae cum eo unum est, consequenter [Col. 0239D] adstruamus. Sanctorum siquidem haec est in fidei unitate communio, ut in unum Deum credentes, uno baptismate sint renati, uno sancto Spiritu confirmati, ad unam vitam aeternam sint per gratiam adoptionis adsciti.
Sicut autem homo, Graeco eloquio dicitur Microcosmus, hoc est, minor mundus, quoniam per materialem essentiam eisdem quatuor elementis homo constat, quibus et universalis hic mundus; ita etiam unusquisque fidelium quasi quaedam minor videtur esse Ecclesia, dum 230 salvo unitatis arcanae mysterio, etiam cuncta redemptionis humanae unus homo suscipit sacramenta, quae ipsi universali Ecclesiae sunt divinitus attributa. Si ergo unus homo [Col. 0240A] non ambigitur communia totius Ecclesiae sacramenta suscipere, cur prohibeatur communia Ecclesiae solus verba proferre, cum videlicet multo majoris momenti sint Sacramenta quam verba?
Quod si quis adhuc his etiam nostris disputationibus calumniator exstiterit, dicens: Utique non debere a singulis usurpari, quae communi fidelium sunt instituta conventu, ut non tam verbis, quam rationibus acquiescat, exemplum damus quod ex sacri eloquii auctoritate didicimus. Notum namque est, sicut Josue libro testante, narratur: quod filii Ruben, et Gad, et dimidia tribus Manasse [Col. 0240B] redeuntes a filiis Israel de Silo, ut intrarent Galaad terram possessionis suae, aedificaverunt altare infinitae magnitudinis in terra Chanaan: cumque iratus graviter populus Israel adversus eos arma corriperet, interrogati, cur altare construere praeter altare Domini temere praesumpsissent? Responderunt, non hoc praevaricationis causa, sed pro futuri testimonii fecisse cautela. «Ne quando, inquiunt, dicerent filii vestri filiis nostris: Quid vobis, et Domino Deo Israel? Terminum posuit Dominus inter nos et vos Jordanem fluvium, et idcirco partem non habetis in Domino: et per hanc occasionem avertent filii vestri filios nostros a timore Domini (Jos. XXII) .»
Cur autem historiae hujus articulum ad medium deduxerimus, si cui fortasse non pateat, breviter [Col. 0240C] aperimus. Poterat nempe quorumdam simplicitas fratrum tentari, ut quodammodo segregatos se a societate fidelium ducerent, si in solitudine positi, etiam communia Ecclesiae verba depromere in suis orationibus non auderent. Utuntur igitur communibus verbis Ecclesiae, ut in ecclesiastica se communione doceant permanere, atque ipsa verba animo satisfaciant fluctuanti, quae testimonium perhibent praesentiae fidelium spirituali. Porro autem illi altare aedificaverunt, non ad usum libaminum, sed ad vicariae cum Israelitica plebe societatis indicium, sicut et ipsi quasi jam ex persona filiorum suorum dicunt: «Ecce altare Domini, quod fecerunt patres nostri, non in holocausta, neque in sacrificium, sed in testimonium nostrum ac vestrum (Ibid.) .» Illi [Col. 0240D] nimirum id fecerunt ad testimonium Israeliticae societatis, nos ista dicimus ob signum ecclesiasticae veraciter unitatis. Illi ne despicerentur a fratribus suis; nos ne remordeamur a cogitationibus nostris. Illi terreni altaris exstruxere similitudinem; nos spiritalis concordiae ostendimus veritatem. Illi ad ostendendum sui generis testimonium; nos ad tenendum novae regenerationis et fraternae communionis inviolabile sacramentum.
Quaedam namque fiunt in Ecclesia, quae superflua [Col. 0241A] quidem videntur quantum ad humanae rationis ingenium, divina autem sunt, si ad virtutis intimae respicias sacramentum. Quis enim non miretur canonicis promulgatum esse sententiis, bigamum quempiam nullatenus posse ad sacerdotium promoveri; in fornicationem vero lapsum etiam sacerdotem, peracta poenitentia, ad pristini juris officium revocari? De fornicatione siquidem manifesta est apostolica sententia, qua dicitur: «Quia neque fornicari, neque idolis servientes, neque adulteri regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) .» De his autem, qui secundas contrahunt nuptias, ita sequitur: «Mulier, inquit, alligata est legi quanto tempore vir ejus vivit, quod si dormierit vir ejus, liberata est, cui vult nubat, tantum in Domino (I Cor. VII) .» Quibus [Col. 0241B] nimirum utriusque sententiae verbis aperte monstratur, quia et bigami divinae legis regulam non offendunt, et fornicatores a regno Dei pro suae carnis intemperantia damnabiliter praeciduntur (Hebr. IX; Ephes. V) .
Quid est ergo, quod hi, qui non peccant, de spe sacerdotii funditus corruunt: et illi, quos a regno Dei reatus eliminat, ecclesiastici gradus fiduciam, si digne poenituerint, non amittunt? Nisi quia in his qui secundis nuptiis copulantur, non tam ad peccatum, quam ad Ecclesiae respicitur sacramentum. Sicut enim Christus, qui est pontifex futurorum bonorum, et verus sacerdos juxta ordinem Melchisedech, qui videlicet obtulit agnum proprii corporis in ara crucis Deo Patri pro salute mundi, [Col. 0241C] vir est unius sponsae, totius scilicet sanctae Ecclesiae, quae procul dubio virgo est, quia fidei integritatem inviolabiliter servat; ita quilibet sacerdos unius uxoris vir esse praecipitur, ut illius summi sponsi praeferre imaginem videatur.
In bigamis itaque non mensura peccati, sed forma potius inquiritur sacramenti, atque in eorum reprobatione, non reatus ulciscitur, sed mystica veri sacerdotii regula custoditur; alioquin quomodo inter crimina non meretur, quod licenter fieri apostolica doctrina permittitur? Sed et sacri canones, eos qui secundas nuptias improbant, intra Novatianorum haeresim notant. Ut ostendamus ergo nos ecclesiasticae semper unitatis tenere mysterium, irreprehensibiliter utimur, et si non adeo necessaria [Col. 0241D] prolatione verborum.
Jam sane et hoc a fratribus meis servata charitate perquiro: si duo simul sint fratres, utrum alter alteri licenter dicat: Dominus vobiscum? Nam scilicet quid est, quod ad unam personam pluraliter loquitur, et postposita 232 censura litteratoriae disciplinae, ecclesiastica consuetudo tenetur? Quantum enim ad loquendi artem, tecum potius, quam vobiscum, ad singularem directus personam sermo decurret. Quod si non licet, ut ad unam personam verbum plurale quis dirigat; [Col. 0242A] Dominus tecum, necesse est singulariter dicat. Quod utique quantum a regula Ecclesiasticae institutionis abhorreat, qui limen terit Ecclesiae, nullus ignorat. Certum est enim quod neque beatissimus apostolicae sedis antistes, cum videlicet obsequente ministro privata Deo reddit obsequia, neque quisquam omnino pontificum, vel catholicorum aliquis sacerdotum his verbis ad alterum singulariter utitur.
Si vero venerabilium sacerdotum consuetudo laudatur, ut solus soli recte dicat, Dominus vobiscum: et neque sit absonum, neque ab ecclesiastici ordinis censura semotum; quid officit, si et singulariter quis positus id ipsum dicat, dum quantum ad litteras sicut uni minime congruit, ita nec inter duos pluralis ille sermo procedit? Cum ergo ecclesiastica [Col. 0242B] consuetudo tantae auctoritatis sit, ut sibi omnis artificiosae eloquentiae facultas humiliter cedat, nec illi magnopere habeatur verborum cura, sed sensuum, si inter duos illa grammaticalis regula jure despicitur, consequitur etiam ut ab uno irreprehensibiliter contemnatur. Sicut igitur ecclesiasticae auctoritatis est, ut inter duos recte dicatur, Dominus vobiscum: sic eidem auctoritati non est contrarium, si ab eo, qui solus est, aeque dicatur ipsum.
Denique et de responsione ejus, quae est videlicet, Et cum spiritu tuo; nec non et de lectoris benedictione singulariter petenda, atque reddenda, idem est nihilominus sentiendum. Non enim hic digne numerus personarum; sed ecclesiasticae potius unitatis attenditur sacramentum: ubi scilicet nec unitas [Col. 0242C] excludit multitudinem, nec multitudo violat unitatem: quia et unum corpus per multa membra dividitur, et ex diversis membris unum corpus impletur. Nec in unitate corporis membrorum multitudo confunditur, nec in pluralitate membrorum unius corporis integritas violatur.
Et quid mirum, si de sancta Ecclesia dicitur, quod et multiplex in unitate, et una credatur in multitudine; cum et ille carnalis Israel, quia socius erat genere, jam tunc hujus unitatis videatur inter se regulam tenuisse? Nam et regi Edom nuntios dirigit, qui dicant: «Haec mandat frater tuus Israel [Col. 0242D] (Num. XX) .» Et alibi cum Chananaeus rex Arath pugnaret adversus Israel, atque sublata ex eo praeda victor existeret, testante Scriptura, Israel voto se Domino obligans, ait: «Si tradideris, inquit, populum istum in manum meam, delebo urbes ejus (Ibid.) .» Quod nimirum et in libro Regum manifeste declaratur, cum ab Israelitico populo ad viros Juda, redeunte David in regnum, dicitur: «Decem, inquit, partibus major ego sum 233 apud Regem, et primogenitus ego sum, magisque ad me pertinet David, quam ad te; cur mihi fecisti injuriam, et non mihi nuntiatum est priori, ut reducerem Regem meum?» (II Reg. XIX.)
Si ergo populus ille, pro eo quod ex una stirpe [Col. 0243A] originem duceret, vel ob id potius, quia unius Dei cultum teneret, tanquam una persona singulariter loquitur, ut in multis se unum esse testetur: quid nimirum si sancta Ecclesia, quae uno Dei Spiritu sanctificatur, et regitur, unius Fidei et Baptismi sacramentis imbuitur ad eamdem haereditatem capessendam per adoptionis gratiam convocatur, tantam inter se habeat communionem, ut et singuli verbis omnium, et omnes verbis uti valeant singulorum? Hinc est etiam, quod divinis insistentes officiis, saepe in unius sancti veneratione cantamus, quod toti simul Ecclesiae convenire cognoscimus: quod videlicet qui cantus beatae Dei Genitricis aliorumque sanctorum diligenter inspicit, indubitanter agnoscit.
Ecclesia siquidem Christi, quae est columna immobilis, quae regni coelorum claves accepit, nequaquam casibus, numerisve deservit, sed omnium locutionum modos intra suae legis jura constringit. Nec aucupatur verba, sed animas. Non itaque magnipendit praesentiam corporum, vel articulos temporum, sed ad devotionem potius et unitatem respicit animorum. «Ipsa nempe judicat omnia, et a nemine judicatur (I Cor. II) .» Hinc est enim, quod in sacrosancta solemnitate paschali dicimus: Deus qui hodierna die per Unigenitum tuum aeternitatis nobis aditum devicta morte reserasti; [Col. 0243C] dum cuncti liquido novimus, quia (juxta calculantium supputationes) Hebraeorum Pascha praecedat; circa quod Dominus passus est, et resurrexit; deinde ubi prius quotuslibet Dominicus dies occurrit, Paschalis nobis festivitas illucescit. Nam et in Ascensione Domini et sancto Pentecoste sub eodem sensu dicimus, hodie: cum et istae festivitates consequenter juxta rationem paschalis temporis disponantur. Decollatio quoque beati Joannis Baptistae mense Augusto celebratur, cum tamen tempore Dominicae passionis trucidatus ab Herode fuisse minime dubitetur.
Eadem quoque ratio est et de festivitate sancti Jacobi, nec non et B. Petri, quae dicitur a Vinculis. [Col. 0243D] Cum enim Actus apostolici Scriptura dicat: «Quia Herodes, postquam occidit Jacobum fratrem Joannis gladio, videns quia placeret Judaeis, apposuit apprehendere et Petrum (Act. XII) ;» deinde subjungat: «Erant autem dies Azymorum,» atque protinus addat: «Quem cum apprehendisset, misit in carcerem, tradensque quatuor quaternionibus militum custodiendum, volens post Pascha producere eum populo (Ibid.) ;» patet absque dubio, quia alio anni tempore haec per executionem operum sunt effecta, atque alio postmodum colendis solemnitatibus instituta. Festivitates enim illae, ut notum est, celebrantur circa 234 metas Julii mensis, quo videlicet tempore neque Pascha celebrasse, neque Azymorum dies ille Hebraeorum populus invenitur, [Col. 0244A] si tota Testamenti Veteris series recenseatur: sed quia in solemnitate paschali venerari digne non poterant, ad earum cultum aliud tempus est Ecclesiastica dispositione provisum.
Haec autem idcirco de sacris solemnitatibus juxta compendium dixerim, ut manifeste clarescat, quia sancta Ecclesia non tam constringitur lege temporum, quam ipsas temporum vices ad suum cohibet nutum. Neque enim sub elementis servit Ecclesia, sed ipsi potius subjecta sunt, et obtemperant elementa. Unde et Magister gentium dicit: «Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura. Omnia enim vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei (I Cor. V) ,» [Col. 0244B] atque, ut ostendat quantae auctoritatis praerogativa sancta praecellat Ecclesia, rursus ad eosdem Corinthios: «An nescitis, ait, quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Et si a vobis judicabitur hic mundus: indigni estis, qui de minimis judicetis: nescitis quia angelos judicabimus? quanto magis saecularia?» (I Cor. VI.)
Igitur ut ad superiora redeamus, quid mirum si sancta Ecclesia, cui tanta potestas divinitus est concessa, verba sibi famulantia ita ad suum convertat arbitrium, ut vel singuli plurium, vel plures eloquia proferant singulorum? Aut quid obest, si [Col. 0244C] ea, quae aliis specialiter congruunt, ab aliis proferuntur? Certe non ignoramus, quia cum pueri catechizantur, Sacerdos interrogat: Quid petis? Ubi non puer, sed alius reddit ejus vice responsum, dicens: Fidem et caetera, quae proprie ad puerum pertinent, alius ejus in persona respondet. Si ergo in ipso regenerationis nostrae mysterio, ubi scilicet totius humanae salutis constat origo, recte alius verba reddit alterius: quid prohibet, si et in illis ecclesiasticis salutationibus, vel petendis benedictionibus alter respondendo suppleat locum illius, qui vacat? Nam ut alter pro altero respondere in Ecclesia valeat, non moderna temeritas reperit, sed ab apostolica potius auctoritate descendit. Unde et Paulus ad Corinthios: «Caeterum, inquit, [Col. 0244D] si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae?» (I Cor. XIV.)
Huc accedit, quod si propter absentiam quis personarum timet dicere: Dominus vobiscum, vel etiam respondere: Et cum spiritu tuo, timeat quoque necesse est, ne dicat: Oremus, sed potius, orem, ne videlicet illos ad orationem videatur invitare, qui desunt: et qui sacrilegium ducit nullis astantibus benedictionem petere, vel dare, caveat etiam in fine lectionis dicere: Tu autem, Domine, miserere nobis; sed dicat potius, miserere mihi. Quod si omnino praeposterum, omnino videtur absurdum, non vereatur Ecclesiae verba solus edere, qui ab ea se mente, et spiritu nusquam decernit abesse: 235 et [Col. 0245A] cujus se profitetur specialiter membrum, non se a suo corpore divisum asserat prolatione verborum; sed cum Christi Ecclesia est veraciter unum, confidenter expleat suae universitatis officium, magisque in his Ecclesiastici sacramenti servare virtutem studeat, quam congruentiam domesticae confabulationis attendat.
Sicut enim superius dictum est, nonnulla in ecclesiasticis observationibus fiunt, quae in superficie quidem frivola videntur et levia; considerata vero subtilius magnae virtutis reperiuntur gravitate subnixa. Ut enim pauca perstringamus e plurimis, quis [Col. 0245B] cum sacerdotalia conspicit indumenta, admiratione dignum inesse illis aliquid credat, nisi quid in eis figuraliter innuatur, intelligat? At si spiritualis clarescat intuitus, animadvertit cur sandalia clericorum pedes quidem a terra dividunt, pedum autem superiora ex parte tegunt, ex parte non tegunt. Considerat etiam, cur poderis usque ad talos defluat, cur superhumerale ex lini materia semper fiat; perpendit etiam, quid cingulum, quid designat orarium; scrutatur quoque nihilominus, cur in modum crucis sit quadrata dalmatica; cur reliquis indumentis sit superponenda casula, cur etiam manipulus in sinistra parte gestetur, quo nimirum spiritualium potius, quam carnalium oculorum, vel narium pituita detergitur.
[Col. 0245C] Nec illud etiam sine causa decernit fieri, cur diaconus, qui dalmatica non est indutus, casula circumcinctus legat; cur etiam ipsa dalmatica in sinistra sui parte fimbrias habeat. Porro autem nec illa consuetudo inaniter tenuit, quod pallium pontificalibus indumentis apponitur, ut lamina in fronte Pontificis ad decorem et gloriam antiquitus ponebatur: in qua nimirum lamina nomen Domini tetragrammaton scriptum erat (Exod. XXVIII) , quod sanctum Domini vocabatur, paucis quidem litteris constans, sed magni intellectus virtutem interius continens. Sed quid nos infinita persequimur, dum quidquid sub Veteri vel sub Novo Testamento in divinis agitur officiis, totum pene per figuras mysticas et aenigmata fieri videatur? Quid enim tota [Col. 0245D] illa tabernaculi compositio, quid numerus levitarum, quid caeremoniae sacerdotum, quid denique vel moderni sanctae Ecclesiae ritus exigunt, nisi ut virtus in eis spiritualis intelligentiae requiratur? Atque, ut ita loquar, mysterium latet in ministerio, dum exterioris cultus exercitio arcanum allegoricae theoriae comprehenditur sacramentum.
Verum his, quae ab eruditis expositoribus expedita probantur, omissis, id quod tractandum suscepimus, ut enucleatius inclarescat, adhuc breviter replicemus. Lectoribus namque 236 nonnullis vitium arrogantiae familiare est, praesertim si cui [Col. 0246A] lepor eloquentiae suppetit, dum patentes Scripturae campos effraenis lingua percurrit, populari favori cor deditum spiritus elationis invadit: et dum alios per recti itineris tramitem dirigit, ipse diverticulum erroneae confusionis incurrit. Hinc est etiam, quod mensae lectoribus ex more dicitur: Auferat a te Deus spiritum elationis. Ut ergo imminenti forsitan arrogantiae jam in ipso lectionis exordio humilitas apponatur, recte tanta subjectionis arte benedictio petitur, ut lecturo non Sacerdos, sed cui ipse jusserit, benedicat.
Sacerdotalis autem salutatio idcirco fit in Ecclesia, ut se sacerdos pacem habere cum tota plebe fidelium doceat. Praecipit enim in Evangelio Dominus, dicens: «Cum stabitis ad orandum, dimittite, [Col. 0246B] si quid habetis adversus aliquem, ut et Pater vester, qui in coelis est, dimittat vobis peccata vestra (Marc. XI) .» Et iterum: «Si offers, inquit, munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V) .» Sacerdos ergo, ut hoc Dominicum praeceptum non solum corde custodiat, sed etiam per exterioris speciem ritus ostendat, antequam Deo fundendae orationis offerat sacrificium, per mutuae salutationis indicium ostendit se in fraterna charitate unanimiter foederatum. Quapropter sive praesto sint, sive desint, ipse spiritualibus oculis praesentes attendat, pro quibus orare disponit; nec abesse sibi per spirituale [Col. 0246C] contubernium credit, quos in oratione secum pariter comprehendit. Obtutus itaque fidei salutationis ejus verba intendit, et accipit quod adesse cominus per spiritualem praesentiam cernit. Quisquis ergo frater in cellula singulariter habitat, communia Ecclesiae verba proferre non timeat, quem videlicet a conventu fidelium, et si locale spatium dividit, cum omnibus tamen unitas fidei in charitate conjungit: qui licet absint per moles corporum, praesto sunt tamen per unitatis ecclesiasticae sacramentum.
Sed inter haec libet de singularis vitae meritis pauca perstringere, et quid de praefatae vitae culmine sentiam, laudando potius, quam disputando, breviter [Col. 0246D] intimare. Solitaria sane vita coelestis doctrinae schola est, ac divinarum artium disciplina. Illic enim Deus est totum, quod discitur; via, qua tenditur, per quam ad summae veritatis notitiam pervenitur. Eremus namque est paradisus deliciarum, ubi tanquam redolentium species pigmentorum, vel rutilantes flores aromatum, sic fragrantia spirant odoramenta virtutum. Ibi siquidem rosae charitatis igneo rubore flammescunt; ibi lilia castitatis niveo decore candescunt, cum quibus etiam humilitatis violae, dum imis contentae sunt, nullis flatibus impelluntur; ibi myrrha perfectae mortificationis exsudat, et thus assiduae orationis indeficienter emanat.
237 Et cur singula quaeque commemorem? [Col. 0247A] Quandoquidem omnia illic sanctarum virtutum germina diversis venusta coloribus rutilant, et perpetuae viriditatis gratia incomparabiliter vernant. O eremus sanctarum mentium delectatio, et intimi gustus inexhausta dulcedo! Tu caminus ille Chaldaicus, ubi sancti pueri furentis incendii vires orationibus reprimunt, et ardore fidei crepitantium contra se flammarum globos exstinguunt; ubi scilicet et nexus uruntur, et ardorem membra non sentiunt; quia et peccata solvuntur, et in hymnum divinae laudis anima provocatur, dicens: «Dirupisti, Domine, vincula mea: tibi sacrificabo hostiam laudis (Dan. III; Psal. CXV) .» Tu fornax, ubi superni Regis vasa formantur, et ad perpetuum nitorem malleo poenitentiae percussa, ac lima salutiferae correctionis [Col. 0247B] erasa, perveniunt: in qua nimirum obsoletae animae rubigo consumitur, et scabrae peccatorum scoriae deponuntur. «Vasa siquidem figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .»
O cella negotiatorum coelestium apotheca, in qua videlicet illarum mercium summa reconditur, quibus terrae viventium possessio comparatur! Felix commercium, ubi pro terrenis coelestia, in transitoriis commutantur aeterna. Felices, inquam, nundinae, ubi venalis aeterna vita proponitur, ad quam emendam etiam minimum quid solum sufficit, quod habetur: ubi brevis afflictio carnis emit coeleste convivium, et exiguae lacrymae risum pariunt sempiternum; possessio terrena distrahitur, et ad aeternae [Col. 0247C] haereditatis patrimonium pervenitur. O cella spiritualis exercitii mirabilis officina, in qua certe humana anima Creatoris sui in se restaurat imaginem, et ad suae redit originis puritatem! Ubi sensus obtusi ad subtilitatem sui acuminis redeunt, et vitiatae naturae azyma sincere reparantur. Tu das, ut jejuniis videantur ora pallentia, et mens divinae gratiae sit pinguedine saginata: tu das, ut homo mundo corde Deum conspiciat, qui suis involutus tenebris, seipsum prius ignorabat. Tu hominem ad suum facis redire principium, et de exilii ejectione ad antiquae dignitatis revocas celsitudinem. Tu facis, ut homo in mentis arce constitutus, cuncta sub se videat terrena defluere, semetipsum quoque in ipsarum rerum labentium prospiciat decursione [Col. 0247D] transire. O cella sacrae militiae tabernaculum, procinctus triumphatoris exercitus, castra Dei, «turris David, quae aedificata est cum propugnaculis; mille clypei pendent ex te, omnis armatura fortium!» (Cant. IV.) Tu campus divini praelii, spiritualis arena certaminis, angelorum spectaculum, palaestra fortiter dimicantium luctatorum, ubi spiritus cum carne congreditur, et fortis ab infirmitate non superatur. Tu vallum in expeditione currentium, tu munitio fortium, tu praesidium cedere nescientium pugnatorum. Fremat hostium circumfusa barbaries, accedant vineae, phalaricis missilia jaculentur, vibrantium gladiorum silva densescat; qui in te sunt, lorica fidei praemuniti sub imperatoris [Col. 0248A] sui invicta protectione tripudiant, et de hostium suorum dejectione jam certi triumphant. Quibus nimirum dicitur: «Dominus pugnabit pro vobis, et vos tacebitis (Exod. XIV) .» Vel si unus est: «Noli, inquit, timere, plures enim, inquit, nobiscum 238 sunt, quam cum illis (IV Reg. VI) .» O eremus mors vitiorum, ac procul dubio fomes, et vita virtutum! Te lex attollit, te prophetia miratur: et quicunque ad perfectionis cumulum pervenerunt, tuum novere praeconium. Porro tibi Moyses debet bis acceptae legis Decalogum (Exod. XXIV, 34) ; per te Elias cognovit Domini pertranseuntis excursum (III Reg. XIX) ; per te Eliseus duplicem magistri sui sortitus est spiritum (IV Reg. II) .
Et quid amplius dicam? Quandoquidem Salvator [Col. 0248B] mundi in ipso redemptionis humanae primordio praeconem suum tui accolam fecit: quatenus sub ipsa jam saeculi venientis aurora ex te lucifer veritatis erumperet: post quem plenus sol veniens, mundi caliginem splendoris sui radiis illustraret. Tu scala illa Jacob (Gen. XXVIII) , quae homines vehis ad coelum, et angelos ad humanum deponis auxilium. Tu via aurea, quae homines reducis ad patriam. Tu stadium, quod bene currentes provehis ad coronam. O vita eremitica, balneum animarum, mors criminum, purgatorium sordidorum. Tu mentium secreta purificas, squalores diluis scelerum, atque ad angelicae nitorem munditiae pervenire animas facis. Cella nempe est conciliabulum Dei et hominum, compitum in carne degentium, et supernorum. Illuc siquidem [Col. 0248C] superni cives ad colloquia humana conveniunt, ubi non tam linguae carnis verba componunt, quam sine vocis strepitu fecunda mentium arcana patescunt. Cella namque conscientia est secreti consilii, quod habet cum hominibus Deus. O quam pulchra rerum species, cum frater in cellula constitutus nocturnas peragit psalmodias, et quasi pro divinis castris militares custodit excubias: contemplatur in coelo cursus siderum, decurrit etiam per os ejus ordo psalmorum. Et sicut praecedentes ac subsequentes stellae ad diem suas vicissitudines alternando perveniunt, ita psalmi, qui ex ore ejus tanquam ex quodam oriente procedunt, ad suum finem paulatim velut parili cum sideribus conviatione decurrunt. Iste suae servitutis exhibet ministerium; illae delegatum [Col. 0248D] sibi exsequuntur officium: iste psallendo intrinsecus ad lucem tendit inaccessibilem, illae sibi invicem succedendo, ejus exterioribus oculis visibilem reparant diem. Et dum utraque ad suum finem diverso tramite properant, servo Dei quodammodo et ipsa elementa subserviendo concordant. Cella siquidem testis est, quando divini amoris igne cor ferveat: et utrum perfectae devotionis instantia quis Dei faciem quaerat. Novit cum mens hominis coelestis gratiae rore perfunditur, et per compunctionis fletum lacrymarum inundantium imbribus irrigatur: ubi et si ex carneis oculis lacrymae non erumpant, ipsa tamen amaritudo cordis a lacrymarum fluctibus non elongat; quia quod ex ramo exterioris [Col. 0249A] incidentiae non colligitur, in ipsa humidi cordis virentis semper radice servatur. Sufficit enim si mens sit flebilis, etiamsi jugiter flere non possit. Cella est ergastulum, ubi pretiosi lapides poliuntur, quatenus in structura templi postmodum sine ullo cudentis mallei sonitu disponantur.
O cella Dominicae sepulturae propemodum aemula, quae in peccato mortuos suscipis, et per afflatum sancti Spiritus Deo reviviscere facis! 239 Tu es ab hujus vitae turbida vexatione sepulcrum, sed coelestis vitae pandis introitum. Te portum tranquillitatis inveniunt, qui naufragium mundani fluctus evadunt. Te potentis medici conclave decernunt, qui vulnerati in praelio hostiles manus effugiunt. Mox enim ut in tui culminis umbram perfecto corde [Col. 0249B] seceditur, omnis sauciatae animae livor, omnis certe interioris hominis plaga curatur. Te Jeremias aspexerat, cum dicebat: «Bonum est praestolari cum silentio salutare Domini. Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua: sedebit solitarius, et tacebit, quia levabit se super se (Jerem. II) .» Habitator etenim tuus elevat se super se, quia Deum esuriens anima a terrenarum se rerum obtutibus erigit, et in divinae se contemplationis arce suspendit, a mundi se actionibus segregat, atque se in altum coelestis desiderii pennis librat; cumque illum, qui est super omnia, conspicere satagit, semetipsum quoque homo cum reliqua mundanae vallis dejectione transcendit. O cella spirituale prorsus habitaculum, quae de superbis humiles, [Col. 0249C] de gulosis sobrios, de crudelibus pios, de iracundis mites, de odiosis reddis in fraterna charitate ferventes! Tu otiosae linguae frenum, tu luxuriosis renibus nitidae castitatis adhibes cingulum. Tu facis ut leves quique ad gravitatem redeant, ut jocosi scurrilitatibus parcant, ut vaniloqui se sub districta silentii censura constringant. Tu jejuniorum ac vigiliarum nutrix, tu patientiae custos, tu purissimae simplicitatis magistra, ac omnino fraudulentae duplicitatis ignara. Tu facis ut vagos quosque Christi catena coerceat, ut indisciplinati moribus a sua se pravitate compescant. Tu nosti homines ad perfectionis culmen evehere, atque ad consummatae sanctitatis fastigium sublimare. Tu facis ut homo sit teres atque rotundus, ac nulla semetipso sit inaequalitate [Col. 0249D] diversus. Tu etiam hominem facis lapidem quadrum, construendis videlicet coelestis Jerusalem moenibus aptum: qui nimirum non ex levitate morum se versatilem praebeat, sed fixus semper in sanctae religionis gravitate persistat. Tu homines a semetipsis extraneos reddis, et vasa vitiorum florere virtutibus facis. Tu nigra, sed formosa, sicut tabernacula Cedar, sicut pellis Salomonis. Tu lavacrum tonsarum. Tu sicut piscina in Hesebon. Oculi tui sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima (Cant. I, IV, V, VII) . Tu namque es speculum animarum, ubi se mens humana perspicaciter intuens, quod minus est, impleat; quod superfluum reprimat; [Col. 0250A] quod obliquum est, dirigat; quod deforme, componat. Tu nuptialis es thalamus, in quo sancti Spiritus arrha tribuitur, et coelesti Sponso felix anima foederatur. Recti diligunt te, et qui te fugiunt, veritatis luce privati, quo gressus ponere debeant, non agnoscunt. «Adhaereat lingua mea faucibus meis, si non meminero tui (Psal. CXXXVI) , si non proposuero te in principio laetitiae meae.» Illud etiam de te cum eodem Propheta alacri libet voce cantare: «Haec requies mea in saeculum saeculi: hic habitabo, quoniam praeelegi eam. Quam pulchra es, et quam decora, charissima, in deliciis!» (Psal. CXXXI.) Sub figura 240 tui Rachelem decor venusti vultus ornavit (Gen. XX) : et Maria optimam partem, quae ab ea nunquam auferatur, elegit (Luc. XIX) . Tu areola aromatum, fons hortorum, tu malum punicum. Licet enim nescientibus amara videaris in cortice, sed magnum est, quod intrinsecus latet, cum perventum fuerit ad suavitatem medullae. O eremus mundi persequentis effugium, laborantium quies, moerentium consolatio, ab aestu saeculi refrigerium, peccandi repudium, libertas animarum! Te David petiit, cum mundi mala perferret; et cum timidi et tenebrosi cordis taedium sustineret: «Ecce, inquit, elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV) .»
Et quid alios memorem? Quandoquidem ipse Redemptor hominum in exordio te suae manifestationis invisere, ac propria te dignatus est habitatione sacrare. Postquam enim baptismatis aquam, qua [Col. 0250C] lotus est, lavit, ut Evangelista testatur, statim spiritus expulit eum in desertum: «Et erat in deserto quadraginta diebus, et quadraginta noctibus: et tentabatur a satana, eratque cum bestiis (Marc. I) .» Debitorem ergo se tibi mundus agnoscat, unde praedicaturum, ac miracula facturum suscepisse se Deum non ignorat. O eremus terribile malignis spiritibus habitaculum! ubi cellae monachorum, velut tentoria ordinata castrorum, quasi tures Sion, et quasi propugnacula Jerusalem eriguntur adversus Assyrios et contra faciem Damasci; imo cum in eisdem cellulis uno spiritu diversa gerantur officia, dum videlicet hic psallitur, illic oratur, in alia scribitur, in aliis vero variis manuum operibus insudatur; quis non haec divina verba eremo congruere videat, [Col. 0250D] quibus dicitur: «Quam pulchra tabernacula tua Jacob, tentoria tua Israel: ut valles numerosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula, quae fixit Deus, quasi cedri prope aquas?» (Num. XXIV.) Et quid amplius de te dicam, o vita eremitica, vita benedicta, viridarium animarum, vita sancta, vita angelica, exedra gemmarum coelestium, curia spiritualium senatorum! Odor tuus cunctorum aromatum fragrantiam superat, sapor tuus super distillantes favos, super omnia mella guttur illuminati cordis obdulcat: atque ideo quidquid est, quod de te dicitur, dignitatis tuae meritis non aequatur; quia lingua carnis nullatenus exprimere sufficit, quod de te spiritus invisibiliter sentit, et quod tu [Col. 0251A] sapis in interiori gustu, atque in medulla cordis, nunquam pene explicuit corporale organum vocis. Illi te noverunt, qui te diligunt: illi praeconia tuae laudis agnoscunt, qui in tui amoris amplexibus delectabiliter requiescunt.
Caeterum qui hoc ignorant, non praevalent cognoscere te; me etiam nihilominus tuae laudis imparem fateor, sed unum pro certo scio, o vita benedicta, quod de te indubitanter affirmo: quia quisquis in amoris tui desiderio perseverare studuerit, ipse quidem habitator est tuus, sed ejus inhabitator est Deus. Diabolus illi suis tentationibus servit, atque illuc eum tendere, unde ipse dejectus est, gemit. Victor itaque daemonum, socius efficitur angelorum; exul mundi, haeres est paradisi; abnegator [Col. 0251B] sui, sectator est Christi. Et qui nunc per ejus vestigia graditur, peracto cursu, sine dubio ad 241 societatis ejus gloriam provehetur: atque, ut idipsum fidenter dicam, qui singularem hanc vitam usque ad finem vitae suae pro divino amore tenuerit, de habitaculo carnis egressus, ad aedificationem ineffabilem perveniet, domum non manufactam, aeternam in coelis.
Ecce, Pater charissime, solvendam tibi quaestionem [Col. 0252A] fraterna pulsatus inquisitione proposui, sed et ipse interim non distuli proferre quod sensi: non videlicet ut alios arrepta doctoris auctoritate docerem, sed tibi potius, quae imperitiae meae haberetur opinio, evidenter exponerem; atque ideo quidquid est praelibatis disputationibus comprehensum, non tam 242 assertationis studio, quam sub quadam tui examinis est suspensione prolatum, nec est definitiva sententia, sed disceptatio rationibus ventilata. Quapropter, charissime, omnibus, quae a nobis utcunque digesta sunt, diligenter inspectis, vel si prave praesumpta sunt, superducta novacula protinus audenter oblittera: aut si tuis fortasse meritis sanae doctrinae sunt congrua, propriae auctoritatis vigore confirma. Potui quidem quae latius dicta [Col. 0252B] sunt, brevius comprehendere; sed libuit, fateor, accepta occasione tuae dulcedinis alloquium protelare. Libenter enim aromatum diu species teritur, praesertim si et illius odor suavis est cui ministerium exhibetur.
Omnipotens Deus servo suo Leoni occulta inspiratione praecipiat, ut pro me misero tres per singulos dies sive lacrymas, sive gemitus fundat.
Sit nomen Domini benedictum.
Apologeticum de contemptu saeculi
In hoc libello miserabilem suo tempore religionis statum quotidie in deterius prolabentem, ob monasticae disciplinae contemptum, omni animi contentione deplorat. Invehitur in monachos, qui cum mundo se nuntium remisisse profiteantur, mundanis tamen fluctibus, et negotiis irretiti teneantur. Queritur apud eos nullius auctoritatis esse leges, et instituta Patrum: quippe cum pecuniam, quam seorsum habere sub gravissimi sacrilegii poena prohibentur, nihil veriti singuli possideant, et passim quaerant. Exaggerat eorumdem levitatem et inconstantiam, quod non in cella, ut debent, permaneant: sed passim ubique evagentur, unde fiat ut in gravissima peccata prolabantur. Detestatur superbiam et arrogantiam, quod speciosis vestibus utantur, quodque sint popularis aurae per fictam probitatem affectatores. Tum externas occupationes et saecularium negotiorum moles, quibus se implicant, graphice describit, et ante oculos ponit. Tandem concludit eosdem obsecrans, ut si suae salutis curam habent, omnino se a saeculo subtrahant, et re ipsa, non specietenus, se mundo abdicasse omnibus palam faciant.
De contemptu saeculi hujus, fratres charissimi, Albizo videlicet venerabilis eremita, et Petre de mundi rhetore jam Christi philosophe, saepe, ut nostis, familiari quodam studio disputare soliti, tum de nostra ipsorum imperfectione doluimus, tum etiam de nonnullis hujus sacrae militiae fratribus per abrupta vagantibus conquesti sumus. Ad tantam quippe faecem quotidie semetipso deterior mundus iste devolvitur, ut non solum cujuslibet sive saecularis, sive ecclesiasticae conditionis ordo a statu suo [Col. 0252C] collapsus jaceat, sed etiam ipsa monastica disciplina solotenus, ut ita dixerim, reclinata, ab assueta illa celsitudinis suae perfectione languescat. Periit pudor, honestas evanuit, religio cecidit, et velut facto agmine omnium sanctarum virtutum turba procul abscessit. Omnes enim quae sua sunt, quaerunt (Philipp. II) , et contempto coelesti desiderio, terram insatiabiliter concupiscunt. Et quia sub ipso mundi fine postmodum inhiare non desinunt, quasi post alta pelagi in littus evecti, terram remigio inaniter pulsant, dum adhuc pervicaces navigare festinant. Et cum laborandi finis procul dubio quies sit, [Col. 0253A] quibus ultro quiescendi locus offertur, supervacuo laboris studio poenaliter fatigantur.
Sed esto, ut filii hujus saeculi in fluctivaga saecularium procellarum inundatione versentur, et nunc semina, quibus propensius oblectantur, aspergant, ut non quas voluerint, postmodum fruges metant. Quid enim mihi, juxta Apostolum, de his qui in mundo sunt, judicare? (I Cor. V.) Nos autem, qui mundi abrenuntiationes dicimur, qui terreni fluctus naufragium evasisse gloriamur, cur ad illud denuo, velut 245 quodam vertice violenter absorbente relabimur? Cur ad ea, quae pro divino amore contempsimus, [Col. 0253B] retrogradis nitentes gressibus, male aestuanti desiderio recalemus? Cur non veremur illud inhonestae ambitionis importunitate repetere, quod neque terrena jura, neque divinae legis auctoritas vetuerat possidere? Porro nos fecimus, ut a nobis juste possessa jam nostra non fierent, et quae nostri juris erant, in alienum dominium translata prodirent. Quod ergo consilium fuit in tam periculosum nosmetipsos certamen adducere, ut contra omnium humanarum divinarumque legum decreta, quarum videlicet pace fruebamur, nunc necesse sit dimicare? Nos siquidem minime lacessiti ultronea temeritate bellum movimus, et nunc contra sacrae Scripturae sententias confligere non timemus.
Quis, rogo, Ananiam et Saphiram rebus propriis abrenuntiare coegit? (Act. V.) Sed quia partem pecuniae uterque pro sustentanda quasi longa vita retinuit, repentinae mortis sententiam non evasit. Et quia nequaquam juxta abrenuntiatorum regulam contenti sunt vivere, juxta praevaricatorum animadversionem coacti sunt immaturo exitu infeliciter expirare. Et quidem illi, utpote rudes, et ad fidem denuo venientes, necdum fortasse ad plenum evangelica praecepta didicerant, necdum sacri novae doctrinae codices ad publicum in commune processerant; attamen qui in ipso fidei tirocinio quodammodo simpliciter peccaverunt, districto quidem, sed pio judicio, [Col. 0253D] sola, ut credimus, sunt corporum morte multati. Nos autem, qui cuncta sacri eloquii volumina novimus, qui innumerabilium sanctorum Patrum vitas atque praecepta post illud aureum apostolorum saeculum existentium, prae oculis assidua discussione versamus, ante tribunal Christi quid excusationis obtendere, quod tergiversationis argumentum poterimus invenire? Ecce longe nobiliores quaestus, et lucra quaeque terrena non modo reliquimus, sed et perpetuam eorum abrenuntiationem non homini, sed Deo potius professi sumus. Si ergo adhuc marsupio nostro nummus includitur, si ad interni spectatoris injuriam quantumlibet pecuniae reservatur, quid illi in reddenda ratione dicemus? qua nos defensionis [Col. 0254A] arte purgabimus? Huc accedit quod illi, vacillante adhuc fide, in nulla videbantur ecclesiastica posse sustentatione confidere; nimirum dum in ipso Christianae religionis exordio ipsae quoque Ecclesiae necdum fuerant per materiale aedificium fabricatae.
Nos autem, qui ubique terrarum tam largissima ecclesiarum patrimonia cernimus, ut quotidie, dum mundus imminuta possessione contrahitur, Ecclesia copiosissime dilatetur; si tanquam de futuris alimentis lucrum carnale reponimus, dum nobis in posterum providendo ditescimus, thesauro fidei nos vacuos esse monstramus. 246 De quo Apostolus: «Habemus, inquit, thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV) .» Et dum cautionem, quam cum [Col. 0254B] Christo pepigimus, frangimus, violatae fidei potius tormenta metuere, quam praemia possumus de nostra conversione sperare. In conventione etenim pacti, quod inter duos fit, sponsionis vox ex utraque parte procedit: ut nimirum uterlibet, qui condicta servaverit, modum deliberati fructus accipiat; e contra qui transgressus fuerit, jacturam violatae sponsionis incurrat.
In pactione autem illa, qua cum Deo nostro convenimus, vox nostra haec procul dubio fuit, quia Christum sequentes, mundum, et quaeque sunt mundi, abrenuntiare promisimus. Divina autem vox consequenter ad ista respondit: «Amen, inquit, dico vobis, quia vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis [Col. 0254C] suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .» Et hoc quidem, si propositae sponsionis jura servamus; alioquin si post terga respicimus, terribile mox oraculum divinae comminationis audimus: «Nemo, inquit, mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Ecce audivimus, qui perfectis renuntiatoribus non qualiacunque munera promittuntur, sed sedes, quibus videlicet praesidebunt judices facti, qui de suis olim timuerant excessibus judicari. Nimirum decebat, ut haec dexterae Excelsi immutatio fieret, quatenus qui amore perfectionis pro Christo effecti sunt pauperes, jam cum ipso divites facti communiter sedeant coelestis curiae senatores, sicut scriptum est: «Nobilis [Col. 0254D] in portis vir ejus, cum sederit cum senatoribus terrae ( Prov. ult.).
Qui vero ad ea, quae reliquit, terrena quaelibet congerendo, revertitur, sicut alienus est a saeculo, quo se decrevit exuere, ita etiam regno Dei aptus ultra non est, quod indubitanter acceptum noluit possidere. Fatuus nimirum viator, nec eo reverti potest, unde irrevocabiliter prodiit, et quo ire disposuerat, non pertinxit. Enimvero cum mundo renuntiavimus, proprietatem nostram Deum esse constituimus: et nos illius proprietas consequenter effecti [Col. 0255A] sumus, ut et ille esset portio nostra, et nos peculiariter haereditas sua. Dicimus enim: «Portio mea, Domine (Psal. CXVIII) .» Et ille nobis: «Opus manuum mearum tu es, haereditas mea, Israel (Isa. XIX) .» Nam de haereditate terrena scriptum est: «Haereditas, ad quam in principio festinatur, in novissimis benedictione carebit (Prov. XX) .» Si ergo portio nostra ipse omnipotens Deus esse dignatur, quod, rogo, divitiarum genus quispiam valebit acquirere, quod super hunc singularem thesaurum merito debeat cumulare? Thesaurus namque ille hujusmodi est, ut si solus sit, omnes in illo divitiae valeant veraciter possideri. In pectore namque Jesu omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi [Col. 0255B] sunt (Coloss. II) . Si vero alias 247 atque peregrinas divitias super hunc is, qui potitur, constipare voluerit, illico vilis atque ignobilis copiae dedignatur omnino consortium; et indigni contubernalis impatiens, dum retineri putatur, amittitur; atque hoc modo ex frustrati avolat manibus possessoris: «Nemo enim potest Deo servire et mammonae (Matth. VI) .»
Quapropter, o monache, vis in tuo loculo recondere Christum? excute prius nummum; neque enim in uno receptaculo congrue sociantur; nam si utrumque simul incluseris, alterum sine altero vacuus possessor invenies. Quanto quippe in egenis mundi lucris copiosior fueris, tanto a veris divitiis aerumnosius inanescis. Nummus ergo si est, in aliena protinus jura concedat, ut vacuam tui pectoris arcam [Col. 0255C] Christus inveniat. Magnus nempe hospes in diversorii tui quaerit angusta descendere, atque idcirco solus vult, et sine consortibus habitare. Quem enim coeli terraeque non valet vastitas capere, quo pacto in exiguo tui domatis angulo niteris illi peregrinos ad cohabitandum socios adhibere? Cedat, cedat terrena pecunia, ubi coelestis thesaurus admittitur: «Quae enim societas lucis ad tenebras?» (II Cor. VI.) Quae conventio Dei ad mammonam iniquitatis? Abjiciatur ergo pecunia, aerugini tineaeque et furtis obnoxia. Vacet exedra cordis, quae coelesti mercimonio possit impleri: «Nolite, inquit, thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et ubi fures effodiunt et furantur (Matth. VI) .»
Periculosior namque est animae pecunia cum acquiritur, quam cum ultro suppeditans possidetur. In ista siquidem terreno more est justa possessio, in illa vero feralis saepe regnat ambitio. Salubrius ergo fuerat habita quieto animo possidere, quam abjecta non sine quadam solliciti rancoris anxietate requirere. Pudeat ergo te, o miles Christi, peritura in hoc saeculo facultate ditescere, ne in futuro cogaris nudus, et inops perpetuo mendicare. In talis quippe militiae arma jurasti, quae nudos et agiles expetit bellatores; onustos autem atque in Deo segnes a castrorum excubiis donativi arcet immunes. Abjurat [Col. 0256A] illa malitia sarcinis praegravatum, et turpiter ante tempus merito subrogat expeditum. Non licet illic marsupia pendere nummorum, ubi thecae tantummodo vibrantium cernuntur armorum. In bellicosa scilicet acie, inerti pecuniae non tuto servitur, ubi constipatis cuneis assidua dimicatione confligitur. Non ille solidorum summam securus enumerat, qui circumfusa hostium multitudine telorum missilia indesinenter exspectat. Saepe namque in talibus dum talentum metalli cujuslibet trutinatur, improvisa veniens occulti hostis sagitta, stomacho librantis infigitur; sicque fit, ut qui solus sibimet sine rei familiaris adminiculo minime videbatur posse sufficere; jam se et sua repentino casu lugeat irrecuperabiliter amisisse; et qui pauper cum Christo in [Col. 0256B] libertate 248 dedignatus est vivere, dives absque illo, sed servus pecuniae compellitur damnabiliter interire. Audi, quid divitibus vox divina promittat: «Vae vobis, divites, quia recepistis consolationem vestram (Luc. XVI) .» Nec te praetereat et hoc, quod Jacobus dicit: «Vae vobis, divites; divitiae vestrae putrefactae sunt, vestimenta vestra a tineis comesta sunt, aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras, sicut ignis (Jac. III) .»
Audisti, obsecro, nummicola et monache, quid tibi aestus avaritiae pariat? Audisti ad quem finem [Col. 0256C] pecunia congesta perducat? Justum quippe est, cujus nunc mens amore carnis ardet in concupiscentia, illius postmodum et ipsa caro comburatur in poena. Nunc fornax mentis invisibili concupiscentiae ardore succenditur, dignum est, ut tunc quoque caro materialis incendii flammam inexstinguibiliter depascatur. Audi adhuc, nummicola: quod autem te nummicolam appello, a qualitate tui operis vocabulum traho, non contumeliae in te nomen usurpo; nummos enim colis, qui pecuniam diligis. Et cum Dominus per Prophetam dicat: «Vacate et videte, quoniam ego sum Dominus (Psal. XLV) ;» vacationis quidem cultum, quem Deo debueras, nummis exhibes, [Col. 0256D] circa quorum custodiam vacas. «Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum (Matth. VI) .» Quocirca sicut qui Christum colit, jure Christicola dicitur; ita et qui nummis per custodiam servit, non immerito nummicola perhibetur. Sed adhuc fortasse proprii cordis sequi arbitrium judicor, si etymologiam nominis hujus sacrae Scripturae testimoniis non affirmo. Ipsa nempe Veritas dicit: «Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) ,» ac si aperte dicat: Nemo potest Deum simul et pecunias colere. Quod Apostolus manifestius declarat, cum ait: «Hoc autem scitote, intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V) .» [Col. 0257A] Tot ergo criminibus simpliciter enumeratis dum solam avaritiam idolorum asserit servitutem, luce clarius docet avarum non Dei, sed nummorum, ac per hoc daemoniorum esse cultorem.
Sed dum in exponendo nummicolae nomen diutius immoror, ab effundenda ipsa nummorum congerie manum disputationis, imo dissipationis averto. Facta igitur tibi de proprio nomine satisfactione, nummicola, jam quod dicturus eram vigilanter ausculta. Audi ergo quid de te, tuisque similibus Veritas dicat: «Difficile, inquit, qui divitias habent, intrabunt in regnum coelorum (Matth. XIX) .» Et haec quidem sententia de iis, qui divitias juxta morem saeculi possident; caeterum hi, qui rejectis omnibus, denuo ad vomitum sunt relapsi, nisi resipiscant, [Col. 0257B] regnum coelorum nulla, vel cum difficultate, possunt fiducia promereri.
Sed ex isto nummicolarum numero cerebrosus quisquam fortasse non deerit, qui mihi ad ista respondeat: Divitiarum me cur mordaciter impetis, quem perexigua summa contentum vix paucos habere obulos cernis? cumque hoc propriae fragilitati consentio, relevandae tantummodo futurae necessitati prospicio; non affluere divitiis quaero. Teste siquidem totius fraternitatis meae conventu, a filo subtegminis usque ad corrigiam caligae de monasterii mei facultatibus non accipio: et si propriis me quibuscunque [Col. 0257C] reculis prorsus evacuo, qualiter vivo? Ecce proprietarius noster, sive melius, ut ante, nummicola, paupertatis patrocinio utitur, ut ipse dives irreprehensibiliter videatur; et quibus argumentorum fucis mortale vitium palliat, ut quodammodo sepulcrum foedis cadaveribus plenum superductae calcis albore candescat?
Age, frater, si ex monasterialibus impensis commodum tibi sperare licuisset, nunquid non vestes, quas mox ut praeberentur indueres, non autem pecuniae lucra darentur, quae loculis famulatura servares? Cur non eodem compendio uteris in his etiam quae ab extraneis conferuntur? Videlicet ut percepto quolibet munere mox necessaria redimantur, et virus apud te pecuniae non moretur? Hoc enim modo [Col. 0257D] et indigentiae tuae velox consolatio provehit, et lepra pecuniae foedis te maculis non aspergit. Cur autem tibi de exiguitate pecuniae tanquam securus applaudis, qui tibi sic chalcum, sicut et ipsum assem prohibitum esse non ambigis? Cui vero tota ei cujuslibet universitas intercluditur, excusationis aufugium de minutiis non lucratur: et cui totum cessit, pars procul dubio non remansit; praesertim cum haec sit mentis humanae natura, ut ita occupetur circa minima, si sit indigens, sicut erga multa, si dives. Sive enim sumptuosa divitiarum inundatione circumfluas, sive tenuissima te rei familiaris angustia premat, sententia illa mutari non potest: «Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum (Matth. VI) .» [Col. 0258A] Croesus et Amyclas, diversi quidem possessores, sed non diversas circa haec, quibus fruuntur, exhibent voluntates. Licet enim ille aureos metiatur, iste millium numeret, discreta quidem facultatum quantitate caeduntur, sed non dissimili circa illa, quae cuique viritim suppetunt, amore tenentur. Porro si exiguusmus, vel quodcunque reptantium in quamlibet capacissimam tunnam casu decidat, nunquid non protinus cum securibus hinc inde concurritur, totum, quidquid illud erat, effunditur, cunctisque screantibus, vomitum minante stomacho nauseatur? Si tenuissima veneni stilla pando oleris aheno diffunditur, nonne totum, esculentius licet, edulium prorsus abominabile judicatur?
Si ergo perexigua mala largissima saepius bona [Col. 0258B] corrumpunt, quo pacto te de lenocinante conscientia jactas, quia minimum est, quod contra professionis tuae propositum privata proprietate 250 possideas? Nam juxta Apostolum: «Modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) .» Et alibi: «Qui modica spernit, paulatim decidit (Eccli. X) .» Neque enim primi parentes nostri ex illo prohibito pomo (Genes. III) frequentibus sunt conviviis crapulati, cujus una tantum leguntur infausta perceptione corrupti; sed non idcirco momentaneae ultionis perplexi sunt poena, quia diutius non perstitere transgressores in culpa.
Si ergo, frater, quisquis es, sumptus te delectat [Col. 0258C] acquirere, unde futurae possis occurrere paupertati, veras providus divitias appete, verae etiam paupertatis inopiam pertimesce. Illius namque paupertatis intuitu, facillime paupertas ista contemnitur; illarum comparatione divitiarum omnis terrenae substantiae copia, tanquam littorea alga despicitur, quae pedibus conculcatur. Igitur si vere contendis inopiam taediosissimae illius paupertatis evadere, stude in agro cordis tui optimarum frugum sationibus insudare. Teste enim Apostolo: «Qui seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam (Gal. VI) .» Et iterum: «Bonum autem facientes non deficiamus; tempore enim suo metemus non deficientes (Ibid.) .» Illud summum et unicum granum in novalibus tuae mentis occulta: quod videlicet cadens in terra mortuum [Col. 0258D] fuit, et multum attulit fructum (Joan. XII) . Hoc tibi thesaurus, hoc tibi sit omnigenarum ubertas frugum. In illo acquirendi finem constitue, in illo omnem utriusque vitae fiduciam pone. Dominus enim omnium est, et dives in omnes qui invocant illum (Rom. XXVI) .
Enimvero si granum illud competenti cura servare studueris, videbis apothecas interioris cellarii tui, auri, et argenti omniumque divitiarum talentis affluere. Videbis et horrea tua novo proventu segetum incomparabiliter redundare. Illum ergo thesaurum curiosa sollicitudine jugiter excole, circa illum nocturnas diurnasque excubias vigili sedulitate depende. In illo enim uno omnium dives eris, nec [Col. 0259A] eorum, quae tibi fuerint necessaria, copia poteris indigere. In illo quippe possidebis aurum divinae sapientiae, argentum aedificatricis eloquentiae. In illo diversa pallia decorae et honestae conversationis, bis tinctum videlicet coccum geminae charitatis, colobium nitidae castitatis. In illo byssum patientiae, flammeum birotinum divini timoris, purpuram regiae dignitatis. Quia enim muriceo sanguine tingitur, ut in purpureum colorem lana vertatur, quisquis solio recti examinis ita praesidet, ut omnes suae carnis illecebras, vitiorumque barbariem violento imperio mortificare festinet, hic rex non immerito dicitur, et spiritualis purpurae, decore vestitur. In illo diupisticum virentis semper spei, ninimirum vocatus in haereditatem incontaminatam, [Col. 0259B] immarcescibilem, conservatam in coelis (II Pet. I) . In illo habebis annulum fidei, armillas perfecti in activa vita operis, dextralia etiam speculativae contemplationis. «Leva enim ejus 251 sub capite tuo, et dextera illius amplexabitur te (Cant. II) .»
Et quid tibi plura pollicear? quandoquidem in illo omnium virtutum gemmis, cunctorum perfrueris charismatum margaritis? Nec tibi deerunt omnium mundorum scilicet immundorumque animalium greges, quae sub virga tuae transeant disciplinae. Immunda siquidem vitiorum armenta sub tuae ditionis imperio domabuntur; munda vero interioris tui hominis ventrem suavissimae refectionis dapibus saginabunt. Ovini velleris turma delicatius accurata, dulcis innocentiae praebebunt tuis ferculis alimenta. [Col. 0259C] Domesticae altilium carnes non cessabunt in te divini amoris augere pinguedinem. Universa genera volucrum super mentis tuae mensam sumptuosius instruent spiritale convivium; at vero taurina cervix superbiae suppositum tuae ditionis emugiet jugum. Equinae luxuriae effrenata libertas sub te chamati oris mandet insatiabiliter ferrum. Omnes belluae vitiorum, universa portenta reptilium tremefacta pavebunt tuae dominationis imperium. Et haec quidem omnia in hac vita in tuum cedent ultro peculium, si pretiosum illum ac singularem, quem praediximus, caute studueris custodire thesaurum.
Caeterum in illa verae beatitudinis vita quanta tibi, et quam potiora dabuntur, non est, fateor, nostrarum virium disputare, non est nostrae facultatis [Col. 0259D] evolvere. Hoc tantum ad compendiosum inexplicabilis negotii exitum referre sufficiat, quia hoc accepturi sunt, qui mundum perfecte reliquerunt: «Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (II Cor. II) .»
Hunc ergo thesaurum, Christum videlicet, Deum et Dominum nostrum, qui nobis factus est redemptor et pretium, ipse promissor et praemium, qui et vita est hominum et perennitas angelorum, hunc, inquam, in exedra tui pectoris diligenti cura reconde. In illum omnem cujuscunque necessitatis sollicitudinem projice. In ipso per assiduae orationis colloquium delectare. In ipso te vigilibus sanctarum [Col. 0260A] cogitationum epulis refice. Ipse tibi sit cibus, ipse nihilominus indumentum. Si contigerit autem, ut etiam cujuspiam commodi exterioris indigeas, nihil haesites, nihil de ejus fida promissione diffidas, qua pollicetur, dicens: «Primum quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» Qui enim sitientibus Israeliticae plebis agminibus ex illo aridae metallo rupis uberes aquarum rivos jussit effluere (Exod. XVI) , qui esurientibus coeleste manna per annosa temporum potuit spatia ministrare, qui innumeram ortygometrarum multitudinem praecepit in murmurantium castra descendere, uni homuncioni suis jugiter obsequiis insistenti non poterit necessaria providere? Et qui per quadraginta circiter annorum curricula infinitae illius turbae vestimenta [Col. 0260B] servavit illaesa, difficile sibi est attritis veteribus novas tibi exuvias reparare? Nos certe nos minimae fidei, compellimus Christum esse tenacem. Nempe pusillanimorum diffidentia facit pauperem Christum; at plena fides divitem illum et largum in exhibendis experitur. Satage tantum in his te 252 exercere, quae jussit, et nulla prorsus ex his maneat dubietas, quae promisit. Sit securus exactor, ubi ad reddendum promptus est debitor. Sine causa diffiditur, ubi ille promissor est, qui nunquam mentitur. Securus creditor graditur, cum simplex veritas promissione tenetur
Haec autem de proprietatem habentibus monachis brevi perstringere compendio duximus; nunc autem ad eos, qui equinis vectationibus assidue delectantur, [Col. 0260C] disputationis articulum transferamus.
Nec reor de vestra excidere potuisse memoria, fratres charissimi, quia saepenumero de hac quoque monachorum pernicie concordi inter nos familiaritate doluimus: et inquietis fratribus ac vagationis vitio pereuntibus, fraternae charitatis affectu compassi sumus. Sunt namque nonnulli, quibus dum saeculi militiam bajularent, pertaesum erat sub humanae servitutis jugo huc illucque discurrere, adeo ut deliberarent ad monasteriale otium libertatis amore transire; nunc autem tanto sunt pestiferae inquietudinis ardore succensi, ut si quando non praebetur occasio dictans longius progredi, tenebroso [Col. 0260D] carcelaris custodiae videantur horrore concludi: quod procul dubio fieri antiqui hostis non ignoratur astutia. Quos enim adhuc sessor nequissimus equitat, idcirco importunis vagandi calcaribus urget, ut et ipsi ad saeculi vanitatem redeuntes pereant, et alios ab arripiendo tramite verae salutis avertant. Sunt enim quamplures in saeculari habitu constituti, qui nisi ad hunc monasticae institutionis portum, Christo duce, confugiant, aliter se in illis procellosis mundani pelagi fluctibus salvari posse omnino diffidant.
Sed cum contemplantur eos qui nuper cuncta quae mundi sunt, cum magno fervore contempserant, [Col. 0261A] nunc ad saecularium negotiorum turbinem inhianter redigi, et in ejusdem, quam evaserant, coenosa volutabri faece versari, stupor mirantibus oritur, suspirium ab imis visceribus trahitur, et in eorum mentibus desperatio generatur. In semetipsum namque unusquisque hujusmodi querelam deponit, dicens: Vae, vae, ubi ego propriae salutis spem posui? Cur autem capitis mei periculo ad ordinem illum transire decrevi? Paulo minus brevi puncto corpus simul et animam perdidi. Pene me in ignem apertis oculis propria voluntate conjeci. Quis enim illo ferventior aliquando monasterium petiit? Quis, ut videbatur, animosiori constantia ad Christi militiam properavit? Nunc autem omnium, quae promisit, oblitus, in terrenis se negotiis jugiter versat, [Col. 0261B] saeculum tractat, saeculum spirat: et quem mihi mortificationis habitus dissimilem reddit, mecum mundo non 253 dissimiliter vivit. Plane, ut perspicuum est, mutare corpus exteriorem speciem potuit, sed mens in eo, quo fuerat statu, male fixa permansit. Quid mihi conversionis ejus incentores accusare? In rebus siquidem bellicis solummodo commilitonem perdidi, sed in reliquis terrenis actibus socium non amisi. Mecum certe forenses lites agitat, mecum in tribunalibus judicum perorare non cessat, mecum importunus atria principum penetrat, mecum simul eorum auribus consilia terrenae profunditatis instillat.
Sed qua temeritate socium nuncupare praesumo, quem jam consuetudinaliter socium, sed in cunctis [Col. 0261C] tanquam pedissequa, vix praeambulum sequor? Sane tantum a populo gloriam de sua conversione lucratur, ut supervenienti omnes assurgant, quidquid attulerit, velut prophetiae oraculum credant, et devotionis illi obsequium reverenter exhibeant. Sed videlicet quantum ad carnem, nequaquam infructuosa illius creditur fuisse conversio; quia qui saecularem vestem non cum mente deposuit, saecularem pompam callidus permutator plenius acquisivit.
Has itaque, atque hujusmodi murmurationes dum detrectatores effundunt, quantis sit occasio pereundi in saeculo pervagatio monachorum quis enumerare sufficiat? Facilius enim in saeculari habitu etiam perire deliberant, quam perditorum exempla sequendo, utrumque simul, ut aiunt, saeculum perdant. [Col. 0261D] Et revera non est mirandum, si videntibus hoc scandalum nascitur, quod et Deo, et sacrae auctoritati probatur esse contrarium. Ait enim Apostolus: «Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat, cui se probavit (II Tim. II) .» Et ipse Dominus admonet discipulos suos, dicens: «Cavete, ne graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis hujus saeculi (Luc. XXI) .»
Ex hac namque inquietudinis venenata radice tot vitiorum propagines oriuntur, ut in quocunque vigere cognoscitur, omni monasticae perfectionis fructu [Col. 0262A] velut arbor arida denudetur. Et tanquam grossi ficulneae ventis expositi stare nequeunt, sic in illo diversis mundi tentationibus hinc inde perflantibus bonorum operum fructibus permanere non possunt. Hoc namque vitium tantae violentiae est, ut postquam sibi in pectore monachi semel imperium vindicaverit, mox ex maxima parte, si inest virtutum chorus, abscedat; nonnulla vitiorum portenta velut ergastulum proprii juris irrumpat. Nam ut pauca referantur e multis, monachus in itinere positus tenere jejunium nequit, quia hospitalis ei humanitas non permittit; non sapienter psallit, quia obambulantis comitatus eum loquacitas impedit; nocturni non insistit excubiis, quia secretum deest singularitatis; flectendis genibus non insudat, quia sanctae [Col. 0262B] devotionis studio labor itineris non concordat; nequaquam sub silentii censura constringitur, quia frequenter emergentibus causis, invitus etiam per multiloquia diffrenatur.
254 Quid dicam, quia lectioni vel orationi minime vacat, quem extra semetipsum egredi, et terrena quaeque tractare imminens potius necessitas dictat? Charitas in eo minuitur, quia mens, quae tot actionum saecularium ventos recipit, ab amoris intimi fervore tepescit. Suum quoque castitas mentis dispendium patitur, quia nonnunquam mens concupiscentiae telo configitur per carnis speciem, quam exterius contemplatur. Robur etiam patientiae frangitur, quia quodlibet inceptanti dum saepe contra votum repentini casus emergentes obviant, qui suum [Col. 0262C] accelerabat explicare negotium, non aequanimiter portat: et talia tunc per impatientiam verba profundit, quae cum ad otium revertitur, ultricibus lacrymis graviter punit. Sobrietatis regula non servatur, quia dum lautioribus cibis convivii apparatus instruitur, dum hospitalis officii sedulitas exhibetur, quia inhumanum putat invitantium precibus non condescendere, delectat etiam ventri sub charitatis specie molliter indulgere. In quo nimirum articulo in mente servi Dei saepe dubietas oritur, ne videlicet unde sobrietati consulitur, inde quoque hypocrisi (quod abominabile est vitium) serviatur. Unde apud quosdam sobrietatis modus omnino contemnitur, ut hypocrisis quoque nota procul abesse videatur. Sed hoc modo in eo, quod discrete agi creditur, [Col. 0262D] discretio non tenetur. Ille enim scit recte discernerere, qui virtutem novit a vitio separare: qui autem cum zizaniis simul etiam triticum eradicat, hic procul dubio vim discretionis ignorat. Quisquis ergo solo supernae remunerationis intuitu sobrietatis limitem non excedit, et hypocrisim sub humilitatis suae pedibus calcat, et custoditae sobrietatis praemium incunctanter exspectat.
Ut autem adhuc quoque de monacho discurrente dicamus, lacrymarum compunctionem quibus peccata defleat, non habet; quia mens arida, quae per aestum terrenae conversationis incedit, dum perfundi rore sancti Spiritus non meretur, arescit: et terrenarum cogitationum coeno plena, quia aquam [Col. 0263A] capitis interius gratia largiente non concipit, nullas extra se lacrymas fundit. Aliquando fortasse circumfusis auditoribus praedicat, sed repente vana gloria subripit, et quasi ex insidiis prodiens, eum, qui aliis medebatur, occidit. Si autem et hoc praecavens, sub silentii se censura constringit, nihil eorum posse perficere, quorum gratia venerat, erubescit. Si morosae gravitatis, ut dignum est, speciem servat, valde pertimescit, ne et hic hypocrisis notam simulator incurrat. Si autem a suae mortificationis rigore quantumlibet se in lenitatem resolvit, hic etiam multo minus securus est, ne videlicet suo exemplo alios destruat. Si quando inter dissidentes sequestrae pacis vult reformare concordiam, si districte veritatem exsequitur, reconciliationis inter [Col. 0263B] eos unitas non conflatur; quod si uti mendaciis acquiescit, peccati laqueos non evadit. Cum vult peccantes arguere, culpam non minimam deputat, tot proximorum suorum adversum se odia concitare. Videre autem, et conticescere, quid aliud arbitratur, nisi prave agentibus consentire? Et haec quidem ex illis, qui 255 quantolibet calent superni fervoris igniculo. Caeterum frigidi quique, qui spretis divinae militiae castris, ad mundanae vertiginis molam sinistro postliminio revolvuntur, quam judicabiliter agant, quam inconsiderate vivant, referant qui volunt. Nobis consultius videtur, eos pia compassione deflere, quam exsecrandae conversationis gesta conscribere, ne quibus solas compatiendi lacrymas debemus impendere, his videamus censoriis litteris [Col. 0263C] obtrectare.
Hoc autem absolute dicimus, quod tantis insidiarum tendiculis hoc tempore mundus ille densatus est, ut quisquis hujus sacri ordinis desiderat innocenter vivere, ab illius processu cautissime se expediat abstinere: cujus videlicet iter si saepe terit, procuratos insidiarum laqueos non evadit; et tanquam arbor munientis se corticis defensione nudata, nec virtutum fructus afferre, nec vitiorum quasi terendorum scaturientium cariem poterit evitare. Cum vero ad propriae habitationis claustra revertitur, cominus illum quasi quaedam conglobata turba [Col. 0263D] omnium quae viderat, vel audierat, comitatur, ut tumultuantium negotiorum strepitum, quem illic tolerabat in corpore, multo ingruentius, multoque importunius hic patiatur in mente; praecipue si orationi vacare enixius coeperit, ecce phantasmata cogitationum, ecce imagines, quas viderat, rerum, ita ut in quolibet angulo constitutus, videatur sibi ludis theatralibus interesse, vel inter agitantes forense litigium residere. Et quidem homo renititur, et quasi circumvolantes muscas abigere a suae mentis ore conatur. At illae mox, ut abscedunt, protinus redeunt; illico ut repelluntur, assistunt: ut quasi fugitivum suum persequentes capere, et in propriae servitutis moliantur exercitia revocare. Tunc infelix [Col. 0264A] anima discit, quanti sibi constiterit, quod se per latitudinem saeculi inaniter relaxavit. Tabescit enim sicca, obscura, lapidea; in modum namque lapidis obdurata, nec in lacrymarum fluenta prorumpere, nec lumen potest tenebris undique circumfusa videre. Psalmorum quidem mysteriis intendere nititur, sed tanquam lippientibus oculis intolerabili lumine reverberatur. Anhelat virtute, qua potest, ad summa contendere, sed quodam suo pondere praegravata, in imis cogitur humiliata jacere. Cui propheticum illud non inconvenienter aptatur: «In tenebrosis collocavit me quasi mortuos sempiternos, circumaedificavit adversum me, ut non egrediar, aggravavit compedem meum, sed et cum clamavero, et rogavero, exclusit orationem meam (Thren. III) .» Moeret, [Col. 0264B] anxiatur, anhelat; et quia nec ipsam hanc ejus miseriam sibi flere permittitur, acriori doloris amaritudine repleta turbatur. Saltem hanc ploratus vocem cum propheta daretur effundere, qua dicitur: «Idcirco, inquit, ego plorans, et oculus meus deducens aquam; quia longe factus est a me consolator, convertens animam meam (Thren. I) .» Sed infelix 256 illa anima, cum et se flebilem videat, et tamen flere non possit, quam procul sit a salute, quasi in quemdam lacum devoluta miseriae, longius conspicit. Nimirum cum flere via tantummodo sit, ut peccatorum valeat ad indulgentiam pervenire: ergo cum illa reatum suum plangere nequeat, videtur sibi, quod necdum etiam in viam pedem posuerit, qua pertingere ad indulgentiam possit.
[Col. 0264C] Huic simile est, quod ex imperfectorum persona per Prophetam dicitur: «Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas in omni tempore (Ps. CXVIII) .» Qui enim legem Dei, quae procul dubio justificatio ejus est, omni tempore nondum desiderat, sed jam desiderare concupiscit, jam quidem utcunque eminus suspicit, sed nequaquam perfectionis alta conscendit. Fit ergo menti miserae tam tenebrosa confusio, ut quocunque se verterit, se versari in saeculo videat, cum saeculum sine se esse indubitanter agnoscat. Cum illo itaque est, quod cum ipsa non est; quia scilicet mundum, quem corporali digressione deseruit, secum per phantasticas imaginationes in mente depingit. Enimvero ista in humana mente calamitas, et peccatum est, et poena peccati. [Col. 0264D] Justum quippe est, ut quod quisque volens admisit, patiatur invitus. Nimirum ut qui noluit se intra secretum sui ordinis cohibere, cum potuit, nequaquam saeculo carere potuisset etiam cum reliquit.
Mens igitur humana tantae egestatis atque penuriae necessitate constricta dolet, gemit, atque ab imis visceribus suspirium trahit; quia videlicet recessus sui munditiam vagationis vitio perdidit, et se rursus in volutabro saeculi velut sus lutulenta provolvit (Prov. XXVI; II Petr. II) . Tunc se levitatis atque inconstantiae mordaciter arguit; se vagam atque fallacem vehementer accusat, et Dei judicium rectum esse, et aequitatis jura tenere veraciter probat, [Col. 0265A] dicens cum propheta: «Bonus est Dominus sperantibus in eum, animae quaerenti illum. Bonum est praestolari cum silentio salutare Domini. Bonum est viro cum portaverit jugum ab adolescentia sua: sedebit solus, et tacebit, quia levavit se super se (Thren. III) .» Quae enim, si secreta diligeret, super semetipsam gauderet evecta, moereret nunc, quia ad publicum exiens, se sub se videt jacere prostratam.
Est etiam aliud, quod etsi impedimenta deessent, solum sufficere poterat, ut monachos a mundi vagatione compesceret. Quis enim hoc tempore quorumlibet [Col. 0265B] saecularium possit invenire conventum, ubi non sit hujusmodi, qui pro sui reatus piaculo excommunicationis debeat subire judicium? Jam dudum enim omnia per mundum crimina communiter emerserunt, universa flagitiorum mala nunc vigent, atque eo se diffusius quotidie pullulando dilatant, quo vicinius mundi terminus appropinquat. Quapropter impossibile est monacho, qui ad publicum egreditur, ut non sive cum 257 excommunicatis, sive cum excommunicandis, quod pene tantumdem est, communicare cogatur. Cum homicidis enim, cum perjuris, cum incestuosis, cum incensoribus aedium, cum adulteris loquitur: quibus, etiam si adversus exhorreat, plerumque tamen osculo jungitur, simul etiam communi ferculo, prout necessitas imminet, convivatur, cum econtrario [Col. 0265C] Apostolus clamet: «Si is qui frater nominatur, est fornicator, aut immundus, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) .»
Et certe satis formidolosum est, nimisque contrarium, cum his qui a Deo divisi sunt, habere consortium, praesertim monachis, qui Deo ita sunt peculiari quadam, atque, ut ita loquar, domestica familiaritate conjuncti, ut abjurato saeculo, solis sint divinis obsequiis irrevocabiliter deputati. Sicut enim ab ipso reproborum capite, ita quoque a membris illius, nisi causa conversionis exegerit, studendum est declinare. Una siquidem hic abominationis repulsa debetur, quibus illic unus ignis, attestante Veritate, paratur, dum ad sinistram positis dicitur: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo [Col. 0265D] et angelis ejus (Matth. XXV) .» Quos ergo ad aliam cernimus patriam tendere, non debemus eis in via noxiae societatis glutino foederari, ne quos inordinatus amor associat, simul etiam poena extremae ultionis involvat.
Enimvero ut enucleatius pateat, quantum bonos pravorum societas laedat, hac possumus perspicua ratione colligere, quia videlicet eorum alii sunt sacerdotali sententia nuper excommunicati, alii tantummodo canonico sanctorum Patrum judicio communione privandi. Sed de his qui nuper excommunicati [Col. 0266A] sunt, nulli dubium, quin omnis, qui eorum participio utitur, similem damnationis sententiam sortiatur. De his autem, qui pro commissis criminibus canonica quidem sunt auctoritate damnandi, nec dum tamen vivis sacerdotum vocibus ab ecclesiastica videntur unitate praecisi, a nonnullis ambigitur, utrum eorum tuto societas admittatur; sed si rem pensiori subtilitate perpendimus, nullam pene inter eos esse distantiam invenimus. Sive enim a modernis, sive ab antiquis Patribus quis jure damnetur, idem est: nec temporum diversitas solvit, quem eadem perpetrati piaculi causa constringit, et aetatum varietas judiciali calculo non praejudicat, ubi una limatae aequitatis regula sententiam dictat.
Sed quod approbare volumus, melius ostendemus, [Col. 0266B] si ipsa excommunicantium Patrum et antiquorum scilicet et novorum verba ponamus. Sacri siquidem canones dicunt: Qui hoc, vel illud fecerit, excommunicetur. Moderni quoque pontifices in jaculanda excommunicationis sententia, eadem fere verba depromunt, dicentes: Ille, qui haec fecerit, excommunicetur. Quorum igitur sunt eadem verba, eadem nihilominus est intelligenda sententia, 258 et cum praesentium sanctorum pontificum omne judicium ab antiquorum Patrum definitionibus pendeat, nullum isti damnare praesumunt, nisi quos jam ab illis damnatos esse noverunt. Non ergo quemlibet isti noviter damnant, sed jam prolatam majorum sententiam sequendo confirmant. Concludendum est igitur ( vide scholia ad calcem opusculi ), quia sicut ab his [Col. 0266C] cavendum est, quos moderna synodorum concilia ab ecclesiastica societate repellunt: ita et ab illis nihilominus declinandum, quos antiqui Patres eliminandos esse decernunt.
Haec itaque causa non minima est, quae monachum a saeculi discursionibus retrahat, et in sui recessus angulo stabilem reddat; quia valde miserum est a propriis quidem excessibus reprimi; sed alieni reatus maculis inquinari, cum aliis non delinquere, et alieni delicti supplicia sustinere. Malorum namque, cum incaute amicitiis jungimur, culpis ligamur. Unde Josaphat qui tot de anteacta vita praeconiis attollitur, de Achab regis amicitiis pene periturus increpatur, cui a Domino per prophetam dicitur: «Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Dominum [Col. 0266D] amicitia jungeris, et idcirco iram Domini merebaris, sed bona opera inventa sunt in te, eo quod abstuleris lucos de terra Juda (II Par. XIX) .» Ab illo enim, qui summe rectus est, eo ipso jam discrepat, quo perversorum amicitiis vita nostra concordat. Quem enim vox illa apostolica non terreat, qua nobis contestans, et a pravorum contubernio revocans, clamat? «Denuntio, inquit, vobis in nomine Domini Jesu, ut subtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate, et non secundum traditionem quam tradidimus vobis (II Thess. III) .» Si ergo ab his omnibus nosmetipsos debemus caute subtrahere, quos non secundum traditionem apostolicam cernimus ambulare; quanti in illo saeculari supersunt ordine, [Col. 0267A] cum quibus absque periculo valeamus contubernium familiaritatis habere! Porro autem qui apostolica traditione contempta, aliam doctrinam sive dogmatizando, sive vivendo superinducere nititur, orthodoxi et religiosi viri perfrui consortio non meretur, apostolo quoque Joanne attestante, qui ait: «Si quis venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domo, nec Ave ei dixeritis; qui enim dicit illi Ave, communicat operibus ejus malignis (II Joan. XIII) .» Quibus nimirum apostolicae veritatis instructi sententiis evidentissime comprobamus, quia qui cum sceleratis hominibus carnaliter amicitias jungunt, alieni reatus participes fiunt; et cum illis simul extremae ultionis coguntur subire judicium, cum quibus tamen in hac vita simul non admisere [Col. 0267B] peccatum.
Hoc etiam vitium, quod videlicet jam persecuti sumus, discurrentem monachum familiariter obsidet, quia profecto nunquam sic ad purum valet a se lepram virosae proprietatis excutere, quin sibi necessarium videatur, quamtumlibet apud se occasione itineris 259 retinere. Hinc etiam pretiosarum amor vestium nascitur, ne videlicet in publicum prodiens, despicabilis esse videatur. Verumtamen dum exterioris indumenti phalera quaeritur, cuncta interioris hominis compositio dissipatur. Haec autem insania falsa, nescio quo pacto, ita perversae mentis oculos caecat, ut nec quae apud homines honestas sit, videat; neque [Col. 0267C] unde apud Deum quis clarius videri possit, attendat. Et revera insania est, et falsa est. Insanum quippe est, occulti arbitri judicium superbiendo contemnere, et humani favoris auram molliori veste captare. Falsum vero est, quia unde oculos superni Spectatoris offendit, inde etiam nihilominus apud humanae existimationis judicium cadit; et ex qua re hominibus videri clarior appetit, ex ea se quodammodo dentibus publicae obrectationis exponit; cumque nitor indumenti ad intuendum se oculos provocat, linguas etiam ad carpendum hunc, qui induitur, derogationum spiculis armat. Quis enim monachum mollibus indutum videat, et non protinus illum divino vacuum spiritu, terrenis potius, quam coelestibus inhiare decernat? Quae enim sit mens ex veste [Col. 0267D] colligitur, et juxta exteriorem cultum quae sit intentionis species judicatur. Quod nimirum cum evangelica auctoritate concordat, cum dicitur: «A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) .» Quanquam isti non veniant ad nos cum vestimentis ovium; quandoquidem vestimentum ovium vestis est humilitatis et innocentiae, non arrogantiae vel rapinae. Illa autem vestis rapinae esse non immerito nuncupatur, quae duarum, vel etiam trium vestium summa coemitur. Rapinae namque scelus admittit, qui vanae gloriae deditus in sui corporis indumentum solus insumit, unde et fratrem suum secum contegere communiter potuit. Rapinam procul dubio perpetrat, qui vani honoris ardore succensus, duarum impensas [Col. 0268A] vestium in unam prodigit, et proximum suum, quem sicut semetipsum amare debuerat, in sua nuditate relinquit.
Sed hoc distat inter istos encoeniatos, videlicet monachos, et illos hypocritas quos Evangelium notat; quia illi, teste Veritate, veniunt ad nos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) ; isti autem intus vento vanae gloriae crepantibus ilibus intumescunt, foris autem in veste rapinae, sicut probatum est, ac per hoc in veste luporum arroganter incedunt. Itaque cum Dominus de Joanne dicat Judaeis: «Quid existis videre? hominem mollibus vestitum? Ecce qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matth. XI) ;» profecto monachus, qui nitorem pretiosae vestis affectat, [Col. 0268B] non superni Regis, sed mundi hujus militiam bajulat: et licet videatur specietenus Deo suae quasi obedientiae munus offerre, sed aperte convincitur, humanum captando favorem, vanae gloriae veraciter deservire. Porro autem si sub obtentu obedientiae licet mollibus indui, cui potuit haec remissio liberiori dispensatione concedi, quam B. Joanni, qui praecipue obsequelae donatus officio, venerat corda patrum in filios nova praedicatione convertere, et perfectam plebem Christo Domino praeparare (Luc. I) ? Nunquid et ipse Dominus providere sibi calceamenta non potuit, 260 cujus gentilis perfidia sola inter se vestimenta divisit? Nam si ei minime calceamenta deessent, de illis etiam sacrae historiae series non taceret.
Rex Ninive purpura indutus propriae civitatis excidium meruit; coopertus sacco divini furoris motum contriti cordis humilitate placavit (Jon. III) . Ezechias quoque cultu regio decoratus, terribiles regis Assyriorum minas tremefactus audivit; sed mox ut ipse cilicio tegitur, cilicioque contectos ad prophetam mittere nuntios non erubuit, propinquae divinae victoriae, et optatae prosperitatis oraculum reportavit (IV Reg. XIX) . Quae nimirum promissio, Scriptura teste, celerem pervenit ad exitum. Nam ecce angelus Domini centum octoginta quinque millia Assyriorum una nocte percussit, deinde ipsum Sennacherib regem uterque filius parricidali [Col. 0268D] quidem, sed digno gladio trucidavit (ibid.) .
Vides igitur apud Deum quantum vestis fluxa distet ab aspera. Perpendis, quia quem iratum experiri delicata meruerat, vilis et abjecta vestis judicem placat; et quem plectibilem illa reddiderat, venia dignum ista commendat. Cujus autem momenti apud Deum vestium sit ornatus, egregius ille prophetarum Isaias evidenter ostendit, qui nimirum ad divinae jussionis imperium vestimenta deposuit, et per trium annorum spatium nudus, et discalceatus incessit. Erubescat igitur humana superbia, confundatur mens misera vanae gloriae peste corrupta, dum ille videlicet organum Dei, templum Spiritus sancti, divinae justitiae propalator, non dubitavit publice nudus incedere. [Col. 0269A] Et infelix homo, qui ne ullum quidem meruit divinae familiaritatis indicium, superstitiosum laciniosae vestis affectat ornatum; et dum male coloratae vestis fucos induitur, lubricus aspici a semetipso, superni Speculatoris oculos non veretur averti. Ita sane dum indumentum illud arrogantiae sub divina aestimatione despicitur, is etiam qui induitur, consequenter abominabilis judicatur.
Sed esto, videlicet ut Isaias nudus incesserit, nunquid tunc cum vestitus ire consueverat, indui mollioribus indulgebat? Interrogemus ergo ipsam propheticae narrationis historiam, et audiamus quid sibi vox divina praecipiat: «Locutus est, inquit, Dominus in manu Isaiae filii Amos, dicens: Vade, et solve saccum de lumbis tuis, et calceamenta tolle de pedibus [Col. 0269B] tuis (Isa. XX) .» Qui enim non aliud quoddam vestimenti genus, sed saccum de lumbis auferre praecipitur, profecto quanti sibi vestium litura constiterit, liquido declaratur. O quanta tunc erant regum, et principum terrae triclinia deaurata! quot pictis circumfusa tholis purpurata cubilia! quanta praedivitum ornamenta gemmis micantibus insignita! quot laquearia cedrinis et cypressinis instructa sigillis! et tamen omnibus spretis, despicabiliterque contemptis, hunc saccina deformitate contectum dignatus est omnipotens 261 Deus templum sibi rationale construere, et per eum quasi organum, secreti sui mysteria mortalibus revelare.
Discat ergo, discat encoeniatus monachus, quam male mercatur, quia unde clarus apparere humanis [Col. 0269C] oculis appetit, hinc procul dubio in superni Judicis aestimatione sordescit: unde impensius ab hominibus honoratur, inde magis a Deo despicitur; cumque in admirationem sui intuentium oculos provocat, ab obtutibus se divinae gratiae contenebratus elongat.
Sed quoniam loquendi de vanitate vestium se occasio praebuit, sicut de his qui mollibus delectantur pauca perstrinximus, ita etiam de illis, qui eodem quidem laborant morbo, sed diversa feruntur insania, breviter disseramus. Sunt namque nonnulli, [Col. 0269D] qui vilium deformitate vestium favorabilem vulgi mercantur applausum; et hac jucundius delectatione pascuntur, si dum pro accuratae deformitatis industria videntur abjecti, per efferentium populorum ora volitant gloriosi. Gaudent de se inquirentium discussiones fieri; gaudent se, velut mirandum aliquid, digito demonstrari; qui nimirum de sua deformitate compositi, de obscuritate conspicui, de humilitate videri machinantur excelsi. Versuta siquidem diabolicae calliditatis astutia ad hoc deprimuntur, ut sublimes appareant; ad hoc deturpantur, ut oculis intuentium spectabiles enitescant.
Porro autem isti cum superioribus diversa quidem summa est, quam expendunt; sed unae sunt merces, quas concorditer emunt. Vana gloria nempe, [Col. 0270A] quasi quaedam negotiandi materia in medio posita est, ad quam videlicet diversi mercatores accedunt. Alii vilia indumenta tanquam pretium de marsupio proferunt, alii redhibere pretiosa contendunt. Sed dum quique pro suis partibus satagunt, qui viles vestes afferunt, reliquis emptoribus continuo praeferuntur. Qui enim delicatis vestibus utitur, sicut superius dictum est, saepe unde captare auram favoris aestimat, inde latius obtrectatorum morsibus patet; qui vero vilis indumenti extremitate contentus est (porro de monachis loquor) cujuscunque intentionis studio, scilicet sive prave, sive recte id faciat, sanctitatis illum opinio contuentibus plerumque commendat; et quo in exteriori habitu deformior quisque conspicitur, eo majori [Col. 0270B] saepe dignus reverentia judicatur.
Verumtamen quisquis ille est, qui de proprii habitus vilitate supernae retributionis praemium sperat, necesse est, ut omnem laudis humanae favorem sub pedibus suae mentis, ac si coenosum lutum calcare non desinat; qualemque se spectantium obtutibus praebet, 262 talem se intra conscientiae suae secreta dijudicet. Unde David cum eum Michol filia Saul objurgaret, dicens: «Quam gloriosus fuit hodie rex Israel discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus est, quasi si nudetur [Col. 0270C] unus de scurris (II Reg. VI; I Par. XV) ;» ut ostenderet, quia eadem humilitas vigebat in mente, quam prandebat in corpore, non iratus efferbuit, non elationis verba respondit, sed humiliter dixit: «Vivit Dominus, quia ludam, et vilior fiam plusquam factus sum, et ero humilis in oculis meis (ibid.) » In quibus verbis verae humilitatis forma proponitur, dum non minus interior, quam exterior humilitas demonstratur. Nonnulli enim quo se deformius in exteriori compositione dejiciunt, eo de se intrinsecus majora decernunt. Qui profecto aliud optant se in superficie videri, aliud latenter intelligi: et unde se humiliter in publico deprimunt, inde in occulto elatius intumescunt. David autem, ut extrinsecus [Col. 0270D] se humilem praebeat, dicit: «Ludam et vilior fiam plusquam factus sum.» Ut vero humilitatem mentis ostendat, adjungit: «Et ero humilis in oculis meis;» ac si patenter dicat: Et exterius humiliabor, ut aliis exemplum salutis exhibeam; et intus humilis ero, ut in ejusdem salutiferae humilitatis radice et ipse persistam. Qui ergo ita simpliciter graditur, ut qualem se in deformatione sui habitus praebet, talem se in opinione videntium esse desideret, hic profecto Christi improperium veraciter portat, et crucem post eum mundo mortuus bajulat, tantoque in divinis obtutibus clarior redditur, quanto apud humanos oculos despicabilior judicatur, et fructuoso commercio is, quem vestis exterior foedat, gratia interiore coruscat.
Nonnulli etiam sunt, qui rectae intentionis studio vilibus indumentis diutius assueti, si contingat aliquando, ut quantumlibet mollioribus contegantur, liberae humilitatis supercilio dedignante fastidiunt; et sicut alii foedis, ita isti pretiosis indui vestibus erubescunt; delicatos sane habitus tolerant, despicabilium asperitate fruuntur; fiunt illis omnia corporum ornamenta dedecori, deformitas honestati. Horum quidem Esther speciem tenuerat, cum dicebat: «Tu scis, Domine, necessitatem meam, quod abominer signum superbiae et gloriae meae, quod est super caput meum in diebus ostentationis meae, et [Col. 0271B] detester illud quasi pannum menstruatae et non portem in diebus silentii mei (Esther XIV) .» Hi quidem sancti desiderii ardore fervescunt, adhuc tamen adversum passionum suarum tentamenta confligunt. Alii autem ad tantae mortificationis celsitudinem pervenerunt, quod jam ad utraque velut insensibiles facti, sicut vilibus indui consuetudinaliter expetunt, ita etiam ubi res exigit, pretiosa quaeque, vel nitida nullatenus perhorrescunt: utraque scilicet uno contemplantes aspectu, quos nimirum 263 mollia non resolvunt, et aspera non affligunt.
Istorum quoque forma Judith fuerat, quae videlicet ciliciis eatenus usa, cum necessitas petiit, diversis se corporeae venustatis infulis adornavit, sacra [Col. 0271C] testante Scriptura, quae ait: «Abstulit a se Judith cilicium, et exuit se vestimentis viduitatis suae, et lavit corpus suum, et unxit se myrto optimo, et discriminavit crinem capitis sui, et imposuit mitram super caput suum, et induit se vestimentis jucunditatis suae, induitque sandalia pedibus suis, et assumpsit destrariola, et lilia, et inaures, et annulos, et omnibus ornamentis suis ornavit se (Judith X) .» Cum his igitur ornamentis sancta femina et verae circa se humilitatis custodiam tenuit, et eum, quo locupletata fuerat, paupertatis spiritum non amisit.
Sed dum ego monachum pretiosis indutum exuere [Col. 0271D] gestio vagantem, quem arripueram, de manu propriae disputationis amitto: et jam procul elongantem vix aspicio, dum solas mihi in manibus vestes remansisse perpendo. Abjectis itaque vestibus, ipsum perniciter insequamur, et comprehendentes, si fieri possit, sistere laboremus. Noverit ergo monachus vitio vagationis addictus, quia nisi a saeculo pedem retrahat, et ad serviendum Deo in loco remotionis se perseveranter accingat, nec perfectionis culmen attingere, nec ordinis sui digne poterit munia custodire. Dina quippe Jacob filia, quandiu se intra tabernacula paterna cohibuit, illibatae virginitatis jura servavit; postquam vero ad videndas mulieres regionis illius egressa, publicum petiit, hostem protinus [Col. 0272A] virginitas pertulit, et alienae libidini turpiter prostituta servivit (Gen. XXXIV) . Uxor Levitae de latere montis Ephraim, donec in penetralibus posita curis se domesticis occupavit, conjugalis thalami pudicitiam custodivit; ducta autem relictae cognationis affectu, patriam parentesque revisit: dehinc rediens multis corruptionibus furiosae libidinis praeda succubuit: et dum in carne periclitantis pudicitiae naufragium pertulit, ignominioso vexata ludibrio etiam spiritum exhalavit (Judic. XIX) . Thamar soror Absalon, dum in fraternis laribus simpliciter habitat, intemeratae virginitatis genium servat; cum vero Amnon filio David fraternae dependit visitationis officium, praereptae virginitatis plorat incurrisse dispendium (II Reg. XIII) ; et tandem experta [Col. 0272B] quod tutius esset manere, quam progredi, licet sero, secretum otium noxiae praetulit vagitati.
Et tu igitur si vis animam tuam in suae virginitatis integritate persistere, si abominandum ducis foedis et violentis corruptoribus subjacere, secretum appete, recessum singularitatis inquire, aures et oculos a negotiorum saecularium vanitate firmiter obstrue, carnalium hominum colloquia destructioni magis, quam aedificationi profutura contemne. Nam juxta Salomonem: «Qui tangit picem, inquinabitur ab ea (Eccli. XIII) .» Intra conscientiae ergo tuae te cubiculum 264 collige. Cunctis domus tuae foribus, cunctis videlicet sensibus censoriae disciplinae repagula, ne quis ingrediatur, appone. Fons enim, cui circumquaque ne effundatur occluditur, undis ad alta profluentibus [Col. 0272C] elevatur; econtra, qui per plures rivos hinc inde deducitur, mox ut super eum aestus ferventior incubuerit, exsiccatur. Denique si deambulanti David in solario domus regiae clausae fores obsisterent, in lavantis se Bersabee concupiscentiam nullatenus exarsisset (II Reg. XVII) ; sed quia oculum sub custodia disciplinae non tenuit, ipse quoque post eum in immane hiantis ruinae barathrum totus in praeceps ruit. Lubricatis enim gressibus, totius sui expertus est lapsum, dum solius frenum relaxavit obtutus; cui videlicet illud Jeremiae aptissime congruit: «Depraedatus est, inquit, oculus meus animam meam (Thren. III) .» Si ergo tam sublimis coeli columna propter solam oculorum vagationem gravissime corruit, quid de nobis infirmis et parvalis [Col. 0272D] sentiendum, qui per saeculum discurrentes, nos extra nosmetipsos prorsus educimus; et visum, atque auditum, omnesque sensus nostros hauriendis mundi vanitatibus occupamus?
Quae autem distantia sit inter monachos, qui secreti remotionem diligunt: et eos qui se per exteriora diffundunt, in duobus Isaac filiis luce clarius edocemur. Scriptum namque est: «Quia factus est Esau vir gnarus venandi, et homo agricola, Jacob autem simplex habitabat in tabernaculis (Gen. XXV) .» Sed iste prudenter simplex fratris primogenita, et [Col. 0273A] benedictionem patris, provectus sui cautus exsecutor accepit; ille fatuitate gnarus, quia in gladio viveret, et fratri suo velut domino famulus serviturus esset, audivit. Attamen iste nisi in tabernaculis resedisset, procul dubio primitivae benedictionis immunis existeret; ille nisi pervagus se in exteriora projiceret, primatus sui privilegio non careret. Iste domesticae quietis otium tenuit et divina largiente gratia, in aliena jura subsiluit; ille venandi labore confectus, et hoc, quod sibi jure competebat, amisit.
Ut autem supersedeant scutum excusationis opponere, qui saeculum perlustrantes, jactant se obedientiae legibus deservire, non ignorent, quia et Esau venatum prodiens, paternis jussionibus paruit; et [Col. 0273B] tamen nec patri cibos offerre, nec optatae benedictionis meruit primitias obtinere. Quisquis enim rem quae ad vitium pertinet, consuetudine ductus, propriae voluntatis instinctu libenter exsequitur, peccat etiam si alienis imperiis specietenus obtemperare videatur. Nam cum dicitur: «Quia Isaac amabat Esau, eo quod de venationibus illius vesceretur (Gen. XXVII) ;» constat nimirum, quia Esau, ut patri cibos studio venationis acquireret, non magis paternae jussioni per obedientiam paruit, quam inolitae consuetudini quodammodo tributa persolvit. Qui ergo discurrendo per saeculum propriae libidini satisfacit, et tamen obedire 265 se majorum jussionibus asserit, noverit Deum non tam coloratis verbositatibus credere, quam de occultis hominum [Col. 0273C] juxta conscientiam judicare.
Notandum autem quod nonnulli quandiu in ipsa vagatione sunt positi, non graviter corruunt; revertentes autem quasi quodam negotiorum saecularium temeto ebrii, in immane praecipitium devolvuntur. Actionum quippe saecularium fumo suffusi oculos redeunt, atque idcirco propriis liminibus redditi, ubi pedem operis ponere debeant, non attendunt. Quod profecto idem Esau patenter insinuat, qui dum de agro rediens, oppido se conqueritur lassum, damnosum valde pepigit cum fratre commercium; dumque in se immoderatam famis rabiem saevire permisit, magnum primogenitorum decus vili parvae lenticulae coctione distraxit (Gen. XXV) . [Col. 0273D] Sic nimirum, sic qui exterioribus deditus, semetipsum deseruit, et sua postmodum corpore, non corde in interiora revocatus amisit. Contingit etiam vagationis vitio laborantibus, ut pulveratis interioribus oculis, sicut non praecavent ne in reatus foveam corruant, ita etiam postmodum quo ceciderint non advertant: itaque dum admissa quaeque considerare subtiliter negligunt, quidquid illud est, quod deliquerant, confuso mentis examine parvipendunt, culicem siquidem non liquantes, etsi camelum glutientes. Cujus quoque caecitatis Esau non immunis exstitisse cognoscitur, sicut sacra historia testante perhibetur, ubi postquam dicitur: «Quia juravit Esau, et vendidit primogenita;» deinde subnectit: «Et sic accepto pane et lentis edulio, [Col. 0274A] comedit et bibit, et abiit, parvipendens quod primogenita vendidisset.»
In his igitur duobus fratribus (Gen. XXVII) manifeste deprehenditur quanta inter residentes atque vagabundos monachos esse distantia sentiatur. Ille enim nisi se instabilem, et sui prodigum per exteriora diffunderet, nequaquam benedictionis paternae mysterium una cum primogenitis amisisset; iste nisi intra domestici se laris septa comprimeret, infra praescriptum subsecutionis suae limitem junior humiliter desedisset. Ille gnarus et solers a suae praerogativae jure dilabitur; iste quietus et simplex, [Col. 0274B] subactis fratribus, singulari privilegio principatur. Alter saltus et lustra peragrando defessus, a primatus sui dignitate dejicitur; alter in conclavi amoeno fruens otio, ad capessendam super populos, tribusque monarchiam divinitus sublimatur.
Desinat ergo monachus, quisquis est, cum Esau ex remotionis suae claustris frequenter erumpere; desinat cum eo sub obedientiae specie causis se saecularibus implicare; ne quandoque se cum ipso lugeat divinae benedictionis extorrem, quem noxiae vagationis sortitur auctorem. Cum Jacob igitur se domesticum praebeat, cum Jacob in tabernaculis simpliciter vivat, quatenus Deum, qui vere pater est electorum, 266 boni operis vesci dapibus cupientem, [Col. 0274C] non silvestrium ferarum, sed domestici gregis apparatione reficiat, quando non de externae sanctitatis superficie, sed suave sibi de conscientiae suae virtutibus edulium parat. Neque enim Deus hostiarum pelles in sacrificio sibimet mandat offerri, sed interiora potius viscerum cum ipsis quoque medullis praecipit exhiberi. Unde et in ostendendo ipso sacrificiorum ritu Moyses praecipit, dicens: «Subtracta pelle, hostiae artus in frusta concidant (Levit. I) ;» cui mandato etiam mysticus intellectus inesse deprehenditur, si subtilius indagetur. Pellem namque hostiae subtrahimus, cum a mentis nostrae oculis superficiem virtutis amovemus. Cujus artus in frusta concidimus, cum distinguentes [Col. 0274D] subtiliter ejus intima, membratimque cogitamus, ut quae foris sincera videntur et solida, intus non habeantur latebrosae vanitatis vitio cavernosa. David autem pro magno munere medullata se Deo sacrificia oblaturum esse pollicetur, dicens: «Holocausta, inquit, medullata offeram tibi, cum incenso et arietibus (Psal. LXVIII) .»
Quisquis autem se per negotiorum saecularium exercitia delectabiliter fundit, holocausti sui medullas cum visceribus subtrahit, et solam victimae pellem Deo, quae offerri prohibetur, adolere contendit; qui vero suave Deo sacrificium offerre desiderat, recessus petat, interiora sectetur, animam suam integram, illibatamque in propria virginitate [Col. 0275A] custodiat; nec discurrendo per lupanaria saeculi immundis corruptoribus, prostibuli more, substernat. Ut ergo interni sponsi conspectui placeat, non oculos suos stibio cum Jezabele depingat (IV Reg. IX) , id est, non se fucis pompae saecularis obducat, sed cum Judith myrto optimo sua membra perungat (Judith X) : omnes videlicet mentis suae sensus immortalis unguine castitatis obliniat, ne in mortem per incontinentiam corruens, in fetore luxuriae computrescat.
In conclavi igitur sanctae Ecclesiae anima se pudica concludat, sicque in aeterni Regis thalamo jugiter requiescat. Non carnalium propinquorum, non complicium quorumlibet requirat affectus, sed solius veri Sponsi delectetur amplexibus. Neque enim [Col. 0275B] sine causa scriptum est: «Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, quoniam concupivit Rex speciem tuam (Psal. XLIV) .» In hujus igitur Sponsi cubiculo anima sancta ab omni saecularis strepitus turbine dormitat, super hoc suae virginitatis auctore casti amoris facibus inardescat; cantans nimirum, et dicens: «Introduxit me Rex in cellaria sua, exsultabimus, et laetabimur in te (Cant. I) .» Et iterum: «Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur (ibid.) .» Si vero cujuslibet occasionis articulus accidat, ut egrediendi necessitas imminere videatur, non mox ad vagandum se leviter proruat, non colloquio consanguinitatis aggliscat, non ad saeculi vanitatem [Col. 0275C] fixus mundo animus incalescat, sed morose ac graviter inter se deliberet, dicens: «Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illam? Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos (Cant. V) ?»
Si igitur singularis ille Sponsus hoc desiderium animae sanctae inesse perspexerit, quia procul dubio princeps est pacis, liberam sibi spiritualis otii requiem tribuit, et omnes emergentium causarum fluctus placida circa illam tranquillitate componit. Hinc est enim quod in Canticis canticorum dicit: «Adjuro vos, filiae Jerusalem, ne suscitetis, neque [Col. 0275D] evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit (Cant. II) .» Quo contra menti reprobae, negotiisque saecularibus inhianti, sub Babylonis specie per prophetam dicitur: «Descende, sede in pulvere, virgo filia Babylonis, sede in terra, non est solium filiae Chaldaeorum (Isa. XLVII) .» Hoc enim loco humana mens, virgo, non incorrupta, ut arbitror, dicitur, sed infecunda. Et quia Babylon confusio interpretatur, recte infecunda mens Babylonis filia vocatur, quae in eo quod nequaquam bona opera germinat, dum nullo ordine rectae vitae componitur, quasi confusione matre generatur. Sin autem virgo non infecunda dicitur, sed incorrupta, postquam statum salutis perdidit, ad confusionis suae cumulum [Col. 0276A] appellatur quod fuit. Cui apte per increpationem dicitur divina voce: Descende. In alto quippe humanus animus stat, quando supernis retributionibus inhiat. Sed ab hoc statu descendit, cum turpiter victus sese defluentibus mundi desideriis subjicit. Cui bene mox additur: Sede in pulvere. Descendens enim in pulvere residet, quia coelestia deserens, terrenis cogitationibus aspersus in infimis vilescit.
Ubi adhuc ingeminando subjungitur: Sede in terra. Ac si aperte exprobrans dicat: Quia coelesti conversatione noluisti te regere, sub temetipso prostratus in terrenis actibus humiliare. Unde et necessario protinus additur: Non est solium filiae Chaldaeorum. Chaldaei namque feroces interpretantur. [Col. 0276B] Valde autem feroces sunt, quia voluntates proprias sequentes, nec suis parcere moribus sciunt. Ferocia sunt terrena desideria, quae non solum contra praecepta Conditoris, sed saepe etiam contra percussionum verbera duram atque insensibilem mentem reddunt. Sed filia ferocium solium non habet, quia mens, quae ad amorem mundi ex pravis desideriis nascitur, atque eisdem desideriis obduratur, in eo quod se terrenis concupiscentiis subjicit, sedem judicii amittit, nullique apud se solio praesidet, quia examine discretionis caret: quasi a judicii sui sessione repellitur, quia per exterioris desiderii concupiscentiam vagatur. Liquet enim, quod mens quae intus consilii sedem perdiderit, foras se per desideria innumerabiliter spargit; et [Col. 0276C] quia agere intellecta dissimulat, caecatur etiam ut nesciat quid agat: et saepe justo Dei judicio in sua voluntate relinquitur, et sub ea quae anxie appetit laboriosa mundi ministeria relaxatur. Unde et apte illic subditur: «Quia ultra non vocaberis mollis, et tenera: tolle molam, et mole farinam (ibid.) .» 268 Constat nimirum, quod tenerae suae filiae parentes parcunt, nec duris atque servilibus hanc operibus affligunt.
Omnipotens ergo Deus quasi teneram filiam vocat, quando dilectam uniuscujusque animam a laboriosis hujus mundi servitiis revocat, ne dum exterioribus actibus afficitur, ab internis desideriis induretur. Sed Chaldaeorum filia mollis, et tenera non vocatur, quia mens pravis desideriis dedita in [Col. 0276D] eo, quem anxie appetit, hujus saeculi labore relinquitur: ut foris mundo velut ancilla serviat, quae intus Deum ut filia nequaquam amat. Unde et molam tollere, ac farinam molere jubetur. Mola in gyro ducitur, et farina profertur. Unaquaeque autem mundi hujus actio mola est, quae dum multas curas congerit, humanas mentes quasi per gyrum vertit; atque ex se quasi farinas projicit, quia seducto cordi semper minutissimas cogitationes gignit. Nonnunquam vero qui quietus alicujus esse meriti credebatur, positus in qualibet actione denudatur. Unde illic protinus subinfertur: «Denuda turpitudinem tuam, discooperi humerum, revela crura, transi flumina (ibid.) .» In administratione quippe [Col. 0277A] operis turpitudo denudatur, dum vilis mens, abjectaque in actionis ostentatione cognoscitur; quae quieta prius magna putabatur. Humerum mens discooperit, quando opus suum, quod ignorabatur, ostendit. Crura revelat, quia quibus desideriorum passionibus lucris mundi inhiet, manifestat. Flumina etiam transit, quia actiones hujus saeculi, quae quotidie ad terminum defluunt, indesinenter appetit; dumque alia relinquit, alia sequitur, quasi semper de flumine ad flumen tendit.
Haec autem diximus, ut mens a solio sanctae intentionis excussa, et vagationis vitio dedita, in quo jaceat, monstraremus; quia si ad ea quae superna sunt, inhiare cessaverit, sub semetipsam [Col. 0277B] etiam indesinenter ruit. In alto autem figitur, si amorem temporalium deserens, ad spem incommutabilis aeternitatis ligatur. Nec nos his verbis illud astruimus, ut monachus pervicaci proposito in sua jugiter remotione permaneat, nec aliquando progredi, ubi violenta poposcerit necessitas, acquiescat; sed hoc potius suademus, quatenus id tanto parcius, tantoque rarius agat, quanto scit, quia vagando per saeculum, neque spiritualiter vivere, neque ad perfectionis culmen valeat, etiam si diligenter invigilet, pervenire.
Sed inter omnia hominum a suo proposito deviantium [Col. 0277C] genera, illud non mediocriter displicet, quod etiam ipsis sanctissimis eremitis quidam videntur admisti, quos idem pestiferae vagationis morbus exagitat: et (si dicere liceat) quasi Vertumnus, quoddam scilicet daemoniorum genus, vexat. Vertumni siquidem apud antiquos dicebantur daemones, quorum instinctu homines in vertigine positi reddebantur instabiles. Quibus nimirum illi non immerito videntur obnoxii, qui solo quadragesimali tempore 269 in cellulis commorantes, toto pene anni circulo huc illucque discurrunt, et sic vitam suam inaniter spatiando consumunt. Qui nimirum dummodo summotenus remotiora sectantes, modo in publicum crebrius prodeuntes, in utramque se vitam, contemplativam scilicet et activam, gloriantur extendere, [Col. 0277D] in neutram plenum salutis fructum probantur afferre: cumque sibi applaudant cum Jacob duarum conjugium speciali quadam copula foederari, deprehenditur illis propriae opinionis sententia in contrarium verti. Quibus nimirum contra consuetudinem et Rachel lippa, et Lia redditur infecunda; altera siquidem hebetatione visus obtunditur, altera sterilitatis animadversione feritur; quia videlicet hujusmodi homines, et per publicum discurrentes, utputa sinistrae opinionis apud populum habiti, nequaquam possunt spirituales Deo filios gignere, et velut ebrii de saeculo redeuntes, intima nequeunt penetrare. Quisquis enim desiderat ad illud inaccessibile lumen acie mentis attingere, necessarium sibi est interiores [Col. 0278A] oculos per diuturna vagationis spatia ab omni mundanae actionis labe purgare; ne dum ad summa speculanda oculos elevat, terrenae conversationis pulvis obsistat, et magis tenebras quas reliquerat, videat, quam lumen ad quod nititur, apprehendat.
Huc accedit, quod iis qui vitam suam sub hac inconstantia mutationis alternant, eo fit vita remotionis austerior, quo inolita vagandi consuetudine retrahuntur; ita ut eremitica dictrictio gravissimae difficultati, cella ipsa illis videatur horrori. Consuetudo enim facit monacho cellulam dulcem, vagatio videri [Col. 0278B] facit horribilem. Vagantibus cellula carcer est, permanentibus suave cubiculum; silentium perseverantem monachum vigilem reddit, extrinsecus venientem sopor deprimit, assuetum jejuniis corpus sobrietas roborat, affluentium epularum fluxus enervat. Vigilia moderata aciem humanae mentis exacuit, geminatio repetiti soporis obtundit. Confabulatio crebra in mente monachi esuriem parit, secreta remotio animam in assuetae continentiae rigore custodit. Saecularium negotiorum relatio animam passionibus desiderii facit obnoxiam, sacri eloquii assidua meditatio mundo reddit exstinctam. Paupertas monachi securitas est mentis, securitas mater est puritatis. Econtra rerum abundantia aculeos parit sollicitudinis, sollicitudo radix est anxietatis. Pedes illoti, [Col. 0278C] manus neglectae, inculta caesaries, quasi quaedam anchora est monachi in cella jugiter permanendi; e diverso accurata delicati corporis compositio lomes est, et occasio in publicum prodeundi.
Quisquis ergo vult, ut sibi eremitica vita dulcescat, profecto necesse est, ut in ea constanti animo jugiter perseverare contendat; nec alternet vicibus, si suave jugum Domini vult portare quietus. Vita namque eremitica continuata quidem est refrigerium, intermissa quoddam 270 videtur esse tormentum. Remotione quoque continua illuminatur anima, vitia deteguntur, et quidquid hominem de semetipso latuerat, aperitur. Cum aqua de vivario, remotis quae opponebantur, egeritur, pisces in siccum remanentes, humanos patiuntur aspectus: et a [Col. 0278D] nobis cum terrenae actionis fluctus elabitur quidquid in profundo procellarum emergentium subnatare consueverat, denudatur. Venator quoque oppilatis anfractibus, densis circumsepit saltuum lustra fruticibus, unumque pro multis aditum feris fugacibus ex arte relinquit, atque illic se vibrata stringendo venabula in insidiis ponit; sicque compendium sibi laboriosae venationis attribuit, dum pernicium ferarum vestigia, quae persequi per infinita nequiverat, in egressionis solo vestibulo negotioso otio quietus exspectat. Et nos cum vitiis ad pravi operis libertatem prodire nitentibus, terrenae actionis meatus occludimus, quasi uno in loco illis insidias ponimus, quia cum solis cogitationibus jugiter dimicamus. [Col. 0279A] Sicque vitiorum nostrorum bestialis feritas facile capitur, dum solum cogitationis humanae pervium singulariter custoditur. Auceps etiam cunctos undique gurgites ramalium densitatibus operit, atque ad unum hauriendae dulcis aquae locum confluere volucres praescripta necessitate compellit; dumque solus ille ad bibendum locus exponitur, circumposita muscipularum argumenta felicis aucupii proventione ditantur. Ut ergo diversis animi passionibus facile possimus laqueos captionis injicere, obtrusis negotiorum saecularium rivulis, adversus solos cogitationum impetus studeamus viriliter decertare, ut dum vitia nostra ab actione deterrita, solis cogitationum fluctuationibus advolant, facile in sanctae prudentiae laqueos cadant.
Notandum autem, quia saepe servus Dei per hujus mundi membra decipitur, dum ad dirimendas dissidentium lites, vel ad aliqua peragenda, ecclesiasticis scilicet usibus profutura, importunius invitatur: imminens namque periculum multorumque commune discrimen, nisi progrediatur, exaggerant. Quod si accesserit, cuncta ad suae voluntatis arbitrium, atque ad felices exitus proventura, multipliciter asseverant. Antiquus enim hostis videns militem Christi in procinctu sancti certaminis positum, non aliter posse a sui propositi fervore tepescere, machinatur uberioris cujusdam fructus superficietenus bonum [Col. 0279C] adumbrare, ut dum lucrum majus attenditur, bonum, quod in praesenti est, ad tempus quasi dispensatorie postponatur. Sed qui mendacis mundi consuetudinem frequenter expertus est, prudenter novit et vana suggerentium commenta respuere, et se ab infructuosi laboris exercitio graviter custodire. Apud quosdam namque absentis monachi auctoritas gravis est; si autem praesens adfuerit, nullius judicatur esse momenti. Saepe enim cujuspiam venerabilis viri litteris reverentiae honor impenditur, 271 qui personae, si adsit, indevotius exhibetur. Apud saeculares nempe religiosus quisque veluti pictura est. Pictura siquidem si procul assistat, inhianter, et cum aviditate prospicitur; si juxta sit, contemptibilis judicatur. Et spiritualis quisque carnalibus absens quidem [Col. 0279D] timori, praesens autem videtur despectui. Quod et Apostolus sibimet contigisse testatur, cum ait: «Epistolae graves sunt, et fortes, praesentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis (II Cor. X) .» Quos enim Epistolarum fortitudine et gravitate terruerat, his corporali praesentia despicabilis apparebat. Quid autem mirum, si justis quibuslibet viris ista contingant, cum et de ipso electorum capite, Redemptore videlicet nostro, non dissimile quid evangelica series asserat? «Herodes, inquit, viso Jesu, gavisus est valde; erat enim cupiens ex multo tempore videre eum, eo quod audierat multa de illo (Luc. XXIII) .» Sed videamus hoc tam magnum, tam diuturnum desiderium, quod in absentem Dominum [Col. 0280A] falsitas Herodiana tenuerat, in quem tandem exitum oblata vivendi facultate concluserit. Quod nimirum manifeste declaratur, cum paulo inferius subditur: «Sprevit autem eum Herodes cum exercitu suo, et illusit indutum veste alba, et remisit ad Pilatum (ibid.) .» Ecce quem vulpes illa malitiosa desideraverat, sprevit: quem videre cupiebat, illusit; et quia vitam non pro vivendi amore quaesivit, remittens eum ad Pilatum, in impietatis suae morte remansit.
Quisquis ergo in procinctu coelestis militiae positus ad supernae patriae municipium properat, studeat male blandientis mundi promissa respuere, abhorreat [Col. 0280B] se sub qualibet specie actionum saecularium laqueis irretire. Habet deputatum sibi propriae servitutis officium: sufficere sibi credat, si indictae sibi obedientiae praescriptum munus possit implere. Illud ad memoriam revocet quod scriptum est: «Cave ne in multis sint actus tui (Eccli. XI) .» Saecularibus relinquatur saecularia jura componere. Satis sit servis Dei perituro huic mundo se mortuos exhibere. Sicut enim absurdum est, bonis mala praeferre; ita etiam fatuum, optimum bono inferius judicare. Maria, quia optimam partem elegit, sufficere sibi credidit; nec se ad bona Marthae, frequens videlicet ministerium, reclinavit (Luc. X) . Moyses, quia ab humana conversatione remotus, bis quadragenario dierum numero jejunavit, bis etiam legem Domini digito [Col. 0280C] scriptam suscipere meruit (Exod. XXIV) ; Aaron autem, qui ad custodiam populi derelictus est, cognoscitur idola fabricatus (Exod. XXXII) .
Sic nimirum, sic plerumque contingit, ut qui propria non contentus, alienae progreditur saluti consulere, sui potius cogatur periculum sustinere; cumque alii, velut inter procellosa naufragia palpitanti, manum porrigit, ipsum quoque praecipitem vorax fluctus involvit. Tutius ergo est sub hujus vitae nocturna caligine, nos 272 in littore positos naufragantibus lumen ingerere, quam ad eos compassionis gratia cum propriae vitae periculo pernatare; quatenus ipsi per nos dato recti cursus indicio, sinum tuti portus attingant, non autem nos ad eos transfretantes vorago spumosi maris absorbeat. In [Col. 0280D] vertice montis Raphidim Moyses orabat, et duce Josue, Israel in convalle pugnabat. Sed si Moyses in adjutorium populi sui ad campestria descendisset, Amalech procul dubio Israelitarum caedentium terga percuteret. Si ille manus ad corripienda arma deponeret, facta suorum strage, facilem victoriam adversariis triumphantibus praebuisset. Quod nimirum patenter agnoscitur, si ipsa sacrae historiae series subtiliter attendatur, ubi dicitur: «Quia cum levaret Moyses manus, vincebat Israel; sin autem paululum dimisisset, superabat Amalech (Exod. XVII) .» Orantis ergo manus, manus praeliantium roborabant; et quia istae imbelles ad coelum patebant, idcirco illae dimicantes victoriam caesis hostibus [Col. 0281A] obtinebant. Illarum quidem fuit pugna, sed istarum non ambigitur fuisse victoria; quia ut illis daretur vincere, istae meruerunt divinitus impetrare. At contra, Balaam filius Beor, qui ad praelium cum Madianitis egreditur, cum his, quos jugulare decreverat, gladio trucidatur (Num. XXXI) . Et jure, qui proprio non est contentus officio, discrimini redditur obnoxius alieno. Infelix meruit inter bellantium cuneos hostilibus gladiis confossus occumbere, qui in pace positus per prophetiae oraculum ipsius belli potuisset exitum renuntiare.
Nequaquam sic Eliseus, qui nimirum Joram regem Israel adversus Moab properantem, non ad bella [Col. 0281B] secutus est, sed tantum sufficere credidit, quod ei successum belli et adfuturam concisis hostibus victoriam praedixit (IV Reg. III) . Sed cur dicimus, quia nequaquam in praelium regia castra secutus sit, cum et Naaman de remotis Syriae finibus veniente, et ostio domus suae cum equis, et curribus humiliter assistente, non limen egredi dignum duxit, non januam ut ingrederetur aperuit: sed per nuntium potius quae fuerint facienda, mandavit? Et certe Naaman isti multiplex mundanarum dotum suppetebat copia, quibus honorandus esse videretur. Sicut enim testatur historia: «Princeps erat militiae, vir quoque magnus apud dominum suum, et honoratus (ibid.) .» Per illum enim dedit Dominus salutem Syriae. Erat insuper, sicut scriptum est, vir fortis et dives. In [Col. 0281C] ipsa etiam expeditione positus, substantiae facultate non erat omnino vacuus. Tulerat enim secum, sicut legitur, decem talenta argenti, et sex mille aureos, decem nihilominus mutatoria vestimentorum quae etsi cujusmodi fuerint, Scriptura non dicat, gravibus tamen auri, argentique connumerata ponderibus pretiosa fuisse quis ambigat? Quanti sunt hodie qui monasticae institutionis professione censentur, quibus si tam potens, tamque famosus vir pro foribus dignaretur assistere, mox etiam 273 festinantes reverenter occurrerent, ut ingrederetur, humiliter obsecrarent, et non tam quae utiliter implerentur, quam quae libenter audirentur, assentationis verba proferrent? Qui etiam si tantopere [Col. 0281D] rogarentur, nequaquam suscipere oblata renuerent, praesertim si aliquantulum numerosior alendorum fratrum sibi conventus adesset. Eliseus autem Spiritus sancti discipulus, spe dives, thesauro fidei locuples, licet centum prophetarum filios sub disciplinae suae magisterio sustentaret, pecuniam sprevit, munera repulit, et impensae gratiae vicem recipere laudabiliter recusavit, ne videlicet quod gratis acceperat, ad dantis injuriam vendere videretur. Venienti autem Naaman nequaquam superbe, sed prudenter non assurrexit, ne videlicet alienigenae, et de terrena adhuc gloria praesumenti reverentiam exhiberet: nimirum jam tunc apostolicae dignitatis imaginem praeferens, quam Paulus postmodum expressam repraesentat, dicens: «Quandiu sum apostolus [Col. 0282A] gentium, ministerium meum honorificabo (Rom. XI) .» Nunquid enim minister humilitatis existimandus est, Naaman superbe fixisse pro foribus, qui de monte Carmeli in quo manebat, a femina se passus est pertrahi, et Sunamitem illam non solum comitatus, verum insuper est secutus? Nam cum illa diceret (IV Reg. IV) : «Vivit Dominus, et vivit anima tua, non dimittam te;» mox sequitur Scriptura, dicens: «Surrexit, et secutus est eam.» Nunquid etiam copiosa munera tumidi fastus supercilio respuit, qui a viro quodam de Balsalisa veniente, viles hordeaceos panes charitative suscipere non despexit?
Sed hic dum prophetae obstaculum, ne tumidae elationis arguatur, apponimus, in nosmetipsos exactoriae [Col. 0282B] quaestionis aditum aperimus. Potest enim adversus haec quae proponimus, quaestio hujusmodi fieri: Si tantus propheta, et panes de manibus offerentis accepit, et exire de eremo feminea supplicatione consensit; qua ratione monachus, vel saeculum frequentare non audeat, vel suscipere munera difficilius acquiescat? Ad quod nos sub compendio respondentes, nequaquam quid accipiendi licentiam monacho prorsus abscidimus, sed quo id temperatius, et cum discretione fiat, cum fraterna devotio postulat, suademus: nimirum ut necessaria quaeque, sicut propheta panes quibus indigebat, accipiat, et quae superflua judicaverit, sicut ille pecuniam, non admittat.
Quod autem Eliseus ad resuscitandum Sunamitis [Col. 0282C] filium, de montana remotione descendit, hujus temporis monachis potius est venerationi habendum, quam imitandum. Liceat sane monacho ad saeculum ex voluntate recurrere, quoties mortuum hominem ad vitam potuerit suscitare. Illud namque propheticum iter omnino cognoscitur, et virtute plenum per resurrectionis humanae miraculum, et typicum per significationis internae mysterium. Quid autem significet non otiosum creditur, si breviter apponatur. Sunamitis nempe filium puer ab Eliseo missus cum baculo non resuscitavit: per semetipsum vero Eliseus veniens, seque super mortuum sternens, atque ad ejus membra se colligens, huc illucque deambulans, et in ore mortui septies aspirans, hunc [Col. 0282D] ad redivivam lucem 274 protinus per mysterium compassionis animavit. Auctor siquidem humani generis Deus quasi mortuum puerum doluit, cum exstinctos nos iniquitatis aculeo miseratus aspexit. Et quia per Moysen terrorem legis protulit, quasi per puerum virgam misit. Per legem quippe Deus virgam tenuerat, cum dicebat: «Si quis haec vel illa fecerit, morte moriatur (Exod. XX, XXI) .»
A peccati igitur morte lex nos suscitare non valuit, sed ad statum vitae Deus aspirata mansuetudinis gratia clementer erexit. Sed puer cum baculo mortuum suscitare non valuit, quia Paulo attestante: «Nihil ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII) .» Ille autem per semetipsum veniens, et super cadaver se humiliter sternens, ad exaequanda sibi mortui [Col. 0283A] membra se collegit: «Quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II) .» Huc illucque deambulat, quia et Judaeam juxta se, et longe positas gentes vocat. Super mortuum septies aspirat, quia ad perceptionem divini muneris gratia septiformis Spiritus in peccati morte jacentes inflammat. Moxque vivens erigitur, quia is, quem terroris virga suscitare non potuit, per amoris spiritum puer ad vitam redit (IV Reg. IV) .
Quis ergo propheticum discursum jure audeat in exemplum trahere, cujus nimirum constat, quia neque virtutem, neque mysterium possit aequare? [Col. 0283B] Excubet igitur assidue bellator Christi in procinctu coelestis militiae lorica munitus fidei; pro castris sui imperatoris ad dimicandum paratus semper assistat, ne fortassis extra castra vagantem reperiens eum gladius hostilis absumat. Donec Abner commilitonum castris interfuit, adversariorum cuneis terribilis exstitit; postquam vero arma deposuit, rudioris adhuc militis gladio, caesi nuper Asael poenas exsolvit (II Reg. II) . Uriae quoque si propriae domus hospitium placuisset, sententiam procul dubio regiae indignationis, ac fraudis evaderet. Sed quia extrinsecus in alienis, quam in proprio dormire cubiculo maluit, auctores suae mortis litteras ad castrorum urbem obsidentium principem reportavit (II Reg. XI) .
Et quidem fuit olim tempus, quo bona annuntiantibus mundus egebat, sed elapsa sunt, ac evoluta tempora, quibus religiosus quisque potuerit saecularibus fructuose consulere, et in mente carnalium spiritualia non inutiliter seminare. Nunc infelices quique verba vitae fabulas deputant, et salutaribus monitis licet aures adhibeant, ea tamen servare declinant. Porro si fidei oculos ad transacta reducimus, velut fructuosos ramos in sterilia degenerasse vitulamina, praeteritum in hoc praesens saeculum invenimus.
Quis enim non miretur, quod Ninive, spatiosa nimis [Col. 0283D] et incomparabilis civitas, ad vocem unius hominis tam facile a sua pravitate 275 convertitur; et innumerabilis populus, non solum cum parvulis et mulieribus, sed etiam cum jumentis ad poenitentiam revocatur (Jon. III) ? Quis hoc tempore, non dicam infirmae aetati, vel sexui, sed ipsis etiam viris praesumat jejunia triduana praescribere, ut nec aquam bibere, nec quidquam omnino cibi liceat degustare? Ecce apud gentiles bruta etiam pecora ad prophetae vocem triduanos cibos levant; cum et ipsi homines sub evangelica disciplina, ultra diem jejunare contemnunt. Illi ad poenitentiam uno praedicante unanimiter confluunt; isti praedicatorum turbas indesinenter audiunt, et obedire nullatenus [Col. 0284A] acquiescunt. Quis etiam non obstupescat, quod omnes viri Juda et Benjamin, quicunque uxores alienigenas duxerant, ad praedicationem Esdrae sacerdotis non solum illicita connubia dissolverunt, sed et omnem sobolem quae ex eis genita fuerat, abjecerunt (I Esdr. X) ? Quis nesciat quantus virorum amor circa uxores proprias vigeat, quanta circa filios pietas paternum pectus astringat? Quis ignoret ad dissolvendum duplex hujus necessitudinis vinculum, quo moerore, qua amaritudine se potuerunt viscera humana concutere? Quo vehementissimi doloris incendio paternus affectus, conjugalis animus compulsus est aestuare? Habentes tamen veram circa Deum pietatem, ad nihilum redegerunt falsae pietatis imaginem; atque ut essent in spiritu [Col. 0284B] veraciter pii, facti sunt contra carnem et sanguinem laudabiliter rigidi. Armaverunt se contra jura naturae, ut naturarum Auctori fideliter militarent. Obliti sunt erga filios, quod fuerant genitores, ut veri patris ipsi ascriberentur haeredes; atque ut supernae pacis sibi foedera resarcirent, conjugalis tori copulam resciderunt. Nesciunt servare matrimoniis fidem, ubi fides melior ad proprium recalescit auctorem. Quibus utique convenienter aptatur quod per Moysen dicitur: «Qui dixit patri suo et matri suae, nescio vos; et fratribus suis, ignoro vos, et nescierunt filios suos, ii custodierunt eloquium tuum, et pactum tuum servaverunt (Deut. XXXIII.) »
Quis, rogo, nunc possit incestuosa conjugia quantumvis instantissima praedicatione rescindere? [Col. 0284C] Quis valeat, non dicam populum, sed vel unum hominem ad illiciti matrimonii repudium provocare? Clamant sacri canones, humanae in tantum scelus vindicant leges, obsistunt praedicatores Ecclesiae: et cuncta haec perditis hominibus velut aniles naeniae risum potius movent, quam ad corrigendi piaculi lamenta compungant. Ecce insuper hoc anno, sicut nostis, per Romanae sedis antistitem bis congregatum est synodale concilium, ubi denuo omnes incestuosi juxta canonum decreta, ecclesiastica sunt communione privati.
Sed quis ex tot millibus hominum saltem unum vidit ab infausti foederis abominatione divulsum? Imo ne profundiori juste clamitantis absorberetur hiatu, quis eorum post haec, Ecclesiae limen terere [Col. 0284D] destitit? Aut quis insuper ista considerans, ab eorum se familiaritate removit? In omnes itaque lethalis leprae contagium serpit, quia nimirum omnes eorum complices apostolicae excommunicationis nexus astringit. Enimvero quisquis conjugalis prosapiae 276 titulis insignitur, quisquis male blandientis formae avita venustate mulcetur, praesertim si largioris substantiae dotibus affluit, vel subcrescentis sobolis indoles spem sibi futurae posteritatis infundit; consultius judicat a Deo manifeste recedere, quam adeo lucrosi matrimonii glutinum disgregare. Si vero his contraria evenerint, atque luxuriae calamitatis incommoditate percellatur, ipse vir falsae consanguinitatis lineam texit, et inaudita [Col. 0285A] proavorum nomina per multa argumenta confingit, atque senes quosdam in hujus allegationis testimonium advocat, quos tamen per vitae terminum sublatos e medio non ignorat. Ipse itaque sibimet accusator, et reus crimen impingit, scelus exaggerat, atque adminiculum, quo ex tam periculoso naufragio enatare possit, inquirit.
Eat ergo nunc monachus, salutiferum vitae suae otium deserat, vitamque suam sub specie lucrandi animas, inania sectando, consumat. Quis enim Simoniacus nostrae commonitionis instinctu sua se aliquando sponte deposuit? Quis alieni juris violenter invasor, paterno solo depulsos in patrimonia sublata restituit? Quis in campo bellicosis armatorum cuneis constipatus, si ex aequo congredi potuit, [Col. 0285B] obstaculo sequestrae pacis ad propria nisi fuso sanguine repedavit? Quis exactor egeno debitori praefixum chirographo fenus indulsit? Quis debitor creditoris haeredibus bonae fidei jura servavit? Omnia in orbe confusa, cuncta pietatis ac fidei decreta convulsa. A judicibus justitia venditur. A legisperitis veritas tenebroso cavillatoriae argumentationis colore fuscatur. Venales sunt siquidem leges, et pecunia justificat delinquentes. Aurum nunc ipsis senatoribus praesidens in tribunalibus judicat, et velut imperator quidam pragmaticae sanctionis edicta promulgat. Sicut enim rex in secretalibus adytis de regni statu, de rerum summa deliberat; quodammodo sic aurum et latet in occulto, et sententiam depromit in publico. In sudario angusto concluditur, [Col. 0285C] et decisis negotiis calculos judiciales apponit. Plerumque enim quos causa condemnat, mendax pecunia praemio dignos procaciter asseverat; econtra, quos conscientia testatur innoxios, statuit impia coram judicibus reos. Nummus nempe momenta legibus tribuit, atque ad suum intellectum obscuras sententias falsus interpretator inflectit. Nummus cor judicum circa divites oleo impietatis emollit; erga pauperes vero ad exercendum vigorem rigidae animadversionis impellit. Nunc igitur avaritia malorum omnium radix, uberius pullulat, et tanquam virosae propaginis ramos per totum orbem feralium vitiorum portenta dilatat.
Haec nimirum tempora apostolico denuntiantur oraculo, dum Timotheo futura praedicit: «In novissimis, inquit, diebus erunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus inobedientes, ingrati, scelesti, sine 277 affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes speciem quidem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) ;» atque his praemissis, illico subjungit: «Et hos devita (ibid.) .» Nunquid usque ad mundi hujus terminum Timotheus perventurus erat, cui cum pravitates hominum in novissimis diebus [Col. 0286A] futuras Apostolus enumeraret, protinus ut devitaret adjecit? an potius in unius persona discipuli, illis mandatum hoc communiter indidit, quos adhuc deputatos officio juxta finem saeculi fore praevidit? Igitur dum non dicit: His praedica, his verba vitae denuntia, sed «hos devita,» profecto modernae temeritatis insolentiam arguit, atque ab infructuosa tumidos quosque praedicatione compescit.
Quid ad haec nos monachi dicimus, qui mensurae nostrae metas excedimus, atque jus nobis alieni muneris usurpatorie vindicamus? Si Paulus discipulum in hoc ipso specialiter constitutum ab incorrigibilium praedicatione prohibuit, qua nos audaciae nota corripimur, qui nequaquam nobis delegato praedicationis officio, importune nosmetipsos ingerimus, et [Col. 0286B] nostra salute postposita, alienis quasi profectibus inaniter insudamus?
Cedat ergo, cedat sterilis cura negotii. Superfluum judicetur infructuoso indulgere labori. In semetipsa mens totis collecta viribus redeat, adversus infatigabiles adversarios pervigil se ad certamen accingat. Charitatis quidem visceribus erga omnes intrinsecus affluat, ad exteriora vero se causa alienae salutis extendere supervacuum ducat. Ad se venientibus monita salutis impendat, nullius hortatu leviter propriae quietis lucra postponat. Imperialis edicti pagina veredario discurrente defertur; bullatae nobis apochae ab auctore sedis apostolicae diriguntur; synodus congregatur, religiosis viris totius concilii summa committitur. Solotenus illico se monachus [Col. 0286C] flectat, honorem sacris litteris reverenter exhibeat; hujus tamen expeditionis munus a se alienum irretractabiliter ducat, reputans intra se: Quid mihi cum regibus terrae? quid mihi cum synodali conventu? Sufficiat mihi peccatis meis flendis insistere; satis mihi sit me huic mundo mortuum exhibere.
Nolite, quaeso, monachi, nolite sub ecclesiasticae compassionis specie regum aulas irrumpere; nolite aures principum velut salutaria suggerendo, fastidiosa importunitate pulsare; credite experto, credite in hujus gratiae studiis non leviter fatigato. Imperatoriae namque majestati saepe quae suggerenda videbantur expressimus; a summis pontificibus invitati, [Col. 0286D] synodalibus conciliis interfuimus; sed qui hoc tempore ista prosequitur, tanquam si semina crederet arenosis littoribus videatur.
Saepe namque in conciliis synodalibus positi, quosdam sibi feraliter conscios praesidere 278 in numero sacerdotum vidimus, non modo sui securos, sed ultro etiam ad aliorum crimina defendenda impudenter accinctos: qui nimirum, ut ferebatur, et cum Simone prius emerant (Act. II) , et cum Giezi postmodum charismatum dona vendiderant (IV Reg. V) . Quorum tanta vis erat ad excusandas excusationes in peccatis, ut inter caetera mala, etiam Simoniacae [Col. 0287A] haereseos non modo defensores, sed viderentur potius assertores. Quis ad istorum invidiam monachus mutire praesumeret? Quis ad arguenda crimina, vel justitiam declarandam, vendicare sibi jus libertatis auderet? Illico saevirent, illico in nos durae suggillationis arma corriperent, et praemisso jurgio, silentium imperarent, inter se scilicet hoc modo invicem conquerentes: Ad concilium hoc judicaturi convenimus.
Sed, o nova praesumptio! mortuorum sententiis subjacemus, et episcoporum sunt judices facti, qui legaliter sub eorum fuerant legibus constituti. Quibus aliquando respondetur: Venerabiles Patres, et domini, sicut vobis specialiter praerogatum est judicare, ita etiam minoribus Ecclesiae membris competit [Col. 0287B] quod sentiunt in commune conferre; nec ulla canonum auctoritas prohibet juniores quae Ecclesiae ducunt profutura depromere, dum tamen ventilata negotia pontificalis judicii debeat clausula terminare. Si quando ergo hoc, aut aliquid hujusmodi illis cum humilitate suggeritur, nequaquam patienter admittitur: sed quidquid a nobis in synodo dictum est, totum ad invidiam nostram superbo vocabulo judicium nuncupatur.
Haec breviter idcirco perstrinxerim, ut in me quilibet inexpertus discat, sibimet etiam a talibus declinare quam diligenter expediat. In uno siquidem praevadante colligitur, utrum a subsequenti exercitu ignotae aquae tuto fides habeatur. Protinus se ab impetu proprii cursus institores venalium reprimunt, [Col. 0287C] cum vel unum ex suis redire a nundinis vacuum non distractis mercibus cernunt. Quem ruralibus curis intentum frequenter seges negata delusit, quamplures a sterilis arvi cultura compescuit. Cum scrutator fluctuum labore frustratus, vacua lassus lina reportat, facile jam nudatos a perlustrandis inopis aquae finibus revocat. Sic nimirum me, non mihi soli, sed et cunctis fratribus meis talia tentasse sufficiat, ut dum unius labor inutilis fuisse perpenditur, non uni, sed multis a supervacui laboris impendio cautela praebeatur.
[Col. 0287D] Quisquis ergo monachus perfectionis culmen festinat attingere, intra remotionis suae se claustra cohibeat, spirituale otium diligat; discurrere vero per saeculum, velut mersare se in lacum sanguinis, perhorrescat. Tot enim criminum magis ac magis in dies mundus contaminatione polluitur, ut quaelibet sancta mens sola ejus consideratione foedetur. 279 Et dum veteribus nova semper augentur, quid aliud agitur, quam Antichristi via procul dubio sternitur, ut jam ultra finem saeculi in mundum veniens, sine offendiculo liber ingrediatur? Et cum illius via nihil aliud prorsus quam nostra sint absque dubio scandala, eadem causa debet vestigia nostra compescere, quae illi spondet liberis posse gressibus […] tare.
[Col. 0288A] Reprimatur ergo quilibet frater nunc in angusto suae remotionis ergastulo, ut infinitae magnitudinis domus sibi paretur in coelo. Jeremias ait: «O Israel, quam magna est domus Dei, et ingens locus possessionis ejus: magnus, et non habet consummationem, excelsus, et immensus!» (Baruch. III.) Nunc se vinculo divini timoris obstringat, ut postmodum jus verae libertatis obtineat. Requiescens in Christo, reputet nil sibi commune esse cum mundo; ut quod Joannes apostolus jubet, non solum corde, sed et corpore ipso conservet: «Nolite, inquit, diligere mundum, nec ea quae in mundo sunt. Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in eo (II Joan. II) .» Clarescat servum Christi, nulla mundum affectione cordis diligere, atque ad hoc probandum [Col. 0288B] corporalibus etiam hunc fastidiat gressibus frequentare. Ipsa porro corporalis abstinentia piae mentis odium comprobet, ut quo quisque a noxia mundi notitia magis alienatus, eo arctiori Deo familiaritate jungatur. Nunc flebilis, et moerens defixos in terram oculos teneat, quos ad eum videndum, qui venturus est in nubibus coeli cum potestate magna, et majestate (Matth. 26) , tunc laetus attollat, sicut scriptum est: «Respicite, et levate capita vestra, quoniam pinquat redemptio vestra (Luc. XXI) .»
O quam ad pronuntiandum brevissima verba, quam ad pertractandum medullitus infinita sententia! videlicet cum reprobi ejulantes tremefactis visceribus dicent: «O montes, cadite super nos, et colles, [Col. 0288C] operite nos a facie Sedentis in throno (Luc. XXIII) .» Cum denique «sol oscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo (Matth. XXIV) » Tunc nimirum cum videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt, et plangent se super se omnes tribus terrae. Quae autem mens humana concipere, quae lingua valeat explicare quantum erit tunc electorum gaudium, quam inenarrabilis laetitia beatorum, cum periclitante mundo, ipsi de caetero subjacere periculis desinunt, et venienti immortali Sponso accensis lampadibus tripudiantes occurrunt! (Matth. XXV.) Cum membra mundi ad perferenda tartareae combustionis supplicia corruunt, ipsi ad percipienda inaccessibilis gloriae praemia felices assurgunt! Cum illorum vita repente mors immortalis intercipit, istorum [Col. 0288D] mortalitatem virtute resurrectionis absorptam, incorruptio gloriosa consumit! Hoc cunctis saeculis admirandum singulare spectaculum incessanter sibi mens sancta proponat. Hanc tremendam venturae discussionis imaginem assidua prae oculis meditatione depingat. Jam se vir electus ad tribunal raptum Judicis deputet, jam se in examine positum ad reddendam rationem divinis quaestionibus perurgeri formidabiliter penset. Mundo se extraneum reddat, ut Deo propensioris gratiae largitate familiaris adhaereat. Hoc itaque modo mortuus vivat, a 280 terrenis vexationibus se subtrahat, ac velut in sepulcro jam positus, in solo Creatoris sui desiderio suaviter requiescat. Sicque in Deo vita ejus abscondita, [Col. 0289A] quatenus apparente Christo, et ipse cum eo apparere mereatur in gloria (Coloss. III) . Amen.
Nunc igitur, fratres charissimi, alter scilicet teres forma coenobitarum, alter imitandum eremiticae conversationis exemplum, ad vos styli hujus articulum revoco, ut quibus primordium incipientis intenditur, in eos etiam consequenter peracti opusculi clausula terminetur. Videtis igitur, quam celeriter brevis haec vita pertranseat, videtis, quia mundus hic vicinum sui terminum indiciis jam evidentioribus clamat. Tellus enim genitalibus effeta humoribus, quodammodo invita aratrum tolerat, dum ferre [Col. 0289B] fructus suis cultoribus negat; et velut anilis alvus, dum sanguis in corpore, vulva marcescente, frigescit, etiamsi procreandi studium non defuerit, ad gignendam tamen sobolem non assurgit. Aqua etiam nihilominus sterilitatem patitur, ut jam piscator retibus impendium deneget, dum inopis capturae quaestus duris per elementum liquidum laboribus non respondet. Nec te, aer olim fecunde, praeteream, qui nunc, dum diversis tendicularum argumentis in volucrum captione non provenis, nimirum aucupes casso labore frustratos, ad exercitium rurale remittis; et quos dudum ad sublimia captandis tuis muneribus faciebas intentos, jam ut meminerint, cui sustendandae vitae adminiculum acceptum referre debeant, alumnae terrae reddis obnoxios: quique [Col. 0289C] tunc largus quaelibet grossiora edulia tuis jubebas deliciis cedere, jam nunc ad te manum retrahens, vilia facis oluscula, velut accuratas epulas, mensas divitum infercire.
Mundus itaque, ut praedictum est, quasi longo lassatus jam senio per cuncta sua membra probabiliter indicat quia cursus sui terminos diutius non elongat. Huc accedit quod homines nunc in juventute senescunt, et juvenili adhuc decore vernante intempestivis canis verticem spargunt. Nimirum quos propria dictat aetas immaturae venustatis adhuc flore virescere, senex mundus quodam violentae auctoritatis imperio secum praecipit decrepitos apparere. Quo fit ut sicut cavernosae arboris poma mox ut producta fuerint, ante maturitatem corruunt: ita [Col. 0289D] nimirum homines acerbo, ut ita dixerim, exitu priusquam ad aetatis plenitudinem veniant, moriuntur.
Cum itaque mundus praecipitem et jamjam protinus prae oculis imminentem sui cursus minetur occasum, homines etiam quotidie immaturo praeventi rapiantur interitu, quid restat nisi ut hoc brevi puncto, quo vivimus, lapsura quaeque velut jam lapsa despicere, et ad ea quae permanent, pleno fervidae mentis studeamus desiderio festinare? Ecce non levia currentibus praemia proponuntur, et itineris nostri 281 stadium quotidie breviatur. Nulla ergo vitae praesentis offendicula nostri cursus iter impediant, nullas nobis moras carnalis illecebrae torpor innectat. [Col. 0290A] Quisque jam ad promissa munera perspicacis fidei oculos dirigat, et a brutis [ f. abjectis] ignaviae vinculis obviantia quaeque terrenae pravitatis obstacula robustae spei penna transcendat. Ecce enim qui de longinquo vocaverat, manum jam appropinquantibus porrigit; et quasi teneros filios vacillantibus nutantes poplitibus firmat, blandeque ac leniter in gremium suae charitatis invitat.
Adeamus ergo cum fiducia thronum gloriae (Hebr. IV) , arripiamus tantae insignia pietatis; et quod temeritatis fuerat quaerere non promissum, pudoris sit nolle suscipere vel oblatum. Dedignemur jam coenosi hujus mundi lutum saepius corporaliter terere, cujus amorem Deo inspirante didicimus libero mentis pede calcare. Ab eo itaque, quem non diligit [Col. 0290B] animus, ipse etiam corporeus reprimatur incessus: indignum censeamus visitationis nostrae frequentia, qui de nostra gliscit triumphare ruina. Inimicitias mentis ipsa quoque testetur absentia corporalis, nec crebro nostros mereatur ille discursus, quorum foedare consuevit obtutus; solusque in insidiarum suarum foveas incidat, qui nostris assidue gressibus deceptionum laqueos parat. Sic sic frustratas fraudum suarum excubias lugeat, dum nobis in pace quiescentibus nocturnae nostrae profectionis aditum callidus insidiator explorat.
Sufficiat autem nostrae discursioni divini campus eloquii. Per hunc campum jugiter gradiamur, in eo delectabiliter spatiemur. Licet illic liberis gressibus per parilem sacrarum historiarum planitiem currere. [Col. 0290C] Possumus etiam per mysticae intelligentiae profunditatem quodammodo praeruptorum illic montium celsitudinem repere. Illic perfruemur fidelium amicorum dulci colloquio, illic diversi apparatus, epularumque coelestium juge convivium. His dapibus inhians fidelis anima, assiduae lectionis alimento vegetata robur accipiat, et purissimae orationis adipe saginata pinguescat. Relinquatur fames saeculi fastidientibus convivium mundi. Nos autem illas didicimus epulas esurire, quae et famelicis satietatem assolent cum jucunditate tribuere, et tamen satiatis nesciunt fastidium generare. Quae nimirum epulae et mentis nostrae stomachum suaviter replent, et tamen cloacarum secessibus nihil debent. Nihil enim de se prorsus egestioni relinquunt, sed ad praebendas vires [Col. 0290D] per omnium se venarum poros, cunctorumque viscerum penitus interna diffundunt.
282 His itaque coelestis mensae dapibus mens intenta inexplebiliter vacet, his oculus solerter invigilet; lingua articularis styli verba percurrat; cor, quae leguntur, intelligat, et mysterii latentis arcana revolvat. Hoc pabulum sacra animalia per assiduae retractationis studium jugiter ruminent, quae nimirum a ventre scientiae ad memoriae guttur saepius iterata meditatione redundent. Has, inquam, dapes mens jejuna semper esuriat, ab his vero nunquam satiata recedat; sed quo magis expletur, eo rursus ad earum appetitum avidius accendatur: sicque omnes sensus nostros circa istas vitales epulas occupemus, [Col. 0291A] ut cunctis causarum saecularium negotiis insensibiles facti, vere mortui mundo, soli vivamus Deo; quatenus ipse auctor, et instructor felicissimi hujus ferculi, illis suis convivis nos dignetur ascribere, qui ex ore Veritatis merebuntur audire: «Ego dispono vobis sicut disposuit mihi Pater meus, regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) .»
Omnipotens Deus, qui charitas est (I Joan. IV) , fratres charissimi, sancto cordi vestro clementer inspiret, ut pro me peccatore dignemini semper orare.
Concludendum est igitur, quia sicut ab his cavendum est, quos moderna synodorum concilia ab ecclesiastica [Col. 0292A] societate repellunt; ita et ab illis nihilominus declinandum, quos antiqui Patres eliminandos esse decernunt. Hoc loco beatus Damianus loqui videtur juxta Ecclesiae morem, qui ejus aetate servabatur. Ante concilium enim Constantiense in universum prohibebatur fidelibus participare cum excommunicatis, cap. Cautum est 11, qu. 3. et cap. Cum desideres. Et alibi saepe. Verum in concilio Constantiensi, per Martini V Constitutionem, quae incipit: Ad evitanda multa scandala, quam et Leo X in concilio Lateranensi, sess. 11, confirmavit, eamque refert Martinus Navarus in Summa, cap. 27, num. 36, cujus adhuc meminit Didacus, Covarr. in cap. Alma mater, I par. Relect. paragr. 2, decretum est, «Licere fidelibus communicare excommunicatis, exceptis duobus, iis videlicet, qui nominatim fuerint denuntiati, aut notorii clericorum percussores.» Juxta quod decretum, nostri doctoris zelum et sententiam interpretabimur.
Sit nomen Domini benedictum.
De perfectione monachorum
In hoc libello praeceptoris, ut ita dicam, officio fungitur. Nam cum monachorum sui temporis corruptos mores et instituta deplorasset, eosdem saluberrimis praeceptis ad perfectionem instituit: quid fugere debeant, quid amplecti, ut ad optatam laborum metam, certaminumque palmam pervenire possint, solerter erudit. Et quidem pene totus in eo est, ut eos posthabitis terrenis cupiditatibus, non ob poenarum formidinem, sed sua sponte ad Deum ardenter amandum invitet, et ad ipsam virtutum arcem, charitatem, quasi manu perducat. Hac regia velut semita patefacta, ad reliquos deinde virtutum calles digreditur, patientiam scilicet, humilitatem, obedientiam, compunctionem, poenitentiam, et contemplationem, quibus tanquam clarissimis gemmis monachi cujusque animus ornatus, non ad externa duntaxat intuentium oculos, sed ad ipsius interni spectatoris conspectum pulcher et formosus apparet. Ubi generatim ad omnes locutus est, tum demum singillatim unumquemque sui officii admonet, abbates, praepositos, caeterosque cujuscunque aetatis ad bene beateque vivendum juxta praescriptam a majoribus normam informans.
[Col. 0291B] Domno O. . . . venerabili abbati, et sancto conventui, PETRUS peccator monachus devotissimae servitutis obsequium.
Pauperculo debitori licet solvere nequeat omne quod debet, excusationi tamen est, id perexiguum offerre quod habet. Saepe nimirum rusticus, qui pecuniam feneratus acceperat, exactori suo olerum duntaxat advexit xenium, et mox cautionis suae chirographo rediit absolutus. Ego itaque, qui beneficiis vestris magna debeo, viles litteras mitto; viles, inquam, mea rusticitate, non suo genere, videlicet quae et divinae voluntatis indices, et veterum novorumque gestorum depositariae sint fideles.
[Col. 0291C] Itaque non ignoratis, fratres mei, quod gemens loquor, ad quantum sancti fervoris lapsus sit, imo proclivius quotidie labi non desinat noster ordo defectum, ut jam omnium pene mandatorum negligenter obliti, sola professionis hujus videamur veste contenti. Sub religionis enim specie saeculariter vivimus, et violato disciplinae genio, dum nos per illecebrarum fluxa dissolvimus, velut a nobilitatis nostrae titulis degenerantes, monachorum nomen inaniter [Col. 0292B] possidemus. Ac si spurius puer patris quidem se censeri nomine gaudeat, sed generis sui degenerata conditio legibus hunc ab haereditate repellat. Nam et Ismael et filii Cethurae omnes indifferenter Abrahae filii dicebantur. Sed cum ad successionum jura perventum est, Isaac legitimo filio tota in integrum haereditas traditur; concubinarum autem filiis tantummodo munera tribuuntur. «Spuria, inquit Salomon, vitulamina non dabunt radices altas (Sap. IV) .» Nec vos, quaeso, quod loquor, in vestram vertatis injuriam. Nostis enim, quia fomes apte congeritur, ubi scintilla saltem ignis superesse videtur; illic autem quis inaniter sufflat, unde calorem penitus exbalasse considerat? Ego etiam, nisi per Christi gratiam de vobis meliora confiderem, relictis aliis, exhortationis [Col. 0292C] 285 stylo vos etiam prosequi supervacuum judicarem.
Quapropter, charissimi, in vires vos, Christo auxiliante, colligite, ejusque militiam, in cujus arma jurastis, non segniter, non enerviter, sed fervide potius ac viriliter bajulate, ut rudimenta conversationis vestrae, quae adhuc in quodam meditullio posita sunt, non ad nihilum, quod absit, per negligentiam redeant, sed per continui fervoris instantiam [Col. 0293A] ad perfectionis culmen excrescant. Mementote quod angelo Sardis Ecclesiae dicitur: «Esto vigilans, et confirma caetera, quae moritura erant; non enim inveni opera tua plena coram Deo meo (Apoc. III) .» Quia enim plena coram Deo ejus opera non invenerat, moritura etiam illa, quae jam bene gesta fuerant, perhibebat. Si enim quod mortuum in nobis est ad vitam non accenditur, hoc etiam exstinguitur, quod quasi adhuc vivum tenetur. Perdit quippe quod egerat, qui quod faciendum est non consummat. Quid enim prodest si in materno utero formari corpus incipiat, et tamen ad naturalis incrementi plenitudinem non pertingat? Non enim vos latet de qua sobole dicitur: «Mulier cum parit, tristitiam habet, quia venit hora ejus; cum autem peperit puerum, jam non meminit [Col. 0293B] pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundo (Joan. XVI) .»
Abortivum plane opus Deus non approbat, qui personarum et officiorum, conditionum et ordinum actus in statera providae discussionis examinat, et diversas habet lances per singulos ordines. An ad trutinanda regis opera stateram habilem non habuerat, eaque actus illius appenderat, cui per manus articulum in pariete describebat: «Regnum tuum appensum est in statera, et inventus es minus habens? (Dan. V.) » Atque idcirco praesto subjunctum est: «Divisum est regnum tuum, et datum Medis et [Col. 0293C] Persis (ibid.) .»
Si ergo regnum simul et vitam illis Deus omnipotens abstulit, non ob aliud crimen, nisi quia tam boni operis, quale regem decuerat, in eo plenitudinem non invenit; quid de nobis est sentiendum, qui sub professione manastica et scandere perfectionis excelsa promisimus, et adhuc tamen sub torpore desidiae in imperfectionis nostrae convalle jacemus? Ut quid homo totis nisibus non satagit implere quod instat? Ob id saltem ne perdat omne quod praeterito labore quaesierat. Nam quantumlibet itineris quisque perrexerit, quid, quaeso, proficit si ad locum propositum non attingat? Porro, si quispiam regi vehementer infensus, non aliter redire in gratiam possit, nisi centum argenti libras [Col. 0293D] appenderit, certus quia post solutum exactionis regiae debitum, non solum gratiam, sed et magnae cujusdam dignitatis erit infulas accepturus; nunquid non fatuus erit si nonaginta novem libras, quae publicis aerariis illatae jam fuerant, perire patitur, nisi sola una 286 quae de ratione remanserat, persolvatur? Nonne melius est ut modicum id quod restat plene solvatur, et gratiam simul cum dignitate homo recipiat, quam et quod datum est, perdat, et, quod terribilius est, in Regis indignatione permaneat?
Dedimus, fratres, ut confidenter dicam, dedimus nonaginta libras argenti regi nostro Christo, pro cujus intuitu possessa reliquimus, conjugium sprevimus, esum carnium devitamus, mundi pompas et [Col. 0294A] gloriam perhorrescimus, nitorem saecularis habitus humili veste mutamus. Magna sunt haec, ardua sunt, fateor, magisque supernae retributionis muneribus compensanda; sed adhuc restat unde praefixum debeat pondus impleri, ut in gazophylacium Regis aeterni mereatur admitti. Quaeritis quid sit hoc: Occurrit mihi protinus, ut vobis ista respondeam. Obedientia, charitas, gaudium, pax, patientia, caeteraeque virtutes, quas gentium praedicator enumerat (Galat. V) . Sed volo compendiose perstringere, quo menti vestrae valeat facilius, ac per hoc arctius inhaerere. Itaque nihil est aliud nisi fervor in Deum et mortificatio in temetipso. Si enim apostolica in nobis sententia viveret, qua dicitur: «Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes [Col. 0294B] (II Cor. VI) ;» quia carnalis amor non haberet ubi se intra nostra diffunderet, necessario se omnis nostra delectatio in Deum suspensa transferret: et illic noster ignis exsiliens viveret, quia intra nos diffundendi se spatium non haberet. Prudens etenim vir, et ad salutis suae custodiam vehementer intentus, tanta reprimendis vitiis sollicitudine semper invigilat, ut perfectae mortificationis cingulo lumbos suos et renes, ventrem una cum lateribus undique circumstringat. Quod nimirum tunc fit, cum pruriens gula reprimitur; cum lingua procax sub silentio cohibetur; cum auris a detractionibus clauditur; cum oculus aspectare quae sunt illicita, prohibetur; cum retinetur manus, ne creduliter feriat, pes ne vagabundus inaniter pergat; cum resistitur cordi, ne prosperis [Col. 0294C] alienae felicitatis invideat, ne quod suum non est, per avaritiam concupiscat, ne se ab amore fraterno per iracundiam dividat, ne se super caeteros arroganter extollat, ne titillanti luxuriae ex delectatione consentiat, ne se vel in moerorem immoderatius deprimat, vel laetitia lenocinantem resolvat. Quia igitur humana mens penitus vacare non valet, ut cujuslibet rei se amore non occupet, cum hoc virtutum muro undique circumcluditur; qui se circa se nequaquam dilatare permittitur, supra se necesse est rapiatur.
Hoc itaque modo cum mens nostra in suo coeperit [Col. 0294D] auctore quiescere, et ex illa jam dulcedinis intimae suavitate gustare: mox quidquid divinae legi judicat esse contrarium, respuit; quidquid a supernae justitiae regula discrepat, abhorrescit. Hinc plane vera mortificatio 287 nascitur; hinc fit, ut homo Redemptoris sui bajulans crucem, mundo mortuus videatur. Itaque jam non fabularum gaudet ineptiis, non otiosis acquiescit diffluere verbis; sed psalmis, hymnis et canticis spiritualibus vacat, remotionem quaerit, latibulum expetit; colloquentium officinas, publicum claustra monasterii forum deputat; angulis gaudet, secreta rimatur: et ut liberius conspectui sui Creatoris assistat, in quantum praevalet, etiam colloquia humana declinat.
[Col. 0295A] Hic itaque vir postquam urbes hostium subruit, postquam regum in spelunca latentium colla calcavit et perdidit; postquam maritima, campestria ac montana regna subvertit, quid jam restat, nisi ut repromissionis terram cum triumphatore Josue tranquilla pace possideat? alioquin quid prodest, quod deserentes Aegyptum, diviso mari Rubro transivimus, si in deserto nunc per quadraginta annorum spatia coarctamur, et nec ad ollas carnium redire jam possumus, nec terram lacte melleque manantem jure possessionis intramus? Dormimus, stertimus, et sub ignaviae torpore marcemus.
Merito itaque nobis ad opprobrium dicitur, quod septem tribubus necdum possessiones habentibus idem Josue dixisse perhibetur: «Usquequo, inquit, [Col. 0295B] marcetis ignavia, et non intratis ad possidendam terram, quam Dominus Deus patrum vestrorum dedit vobis (Josue XVIII) .» Stultus denique miles est, qui satagit vincere, si non studuerit ante pugnare; nimis delicatus est, si ante nititur obtinere victoriam, quam egrediatur ad pugnam. Frustatur agricola, si antequam desudavit serere, ambiat triturare; cum constet, quia quisquis desiderat frumenta colligere, prius necesse sit frutices simul cum vepribus exstirpare. Et revera divina voce peccatori homini dicitur: «Terra tua spinas et tribulos germinabit (Gen. III) ;» ut autem terra ista valeat esse ferax segetum, patiens sit ante ligonum, et vomerum; quatenus diversis afflictionibus, perfectaeque poenitentiae disciplinis exculta, velut uberum proventu frugum, sic [Col. 0295C] adornetur omnium fecunditate virtutum.
Ad hanc profecto agriculturam typice impellebat Josue filios Joseph, cum eis de parvae sortis funiculo conquerentibus, diceret: «Si populus, inquit, multus es, ascende in silvam, et succide tibi spatia in terra Pherezaei, et Raphaim, quia angusta est tibi possessio montis Ephraim (Josue XVII) .» Nam, ut rem ad id quod propius adjacet, non incongrue referam, in angusta se montis Ephraim possessione cohibuit, qui sola B. Benedicti regula contentus esse decrevit. Sed audi, quomodo te ad montem Josue novus impellat, et ad latiora possessionum spatia festinare praecipiat: «Regulam, inquit, hanc descripsimus, ut hanc observantes aliquatenus, vel honestatem morum, vel initium conversationis nos demonstremus [Col. 0295D] habere.» Ecce mons Ephraim. Sed quoniam angustam hic possessionem esse perpendit, mox ad altiora, simul et latiora transmittit: «Caeterum qui festinant, inquit, ad perfectionem, sunt doctrinae sanctorum, sive collationes et instituta Patrum,» et caetera: quae quoniam vobis notissima novimus, hic apponere superfluum judicamus.
Sed, o utinam, quia tepidi atque degeneres nequaquam ad altiora contendimus, hujus saltem parvi montis angustias naviter sulcaremus; ut nullus in eadem regula mandatorum angulus sub negligentia delitesceret, quem nostri laboris, et exercitii aratrum non [Col. 0296A] sulcaret. Nam ubicunque duriora, vel quantumlibet altiora praecepta conspicimus, illuc aratrum nostri sudoris immittere, velut in praeruptum montem, vel in vivum lapidem formidamus. Volumus siquidem annumerari inter cuneos militum, sed insignia non curamus habere virtutum. Ad oculos quidem hominum praetendimus honestatis imaginem, sed in conspectu occulti Judicis habere negligimus veritatem. Nonnulli namque (quod sine gemitu dicere nequeo) sic ad novae religionis transeunt ordinem, ut tamen praeteritae vitae nunquam deserant vetustatem: hi nimirum Gabaonitae sunt, non Israelitae. Notum quippe est, quod Gabaonitae mortis timore perterriti, ad Israeliticum populum cum fraude et calliditate venerunt, ita ut se veteribus vestimentis induerent, panes etiam [Col. 0296B] siccos, utres, saccos, calceamenta, atque omnia simul inveterata portarent: quibus scilicet, postquam impetrato foedere vita donatur, consequenter etiam fraus patefacta cognoscitur: quos Josue comperto dolo sub maledictione damnavit, et aquae gestatores, lignorumque caesores perpetuo jure constituit (Jos. IX) .
Qui sunt autem Gabaonitae, qui ad Israelitas mortis formidine transeunt, nisi ii qui ad servitutis divinae militiam non perfectionis amore, sed tremefacti scelerum suorum immanitate confugiunt? Sed eorum nonnulli veste, non mente mutati, siccos panes ad esum portant, quia azyma adhuc sinceritatis et veritatis ignorant (II Cor. V) . Vetustis vestibus conteguntur, quia in veteri adhuc homine constituti, [Col. 0296C] novum induere nesciunt, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Ephes. IV) . Postremo omnia videntur inveterata, quae gestant, quia in praeteritae vitae vitiis perseverant, non obtemperantes praecipienti Apostolo: «Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae (ibid.) ;» nec illa eis sententia congruit, qua dicitur: «Vetera transeunt, et ecce facta sunt omnia nova (II Cor. I) .» Ad novitatem quippe superficietenus venientes, re ipsa in vetustate persistunt; quia emendationem et novam conversationem in suis moribus non ostendunt. Tales itaque maledictione plectuntur, nec ad sortiendam cum Israelitis haereditatem aliquatenus admittuntur. Non enim ex illorum numero sunt, quibus dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis.» [Col. 0296D] Aqua autem insipida est, et ligna dura. Ligna ergo caedere, et aquas vectare jubentur; quia gustus intelligentiae spiritualis ignari, duris atque insensibilibus exterioris exercitii negotiis occupantur. Sic igitur aliquam quidem in exterioribus videntur utilitatem Ecclesiae serviendo conferre: sed quia serviliter vivunt, haereditatem inter Israelitas nequeunt possidere.
Talium tamen nonnulli si frequenter admoniti fuerint, si eis correctionis severitas adhibetur, si poena gravis irroganda proponitur, si terror denique [Col. 0297A] tremendi judicis intentatur, de servitute ad libertatem veniunt, et ad capessenda cum caeteris jura haereditariae possessionis assurgunt. Quorum scilicet typum tribus illae tenuerunt, quae et prius praecipiente Moyse, deinde Josue exsequente, ad maledicendum sunt constitutae. Sic enim Scriptura testatur: «Omnis populus, et omnes majores natu, ducesque ac judices stabant ex utraque parte arcae in conspectu sacerdotum qui portabant arcam foederis Domini, ut advena, ita et indigena: media eorum pars juxta montem Garizim, et media juxta montem Hebal. Porro ii qui stabant juxta Garizim, benedicebant factores legis; qui vero juxta Hebal, maledicebant transgressores legis (Deut. XXVII; Jos. VIII) .» Quid enim designant isti, qui benedictionis funguntur [Col. 0297B] officio, nisi eos procul dubio, qui non poenarum metu, sed spe coelestium praemiorum, et perfectionis amore, ad servitia divina confugiunt, et jugiter Deum sanctae conversationis operibus benedicunt? Quid autem illi, qui ad maledicendum positi sunt, nisi eos qui non amore perfectionis aestuant, non desiderio gloriae coelestis anhelant, sed ad hoc tantum quae in lege praecepta sunt, servant, ut gehennae poenas evadant?
Ad maledicendum itaque missi sunt, ut dum maledicunt, ipsi ad conscientiam redeant, et perpendentes poenas in Scripturis peccatoribus constitutas, a perversitate peccandi se vel timore compescant. Hinc est plane quod illae tribus quae ad benedicendum constitutae sunt, nobiliores sunt, filii videlicet [Col. 0297C] uxorum; quae autem ad maledicendum, ignobiles, utputa ancillarum, id est, Gad et Aser, Dan et Nephtalim, inter quos erat Ruben, qui maculaverat torum patris, et Zabulon Liae ultimus.
Notandum autem, quia omnes stetisse circa arcam foederis referuntur, quia omnes tam nobiles quam ignobiles, ac per hoc sive tepidi, sive in Dei amore ferventes, a sancta Ecclesia non recedunt. Hoc autem a Moyse quidem praeceptum, sed longe post Josue est exsecutione completum. Quid per Moysen nisi lex; quid per Josue nisi Evangelium figuratur? Benedictionem ergo justis debitam, et maledictionem peccatoribus irrogandam, non solum lex vetusta praedixerat, sed evangelicae novitatis gratia manifestat. Sed quanquam isti sint nobiles, ideoque benedictionis [Col. 0297D] potiantur officio: ignobiliores illi ac per maledictionis formidinem terreantur; quia tamen adversus hostes unanimiter dimicant, quia communi laboris instantia promissam terram sibi vindicare desudant, omnes simul admittuntur ad sortes, et non diverso jure fiunt sibimet invicem cohaeredes. Verumtamen valde clarius est, ut ferventes atque robusti nobilium inveniamur titulis insigniri, 290 quam molles in aliquo degeneri compellamur ignobilitate notari.
Fugiamus ergo Hebai, contemnamus multo magis et Gabaonitas, ut neque exterioribus implicatos servilis nos conditio deprimat, neque solo gehennae timore constrictos inter ignobiles filios desidiae torpor [Col. 0298A] abducat. Vindicemus virtutum armis haereditatem nostram, ut possessionis nostrae terminos assiduae culturae sudoribus dilatemus. At fortassis desides quique respondeant, quod filios Joseph tunc dixisse Scriptura commemorat: «Non poterimus, inquiunt, ad montana conscendere, cum ferreis curribus utantur Chananaei, qui habitant in terra campestri (Jos. XVII) .» Alta quidem petunt, sed eos, qui in imis habitant, pertimescunt; quia ad arcem nituntur festinare virtutum, sed carnalium vitiorum diffidunt superare posse conflictum; quibus tamen ignobiliter requiescere non conceditur, sed illico respondetur: «Populus multus es, et magnae fortitudinis, non habebis sortem unam, sed transibis ad montem, et succides tibi, atque purgabis ad habitandum spatia, [Col. 0298B] et poteris ultra procedere (Jos. XIII) .» Imo ut audaciam timidis praebeat, ipse Deus omnipotens clamat: «Ego sum, inquit, qui delebo eos a facie Israel.» Et Josue coelestis militiae bellatores hortatur, ac facilem de hostibus victoriam pollicetur: «Nolite, inquit, timere, nec paveatis: confortamini, et estote robusti; disperdet enim Dominus cunctos hostes vestros, adversum quos dimicatis (Jos. X) .»
Praeterea, dilectissimi, ut vobis tanquam complicibus, et unanimibus in Christo familiariter loquar, quamdam in plerisque monasteriis teneri consuetudinem novimus, quam ut vos abdicetis, humiliter [Col. 0298C] suademus. Nonnulli namque rectores fratrum plus tribuentes monasticae regulae quam expediat, quibuslibet a saeculo venientibus, etiam si graviter lapsi sunt, aliam poenitentiam non imponunt, nisi tantum communem monasterii ordinem servare praecipiunt quod profecto quam sit inconsideratum, quam in humanum, quam penitus indiscretum, quisquis sapit, intelligit. Hi nimirum auditores suos in Hebalitarum ignobilitate constituunt, dum poenitentiae fervorem tollunt, dum non post solutum debitum amore perfectionis ad alta conscendere; sed poenarum semper terrore constrictos, et cautione fenoris obligatos docent sub degeneris ignaviae torpore languere; ut non cum his qui juxta Garizim sunt, secure Dominum benedicant, sed circa Hebal potius cum [Col. 0298D] ancillarum filiis maledictionum jacula pertimescant. Qui haec enim agit, quid distet inter decem millia talenta et centum denarios, non attendit. Nam si jus discretionis inspicitur, unusquisque quo magis gravatur offensis, eo majori gravandus est pondere satisfactionis. Facilius quippe debitor solvitur, qui mutuatus est unciam, quam ille qui libram; nec pari 291 emendatione plectendus est qui ovem rapuit, et ille qui bovem.
Nam si diligenter attendimus, ipsos quoque apostolos disciplinae nostrae principes, et Christiani dogmatis duces, juxta prioris vitae culpas laborum invenimus inter se invicem habuisse distantiam. Nam Paulus quia se in nece Stephani crudelis admiscuit [Col. 0299A] (Act. VIII) , plura quam caeteri, passionum supplicia toleravit; Petrus autem nuptiarum sordes abluit cruore martyrii (II Cor. XI) [ Vide scholia ad calcem opusculi ]; at Joannes, quia virgo eligitur (Joan. XXI) , caeteris omnibus plus amatur; et quoniam in puerili aetate mundo subtractus graviter non deliquit, non poenas martyrii patiendo (I Cor. XV) , sed suaviter et quiete quasi dormiendo migravit. Et cum praedicator ille egregius dicat: «Ego sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei (I Cor. IX) ;» cum corpus suum castiget, servitutique subjiciat (I Cor. IV) ; cum quod aliis ipse concedit, de Evangelio nihil accipiat, sed de manuum suarum laboribus vivat; cum ille plus omnibus laboret, et tamen [Col. 0299B] non se comprehendisse formidet (Philip. III) : si ille, inquam, inter tam magnifica virtutum opera non confidit adhuc in apostolatu, quid nos infelices et miseri tantum praesumimus de nostrae desidiae monachatu? Quisquis sane ad religionis hujus ordinem confugit, finem malis imponit.
Sed quid prodest a peccatorum perpetratione desistere, nisi et haec ipsa quae perpetrata sunt, studeat quis districtae poenitentiae satisfactione delere? Sed quia mihi fortasse non creditur, quid ex hoc in Pastorali libro perhibeat beatus papa Gregorius, inquiratur, ubi ait: «Admonendos esse qui peccata deserunt, nec tamen plangunt, ne jam relaxatas aestiment culpas, quas etsi agendo non multiplicant, nullis tamen fletibus mundant.» Quae videlicet tam [Col. 0299C] plena, tam evidenti illic sunt ratione digesta, ut quisquis diligenter illa perlegerit, ex hac re de caetero dubitare non possit; nos autem his apponenda non ducimus, quia prolixitatis fastidium devitamus. Et revera quomodo de reatus sui relaxatione securus est, qui ad locum poenitentiae veniens, poenitentiam non observat?
At fortassis objicitur, quia praeter id quod commune est, speciale cuiquam venienti de saeculo jejunium in regula non jubetur. Ad quod facile respondemus: quia B. Benedictus sua quidem praecepta monachis edidit, sed judicantes de peccatoribus sacros canones non destruxit, imo omnia catholica scripta firmavit: conversis plane dedit praecepta vivendi; peccatoribus autem poenitentiam non donavit, [Col. 0299D] alioquin murmurare possunt, et juste conqueri tam ii qui in puerili aetate, quam qui a gravibus custoditi ad conversationem veniunt, si eumdem vivendi modum tenere cum his qui criminibus gravati sunt, compelluntur. Nam si aliter jejunare nunquam debemus, nec aliam agere poenitentiam, nisi quae in eadem regula sancta praecipitur, cur ibi jussum est (S. BEN. Reg., cap. 53) : «Ut jejunium a priore frangatur propter hospites, nisi praecipuus jejunii dies sit?»
Age nunc, lege, percurre, revolve folia, solerter investiga, et dies ille jejunandi praecipuus, qui hic in transitu dicitur, ostende ubi 292 sancti doctoris auctoritate jubetur; et cum invenire non poteris, [Col. 0300A] necessario confitere, quia sanctus vir non sola quae scripsit observare nos voluit, et dum sua condidit, edicta Patrum praecedentium non cassavit. Sed ne me quis temeritatis incessat, tanquam qui sacrum ordinem derogando dijudicem, atque depretiem, nos sanctae professioni tantum tribuimus, ut et secundicerium apostolici ordinis, et secundum nihilominus fateamur esse baptismum. Sed dico quod dictum est, cum princeps apostolorum quibusdam ad conversionem venire volentibus dicat: «Poenitentiam agite: et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) ;» qua igitur mente securus est, qui transactas culpas flere negligit, quando ipse summus pastor Ecclesiae huic etiam sacramento addendam poenam credidit, quod principaliter peccata dimittit? sancta nimirum [Col. 0300B] regula illis est sub tanta discretionis arte disposita, illis specialiter sub tantae moderationis libramine temperata, qui spontaneo desiderio, et perfectionis amore gratis saeculum deserunt, non propter eos, qui scelerum immanitate deterriti, fugere necessario compelluntur. His, inquam, qui amore veniunt obedientiae, non his qui trahuntur timore gehennae: desiderantibus scilicet augere gratiam, nec praecaventibus vitare vindictam. Quod in ipso libri principio manifeste colligitur, si ad quem sua verba Spiritus sanctus dirigat, subtiliter attendatur.
Spiritum sanctum dico. Neque enim vir sanctus, tantaeque cultor humilitatis protinus ut in verba prorumperet, magisterii cathedram, et praecipue [Col. 0300C] pii patris sibi privilegium usurparet, dicens (S. BENED. Reg., cap. 1) : «Ausculta, o fili, praecepta magistri, et inclina aurem cordis tui, et admonitionem pii patris libenter excipe.» Sed ille servum suum propriae vocis organum fecit, qui similiter in ipso vaticinii incipientis exordio clamare per Isaiam coepit: «Filios, inquit, enutrivi, et exaltavi (Isa. I) .»
Videamus ergo cum scribere incipit, quibus verba dirigit, ad quod hominum genus omnem vim secuturae elocutionis intendit; ait enim (S. BENED. Reg., cap. 1) : «Ad te ergo nunc meus sermo dirigitur, quisquis abrenuntians propriis voluptatibus, Domino Christo vero regi militaturus, obedientiae fortissima atque praeclara arma assumis.» Quantum ergo ex [Col. 0300D] sancti viri verbis colligere possumus, magis ad discendam obedientiam, quam ad peragendam poenitentiam regulae hujus schola cognoscitur instituta; non ut sive peccatores, sive justos excludat, vel unum genus hominum respuat; sed quia omnem vim et intentionem ad edocenda obedientiae praecepta constituat.
Verum dum haec scribimus, non ignoramus nos quosdam fratres offendere, eos videlicet, qui arbitrantur et absolutionem criminum, et virtutum clausulam in sola duntaxat conversione constare; nobis autem sufficiat respondere, quia dum ista proferimus, nulli juxta Apostolum, laqueos injicere volumus, sed ad hoc tantum quod bonum est, provocamus [Col. 0301A] (I Cor. VII) . Cur autem haec tantis protraham, quia non alienum videtur, exponam. Quidam nempe frater ad nos de monasterio venit, quid in laicali vita commiserit 293 confessus est. Porro debebatur illi septuaginta, si recte teneo, annorum poenitentia, sicut nobis ex sacrorum canonum sententia videbatur. Erat autem fere jam septennis in habitu religionis; cumque quaereremus pro his peccatis quantum jam poenitentiae peregisset, respondit: Domino quidem abbati se cuncta fuisse confessum, sed eum praeter communem monasterii observantiam, nullam sibi poenitentiam indidisse; quia perhibuit solam conversionem pro omnium peccatorum suorum absolutione plene sufficere. Quid dicam? Fateor, res mihi valde displicuit; despexi, horrui, et hominem [Col. 0301B] deceptum esse clamavi: nimirum qui poenitentiam necdum haberet inceptam, quam diversis afflictionum modis jam habere potuerit consummatam.
Vobis autem, charissimi, et haec et alia multa displiceant, quae decepti homines, dum se recte agere arbitrantur, ignorant: atque, ut in aliis, quae non agenda sunt, libera possitis auctoritate corrigere, ipsi cautius evitantes abominanda monstrate. Ut autem ad illud redeam, sancta regula quasi ampla quaedam, capax et spatiosa domus facta est ad omnia genera hominum capienda, pueros videlicet et senes, fortes et debiles, deliciosos, multimoda [Col. 0301C] morum inaequalitate diversos. Non ergo debemus vana nosmetipsos securitate decipere, nec omnem clementiam regulae nostris quasi licenter usibus arrogare. Licet enim via publica cunctis itinerantibus pateat, indiscretus ille viator est qui totam occupare divaricatis gressibus tentat. Singulorum totus est fons, qui in medio profluit; sed insolenter agit qui totum vindicare propriis usibus concupiscit. Ita nimirum et de remissione sanctae regulae dicimus, et hortamur, ut unusquisque frater, qui de sua est salute sollicitus, ad possibilitatis suae conscientiam redeat, et de remissione regulae non tam quod licet, quam quod necessitas postulat, in proprios usus assumat. Aliud quippe quod ex auctoritate praecipitur, aliud quod misericorditer indulgetur. [Col. 0301D] Sed quod praecipitur, non sine peccato negligitur; quod autem indultum est, bonum est si dimittitur, non malum est, si completur. Sed si ipsius regulae verba diligenter inspicimus, quod dicere volumus, facilius approbamus. Nam cum dicit alicubi (S. BENED. Reg., c. 41) : «Infirmorum condescendentes imbecillitati, credimus minam vini singulis sufficere per dies; quibus autem donat Deus tolerantium abstinentiae, propriam se habituros mercedem sciant.» Quid aliud de vino monachis, quam quod Apostolus de communi amplexu conjugibus dicit? «Hoc autem, inquit, dico secundum indulgentiam, non secundum imperium (I Cor. VII) ;» ubi mox addit: «Volo autem omnes homines [Col. 0302A] esse sicut meipsum; sed unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic (Ibid.) .»
294 Aliud itaque volebat Apostolus, et aliud permittebat. Volebat siquidem omnes homines esse sicut semetipsum, hoc est, conjugalibus negotiis alienos: sed quia id omnibus persuadere non poterat, necessitate coactus, nuptias permittebat; melius esse judicans, ut nuptiarum lecto, velut infirmi jacerent, quam ut in luxuriae voraginem decidentes, cervices effringerent. Sed beatus qui audit Apostolum quod vult praecipientem, non quod non vult ignoscentem. Sic itaque auctor sanctae regulae librato discretionis examine, alia ex auctoritate praecipit, alia propter imbecillitatem fragilium necessitate [Col. 0302B] permittit. Nam cum dicit (S. BENED. Reg., c. 48) : «Licet legamus vinum monachorum omnino non esse;» et alibi (cap. 49) : «Licet omni tempore vita monachi Quadragesimae debeat observationem habere, tamen quia paucorum est ista virtus,» et multa similia; quid est aliud quam si dicat: alta quidem ostendo, sed poplitibus teneris adhuc vos claudicare conspiciens, per plana deduco; si cui autem possibilitatis vigor accesserit, deserat ima quae invitus indulgeo, teneat alta quae volo? Nimirum melius est quidem salvari animam in Segor, quam sulphureo in Sodomis igne consumi. Melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII) . Sed quam gloriosius est ad montana conscendere, quam in parvulae Segor obscura ignobilitate jacere.
[Col. 0302C] Et ut ad id quod nostrum est redeam, melius certe est in spiritali ordine vel segniter vivere, quam funditus in mundana conversatione perire. Sed quam elegantius est omnia vitiorum portenta festinanter elidere, et ad virtutum culmen aestuanti desiderio festinare, quam sub tempore desidiae in sola suscepti ordinis securitate dormire. Ac si promulgator sanctae regulae suis auditoribus dicat: Suscipientes quidem quod indulgeo, non peccatis, sed non suscipientes, mercedem habetis: admissa siquidem misericordia non incurritis poenam, sed propter Deum dimissa pertingitis ad coronam: et haec quidem speciali crimine non depressi; alioquin quisquis se meminit illicita perpetrasse, versa nunc vice debet a licitis abstinere: et qui [Col. 0302D] commisit superbe prohibita, debet nunc humiliter abdicare concessa. Plerique enim molliter suaviterque viventes si aliquando suadentur, ut quantumlibet vel parum saltem arctioris viae arripiant institutum, mox ratiocinium sibi defensionis obtendunt, dum quispiam eorum sic ait: Vivo, inquit, ut jubeor, dum rebus concessis utor, legis meae mandata conservo: deinde ut tanquam victor de superiori contendere videatur, in audaciam prosilit. Nunquid, inquiens, regula ab his, et hujusmodi, licentiam tollit? Nunquid non mihi haec et illa concedit? Verum quisquis ista contendit, inter voluntatem, necessitatemque scriptoris discernere necdum didicit: et alia secundum indulgentiam permittit, [Col. 0303A] alia secundum imperium praecipi non cognovit.
Hic itaque in deserto moriturus est, quia dum in carnis suae voluptatibus ignobiliter habitat, ad obtinendam sui juris terram per laborum certamina non desudat; sive cum Rubenitis et Galaaditis antequam Jordanem transeat, figitur, atque ideo terram lactis et mellis 295 possidere post triumphum cum aliis tribubus non meretur, intentionis suae terminum posuit: et quia adhuc in expeditione positus, jam domi se habitare credit, ad haereditatis suae funiculum, ubi vera est requies, et secura tranquillitas, non attingit.
Omnis denique nostra conversio, et abrenuntiatio saeculi ad nil aliud, nisi ad requiem tendit; sed haec requies sic acquiritur, si prius homo diversis certaminum laboribus exercetur, ut, cessante postmodum omni perturbationum strepitu, per gratiam contemplationis transferatur animus ad indagandam speciem veritatis. Sed cum ad hanc requiem, sicut dictum est, non nisi per labores et certamina pervenitur, quomodo quis ad requiem pervenit, qui necdum ad certamina ipsa, quae in medio sunt constituta, descendit? Quo enim pacto quis valeat aulam ingredi regiam, si eam, quae prae foribus est, nondum transivit arenam? Qui propaginare non didicit, qui palmitum sarmenta non secuit, qui glebas [Col. 0303C] sarculis nunquam fregit, qui vomeribus novalia non sulcavit, quomodo excussis paleis in horreo frumenta recondere, aut plenis musto canalibus vinaria poterit amovere?
Porro non obscurum est quod Laban duas filias habuit, quarum juniorem Jacob in conjugium concupivit, ad cujus tamen amplexus pervenire non potuit, donec majorem ignarus, atque ideo invitus accepit. Sed quia rem scientibus loquor, non mihi multis elaborandum est verbis. Laban quippe dealbatio interpretatur. Quis autem ad Deum convertitur, nisi ut deposita peccatorum nigredine per remissionis gratiam dealbetur? Sicut ipse pollicetur dicens: «Si fuerint peccata vestra quasi vermiculus, tanquam nix dealbabuntur (Isa. I) .» Quod felix [Col. 0303D] ille peccator postulabat, cum diceret: «Mundabor, lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L) .» Lia interpretatur laborans; Rachel, verbum, sive visum principium. Sed si Scripturam diligenter attendimus, nec uno quidem die servisse Jacob propter Liae desiderium reperimus, sed per totas illas annorum hebdomadas pro sola Rachel servituti subjacuit; insuper et ipsam Liam ad illius intuitum toleravit. Quis enim ad Deum idcirco convertitur, ut labores et aerumnas, ac tentationum certamina patiatur? Omnis enim Deum quaerentis intentio hoc sperat, ad hoc spectat, ut ad requiem quandoque perveniat; et in summae contemplationis gaudio, velut in pulchrae Rachel amplexibus requiescat; [Col. 0304A] videlicet ut per verbum quod audit, scandat ad videndum principium quod quaesivit.
Sed necesse est ut hunc diversorum certaminum labor exerceat, antequam ad quietis intimae suavitatem, quam concupiscit, attingat. Prius servitute deprimitur, ut jure postmodum ad perfectae libertatis titulos provehatur. Septem vero annis sub dealbationis gratia servit, cum septem ea quae ad proximi dilectionem 296 pertinent, Decalogi mandata custodit: videlicet ut primo timore constrictus, atque ideo servitutis jugo depressus, saltem a vetustae legis incipiat institutis (Exod. XX) , ut nimirum parentes honoret, ut non moechetur, non occidat, non furetur, non falsum testimonium proferat, non uxorem alterius, non rem proximi concupiscat. [Col. 0304B] Quibus rite servatis, non mox, ut sperabat, ad contemplationis oblectamenta perducitur, ut velut exspectata diu Rachel pulchritudine perfruatur; sed Lia sibi per noctem inopinata supponitur, quia inter humanae hujus ignorantiae tenebras tolerantia sibi laboris injungitur. Ex qua tamen jam numerosam sobolem suscipit, quia uberes spiritualis lucri per hunc laborem fructus acquirit.
Hanc itaque tolerat, ut ad illam quandoque perveniat, quam perseveranter amat. Suadetur ergo ut alios septem annos servire desudet, quia profecto necesse est ut adhuc alia septem praecepta conservet, sed jam aliquanto liberior, non legalia tanquam servus, sed evangelica sicut gener: videlicet ut sit pauper spiritu, sit mitis, lugeat, esuriat, sitiatque [Col. 0304C] justitiam (Matth. V) ; sit misericors, mundum cor habeat, sit postremo pacificus. Enimvero vellet homo si fieri posset, nullas quidem laborum molestias agendo, vel patiendo perferre, sed protinus in ipsis sui tirocinii rudimentis ad pulchrae contemplationis delicias pervenire; verumtamen hoc non in terra morientium fit, sed in terra viventium; quod significare videtur illud quod a Jacob dicitur: «Non est, inquit Laban, in loco nostro consuetudinis, ut minores ante tradamus ad nuptias (Gen. XXIX) .» Nec absurde major appellatur, quae prior est tempore. Prior est enim in hominis eruditione labor boni operis, quam requies contemplationis. Expletis itaque duabus hebdomadibus, altera videlicet legis antiquae, altera evangelicae gratiae, mox ad diu desideratae [Col. 0304D] Rachelis pervenitur amplexus; quia quisquis pertingere ad divinae contemplationis oblectamenta desiderat, prius necesse est ut utriusque Testamenti peragere mandata contendat.
Sed quia electus quisque perfectionis suae limite non contentus, filios etiam Deo gignere spirituali fecunditate desiderat, postquam conjugale foedus Jacob cum duabus sororibus iniit, ad propagandum uberioris germen sobolis, ancillas quoque ad generandi usum suscipere non refugit (Gen. XXX) , atque ut omnia spiritualibus intelligantur redundare mysteriis, ipsa quoque ancillarum nomina sub mysticis [Col. 0305A] sunt enuntiata figuris. Nam Bala interpretatur inveterata. Sane quia intellectum spiritualis substantiae nudis verbis humana lingua nequit exprimere, quandoque doctrina sapientiae per quasdam corporeas similitudines audientem nititur informare. De veteri autem vita, et carnalibus sensibus dedita, corporeae cogitantur imagines: quarum videlicet ad docendum usus assumitur, cum aliquid ex incomprehensibili et incommutabili essentia divinitatis auditur. Rachel itaque maluit 297 utcunque filios ex ancilla suscipere, quam omnino sterilis permanere; quia doctrina sapientiae, sive gratia contemplationis, per exteriorum scientiam, vel visibilium rerum formas, auditoribus intimat quidquid de invisibilibus intra arcana mentis [Col. 0305B] occultat; et sic quodammodo per ancillam filios accipit, dum per eam, quae sub se est, scientiam, spirituales Deo filios parit; Zelpha vero interpretatur os hians.
Haec igitur ancilla illos figurat, quorum in praedicatione evangelicae fidei os quidem hiat, sed cor non hiat. De quibus videlicet scriptum est: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Matth. XV) .» Et de quibus Apostolus: «Qui praedicas, inquit, non furandum, furaris (Rom. II) .» Verumtamen ex hac ancilla haeredes futuros aliis Lia filios accipit; quia saepe per tales etiam praedicatores activa vita multos regni filios adoptavit. De quibus Veritas: «Quae dicunt, inquit, facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) .» Et Apostolus: [Col. 0305C] «Sive, inquit, occasione, sive Christus veritate annuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo (Philipp. I) .»
Sed jam sufficiat, quod sacrae mentionem historiae hucusque protraximus, qui seriatim Scripturas exponere propositum non habemus. Hoc tantum in his considerandum esse perpendimus, quia sicut Jacob Rachelis solius intuitu omnes illas mulieres accepit, ex quibus filios genuit, sic quisquis sub dealbationis gratia constitutus, fructificare Deo spirituali fecunditate desiderat, necesse est ut per omne quod agit, ad contemplationis semper gratiam tendat.
Sed quid ad haec dicimus, cum videamus in domo Laban nonnullos sub tanti torporis atque desidiae negligentia vivere, ut neque Rachelis ambiant pulchritudinem, neque etiam circa Liae se videantur exercere laborem? Hi profecto sunt, qui in monasteriis constituti, neque per remotiorem vitam, sive per assiduae orationis instantiam ad gratiam contemplationis anhelant, neque sub jejuniorum se, diversorumque laborum districtione castigant. Hujusmodi plane vel conjugiis omnino liberi, vel ancillarum tantummodo complexibus sunt contenti, quia vel inertis ignaviae potiuntur otiis, vel si quid agunt, non ad hoc tendunt, ut activae vel contemplativae [Col. 0306A] vitae perferant fructum, sed ad hoc potius ut proprii arbitrii, suaeque voluntatis expleant appetitum.
Hi sunt denique, qui ad quaelibet peragenda negotia huc illuc votiva jugiter vagatione discurrunt; et dum quiescere nesciunt, videri velut obedientes volunt: sicque morbum vitii quo laborant, superducto velamine virtutis obumbrant. Hi nimirum non idcirco laboribus atteruntur, ut obediant, sed ideo suis praepositis obedire deliberant, ut laborandi materiam non amittant, otium videlicet tolerant, labore fruuntur; quia vagationem, quietem, molamque negotiorum volvere, suavem deputant voluptatem. Sunt enim quaedam animae paralyticae 298 quae se gaudent crebris discursionibus agitare. [Col. 0306B] Quisquis enim corporeae paralysis languore constringitur, saepe ministrorum vexatione concutitur, et sic agitationibus refovetur. Hi certe, spirituales videlicet paralytici, vel solis ancillis dicendi sunt esse conjuncti, atque ideo eorum filii nullatenus ad haereditatis capessendae jura perveniunt; vel si liberas habere se putant, non ancillas, ut ita dixerim, propter filias Laban, sed perverso ordine filias sibimet foederare volunt propter ancillas; quia non ad hoc laborant, ut obediant, sed ad hoc potius obediunt, ut laborent. Nec more Jacob, ad activam, vel contemplativam vitam fructus suorum operum referunt; sed sive de activa quid in sua operatione demonstrent, sive de contemplativa aliquid verbis enuntient, non in his spiritualis utilitatis expetunt [Col. 0306C] fructum, sed propriae tantummodo voluntatis aucupantur arbitrium.
Ut autem cum stomacho loquar, ex istorum numero sunt ii, qui grammaticorum vulgus adeunt, qui, relictis spiritualibus studiis, addiscere terrenae artis ineptias concupiscunt: parvipendentes siquidem regulam Benedicti, regulis gaudent vacare Donati. Hi porro fastidientes ecclesiasticae disciplinae peritiam, et saecularibus studiis inhiantes, quid aliud quam in fidei thalamo conjugem relinquere castam, et ad scenicas videntur descendere prostitutas? Et, ut ita fatear, meretricum lenociniis oblectati dant repudium liberis, ut, violato nuptiali foedere, socientur [Col. 0306D] ancillis. Deserunt uxores Laban, videlicet filias, et ad lupanares transeunt concubinas; ut merito cum Bala veteres, et cum Zelpha vaniloquia videantur urbanitate dicaces. Sed fortassis objiciunt, quia ad hoc exteriorum artium nugis insudant, ut locupletius ad studia divina proficiant. Jacob certe petitionibus uxorum, concubinarum toleravit amplexum: alioquin qui ex eis nati sunt, nullatenus cum caeteris ad haereditatis jura concurrerent, si adulterinae conceptionis infamiae subjacerent. Quaerunt ergo, et auctoritatem Patrum subtiliter consulunt.
Quod si his artibus operam dare monachum sacra Scriptura permittit, dicatur jam quia uxor viro ancillam in usum sobolis tradit. At si Gregorius, Hieronymus, [Col. 0307A] aliique doctores sancti haec funditus abnegant; noverint isti, quia adulterino pellicum amore decepti, velut contra conjugale foedus sine foedere pertinaciter pugnant. Nam non solum prohibemur post acceptum sacrum ordinem vanis hujusmodi doctrinis intendere; sed ex iis quoque quae ante didicimus, superflua quaeque praecipimur detruncare. Unde per Moysen lege decernitur, ut mulieri in bello captae, et in conjugium victoris electae, corporis superfluitas abscindatur: «Quae radet, inquit, caesariem, et circumcidet ungues, et deponet vestem in qua capta est, sedensque in domo tua flebit patrem et matrem uno mense; et postea intrabis ad illam, 299 dormiesque cum illa, et erit uxor tua (Deut. XXI) .» Mulieri quippe caesariem radimus, [Col. 0307B] cum rationali disciplinae sensus superfluos amputamus; ungues etiam circumcidimus, cum ab ea mortua quaeque superstitionum opera desecamus. Quae etiam vestem deponere, in qua est capta, praecipitur, ut superductam fabularum et quorumlibet figmentorum exuat superficiem, ac solidam verae rationis exhibeat veritatem.
Patrem vero et matrem deflet, quia liberalium auctores artium mens nostra mortuos deputat, et eos in errore periisse compatiendo deplorat. Consuetudo autem feminarum est, per unumquemque mensem sui sanguinis effusione purgari: post mensem itaque ad hanc mulierem intrare praecipimur, ut artem cujuslibet disciplinae omni superstitionum contagio defaecatam, velut in conjugium sortiamur; [Col. 0307C] quatenus jam Israelitica facta, consequenter in Israelitae conjugium transeat, et bene fecundam spiritualium operum sobolem reddat. Et haec omnia illis procul dubio congruunt, qui in saeculari militia liberalium studiorum artibus instruuntur: caeterum quibus non licet etiam cum hospitibus loqui (S. BENED. Reg., c. 53) , in quibus videlicet ipse Christus alloquitur, et suscipitur: qui non nisi ad interrogationem os aperire debemus, et cum reficimur, ex ipsa etiam sacra lectione consulere non audemus; quomodo liceat theatralia grammaticorum gymnasia insolenter irrumpere, et velut inter nundinales strepitus vana cum saecularibus verba conferre? Haec autem adversus monachos nugis exteriorum artium implicatos diximus, ut eorum vanitas quam procul a [Col. 0307D] linea rectitudinis exorbitet, monstraremus.
Ultro etiam expedit, ut quicunque frater saeculum perfecto corde deseruit, ea ipsa quae sibi jam nota sunt, si noxia probantur esse, dediscat, et oblivioni perpetuae, in quantum praevalet, tradat. Nesciat itaque jam disputare de coquis, ignoret esculentiores praeferre lautioribus cibis, non jam calleat urbana, vel captiosa verba proferre, non rhetoricos colores in usus tinnulae declamationis assumere, non denique per sales atque facetias risum cuilibet extorquere. Jejunium amet, necessariarum rerum penuriam diligat, aspectus hominum fugiat, sub silentii [Col. 0308A] se censura constringat, ab exteriori se negotio subtrahat, os suum ab otiosa confabulatione custodiat, mentis suae latibulum petat, ubi ad videndam Creatoris sui faciem totis nisibus inardescat: ad lacrymas anhelet, lacrymas a Deo quotidianis precibus flagitet. Lacrymarum quippe mador animam omni labe purificat, et ad proferenda virtutum germina nostri cordis arva fecundat. Saepe namque miserabilis anima velut sub pruinali glacie comas, et foliorum ornamenta deponit, et recedente gratia, ipsa sibimet derelicta, tota remanet arida, et quasi decidentium florum videtur decore nudata. Sed mox ut lacrymae ex munere intimi inspectoris eruperint, protinus haec eadem anima revirescit, torporis ignavi frigore 300 solvitur, et tanquam arbor verna, Austri [Col. 0308B] fomite recalescens, redivivo virtutum suarum flore vestitur.
Lacrymae porro quae a Deo sunt, divinae exauditionis tribunal fiducialiter adeunt, et impetrantes praesto quod petunt, de peccatorum nostrorum certa remissione confidunt. Lacrymae sunt in foederanda inter Deum et homines pace sequestres, et veraces sunt atque doctissimae in qualibet humanae ignorantiae dubietate magistrae. Nam dubitantes ex aliquo utrum Deo placeat, necne, nunquam melius certitudinem capimus, quam cum veraciter lacrymantes oramus. Tunc enim quidquid agendum mens nostra decreverit, super hoc rursus ambigere necessarium jam non erit. Lacrymae porro diluunt omne spurcitiarum in meretrice contagium (Luc. VII) , et immundis [Col. 0308C] manibus tribuunt (Matth. XXVII) , ut non solum pedum, sed et Dominici capitis mereantur attactum. Lacrymae tribuunt, ut negator apostolus non modo non pereat omnino post lapsum, sed ultro etiam ut super caeteros coelestis curiae senatores obtineat principatum. Lacrymae contulerunt, ut David post adulterii simul et homicidii (II Reg. XII) profundissimum barathrum non modo regnum cum vita non perderet, sed ultro etiam promissionem haeredis ex se nascituri cum juramento susceptam immobiliter obtineret, qui et regni sui solium, et omnium regna terrarum perpetuo possideret. Lacrymis est concessum, ut morituro mox Ezechiae tria annorum lustra ad vitam Deus omnipotens adderet, et insuper se et urbem Hierusalem de regis Assyriorum manibus [Col. 0308D] liberaret (IV Reg. XX) . Lacrymis certe divina pietas contulit, ut Saram Raguelis filiam de vinculo turpis improperii clementer absolveret, et ad digni viri thalamos nuptiali per angelum foedere destinaret (Tob. VII) . Lacrymis impetravit Esther, ut Israeliticum populum Deus de communi periculo perditionis eriperet, et in Aman, quod ipse paraverat, propositi suspendii sententiam retorqueret (Esther XIV) . Lacrymae nihilominus contulere Judith, ut et caput abscinderet Holophernis (Judith VIII, IX) , et intra cubiculum luxuriantis illecebrae florem non amitteret pudicissimae castitatis.
Quid de centurione Cornelio referam (Act. X) , qui munere lacrymarum apostolicae meruit visitationis [Col. 0309A] accessum: moxque deserens gentilitatis errorem, ad Christianae regenerationis translatus est novitatem? Quid Susannam memorem (Dan. XIII) , quae mox ut ad lacrymarum patrocinium confugit, protinus de manibus ad mortem se trahentium rapitur, in falsorum caput testium damnationis sententia vertitur, et sic per spiritum junioris pueri sanguis innoxius liberatur? Porro autem si cuncta lacrymarum percurrere dona voluero, prius forte dies claudetur quam exemplorum copia subtrahatur. Haec sunt enim, quae et animam peccatorum labe purificant, et cor vagum in oratione confirmant. Haec sunt, quae de moerore pariunt gaudium; et dum per oculos carnis erumpunt, ad spem nos supernae beatitudinis erigunt. Non enim possunt in sua petitione [Col. 0309B] contemni, quae et magnas voces habent in auribus Creatoris: quas profecto voces ille ad Deum frequenter emiserat, et quid ad obtinendum possent, subtiliter 301 noverat, qui dicebat: «Exaudi orationem meam, Domine, et deprecationem meam; auribus percipe lacrymas meas (Psal. XXXVIII) .» Qui enim non oculis attendi, sed auribus percipi lacrymas postulat, voces inesse lacrymis manifeste designat. Lacrymae nempe cum in conspectu pii judicis supplicant, nihil haesitant, sed sic misericordiam tanquam rem quamlibet proprii juris sibimet vindicant, et impetrasse se quod petierant confidenter exsultant.
O lacrymae deliciae spirituales, super mel videlicet et favum, atque omni nectare dulciores! quae mentes [Col. 0309C] ad Deum erectas jucunda saporis intimi suavitate reficitis, et arida ac tabescentia corda haustu supernae gratiae medullitus irrigatis. Terrenarum namque dapum sapores atque dulcedines superficie quidem palati gustantes oblectant, viscera autem interiora non penetrant; sapor vero divinae contemplationis omnia interiora nostrat replet, vegetat, obdulcat. Lacrymantes equidem oculi diabolum terrent, et sic lacrymarum erumpentium expavet impetum, ac si procellosi nimbi grandinem, vel furentium undique ventorum effugiat tempestatem. Nam sicut spumosi torrentis cumulus superveniens, cunctis alveum sordibus purgat; sic lacrymarum profluentium cursus ex mente flentis et diabolicae versutiae semina, et omnes sordentium vitiorum [Col. 0309D] pestes eliminat.
Sed haec aqua ex igne profluit, ut quisquis affluere imbris inundatione desiderat, divini amoris ignem prius necesse est in camino suae mentis accendat. Quod facilius exprimere possumus, si quod in secundo Machabaeorum libro perhibetur historialiter gestum, ad memoriam deducamus. Ait ergo Scriptura: «Cum in Persidem, inquit, ducerentur patres nostri, sacerdotes, qui tunc Dei cultores erant, acceptum ignem de altari occulte absconderunt in valle, ubi erat puteus altus et siccus, et in eo contutati [Col. 0310A] sunt eum, ita ut omnibus ignotus esset locus. Cum praeterissent autem multi anni, placuit Deo ut mitteretur Nehemias a rege Persidis: hic misit nepotem sacerdotum illorum; qui absconderant, ad requirendum ignem, et sicut narraverunt nobis, non invenerunt ignem, sed aquam crassam (II Mach. I) .» In quibus omnibus verbis illud unum spiritualiter attendendum est: quod in alto et sicco vallis puteo prius ignis absconditur, et postmodum non ignis, sed aqua crassa a requirentibus invenitur. Mens quippe sincera atque perfecta Deum intentione quaerentis non incongrue per puteum vallis altum, et siccum designatur: quae nimirum et a fluidis illecebrarum carnalium voluptatibus arida, et terrenae concupiscentiae ruderibus alte defossa, et in verae [Col. 0310B] humilitatis est convalle fundata. Huic itaque puteo sacrificii ignis immittitur, cum in electi cujuslibet mente divini amoris flamma concipitur, atque ad coeleste desiderium pius animus 302 inflammatur Sed hic ignis in aquam vertitur, quia ex aqua divini amoris lacrymarum compunctio generatur.
Et notandum, quod non pura duntaxat aqua, sed crassa aqua narratur illic fuisse reperta. Quid enim crassa est aqua, nisi lacrymarum compunctio, divinae procul dubio gratiae pinguedine saginata? Qua videlicet pinguedine saginari Propheta aestuabat, cum diceret: «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII) .» Et per alium prophetam haec eadem promittitur crassitudo, cum ait: «Delectabitur in crassitudine anima vestra (Isai. LV) .» [Col. 0310C] Hinc iterum dicitur: «Memor sit, inquit, Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (Psal. XIX) .»
Nec praetereundum, quod abscondentes hunc ignem, contutati quidem fuisse, non autem funditus exstinxisse referuntur; quia nimirum ignis divini amoris, quem in ara nostri cordis accendimus, ut ex aromatibus bonorum operum suave Deo sacrificium offeramus in ipso nostrae conversionis initio, intus quidem debet occulte semper ardere, non autem foras se per vanae gloriae flammas expandere. Contutatur ergo sopitis flammis, non autem vi privatur ardoris, ut non prorsus intereat, sed sese postmodum mirabiliter ignis in aquam vertat. Haec porro aqua, compunctio videlicet lacrymarum, non solum nos a [Col. 0310D] peccatorum contagione purificat, sed etiam, ut placeant ipsa Deo bona nostra, commendat. Omne namque bonorum operum sacrificium in conspectu superni judicis suavius redditur, si contritae mentis lacrymis aspergatur. Unde illic apte subjungitur: «Et sacrificia, inquit, quae imposita erant, jussit sacerdos Nehemias aspergi aqua ipsa, et ligna quae erant superposita (II Mach. I) .»
Sed cum operum nostrorum sacrificium verae compunctionis aqua perfundimus, mox mentes nostras splendor irradiat, et quidquid obscurum, quidquid in eis tenebrosum eatenus latebat, illustrat. Quidam namque se nobis tunc intimae lucis radius aperit, et omnes animae nostrae latebras, nova fulgoris jucundi [Col. 0311A] serenitate perfundit. Quapropter illic cum praemittitur: «Quia jussit haurire, et afferre sibi, et sacrificia quae imposita erant, jussit sacerdos Nehemias aspergi aqua ipsa, et ligna quae erant supposita;» protinus historiae series addidit: «Hoc factum est, et tempus adfuit, et sol refulsit, qui prius erat in nubilo: et accensus est ignis magnus, ita ut omnes mirarentur (Ibid.) .»
Audivimus ante, quia aqua pro igne reperta est, nunc e contrario dicitur, quia per aspersionem aquae ignis magnus accensus est. Ergo et ex igne aqua nascitur, et ex aqua ignis invicem procreatur. Quia videlicet et ex igne divini amoris gratia compunctionis oritur, et rursus ex compunctione lacrymarum desiderii coelestis ardor augetur. Alterum siquidem pendet ex [Col. 0311B] altero et sibimet utrumque invicem praestat, dum et ex amore Dei lacrymarum compunctio profluit, et rursus per lacrymas ad amorem Dei mens nostra ferventius inardescit. In qua autem mente hujus alternitatis reciproca varietas agitur, ab omni procul dubio reatus sui squalore purgatur. Unde illic non incongrue postremo subjungitur: «Appellavit autem 303 Nehemias hunc locum Nephthar, quod interpretatur purificatio. » Locus itaque noster ubi sacrificium offertur: ubi aquae et ignis, ut dictum est, varietas alternatur, fidelis est anima. Quae profecto non incongrue purificatio dicitur; quia dum nunc superni amoris igne decoquitur, nunc contriti cordis fletibus mundatur, velut secundi baptismi fluentis abluitur.
[Col. 0311C] Has autem successionum alternantium vicissitudines, et mutationum spiritualium varietates Isaias profunde inspexerat, cum dicebat: «Orietur, inquit, in tenebris lux tua, et tenebrae tuae erunt sicut meridies; et requiem dabit tibi Dominus semper, et implebit splendoribus animam tuam, et ossa tua liberabit (Isai. XVIII) .» Ecce ignis in puteo absconditus. Sed audi quomodo ignis hic convertatur in aquam; nam protinus subdit: «Et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum, cujus non deficient aquae (Ibid.) .» Postremo, ut noveris, quia haec rursus aqua in ignem convertitur, et per lacrymarum gratiam divini amoris ardor ferventius excitatur, paulo inferius addidit: «Tunc delectaberis super Domino, et sustollam te super altitudinem terrae [Col. 0311D] (Ibid.) .»
Hic autem quid nobis acciderit, silentio praetereundum esse non ducimus. Nam hucusque scribentibus Dominica festivitas supervenit, emergentibusque negotiis a scriptione diutius exteriorum nos sollicitudo compescuit. Tunc juvenculus quidam, Sylvester nomine, qui haec non quidem me dictante scribebat, sed ut digne me praedicem, tabulis descripta in schedulas transferebat, tanta maligni hostis arte delusus est, ut in lacrymas repente prorumperet, et vix nocte vel die praeter horas soporis, et cibi, sese a lacrymarum inundantia cohiberet; [Col. 0312A] vinum autem omnino dimisit, cibo quoque se continentissimo, ac permodico sustentabat; somno etiam summotenus indulgebat. Interea suggerebat illi diabolus, ut remotioris eremi secessum peteret, ubi videlicet vel raro, vel nunquam hominem jam videret: cumque sibi conclusionis copiam praeberemus, aiebat se concludi quidem nullatenus velle, talem autem desiderare locum, ubi dum ingrederetur et egrederetur, libere, et solitarius a nemine videretur. Obsistebant autem huic obstinationi omnes unanimiter fratres, et technam hanc, versutiamque diaboli probabiliter asserebant. At ille pervicax et obstinatus, dum lacrymis exuberantibus fidem praebet, in voto suo, quod maligno spiritu suggerente conceperat, irrevocabilis permanet. Puto quod antiquus [Col. 0312B] hostis aptum deceptionis suae nactus articulum, hoc ejus oculis ingerebat, quod in hoc opusculo paulo superius Sylvester ipse conscripserat: ubi dicitur, quia dubitantes ex aliquo, utrum Deo placeat necne, nunquam melius certitudinem capimus quam cum veraciter lacrymantes oramus. Non enim attendit, quod huic versiculo paulo ante praemissum est; quia illae duntaxat lacrymae, quae a Deo sunt, exauditionis 304 tribunal adeunt; non illae certe quae a callidi insidiatoris praestigiis suggeruntur.
Hoc etiam oscitando praeteriit, quod dictum est, veraciter lacrymantes. Non enim veraciter, sed fallaciter lacrymatur, cui per mendacem ab initio spiritum falsus fletus immittitur: nam nec dissimile quod et beatus papa Gregorius in suis Moralibus [Col. 0312C] scribit, dicens: «Sed haec, inquit, vitia, quae sub virtutum specie antiquus hostis occultat, valde subtiliter manus compunctionis examinat. Qui enim veraciter intus dolet quae agenda foris, quae non agenda sint, fortiter praevidet. Si enim nos vis compunctionis in intimis afficit, omnis mox strepitus pravae suggestionis obmutescit. Et si cor veraciter intus dolet, linguam contra nos vitia non habent.» Ecce hic magnificus doctor, cui et fatuitatis nostrae concordat ineptia, non ait, si cor intus dolet, sed si cor veraciter intus dolet. Ut patenter insinuet alium esse dolorem, quo mens divinitus afflata compungitur; alium quo per insidiatoris fraudem quasi contriti cordis lacrymas imitatur; alias esse lacrymas, quas mendacii, et erroris spiritus simulat; alias autem, [Col. 0312D] quibus veritatis Spiritus animarum squalorem et rubiginem purgat.
Ut igitur ad relationis ordinem redeamus, quia dudum in alia solitudine habitare permissus, semetipsum temerarius abscidit, nec non et ad alia loca vagabundus erravit: ille duntaxat confisus in lacrymis, aequis consiliis nullatenus acquiescebat praebere consensum: nec se aliquatenus decipi posse credebat, quem quotidiana compunctio crebris lacrymarum profluviis inundabat. Quid plura? ovum certe, quod aspis in pectoris ejus nidulo confovebat, tandem familiarem prorupit in fetum. Nam librum nobis admodum charum, videre ad modicum petiit, cujus quatuor de medio furtim quaterniones abscidit, ac [Col. 0313A] fibulas ad mensuram stringendi codicis, ne tale quid suspicaremur, accuratissime detruncavit: deinde stimulo conscientiae territus, ne compedibus vinciretur, prae foribus cellulae stans, cultello vulnus infligere vel sibi, vel aliis, si quis eum contingeret, minabatur. Tunc liquido patuit hujusmodi lacrymas non de coelesti rore descendere, sed ex tartari sentina sine dubio scaturire. Hoc autem, fratres mei, vobis narrare curavimus, non ut delinquentis fratris exaggeremus infamiam, sed ut vos suspectam semper in ipsis etiam bonis studeatis habere cautelam.
Libet hic diversa monasterii officia succincte perstringere, et quid administratoribus eorum quibusque [Col. 0313B] servare conveniat, summotenus expedire. In primis igitur, o venerabilis abba, fac ipse quod praecipis, exerce quod praedicas, imple quod mandas; non vita discordet a lingua, non opera videantur a sermone discreta, nec aliud doceat auctoritas praesidentis, aliud exhibeat operatio conversantis. Raro autem progressurus egredere, ut semen verbi, 305 quod sparseras, jugiter valeas excolendo rigare. Non itaque hospitem te monasterii frequens discursus exhibeat, sed habitatorem potius, atque domesticum diuturnitas morosae gravitatis ostendat. Commendet inedia jejunia praedicantem, nec loquentis sententias comedentis fauces impugnent. Melius nempe sobrietatem docet manus, cum ad os sub moderamine ducitur, quam si vescentis [Col. 0313C] lingua loquatur. Porro vivida satis, et efficax in discipulorum mentibus praedicatio est: alii os ad mensas impellere, impellentem vero in rigore jejunii permanere. Sic intenta delinquentibus ferulam, ut in te motum iracundiae sub rigida cohibeas disciplina.
Interim vero dum minaris, dum terroribus culpabilem concutis, in temetipsum oculos revoca, modum humanae fragilitatis attende, et temetipsum corripi posse, si censor adesset, subtiliter meditare: nec mireris, si subjectus quispiam forte transgrediens cuncta jussionis tuae mandata non impleat, cum tanta sit conditionis humanae fragilitas, ut ipsa etiam corporis tui membra prorsus in omnibus timibet [Col. 0313D] obtemperare non possint. Ut autem quod dicimus, evidenter eluceat, praecipe oculis tuis, ut eis acedia non obrepat; cordi, ut cogitationum phantasmata non amittat; indica genitalibus pudicitiam, ut aliquando incentiva luxuriae non titillent; gulae sobrietatem, ut alimenta esculentiora non pruriat; postremo toti simul corpori, ut morbis irruentibus non patescat. Et cum liquido probaveris haec a temetipso exigere fidem, sed penitus impetrare non posse, quid mirum si in his, qui a te personis et moribus disjuncti sunt, perfectam in omnibus nequeas obedientiam reperire? Plane si haec in te solerti meditatione consideres, fraternae quoque imbecillitatis excessum aequanimiter ferres. Si quid forte patrimonii latioris accesserit, si suppetere copia cernitur, si Dei domus [Col. 0314A] augetur, noli tuis meritis, sive studiis arrogare, sed beneficiis duntaxat divinis ascribe. Revoca itaque ante oculos tempora, quando privatus eras, et recole, quia tibi nullatenus ista provenerant.
Constat ergo quia non tibi, sed Christi confertur Ecclesiae, quod tu sine illo assequi nequivisti. Non mensam fratrum coenaturus exhorreas, non te convivia privata delectent: et cum quibus tibi est altaris mensa communis, non indignos judices, qui tibi participent etiam in corporalibus alimentis. Non igitur suspicionem private vescentis absentia generet, unde ad perniciem murmurantium, sive detrahentium tua quoque fama laboret. Nec magnopere cures quam pretiosum sit quod latrinam compleat, sed id potius unde fraterna charitas in Christo per [Col. 0314B] amoris mutui glutinum coalescat.
Noli monasterii bona prodigere, nec popularis aurae favorem proprium de communi velis utilitate captare. Si enim credimus, quod ditantium Ecclesias peccata solvuntur, credendum est etiam procul dubio, quia minuentes, et dilapidantes eas gravis sacrilegii vinculis innectuntur; et inde sunt isti peccatis obnoxii, unde reperiuntur illi peccatorum nexibus absoluti. Cave dum parentium stiparis obsequiis, 306 dum verbis assentantium suaviter deliniris, ne, quod absit, ipsa in mente tua praelatio, vel impensa reverentia lenocinetur, et quasi dignus sis, qui ad ista perveneris, male demulcens cogitatio blandiatur. Villicus quippe quanto in commissa largiori possessione beatior, tanto est in reddenda ratione [Col. 0314C] miserior; tantoque debet plura cum reddit, quanto gloriatur ampliora cum accipit. Plane timendum est valde quod dicitur (S. BEN. Regul., c. 2 et 64) : «Quia de omnibus sibi commissis animabus rationem redditurus est abbas, addita et suae animae ratione.» Pensemus itaque quanto nunc expedit, ut sit timore perterritus, qui in tremendo examine ad sui discussionem venit alienis jam ratiociniis fatigatus; sed quia doctori magis docendum est, quam discendum, haec illi pauca sufficiant, qui dum sua constitutus sit dicere, aliena forte fastidit audire.
Prior autem monasterii hoc modo sui prioratus [Col. 0314D] officium naviter administrat, si ab abbatis sui voluntate non discrepat, si omnium fratrum animos, quantum in se est, in ejusdem abbatis sincera dilectione confirmat. Joseph nempe herili praepositus domui (Gen. XXXIX) , noluit ad ultimum alienae conjugis in se desiderium trahere sed in amore viri proprii docuit permanere. Nobilis et ille servus Abraham, ut uxorem domino suo sincera fide provideat (Gen. XXIV) , omne vir strenuus impensae humanitatis officium calcat: laboris sui scilicet, ac tanti itineris obliviscitur, ut soli domino suo militet, quidquid in expeditione positus operatur. Sicut enim abbas per omne quod agit ad amorem Christi debet filios provocare; ita etiam prior ne qua, quod absit, zelotypia generetur, in dilectione abbatis sui fratres [Col. 0315A] studeat unanimiter confovere. Non itaque circa delinquentium culpas se exhibeat mitem, ut abbatem faciat apparere crudelem; sed sic illo absente prava quaeque redarguat, ut is postmodum rediens velut in tranquilli portus sinu, sic in spiritualium fratrum jucundantium laetitia requiescat.
Teneat igitur rigidam in excedentium correptione censuram, nec patiatur apud se consuetam regularis propositi tepescere disciplinam. Ille sit ad justitiam rigidus, ut abbas videri valeat in mansuetudine pius; ille instet exigere, ut sit quod abbas paterna possit pietate donare. Moyses quippe ut fidelis famulus nudae justitiae praecepta tradidit; Christus autem ut vere pius Dominus, austerae legis duritiam temperavit. Aaron vero, qui praevaricanti populo se quasi [Col. 0315B] tractabilem praebuit, cum eo simul ad sacrilegos ritus idola fabricavit. Sicut appendebatur velum ante arcam foederis, sic prior ad exteriora quaeque negotia quasi quoddam sit tegmen abbatis. Ille siquidem pulveribus de saeculi via surgentibus semper expositus obviet; iste velut arca Domini in sui fulgoris munditia jugiter perseveret. Ille tanquam Aaron os abbatis factus, loquatur ad populum; iste sicut Moyses, in his quae ad Deum pertinent, divinis alloquiis perfruatur. Uterque igitur in 307 unitate spiritus alterutrum concurrentes, talem, si possibile est, Deo sobolem nutriant, cui in jus coelestis haereditatis ascriptae posteritas nulla succedat.
[Col. 0315C] Noverit autem significator horarum, quia nulli magis in monasterio est oblivio fugienda, quam sibi. Si enim articulum suum cujuslibet synaxis hora, vel praeventa, vel dilata non teneat, omnem procul dubio horarum succedentium ordinem turbat. Non ergo fabulis vacet, non longa cum aliquo colloquia misceat, non denique quid a saecularibus agatur inquirat; sed commissae sibi curae semper intentus, semper providus, semperque sollicitus, volubilis sphaerae necessitatem quiescere nescientem, siderum transitum, et elabentis temporis meditetur semper excursum. Porro psallendi sibi faciat consuetudinem, si discernendi horas quotidianam habere desiderat notionem: ut quandocunque solis claritas, sive stellarum varietas nubium densitate non cernitur, illic in quantitate [Col. 0315D] psalmodiae, quam tenuerit, quoddam sibi velut horologium metiatur. Enimvero mos, ut homines ad ecclesiam, dum pulsantur tintinnabula, congregentur, ex antiquae legis mystica traditione descendit, jubente Domino Moysi: «Fac tibi, inquit, duas tubas argenteas ductiles, quibus convocare possis multitudinem, quando movenda sunt castra: cumque increpueris tubis, congregabitur ad te omnis turba ad ostium tabernaculi foederis (Num. X) .» Sicut enim tunc Israelitica plebs cum tubis ad tabernaculum confluebat, ita etiam nunc fidelium populus ad ecclesiam, audito tintinnabulorum clangore, festinat.
Neque hoc discrepat, quod illi dicuntur castra moveri, [Col. 0316A] cum videlicet castra ad bellorum noscantur pertinere procinctum. Unde et paulo post dicitur: «Si exieritis de terra vestra contra hostes qui dimicant adversus vos, clangetis ululantibus tubis, et erit recordatio vestri coram Domino Deo vestro, ut eruamini de manibus inimicorum vestrorum (Ibid.) .» Ad pugnam quippe quasi castra contendimus, cum, ut ita dicam, psalturi, vel oraturi ad ecclesiam festinamus. Illic enim tenebrarum principes adversum nos feraliter dimicant, ut per illusiones phantasmatum ab his quae per labia defluunt, vagabundas mentes avertant. Et re vera quam pulchra militiae species, praecipue nocturnis horis, cum fratres quasi tubarum clangoribus excitati cuneum faciunt, et tanquam directa acie properantes, attoniti ad procinctum [Col. 0316B] divini certaminis concorditer gradiuntur. Cum videlicet puerorum ala praecedit, juvenum vero tanquam manipulorum turma subsequitur; postrema autem legentes vestigia senes, belli scilicet robur, ne subsidat aliquis, ne vel hostis furtivus immergat, totius exercitus terga custodiunt.
Adde, quod laterna in prima belli fronte praefertur, ut columna ignis per desertum praecedere populum aptissima similitudine videatur. Sic nimirum, sic centuriae Christi ad comedendum coeleste manna; sic ad obtinendam terram 308 lacte melleque manantem verae Israeliticae properant legiones. Clangentibus namque tubis ad tabernaculum foederis properant, ut verbi coelestis illic epulas [Col. 0316C] comedant, et sacrificium laudis Deo, ac bonae voluntatis vota persolvant. Unde et ibidem non inconvenienter additur: «Si quando, inquit, habebitis epulum ad dies festos et Kalendas, canetis super holocaustis, et pacificis victimis; ut sint vobis in recordationem Dei vestri (Num. X) .» In his igitur et hujusmodi verbis significator horarum prudenter advertat, quam vigilem, quamque sollicitum in assignato sibi ministerio esse semper oporteat, ne tantum videlicet opus per ejus incuriam sui ordinis statuta confundat.
Mensae lector sollicita consideratione perpendat, quam distincte, quam aperte, quam denique intelligibiliter [Col. 0316D] legere debeat. Quandoquidem cum refectione corporum, ille pabulum exhibet animarum. Dixit Apostolus: «Esca ventri, et venter escis; Deus autem hunc, et illam destruet (I Cor. VI) .» Per alios igitur offertur esca corporibus, quae mox in putredinem vertitur: per hunc divina ministrantur eloquia, quae coelo etiam terraque transeuntibus, non transibunt. Sic ergo legendum est, ut dum caro sua stipe reficitur, anima quoque coelestibus epulis saginetur.
Legatur itaque non lectori, sed auditori; nec aucupetur propriae rumusculos famae, sed aedificationi potius consulat alienae. Nec curet quid de lectore dici, sed quid de lectione possit intelligi. [Col. 0317A] Edentibus etiam suggerendum est, ut sic refectionem sobrietas temperet, quatenus commolentium strepitus faucium meatus aurium non obturet. Sic mediatrix inter os et mensam manus scilicet moderata discurrat, sic se sub gravitate freno suspensa cohibeat, ut dum terrena per fauces esca trahitur, nequaquam a divinis jejunare dapibus esuriens anima compellatur.
Cellerarius autem, quia quasi pater constitutus est monasterii, debet officium sibi commissum tanta dispensationis arte peragere, ut manum et aperiendo substringat, et stringendo discretus aperiat; quatenus in eo et parca sit largitas, et parcitas larga. [Col. 0317B] Summopere quippe cavendum est, ne parcitatem tenacitas, largitatem effusio mentiatur. Saepe enim vitium virtutis se specie palliat, quantoque quasi bonum esse quod malum est cernitur, tanto difficilius emendatur. Bonus autem administrator sic dispensat necessaria corporum, ut saluti etiam consulat animarum; quia et parcendo sobrietatem nutrit, et largiendo murmurationis vitium ne oriatur, obsistit. Saepe enim (ut vir prudentissimus ait) liberalitate liberalitas perit, 309 videlicet et cum res et non indigentibus indiscrete profunditur, ideoque quid vere indigentibus dandum sit, postmodum non habetur.
Debet itaque negari superfluum nostris, ut supersit unde charitas impendatur extraneis. Nehemias [Col. 0317C] enim ut venientes quosque de gentibus per circuitum in convictum propriae mensae suscipiat (II Esdr. V) , gregibus suis parcere inhumanum putat; sicque suis necessitatem stipendiis temperat, ut charitatis officium et in alienos extendat. Tobias cum tanta laboraret inopia, ut uxor ejus textrini operis quaestum conducta susciperet (Tob. II) , haec ipsa, quae habebat, adjecit parva dividere, ut concaptivis fratribus qualecunque saltem solatium exhiberet. Peregrinus itaque pietatem a se peregrinari non pertulit, et rebus pauper opulentissimae charitatis divitias non amisit. Abigail dum magnifici convivii partem subtrahit (I Reg. XXV) , a viri jugulo gladium David in ultionem contumeliae festinantis avertit; sicque suis cibum bene furata subripuit, [Col. 0317D] quibus utique vitam extraneis ministrando servavit. Paulus etiam monet per unam Sabbati, quod placuerit apud unumquemque reponi, ut Hierosolymam sanctis indigentibus Corinthiorum posset gratia destinari (I Cor. XVI) . Sic itaque debemus nostris quotidiani victus stipendia ministrare, ut meminerimus, etiam si facultas suppetat, et extraneis in necessitate succurrere. Sit autem Ecclesiae dispensator, non acceptor personarum, sed considerator infirmitatum; non captator gratiae, sed sustentator imbecillitatis alienae, ut aequaliter indigentibus aequalia tribuat, quos autem fragilitatis diversitas separat, administrationis etiam dispensatio moderata discernat. Sic enim omne scandalorum seminarium tollitur, [Col. 0318A] si singulis quibusque membris, non quod voluntas ambit sed quod necessitas expetit, impertiatur.
Porro autem, quia totum sancti hujus coenobii corpus, velut extensis quibusdam fraterni amoris ulnis amplectimur, ratum ducimus, ipsa quoque aetatum momenta distinguere, et tanquam congruentia quaedam admonitionum indumenta singulis quibusque membris aptare. Ut igitur ab incipientibus ordiamur: instruendi estis, o pueri, quia nunc aetas vestra cerea est: et sicut teneri adhuc estis in pusillitate membrorum, ita etiam utique flexibiles diversitatibus morum. Quantumque a ramis adhuc [Col. 0318B] Pythagoricae litterae procul agitis, tanto faciliores estis, vel in dexteram dirigi, vel in sinistrae partis proclivia detorqueri. Sed si inter manus figuli plasta vitium laesionis incurrit, nisi praesto corrigitur, postquam ad instar lapidis obduruerit, non medetur. Si virgula ex prima radice succrescens, in obliquum se qualibet occasione retorqueat, ad rectitudinem nunquam remeat, si aliquanto diutius in eadem obliquitate perdurat; et quia ut hastile sit, indigna decernitur, flammis edacibus pabulum deputatur.
Cavete ergo, ne vitium aliquod vestrum cum 310 incremento corporis simul adoleat, ne pravitatis cujuslibet in vobis nodositas obdurescat; sed sitis vasa non in contumeliam, sed in honorem [Col. 0318C] facta, atque in domo Domini in omne opus bonum parata. Plane si vultis adultorum probitate nitescere: et, quod aliis impossibile est, absque laboris taedio virtutibus abundare, amodo sobrietatis arma corripite, et adversus aestuantes carnis illecebras totis viribus decertate. In ipso jam tirocinii vestri primordio certam vobis victoriam Deo pro vobis stante promittite, et praelato crucis vexillo certamen infoederabile cum adversis spiritibus audenter inite. Calcate superbiam, frenetur ira, frangatur invidia, teneat silentii lingua censuram, ruminatio Scripturarum gulae pruritus exstinguat; detractionem ut lingua non profert, sic et auris non audiendo condemnet. «Cum detractoribus, ait Salomon, ne commisceatis colloquium, [Col. 0318D] quoniam repente veniet perditio eorum, et ruinam utrorumque quis novit? (Prov. XXIV.) » Tam videlicet ejus qui detrahit, quam illius qui aurem accommodat detrahenti: et quidem non detrahendum, verumtamen peccatum fratris illi, a quo debeat corrigi, non celandum.
Quod nimirum tanto interdum a pueris facilius deprehenditur, quanto in eis vel noscendi, vel deferendi suspicio non habetur. Accusavit Joseph fratres apud patrem crimine pessimo (Gen. XXXVII) ; sed unde illorum tunc pertulit odium, inde postmodum super eos dominationis obtinuit principatum. Achimas et Jonathas, suppositi juxta fontem Rogel latuerunt, regique David, ut a facie Absalon [Col. 0319A] quantocius fugeret, nuntium detulerunt (II Reg. XVII) : et hoc Abiathan et Sadoch fecere per filios, quod facere non poterant per seipsos. Saepe siquidem per juniores culpa detegitur, quae a majoribus salubriter emendatur. Nolite autem jam grandiusculi de priorum vestrorum perperam forte viventium meritis disputare, et non qua via gradiantur, sed cujus vice fungantur, attendentes, illis in Christo humiliter obedite. Patres enim carnis, ut Apostolus ait, habuimus eruditores, et reverebamur eos, quanto magis obtemperabimus patri spirituum, et vivemus? (Hebr. XII.) Samuel namque edoctus est ab Heli, quid vocanti se Domino responderet (I Reg. III) ; et ille, quamvis reprobo sacerdoti, quia tamen humiliter [Col. 0319B] paruit, oraculum mox divinae revelationis accepit. Superbum Saulem nequam spiritus vexat, et ei David obsequi crispando citharam non recusat (I Reg. XVI) .
Ut libidinis autem valeatis aestus exstinguere, irritamenta gulae tanquam stuppae, naphtae, picis, et malleolae fomitem declinate. Qui enim inter tres abstinentes pueros in camino ignis quartus apparuit (Dan. III) , et vobis tanquam ventum roris flantem spiritus sui refrigerium ministrabit. In omnibus igitur crepundias infantiae lactantis exuite, et rudimenta tirocinii vestri Domino per ingenuitatis indolem dedicate. Illum sequimini inter tentationum certamina ducem, illum quaerite in prosperitatis pace custodem. Insuperabilibus igitur [Col. 0319C] virtutum telis accincti, Christo propugnatori vestro unanimiter dicite: «Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me; apprehende arma, et scutum, et exsurge in adjutorium mihi (Psal. XXXIV) .» Ille vos in 311 virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis suae perductos, sua faciet virtute victores. Ille vos hostium vestrorum triumphatricibus plantis dabit calcare cervices. Legite etiam epistolam quam Marino fratrueli nostro direximus [Col. 0319] Est epistola 26 libri VI epistolarum S. doctoris. .
Vos autem, ephebi adolescentes, vos etiam pubescentes juvenes, tanto propensioribus exhortationum auxiliis indigetis, quanto duriora carnalis [Col. 0319D] incendii certamina toleratis. In vos siquidem recto cursu omnis hostilis impetus irruit, vobis omne belli robur incumbit. In vos omnigenum telorum densissimae grandines, et constipatis adversum vos iniquis spiritibus cum vitiis carnis turbulentissimae vobis ingruunt tempestates. Fervent, fervent in ossibus bella, et tanquam vagus Vesuvius, vel Aetna vaporati corporis vestri caminus flammarum globos eructat. Unde necesse est, ut quanto acrius impugnamini ad tutelae vestrae custodiam, tanto robustius insistatis. Ultro etiam satagendum est, ut jaculis pateant, qui jacula vibrare non cessant, et vulnera sentiant, qui infligere [Col. 0320A] vulnus anhelant. Nam aut fugandum est, aut fugiendum; aut terga vertendum est, aut e contrario terga cedendum. Hujusmodi enim pugna est, ut quicunque non dejicit, ipse dejiciatur, et qui gloriose non vicerit, turpiter superetur. Ubique periculum est, dum hostium exercitus circumfunditur, dissidentium eis civium cuneus agregatur; et dum acies ad conferenda bella dirigitur, castrorum aditus a seditiosis civibus aperitur. Vitia quippe quae intra nos sunt, tentatoribus in tentatione concordant, et vires iniquis spiritibus administrant.
Quapropter, charissimi, sobrietatis, humilitatis, patientiae, obedientiae, castitatis, charitatis omniumque virtutum arma corripite, et non pro agris [Col. 0320B] et urbibus, non pro filiis, vel uxoribus, sed pro animabus vestris, quae omnem affectum necessitudinis superant, dimicate. Praecipue ut aetas vestra vim sentiat, jejunandum vobis est, et orandum; quatenus et jejunium carnis robur edomet, et oratio ad Deum animam levet. Notandum tamen, quia nonnulli dum peragunt indiscrete jejunium, jejunii non capiunt fructum; et quidquid enim uno die jejunant, altero ad votum se satiando compescant. Sicque fit, ut jejunii dies sequenti militet diei, et dum externa vix hodie esca digeritur, vacuato stomacho crastini apparatus copia comeditur, dumque praeter communia singulare aliquid, et lautius quaeritur, non sine ministrorum taedio cuncta apothecarum secreta curantur. [Col. 0320C] Ille igitur bene jejunat, qui in die refectionis communibus contentus est alimentis, si videlicet dum non escarum genere discrepat, etiam modum quotidie prandentium non excedat. Nec tamen jejuniis nimium tribuentes, obedientiam, quae aurea ad coelum via est, relinquatis.
Dicam non quod aliena relatione cognovi, sed quod oculis vidi. Pomposiae quidam frater erat, 312 Raimbaldus nomine, frater videlicet Petri reverentissimi viri, qui nunc apud Vincentiam abbatis officio fungitur. Hic itaque adolescentiam suam crebris consueverat edomare jejuniis, et sicut in primis auspiciis famosae indolis, in plerisque specimen dabat. Huic injunctum erat officium, ut cuidam Teutonico ministraret incluso: qui nimirum effossis [Col. 0320D] oculis, et abscissa dextera, juxta ecclesiam positus arduam ducebat vitam. Erat autem regula monasterii, ut nemo claustrensium egrediens loqueretur. Aliquando autem cum Raimbaldus in capitulo constitutus graviter quereretur, se nequaquam posse pueris imperitis per signa praecipere, ut servo Dei vestes abluerent, et praesertim quae sibi edulia praepararent, postremo asserens, atque denuntians, quia nisi silentium frangeret, mandata penitus servare non posset: econtra vir sanctus, abbas scilicet Guido, ne silentium solveretur, vehementer obsisteret, constanterque in auctoritatis suae sententia permaneret; demum ad hoc post multa perventum [Col. 0321A] est, ut ille praeciperetur ab administratione cessare, sibique quiescere. Sed, o divinae ultionis accelerata severitas! vix dum dimidiae horae cursus elabitur, et ecce Raimbaldus superposito dolori digito in gutture se esse percussum lacrymabiliter protestatur. Quid plura? Post diem, si rite teneo, tertium satisfactione facta, et accepta sancti Patris benedictione, defunctus est.
Hoc autem, charissimi, domesticum vobis idcirco retulimus, ut memineritis sanctam obedientiam pro confidentia nullius pii operis, sive religionis aliquando negligendam. Estote praeterea inter tentationum vestrarum bella solliciti, undique vigiles, undique circumspecti, ut videlicet tentationis hora pertranseat, ne quod in cogitatione suggeritur, protinus opere [Col. 0321B] consummetur. Saepe enim in saecularibus praeliis uno momento contingit, quod per nulla temporum spatia postmodum valeat emendari. Econtra, qui unius vulneris caverit ictum, brevissimo puncto diuturnae vitae lucratur augmentum. Nostis ipsi quod dicimus: saepe quis in peccati voraginem subito labitur, quod per omne vitae suae spatium flere necessario compellitur. In omni igitur tentationis articulo solerter est attendendum, ne tentatio ipsa perveniat ad effectum: nam si brevi puncto operatio prava differtur, evaditur: et dum momentaneus ictus, ut ita loquar, effunditur, diu postmodum incolumis vita servatur.
[Col. 0321C] Ii vero, qui ad religionis ordinem noviter convertuntur, admonendi sunt, ut prima contra gulam bella suscipiant; ut dum sobrietatis legibus venter parare compellitur, consequenter etiam in his, quae sub ventre sunt, flamma libidinis temperetur. Refrenetur lingua non solum a sermonibus otiosis, sed et a fratrum plerumque confabulatione colloquii; ut tanto liberius in orationibus se vel laudibus divinis exerceat, quanto hanc per ambagum vicissitudines 313 inanis verbositas non fatigat. Terat oculus assiduis obtutibus pavimentum, mens per aestuantis desiderii machinam suspendatur in coelum. Utraque substantia suam perpendat originem, ut et caro quem cernit pulverem se esse non dubitet, et anima ad id erecta quod perdidit, inhianti, [Col. 0321D] atque indefessa semper cupiditate suspiret. Pannosas et hispidas vestes paucitas attenuata conciliet; vilia, ac despecta frigus indumenta commendet. Durum cubile diu dilatus raptimque sopor admissus emolliat. Parvipendit quippe strati mollitiem, qui solam indultae quietis cogitat quantitatem; nec cum Sardanapalo plumis innatare pensilibus inhiat, qui pervigiles cum Machario noctes ducere in orationibus intentus anhelat. Deseratur publicum, hominum fugiatur aspectus. Scrutentur anguli, remotiorum recessuum abdita penetrentur. Furtivae quippe orationes vim inferunt coelo, et indulgentiam rapiunt, dum frequenter in tenebris coelesti lumine perfunduntur. Illatis contumeliis non [Col. 0322A] vox contumeliosa respondeat, sed aut conviciantis amaritudinem modestia respondentis obdulcet; aut si hoc facile obtineri non potest, ne jurgium feraliter effluat, irati linguam silentii saltem censura compescat. Furentibus nempe ventis navis saepe velficata submergitur; si autem antenna deponitur, omnis mox flatuum impetus necesse est inaniter effundatur. Ictum quippe convicii sagitta non invenit, cum conviciati mens sese in humilitate velut inclinata deponit. Tentet novitius saepe majora, ut quae minora sunt reddantur eorum collatione facilia.
Quod dicere gestio tale est. Saepe aqua turbida, vel tepida hoc studio bibitur, ut contempta vini concupiscentia, perspicua solummodo, vel frigida [Col. 0322B] aqua sufficere judicetur. Saepe cantabritius panis apponitur, ut dum communis appetitur, siligineus non quaeratur. Cui post pulvinaria cento non sufficit, quovis sibimet stramine satisfacere poterit, si nudum prius pavimentum lateribus terit. Qui post carnes oleum nauseat, ut sobrius liquor faucibus suaviter sapiat, sallitis aliquandiu leguminibus vivat. Quem insolita delectat equitandi vectatio, intra cellulae se angustias colligat, et claustrum monasterii postmodum forum putat. Qui post gebellinam, martorinamve mollitiem vervecum fastidit compeditem [ f. compedem]; si birros induit, utrum a peregrinis, an a domesticis foveatur pellibus, de caetero non discernit. Moyses quippe ut simplici mannae cibo contentus sit, ne cum caeteris Israelitis sedere [Col. 0322C] super ollas carnium concupiscat (Exod. XXIV) , ab omni cibo, vel potu per duplicem quadragenarii cursum in monte jejunat. Filii prophetarum, ut quaelibet oluscula non abhorreant, amarissimas coloquintidas in ollam concidere non recusant (IV Reg. IV) . Daniel dum inter rabidos leonum rictus coactus est degere, perversorum deinceps hominum didicit insidias non timere (Dan. VI) . Nabuchodonosor dum bruti animalis vecordiam tolerat, dum ferarum more, saltuum atque silvarum condensa perlustrat, formatur, ne de regalis imperii dignitate superbiat (Dan. IV) . David cum a proprio filio a regalis solii sublimitate dejicitur, ne in Semei extraneum videlicet hominem vindicet, eruditur (II Reg. XV, XXIII) . Isaias postquam 314 triennio nudus, et discalceatus incessit, [Col. 0322D] omnino credendum est, quia superfluis postmodum, vel mollibus indui non quaesivit (Isai. XX) .
Quisquis ergo vult facile sibi cujusque laboris exercitium reddere, aggrediatur intrepidus et altiora tentare; quatenus asperitatem asperitas leviget, et, ut ita loquar, tolerabiles indicentur urticae, palliuris vel hirsutis vepribus comparatae. Neque hoc dicimus, ut non a minimis quis incipere debeat; sed hoc potius, ut dum difficiliora tentantur, collatione quadam haec eadem minima levigentur. Studeat etiam hoc novitius, qui ardua tentans augustum iter ingreditur, ut cum gravari ultra vires coeperit, mox ad latitudinem revertatur. Acus quippe si duris violenter [Col. 0323A] impingitur, nisi ex discretione retrahitur, necesse est ut coacta frangatur; si autem sutor eam more cerdonum et impellit, et retrahit, facile quidquid soliditatis obstiterit penetrabit. Sic et nos in nostrae conversationis initio, dum modo nitimur, modo remittimur, modo per dura, modo per aspera violenter insistimus, modo nos remittendo laxamus, paulatim via panditur, ut omne quod obstiterat, ingenue transeatur.
Vos etiam, sancti senes, praeterire non debeo, quos utique tanto necesse est fieri cautiores ad praelium, quanto conspicitis ipsum vobis praeliandi terminum jam propinquum. Unde constat, quia si nunc perditis, amissae victoriae titulos recuperare de caetero [Col. 0323B] non potestis. Nunc igitur ad fortiter agendum fervens animus incalescat, et senilis ad debellandam vitiorum barbariem robur juvenile concipiat. Jamjam profecto in limine municipii pedem ponitis; jam ad felicissimae quietis otium mediantibus duntaxat foribus propinquatis.
Abjiciatur ergo desidia, deponatur inertia, et non transacti longi forte laboris memoria retrahat, quos subjectae poenae jam oculis oblatio mercedis invitat. Rimator auri, quo profundius terrae venas effodit, eo robustius, atque ferventius se ad explendum id operis, quod restat, accingit. Nec tam praeteritus labor vires enervat, quam spes thesauri jam jamque propinqui ad egerendi ruderis studium provocat. Sine causa jentaculum inhiat, qui pronubus ad convivium [Col. 0323C] nuptiale festinat. Ecce enim tauri evangelici, et altilia occisa, et omnia sunt parata; insuper et vox praeconis: «Venite, inquit, ad nuptias (Matth. XXII) .» Cur ergo praevenire delicias appetit, qui ad nuptiales dapes epulaturus accedit? Cur ructare ante vult, quam discumbere? Cur porcorum se siliquis satiat, qui ad epulas properat angelorum? Cur se non ab omni nunc voluptatum suarum famelica satietate coerceat, quem summa ac perfecta beatitudo gloriae coelestis exspectat? Cur non linguam suam a fabulis nunc, et vana verbositate refrenet, qui Verbum ipsum, per quod facta sunt omnia (Joan. I) , praesentissima in perpetuum contemplatione prospiciat? Cur se pro disciplinae censura ab aspectibus non removeat hominum, qui ad curiam tendit imperatoris [Col. 0323D] aeterni et coelestium senatorum? 315 Cur asperis exhorreat contegi vestimentis, qui stola induendus est immortalitatis?
Non ergo nos pigeat a cunctis mundi delectationibus jejunare, ut omnium deliciarum coelestium copiis mereamur affluere, ne mens nostra haereat creaturis, sed ad amplexus potius inhiet Creatoris. Quisquis enim de longinquo veniens aulicis liminibus appropinquat, vecordiae arguitur, si fabricis intentus ad regis faciem non anhelat; nec a spe fortiter agendi effeti corporis debilitas frangat, quia si spiritus adest cordi, consequenter etiam vires artuum visceribus administrat. Unde et Caleph quia mandata Dei ferventer impleverat, juvenili robore [Col. 0324A] vegetus aiebat: «Hodie octoginta quinque annorum sum sic valens ut eo valebam tempore, quando ad explorandum missus sum: illius in me temporis fortitudo usque hodie perseverat tam ad bellandum, quam ad gradiendum (Jos. XIV) .» Hoc est scilicet tam in resistendo vitiis, quam et per religionis tramitem in bonis operibus augmentandis. Et in Deuteronomio: «Moyses inquit, centum et viginti annorum erat quando mortuus est; non caligavit oculus ejus, nec dentes illius moti sunt (Deut. XIV) .» Hinc est etiam, quod in benedictione Aser ipse dicit: «Ferrum et aes calceamentum ejus; sicut dies juventutis tuae, ita et senectus tua (Deut. XXXIII) .»
Nolite itaque, dilectissimi, velut exstinctis jam [Col. 0324B] vitiis jejuniorum, vel vigiliarum, in quantum fas est arma deponere: nolite dum adhuc in stadio curritis, quasi jam securi, deliciis lenocinantibus indulgere. Familiare quippe est senibus jejunare, et licet cibos saepe debilitas appetat, naturae voluntas insita cum jejunio et sobrietate concordat. Invitatur Berzellai Galaadites ad requiem: «Veni, inquit David rex, ut requiescas secure mecum in Hierusalem (II Reg. XIX) .» Sed opponit senectae stuporem, et excusat epularum regalium voluptatem: «Nunquid, ait, vigent sensus mei ad discernendum suave, aut amarum, aut delectare potest servum tuum cibus et potus? vel audire ultra possum vocem cantorum, vel cantatricum?» (Ibid.) . Unde perpenditur quam quietus, quam certe bene moratus fuerit iste [Col. 0324C] senex. Quomodo enim non esset rei familiaris, si contingeret, egestate contentus, qui regalis mensae dapes despicit invitatus? Quomodo delectaretur otiosa vel risibus apta verba depromere, qui et alienas melodiarum voces castis auribus dedignabatur audire? Et qui illic etiam delectari noluerat, ubi aliquando crisparentur vasa psalmorum, quomodo quiescere potuisset, ubi ludicra et saltationes perstrepunt histrionum?
Nonnulli plane senum sunt, quod praetereundum non est, qui etiam postquam ad religionis ordinem venerint, ita fabulosis naeniis occupantur, ut et sibi sint noxii, et auditoribus videantur esse deliri. Modo enim rerum gestarum lacinias texunt, modo regum antiquorum edicta, vel victorias referunt: [Col. 0324D] sicque diem in nugarum anilium inepta recitatione consumunt. Ita fit, ut per linguam Deo dicatam, quam non salutares occupant preces, ridiculose vani, ac superstitiosi recitentur annales: qui nimirum dum linguam pestiferis fabularum dapibus satiant, quia jejunio semper est inimica verbositas, 316 etiam ventrem digno sobrietatis moderamine non castigant.
Habemus denique senem, in monasterio scilicet Sitriae, vocabulo Mainardum, quem scilicet adhuc paludatum cum admonuissem, ut monachus fieret, ut verbosus ac mordax semper exstiterat, in typum quodammodo jurgiosae responsionis erectus: Ecce, inquit, ancillae meae quotidiana me sedulitate undique [Col. 0325A] confovent et ministrant, et sic vix utcunque subsistere valeo; quo igitur pacto potero spiritualis instituti iter arripere, qui absque ulla disciplinae sarcina me ipsum pene nequeo saltem pedibus sustinere? Verumtamen paulo post, quibus adnitentibus nescio, ecce factus est monachus: qui nimirum jam senex et languidus cum tanto fervore coepit, ut grandaevis atque maturis sani scilicet consilii viris miraculum, juvenculis autem monasterii lubricis atque lascivis fieret in derisum. Qui profecto lacerantes eum detractionibus, et verbis mordacibus obrodentes, nunquam eum a sui rigore propositi in tantum potuere deflectere, quin adhuc per dies singulos psalteria quatuor expleat, quatuor nihilominus per hebdomadam dies absque ullo cibo et potu tam [Col. 0325B] aestivo, quam hiberno tempore transigat. Hoc tamen adhuc de prisco more servato, ut mensem unumquemque sic dedicet, quatenus in prima cujusque mensis hebdomada, nisi Dominica die, vel quinta feria, penitus non manducet: est autem jam, nisi fallor, in sacrae conversationis habitu duodennis, et hic quidem in conventu fratrum.
Est autem et alius intra cellulae septa conclusus, et Leo videlicet Prezensis, quem et in aliis nostrae dictationis opusculis nos breviter adnotasse meminimus: vir videlicet tam decrepitus, ut qui eorum obitus recolit, quos ille parum nascendo praecessit: quibusque simul vivendo consenuit, senex sit. Hic igitur in tam effeti ac tremuli corporis gravitate vinum nisi duabus, vel forte tribus anni praecipuis [Col. 0325C] festivitatibus nunquam bibit. Ante horam nonam praeter Dominicos dies nunquam comedit; duabus in hebdomada diebus, quando scilicet indulgentius vivit, pulmentum praeter unum prorsus aliud non admittit. Sic autem orationis ejus ordo disponitur, ut quotidie sive per aestatem, sive per hiemem unum psalterium cum canticis, et litaniis suis ante nocturnas Ecclesiae vigilias expleat: secundum autem psalterium ab aurorae crepusculo usque ad horam sextam pro defunctis cum novem lectionibus canat, tertium vero psalterium cum Gloria iterum cum ipso advesperascentis diei fine concludat.
Habet autem hanc gratiam, quam in nullo unquam quantaevis perfectionis viro deprehendere potui, videlicet ut psallenti nunquam se cogitatio [Col. 0325D] ingerat: tantaque cordis in eo puritas viget, ut absque ulla resistenti molestia nihil omnino mens cogitet, quod a psallentis ore discordet. Illud etiam valde mirandum, quia nunquam ejus oculos acediae taedium deprimit. Adde etiam, quod cum prae senectutis caligine faciem hominis discernere nequeat, litteras discernit et legit; quotidie psalterium bis lectitando percurrit.
317 Hoc quoque stupendum, quia intra cellulam positus, ubi nimirum subobscura lux est, litteratim scripturae discernit articulum; egressus autem ubi liberior videndi facultas est, apices non agnoscit. Sic autem mihi subtiliter sciscitanti saepius ipse professus est. Nulla jam carnis certamina tolerat, nulla [Col. 0326A] mentis vel ad momentum quidem vagatione laborat Crucifixus igitur huic mundo jam pene quae sunt humana non sentit, sed totus azymus, totusque sincerus, ut ita fatear, angelus vivit.
Ecce, dilectissimi, cum multa suppetant, duo tantum exempla proposui, unum communis, solitariae alterum vitae. Quibus nimirum manifeste colligitur, quia ubi fervidi spiritus ardor incanduit, senilis aetas a boni operis studio non torpescit (Hebr. XII) : sed sicut serpentem costis duntaxat, non pedibus innitentem, vivax ad currendum spiritus evehit; sic senilia membra per spiritualis militiae studium divinus amor impellit. Qui enim nondum habemus manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Gen. VIII) , in qualibet hic aetate sperare requiem non [Col. 0326B] debemus: in hujus quippe mundi salo justi laborant, ubi suam reprobi possident requiem. Quam videlicet diversitatem bene corvus et arca dimissus, et columba significant (Deut. V) . Corvus quippe cadaveribus insidens, ad arcae claustra non rediit; columba autem reversa est, quia ubi pes ejus requiesceret, non invenit. Hic enim ubi pravi quippe carnalibus se voluptatibus satiant, sancti viri reperire nequeunt ubi ad quiescendum desiderii sui pedem ponant. Hinc est etiam, quod qui peccasse deprehenditur, quadraginta verberibus atteri per legis mandata jubetur. Quadragenarius quippe numerus totum hoc tempus per mysterium comprehendit, quo sancta Ecclesia, per quatuor partes mundi diffusa sub Decalogo legis vivit. Quadragenario ergo numero delinquentes [Col. 0326C] caedimur, si in hoc tempore poenitentiae verberibus castigamur. Debet itaque peccator quisque, sive senex sit, sive juvenis, temporalibus atteri. ut purgatus in judicio valeat inveniri. Eos enim nulla illic animi adversio affligere poterit, quos hic cujuscunque aetatis conditionisve fuerint, perfectae poenitentiae disciplina percussit.
Nunc autem, fratres charissimi, omnes vos generaliter alloquor (Philip. II) ; omnes per id, in quo omne flectitur genu, Christi nomen obtestor. In fraterna charitate persistite, in mutui amoris studio adversus antiqui hostis insidias unanimiter conspirate [Col. 0326D] (Gen. VI) . Tota sanctae operationis vestrae machina in charitatis se basibus erigat; omne, quod construitis aedificium, ex vivis virtutum lapidibus sincerae dilectionis glutino coalescat. Arcam quippe, quae octo animas inter cataclysmi fluenta continuit, intrinsecus, et extrinsecus liniri bitumine vox divina praecepit. Sancta scilicet Ecclesia, quae ad resurrectionis gloriam tendit, sic intus, et extra bitumine linitur: ut et foris blandiatur in fraterna dulcedine, 318 et intus cohaereat in dilectionis mutuae veritate. Quisquis enim intus amat, sed foris a fratribus morum inconsona asperitate discordat, intrinsecus quidem bitumen habet, sed extrinsecus non habet. Quisquis vero se specietenus affabilem praebet, amicitiam [Col. 0327A] simulat, sed in cordis occulto veritatem amicitiae non conservat, damnabiliter intus hiat, cum forinsecus superducti bituminis simulatione cohaereat. Quorum videlicet a diluviali naufragio neuter eripitur. quia duplici charitatis bitumine, ut divinitus praeceptum est, non munitur.
Qui autem se et foris praebet amabilem, et intus conservat amantem, foris cum ramis verbi fructus exhibet beneficii; intus alte radicem figit, quia medullitus diligit; hic profecto et intus et extra bitumine linitur (Gen. VI) , quia duplici charitatis glutino cum proximis foederatur. Porro autem quia de lignis levigatis prius fieri arca praecipitur, et sic deinceps ut bitumine liniatur; qualiter ligna vestra levigari debeant, et dolabro poenitentiae ac disciplinae [Col. 0327B] poliri utcunque supra descripsimus: nunc ut compactae fabricae bitumen accedat, exigente rationis consequentia suademus. Enimvero quandiu mores hominum asperi sunt et inculti, inaniter eis charitatis gluten apponitur, quoniam ab invicem cito dissiliunt, dum in eis politae moralitatis aequata confoederatio non tenetur.
Estote igitur levigati per spiritalis exercitii disciplinam, estote bituminati per charitatis fraternae concordiam. Quae tamen confoederatio congruere perfecte non poterit, nisi cum arca in cubitu consumatur, id est, cum multis unus Christi vice proponitur. Unitas quippe facit, ut multa sibimet invicem congruant, ut diversae hominum voluntates in compage charitatis, et communis spiritus unanimitate [Col. 0327C] concurrant.
Quapropter, charissimi, si cupitis invicem in Christi charitate congruere, ei, qui vobis Christi vice praeest, humili ex corde attentius obedite. Non inter vos sit garrulus ille Cham (Gen. IX) , qui nudata parentis verenda denuntiet, qui paternae offensionis obscena divulget. Qui videlicet inter duos fratres medius, nec in primitiis numeretur Israelitarum, nec locum mereatur in plenitudine gentium (II Reg. XX) . Non ibi sit, qui contempto pastore, mercenarium quaerat, qui voces alienorum audiat, qui in odii fornace discordiae malleos ludat, qui regnum Israel per schismatis seminarium dividat. Non est, inquit, nobis pars in David, nec haereditas in filio Isai. Plane tandiu apes in communi mellificant, [Col. 0327D] quandiu sub uno principe perseverant. Grues [Col. 0328A] quoque juxta vocabulum tandiu lineatim congruunt, quousque unum sequendo, litterarum utrinque ordinem non confundant. Roma mox ut condita est, duos etiam fratres simul reges habere non potuit: ideoque prima surgentis structurae moenia parricidio dedicavit. In Rebeccae concupientis utero Jacob et Esau, cum necdum praeter materna viscera vestes induunt, jam velut loricati bella committunt (Gen. XXV) .
Rector itaque fratres tanquam filios amplectatur, et foveat; ut et ipsi tanquam patri a filiis deferatur. Scitum quippe est illud oratoris Domitii (CIC. lib. II De orat., in prooem.) : «Cur ergo te, inquit, habeam 319 ut principem, cum tu me non habeas in senatorem?» Non ut haec spiritualibus sint [Col. 0328B] taxanda discipulis, sed ut murmurationis occasio tollatur infirmis. Omnes itaque diligat, ut jure ab omnibus diligatur. Sic igitur pastor et oves (I Joan. IV) , dux et militum catervae uno spiritu confoederentur in exercitatione virtutum: ut charitas, quae Deus est, individuae unitatis in eis teneat principatum. Ecce, dilectissimi mihi Patres et domini, ex studio vobis styli currentis articulum reprimo, quia incultum ac rusticum esse, quod scribitur, non ignoro: ut quod absque salis condimento jure despicitur, brevitatis saltem compendio commendetur. Quaeso itaque, ut qui lupinos aliquando post marinas delicias editis, hoc quoque pittacium post sacra volumina utcunque respicere non spernatis.
Petrus autem nuptiarum sordes abluit cruore martyrii. Cave putes sanctum doctorem nuptias, quas constat a Christo Domino sacramenti honore condecoratas, ullo modo vituperare; unde et illud Pauli: «Honorabile connubium in omnibus, et torus immaculatus (Hebr. XIII) .» Sed et ipse beatus Damianus suis in scriptis cum occasio se praebet, laudat nuptias, praesertim lib. V, epist. 11, ad clericos Faventinos. Sordes itaque nuptiarum ille intelligit, quas aliquis vitae conjugalis occasione contrahit: in qua cum viri rebus divinis minus ferventer vacare soleant, et ob id dicat Apostolus: «Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est (I Cor. VII) .» Cumque crebrius in vana delinquendi offendicula incurrant, non est mirum sordes contrahere, ac propterea eas expiare teneri.
[Col. 0328D] Sit nomen Domini benedictum.
De ordine eremitarum et facultatibus eremi Fontis Avellani
Ad exemplum, et imitationem posterorum, regulas, et vivendi instituta, quibus eremitae Fontis Avellani suo tempore utebantur, describit, iisque, ut qui post se futuri sunt, utantur, neque ad laxiorem vitae normam declinent, gravissime obtestatur. Suisque ut in orationibus meminerint post mortem suam, obsecrat.
[Col. 0327D] Cum fervorem sanctae conversationis vestrae, fratres charissimi, diligenter attendo, nullis hoc humanis [Col. 0328D] viribus deputo; sed illi potius, qui operatur in vobis velle et perficere, pro bona voluntate, gratias [Col. 0329A] ago: Ille enim fons est et origo virtutis: ille bonae inspirator est voluntatis. Et quid mirum, si fragilia corporum vestrorum vascula ad portandam post se crucem fortiter roborat, qui cuncta mundi horrea in levibus culmorum aristis mirabiliter librat? Et quorum pondere lapidea saepe aedificia corruunt, ad haec ferenda volatiles spicarum thecae, tenuibus mistae paleis, non succumbunt. Quid mirum, inquam, si debilibus servorum suorum membris vires attribuit, qui in tenuissimis uvarum folliculis omnium ubique regionum vina suspendit: et quod ex tunnis operose, et cum magno labore compactis saepius effluit, hoc perexilis corticis, quasi quoddam fidele depositorium sine diminutione custodit: imo quod illinc vel guttatim frequenter effunditur, hic [Col. 0329B] non minuendo, sed augendo potius per quotidiana incrementa servatur.
Quis autem divini operis magnitudinem narrare sufficiat, cum sive in palearum culmis, seu in uvarum botris recondi videat cellaria potentum, promptuaria regum? Videamus in arbore folium sub ipsis pruinis hiemalibus lapsabundum, et consumpto autumnalis clementiae virore, jamjam pene casurum, ita ut vix ramusculo, cui dependet, inhaereat, sed apertissima levis ruinae signa praetendat: inhorrescunt flabra, venti furentes hic inde concutiunt, brumalis horror crassi aeris rigore densatur: atque, ut magis stupeas, defluentibus reliquis undique foliis terra sternitur, et depositis comis arbor suo decore nudatur; cum illud solum nullo manente permaneat, [Col. 0329C] et velut cohaeredum superstes in fraternae possessionis jura succedat. Quid autem intelligendum in hujus rei consideratione relinquitur, nisi quia nec arboris folium potest cadere, nisi divinum praesumat imperium?
Quid ergo mirum, si, defluente jam ex maxima parte monastico ordine, quosdam servos suos omnipotens Deus in perferendo diversarum tentationum labore corroborat, qui et quae vult in arboribus folia, caeteris decidentibus, ligat? Unde non immerito scrutator ille divinae patientiae B. Job: «Qui facit, inquit, magna, et incomprehensibilia, et mirabilia, quorum non est numerus (Job XI) .» Quapropter immensas Creatori meo gratias refero, qui me indignum ministerii locum habere voluit in conventu non multorum, [Col. 0329D] sed bonorum, quos mihi necesse sit ad patriam redeundo praecedere; sed gaudendum est, si fraterna possim vestigia parili conviatione tenere: ut fructum, qui nequaquam mihi ex spatiosa terra colligitur, uberius videatur angustae fertilitatis recompensare proventus.
Volo autem, fratres mei, de vestrae conversationis ordine pauca perstringere, ut quod in vestris nunc vivis operibus legitur, etiam apicibus traditum ad eorum, qui nobis in hoc loco successuri sunt, notitiam transferatur: quatenus et si non contigerit eos ad altiora conscendere, eamdem saltem vivendi regulam, quam vos tenuisse didicerint, et ipsi studeant fideliter observare: ut qui habitationis fuerint successores, [Col. 0330A] sint nihilominus et conversationis haeredes: et quod de regulari observantia sui loci viderint specialiter scriptum, pudeat si de sua fuerit aliquando imitatione deletum. In hoc nempe loco, qui fons Avellani dicitur, plerumque viginti plus minus monachi per cellulas, sive in assignata cuique obedientia degimus; ut omnes simul cum conversis, et famulis tricenarium quinarium numerum, aut vix, aut breviter excedamus. Vivendi autem regula hoc nostro tempore talis est.
Ab octavis nempe Dominicae Resurrectionis usque ad diem sanctum Pentecostes, quatuor 323 dies per hebdomadam jejunatis, praeter Dominicum vero diem, de cujus reverentia nullus addubitat, tertia feria, et quinta feria bis in die reficitis. Illo enim [Col. 0330B] tempore, ut nostis, non prohibentur monachi auctoritate sacrorum canonum jejunare. Ab octava autem Pentecostes usque ad festivitatem sancti Joannis, quinque diebus observatur sub hac discretione jejunium: ut tertia feria ad horam nonam pulmentum habeatis, quinta vero feria secunda vice reficitis. A festivitate vero S. Joannis usque ad Idus Septembris, tertia et quinta feria tenetur bina in die refectio: reliquis vero quatuor diebus servetur solito more jejunium. Ab Idibus vero Septembris usque in Pascha Domini, quinque diebus jejunium sine intermissione tenetur, salvo eo, quod semper infirmioribus fratribus, humorumque inaequalitatem patientibus, prout necesse fuerit, misericorditer subvenitur. Nemo autem me mendacii temerarius arguat, dum me [Col. 0330C] non extraneis loqui, sed his, qui rem perite noverint, praesentibus haec narrare considerat: et certe non immerito erubescerem, si inter discipulos veritatis, ipsis scientibus, commento fallaciae deservirem.
Etsi enim eos, qui postmodum audituri sunt, hujus rei plenitudinem fraudare non debeam, malo tamen ex eo, quod est, salva veritate relinquere; quam id, quod non est, vana persuasione jactare. Ecce enim de duabus illis quadragesimis, quae vel Natalem Domini, vel sanctum Pascha praecedunt, licet ego taceam, vos tamen scitis, quia nonnulli hic sunt, qui absque diebus Dominicis, duplex illud quadragesimale spatium totum jejunando transcurrere soleant, exceptis tribus solemnitatibus, S. videlicet [Col. 0330D] Andreae, et sancti Benedicti, et Annuntiationis Dominicae. Per alias autem festivitates, quae magnae quidem, sed adeo non sunt praecipuae, sive in quadragesimali tempore, sive per totius anni curriculum, cellerarius cum his, qui juxta ecclesiam commorantur, cum duodecim celebrent lectionibus, atque si priori videtur, aliqua illis misericordia refectionis impenditur. Caeterum hi, qui sunt per cellulas constituti, trina lectione contenti, dum foras minime prodeant, jejunium suum ex more conservant.
Jejunare autem illos diximus, qui panem cum sale et aqua percipiunt: ubi autem praeter haec aliud aliquid additur, perfectum jejunium non vocatur. Solebant autem hic quidam et Dominicis diebus [Col. 0331A] utriusque quadragesimae coctionibus abstinere, quod nos ob reverentiam sacrae diei prohibere curavimus. Famuli autem, qui nobiscum sunt, per totius anni circulum tribus per hebdomadam diebus tenent ex more jejunium. In illis autem duabus quadragesimis quatuor dies convenienter observant, exceptis his, qui in via longius diriguntur. A vino autem, ut nostis, aliquanto tempore continuimus; ita ut neque laici, neque extrinsecus venientes, vel etiam in Pascha Domini, aliquid hic, praeter aquam biberent: neque vinum hic, nisi pro sacrificio haberetur. Sed quoniam et hic manentes coeperunt aegrotantes deficere, et quidam ad eremum transire cupientes, hujus rigoris observantiam penitus abhorrere; fraternae, 324 sive, ut verius dicam, communi imbecillitati [Col. 0331B] dispensatorie condescendentes indulsimus, ut vinum hic servato sobrietatis moderamine biberetur: ut quod cum Joanne non possumus ex toto relinquere, saltem cum Timotheo Pauli discipulo studeamus infirmo stomacho sobrie, et humiliter ministrare (I Tim. V) : et qui prorsus abstemii esse non possumus, esse saltem sobrii studeamus. Verumtamen in praedictis duabus quadragesimis consuetudo tenuit, ut neque monachis, neque laicis vini vel etiam piscis perceptio concedatur. Pulmentum quoque in eisdem quadragesimis nunquam sit praeter unum, nisi his quatuor festivitatibus, scilicet B. Andreae, S. Benedicti, in Dominica Palmarum, et Coena Domini, quibus nimirum sacratissimis diebus pisces, et vinum cum gratiarum actione percipiuntur.
[Col. 0331C] In Sabbato autem sancto, nec non et vigilia Natalis Domini, ut labor ecclesiastici relevetur officii, totum panem, qui voluerint, comedunt: alium vero cibum sive laici, sive monachi penitus non admittunt. Tres autem solummodo octavae per annum ita celebrantur, ut jejunare hic nemo cogatur, id est, Dominicae Resurrectionis, et sanctae Pentecostes, atque Natalis Domini. Sed quibusdam, quia propter desuetudinem [ f. consuetudinem] grave est totius hebdomadae binam continuare refectionem, quandoquidem hoc humiliter expetunt, jejunare aliquantulum pro misericordia conceduntur. Consuetudo est autem fratribus in diebus Dominicis omni tempore, praeter quadragesimas duas, duo habere pulmenta; in aliis vero diebus unum solummodo. Et de jejuniis quidem ista sufficiant.
[Col. 0331D] In caeteris autem spiritualis exercitii studiis, quae sit continui fervoris instantia, quae sollicitudo, quam vigil et operosa frequentia, timeo dicere: ne mihi similibus, desidiosis videlicet, et negligentibus videar onerosus existere, atque eorum in me aliquatenus invidiam concitare: hoc tamen mihi liceat, quia tanta est diligentia in flexionibus genuum, in disciplinis scoparum, et in caeteris hujusmodi, ut cum quilibet poenitens incertae mentis metu, injunctam poenitentiam per haec remedia implere praecipitur, brevi tempore longa poenitentia consumatur, salva tamen consuetudine, ut si postmodum vita nominis in longum ducitur, jejunium non relinquatur. [Col. 0332A] Dantur autem ex more tria millia scoparum pro unius anni poenitentia, sive viginti psalteria, aut viginti quinque missae.
De psalmodia vero consuetudo est, ut cum duo fratres simul commorantur in cella, duo persolvant in die psalteria, unum pro vivis, alterum pro defunctis. Et illud quidem, quod est vivorum, cum illis dicitur additamentis, quae beatus Romualdus apposuit; quod vero pro defunctis cum novem lectionibus dicitur, tribus nimirum per quinquagenos psalmos. Qui autem solus moratur, Psalterium quidem vivorum totum per singulos dies adimplet: defunctorum autem sive medium, sive totum, juxta quod virium possibilitas administrat. Horarum autem psalmodia canonica omnino, sicut in monasterio, ita hic per [Col. 0332B] ordinem, tota nihilominus adimpletur.
325 Hoc autem inter caetera praetermittendum non est, quia in cellulis continuum tenetur, sicut revera in oratorio, ex more silentium: nec praetermittitur, ut illic aliquis vel pro confessione loquatur; excepto si priori visum fuerit, ut novitiis, eorumque institutoribus ad tempus aliquantulum loquendi licentia concedatur. Si quid autem loqui indigent, ad ecclesiam prodeuntes, quaeque sunt necessaria manifestant.
Illud etiam non minima pars poenitentiae est, quod omni tempore, sive aestate, sive hieme, non calceis, non ocreis utuntur in cellulis; sed nudis semper cruribus, et pedibus consuetudo est permanere, exceptis his qui gravi molestia infirmitatis urgentur.
[Col. 0332C] Regulare autem est monasteriis, ut hi qui in viam diriguntur, foris non comedant, si eo die sperant reverti: cui videlicet observantiae illud etiam apud nos additur: ut sive ipso, sive alio die fuerit quis egressus, jejunus semper ad eremum revertatur.
De caeteris vero monasticae institutionis observationibus quidquid in regulari, et districto monasterio tenetur, idem etiam hic caute, et solerter nihilominus custoditur: videlicet de promptissima obedientia, ut quodcunque praecipitur, ferventissime peragatur: de non dando, vel accipiendo sine jussione prioris: de proprio non habendo: ut dum sunt in claustro, quod est juxta ecclesiam, sive in festivis diebus, sive omnibus incompetentibus horis silentium teneant: ut in capitulo, in oratorio, in refectorio [Col. 0332D] regularem consuetudinem non postponant: ut cum hospitibus non loquantur, atque ideo a cellulis usque ad ecclesiam sive venientes, sive redeuntes, a censura silentii non recedant; et multa hujus generis, quae nimirum nos idcirco enumerare postponimus, quia laciniosi styli fastidium devitamus. Taceo de vilitate spontanea, et asperitate vestium, de duritia, de austeritate cubilium, et de districta censura silentii, de amore perpetuae inclusionis.
Illud sane cuncta videtur excellere, illud omnibus sancte viventibus digne censetur virtutibus eminere, quod tanta est inter fratres charitas, tanta unitas voluntatum vicarii amoris igne conflata; ut unusquisque se non sibi, sed omnibus natum credat: [Col. 0333A] quod alienum est, ipse possideat: et quod suum est, in omnes extenso amore transfundat.
Hoc mihi etiam non mediocriter placet, fratres mei, quia si quis inter vos debilior apparuerit, mox omnes certatim, quid patiatur, inquiritis, ut se de solito rigore remittere non moretur, instantes, et non solum necessaria quaeque suggerere, sed etiam vosmetipsos ad ejus custodiam ultroneos gaudetis offerre.
Illud etiam silentio praeteriri dignum esse non ducimus, quia cum frater quispiam ex nostris obierit, unusquisque pro eo septem dies jejunat, septem disciplinas cum millenis scoparum ictibus accipit, septingentas metanaeas facit, triginta insuper Psalteria ex more decantat, continuis quoque triginta [Col. 0333B] pro eo diebus missarum solemnia specialiter celebrantur. Haec igitur hujus loci regula nulla voti varietate postponitur: haec consuetudo circa defunctos districta 326 prorsus et inviolabili semper observatione tenetur. Si quis autem fortasse novitius, vel quolibet modo morte praeventus, injunctam poenitentiam consummare non potuit, mox ut ad fratrum notitiam res patefacta pervenerit, cum magno fervore tota poenitentia parili facta inter eos divisione, suscipitur: et quantalibet sit, brevi spatio per diversos afflictionum modos ovanter expletur. Felices nimirum divitiae charitatis, quae gratis se non modo viventibus ingerunt, sed et mortuos prosequuntur. Felices, inquam, quae illic nobis ex aliena bonae voluntatis ubertate succurrunt, ubi proprii operis supplementa [Col. 0333C] deficiunt: et cum jam districte a nobis non habentibus, quidquid debemus, exigitur, ex fraternae charitatis abundantia debiti nostri libra completur.
Pauca haec de ea, quae nunc est, hujus eremi conversatione sufficiant, ut per haec, quae breviter annotantur, valeat colligi quid ex his, quae silentio praetermissa sunt, debeat aestimari. Sed ecce, fratres charissimi, dum de vestris virtutibus aliquid vobis praesentibus refero, timeo certe simul et erubesco: timeo scilicet vos offendere; erubesco, ne videar assentationibus deservire. Sed ad hoc scribendum, teste conscientia, bonae me intentionis studium provocat, fraternae salutis amor instigat: quatenus non solum vobis talia scribendo [Col. 0333D] consulere, sed et posteris vestris valeam longius providere. Nimirum, ut et vos ista legentes studeatis ei, quod semel coepistis, bono operi perseveranter insistere: et illi in his discant, quid de nostra debeant imitatione tenere. Quia enim in hoc loco, nisi divina providentia aliter senserit, non diu post spero me habiturum esse sepulcrum: non minus sum de futura hujus loci religione sollicitus, quam his, quae sub praesentia versantur, intentus. Unde te, o prior, quicunque mihi quotuslibet in hujus loci administratione successeris, per adventum Domini nostri Jesu Christi, per terrorem divini judicii, te lacrymabiliter obsecro, per nomen te divinae majestatis obtestor, ut ab hujus observantiae regula, cum [Col. 0334A] his qui tibi subditi fuerint, non declines a bono tramite, per quem in hoc loco nunc inceditur, non aberres. Pudeat vos ab illorum nobilitate fieri vivendo degeneres, qui facti estis habitaculo successores. Absit, ut divini obsequii census vestro tempore videatur imminui, qui Deo ex hujus loci reditu solebat ante persolvi: non impar quippe pensum debiti muneris exigit, qui possessionem suam novis agricolis antiqua censitam pensione locavit.
Non ergo vos per spatiosae viae latitudinem delectet incedere, qui jubemini per angustam portam, quae ducit ad vitam, intrare (Matth. VII) . Stricta namque via est quae ducit ad coelum; ampla autem est, quae mergit in tartarum. Non itaque ad monasterialem laxitudinem ab eremitica vos libeat districtione [Col. 0334B] descendere: et, relicta lege spiritus, carnis illecebris et lenociniis consentire. Et quidem bona sunt illa, sed ista meliora. Et quid est aliud a melioribus ad bona descendere, nisi ab excelsis ad humilia declinare, a recto cursu post tergum redire, ab ardore spiritus in teporem noxium defervere, atque sic paulatim sublimibus in praecipitium ruere?
327 Haec igitur pauca, quae scripsi, successor mi, sedulus inspice: atque ad imprimendum formam tuae tuorumque conversationi, quasi quoddam signaculum tene. Nunquam apud te haec depravetur imago: nunquam tuo tempore haec salutaris forma per incuriam deteratur; ne, quod absit, paracharaximus pro nummo moneta degenerante procedat. Et certe non ignoras, quia falsarius trapezita, qui monetam [Col. 0334C] violasse convincitur, plerumque judiciali calculo manus abscissione multatur.
Ut autem ad haec observanda nullus excusationi pateat locus, juxta id, quod exiguitate loci humilis competebat, studuimus eotenus possessiones acquirere: ut praedictum fratrum numerum possis, nisi exercendi cura defuerit, sustentare. Librorum quoque numerum non minimum dereliquimus, ut fratribus nostris, qui pro nobis orare dignentur, meditandi copiam praeberemus. Bibliothecam namque omnium Veteris et Novi Testamenti voluminum, licet cursim, ac per hoc non exacte vobis emendare curavimus. Ex passionibus quoque beatorum martyrum; ex homiliis sanctorum Patrum; ex commentariis, allegoricas sacrae Scripturae sententias exponentium, [Col. 0334D] Gregorii scilicet, Ambrosii, Augustini, Hieronymi, Prosperi, Bedae, Remigii, etiam et Amalarii, insuper et Haimonis, atque Paschasii, divina gratia nostris allubescente laboribus, plures libros habetis, quibus vacare potestis; ut sanctae animae vestrae non solum oratione crescant, sed et lectione pinguescant. Ex quibus nimirum codicibus nonnullos pro nostra possibilitate correximus; ut in sacrae disciplinae studiis intelligentiae vobis aditum panderemus.
Claustrum quoque juxta ecclesiam construi 328 hac intentione censuimus; ut si quem adhuc inolita monasterialis ordinis consuetudo delectat, habeat ubi in praecipuis festivitatibus solemniter ex more procedat: cui et processioni crucem argenteam satis [Col. 0335A] idoneam procuravimus. Ejusdem quoque intentionis studio, imbecillitati fragilium consulentes, etiam tintinnabula, atque bechinia, diversaque divinae domus utensilia comparavimus. Calices quoque duos argenteos pulcherrime deauratos hac vobis ratione providimus; ut cum sacra Dominici corporis et sanguinis mysteria vultis accipere, stannum, vel vilius quodcunque metallum vestris labiis nequaquam necesse sit adhibere. Conspicua nihilominus sacrosancto altari tegmina, et celebrandis missarum solemniis pretiosa contulimus ornamenta.
Haec omnia, fratres, nos non sine labore quaesivimus, ut vobis laboris impendia tolleremus: tantoque liberius se vester animus ad alta sustolleret, [Col. 0335B] quanto minus hunc ad providenda sibi infirma rei [Col. 0336A] familiaris inopia non gravaret. Unde rogo, fratres charissimi, quicunque mihi estis in hujus loci sacri habitaculo successuri, ut qui vobis ante consului, quam hujus vitae haberetis ingressum; vos etiam me pia vicissitudine vestris adjuvetis orationibus jam defunctum; et qui vobis paravi locum religiose vivendi, vos mihi copiam acquiratis indulgentiam promerendi. Ecce, fratres mei, fui quod estis: et emensus sum, quod transitis. Praesto vobis sunt quae deserui; propinquum est quo perveni. Sic igitur compendium vestrae mortalitatis excurrite; ut elapsis vanis, quae temporaliter transeunt, ad bona perveniatis, quae his perpetuo mansura succedunt.
[Col. 0336B] Sit nomen Domini benedictum.
De institutis suae congregationis
Stephano cuidam qui ex coenobio ad eremum emigraverat, eremiticae vitae, et conversationis praecepta desideranti depromit: nec non eremitarum, quibus ipse praeerat, regulas, et vivendi instituta exponit; saluberrima interim monita immiscens, ut rudem adhuc, et hujusmodi viae rationis inexpertum ad insidias cacodaemonis superandas: dura, et aspera quaeque perferenda: et denique ad omnes perfecti eremitae numeros implendos gradatim perducat.
[Col. 0335C] Charissimo fratri STEPHANO, amore supernae charitatis incluso, PETRUS ultimus crucis Christi servus, salutem in idipsum.
Honestae petitionis tuae, dilectissime fili, vota suscepimus, quibus te per nostrae admonitionis apices eremiticae vitae regula postulas informari. Monasterialem quippe latitudinem fugiens, mox fervido spiritu cellulae te carceralibus angustiis inclusisti. Non contemnenda plane petitio, nec otiosum, vel ineptum negotium: sed si exsecutor inveniretur idoneus, etiam posteris non mediocriter profuturum. Nos autem, qui in hujus professionis via neminem vivendo praeimus, caeteros loquendo praeire, velut indices, sive judices itineris, temerarium judicamus. Praeposterum quippe est, si lingua tanquam magisterii [Col. 0335D] super alios arripiat ferulam, cujus adhuc vita flagellis obnoxia exhibet clientelam. Sed qui calcato propriae voluntatis arbitrio obedire Deo per omnia decrevisti, dignum profecto est tuis quoque petitionibus a fraterna charitate non segniter obedire.
Quapropter in angusto positi, dum et tuis desideriis satisfacere cupimus, et tamen propriae mensurae metas excedere non audemus, tutum nobis arbitramur, et integrum hujus quidem institutionis praecepta non edere; sufficiat autem, quod in nostra fieri congregatione conspicimus, et experti sumus, simpliciter explicare. Nec tam quid ab eremitis fieri debeat, generali definitione praescribimus, quam quod in hac eremo fiat, cum de loco, tum persona specialiter intimamus. Quod tamen ex charitate legentibus [Col. 0336C] infructuosum esse non credimus, cum ad perfectionis culmen praecepta quidem moveant, sed exempla compellant.
Vere, frater, ut dicitur, ipsius rei notam fixisti, cum ad Deum redire non per qualemcunque, sed per auream viam laudabiliter elegisti. Nec ad hoc te prudentia humanitatis impulit, sed divinus procul dubio Spiritus incitavit. Haec est enim via, quae inter reliquas ad summa tendentes eminens, et excelsa est. Interim per se currentem jam ponit in patria: et eum, qui adhuc versatur in labore, jam quodammodo recreat, et consolatur in requie. Haec nimirum via per se commeantium gressus neque spinis [Col. 0336D] sollicitudinum pungit, neque luto negotiorum saecularium impedit. Porro haec via spatiosa simul et angusta: sed hoc modo, ut quisquis per eam comite coelesti desiderio graditur, et propter angustias noxie non impingat, et propter latitudinem a rectitudinis linea non divertat. Nam etsi incipientibus plerumque stricta, vel difficilis videatur, non tamen mox, nisi quod absit, fides desit, inconstanti pusillanimitate deseritur: assuetis autem et perfectioni jam propinquantibus, vel haerentibus facilis quidam, et quodammodo lata via videtur eremitica vita. Nunquam tamen a portanda post Jesum cruce deficiunt, dum et proprias voluntates reprimunt, et adversus cogitationem suarum tentamenta confligunt. Duxisti, frater, uxorem, quam non quidem [Col. 0337A] cum uxoribus Jacob vel a gignenda sobole sterilitas privet, vel a venustate vultus lippitudo 331 dedecoret; sed illam profecto, quae sit et cum Lia fecunda, et cum Rachele formosa. Nimirum ut et tibi clarescat obtutus ad videndum principium, et plurimi nobiles tui fervoris imitentur exemplum.
Haec profecto est mulier, de qua dicitur: «Quia fortitudo, et decor est indumentum ejus (Prov. XXXI) .» Solitariae nempe conversationis officium est, ut sic desudet quis in magni operis fortitudine, quatenus semper sollicitus sit in exhibenda decori animi puritate. Haec est, inquam, de qua rursus dicitur: Quia «manum suam misit ad fortia, et digiti ejus apprehenderunt fusum (Ibid.) .» Quia videlicet hujus vitae idoneus exsecutor sic se per [Col. 0337B] majora opera ex desiderii fervore dilatat, ut etiam cautus quae sunt minima non relinquat. Haec plane utrarumque sororum Lazari sibi vindicat dignitatem: quia et cum Maria sedens ad vestigia Domini ejus verbis intendit, et cum Martha eumdem Dominum diversis sanctarum virtutum epulis reficit (Luc. XIX) .
Sed cur in describendis hujus sanctae vitae meritis diutius immoror? Plane ut compendiosius eloquar, multae sunt viae quibus itur ad Deum; diversi sunt ordines in universitate fidelium: sed in omnibus his nulla profecto via est tam recta, tam certa, tam expedita, atque cunctis supplantatoriae impactionis offendiculis aliena; quia et omnes fere occasiones, quibus peccari possit, eliminat: et plurima [Col. 0337C] virtutum, quibus Deo placeat, incrementa convertat: ita ut quodammodo facultates adimat delinquendi, et bonis operibus insistendi vim necessitatis imponat. Quod nimirum qui non dedignatur inquirere, in aliis nostrae parvitatis opusculis valet expressius invenire. Huic ergo sanctae, et, ut vere fatear, vivificae vitae illud non incongruenter aptatur, quod per Salomonem dicitur: «Multae, inquit, filiae congregaverunt divitias, et tu supergressa es universas (Prov. XXXI) .»
Verumtamen rei ordo postulat, ut antequam ramos conversationis attingam, ipsam radicis originem solerter inquiram: et qui hujus institutionis [Col. 0337D] auctores fuerint, evidenter expediam. Dignum scilicet arbitror fontem prius aspicere, ut post securius valeam rivos haurire.
Hujus itaque vitae normam, ut anteriora praeteream, in Veteri Tetamento Elias coepit; Eliseus vero aucto discipulorum collegio dilatavit. In Novo autem Paulus et Antonius non dissimili ab his invicem proportione creduntur. Dum constet juxta fidem gestorum quod et Paulus in eremo singulariter vixit, et plures Antonius in hac professione discipulos enutrivit. Quanquam et hoc certe non lateat, quod et Moyses sub ipso tunc promulgatae legis initio quadraginta annis populum per deserta ductaverit (Exod. XXIV) ; totidemque diebus ipse [Col. 0338A] Redemptor noster, illucescente jam videlicet Evangelii gratia, eremum consecravit. Teste Marco, qui post enarrationem baptismi, praesto subintulit: «Et statim Spiritus expulit eum in 332 desertum, et erat in deserto quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, et tentabatur a Satana, eratque cum bestiis (Marc. I) .» Baptista quoque Joannes hujus professionis assertor non mediocriter exstitit, qui sine humano victu in deserto vivere non humana virtute decrevit (Ibid.) .
Quapropter et ex ipsa nascentis hujus institutionis origine, et posterorum deinde succedente processu manifeste colligitur, quod eremitarum ordo bipartitus [Col. 0338B] est: quorum videlicet alii cellulas incolunt, alii passim per eremi deserta gradientes, certas aedes habere contemnunt. Sed qui per eremum spatiando discurrunt, anachoretae; qui vero cellulis contenti sunt, usitato vocabulo eremitae dicuntur: quibus nimirum nomen commune factum est speciale. Quanquam hujus temporis fratres superbum ducant hoc sibimet arrogare vocabulum, sed humilitatis causa poenitentes se potius gaudeant appellari. Anachoretarum autem jam tunc filii Jonadab primitiae fuerant, qui, sicut Jeremias testatur, vinum et siceram non bibebant (Jer. XXXV) . Habitabant porro in tentoriis, et quas nox compulerat, sedes habebant. Hi denique scribuntur in Psalmo (Psal. CXXXVI) , quod primi captivitatem sint sub hujusmodi persecutione [Col. 0338C] perpessi: quia ab exercitu Chaldaeorum vastante Judaeam, urbes sunt introire compulsi. Hac videlicet ratione, quod oppida carceres ducerent, et dulcis habitaculi requiem deserti solitudinem aestimarent. Sed nos sanctis anachoretis, qui hoc tempore aut rari sunt, aut nulli, solam reverentiam exhibemus, ad eremitas autem omnem hujus disputationis articulum vertimus.
Quisquis igitur cellulam cum diabolo dimicaturus ingreditur, et in arena spiritualis praelii ferventis animositate pectoris incitatur, ad hoc totam suae mentis intentionem dirigat, ut delectationem carnis, [Col. 0338D] vel ad momentum quidem jam ultra non sentiat; sed sibimet, simul et mundo mortuus vivat. Ad tolerandas itaque calamitates, atque miserias animum praeparet, morti se pro Christo devoveat, diversis virtutum telis lumbos mentis accingat; omnia sibimet aspera, et dura praeponat; ut cum acciderint, non improvidus enerviter concidat, sed omnia aequanimiter ferat. Plane sicut fluvius ex sui fontis origine perexiguus oritur, sed processu longioris declivii, rivis hinc inde confluentibus dilatatur: sic interior noster homo in sanctae conversationis itinere tenuis, et velut aridus incipit: paulatim vero per incrementa virtutum quasi rivis undique concurrentibus convalescit.
[Col. 0339A] Quisquis ergo nititur amnis fluenta restringere, juxta fontis aditum, necesse est satagat obstacula convectare: ut ubi nondum amnis, sed 333 adhuc rivulus cernitur, illic obicibus impactis facile reprimatur. Qui ad aulam quoque regiam properare disponit, in ipso demum expeditionis exordio cum paucis egreditur: confluentis autem subinde numerus societatis augetur. Quisquis denique huic struit insidias, non procul a domo, unde egreditur, latitat: ut necdum constipatus multitudine commeantium repentinos impetus non evadat. Tunc autem veraciter ad regem nostrum properantes iter incipimus, cum rudes adhuc, novique tirones in spirituali militia sacramenta juramus. Sed quia necdum spiritualium studiorum agmine circumfundimur, [Col. 0339B] necdum perfectionis virtutibus roboramur; tunc veternosus hostis ante ipsum egressionis nostrae vestibulum insidias praeparat, ibi versutiae suae dolos, ibi malignitatis artes et laqueos, ibi deceptionum machinas, et omnia pestiferae calliditatis argumenta concinnat: quatenus rivum adhuc tenuem boni operis obstruat, et gradientem, antequam commeantium agmine fulciatur, exstinguat.
Sed inter has jaculorum crebrescentium grandines, inter istas bellorum ingruentium tempestates, Christi miles non formidine contabescat, non fractus labore deficiat; sed invictae fidei clypeo praemunitus, quo acriora infestantium luctatorum certamina tolerat, eo certius de vicina Dei auxiliantis aspiratione confidat. Nec prorsus addubitet, quia si primae [Col. 0339C] tentationis articulum illaesus evaserit: paulo post roboratus, et validus, terga vertentibus ac succumbentibus suis adversariis, praevalebit. Idcirco nempe insidiator spiritus totum fel suae nequitiae circa novitios evomit. Ideo omne virus artificiosae ac deceptoriae calliditatis effundit: quia non ignorat, quoniam si tunc effectum perversi conatus amiserit, opportunitatem laedendi postmodum non habebit. Imo qui supplantare non potuit, ruinae postmodum turpiter subjacebit; et qui rudi non praevalet, exercitato succumbet.
[Col. 0339D] Notandum autem, quia cum omnibus ad aeterna festinantibus universae virtutes animi sint habendae, solitariae vitae proposito tria sunt praecipue exteriora videlicet, congrua speciali prae caeteris observatione tenenda: quies scilicet, silentium, atque jejunium: et caetera quidem instrumenta justitiae in sola plerumque devotione, vel habitu; ista autem in exercitio debent familiari quadam sedulitate versari. Sicut enim sacerdotis est proprium sacrificiis offerendis insistere, doctoris est praedicare; ita nihilominus eremitae officium est, in jejunio, silentioque quiescere. Unde non frustra reperitur ab antiquis vitae hujus institutoribus dictum: Sede in cella tua, et retine linguam tuam, et ventrem, et salvus eris. Venter siquidem reprimendus est, ne dum ipse immoderate [Col. 0340A] repletur cibis, caetera quaeque membra inficiat vitiis. Lingua vero restringitur, quia indisciplinate laxata, supernae gratiae vigore animam vacuat, 334 et a statu salutiferi rigoris enervat. Verumtamen modus atque discretio in talibus est adhibenda; ne quod indifferenter agitur, velut onus importabile, per intolerantiam pusillanimiter deponatur. Sicut ergo supra promisimus, quae in hac eremo vivendi regula teneatur, breviter explicemus: ut dum hanc quasi quoddam vivendi metrum considerationis tuae oculis apposueris, sive excedens, sive inferius gradiens, ad hanc sedula intentione recurrens, errare non possis.
[Col. 0340B] Ab Idibus itaque Septembris usque ad resurrectionem Dominicam, quinque per hebdomadam diebus tenetur hic ex more jejunium. Ab octavis autem Paschalis festivitatis usque ad sextum diem Pentecostes, quatuor tantum per hebdomadam diebus jejunium celebratur. Hac videlicet discretione servata ut propter Dominicum diem, de cujus speciali reverentia nullus addubitat, etiam tertia et quinta feria bis in die reficiant fratres. Illo enim tempore licet aliquanto remissius vivere: tametsi minime prohibeantur monachi auctoritate sacrorum canonum jejunare. Ab octava vero Pentecostes usque ad Nativitatem B. Joannis, tertia quidem feria pulmentum fratribus hora nona tribuitur, quinta vero feria refectio iteratur. Porro a festivitate S. Joannis usque [Col. 0340C] ad Idus Septembris, tertia et quinta feria bina refectio in die teneatur: reliquis vero quatuor diebus jejunium ex more servetur. Salvo videlicet eo, quod si quis inter fratres infirmari conspicitur, mox illi, prout necesse fuerit, misericorditer subvenitur. In festivitatibus duodecim lectionum, quaecunque veniunt ab Idibus Septembris usque ad Resurrectionem Domini, semel tantum reficiant fratres; exceptis videlicet his solemnitatibus, omnium sanctorum, S. Martini et S. Andreae, hebdomada Natalis Domini, et uno die Epiphaniae, et Hypopanti. Quibus nimirum diebus iteratur pro more refectio. In caeteris autem festivitatibus una tantummodo sint refectione contenti.
Notandum autem, quia non omnes, quae in monasterio, [Col. 0340D] etiam in eremo celebrantur festivitates. Et hae quae illic fiunt, plerumque transmutantur, ut aut in tertia, aut in quinta feria celebrentur: exceptis nimirum praecipuis festivitatibus, quae ob reverentiam dignitatis mutari non possunt. Plerasque autem festivitates, quae non adeo sunt praecipuae, sive in quadragesimali tempore, sive per totius anni curriculum, cellerarius cum his qui juxta ecclesiam commorantur, cum duodecim celebrent lectionibus: atque si priori videtur, aliqua illis, rarissime tamen, misericordia refectionis impendatur. Caeterum ii qui per diversas sunt cellulas constituti, dum foris minime prodeant, trina lectione contenti, jejunium ex more conservent. Jejunare autem illos dicimus, [Col. 0341A] qui panem cum sale et aqua percipiunt. Ubi praeter haec aliud quid additur, in eremo jejunium non vocatur. Duabus autem illis quadragesimis 335 quae vel Natale Domini, vel sanctum Pascha praecedunt, nonnulli fratres hic sunt, qui totam hebdomadam jejunando transcurrunt; et quotidie, exceptis Dominicis, in pane et aqua vivunt. Quidam etiam fratres in utriusque quadragesimae non solum quibusque festivitatibus, sed et Dominicis diebus coquinatibus abstinent. Quod nos in Dominicis diebus primo quidem propter excellentiam sanctae Resurrectionis curavimus prohibere, sed rursus coacti sumus fraterna supplicatione permittere. Vescuntur autem pomis, et herbarum radicibus, ac leguminibus infusis, vel etiam elixis.
[Col. 0341B] Nec illud plane silenter omittimus, quod in quadragesimae utriusque principio omnes monachi, necnon et laici triduanum jejunium districte conservant: ita ut qui a percipiendis alimentis omnino se compescere nequeunt, solo tamen pane simul et aqua contenti vivant. Est autem consuetudo fratribus omni tempore duo in Dominicis diebus habere pulmenta, propter duas scilicet quadragesimas superius nominatas: in quibus per omnes, et Dominicas videlicet, et sanctorum festivitates, uno duntaxat probantur esse contenti. Caeteris autem diebus, quibus nimirum temperato jejunio remissius vivunt, si bis in die comedunt, duo illis pulmenta fiunt, prandentibus unum, coenaturis alterum exhibendum. Sin autem una sit refectio tantum, unum sit nihilominus [Col. 0341C] et pulmentum. Quod autem in Dominicis diebus duo hic fieri solere pulmenta meminimus, constat extra eremiticam regulam idcirco fuisse permissum, quia perraro huc ab extraneis oblationum deferatur exenium. Caeterum ubi locus frequentatur devotione fidelium, cessat procul dubio geminatio pulmentorum.
Unde fit ut in illa eremo, quam auctore Deo in latere Suavicinii montis ipsi construximus, pulmentum praeter unum, cunctis aeque temporibus penitus ignoretur. A vino autem aliquanto tempore continuimus, ita ut neque laici, neque extrinsecus venientes, vel etiam in Pascha Domini aliquid hic praeter aquam biberent: neque vinum hic, nisi pro sacrificio haberetur. Sed quoniam et hic manentes coeperunt [Col. 0341D] aegrotando deficere, et quidam ad eremiticam vitam transire cupientes, hujus rigoris observantiam videbantur penitus abhorrere, fraternae, sive, ut verius dicam, communi imbecillitati dispensatorie condescendentes indulsimus, ut vinum servato sobrietatis moderamine biberetur. Ut quod cum Joanne non possumus ex toto relinquere (Luc. I) , saltem cum Timotheo Pauli discipulo meminerimus infirmo stomacho parcere, et humiliter ministrare (Timoth. I) ; et qui prorsus abstemii esse non possumus, esse saltem sobrii studeamus. Verumtamen in praedictis duabus quadragesimis consuetudo tenuit, ut neque monachis, neque laicis vini, vel etiam piscis perceptio concedatur: exceptis his quatuor festivitatibus, [Col. 0342A] sancti scilicet Andreae, B. Benedicti, et Dominica palmarum, et Coena Domini: quibus nimirum sacratissimis diebus pisces, et vinum excellentium solemnitatum laetitia invitante percipiunt. In Sabbato autem sancto, nec non et vigilia Natalis Domini, ut labor ecclesiastici relevetur officii totum panem, 336 qui voluerint, comedunt: alium vero cibum, sive laici, sive monachi penitus non admittunt. Tres autem solummodo octavae per annum ita celebrantur, ut jejunare hic nemo cogatur, id est Dominicae resurrectionis, et sanctae Pentecostes, atque Natalis Domini. Sed quibusdam, quia propter desuetudinem grave est totius hebdomadae binam continuare refectionem, quoniam quidem hoc humiliter expetunt, jejunare aliquantulum pro misericordia conceduntur: [Col. 0342B] quanquam in octavis Pentecostes et ecclesiastica traditio, et Patrum decernat auctoritas jejunandum. In reliquis vero octavis quarumlibet festivitatum, ecclesiasticum quidem, prout regularis ordo postulat, tenemus officium, tenorem vero consueti jejunii non mutamus.
Ut autem tota domus Dei sub regulari custodia, et disciplina teneatur, et unumquodque membrum operetur in corpore, juxta suae proprietatis officium, famuli quoque, qui huic loco deserviunt, ab assignato sibi vivendi ordine non recedunt: qui nimirum per totius annalis spatii cursum tribus per hebdomadam diebus tenent ex more jejunium. In illis [Col. 0342C] autem duabus quadragesimis quatuor dies jejunio dedicant, exceptis his, qui in viam longius diriguntur. Porro quocunque prodeant, omni tempore carnibus non vescuntur: proprium etiam aliquid habere nihilominus, sicut et monachi, prohibentur. Nonnulli quoque ad audiendi Psalterii vigilias maturius surgunt, cum his videlicet fratribus, qui apud ecclesiam commorantur. Promissionem autem ingredientes hanc faciunt: Ego frater N. promitto obedientiam et perseverantiam omnibus diebus vitae meae in hac eremo, quae est aedificata ad honorem Dei, et sanctae Crucis; pro timore Domini nostri Jesu Christi, et remedio animae meae. Quod si aliquo unquam tempore hinc fugere, vel abire tentavero; liceat servis Dei qui hic fuerint, me plena sui juris auctoritate requirere, [Col. 0342D] et coarcte ac violenter in suum servitium revocare. Scriptae ergo huic promissioni signum crucis ipsi praefigunt: et ab aliquo fratre coram omnibus lectam ponunt super altare. Monachi autem nullam promissionem faciunt, praeter eam tantum, quae in monasteriis fieri consuevit; solo duntaxat eremi nomine permutato. Enimvero et monachis et laicis introire volentibus, omnia dura et aspera proponuntur: videlicet extremitas, vel etiam nuditas vestium, penuria ciborum, propriae voluntatis aversio, durissimae correptionis asperitas, contumeliae, reprehensionum, laboris, et assiduae fatigationis instantia. Haec, et hujusmodi multa, quae nimirum nos idcirco prosequi, et enumerare negligimus, quia haec [Col. 0343A] eadem in monasteriis fieri regulari traditione meminimus.
Panis autem eadem in eremo, quae et in monasterio est mensura, hac tamen discretione servata, ut in diebus quidem refectionis sive singulae, sive binae, si totum vult frater comedere, reprehensioni non cogitur subjacere. In diebus vero jejunii, quia unusquisque frater lances habet in cella, illis semper librat, quod sibimet coenaturus apponat. Mensura autem illa hunc habet modum, ut superaddito quadrae dimidio dimidium buccellae totius appendat: quadra videlicet remanente integra semis. Et ut nulla dubietas super hujusmodi mensura remaneat, [Col. 0343B] novem ornicum, vel tria anserum ova libratis lancibus tantumdem pensant. Et de jejuniis quidem, et de mensura ciborum ista sufficiant.
In caeteris autem spiritualis exercitii studiis, quae sit hic continui fervoris instantia, quae sollicitudo, quam vigil et operosa frequentia, timeo scribere; ne et meipsum forsitan eis cohabitantem, etsi non cooperantem, vana videar elatione jactare. Hoc tantum mihi dicere liceat, quia non parva hic diligentia est in flexionibus genuum, in disciplinis scoparum, et in caeteris hujusmodi: quae nimirum, frater charissime, quia eorumdem haec satagentium vivis vocibus clarius potes addiscere, non expedit hic omnia litteris adnotare.
De psalmodia vero haec consuetudo est, ut cum duo simul commorantur in cella, duo persolvant in die Psalteria; unum pro vivis, alterum pro defunctis. Et illud quidem quod est vivorum, cum illis dicitur additamentis, quae B. Romualdus apponit, quae etiam nos non gravemur inserere; ne nos conqueratur forte novitius, quae sibi magnopere noscenda sunt, praeterisse. Decursis plane quinque psalmis, protinus subinfertur: Gloria tibi, Trinitas, aequalis una Deitas, et ante omne saeculum, et nunc et in perpetuum. Orate pro nobis, omnes sancti Dei, ut digni efficiamur promissionibus Domini Dei nostri Jesu Christi. Pater noster. His expletis, mox subditur: [Col. 0343D] «Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Psal. CXXIII) .» Et evolutis aliis quinque psalmis, tunc dicitur: Te Deum Patrem ingenitum, te Spiritum sanctum paracletum, sanctam et individuam Trinitatem, toto corde et ore confitemur, laudamus, atque benedicimus, tibi gloria in saecula. Amen. «Domine Deus, in adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina. Confundantur, et revereantur inimici mei, qui quaerunt animam meam. Adjutor meus, et liberator meus esto, Domine, ne tardaveris (Psal. LXIX) .» Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Quo finito rursus dicitur: Adjutorium nostrum in nomine Domini. 338 Haec igitur per quinquenos psalmos alternatim semper adduntur, donec Psalterium cum tribus Dominicalibus, [Col. 0344A] nec non et totius hebdomadae canticis expleatur. His etiam non neglectis, quae in fine Psalterii videntur adjecta, videlicet, Te Deum laudamus; Nunc dimittis, Domine, servum tuum; duobus symbolis; Gloria in excelsis Deo; Pater noster, cum fide catholica; postremo litaniae cum orationibus haec omnia consueto fine concludunt. Psalterium vero pro defunctis cum novem lectionibus dicitur, tribus nimirum per quinquagenos psalmos: qui autem solus moratur frater, Psalterium quidem vivorum totum per singulos dies adimplet; defunctorum autem sive medium, sive totum, juxta quod virium possibilitas administrat. Horarum autem psalmodia canonica omnino sicut in monasterio, ita hic per ordinem nihilominus tota persolvitur.
Hoc autem inter caetera praetermittendum non est, quia in cellulis continuum tenetur, sicut revera in oratorio, ex more silentium: nec permittitur, ut illic alter alterum vel pro confessione loquatur, excepto si priori visum fuerit, ut novitiis, eorumque institutoribus ad tempus aliquantulum loquendi licentia concedatur. Si quid autem loqui indigent, ad Ecclesiam prodeuntes, quaeque sunt necessaria, manifestant. Est enim revera, ut experimento cognovimus, animarum magna destructio, ubi passim fieri colloquium in cella permittitur. Nam dum infirmi quique fratres, qui sub confessionis specie se invicem visitant, breviter explent quod coeperant, ad alia se mox [Col. 0344C] frivola et otiosa, data semel procaci linguae libertate dilatant: et obliti repente quare convenerint, mox fratribus suis, vel etiam prioribus detrahunt: et quos amare sinceriter, et pure debuerant, dente, ut ita loquar, livido mordaciter rodunt. Deinde ad saecularia transeunt, et quidquid est, quod in urbibus agitur, de eo in cellula disputatur. Necdum id ad aures vulgi fama pertulit, unde plerumque montium jam secreta complevit. Adde, quod absentibus arbitris, quanto reprehensionis securiores sunt, tanto, quidquid linguae confluxerint, liberius fundunt. Sicque fit, ut qui purgandi sese causa convenerant, cumulato linguae contagio a se invicem sordidiores abscindant.
Illud etiam non minima pars poenitentiae est, quod omni tempore sive aestate, sive hieme non calceis, non ocreis utuntur in cellulis; sed nudis semper cruribus, et pedibus consuetudo est permanere, exceptis his, qui graviori molestia infirmitatis urgentur. Regulare autem est monasteriis (S. BENED. Reg. cap. 51) , ut ii, qui in viam diriguntur, foris non comedant, si eo die sperant 339 reverti. Cui videlicet observantiae illud etiam apud nos additur, ut sive ipso, sive alio die fuerit quis egressus, exceptis praecipuis festivitatibus, jejunus semper ad eremum revertatur: sin alias poenitentia non deerit.
De caeteris vero monasticae institutionis observationibus, [Col. 0345A] quidquid in regulari et districto monasterio tenetur, idem etiam hic caute et solerter nihilominus custoditur: videlicet de promptissima obedientia, ut quodcunque praecipitur, humiliter et ferventissime peragatur; de non dando, vel accipiendo sine jussione prioris, de proprio non habendo; ut dum sunt in claustro, quod est juxta ecclesiam, sive in festis diebus, sive omnibus incompetentibus horis silentium teneant; ut in capitulo, in oratorio, in refectorio regularem consuetudinem non postponant; ut cum hospitibus non loquantur; atque ideo a cellulis usque ad ecclesiam sive venientes, sive redeuntes, a censura silentii non recedant (S. BENED. Reg. cap. 5, 33, 54; 3, 55, 42, 52 et 53) : enumerare postponimus, quia laciniosi styli fastidium devitamus.
Illud etiam silentio praeteriri dignum esse non ducimus, quia cum frater quispiam ex nostris obierit, qui videlicet nobiscum degunt, pro eo unusquisque septem dies jejunat, septem disciplinas cum millenis scoparum ictibus accipit, septingentas metanoeas facit, triginta insuper Psalteria ex more decantat, et unusquisque sacerdos septem missas illi pro sua persona persolvit, salvo eo, quod continuis quoque triginta diebus pro eo missarum solemnia in conventu communiter celebrantur. Haec igitur hujus loci regula nulla voti varietate postponitur; haec consuetudo circa defunctos districta prorsus, et inviolabili semper observatione tenetur.
[Col. 0345C] Si autem quis fortasse novitius, vel quolibet modo injunctam poenitentiam morte praeventus consummare non potuit, mox ut ad fratrum notitiam res patefacta pervenerit, cum magno fervore tota poenitentia, parili facta inter eos divisione suscipitur: et quantalibet sit, brevi spatio per diversos afflictionis modos ovanter expletur. Pauca igitur de ea, quae nunc est, hujus eremi conversatione sufficiant: ut per haec, quae breviter adnotantur, valeat colligi quid ex his, quae silentio praetermissa sunt, debeat aestimari.
Haec itaque, dilectissime fili, quae de fratrum nostrorum tibi conversatione protulimus, diligenter intuenda [Col. 0345D] prae oculis pone; vires etiam tuas velut in statera districtae examinationis appende: ut sive subsidas, sive magis emineas, dum triti metam jugiter contemplaris itineris, per anfractuum diverticula prorsus oberrare non possis. Nam et pictor imaginem 340 compilationis gratia sibimet pro scheda constituit, qui tamen ad mensuram tabulae, quae versatur in manibus, omnia redigit, et huic coaptata mutuati operis libramenta componit. Tu etiam nihilominus juxta modum virium, quem tibi coelestium charismatum Largitor infuderit, haec tibi sic in exercitium arripe, ut noveris, quantum cogaris ex necessitate minuere, vel quantum haec in te per accessum gratiae possis augere. Nonnulli nempe totam [Col. 0346A] hebdomadam jejunando facile transigunt, quidam vero etiam bidui jejunium molestissime ferunt: sed in his exhibendis non dispar meritum uterque sortitur, et robustus videlicet, qui fortia peragit; et debilis, qui ea, quae praevalet, minima non relinquit.
Quapropter difficile est definitivam communemque regulam super jejuniis constituere, ne cogere videamur vel fortiores a sua perfectione languescere, vel debiles viribus suis majora tentare: Unusquisque enim proprium donum habet ex Deo, alius sic, alius autem sic. Nam et apud antiquos Patres nostros, plerosque legimus exstitisse, qui etiam simul in communi congregatione viventes, non communem vivendi regulam tenuerunt. Vires ergo suas unusquisque [Col. 0346B] considerans, non semetipsum inaniter fallat: non se simulata debilitate decipiat: sed prout viderit se posse, sub sobrietatis legibus, et abstinentiae se rigore constringat.
Porro et inter nos quoque nonnulli fratres sunt, qui longe alia, quam hic scriptum est, via conversationis incedunt, et arctiori se non minimum vivendi lege constringunt. Alii siquidem nullo unquam tempore vinum bibunt, vel acetum quomodolibet hauriunt: alii vero ovis, lacte simul et caseo, suilla quoque pinguedine non vescuntur; plerique mattarum velut mollia strata despiciunt, et papyrinis ad quiescendum contenti sunt storeis, ita ut palearum [Col. 0346C] quoque stramenta subjici prorsus abhorreant: alii asperrima quaeque cilicia tanquam mollia, ac delicata indumenta contemnunt, et loricis ad carnem ferreis induuntur. Non deest, qui totius anni tempore per singulos non modo communes, sed etiam festivos, atque Dominicos dies, dimidio sit pane contentus. Hic idem frater per integrum et dimidium circiter annum quinque diebus hebdomadae cibum non tetigit, solis autem Dominica, et quinta feria comedere contentus fuit. Nunc etiam Dominicis diebus, et quinta feria post horam videlicet nonam sic uno pulmento reficitur, ut secundum prorsus ignoret.
Est etiam qui continentiae et sobrietatis amore [Col. 0346D] non modo pomis, sed et caepis et porris, cunctis videlicet herbarum acruminibus se decreverit abstinere. Et qui utroque quadragesimali tempore singulis quibusque diebus, alliis geminato pugillo ciceris vivat, quinta vero feria semper, tertia autem raro panem solummodo comedat. Hic etiam lumbos suos ferrea 341 semper catena circumdat, ne quando modum sobriae refectionis excedat.
Confessus est mihi quidam ex senioribus nostris, quia cum solus in cella comederet, non sibi juxta pruritum famis alimenta citius indulgeret, sed remorando, ac protrahendo, raro videlicet, atque minutius micas potius quam frustra panis in os mitteret, et sic se inter ipsa corporis alimenta durius per inopiam cruciaret: ut ipse etiam cibus [Col. 0347A] non tam resolveret quam puniret, et refectio potius videretur esse dicenda defectio, dum non delectando reficeret, sed affligendo potius castigaret. Corripui adolescentem nostrum indolis adhuc ephebae, acriori insuper verbere castigavi, quia cantabricii panis quadra vivebat in die, et ita vix demum, ut ad medium usque relaxaretur, obtinui; qui nimirum tunc ferrea loricatus interula a Dominico die usque in quintam feriam nullum penitus cibum sumpserat, tribus vero reliquis hebdomadae diebus solo pane vivebat. Habemus inter nos fratrem adhuc et aetate juvenculum, et conversione novitium, qui totum implere Psalterium extensis in altum brachiis consuevit; per quinquagenos videlicet psalmos brachia fatigata deponens, [Col. 0347B] sed antequam vel unum productiorem psalmum decurrere valeat, iterum subrigens. Habemus et alium incurvum jam senem, qui duo Psalteria sub una brachiorum extensione decantat: unum videlicet cum canticis et litaniis, multisque orationibus; alterum vero pro defunctis cum novem lectionibus.
Dicam, sed quis sciat, utrum fides assertioni fidelissimae praebeatur? Sed parvipendendum est, si humana temeritas arguat, quem summa Veritas falsitatis excusat. Idem senex, Dominicus nomine, nonnunquam uno die continuato cum nocte, novem Psalteria meditando decurrit, et interim pene semper utraque manu scopis armata nudum corpus afficit. Notandum autem, quia dum peragere satagit, [Col. 0347C] nocte, vel die sibi dormire non vacat, sed aliquando genua flectens, dum caput terrae deponit, sic nudo repente somnus obrepit, quo videlicet solo contentus est. Hic mihi aliquando fraterna familiaritate conquestus est, quia cum novem sic Psalteria saepe modulando perficeret, ad decimum nunquam potuerit pervenire. Novi fratrem, qui se fateretur toties psallendo genua flectere, quot in se versus totum Psalterium contineret; cum videlicet Psalterium quatuor fere millia versuum habere dicatur, sicut asserunt qui supputandis operam dederunt.
Sed et haec prolixius idcirco non prosequor, quia et eos, de quibus loquer, offendere timeo: et illis cohabitare, quibus non cooperor, aliorumque [Col. 0347D] narrare fervorem frigidus erubesco. Dignum autem credo robustis ac perfectioribus viris ista relinquere: sed et haec ipsa mitiora quae superius scripta sunt, aliquantisper sub modesto discretionis libramine temperare; ut dum valentiores quique per altum virtutum pelagum citato fervent remigio currere, imbecilles etiam littoris vicina secantes, non compellantur haerenti lembo in arenosis syrtibus remanere.
Verumtamen ne quod scribimus, prorsus a regulae solutum lege nutare videatur, credimus unumquemque fratrem in cellula commorantem, nisi omnino [Col. 0348A] aegrotus sit, ita ut decumbat quidem in lectulo, toto anni tempore, sive aestate videlicet, sive hieme, tribus per hebdomadam diebus jejunare in pane et aqua cum Dei adjutorio facillime posse: et quoniam Sabbato jejunare etiam canonicae traditionis authenticum est, non grave videatur fratri etiam Sabbato refectionem ad nonam horam usque differre; ut semel quidem ipso die reficiatur, sed tamen vinum atque pulmentum percipere ex hujus nostrae institutionis indulgentia non vetetur. Et hoc quidem aestate. Nam ab Idibus Septembris usque ad Paschale gaudium, quatuor per hebdomadam diebus noverit jejunandum: sed etsi aliquando tanta debilitas acciderit, hiberno etiam tempore die Sabbati aut leguminibus infusis, aut herbarum radicibus, sive etiam [Col. 0348B] pomis solitum licebit aliquantisper temperare jejunium. Ita tamen ut si unum quodlibet horum sumat, aliud, nisi verae necessitatis causa dictaverit, non adjiciat. Postremo tamen propter pusillanimes, si hic necessitas omnino poposcerit, quae fieri permissa est in aestate, eadem Sabbatorum discretio servetur in hieme.
De festivitatibus quoque, quae hiemali tempore celebrantur, in quibus nos asseruimus semel in die solere comedere, liceat geminare cibum, sicut mos est coenobitarum. Porro in duabus quadragesimis, videlicet, quae Dominicam Nativitatem, Resurrectionemque praecedunt, tertia quidem feria, et quinta pulmentum sumat; Dominicis autem diebus et praecipuis festivitatibus, addita insuper quinta feria, [Col. 0348C] etiam vinum bibat. Pulmento autem uno quadragesimali tempore contenti sint fratres, quando semel reficiunt; quando vero refectionem geminant, alterum prandentes, alterum coenantes accipiant. Reliquo autem anni tempore duo semper habeant. Dominicis quoque diebus, et majoribus festivitatibus, si facultas affuerit, etiam tertium non negamus.
Discretionem tamen debilium in prioris arbitrio ponimus, nimirum ut ipse possibilitatem uniuscujusque consideret: et prout cuique viderit expedire, pie illis alimenta dispenset. Nam et nos approbamus, quod suis saepe discipulis B. Romualdus dixisse perhibetur: Dummodo, inquit, frater quilibet cellam [Col. 0348D] non deserat, etiam carnes permittatur ex discretione comedere, si tam inevitabilis videatur necessitas imminere. Addebat insuper: Tale enim propemodum est de eremo ad monasterium reverti, quale de monasteriali ordine ad saeculum asportari. Unde necesse est, ut 343 quicunque eremiticae praeest fraternitati, robur cujusque diligenter examinet, et juxta virium facultatem necessaria subministret. Et quidem si omnes sub unius regulae mensura vivere praevalent, optimum est; alioquin si unus, aut fortasse plures indigent, quod ii, qui incolumes sunt necesse non habent, clam videlicet, et occulte sic infirmis pia exhibeatur humanitas, ut valentes sine invidiae stimulo in sui rigoris permaneant disciplina. [Col. 0349A] Neque enim necesse est, quod uni casus irrogat, illico regulare omnibus fiat: cum et idem frater, qui hodie subveniri sibi per humanitatem postulat, secunda fortassis confortatus hebdomada, ejusdem humanitatis impendia non requirat. Nam et idem B. Romualdus, ut sui consueverunt referre discipuli, sic aestivi temporis hebdomadas alternabat, ut una quidem a Dominica in Dominicam in pane et aqua jejunando transigeret; alterius vero hebdomadae pulmentum quinta feria manducaret. De conversis quoque quantum jejunent, ejusdem prioris provideat diligentia.
De somno quoque non tam dura quibusdam districtio [Col. 0349B] quam modesta discretio necessaria est. Melius quippe est somnum carni temperata quadam dispensatione concedere, et ferventer postmodum in Dei laudibus excubare, quam summotenus soporatum dissolutis tota die labiis oscitare. Enimvero nuperrimis etiam praedecessoribus nostris consuetudo non erat, ut aliquo tempore dormirent in die; nos autem aestivis diebus dormimus quidem, sed ut indubitanter experti sumus, quidquid provectus in die dormientes amittimus, hoc et maturius nocte surgentes, et expeditius divinis insistentes obsequiis compensamus.
Notandum autem, quia ante nocturnae synaxis officium, si vel profundior adhuc nox, vel quolibet modo graves videntur esse vigiliae, repetere accubitum [Col. 0349C] licet: post nocturnum autem omnino non licet. Unde nos, ut haec regularis observantia posset facilius custodiri, hoc instituimus, ut quotidie signum primitus ad vigilias sonet, deinde expleto ex more Psalterio, vel quantum ratio temporis considerata permittit, sonante iterum signo, nocturnale peragatur officium: ut juxta diluculum, quo videlicet tempore gravius incumbit accidia, stantes nos et canonicis inveniat occupatos officiis. Absit enim tunc nos sopori vel ignaviae cedere, qua videlicet hora constat Redemptorem nostrum destructo mortis imperio surrexisse; ne si tunc dormiamus, quando oriente solo corporeo, etiam interior noster homo lucem debet inocciduam exspectare, quod absit, irrisio nobis videatur illa congruere: «Discipuli ejus [Col. 0349D] nocte venerunt, et nobis dormientibus, furati sunt eum (Matth. XXVIII) .»
Cavendum est autem, ne somno quis vel ad momentum quidem incompetentibus horis assentiat. Nam si sedenti quidem, vel etiam stanti frequenter obrepserit, postmodum cum dormire voluerit, 344 ab ejus oculis sopor abscedit. Sic nimirum dormitatio vigiliam, et vigilia dormitationem parit: cum et qui dormitat, invitus postmodum vigilet, et rursus qui diutius vigilat, ex necessitate dormitet. Cui similem etiam indiscrete comedentibus saepe contigit. Hinc namque est, quod nonnulli ridicule delirantes, superfluo conqueruntur se coenare non posse, quod certe ex immoderati [Col. 0350A] ingluvie prandii manifestum est provenire. Nam si frugalitatis metam in prandio non excederent, vespertinam mensam non tantopere fastidirent. Ut ergo coenare quis valeat, ac mox quiescenti sopor incumbat, et sobrie prandeat, et dormitationis ignaviam non admittat. Nonnulli autem, quod praetereundum non est, ut nocte securius dormiant, et usque ad satietatem longis profundi soporis stertitionibus intumescant, dum adhuc dies est, psalmodiam anticipare festinant: quibus nimirum districte prohibendum est, ne antequam suo tempore Completorium dicant, psalmos incipiant.
[Col. 0350B] Psalterium autem unusquisque frater quotidie unum decantet, si vero pro defunctis vult addere vel totum Psalterium, vel medium, sive saltem tertiam partem, aut ex toto dimittere, ejusdem fratris relinquatur arbitrio; dum tamen meminerit omnem psalmodiae ordinem, viventium scilicet et mortuorum, sicut in monasteriis actitatur, explere. Quatuor autem illis diebus, quibus jejunandum esse censuimus, silentium teneant, nisi forte necessitas superveniens aliter imperaverit. In ipsis autem cellulis nunquam loquantur alicui, nisi forte aut omnino morentur inclusi, aut etiam sint juxta monasterium constituti. Sed nec alium cum alio fratre sive de proprio conventu, sive cum extraneo praesumat [Col. 0350C] aliquando simul in cella comedere, vel ad comedendum alios invitare, ubi nimirum non licet etiam confessionem cum alio fratre verbis vulgaribus agere.
Si duo simul fratres in cella cohabitant, unus semper praesit, et alter obediat, juxta communis videlicet prioris imperium: quod si uterlibet eorum novitius est, semel, aut bis in hebdomada post vesperam colloquendi licentiam habeant: at postquam novitius esse desierit, a mutua deinceps collocutione cessabunt. A cellulis venientes, vel ad easdem redeuntes, sicut superius dictum est, semper silentium teneant. Cum signum sonuerit ad congregandos fratres, quicunque intellexerit, non habeat licentiam, dum se praeparat, remorandi in [Col. 0350D] cellula, ultra quam quinque psalmos valeat decantare.
Caveat autem utilis frater, ne res suis necessitatibus deputatas, seu quaelibet utensilia deterere praesumat, vel incaute tractare: utpote vestes, ferramenta, vasa, vel his similia. Praesertim libros sanctos ita custodiat, ut nunquam manum super litteras teneat, nunquam fumo nigrescere, vel ignis odorem [ f. ardorem] 345 permittat. Ponat autem juxta se quaeque sibi sunt familiarius necessaria, ut cum usum horum necessitas postulat, ipse ad exhibendum sibi frequentius surgat. Tantopere quippe vagatio est vitanda, ut nec per ipsam cellulam spatiari inaniter liceat. Porro si voluerit, calceis utatur in cellula.
[Col. 0351A] Super metanoeis vero disciplinis atque palmatis, sive etiam brachiis extendendis in orationibus, caeterisque sancti fervoris exercitiis, nulla fratrem lege constringimus, quin potius suae committenda provisionis arbitrio judicamus. Sunt enim quibus horum aliqua non conveniunt, atque ideo tutum videtur, atque liberius, ut in talibus magis optio proponatur, quam definitiva regulae sententia praescribatur. Radant autem caput per menses singulos, exceptis quadragesimis duabus, quae nimirum sine lavacro capitum transigendae sunt. Balneis vero si fuerint incolumes, non utantur. Haec itaque nos remoto omni austeritatis rigore, ideo sub tam modestae discretionis libramine constituimus, ut frater, qui de sua est salute sollicitus, institutionem salutiferam [Col. 0351B] non abhorreat: et tamen si haec fecerit plenissime de omnipotentis Dei miseratione confidat. Verumtamen haec regula post nostrum teneat obitum: nam dum vivimus, assuetum minui, Deo largiente, non patimur institutum.
Illud plane summopere est cavendum, ne sub colore quis eremiticae vitae jugum detrectet obedientiae, imo tanto se arctiori obedientiae lege constringat, quanto hanc institutionem superexcedere coenobitarum regulam non ignorat. Saepe enim frater de cella ad cellam jubetur habitaturus abscedere, nec aliquod utensilium, quae suo etiam ipse labore paraverat, permittitur asportare. Saepe optantes in remotione quiescere, ad peragendum opus compelluntur exire. Aliquando claves cellarum foribus [Col. 0351C] subtrahuntur, et quam longo tempore nisi per singulos dies Dominicos non redduntur. Aliquando districtam sibi victus continentiam indicentes coguntur remissius vivere; volentesque reficere, compelluntur e contrario jejunare. Saepe post sagmarios frater procul ire praecipitur: saepe distrahendi vel coemendi gratia ad nundinas destinatur. Sed haec et alia quaecunque a priore mandantur, ita patienter, et humiliter sunt servanda, ac si fuerint divinitus imperata. Obedientia quippe et bona nostra commendat et negligentiae offensas excusat.
Ut ergo nostra sit remotio vel afflictio fructuosa, salutiferae sit semper obedientiae sale condita: et quoscunque boni operis vita nostra ramos expandat, in radice semper obedientiae necesse est coalescat. [Col. 0351D] Enimvero nos omnia hujus institutionis praecepta minutius non describimus, sed multa quae et passim nobis occurrunt, ex studio praeterimus. Quidquid enim in B. Benedicti Regula, quidquid in institutis, sive in collationibus Patrum est dictum, huic competere disciplinae perpendimus; tamen in unum hic cuncta colligere superfluum judicamus. Huc accedit quod ipsa cellula, et diuturna conversatio perseverantem efficaciter instruit, et per processum temporis rebus aperit 346 quod verbis perstrepentibus explicare carnis lingua non possit. Unde nos ex pluribus pauca, eademque breviter perstringendo transcurrimus, majoremque hujus sanctae disciplinae peritiam ipsi potissimum cellulae reservamus. Perseveret enim [Col. 0352A] tantummodo frater in cella; illa habitatorem suum omnem vivendi ordinem plenius edocebit.
Nunc autem ex his quae versantur in mente, pro styli compendio breviter disputemus; ut in spirituali certamine dimicantem adversus cogitationes proprias, et pugnas diversas quasi quibusdam telis insuperabilibus instruamus. In primis igitur, fili, quicunque manus ad confligendum paras cum invisibili hoste conserere, satage mentem tuam ab omni suggestionum obrepentium impetu pervigili custodia communire: et sicut quisquilias, et quaeque purgamenta, quae de operibus manuum tuarum decidunt, [Col. 0352B] in ignem protinus abjicis; ita nihilominus cogitationum tuarum motus in Deum projice. Et quoniam ipse ignis consumens est, illi superflua cordis tui ad consumendum trade; memorans illud apostolicum: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi est cura de vobis (Hebr. XII; I Petr. V) .» Et Propheta: «Jacta, inquit, cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet (Psal. LIV) .» Unum quippe viriliter decertanti e duobus deesse non poterit: ut videlicet suggestionibus, aut ingredi tentantibus vigil semper obsistas, aut ingressas eliminare contendas. Sed facilius est hostiles impetus in vestibulo frangere, quam admissos extra moenia propulsare: tutius est arcere prae foribus, quam laribus intromissos in terga compellere.
[Col. 0352C] Pone itaque tentationem quasi serpentem. Serpens nempe si ab ipso aditu praesto repellitur, sana sunt omnia: nil omnino corrumpitur, nil eorum, quae intus sunt, inquinatur. Si autem semel fuerit admissus, tametsi quavis instantia postmodum cogatur abscedere, de veneno tamen ejus, vel squammis necesse erit aliquid vel perexiguum remanere. Ergo sollicitus esto semper, ut tentationi principio nascenti velut armatus, et expeditus occurras (II Cor. X) : et parvulos orientium cogitationum motus ad petram, qui est Christus, allidas. Crede frequenter experto, saepe certe tentationem quasi deliberantes admittimus, nobiscum videlicet primitus paciscentes, quod eam quantocius egeremus: sed licet suggestionem illam postmodum per egressum [Col. 0352D] confessionis emittimus, licet poenitentiae nosmetipsos afflictione punimus, nescio quo pacto quibusdam pollutionis exclusae reliquiis diu post carere non possumus; et justo judicio, qui prius volentes vano phantasmate jactabamur, nolentes postmodum acrioribus mordacis conscientiae stimulis pungimur.
Et quia prima omnium gula adversus insipientes illecebrarum suarum consuevit arma vibrare, adversus hanc bestiam et ipse fervidus irrue, continentiae te telis accinge. Suadet illa ut modum refectionis excedas; tu tui corporis frenum tenens ad satietatem nunquam pervenias: suggerit forte lautiores [Col. 0353A] cibos appetere; tu post peractum munus, quo cibi reponantur, attende. Si enim digne perpendimus, ejusdem fere vesaniae est esculentiores epulas inhiare, et anitergia cum eisdem in cuniculos mergenda depingere: aeque nimirum ambitio utraque ridenda est: quia sicut egestionum sordes melius pictura non tergit; ita etiam venter hominis suaves cibos a grossioribus non discernit. Porro autem fauces, et gula callent quidem suavitatem ciborum, sed ea diutius perfrui nequeunt, quia ventri protinus quaeque dentibus atrita transmittunt. Sic itaque alternis vicibus et gula, cui cibi sapiunt, ab eis in momento deseritur: et ventri non sapiunt, a quo diutius servantur. Explorat autem diabolus quid nos ad vescendum suavius judicemus: hoc igitur oblato, suadet [Col. 0353B] tenaciam, ut exacuat gulam: nimirum dum hoc nulli dare disponimus, et tempus edendi congruum exspectamus, interim mens nostra crapulae fit meditatorium, et male exundans lebes escarum.
Ut ergo materiam hujus vexationis amittas, projice quod male servatur: et protinus mens libera, deposito omni quo premebatur, erigitur. Quidam vero cum lautiores cibos non appetant, obtentu tamen levati, levandive jejunii refectionis frenum praecipiti libertate relaxant. Sed certum est, quia ciborum illa immoderata perceptio, corpus non tam viribus roborat, quam mole gravat, sensum obtundit, torporem ingerit, somnolentiam parit; et dum utique ventositatem frequenter efflare compellitur, cor fixum in oratione vel psalmodia tenere, tumor, [Col. 0353C] vel, ut ita fatear, languor incolumis necessario prohibetur. Si itaque vires insumendis alimentis exspectas, nunquam modum temperatae sobrietatis excedas: quia, quod salubre est corpori, constat etiam corporali amicum inesse virtuti.
Vestibus quoque vilibus et paucis esto contentus. Assuesce igitur, ut levi ac perexiguo semper induaris amictu. Quod quidem in initio non sine labore fit, sed procedente consuetudine, dum quasi in naturam vertitur, incommoditas frigoris facile mitigatur. Porro extremitas vestium, ciborumque penuria omnem avaritiam de corde monachi prorsus expellit. Ad quid enim mihi concupiscere quod nec alimentis, [Col. 0353D] nec indumentis accrescat? Igitur et nuditatem pedum, et exiguitatem vestium, lecti duritiam, ciborum asperitatem, 348 aquae potum, percipiendo pulmentum, et caetera hujusmodi, incipientes quidem non sine quadam formidine perhorrescimus; perseverantes autem, et longanimiter insistentes, facilia prorsus, et tolerabilia deputamus. Asperitatem quippe frequentia mitigat, rigorem consuetudo commendat.
Hanc etiam tibimet indicere consuetudinem non graveris, ut aggressurum te aliquid, facturumve nunquam pro certo definias: sed potius, si Deo [Col. 0354A] placere cognoveris, cum quadam videlicet conditione disponas, omnemque voluntatem tuam a Dei voluntate suspendas. Sic itaque ad agendum aliquid extrinsecus satage, ut supernae dispositionis arbitrium assidue versetur in mente: quatenus si conatus tuus obviante cujuslibet difficultatis obstaculo frangitur, mens tua protinus ad divinae providentiae judicium revertatur. Inter fluctuantes plane cogitationum inundantium impetus, mentem tuam quasi rete constitue: quae videlicet recta consilia, velut pisces, contineat; et vanas cogitationes effluere, atque elabi, velut repentia quaeque abominanda permittat. Discerne cogitationes, et non solum quae ad mentem veniant, sed etiam unde veniant, vigilanter attende. Animadverte quod [Col. 0354B] loquor; saepe namque malignus hostis praeterita peccata ad mentem revocat, ut eisdem rursum illecebris delecteris: saepe divinus Spiritus idipsum facit, ut in fletibus compungaris; et cum una eademque ad diversos exitus tendat, plerumque mens improvida, quid circa se agatur ignorat. Saepe a bono spiritu bona cogitatio peragendae videlicet pietatis immittitur, cujus se auctorem callidus insidiator astuta persuasione mentitur; ne scilicet bonum fiat, quod decepta mens ab adversario suggestum putat. Saepe dum psallimus, tanquam officiosis cogitationibus a diabolo vehementius oppugnamur; ut dum mens nostra quasi pium quid cogitare se considerat, ab intelligendo, quod psallit, oculos licenter avertat.
[Col. 0354C] Porro dum psallimus, Deo nostro sacrificium laudis offerimus. Sed huic sacrificio pestilentes spiritus, velut harpyiae circumvolant, et pravas ingerendo cogitationes tanquam injectis illuc quibusdam stercoribus foedant: aut certe omnino diripiunt, si tentationibus nos infestando, ab oratione compescunt. Sed sicut sacrificia placare Deum, si nobis rapta sunt, nequeunt; ita et quae fuerint inquinata, auctori munditiae placere non possunt. Unde pari modo cavendum est, ne vel nos acquiescamus in tentatione deficere, vel hostis insiliens sacrificium nostrum cogitationis foedae contagione valeat inquinare. Sive autem Scripturarum meditationi deditus, sive operi cuipiam sis intentus, frequenter ad orationem recurre, et terrae prostrato corpore, mentem ad coelum [Col. 0354D] erige. Quo fit, ut et cor tentatio deserat, et ab oculis acedia diu sedentibus importuna discedat: verum 349 noli diu prostratus jacere, quia tunc diabolus, tanquam et ipsa mens jaceat, ad tentandum acrius infestare festinat, et mista somno cogitationum phantasmata subministrat. Quotiescunque enim occultus hostis dormitantis oculos palpitare conspexerit, mox taedioso cordi jaculum pravae cogitationis infigit. Quia tunc videlicet opportunum nocendi locum callidus insidiator invenit, cum mentem nostram a custodiae suae circumspectione languescere per oculi exterioris indicium deprehendit. Saepe manus ad orationem in modum signi salutaris extende, ut dum crucis imaginem conaris exprimere [Col. 0355A] merito apud Crucifixum veniam debeas facilius impetrare.
In omni autem titillantis pugnae certamine, sepulcrum stude semper ad memoriam revocare. Ira fortassis effert animum, dirige protinus oculos ad sepulcrum; mox enim omnis amaritudo deponitur, dum quo furor humanus vergat, mens provida contemplatur. Superbiae spiritus inflat, sepulcrum ad mentem redeat; necessario etiam illic rigidae cervicis tumorem premimus: ubi cinerem nos procul dubio pulveremque pensamus. Quid superbis, terra et cinis? invidiae faces inflammant, et ad sepulcrum [Col. 0355B] respice; et disce, quia qui tam cito ab hac vita discedimus, frustra bona temporalia aliis invidemus. Incentiva libidinis aestuant, sepulcrum doceat quam velociter humani corporis viror arescat, et quam superfluo voluptuosum corruptibili carni cubile substernitur, quam videlicet horrendae domus requies in proximo praestolatur.
Gulae pruritus illecebrat, sepulcro protinus ad mentem reducto, considera: quia dum carnem nostram delicate, vel tenere fovendo distendimus, cibum procul dubio vermium saginamus: eoque fit, ut quo plura comedimus, a pluribus comedamur: dumque ventrem molliter alimus, ingratis convivis pinguia alimenta nutrimus.
Avaritiae stimulus incitat, ad sepulcrum praesto [Col. 0355C] semper recurre, ibique condisce, quia mortalitatis ejus incassum stipendia plura congerimus, qui iter ipsum quod pergimus, tam brevi spatio terminamus. Accedia te, vel somnolentia deprimit, sepulcrum te doceat pro aeternis nunc praemiis vigilare, in quo videlicet, te necesse est diutissime sine ulla postmodum remuneratione quiescere, quatenus qui aeternam requiem gaudii coelestis exspectas alacriter, nunc cum propriae torpore desidiae, momentaneo labore confligas.
Vestium te nitor oblectat, ad sepulcrum recurre, atque perpende, quam vesane desipiant, qui exornare vile pulvisculum vestibus ambitiosis anhelant: qui nimirum idcirco lutum auro contegunt, sordibus munditias superponunt: quia quae vera sunt ornamenta [Col. 0355D] interioris hominis non intelligunt. Vana gloria fortassis elevare te nititur, ad sepulcrum respice, et quo fine omnis 350 humana gloria claudatur, attende: «Omnis enim caro fenum, et omnis gloria ejus, quasi flos feni (Isa. IV) .» Prurit lingua per ventosa, sive scurrilia verba diffluere, sepulcrum ad mentem redeat, et sicut a criminosa, sic etiam ab otiosa te, vel jocosa nihilominus loquacitate compescat. Illic nimirum perite valebis addiscere, quam districte nos expediat a cunctis hujus vitae vanitatibus declinare: et ne plura enumerando te diutius protraham, in omni pugnae surgentis articulo haec te sollicitudo non deserat, ut protinus mentis oculos ad sepulcra contemplanda convertas: quatenus dum te illic immundum [Col. 0356A] abjectumque pulverem esse consideras, cervicem cordis adversus Conditorem in arrogantiam non extollas; dumque te conspicis procul dubio moriturum, jam te pulsantibus vitiis exhibeas velut mortuum. Esto quoque sollicitus, ut cum pravam tibimet cogitationem adesse persenseris, extenso pollice, protinus cor tuum signare festines: quatenus dum in ipsam carnem signum sanctae crucis imprimitur, continuo interior homo ad dimicandum cum cogitatione perversa totis viribus excitetur. Sicque mens, sublato triumphali vexillo, hostibus suis viriliter obviet: et propriis sedibus, dum adhuc in vestibulo retardatur, exturbet.
[Col. 0356B] Quod si aliquando consistens in cellula illicitum aliquid cogitando, vel etiam operando, peccaveris, unde te quantumlibet conscientia pavefacta remordeat, non statim confessionis gratia prodeas, vel propositi silentii rigorem frangas; ipsi autem Deo Domino nostro Jesu Christo interim confitere, et futurae jam confessionis, velut quasdam illi arrhas, in hunc modum trade: «Domine Jesu Christe, aeterne Pontifex, et sanctorum minister (Hebr. IX) , ac veri tabernaculi sacerdos juxta ordinem Melchisedech, qui sanctum et immaculatum proprii corporis tui agnum, hostiam salutarem obtulisti Deo Patri in odorem suavitatis pro peccatis nostris, et sic non sine sanguine semel in anno in Sancta sanctorum intrasti, hoc est in ipsum coelum, ut appareas vultui [Col. 0356C] Patris, tibi confiteor quia cecidi in hoc peccatum, quod oculos tuae majestatis latere non potuit. Unde et propter illud, et propter alia innumerabilia, et gravissima peccata mea non sum dignus infelices oculos meos levare ad coelum, vel ingredi in sanctam Ecclesiam tuam, aut etiam benedictum nomen tuum pollutis labiis meis exprimere. Quapropter lacrymabiliter obsecro immensam clementiam tuam, qui pro peccatoribus mihique similibus mori dignatus es, ut hoc mihi clementer indulgeas, et ad veram fructuosamque poenitentiam me pervenire concedas.»
Quod si adhuc etiam quaeris, quomodo solus ad horam primam, sive completorium debeas confiteri, sic dicito: «Ego miserrimus et infelix confiteor coram Deo, tibi, sancta et gloriosa virgo Maria, et vobis, [Col. 0356D] omnes sancti Dei, mea culpa, peccavi nimis per superbiam, in suggestione, delectatione, consensu, cogitatione, 351 verbis, et opere. Propterea deprecor te, piissima Dei Genitrix, et vos omnes sancti et electi Dei, ut orare dignemini pro me misero peccatore. Intercedentibus vobis omnibus, misereatur mihi omnipotens Deus, dimittat mihi omnia peccata mea, liberet me ab omni malo, conservet, confirmet, corroboret me in omni opere bono, et absolvat me Deus ab omni vinculo delictorum meorum, et perducat me Christus Dei Filius ad vitam aeternam. Amen.»
Plane omni conatus instantia, summisque viribus enitere, ut ad lacrymarum gratiarum contemplationisque perfectionem possis attingere. Quod nimirum non ad hoc tantummodo proficit, ut in illo beatitudinis regno gradus superior acquiratur: sed ad hoc etiam, ut in hac ipsa vita quam ducis, omnis rigidae austeritatis horror abscedat; seseque quidquid districtionis, quidquid afflictionis amarum videbatur, in dulcedinem vertat. Cum videlicet amor timori, libertas successerit servituti, tunc necessitas in voluntatem vertitur, et inenarrabili charitatis incendio suave fit et jucundum quidquid eatenus videbatur [Col. 0357B] asperum et durum. Porro Israeliticus ille populus in vastitate eremi constitutus, cum et in Aegyptum jam redire non posset, et adhuc promissam terram, meritis praepedientibus, non intraret; laboris et itineris taedium, diversaeque necessitatis inopiam coactus est sustinere ( Exod. ). Sic nimirum, sic quisquis tenebrosam mundi hujus jam latitudinem sprevit; sed adhuc tamen ad perfectionis culmen, torporis astrictus ignavia non aspirat: multas aerumnarum, laborumque molestias necesse est perferat: utpote inter utrumque consistens, et mundanae prosperitatis qualicunque consolatione non utitur, et tamen adhuc supernae contemplationis lumine perfrui non meretur. A mundo siquidem avertit oculos, quem reliquit; et lumen necdum [Col. 0357C] valet videre, quod quaerit; non habet jam de saeculari delectatione quod gaudeat, et spiritualem laetitiam non degustat, ad quam videlicet non ingenuo fervore festinat.
Quapropter, aut ad perfectionem totis nisibus elaborandum est, aut multa calamitatum tentationumque taedia perferenda. Durum sane est regalis curiae militiam sustinere: at postquam gratiam Regis adeptus, ejus coeperis lateri familiarius adhaerere, cubiculum frequentius ingredi, astare conspectui, mutua miscere colloquia, privatis interesse consiliis; totus mox ille militiae labor dulcis, et amoenus efficitur, inquietumque negotium quavis quiete suavius deputatur. Nimirum sine labore laboras, sine molestia satagis, sine vexatione discurris.
[Col. 0357D] Festina ergo vitiorum passiones elidere, ut in cubiculum Regis admissus, ei valeas tanquam domesticus adhaerere; et mentis tuae acies eo liberius in lucis Auctorem intendat, quo tenebrosa phantasmatum, vanarumque cogitationum 352 caligo non obstat. Saepe autem dum multiplici tentationum obsidione vallamur, divinae respectu clementiae repente in contemplationem rapimur. Et sic velut intra diversorium, magnificam Regis gloriam per occultas rimas inspicimus; dum corpore foris posito, ventorum procellas, et pluviarum inundantium turbines sustinemus. Sicque quodammodo solus oculus deliciarum regalium voluptate perfruitur, dum membra caetera flabris et cruciatibus [Col. 0358A] exponuntur. Ut ergo levigetur labor itineris, tendendi sunt oculi ad requiem mansionis. Leve nimirum fit omne quod peragimus; si prae oculis meta semper habetur, ad quam festinamus. Illud quoque ad allevandum districtionis eremiticae pondus non mediocriter proficit: si cibi parcioris inopiam, et potus ariditatem, aliaque nonnulla carni contraria, sibimet quis ad tempus indicit. Nam cum postmodum ad consueta revertitur, consuetudinis regulam, remissionis lassitudinem arbitratur: et collatione quadam facta, lucrum caro non minimum deputat, his aliquid adjecisse, quibus tunc contenta vivebat.
[Col. 0358B] Sed quia lacrymis insistendum esse docuimus, consequenter etiam quomodo ad ipsam lacrymarum gratiam possit attingi, prout earum largitor infuderit, breviter intimemus. Quisquis ergo non tam arido corde moerere, quam et lacrymarum inundantia quaeris affluere; non modo te a strepitu negotiorum saecularium remove, sed a fraterni saepe colloquii mutua te fabulatione compesce: omnes a te mundanae actionis curas, et sollicitudines amputa, et eas tanquam ruderum moles, et meatus obstacula ab obstructi fontis spiramine submovere festina. Sicut enim in caverna terrae de abysso veniens aqua colligitur; sed obicibus oppressa, non effluit; sic in humano corde considerata profunditate divini judicii tristitia nascitur, quae tamen per fletum lacrymis [Col. 0358C] erumpentibus non emanat; si terrenorum actuum sufflamen obsistat: tristitia quippe lacrymarum materia est: sed ut hujus fontis possit ubertim vena profluere, satage cuncta negotii saecularis obstacula removere, et ut quod frequenter expertus sum, non omittam; ipse quoque spiritualis zelus, disciplina commissorum, correptio delinquentium, sanctae praedicationis alloquium, haec, et his similia tametsi sancta sint, et divina prorsus auctoritate mandata, lacrymarum tamen procul dubio noscuntur impedimenta.
Si igitur ad lacrymarum gratiam pia vis intentione pertingere, non solum a terrenis negotiis, sed a quorumdam te aliquando spiritualium exercitiorum exsecutionem compesce. Malitiam quoque, iram et [Col. 0358D] odium, et reliquas vitiorum pestes de antro tui cordis elimina; ne si te accusatrix conscientia forte remordeat, mens tua intimi roris vacuefacta madoribus, ariditate formidinis contabescat, dicente Scriptura: «Arescentibus hominibus prae timore (Luc. XXI) .» Sanctitatis quippe fiducia, et testis innocentiae conscientia 353 puram mentem quibusdam coelestis gratiae rivulis irrigat, et resolvit in lacrymas, duritiam squalidi cordis emollit, et profluendi meatum fletibus aperit. Sit ergo conscientia tua pura, munda, nitida; sit sincera, azyma, atque ab omni labe nequitiarum spiritualium defaecata: et cum compunctio cordis erumpere properat, obex mordacis conscientiae non obsistat; neve cor pavidum dignae formidinis [Col. 0359A] algor obstringat, et lacrymarum aqua versa in glaciem non currat: quanquam et metus criminum compunctionem aliquando pariat lacrymarum.
Sed aliud est timor servilis, aliud gratia spiritalis, qua videlicet holocausta medullata Deo super aram contriti cordis offerimus: et pingue sacrificium in odorem suavitatis salubriter adolemus. Quae nimirum sancti Spiritus gratia si defuerit, licet mentem ad supernam gloriam quis sublevare contendat; licet gehennae supplicia, vel praeterita peccata ad memoriam reducat, vel etiam Dominicae passionis mysteria recolat; propter haec tamen omnia lacrymae non erumpunt, cui mentis arcana peccatis exigentibus obdurescunt. Tu autem, sicut prudens et operosus agricola, agrum tuum indesinenter exerce, terram [Col. 0359B] tui cordis, et corporis vomere sanctae disciplinae proscinde, glebas duritiae minutatim contere, vitiorum vepres exstirpare contende; et sic paratus quotidie, tensis in coelum oculis superni imbris inundantiam praestolare. Nam summus Arbiter, ille videlicet occultus inspector, qui stat post parietem nostrum, «respiciens per fenestram, prospiciens per cancellos (Cant. II) ;» licet ad tempus aquam provida dispensatione contineat: si te sic solerter agentem, ac vigilem esse conspexerit, agrum in proximo uberibus proprii charismatis imbribus irrigabit; et ita diversis virtutum floribus ager ornabitur: ut qui eatenus squalidus ac sterilis videbatur, jam proventu exuberantium segetum feraciter cumuletur.
Praeterea vitae modum, quem semel arripueris, perseveranter tene, constanter exsequere, ne scenica, quod absit, a temetipso videaris vertigine discrepare. Nolo igitur male volantis Icari sequaris exemplum: qui nimirum dum modo summa penetrat, modo dimissis alis in ima declinat, inconstantiae suae diffrenata libertas in hiantis eum pelagi profunda praecipitat, ne forte; quod dicitur, multicolorem te nutans mutabilitas reddat; sed uniformem potius status gravitatis exhibeat. Persevera itaque in eo quod coeperis, et rectam consuetae vitae lineam tene; ne te novum semper variatae vitae diversitas reddat, sed in sanctae constantiae [Col. 0359D] fundamento praefixae regulae consuetudo stabiliat; ut diuturnae consuetudinis usus obdulcet, quod tanquam amarum prorsus, et asperum infirmitas humanae fragilitatis abhorret. Exhibe te undique virtutum nitore conspicuum, et uniformi, ut ita loquar, veste sanctitatis ornatum, cui videlicet, nullus cujuslibet 354 vitii pannus videatur assutus. Inhonestum quippe videtur, atque ridiculum, si indutum te veste purpurea, sericis ocreis, calceis deauratis, solum te villosi arietis pileum inter multas ornamentorum infulas exhibeat rusticanum.
Quod dicere gestio, tale est: cum in afflictione jejunii, in censura silentii, in abjectae vestis asperitate Antonium praebeas; ne in levitate risus, vel [Col. 0360A] facetae dicacitatis urbanitate, Democritum ostendas. «Quis enim consensus templo Dei cum idolis? Quae societas luci ad tenebras? Deo ad Belial?» (II Cor. VI.) «Modicum» enim «fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) .» Sic igitur ager animae tuae virtutum segetibus floreat, ut nequaquam veprium aculei per incuriam inhorrescant. Sic ex una parte rectitudo videntes aedificet; ut ex altera vitio emergente, velut impacto ariete, quod aedificatum est, non vacillet. Esto itaque gravis incessu, maturus in verbo, piger ad vindictam, velox ad indulgendam poenitentibus veniam. In omnibus te exhibe consummatae virtutis exemplum, et, ut dicitur, undique te praebe teretem, atque rotundum: ut malleo nunc disciplinae contusus, et lima poenitentiae, [Col. 0360B] sanctique certaminis expolitus, postmodum sine tinnitu, vel strepitu ponaris in ordine lapidum ignitorum.
Quia igitur pro styli compendio qualiter conversari debeat eremita, utcunque descripsimus; qualis etiam esse eremitarum prior expediat, in calce opusculi breviter annectamus. Nec dicendus est ordo praeposterus, si is qui officio futurus est primus, in descriptione regulae ponatur extremus; cum et prius debeat in eodem proposito vivere, quam praeesse, omniumque se praebere debeat minimum, qui in regimine videtur esse praelatus. Cavendum itaque est, ne de monasteriali ordine prior eligatur inter eremitas; [Col. 0360C] licet prudens, et doctus, vel regularibus disciplinis videatur instructus. Sed ex ipso proposito spiritualis frater eligatur, qui videlicet jam coeperit eremitice vivere, et experimento didicerit contra spiritales nequitias dimicare; qui pugnas alieni cordis ex semetipso domestice colligat, et quod ex ore confitentis audierit, ex propria conscientia, velut trita manus ad praelium, recognoscat.
Stude itaque prior, ut te contiguus alloquar, quatenus quos prioratus officio superas, si possibile est, quantumlibet etiam vita praecedas. Vivida quippe, et efficax in discipulorum cordibus praedicatio est, aliis alimenta providere, providentem vero in jejunii rigore persistere. Optime vigilias praedicat, qui post longum psalmodiae decursum, signum [Col. 0360D] excitandis fratribus pulsat: eloquentissime, dum tacemus, silentium commendamus: fructuose de extremitate vestium disputat, qui se pannorum conscissione deformat. Indumentorum vero juxta divitem nitore conspicuus, frustra cum Joanne pilos praedicat camelorum. Ultor injuriae patientiam 355 non suadet. Qui cumulandis pecuniarum quaestibus inardescit, ignem avaritiae in alieno pectore non exstinguit. Qui crebra vagatione raptatur, de remorandi censura frivolus disputator habetur. Qui autem cellulam perpetuus incolit, ad stabilitatis praeconium de toto corpore linguam facit; et cum os taceat, muta membra melius, quia et simplicius, clamant.
[Col. 0361A] Vitae tuae semper habeto testem, qui et occulta bona tua in fratres aedificatoria debeat relatione transfundere, et famam tuam a sinistra possit suspicione purgare. Per planiora duc gregem tuum; sed excelsa interim discretus ductor ostende: quatenus dum dispensationi tuae deputant, quod remissius vivunt, et auctoritati Patrum districta, quae audiunt, ad conscendendam perfectionis arcem expeditius accingantur; pudeatque ipsos ignobiliter in imis hebescere, qui per excelsa condiscunt praevios ingenue commeasse. Per recta gradientibus te supparem praebe: in delinquentes autem disciplinae vigorem zelatus exerce. Pro observanda intra conscientiam innocentiae puritate, noli virgam deponere disciplinae: sic tamen correptionis verbum [Col. 0361B] ex labiis proferatur, ut fraterni amoris in pectore dulcedo servetur. Sicut plane capiendis avibus de manu stantis accipiter advolat: sic indignationis vox sine tuae mentis indignatione procedat. Nam et sagitta, cui infigitur, vulnerat: sanguinem tamen is a quo prodiit arcus ignorat. Notandum tamen, quia fragilis mens ab eremi perseverantia facilius frangitur, etiam si levis injuriae summotenus occasio praebeatur. Nam et gravis sarcina tanto minori deliberatione deponitur, quanto et ipse quodammodo suadere videtur humerus qui gravatur.
Facile igitur ab illorum cohabitatione disceditur, ubi quisque quotidiana frui victus inopia, rarissimam vero copiam tolerare jubetur. Unde temperata [Col. 0361C] disciplinae arte utendum; ne quos afflictio privata debilitat, injecta durae correptionis asperitas sternat. Cujuscunque autem fortiter agentis exemplum, siquidem ex tuis est, suppressa persona, profer in medium, si autem extraneus, vocabulum exprimatur. Efficacius enim modernorum cohortantur exempla, quam veterum; et magnae confusionis pudor est, si cum sanctis viris in una simul aetate viventes, in rectae conversationis studio eis in aliquo non reperiantur aequales. Quandoquidem illos sola mentium ingenuitas roborat: istos autem diversorum temporum debilitas non excusat.
Si quando de saeculari habitu quis ad eremum [Col. 0361D] converti voluerit, noli, juxta priorum normam, rudimenta monasterii suadere: sed si devotio vera ac sincera patuerit, in eremo, quam flagitat, conversionis aditum praebe. Eo quippe, ut lugens loquar, pleraque devoluta sunt monasteria, ut vitiosiores reperiantur ab eis ingressi: quam ii, qui nuper 356 sunt de mundani naufragii fluctibus eruti. Et certe simplici metallo monetae signum congruenter imprimitur: at postquam falsatus est nummus, difficile est ut ad veritatem monetalis regulae corrigatur.
Pateat igitur aditus venienti de saeculo, ut imprimatur quodammodo simplici superveniens figura [Col. 0362A] metallo. Ingressus autem cellulam, non statim omnem consuetudinis regulam permittatur implere: sed diu quaerat, quod difficulter inventum, charius teneat. Postmodum vero processu temporis omnes sancto desiderio relaxentur habenae, et quidquid ardui mens spirabat, attentet: ut in ipso fervoris spiritu semitae sublimioris iter aggrediatur incedere, a qua postmodum pudeat ignobiliter declinare: et initii sui rudimenta pro exemplo semper ante oculos teneat, ut si non eminentiora conscenderit, ab his saltem dilabi, quae dudum coeperit, erubescat.
Si autem de regula monasterii sit, qui ad eremum [Col. 0362B] properat, superstitiosas quasdam monasticae disciplinae censuras, supervacuos tintinnabulorum clangores, cantilenarum multiplices harmonias, ornamentorum phaleras, et caetera talia, quadam sobriae reprehensionis arte dijudica, competenter extenua, sine damnatione depretia, inferens illud Apostoli: Quia «in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura (Galat. VI) .» Et iterum: Quia «Altissimus non in manufactis habitat (Act. VII) .» Illud etiam ad Timotheum: «Quia corporalis exercitatio ad modicum utilis est, pietas autem ad omnia utilis est (I Tim. IV) .» His igitur et hujusmodi documentis existimationem monasterialis ordinis quodam modestae censurae libramine supprime; ut dum in audientis mente fabrica consuetae [Col. 0362C] vitae destruitur, praelatae solitudinis aedificium construatur: et ad standum se de caetero constanter accingat, qui se hactenus jacuisse considerat.
Si vero post peracti laboris diuturna certamina post edomatas maceratae carnis illecebras, cum jam se viderit quorumdam vitiorum, velut totidem hostium, calcare cervices, coeperit immoderatius transacta despicere, et ea, quae praesto sunt, liberiori laude proferre; tunc coenobiorum sunt efferenda praeconia, et quaecunque in eorum discipulis aguntur, ad Dei gloriam referenda; ac salutaris obedientiae perhibenda sunt sacrificia; quatenus dum professio vitae communis extollitur, de singulari proposito, si qua forte subrepserat, arrogantia deponatur. Et nequaquam quasi de perfectioris vitae privilegio tumeat, dum plerosque in inferiori gradu tanto sublimius [Col. 0362D] incedentes adhuc fortasse non aequat. Admonendus est, ut si quid agendum fortassis immineat, non propterea quorumdam more coenobitarum, velociter psallat: et sic de Psalterio ad negotium vice perversa, tanquam de pelago ad littus enatare contendat. Anxietatem quippe spiritus, callidus insidiator 357 immittit: quietum vero et humilem animum, ubi requiescat, princeps pacis inquirit. Respondeat igitur adversario suggerenti fabulosa, dum psallit: dum hoc, quod prae manibus est, officium perago, interim tace; postmodum si quid causa dictaverit, innotesce.
Quod si adhuc pertinacius ingruit, et obfirmatus [Col. 0363A] insistit, utrumque simul, et id quod mittitur, et eum qui miserit maledicat. Adjiciat quoque verbis eum terrere minacibus, dicens: Me infelix desere, et tremendum judicii diem ante oculos pone, in quo videlicet juste damnandus es, et perpetuis postmodum flammis ultricibus exurendus. Qui nimirum terror plurimum valet ad superandam pugnam, et ad effugiendam versuti insidiatoris astutiam. Hinc est etiam, quod praemissis orationibus exorcismi, semper ex ecclesiastica traditione subjungitur: Qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem: ut dum malignus spiritus tanta formidine in tentatione percellitur, a creatura Dei territus expellatur. His et hujusmodi telis commilitones tuos subtiliter instrue, et in acie cum adversariis [Col. 0363B] jugiter dimicare praevius doce.
Plane cum omnibus debeas florere virtutibus, qui ad virtutis exemplum es super alios constitutus, patientiae virtuti propensius studeas: omnigenae adversitatis obstacula per patientiam vince. Patientia te durum lapidem, imo insecabilem praebeat adamantem. Adamantis quippe sigillum formam caeteris lapidibus imprimit: sed vicissim in se nullius soliditatis imaginem prorsus admittit. Mens quoque tua si irruentibus adversis nulla se perturbatione mutaverit, velut alieni in se lapidis imaginem non accipit: imo suum aliis characterem imprimit, dum quidquid adversitati acciderit, in salutem sibi suavitate [Col. 0363C] mentis, et animi tranquillitate convertit. Aut nunquam, aut raro capitulum cum fratribus celebretur, quo missa metanoea te non accuses; ultro etiam in te scoparum disciplina procedat, humili satis auctoritate deposce. Si vel tuum, vel cujuslibet fratris laesum adversum te animum senseris, noli quiescere, donec studeas vulnus mentis, prout causa dictaverit, vel corripiendo, vel mulcendo, vel etiam satisfaciendo sanare. Idcirco autem super prioris officio diutius verba protrahimus, quia divina gratia praeduce, omnem subjectorum perfectionem in ejus pendere magisterio non ambigimus. Quod enim stomachus in humano corpore, hoc propemodum prior est in fratrum spiritualium congregatione. [Col. 0363D] Sicut enim de stomachi receptaculo vigor et robur per omnia corporis membra diffunditur; ita nimirum de bene administrato 358 praesidentis officio omne corpus in charitatis compage degentium vegetatur.
Obsecro autem ne me, fratres mei, districtiori quam hic legitur, lege viventes, dissolutionis arguant, et austeritatem eremi temperasse, austerioris forte censurae quam debeant, suggillationibus reprehendant. Nam cum Israelitae illi carnales decidentibus Benjamin filiis venialiter pereunt, unamque ex Israel cecidisse tribum lacrymabiliter gemunt, et amaris fletibus et ululatibus conqueruntur: quid nobis agendum est, cum videamus inter ecclesiasticae disciplinae reliquos ordines eremiticae professionis numerum eatenus imminutum; ut in plerisque terrae provinciis non ambigamus funditus esse deletum. Parcendum est ergo Benjamin, egregiis videlicet, ac robustissimis inter Israelitas caeteros [Col. 0364B] bellatoribus; quatenus venialis, et moderata discretio per posteritatis incrementa multiplicet, quos utique districta severitas, vel potius humana fragilitas annullavit. Et sic tribuum numerus constet, dum eam, quae periisse videbatur, austeritas temperata conservet. Nam et illud quoque non excidit, quod sancti apostoli, qui missi fuerant crucem Christi humano generi praedicare (Act. XV, XXI) , omniumque virtutum adoptionis filios documentis imbuere, inter ipsa nascentis fidei rudimenta, hoc solum quibusdam praeceperunt gentilibus: ut abstinerent se ab immolatis simulacrorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione. Imponentes quippe minima, non prohibuere majora; ut qui novae doctrinae [Col. 0364C] duritia poterant deterreri, quandoque ad fortia convalescerent praeceptis mitioribus invitati; et a parvis, ac levibus, velut pueri adhuc lactentes, inciperent, ut graviora legis divinae mandata in perfecta postmodum aetate valenter implerent.
Nos etiam, qui spiritalis infantiae crepundias teximus, et lactantis adhuc eremitae, ut ita fatear, incunabula fabricamus; dum debiles quosque, nostrique consimiles per planiora deducimus, expedite praecinctos ab ardui montis ascensu minime prohibemus; quatenus imbecilles adhuc sic lactis liquor enutriat, ut valentes, ac vividos corpulentioris sibi soliditas non repellat. Hoc autem ex divinae clementiae bonitate confidimus, quod quisquis illa peragere, quae in hoc opusculo scripta sunt, [Col. 0364D] augendi provectus intentione studuerit, non laedetur a morte secunda, nec delebitur nomen ejus de libro vitae, sed Agnus ille, qui eum post se crucis suae conspicit gestatorem, in coelesti Jerusalem ascribet sibimet procul dubio cohaeredem (Apoc. XX, XXI) . Amen.
Sit nomen Domini benedictum.
Invectio in episcopum monachos ad saeculum revocantem
Redarguit quemdam episcopum, qui ausus fuerat asserere monachum religionis habitum semel susceptum posse, propter aegritudinem aut alias causas, deserere; quod quam sit impium, et sacris canonibus conciliorumque statutis contrarium pluribus ostendit, et firmissimis rationibus comprobat a religionis proposito recedere non licere.
[Col. 0365A] Domno GISLERIO Auximano episcopo, PETRUS ultimus monachorum servus, ferventissimae devotionis obsequium.
Non vobis excidit, reverentissime praesul, quia de reprobis illis viris, qui spreto religionis habitu ad saeculum sunt relapsi, saepe una conquesti, saepe communi sumus taedio lamentati. Nuper autem cum te corporali valetudine laborante, Romanae synodo me interesse contingeret, hujus rei notitiam domino papae suggerere congruum judicavi: ille autem utpote vir sanctissimus, juxta sincerissimae charitatis viscera, quae in templo sui pectoris vigent, rem valde perdoluit, et mox congruum immanissimo vulneri remedium adhibere curavit. Itaque quia ad exsecutionem hujus negotii idoniorem in illis partibus [Col. 0365B] virum nequit addiscere, suas ad te censuit litteras destinare, quatenus praevaricatores illos tu secundum prudentiae tuae facundiam convenires, et obedire volentes ad suum propositum revocares; qui vero rebelles existerent, perpetui anathematis sententia ferirentur.
Dominum autem Guidonem Numanum episcopum in praedicto concilio reperi, et quia ille, ut nosti, incitamenta praebere huic vitio dicebatur, fateor peccatum meum, dure illum succensere praesumpsi. Ille nimirum vir dignae humilitatis, et patientiae, et non solum sacris eloquiis, sed etiam liberalium artium studiis eruditus, insuggillantem quidem me patienter tulit: objecti vero criminis culpam negando, detestando, Dei testimonium implorando, disertissime [Col. 0365C] propulsavit. Ultro etiam pro me coepit verborum suorum tela dirigere, qui adversum me falso dicebatur eatenus dimicare. Sed licet venerabilis ille vir innocens repertus sit, ego tamen vibrati jam jaculi impetum non continui, sed verso nomine aliam huc personam, cum qua confligerem, introduxi: ut nimirum ille se hoc vocabulo notatum non ambigat, quisquis improbe ad hujus controversiae certamen aspirat. Et licet auctor hujus flagitii nunc manifestus non sit, tamen dum latere ad tempus nititur, immunitatem de fugae suae latibulo non lucratur. Sed sic armatus disputationis ordo draconteae foveae foramen obsideat, quatenus mox ut emerserit, in imminentem gladium subito confringendus impingat.
Quapropter post illam summae auctoritatis epistolam, [Col. 0366A] hoc etiam opusculum suscipe, et sic revera Benjamin filius utraque manu bicipiti armatus gladio, in constipatos hostes irrumpe, quatenus illa ac si validus vomer ad virosum aconitum radicitus evellendum zizaniati pectoris arva proscindat. Hoc quasi vilis sarculus subsequens glebas frangat, imo ut exemplum congruentius proferatur, hoc velut orator manifesti criminis reos esse convincat, quos illa auctoritas, velut arbiter praesidens, canonici rigoris censura coerceat. Sed divina gratia praeduce, quem aggredi nitimur, in illum protinus invehamur.
[Col. 0366B] Cogor adversum te, venerabilis episcope Maure, exigente necessitate, non modica scribere: compellor ultra mei ordinis metam 361 sacerdotis, sermonibus non sacerdotalibus obviare; undique coarctor, undique premor: videlicet et contra episcopum loqui superbum est, et ad talia conticescere, consensum est adhibere. Sed melius est, ut arrogans solus appaream, quam ad multorum perniciem mortale vitium, quod nunc in primis oritur, inolescat. Magis eligendum est de simplicitate locutionis in episcoporum judicio corripi, quam ante tribunal superni judicis de silentio condemnari. Nempe ante hoc fere biennium dum in angusto cellulae meae angulo latitarem, sinistrum quid et moerore plenum ad me fama discurrente [Col. 0366C] perlatum est: videlicet quod nonnulli perditi homines post Satanam conversi, monachicum habitum sacrilega temeritate desererent, et exsecrabili apostasia ad saecularem militiam denuo repedarent: qui nimirum in tam profundi criminis barathrum lapsi, tuis ad audendum exhortationibus incitari, tua ad persistendum dicebantur auctoritate fulciri. Ferebaris enim dicere, quia nisi quis regulariter protractus, et per longa temporum spatia, sicut monastica praecipit regula, sit probatus, si aliter, aut propter aegritudinem, aut quolibet alio modo ad monachicum pervenerit ordinem, liberam redeundi ad saeculum habeat facultatem.
Super cujus rei capitulo tunc temporis brevem tibi epistolam misisse me memini, et ut ab hac pestifera doctrina cessares, debita humilitate suggessi. [Col. 0367A] Nuper autem apud Auximum constitutus, a pluribus didici, quia in tua adhuc nihilominus intentione obstinatissime perseveras, et contra divinae legis auctoritatem, contra ecclesiasticae consuetudinis normam, eadem dogmatizare non cessas. Unde satis miror, quo pacto prudens homo, et non omnino a litterarum studiis alienus, tam incautam, tam perversam, tam noxiam possit proferre sententiam; quae videlicet communi hominum saluti contraria, ad nil aliud nisi ad claudendam coelestis regni januam peccatoribus procul dubio videtur esse prolata. Dic rogo, quis hanc sententiam reperit, nisi ille qui primum hominem de paradisi amoenitate dejecit? Quis, inquam, tam crudele, tam impium promulgavit edictum, nisi is qui Cain fratricidam [Col. 0367B] in desperationis voraginem mersit, et non ad evadendum ruinae periculum, sed ad profundius corruendum dicere docuit: «Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear?» (Gen. IV.)
Quae est enim ista dementia? quae vesania? quae crudelitas? Habet homo disponendarum rerum suarum liberam facultatem, ut semetipsum Deo offerat potestatem non habet? Valet hominibus tradere substantiam suam, non habet libertatem Deo reddere animam suam? Licet homini lapsurum animal ab hiantis putei ore propellere, ruituram mox in infernum animam non licet poenitentiae remedio liberare? Porro si ipse Deus omnipotens, qui offensus est, paratus est ut recipiat, quis est hic qui volentes currere ab ipso pietatis fonte compescat? Si [Col. 0367C] Creator paratus est ut peccatis ignoscat; quis est iste qui peccatorem converti prohibeat? Quid est enim aliud monachum fieri, quam converti? Sed qui hominem non posse monachicum subire propositum in languore corporis 362 constitutum denegat, profecto non posse converti indubitanter affirmat; quod si semel admittitur, nulli dubium quin poenitentia, quae spes est peccatorum, et unicum salutis humanae remedium, destruatur.
Ecce igitur peccatoris anima perdita, irreserabili busseris ( sic ) janua vitae damnata, et omnis spes humanae reparationis evulsa. Sed clamat e diverso divina pietas, dicens: «Quacunque hora peccator conversus fuerit, vita vivet et non morietur (Ezech. XVIII) ;» et iterum: «Nolo mortem peccatoris, [Col. 0367D] sed ut convertatur, et vivat (Ibid. XXXV) .» Et cum conversus ingemuerit, tunc salvus erit. Et ut canonicae auctoritatis compendium proferam: Quicunque negat, etiam in ultimo vitae spiritu, poenitentiam abolere non posse peccata, Novatianus est, non Christianus.
Dum ergo monachum fieri hoc sit utique converti, et conversionis remedium nulla hora respuit, nullum tempus excludit; constat procul dubio, quia in aegritudine constitutus, sicut converti cum vult, nullius auctoritatis obstaculo praepeditur; ita etiam ut monachus fiat, absque ulla refragatione [Col. 0368A] recto jure conceditur. Sed cum Jacobus dicat: «Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte (Jac. V) :» cujus homicidii reus efficitur, qui peccatori dissuadet e diverso, ne convertatur? Nempe, nisi fallor, illius quod non quandoque moriturum corpus occiditur, sed victura in perpetuum anima trucidatur.
At forsitan, inquies, non quidem prohibetur in corporali molestia positus, ad portum monachici ordinis repente confugere, sed licet si convaluerit, ad pristinae conversationis habitum remeare. Sed clamat, imo reclamat ipsa Veritas tam perspicuae falsitati, cum dicit: «Nemo mittens manum suam ad aratrum, respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Dignum quippe est, ut sicut quis ad [Col. 0368B] Deum veniens aptus sit regno Dei, sic a Deo recedens, non aptus sit postmodum regno Dei. Ii quippe tales, ut experimento didicimus, non in eadem, in qua primitus fuerant, malorum mensura persistunt; sed postquam ad vomitum redeunt, ad iniquitatum voraginem profundius devolvuntur. Sicut et illi nuperrime contigit, qui tuo, ut fertur, hortatu, sanctae conversationis habitum deseruit: deinde vix brevi dierum peracto circulo, innocentem hominem suis manibus interemit In quo videlicet reprobo viro adimpletum cernimus, quod dictum ex ore Veritatis audivimus, nimirum, quia immundus spiritus, qui eum ante reliquerat, postmodum rediens septem alios nequiores se spiritus assumpsit (Luc. XI) , et cum his omnibus in familiari suo [Col. 0368C] vasculo pestilentius habitavit; fiuntque novissima hominis illius pejora prioribus.
Sane si terrenae militiae transfugam non solum mundanae leges abjiciunt, sed etiam sacri canones infames appellant, adeo ut eum etiam ad reddendum in contentione testimonium non 363 recipiant: qui in superni imperatoris arma juraverat, qui chlamydem jam militiae coelestis induerat, qui balteum castitatis accinxerat, qui donativum sacri verbi ab ipso militum duce susceperat, quo judicio, quo jure, qua fronte jam potest propriae professionis castra deserere, et suo vomitu delectatus, ad ea quae contempserat, quae abrenuntiaverat, quae damnaverat, mundi ludibria animum revocare? Foedus mortale cum mortali paciscimur, et servamus; Deo [Col. 0368D] sponsionem facimus, et fidem frangere non timemus. Homo homini violatae cautionis tenetur obnoxius; qui auctorem hominum fallere nititur, innocens judicatur? Fallax debitor ab exactore constringitur; qui semetipsum Deo subtrahit, immunis habetur? Nunquid servus venia dignus est, qui violata fide non solum recedit a Domino, sed ultro se ejus sociat inimico? Nam quod Deus huic mundo inimicus sit, audi Jacobum dicentem: «Qui vult, inquit, amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .»
Et ut ad sententiam redeam, conservus, qui hujus effugii incentor efficitur, nunquid non districta Dominicae animadversionis ultione plectetur; et poena, [Col. 0369A] quam uterque meruerat, in unum caput congesta retunditur? Praesertim si ejusmodi fraudis ille servus impetitur, qui rectoris loco positus, caeteris praeesse videbatur: et qui debebat extraneos ad domini sui servitium trahere, ipse e contra domesticos compellat exire: et, ut ita dixerim, cujus erat officium violentos incursantium ferarum impetus ad domini sui gregem compescere, ipse satagat cruentis luporum dentibus simplices oves offerre.
Quid ad haec dicam? Quod dolori meo solamen inveniam? Compellor exclamare, compellor amaritudinem mei cordis effundere, ut videlicet dicam: O tempora, o mores, o ferreum saeculum! Ferreum, [Col. 0369B] inquam, saeculum, in quo aurum in scoriam vertitur, et argenti speciem vilis stanni vena mentitur (Isa. XX; Ezech. XXX) . In quo projecti sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum (Thren. IV) , et est sicut populus, sic sacerdos; sicut servus, sic dominus ejus. Nam quis tam inveniri possit elinguis, qui non ad haec saltem in voce lamentationis erumpat? Quis tam ferreus, quis tam lapideus, cujus cor vulnera ista non sentiat? Pervenit enim gladius usque ad animam. Nimirum mundus se ad finem delapsum ruinis crebrescentibus indicat: et episcopi, qui animas ad Deum trabere importune debuerant, student qualiter homines a Dei servitute recedant? Judex jam vicinus appropiat, et praeco, ut cives fugiant, clamat? Ante tribunal superni judicis jamjam [Col. 0369C] humani generis summa colligitur, et a sacerdote praecipitur, ut homines ad saecularia negotia dispergantur? Proh dolor! huccine sacerdotalis ordo redactus est, ut qui constituti sunt mundum sanctae praedicationis luce perfundere, ipsi potissimum conentur homines perversorum dogmatum tenebris obcaecare? Et qui positi sunt 364 de agro Ecclesiae cunctos errorum vepres evellere, ipsi non vereantur aculeatos erroneae pravitatis tribulos seminare? Olim cum florens adhuc mundus blandiretur, hominum plurimos ab eo subtrahebat docta lingua pastorum: nunc autem cum jam evidentissime se mundus despicabilem indicat, Pastor Ecclesiae ut ad eum homines revertantur invitat.
Videmus quotidie homines aliena diripere, bellorum [Col. 0369D] studiis insudare, egenos opprimere, machinationum tendiculas fraternis gressibus occultare: et ut cuncta mundi mala brevi cingulo locutionis astringam, omnes pene, quae sua sunt, quaerere, non quae Jesu Christi; nos adversus eos nullo zelo charitatis accindimur, nullis correctionibus obviamus, nulla contradictione resistimus (Philip. II) . Si autem rarissimus quilibet ex tanta hominum multitudine aut flagellis attritus, aut divinae inspirationis gratia provocatus, ad Creatorem suum quandoque convertitur, mox ad suasoriae assentationis blandimenta convertitur, sacri eloquii flosculos ac pravitatem nostri intellectus inflectimus, et sic divinis jam obsequiis mancipatum ad mundi volutabrum redire [Col. 0370A] posse docemus: et saepe, quod in ipsa litterarum superficie male sentientis error intelligit, subtiliter perscrutata intentio doctoris evertit; et quod in comate recte sentiri putabatur, considerata diligentius continui textus serie, error fuisse convincitur.
Jamjam ipsa Scriptura, quae de monachis loquitur, procedat in medium, ne noster adversarius conqueratur devictum se esse sola argumentatione verborum. Non mihi dialectica syllogismorum suorum circulos offerat, non rhetorica lepidos delinificae suadelae colores infundat, non aliqua saecularis sapientia phalerata mihi suae urbanitatis lenocinia suggerat; sola se, et nuda proferat auctoritas Patrum, in quorum pectore omnipotens Deus, velut in tribunali solio praesidens, sanctioni suae voluit [Col. 0370B] promulgare decretum; quatenus qui confligere nititur, non jam cavillantium verborum commentis, sed ipso potius veritatis oraculo superari videatur: et ut omne tergiversationis undique occlaudatur aufugium, ipsos contra se in movenda lite sentiat oratores, quos universus orbis habet et judices.
Primus itaque magnus Leo suae auctoritatis figat articulum, et ut revera insuperabilis dux, ipse praeferat in prima belli fronte vexillum. Ait enim inter caetera: «Propositum monachi proprio arbitrio, aut voluntate susceptum deseri non potest absque peccato. Quod enim quis vovit Deo, debet reddere. Unde qui relicta singularitatis professione, ad militiam, [Col. 0370C] vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus est. Quia et si innocens militia, et honestum potest esse conjugium; electionem meliorem deseruisse, transgressio est.» Ubi notandum, quod vir disertissimus non ait, ut noster garrit episcopus, propositum 365 monachi longa morositate susceptum. «Sed propositum, inquit, monachi proprio arbitrio, aut voluntate susceptum deseri non potest absque peccato.» Nihil ergo virium temporali reliquit morositati, qui totum spontaneae tribuit voluntati.
Si igitur propositum hoc negari non potest cum voluntate susceptum, asseratur necesse est, cum peccato relictum. Cui simile est illud etiam, quod de virginibus idem vir eloquentissimus ait: «Puellae, [Col. 0370D] inquit, quae non coacto parentum imperio, sed spontaneo judicio virginitatis propositum, atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt, praevaricantur, etiam si nondum eis gratia consecrationis accesserit: cujus itaque non fraudarentur munere, si in proposito remanerent.» Audis igitur, o episcope, quia nihil momenti morosae conversioni, nihil ipsi etiam consecrationi tribuitur, sed omne monasticae perfectionis robur spontaneo judicio reservatur.
Ad confutandas litigatoris nostri calumnias poterat, imo debuerat eminentissimus Leo sufficere, si hic posset facile rigidam cervicem cordis sacris auctoritatibus inclinare: sed quia iste necdum forsitan [Col. 0371A] flectitur, beatus quoque papa Gelasius ad testimonium deducatur; scribit enim inter alia: «Quamobrem quisquis virorum, vel mulierum habitum semel induerit, vel induerunt spontanee religiosum, aut si vir deditus Ecclesiae choro, vel femina fuerit, aut fuit delegata puellarum monasterio, in utroque sexu praevaricator ad propositum invitus reverti cogatur, ut vir detondeatur, et puella monasterium ingrediatur. Si autem quolibet patrocinio desertores permanere voluerint, sacerdotali sententia a Christianorum coetu habeantur extorres, ut nec locus eis ullus sit communis.» Singula, obsecro, verba subtiliter inspice, ut in statera mentis appendens, a veritatis statu nequaquam valeas declinare. Perpende ergo quod dicitur: [Col. 0371B] «Quisquis habitum semel induerit spontanee religiosum.» Ecce juxta Gelasiani decreti sententiam, quacunque occasione, etiamsi nulla interveniat mora probationis, quisquis religioso habitu semel induitur, funditus sibi redeundi ad saeculum licentia denegatur.
Huic etiam non dissimile cernitur, quod in Chalcedonensi concilio reperitur, ubi qui semel in clero deputati sunt, aut monachorum vitam expetiverunt, statuimus neque ad militiam, neque ad dignitatem aliquam venire mundanam, sed hoc tentantes, et non agentes poenitentiam, quominus redeant [Col. 0371C] ad hoc, quod propter Deum primitus elegerunt, anathematizari.
Toletanum quoque concilium testimoniis nostrae allegationis addat augmentum: «Monachum, inquit, paterna devotio, aut propria professio faciat: Quidquid horum fuerit allegatum tenebit; proinde his ad mundum revertendi 366 recludimus aditum, et omnes ad saeculum interdicimus regressus.» Rursus in eodem concilio, longe superius, inter alia legitur: «Ideoque si in qualibet minori aetate, vel religionis tonsuram, vel religionis debitam vestem, in utroque sexu filiis, aut unus, aut ambo parentes dederint, certe vel nolentibus, aut nescientibus susceptam, et non mox visam in filiis abdicaverint, vel coram se, vel coram Ecclesia, palamque in [Col. 0371D] conventu eosdem filios talia habere permiserint, ad saecularem reverti habitum ipsis filiisque quandoque penitus non licebit. Sed convicti, quod tonsuram, aut religiosam vestem aliquando habuerint, mox ad religionis cultum habitumque revocentur, et sub strenua discretione hujuscemodi observantiae inservire cogantur.» ( Vide scholia ad calcem opusculi. )
Si placet etiam Triburense concilium, quid de monachis propositum relinquentibus decernat, ausculta: «Quicunque, inquit, ex saecularibus accipientes poenitentiam se totonderint, et rursus praevaricantes laici facti sunt, comprehensi ab episcopo suo, ad poenitentiam, ex qua recesserunt, revocentur. [Col. 0372A] Quod si aliqui per poenitentiam irrevocabiles sunt, nec admoniti revertuntur, vere ut apostatae coram Ecclesia anathematis sententia condemnentur.» Ecce hic expresse docemur, quoniam haec episcopis cura injungitur, non ut permanentes a monasteriis exire suadeant, sed potius ut praevaricantes redire compellant. Sed quid ex illis causamur hominibus, qui spontaneo convertuntur arbitrio, cum et illis post tergum redire non liceat, qui tonsurantur inviti?
Unde etiam apud Maguntinense concilium tale promulgatur edictum: «De clericis vero hoc statuimus, ut qui hactenus inventi sunt, sive in canonico, sive in monachico ordine tonsurati, sine eorum voluntate, si liberi sunt, ita permaneant.»
[Col. 0372B] Sed respondebis forsitan mihi, et contra tot authentica sanctorum Patrum judicia, contra tot venerabilium conciliorum statuta, scutum adhuc vanae defensionis oppones: Esto, inquies, ut qui a parentibus offeruntur, ita permaneant: qui voluntarie convertuntur, ad negotia mundana non redeant: qui inviti etiam tonsurantur, jam saniori consilio perseverare contendant. Nam de tam perspicuis sanctorum Patrum dictis ambigere, quid est aliud, quam micantium astrorum globis oppositum apertis oculis nil videre?
Sed dic, rogo, ferendumne est, et non potius liberis vocibus arguendum, cum pravi quilibet monasteriorum rectores, qui nec Deum diligunt, nec lacrum animarum quaerere comprobantur, turpis [Col. 0372C] lucri stimulis accensi, ita simplices quosque blanda persuasione decipiant, ut eos vanis promissionibus illectos, ad monasterium trahant; eritne hujusmodi recta conversio, quam non in possessorem, sed in possessione praecessit inflammata cupido? Ad haec ego sine cunctatione respondeo, et istis etiam ut a proposito quod coeperunt deviare non liceat, constanter affirmo: et ut argumentationibus propriis ratio non indigeat, rursus ad Maguntinense concilium sermo recurrat: dicit enim post multa: «Constituit sane sacer iste conventus, 367 ut episcopi, sive abbates, qui non ut in fructum animarum, sed in avaritiam, et turpe lucrum inhiantes, quoslibet homines illectos circumveniendo totonderunt, et res eorum tali persuasione non solum acceperunt, sed [Col. 0372D] potius surripuerunt, poenitentiae canonicae, sive regulari, ut puta turpis lucri sectatores subjaceant. Ii vero, qui vanis promissionibus illecti, vel quibuslibet machinationibus persuasi, mentis inopes effecti, rerum suarum domini esse nescientes, comam deposuerunt, in eo, quod coeperunt, perseverare cogantur.»
Sed quoniam omnis versuti litigatoris machina tunc exacte convincitur, si quidquid ab eo objici posse perpenditur, velut gravissimis argumentationum arietibus antea refellatur, non erubesces forsitan dicere, quia B. Gregorius hominem de monasterio retrahi, et uxori suae, etiamsi jam tonsuratus esset, reddi praecepit. Sed et nos tibi non [Col. 0373A] immerito respondemus, quia sagitta in lapidem missa interdum percutit dirigentem: et saepe incautus miles eodem telo, quo percutere adversarium nititur, ipse potius lethaliter vulneratur. Si enim hoc exemplum diligenter inspicias, pro nobis stare cernitur, nostris allegationibus attestari inexpugnabiliter invenitur: et ut quod dicitur ipsa rei manifestatione clarescat, aliquid hic de Gregoriana epistola intermiscere non pigeat: «Agathora, inquit, latrix praesentium questa est, maritum suum contra voluntatem suam in monasterio Urbici abbatis esse conversum. Quod, quia ad ejusdem abbatis culpam, et invidiam non est dubium pertinere, experientiae tuae praecipimus, ut diligenti inquisitione discutiat, ne forte cum ejus voluntate conversus [Col. 0373B] sit, vel ipsa se mutare promiserit: et si hoc repererit, et illum in monasterio permanere provideat, et hanc, sicut promisit, mutari compellat.» Ecce nihil hic de morosa conversione, nihil de diuturnitate probationis inquiritur, sed hoc tantum jubetur, ut si ille cum uxoria voluntate et promissione conversus fuisse convincitur, in eodem perseverare proposito omnimodis compellatur.
Quod autem sequitur: «Si vero nihil horum est, hoc est videlicet, si neque cum voluntate, neque cum promissione est uxoris conversus, ut reddatur.» Hoc etiam maxime nostris opitulari partibus non est dubium, nimirum dum enumeratis causis, quibus vir uxori reddi praecipitur, nulla de morosa conversione mentio reperitur: quam scilicet longae [Col. 0373C] conversionis moram si quid momenti, si quid virium vigilantissimus vir habere decerneret, explicatis aliis, nequaquam hanc silentio praeteriret: sed quam tacuit, tacendam esse silentio clamante praecepit.
Verum qui tam densissimam testium nubem oppositam tuis adinventionibus conspicis, ut jam more lubrici anguis, huc illucque te vertere constrictus manu validae rationis minime possis, fortasse tamen adhuc de his 368 qui in aegritudine positi convertuntur, rationem tibi reddi specialiter quaeris; sed si cuncta, quae superius dicta sunt, diligenter attendas, perspicuum est, te superfluo de specie illud [Col. 0373D] ambigere, quod de genere cogeris affirmare. Si enim de omnibus non solum sponte, sed etiam coacte conversis, de his etiam qui despiciuntur, conversio rata decernitur; qualiter in aegrotis ad hoc inenarrabiliter aestuantibus, et cum magno desiderio flagitantibus non eadem praecipue sententia conservetur?
Nam ut de viris taceam, quibus ad conversionis remedium nulla praejudicat aetas, nullum tempus obsistit, ipsas etiam virgines, quas nisi in praecipuis festivitatibus, et post viginti quinque annos aetatis consecrari minime licet, languore tamen correptas et consecrari, et sacrum velamen suscipere plenissime licet. Cui assertioni dum adhiberi [Col. 0374A] testimonium quaerimus, B. Gelasius memoriae primus occurrit, qui ait: «Devotis quoque virginibus nisi aut in Epiphania, aut in albis paschalibus, aut in apostolorum natalitiis sacrum minime velamen imponatur, et non ante viginti quinque annos, nisi forte, sicut de baptismate dictum est, gravi languore correptis, ne sine hoc munere de saeculo exeant, implorantibus non negetur.» Vides ergo, quia illam etiam conversionem, quam infirmare et irritam reddere sanitas poterat, infirmitas roborat, languor excusat? Et, ut ita loquar, unde conversus corruit, inde conversio convalescit.
Sed si forte calumniaris me exemplum de mulieribus reddidisse, cum tu de viris inquireres; nolo te lateat, quod in Vernicriensi concilio legitur: «Eadem, [Col. 0374B] inquit, lex erit viro et feminae.» Et si quae dicta sunt, studiose consideras, ad disputationis vim propensius roborandam hoc non ex necessitate, sed ex taedio fecisse me non ignoras. Plane si cuncta sacrae Scripturae testimonia, quae huic assertioni congrua reperiuntur, tentaremus apponere, ante fortasse dies, quam exemplorum copia numerosa deficeret: quorum videlicet idcirco scribere plura postponimus, quia prolixitatis fastidium devitamus. Quapropter impudenter adhuc testimonia requirentem ad ea, quae superius sunt congesta, remittimus; ubi aegrotos pariter et incolumes eadem regula comprehendit, quae non solum voluntarie, sed etiam violenter conversos, ultro etiam deceptoris machinationibus persuasos in eodem proposito perseverare [Col. 0374C] decernit.
Tanta veneratione, tanta custodiae censura monachicum habitum sancti Patres dignum esse censuerunt, ut pene quocunque modo illum quis semel indueret, relinquendi postmodum licentiam non haberet. Et ut, quod dicimus, testimoniis approbemus, nunquid non saepissime in sacris canonibus, interdicitur, ut vidua non veletur? Unde, ut de caeteris sileam, Gelasius ait: «Viduas, inquit, velare pontificum nullus attentet. Haec tamen, quae velari 369 etiam a pontifice prohibetur, si quolibet impulsu ipsa sibi signum sacri velaminis imposuerit, [Col. 0374D] absque ullo retractatione relinquere ulterius non audebit.» Unde in Aurelianensi concilio legitur: «Viduae, quae spontanea voluntate ab altari sacrae conversationis velamen suscipiunt, decrevit synodus in eodem proposito eas permanere. Non enim fas esse decernimus, postquam se Domino semel sub velo consecraverint, iterum eis concedi Spiritui sancto mentiri.» Et idem alibi post multa: «Nos autem auctoritate Patrum suffulti in hoc sacro conventu sancimus, et libere judicamus; si vidua sponte velamen, quamvis non sacrum, sibi imposuerit, et in Ecclesia inter velatas oblationem Deo obtulerit, velit, nolit, sanctimoniae habitum ulterius habere debebit, licet sacramento confirmare velit, [Col. 0375A] eo tenore et ratione velamen sibi imposuisse, ut iterum posset deponere.»
Liquet igitur, quia et illa conversio, quae legaliter non processit, et fieri omnino non debuit; tamen propter sacri ordinis reverentiam, postquam facta est, jam non permittitur violari. Si ergo illam conversionem sancti Patres roborant factam, quam et ipsi prohibuere futuram; quid de illa, obsecro, sentiendum est, ad quam venientes adhortationibus provocant, in qua positos obtestantur ut perseverare non desinant? Sic etiam tu, si quovis pacto subitanea tibi conversio displicebat, ut a sanctorum Patrum norma in nullo te dissidentem ostenderes, poteras forsitan convertendis quidem aliquid de mora conversionis objicere; conversis autem [Col. 0375B] absit, ut quod irrevocabiliter actum est, doceas retractare. Et quia sermo se de mulieribus intulit, cur ista de velatis viduis diximus, cum et virgines, quae nullo adhuc sacro velamine conteguntur, si saltem permanere se in virginali proposito simulaverint, districte prohibentur, ut nubere non praesumant? Super quibus Innocentius papa sic scribit: «Hae vero, quae necdum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginali semper se simulaverant permanere, licet velatae non fuerint; si forte nupserint, revocandae sunt, et agenda poenitentia illis est; quia sponsio earum a Domino tenebatur.» Nam si Apostolus illas, quae a proposito viduitatis discesserant dixerat habere damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt (I Tim. V) , quanto magis hae quae fidem [Col. 0375C] frangere conatae sunt? Et nos etiam, ut venerabilis Innocentii probatissimae auctoritatis dicta sequamur, si illas Apostolus damnabiles perhibet, quae solummodo viduitatis propositum dissolverunt; quid de illis dicendum est, quid utique perhibendum, qui saeculum deserunt, possessiones abjiciunt, Creatori suo se ultroneos offerunt, alienae se ditioni submittunt, et ut mundo funditus mortui videantur, mortificationis, et sanctitatis habitum induunt.
Quod autem nunc etiam de feminis loquimur, nequaquam fieri extra lineam propositi operis, arbitramur. Salvo enim eo, quod eadem lex erit viro et feminae; idcirco etiam ad muliebrem sexum nostra se extendit oratio, quia vitium, quod male [Col. 0375D] nasci jam in viris aspicimus, pullulare etiam quandoque et in feminas formidamus: et sicut in his ortum invectionis sarculo 370 studemus evellere, ita etiam in illis ne oriri valeat, praecurrimus nascendi auditum opilare; ut velut male abortivum germen prius cogatur mori, quam valeat nasci; ante in semetipso marcescat quam in gemmas erumpat.
Libet nunc animum paulisper ad superiora reducere, et ex his, quae praemissa sunt, postpositis Patrum exemplis, cum adversario modo propriis assertionibus disputare, ut qui tam gravi, tam multiplici [Col. 0376A] canonum auctoritate confunditur, nostris etiam rationibus probabiliter superetur: quatenus argumentationum circulus sic undique labia dolosa constringat, ut a tam perversa doctrina necessario in perpetuum conticescat; ut et de nobis merito dicatur: quia non dedimus cornu peccatori; et de illo jure cum Psalmista cantetur: «Quoniam obstructum est os loquentium iniqua (Psal. LXII) .»
Age ergo, quid est quod dicitur: «Quia nisi qui regulariter protractus, et per annale spatium sit probatus, etiamsi conversus sit per aegritudinem, absolutam relabendi ad saeculum habeat libertatem?» Nunquid qui hoc de valentibus censuit, idem nihilominus de languentibus judicavit? Sed quis vel insanae mentis homo non videat quia quilibet [Col. 0376B] languidus, vel jam morti propinquus hanc observationem prorsus adimplere non valeat? Si igitur omnes simul homines sanctus Benedictus hac sententia comprehendit, patet profecto, quia aegris et omnino debilibus, qui ad perferendum non assurgunt, conversionis aditum obseravit. Sed quis ferat hoc de sancto viro suspicari aliquatenus posse, qui non solum ab hac, et ab omni peste haereticae pravitatis alienus exstitit, imo Spiritu sancto plenus, tot signis attestantibus evidentissime claruit? Quis illum ferat per Novatianorum haeresim homines ad desperationem trahere, qui per sacrae doctrinae sinceritatem tot animas hominum videtur quotidie ad spem aeternae vitae reducere? Fateamur ergo necesse est, hujus praecepti normam incolumes tangere; ad [Col. 0376C] aegrotos autem nullatenus pertinere.
Sed nunquid si absque corporali molestia quisquam ad monachicum ordinem sine probatione devenerit, huic nequaquam redire post tergum noster episcopus prohibebit? Dic, obsecro, legisti aliquando monasticae vitae propositum, secundum esse baptismum? Sed quia hoc invenire in dictis Patrum perspicuum est, negare licitum jam non est. Non ignoras etiam quia decretali rursus antiquorum sanctione praecipitur, ut ad baptismi gratiam productiora temporum intervalla tendantur. Ut enim ecclesiasticae institutionis ordinem breviter tangam, sicut septem sunt dona Spiritus sancti, ut etiam septem dona baptismi, a primo videlicet pabulo sacrati salis, et ingressu Ecclesiae usque ad confirmationem sancti [Col. 0376D] Spiritus per chrisma; quae omnia, sicut frequentius, agitur, expedit ut per diuturna temporum spatia compleantur. Sed si quis postposita morosae intercapedinis 371 observantia, ad plenitudinem baptismi repente proruperit; hunc, rogo, baptismum invalidum judicabis? Docebis hunc hominem debere totum, quod acceptum est, parvipendere; et, ut salvus fieri possit, adhuc ad purificationis mysterium properare? Loquere, responde: censebis ne hunc hominem baptismi lavacrum jure posse repetere, qui ad baptismum non indicto ordine praecipitanter ausus est prosilire? Cur taces? Nimirum tantopere loquendi avidus non sic obmutesceret, si haberet aliquid quod rationabiliter responderet. Sed non [Col. 0377A] ambigo, quin constanter affirmes et hunc baptismum adeo ratum esse, et validum, ut quisquis ex illo renascitur, jam procul dubio sacrilegum sit, et omnino nefarium, si ad ejusdem regenerationis sacramentum denuo revocetur. Consequitur ergo, ut quod ex primo baptismate sentire compelleris, hoc etiam de secundo, monachico scilicet instituto, inevitabiliter fatearis. Et sicut prior semel susceptus nullatenus valet repeti, ita etiam secundus nulla potest juris ratione contemni.
Verumtamen dic, obsecro, quis sanctorum, quis antiquorum Patrum sub hac, quam insolenter asseris, probatione conversus est? Nunquid Antonius? Nunquid Paulus? Nunquid Hilarion? Nunquid et ipse sanctus Benedictus, qui ista, sicut tu falleris, [Col. 0377B] videtur praecipere, sub hac probationis observantia ad monachicum legitur ordinem pervenisse? Percurre, quaeso, cunctas veridicae antiquitatis historias, et cum non possis vel unum per tam longa temporum intervalla probatum ostendere, necesse est, ut confitearis te calcetenus superatum, victoris insultationibus merito subjacere. Sane quo pacto cuncta exempla veterum, omnia gesta Patrum arroganti supercilio praeteris, et contemptis omnibus, ad unius te sententiae centrum obstinatus astringis? Nam si illi procul dubio sancti sunt, necessario sunt etiam imitandi. Quod si imitandi non sunt, nec omnino sancti sunt. Cernis, o bone litigator, quorsum vergat haec tua docta sententia? Cogeris ergo necessario confiteri vel sanctos Patres nostros omnino [Col. 0377C] sanctos non esse, vel eos, qui noviter convertuntur, magnopere probationibus non egere. Erubescat ergo lingua phrenetica, et quae nescit esse facunda, discat esse vel muta. Nescit aliquid utiliter dicere, sciat saltem sine damno tacere. Serpit enim sermo iste perversus, ut cancer, qui nisi ab uno membro cisurgio acutissimae reprehensionis absciditur, nulli dubium quin ad sana Ecclesiae membra pestifere dilatetur.
Sed ad haec respondebis fortassis, et dices: Cur ergo probatio ista in commune praecipitur, si non etiam generaliter observetur? et ego abs te quaero: dic mihi, qui praecipit ut sub hac probatione quis [Col. 0377D] ad conversionem veniat, ubi etiam censuit, ut aliter veniens, a monachica institutione recedat? Et cum ostendere 372 hoc minime poteris, competens est ut credas, quia propter vagos homines, et duplices animo dictum est magis cautela consilii, quam auctoritate praecepti. Quod facile dignoscitur, si vel initium sententiae ipsius, de qua agitur, attente legatur. Dicit enim (S. BEN. Reg., cap. 58) : «Noviter quis veniens ad conversionem non tam facilis tribuatur ingressus, sed, sicut ait Apostolus, probate spiritum, si ex Deo est (I Joan. IV) .» In quibus verbis patenter agnoscitur, quia quisquis ad conversionem divino Spiritu provocatus accesserit, tam morosae probationis interstitio penitus non [Col. 0378A] egebit. Tolle siquidem duplicem spiritum, probationis continuo cessat experimentum. Pulset ille Spiritus, qui dicit: «Ego sto ad ostium, et pulso (Apoc. I) ;» si cognoscitur, huic certe nulla mora protrahitur, nulla probatio quaeritur, sed pulsanti protinus aperitur. Denique sicut ex apostolico exemplo colligitur, quod illic ponitur: «Probate spiritum, si ex Deo est;» probatio ista magis suscipienti est necessaria, quam venienti: videlicet ut suscipiens internoscere valeat, quo impulsus spiritu suscipiendus accedat. Nec jam probatio expedit, ubi qui probandus est, perspicaciter innotescat. Ibi quippe lucernam accendimus, ubi quod occultum est non videmus; si autem quod latebat aspicitur, lucerna protinus exstinguetur. Sic sic nimirum de cujus [Col. 0378B] mente, quo spiritu ducatur ambigitur, valde necessarium est ut probetur. Ubi autem conscientia manifesta claruerit, probationis exercitium inanescit.
Et cum (teste ejusdem libello regulae) cuncta pene hujusmodi negotia in abbatis arbitrio et potestate sint constituta, cum quilibet eo modo ad conversionem venerit, sicut illi ab abbate praecipitur; quam impudenter, quam inconsulte, quam infrunite quis asserat, ut illa conversio irrita judicetur? Certe eadem regula praecipit, ut abbatis mensa cum peregrinis et hospitibus semper sit. Sed quia modo propter reprimendam quorumdam crapulam, et luxuriosa convivia, religiosi coenobiorum rectores minime faciunt; te judice, ab officio suo removendi erunt? Qui nimirum dum sancti doctoris intentionem [Col. 0378C] vigilanter aspiciunt, sequi verborum superficiem parvipendunt; dum medullam vivificatoris Spiritus ruminant, occidentis litterae paleas calcant. Sed sicut et hic propter saporem intelligentiae, litterarum corticem postponi non prohibes, ita etiam de conversione monachi eadem necesse est consequenter affirmes.
Sed quoniam ex quadratis argumentationum nostrarum lapidibus inexpugnabile munimen ereximus, consequens est, ut hoc in ipsius calce opusculi quadam syllogismi clave firmiter obseremus. Omnes namque, qui monachicae professionis habitum susceperunt, aut spontaneo judicio sunt conversi, aut vi coacti, aut suasoria calliditate decepti: qui autem sponte conversi sunt, vel sub probatione ad monasterium [Col. 0378D] veniunt, vel postposita probationis difficultate prorumpunt. Sed jam superius posita multiplici canonum auctoritate firmatum est, ut quicunque aut sponte conversi sunt, aut coacti, aut etiam decepti, sive probati sunt, sive non probati, excepto si uxoris consensum et promissionem 373 non habuerunt, omnes perseverare in eo, quem acceperunt, monachico ordine omnimodis compellantur. Concludatur ergo necesse est, ut omnes qui monachica professionis habitum susceperunt, exceptis his, qui absque uxoria permissione, et promissione conversi sunt, quocunque alio modo ad hoc propositum venerint, in eo, quem coeperunt, ordine compellendi sunt omnimodis permanere.
[Col. 0379A] Ecce, ut opinor, et catholicorum Patrum testimoniis cinctus, et perspicuae veritatis multimoda ratione vallatus, ita es ex omni parte constrictus, ut tu contra haec nihil prorsus opponere, nullo pacto ac rediviva te possis ulterius certamina reparare. Quapropter da manus, et confitere te ignorasse quae dixeris, et tuum tibimet judicium per omnia displicere, imo adversus ea, quae incaute protuleras, omni studio retractationis accingere: et ut eos, qui per te in errorem lapsi sunt, auctore Deo, ad rectitudinis viam valeas revocare. Vertatur docta manus in praelio, et pro illis stare prudenter studeat, quos oppugnare pertinaciter satagebat; ut de te ad laudem Dei cum Paulo merito possit dici: «Nonne hic est qui expugnabat in Jerusalem omnes, qui [Col. 0379B] invocabant nomen istud?» (Act. IX.)
Parce, quaeso, labiis meis, quisquis es venerabilis praesul: et si quid in te asperum blacteravi, si quid amarae commotionis effudi, non typum arrogantiae credas, sed zelum justitiae clementer indulgeas. Ego enim dummodo vel una erroris spina de nemore sanctae Ecclesiae mea opera possit evelli, non refugio cujuslibet in me prave sentientis invidiam provocari. Nec te pudeat errorem tuum junioris fratris redargutione corrigere; dum non ignoras apostolorum minimum ipsi apostolorum principi in faciem restitisse (Galat. II) . Et si forte respondeas, quia Paulus, licet minimus, tamen coapostolus; 374 ego autem non coepiscopus; audi saltem quid Deus hominibus dicat: [Col. 0380A] «Venite, inquit, et arguite me (Isa. I) .» Si ergo Deus, ut ab hominibus redarguatur, invitat, satis dignum est, ut homo correptus ab homine, zelum fraternae charitatis aequanimiter ferat.
Si in qualibet minori aetate vel religionis tonsuram, vel religionis debitam vestem, in utroque sexu filiis, aut unus, aut ambo parentes dederint, certe vel nolentibus, aut nescientibus susceptam, et non mox visam in filiis, abdicaverint, vel coram se, vel coram Ecclesia, palamque in conventu eosdem filios talia habere permiserint, ad saecularem reverti habitum ipsis, filiisque quandoque penitus non licebit. Decretum est hoc concilii Toletani X, quod S. doctor pro rei occasione ad hunc locum referre voluit. At dum ille videtur asserere, oblatos monasteriis a parentibus pueros, [Col. 0380B] cum ad annos discretionis pervenerint, teneri postea in illis perseverare; intellige id ex debito reverentiae quam parentibus, a quibus oblati fuere, debent. Sic enim decere videtur, ut in coepta vocatione permaneant: praesertim cum jam sibi veluti habitum et religionis disciplinam paraverint. Nam de rigore neque parentes ad ingrediendam religionem filios obligare possunt: imo et filii jam oblati cum ad annos discretionis pervenerint, ut ad saeculum redeant, reclamare poterunt 10, q. 1, cap. 1. Cum simus, De regular. S. Thomas quodlib. 3, q. 5, et 2-2, q. 189. Cardinalis Turrecremata tract. 123, in Reg. S. Ben. ad cap. 59. Sylvester, verbo Religio, q. 10. Concilium Trid., sess. 25, cap. 15 et deinceps. De hac eadem re plura videas apud S. Bernardum, Epist. 1 ad Robertum nepotem suum.
Sit nomen Domini benedictum.
De caelibatu sacerdotum
Publicam ecclesiasticorum virorum lasciviam ac petulantem vivendi licentiam comprimendam esse; quantoque nobiliores sunt qui peccant, eo majore animi ardore, ac libertate reprehendendos, exemplo egregio Phinees, fornicarium illum nodum disrumpentis, demonstrat. Quae res adeo cordi Deo fuit, ut inter caetera ob tantam rem bene gestam, collata dona, quae in semet Phinees jure optimo promereri voluerit, sempiterni sacerdotii foedere sit cumulatus. Contra accidere desidiosis rectoribus, et flagitiis subditorum conniventibus, Heli sacerdotis admonet casus. Demum acriter in fornicarios sacerdotes atque episcopos, tum validis argumentis, tum sacrae auctoritate Scripturae invectus, Nicolaum summum pontificem hortatur canonica indictione, ut male peccantes coerceat; ne dum nimium pius indulgensque in alios sit, alienam ipse in se transferat poenam.
[Col. 0379C] Domno NICOLAO summo pontifici, PETRUS peccator monachus debitae subjectionis obsequium.
Nuper habens cum nonnullis episcopis ex vestrae majestatis auctoritate colloquium, sanctis eorum femoribus volui seras apponere, tentavi genitalibus sacerdotum, ut ita loquar, continentiae fibulas adhibere. Sed quoniam haec est secta, cui ubique contradicitur; aliud quidem quodcunque vestrae constitutionis imperium sub spe perficiendi, fidenter indicimus. Hujus autem capituli nudam saltem promissionem tremulis prolatam labiis difficilius extorquemus. Primo, quia fastigium castitatis attingere se posse desperant: deinde quia synodali se plectendos [Col. 0380C] esse sententia propter luxuriae vitium non formidant. Nostris quippe temporibus genuina quodammodo Romanae Ecclesiae consuetudo servatur, ut de caeteris quidem ecclesiasticae disciplinae studiis examen, prout dignum est, moveat; de clericorum vero libidine propter insultationem saecularium dispensatorie conticescat. Quod certe satis correctione dignum est, ne unde vulgus omne conqueritur, inde potissimum a magistris Ecclesiae in judicio taceatur. Si enim malum hoc esset occultum, fuerat fortassis utcunque ferendum; sed, ah scelus! omni pudore postposito, pestis haec in tantam prorupit audaciam, ut per ora populi volitent loca scortantium, nomina [Col. 0381A] concubinarum, socerorum quoque vocabula, simul et socruum, fratrum denique, et quorumlibet propinquorum, et ne quid his assertionibus deesse videatur, testimonio sunt discursio nuntiorum, effusio munerum, cachinnantium joca, secreta colloquia; postremo, ubi omnis dubietas tollitur, uteri tumentes, et pueri vagientes. Ergo prae pudore, nescio quomodo supprimatur in synodo, quod publice vociferatur in mundo; ut non modo peccantes, ut dignum est, notentur infamia; sed et hi quoque, qui ultores esse debuerant, videantur in culpa.
Non hic pudor faciem Phinees sacerdotis operuit, qui [Col. 0381B] nimirum coeuntem cum Madianitide Israelitem coram omni multitudine in locis genitalibus arrepto pugione, transfodit (Num. XXV) . Porro autem nos contra divina mandata personarum acceptores, in minoribus quidem sacerdotibus luxuriae inquinamenta persequimur (Deut. X) : in episcopis autem, quod nimis absurdum est, per silentii tolerantiam veneramur. Sed ecce hic Phinees divini Spiritus zelo succensus, eum 377 totus pene Israelitarum populus cum filiabus Moab fornicando corrueret, seseque Beelphegor sacrileges caeremoniis initiaret, non in despectos quosque, vel infimos divinae legis propugnator insiluit; sed excellentiores et clariores in populo, quos ad terrendum caeteros trucidaret, elegit; testante Scriptura quae dicit: «Erat, inquit, nomen [Col. 0381C] viri Israelitae, qui occisus est cum Madianitide, Zambri filius Salai, dux de cognatione, et tribu Simeonis (Num. XXV) .» De mulieris quoque nobilitate, si quaeritur, hoc in sequentibus invenitur: «Porro mulier Madianitis, quae pariter interfecta est, vocabatur Cozbi, filia Sur principis nobilissimi Madianitarum (Ibid.) .» Sane post digestam fornicationis et dignae ultionis historiam, quid opus fuit Moysi, ut genealogiam fornicatoris utriusque contexeret; et alterum ducem, alteram nobilissimi principis filiam fuisse narraret: nisi ut doceret carnales illecebras in eminentibus personis acrius persequendas? Hinc est quod et ipse Dominus, cum omnis Israelitica plebs non dispari [Col. 0381D] crimine teneretur obnoxia, de populo quidem adversus autem solos principes in furorem se dignae animadversionis erexit. Iratus enim ait Moysi: «Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem in patibulis, ut avertatur furor meus ab Israel (Ibid.) .» Plane et Moyses non ad alios, sed ad judices Israel ait: «Occidat unusquisque proximos suos, qui initiati sunt Beelphegor (Ibid.) .» Dum ergo Phinees pro communi fornicatione totius multitudinis ulciscenda, in eos potissimum qui duces videbantur, insiliit, principes similiter populi in patibulis suspendi sententia divina praecepit, Moyses quoque non quibuslibet infimis, sed judicibus Israel, ut [Col. 0382A] proximos suos occiderent, pro vindicta fornicationis injunxit. Quid in his omnibus datur intelligi, nisi quia reatus adulterii in personis clarioribus debet durius vindicari? Et qui tales commotus ulciscitur, pacem superni judicis et gratiam non modo sibi, sed et populo absque dubio promeretur. Unde divina vox: «Phinees, inquit, avertit iram meam a filiis Israel, quia zelo meo commotus est contra eos, ut non ipse delerem cos in zelo meo (Ibid.) .» Ecce audivimus quomodo propter iram Phinees placata est ira Domini super Israel, audiamus etiam nunc qualiter ipse per animi sui commotionem, perpetuam sibi cum Domino statuerit pacem. «Ecce, inquit, do ei pacem foederis mei, et erit tam ipsi, quam semini illius pactum sacerdotii [Col. 0382B] sempiternum, quia zelatus est pro Deo suo, et expiavit scelus filiorum Israel (I Machab. II) .» Pacem quippe Dominus illi sui foederis dedit, quia sedata omni carnis molestia, vivere illum usque in finem mundi, in paradisi amoenitate constituit. Ipse siquidem est, nisi fallor, Elias propheta, qui videlicet igneis equis et curru, Eliseo suspiciente, est translatus in coelum (IV Reg. II) . Unde me quisquis mentiri autumat; divinae legis interpretem Hieronymum, qui hoc in Hebraicarum quaestionum libro testatur, potius reprehendat. Porro autem et tempore David regis hic Phinees superesse, ac sacerdotale officium gerere perspicue reperitur, dicente Scriptura: «Hi sunt, inquit, Coritae super opera ministerii, custodes vestibulorum 378 tabernaculi, [Col. 0382C] et familiae eorum per vices castrorum Domini custodientes introitum. Phinees autem filius Eleazar, erat dux eorum coram Domino (I Par. IX) .» Cui nimirum Phinees nomen est a parentibus inditum, Elias vero agnomen est accidens per eventum. Elias siquidem interpretatur, Deus Dominus, quod ex hac sibi occasione impositum fuisse creditur, quia cum legationis officio fungeretur, missus ab Israelitico populo ad duas semitribus, Ruben videlicet et Gad, et dimidiam tribum Manasse, quae enormis magnitudinis altare construxerant, hoc ab eis responsum excusationis accepit: «Fortissimus, inquiunt, Deus Dominus, ipse novit, si praevaricationis animo hoc altare construximus (Jos. XXII) .» [Col. 0382D] Ab his itaque rationem reddentium verbis, Elias nuncupatus asseritur, qui Phinees eatenus dicebatur; ut illorum responsum, hujus videatur esse vocabulum.
Notandum autem, quia sicut in chronicis suis solertissimus Beda testatur, ab egressu filiorum Israel ex Aegypto, usque ad Eliae in coeli culmen ascensum, sexcentorum viginti annorum supputari calculus invenitur. Jure ergo qui moechis repentinam intulit necem, annosae vitae sortitus est longitudinem; quique in terris divini zeli est ardore succensus, congruenter est equis igneis elevatus in coelum.
At contra, Heli quia filiorum peccata cognovit, sed eos invectione, qua digni erant, acerrima non corripuit, eisdem filiis a Philisthiim in bello peremptis, ipse quoque de sella retrorsum cecidit, fractisque cervicibus exspiravit (I Reg. IV) . Quin et arca Domini ab hostibus capta est, et prius quidem quatuor millia, deinde triginta millia virorum sunt, Philisthaeo trucidante, prostrata. Et quidem redarguit, et quidem corripuit: sed lenitate et mansuetudine Patris, non severitate, vel auctoritate pontificis: «Quare, inquit, facitis res hujusmodi quas ego audio, res pessimas, ab omni populo? [Col. 0383B] Nolite, filii mei; non est enim bona fama quam audio (Ibid. II) . Audierat enim, Scriptura testante, quia dormiebant cum mulieribus quae observabant ad ostium tabernaculi (Ibid.) .» Porro quos inimicos Dei vidit, in perniciem suam filios recognovit: et quos hostili ferire gladio debuit, paternae blanditiae lenitate palpavit. Non sic ille fidelis in domo Domini famulus Moyses, magister videlicet ingenui Phinees. Stans enim in porta castrorum, ait: «Si quis est Domini, jungatur mihi. Congregatique sunt ad eum omnes filii Levi, quibus ait: Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat gladium vir super femur suum; ite, et redite de porta usque ad portam per medium castrorum: et occidat unusquisque fratrem, et proximum, et amicum suum [Col. 0383C] (Exod. II) » Caesis itaque viginti tribus millibus hominum, ait Moyses: «Consecrastis manus vestras hodie Domino, unusquisque in filio et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Ibid.) .» Plane sicut benedictione digni sunt, qui culpas corrigunt, 379 ita nihilominus maledictioni obnoxii sunt, qui peccantibus blandiuntur, sicut per prophetam dicitur: «Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Hier. XLVIII) .» A sanguine quippe gladium suum prohibet, qui se ab inferenda reprobis dignae sententiae anima versione coercet. Facti siquidem culpam habet, qui quod potest, negligit emendare. Unde et praefato Heli vir Dei, qui et Phinees fuisse putatur, ait: «Haec dicit Dominus: Quare calce [Col. 0383D] abjicitis victimam meam, et munera mea quae praecepi ut offerrentur in templo, et magis honorasti filios tuos quam me?» (I Reg. II.) Si ergo Heli propter duos duntaxat filios, quos non ea qua digni erant invectione corripit, cum eis simul, et cum tot hominum multitudine periit; qua arbitramur dignos esse sententia, qui in aula ecclesiastica, et soliis judicantium praesident, et super non ignotis pravorum hominum criminibus tacent? Qui dum dehonestare homines in publico metuunt, ad contumeliam superni judicis divinae legis mandata confundunt: et dum perditis hominibus amittendi honoris officium servant, ipsum ecclesiasticae dignitatis auctorem crudeliter inhonorant. Unde et eidem Heli, qui Deum, suos filios honorando, contempserat, [Col. 0384A] divina vox ait: «Quicunque glorificaverit me, glorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles.» Ubi mox subditur: «Ecce dies veniunt, et praecidam brachium tuum, et brachium domus patris tui (I Reg. II) .» Ac si aperte dicat: Quia ego per pastoralis officii dignitatem contra inimicos meos brachium tibi fortitudinis contuli, sed tu ad eorum ultionem illud exerere noluisti; jam brachium a te praecidam, id est, vigorem tibi sacerdotalis culminis auferam: ut qui manceps fueras ad pugnandum pro me, jam nec manum habeas ad tuendum te.
Ponamus plane, quod Ophni, et Phinees episcopi sint; Heli autem metropolitani vicem teneat: quid ergo deterius quis potest agere, quam si luxuriosis [Col. 0384B] episcopis pareat, cum emendare praevaleat? Praesertim cum praefato Heli Dominus dicat: «Praedixi ei, quod judicaturus essem domum ejus in aeternum, propter iniquitatem, eo quod noverat indigne agere filios suos, et non corripuerit eos; idcirco juravi domui Heli, quod non expietur iniquitas domus ejus victimis et muneribus, usque in aeternum (I Reg. III) » Si ergo victimis et muneribus omnia crimina diluuntur, sola autem falsa in episcopis pietas veniam non meretur, videat qui eorum dijudicare mala dissimulat, quam durae sententiae apud districtum judicem se obnoxium reddat. Sed quoniam ego summum Ecclesiae universalis antistitem vel leviter suggillare non audeo, ipsum, qui peccat, breviter alloquar.
Cur, o sacerdos, qui sacrum dare, hoc est sacrificium Deo debes offerre, temetipsum prius maligno spiritui non veteris victimam immolare? Fornicans enim a Christi te membris abscindis, et meretricis corpus efficeris, Apostolo testante, qui ait: «Qui adhaeret 380 meretrici, unum corpus efficitur (I Cor. VI) .» Et iterum: «Tollam, inquit, membra Christi, et faciam membra meretricis (Ibid.) .» Absit. Quid ergo tibi cum corpore Christi, qui per carnis illecebrosae luxuriam membrum factus es Antichristi? «Quae enim conventio lucis ad tenebras, aut quae societas Dei ad [Col. 0384D] Belial?» (II Cor. VI.) Nunquid ignoras, Dei Filium adeo carnis elegisse munditiam, ut ne quidem pudicitia conjugali, sed de clausula potius incarnatus sit virginali? Et ne hoc sufficere videatur, ut tantummodo virgo sit mater, Ecclesiae fides est, ut virgo fuerit et is qui simulatus est pater. Si igitur Redemptor noster tantopere dilexit floridi pudoris integritatem, ut non modo de virgineo utero nasceretur, sed etiam a nutricio virgine tractaretur, et hoc cum adhuc parvulus vagiret in cunis, a quibus nunc, obsecro, tractari vult corpus suum, cum jam immensus regnat in coelis? Si mundis attingi manibus volebat in praesepio positus, quantam corpori suo nunc vult adesse munditiam jam in paternae majestatis gloria sublimatus? Plane si pater filiam [Col. 0385A] suam incestuose corrumpit, mox ab Ecclesia projectus excluditur, communione privatur, et vel in carcerem truditur, vel in exsilium destinatur. Quanto ergo deterius ipse abjiciendus es, qui cum filia tua non quidem carnali, quod minus est, sed cum spirituali potius perire non metuis? Omnes quippe Ecclesiae tuae filii, tui procul dubio filii sunt. Et certe perspicuum est quia spiritualis generatio major est quam carnalis. Porro cum tu sis vir et sponsus Ecclesiae tuae, quod utique perhibent et annulus desponsationis, et virga commissionis; omnes qui in ea regenerati sunt per baptismatis sacramentum, tibi quoque nihilominus astringuntur necessitudine filiorum. Qui ergo cum spirituali filia tua commitis incestum, qua conscientia Dominici corporis audes [Col. 0385B] tractare mysterium? Sed fortassis objicias, quia longe antequam tu culmen sis adeptus episcopi, illa sit nata, vel non in episcopio, sed in aliqua sit plebium baptizata; tanquam tu eorum tantummodo, qui nascituri erant, factus sis pater, et omnis parochia tua non sit Ecclesia tua. Enimvero cum Dominus dicat: «Nolite sanctum dare canibus (Matth. VII) ,» quod de te judicium erit, qui corpus tuum, quod utique sanctificatum est per consecrationis accessum, non canibus, sed lupanaribus tradis? Et cum omnes ecclesiasticos ordines in te uno habeas metuenda mole congestos, omnes procul dubio foedas, dum te prostibuli permistione commaculas. Polluis itaque in te ostiarium, lectorem, exorcistam, omnesque deinceps sacros ordines, [Col. 0385C] pro quibus omnibus in districto Dei judicio redditurus es rationem. Ad impositionem manus tuae descendit Spiritus sanctus, et tu eam adhibes genitalibus meretricum. Linguae tuae obsequitur Deus, et tu non vereris obtemperare daemonibus? Porro qui in ecclesiastica cerneris dignitate conspicuus, non te erubescis immergere fornicibus scortatorum? Et qui praedicator constitutus es castitatis, non te pudet servum esse libidinis? Veniet, veniet profecto dies, imo nox, quando libido ista tua vertatur in picem, qua se perpetuus ignis in tuis 381 visceribus inexstinguibiliter nutriat, et medullas tuas, simul et ossa indefectiva conflagratione depascat! Qui enim flamma libidinis aestuas, qua fronte, qua audacia sacris altaribus appropinquas? Ignoras, [Col. 0385D] quia filii Aaron, Nadab videlicet et Abiu, idcirco coelesti sunt igne consumpti, quoniam alienum ignem offerre Domino praesumpserunt? (Levit. X; Num. III.) Altaria quippe Domini non alienum, sed ignem duntaxat divini amoris accipiunt. Quisquis igitur carnalis illecebrae ignibus aestuat, et sacris assistere mysteriis non formidat, illo procul dubio divinae ultionis interim igne consumitur, de quo Scriptura testatur: «Et nunc ignis adversarios consumit (Hebr. X) .» Et sicut nunc aestuantis luxuriae flamma decoquitur, ita postmodum nunquam finiendis atrocis gehennae incendiis, necesse est comburatur. Praeterea non expavescis, o infelix episcope, quia dum in luxuriae voraginem corruis, Nicolaitarum haeresim [Col. 0386A] incurristi? Nicolaus quippe, unus ex his quos Petrus apostolus diacones consecraverat, dogmatizabat clericos cujuslibet ordinis nuptialibus foederandos esse conjugiis. Quod ergo ille docebat verbis, ad hoc tu in cathedra pestilentiae sedens, multo deterius invitas exemplis. De quo videlicet scelere, angelo Ephesinae Ecclesiae divina vox ait: «Odisti facta Nicolaitarum, quae et ego odi (Apoc. II) .» Et cum Apostolus dicat: «Omnis fornicator non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V) ,» qui in regno Dei, hoc est, in coelo, non habes quamlibet haereditatem, quo pacto in Ecclesia, quae nihilominus regnum Dei est, praelationis obtines dignitatem?
Tu autem, domine mi, venerabilis papa, qui Christi vice fungeris, qui summo pastori in apostolica dignitate succedis, noli pestem hanc per ignaviam ad incrementa perducere; noli connivendo, et dissimulando grassanti 382 luxuriae frena laxare. Serpit enim hic morbus ut cancer, et virosa propago ad infinita porrigitur, nisi evangelica falce quod male pullulat amputetur. Absit igitur, ut sanctum cor vestrum segnis Heli torpor emolliat, sed potius ad sceleris ultionem ingenui Phinees zelus accendat. Deponantur ii, qui ecclesiasticae castitatis non verentur foedare munditiam: et dejecti deterreant, quos male stantes ad turpis luxuriae contumeliam provocabant. [Col. 0386C] Ad ultionem igitur se canonicus vigor exerat, et petulantium clericorum mala compescat; quatenus et beatitudini vestrae, quod absit, naevus non obrepat infamiae, et solitus nitor ecclesiasticae resplendeat disciplinae. Vestra quippe clementia non ignorat, quoniam Achab rex Israel, dum regi Assyriorum Benadad inordinata pietate pepercit, divini adversum se furoris sententiam provocavit; cui nimirum vir Dei ait: «Haec dicit Dominus: Quia dimisisti virum morte dignum de manu tua, erit anima tua pro anima ejus, et populus tuus pro populo ejus (III Reg. XX) .» Hic ipse quoque vir Dei cum diceret socio suo: «In sermone Domini percute me;» noluissetque ille percutere, ait: «Quia noluisti audire vocem Domini, ecce recedes a me, et percutiet te [Col. 0386D] leo (Ibid.) .» Cumque paululum recessisset ab eo, ut Scriptura testatur, invenit cum leo, atque percussit. Quibus utique sacri eloquii verbis, quid aliud innuitur, quam quia incomposita pietas procul dubio meretur iram Dei, dum non promulgat in reos sub districti juris aequitate censuram? Meritoque debet superni judicis subire vindictam qui neglexit in subditos exerere disciplinam: illique leoni, qui circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) , merito traditur, qui ab infligendo poenitentiae vulnere per torporis desidiam cohibetur. Sic igitur ingenuus vester spiritus ad tollendum castitatis opprobrium se ferventer accingat, sic se in ultionem Nicolaitae haeresis strenue ac viriliter erigat, ut [Col. 0387A] juxta sponsionem Phinees, pacem sui foederis vobiscum Deus omnipotens statuat; imo, sicut Eliam, caesis typice quadringentis quinquaginta sacerdotibus [Col. 0388A] (III Reg. XVIII) , coelo vos non equis igneis, sed angelis comitantibus introducat.
Sit nomen Domini benedictum.
Contra intemperantes clericos
Petro cardinali viro insigni currenti, ut aiunt, stimulos addit, dum in clericorum impudicam vitam longa oratione invectus illum hortatur, ut suscipiat hanc cogitationem dignissimam suae virtutis; eorumdem scilicet intemperantiae totis viribus oppugnandae, ut aliqua ratione, si fieri possit, coerceatur. Quam sit Deo rem gratam facturus, exemplo Phinees et Moysis ostendit. Multis quoque rationibus, et argumentis illum instruit, et ut castitatem tueri, et clericorum possit libidinem sua oratione destruere.
Domno PETRO Lateranensis canonicae archipresbytero, PETRUS peccator monachus fraternae glutinum charitatis.
Tantum valet jaculum, quanta virtus est bellatoris. Nam quantalibet limetur, et exacuatur industria, [Col. 0387C] si brachium vibrantis elangueat insignis victoriae manubias non reportat. At ubi bellator est strenuus, per obtusum quoque gladium caesis hostibus aliquando fit triumphus. Nam et Goliath insigni munitus gladio, non modo perdidit, sed et percussus occubuit (I Reg. XVII) . Et Samson cum vili mandibula asini mille de Philisthiim viros occidit (Judic. XV) . Hinc est quod cum Jether primogenitus Gedeonis, gladium timuisset educere, Zebee, et Salmana reges Madiam, dixerunt Gedeoni: «Tu surge, et irrue in nos, quia juxta aetatem robur est hominis (Ibid.) .» Itaque qui contra clericorum luxuriam tanquam tudites jaculum fabrico, in nullius eum melius, quam in tuis manibus pono. Tanto quippe zelo vidi te semper adversus eorum perditos mores medullitus [Col. 0387D] inardescere, ut Phinees, vel Heliae judiceris incendio non egere; adeo ut plus in suggillationis tuae vereantur obloquium, quam ipsum quoque timeant papale decretum. Nam velut egregius canis aulae regiae custos, nocturnos fures claris baubatibus impetis, eosque ne libidinis suae facibus palatium regale comburant, mordicus apprehendis.
Non te latet quia presbyteris, diaconis, et subdiaconis, tam districtae, tam rigidae regula castitatis indicitur, ut omni catholicorum Patrum concurrente judicio, a contrahendis nuptiis funditur abscindantur. Et certe satis est ratione plenissimum, ut post episcopos, in his quoque tribus gradibus, nivens pudicitiae candor effloreat, qui nimirum sacris mysteriis [Col. 0388B] familiarius appropinquant. Nam quia Dominicum corpus in virginalis uteri templo coaluit, nunc etiam a ministris sui continentis pudicitiae munditiam quaerit.
Plane sicut concipienti Deificae Virgini non virile semen influxit, sed virtus sancti Spiritus obumbravit; ita nunc in altari positum sacramentum eadem sancti Spiritus virtus est, quae vivificat: et necesse est, ut hoc pudica manus, et impolluta contingat. Sed quoniam super hoc themate prolixius jam alibi disputavimus, et primo quidem piae memoriae Nicolao papae, deinde Taurinensi episcopo, postremo etiam comitissae Adelaidi, viritim scribentes diversa Scripturarum exempla congessimus: ad illa te, frater venerande, transmitto, illis te velut armis militaribus [Col. 0388C] induo: atque ut alter Josue urbem Jericho subvertere nitaris, impello. Superest ergo nunc, ut eosdem clericos ipse paulisper 385 aggrediar; quatenus quod in camino pectoris servet, ita labiis quasi rimis patentibus evaporet.
Convenio vos, o prolectarii, uxorii, ac mulierum dominantium ditionibus inserviti, ut quid canonicae sanctionis jura confunditis, et a sanctis Patribus institutam puritatis ecclesiasticae regulam violatis? Proh pudor! libidinis vestrae legibus colla submittitis, et promulgata per ora doctorum sancti Spiritus edicta calcatis. Ecce per vos apostolorum labor evertitur, et aedificium, quod doctores Ecclesiae fundaverunt, liquet quod, vobis impugnantibus, obruatur. Et ita fit, ut lex Ecclesiae quam clericalis ordo [Col. 0388D] constituisse dignoscitur, per eumdem rursus ordinem e contrario destruatur. Amnon et Absalon fratres fuerunt, quos unus quidem pater genuit; sed alterum alter exstinguit (II Reg. III) . Cain trucidavit Abel (Gen. IV) , malus scilicet justum; saepius etiam adulterinus legitimum perimit, sicut Jugurtha, perhibente Crispo (SALLUST., De bello Jugurth. ), Hiempsal et Adherbal occidit; ita quodammodo spurii fratres legitimos perimunt, cum ii qui se solo nomine clericos profitentur, sanctorum Patrum judicia destruunt. Et tanquam ipsos videntur exstinguere, quorum non metuunt sententias annullare. Quos videlicet apte significare videtur Abimelech filius Jerobaal, quem Scriptura genitum refert de concubina, quam habuerat in Sichem (Judic. IX) . Hic enim occidit fratres suos filios Jerobaal, septuaginta [Col. 0389A] viros super lapidem unum. Quid enim per septuaginta viros, nisi praedicatorum Ecclesiae libra signatur? de quibus ait Lucas evangelista: «Quia desisignavit Dominus septuaginta; et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum quo erat ipse venturus (Luc. X) .»
Hic etiam praedicantium ordo jam figurabatur in illis, de quibus ad Moysen Dominus ait: «Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti, quod senes populi sint, et magistri, et duces eos ad ostium tabernaculi foederis (Num. XI) . Idem quoque mysticus numerus praedicatoribus convenire tunc indubitanter agnoscitur, cum Israeliticus populus in Elim castra posuisse narratur (Exod. XV) ; ubi videlicet erant duodecim fontes et septuaginta [Col. 0389B] palmae. Quid enim per duodecim fontes, nisi sancti designantur apostoli, qui ariditatem cordis humani sanctae praedicationis non desinunt irrigare fluentis? Quid vero per septuaginta palmas, nisi inferioris gradus debent sacerdotes intelligi, qui constituti sunt per mundum Christi narrare victorias? Palma siquidem consuevit coronare victores; denarius autem numerus in his septenarium ducitur; quia necesse est, ut per septiformis Spiritus sancti gratiam decalogus impleatur.
Nec praetereundum, quod populus ille antequam venerit in Elim, pridiana castrametatus fuerat in Maara (Ibid.) . Ubi nimirum cum aqua tam esset amara ut poculum non admitteret, lignum quod Deus ostendit, ingeritur, et protinus obdulcatur. [Col. 0389C] Occidentem quippe litteram veteris legis, quia nemo valebat implere, quasi prae amaritudine salsas aquas horrescebant homines bibere; sed his aquis cum lignum crucis 386 adhibetur, cum Dominicae passionis series applicatur, mox spiritualis intelligentiae cum dulcedine bibitur sacramentum. Sicque populus de Mara venit in Elim; amarae scilicet litterae spernit horrorem, et ad apostolicos fontes, atque ad palmalis fructus gaudet festinare dulcedinem. Legalem abjiciens servitutem, dulcem expetit evangelicae gratiae libertatem.
Ut ergo ad id quod coepimus revertamur, cum per septuaginta viros, quos occidit Abimelech, praedicatores [Col. 0389D] figurentur Ecclesiae; quid per eumdem Abimelech, qui eorum frater erat, sed spurius, nisi luxuriosi, atque carnales intelligendi sunt clerici, qui catholicorum, sanctorumque pontificum et fratres quidem sunt per acceptum ecclesiasticum ordinem, et tamen spurii judicantur per degeneris vitae, et ignobilium operum pravitatem? Hi fratres suos occidunt, cum sanctorum Patrum judicia destruunt, cum sanctiones eorum atque decreta perverse vivendo confundunt. Et haec interfectio fit super lapidem unum. Lapis iste Salvatoris est Ecclesia, de qua per Zachariam dicitur: «Ecce ego adducam servum meum orientem, quia ecce lapis, quem dedi coram Jesu: Super lapidem unum septem oculi sunt [Col. 0390A] (Zach. III) .» Lapis iste utrobique unus aptissime dicitur, ut unitas Ecclesiae commendetur. De qua sponsus ait in Canticis: «Una est columba mea, una est Genitricis suae (Cant. VI) .»
Quid sunt autem septem oculi super lapidem unum, salvo tamen, si est, altiori mysterio, nisi illi septuaginta viri, hoc est, doctores sancti in ecclesiasticae pacis unitate conjuncti, septiformis sancti Spiritus charismatibus illustrati? Per hos enim oculos sancta videt Ecclesia, per hos conspicit ubi recti operis pedem ponat, ac per viam mandatorum Dei gradiens, normam rectitudinis non offendat.
Abimelech ergo manzer ac spurius septuaginta legitimos fratres super unum lapidem perimit; quando pars [primus] clericorum ab ecclesiasticae [Col. 0390B] castitatis nobilitate degenerans, obscoenius se luxuriae legibus subjicit. Et dum sacros canones reprobandos judicat, eorum conditores, sanctos scilicet viros, ac per hoc nobiles, Gedeonis, id est Salvatoris ac Ecclesiae filios, impia quodammodo crudelitate trucidat. Habent enim adulterinos canones, et quasdam argumentorum cavillantium novitates, quibus oppugnent. Quod videlicet in illa quoque turris Sichimorum obsidione signatur, cum de eodem fratricida per historiae seriem dicitur: «Abimelech, inquit, audiens viros turris Sichimorum pariter conglobatos, ascendit in montem Selmon cum omni populo suo, et arrepta securi, praecidit arboris ramum, impositumque ferens humero, dixit ad socios: quod me videtis facere, cito facite (Judic. IX) .» Deinde sequitur: «Igitur certatim ramos de arboribus praecidentes, sequebantur ducem, quibus circumdantes praesidium succenderunt: atque ita factum est, ut fumo 387 et igne mille hominum necarentur, viri pariter ac mulieres habitatorum turris Sichem (Ibid.) .»
Non est hujus loci sacrae figuras historiae solerter exponere, sufficiat nobis, quantum ad propositum attinet, rem summotenus praelibare. Rami arborum sunt sententiolae Scripturarum, quas dum impudici quique ad allegationis suae robur violenter inflectunt, fumo, simul et igne numerosas hominum catervas exstinguunt: fumo scilicet erroris, et igne libidinis; ut deceptas mala discentium mentes, et [Col. 0390D] luxuriae flamma succendat, et pravi dogmatis caligo confundat. Hae sunt enim merces, quae de Sodoma et Gomorrha prodire visae sunt post excidium: «Abraham, inquit Scriptura (Gen. XIX) , consurgens mane ubi steterat prius cum Domino, intuitus est Sodomam et Gomorrham, et universam terram regionis illius, viditque ascendentem favillam de terra, quasi fornacis fumum.» Porro autem et dum Thebes cum suis agminibus obsideret oppidum, eumdem contra castitatem Abimelech videtur figurasse conflictum. «Erat autem turris excelsa, ut Scriptura testatur, in medio civitatis, ad quam confugerant viri simul ac mulieres, et omnes principes civitatis, clausa firmissime janua, et super turris tectum stantes per propugnacula (Judic. IX) .» Civitas universalis [Col. 0391A] Ecclesia, turris castitatis est eminentia, ad quam confugerant viri simul ac mulieres, fortes scilicet et infirmi, principes etiam civitatis, ordo videlicet clericorum, qui tenet Ecclesiae principatum. Accedens itaque Abimelech juxta turrim, coepit instantias dimicare, et appropinquans ostio, ignem conabatur apponere.
Hoc itaque modo clerici petulantes, et infruniti, turri castitatis moliuntur incendium, dum multos ad suae libidinis, et aestuantis insaniae cohortantur exemplum. Ignibus armati turrim castitatis impetunt, dum incesti castos flamma pestiferae persuasionis accendunt. Sed huic certamini quis finis imponitur? [Col. 0391B] Quos victoriae titulos haec pugna sortitur? «Ecce, inquit, mulier fragmentum molae desuper jaciens, illisit capiti Abimelech, et confregit cerebrum ejus. Qui vocavit cito armigerum suum, et ait ad eum: Evagina gladium tuum, et percute me, ne forte dicatur quod a femina interfectus sim. Qui jussa perficiens, interfecit eum (Judic. IX) .» Ut autem in his verbis non diutius immoremur, fragmen hoc molae, quod Abimelech cerebrum fregit, nihil est aliud quam saxum illud, quod Daniel sine manibus abscissum de monte conspexit (Dan. II) ; ipse videlicet Dominus, qui de se in Evangelio dicit: «Qui ceciderit super lapidem istum, confringetur; super quem vero ceciderit, conteret eum (Matth. XXI) .» Mulier vero de cujus manibus mittitur, [Col. 0391C] sacra lex est, quae flagitiosis pudicitiae contemptoribus, repentinum Christi judicium comminatur. De quo per Jeremiam dicitur: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et 388 quasi malleus conterens petram?» (Jer. III.) Armiger vero Abimelech, diabolus est, qui videlicet omnibus, qui turrim castitatis oppugnant, arma libidinis, et acuta luxuriae jacula subministrat. De quibus jaculis dicit Apostolus: «In omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere (Ephes. VI) .» Et propheta: «Ibi, inquit, Assur cum armis suis (Ezech. XXXII) .» Quem ergo mulier fragmine molae percussit, armiger ense peremit; quia castitatis adversarios, quibus Scriptura sacra judicium divinae animadversionis [Col. 0391D] intentat, diabolus aeternae mortis internecione trucidat; ut quibus fuerat minister in pugna, eorumdem sit postmodum tortor in poena, quaeque illis contra pudicitiam arma suggesserat, eadem exigentibus meritis in eorum tunc jugulum vertat.
Eant igitur nunc clerici molles, incesti, atque a genuina sui ordinis nobilitate degeneres; cum Abimelech arma corripiant; legitimos super unum lapidem fratres occidant; turrim Thebes, id est castitatis arcem, expugnare contendant. Omnis tamen eorum conflictus hoc fine concluditur, ut post ictum lapidis, armigeri quoque sui gladio perimantur; quatenus qui super lapidem gladio fratres exstinzerant, [Col. 0392A] lapide proterantur, ut gladium non evadant: eosque pondus primo divinae sententiae conterat, deinde maligni spiritus poenalis mucro concidat; quanquam non ignoremus, non absurde significari posse per Jerobaal Christum; per Abimelech Antichristum. Qui nimirum sicut ille concubinae, sic et iste est rejectae filius synagogae. Per septuaginta vero fratres, quos Abimelech occidisse narratur, septuaginta linguarum gentes, quas Antichristus in saeculi fine persequitur. Sed et nos, ut coepimus, clericorum adhuc vesaniam prosequamur.
Hi plane tanquam filii Jacob, paternae quidem prosapiae titulo decorantur: sed quia spurii atque degeneres, non legitimam ex uxoribus, sed ignobilem potius, quasi ex concubinis originem trahunt. [Col. 0392B] Sicut enim Scriptura dicit: «Spuria vitulamina non dabunt radices altas (Sap. IV) .» Non enim Liae, sive Rachelis, sed Balae potius, vel Zelphae ancillarum filii in servili sordidae conversationis opere comprobantur. Bala siquidem interpretatur, inveterata. Et hi dum carnaliter vivunt, non ex novitate spiritus, sed ex carnali vetusti hominis germine se prodire testantur. Zelpha vero in nostra lingua sonat os hiens. Haec itaque illorum mater recte dicitur, quorum scilicet in praedicationem veritatis os videatur ire, sed cor non ire; de quibus utique scriptum est: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX) .» Quibus etiam Apostolus quasi personaliter exprobrans, ait: «Qui ergo alium doces, teipsum non doces? Qui [Col. 0392C] praedicas non furandum, furaris? Qui dicis non moechandum, moecharis? Qui abominaris idola, sacrilegium facis? Qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras? Nomen enim Dei per vos blasphematur in gentibus (Rom. II) .» Verbum quippe Dei, quod labiis astruunt, reprobe vivendo convellunt. Et loquentes quidem, de clarissima patriarcharum videntur nobilitate descendere, viventes autem ex ignominiosa foedi prostibuli comprobantur linea 389 propagari. Abraham plane unum quidem de uxore, plures autem ex concubinis filios genuit, sed eos ab illo procul, dum adviveret, separavit. Non enim fratri fieri poterant cohaeredes, qui ancillabantur in germine. Quid itaque Scriptura dicit? «Dedit Abraham cuncta quae possederat Isaac, filiis autem [Col. 0392D] concubinarum dedit munera (Gen. XXIII) .» Et quidem dum superesset Abraham, omnes gloriabantur se esse filios Abrahae: sed cum in fine totum uni patrimonium contulit, qui revera filii nomen obtineat, qui concubinali notantur infamia, manifeste discrevit. Nunc itaque manzeres clerici inter legitimos Abrahae filios communi videntur admistione discurrere, sed postmodum ab haereditatis consortio repelluntur, qui modo mulieribus quasi perceptis a patre muneribus, delectantur.
Sed dicunt: Nonne dicit Apostolus: «Propter fornicationem unusquisque suam uxorem habeat, et [Col. 0393A] unaquaeque virum suum habeat? Vir uxori debitum reddat, et uxor viro? (I Cor. VII.) » Ecce, inquiunt, haec apostolica verba generalia sunt: et dum unicuique nubendi licentiam tribuunt, nos excipere non videntur. Ad quod ego: Si per haec verba conjugalis incontinentiae passim frena laxantur, episcopis etiam, sive monachis, insuper et abbatibus libertas eadem non negetur. Et quoniam uterque sexus non diversa lege constringitur, etiam sacrae virgines ad ineunda conjugalis copulae foedera provocentur. Sed quae aures ecclesiasticis attritae doctrinis hoc aequanimiter ferant, et non protinus expavescentes immane sacrilegium perhorrescant? At nonnulli super hac quaestione conventi, ad paupertatis illico patrocinium convolant, unde sibi clypeum frivolae excusationis [Col. 0393B] opponant: Muliebris, inquiunt, sedulitatis auxilio carere non possumus, quia rei familiaris inopiam sustinemus.
Quibus etiam e contrario respondemus quia ubi angustiora sunt alimenta, ibi minor est alenda familia; et mensa quae non gravatur eduliis, non est pluribus obeunda convivis. Unde necesse est ut paupertas indiga solitudinis feminarum doceat abdicare consortium, et greges inhianter edentium prohibeat gignere parvulorum.
Verum qua mentis audacia divinis non expavescunt appropinquare mysteriis; cum David, antequam panes propositionis attingat, mundum se ac suos jam per triduum a contactu mulierum reverenter [Col. 0393C] excusat? Dixerat enim sibi Abimelech sacerdos: «Non habeo panes laicos, sed tantum panem sanctum. Si mundi sunt pueri, maxime a mulieribus, manducent (I Reg. XXI) .» Ubi notandum, quia cum dicit eos qui panem sanctum cogebantur edere maxime a mulieribus mundos esse debere; perspicue docet nullum culpae contagium, nullum omnino reatum divinis mysteriis esse contrarium, quam est illicita praesertim commistio feminarum. Porro dum tantus apud veteres metus inesset umbrae 390 Dominici corporis, quanta nunc debetur ipsi reverentia veritati? Et si conjugale commercium ab illius panis compescebat accessu, quanto magis ab hoc sacrosancto mysterio removendus est pellicatus? Ah scelus! Manus, quae deputatae fuerant ad ordinandas [Col. 0393D] in coelestis mensae ferculo vitales epulas angelorum, tractare non metuunt obscoenitates et spurca contagia mulierum. Ii, qui inter illa terribilia sacramenta choris admiscentur angelicis, mox tanquam de coelo ruentes, ad femineae foeditatis relabuntur amplexus, et velut sues immundae coenosis vermigenae luxuriae volutabris immerguntur. «Quorum scilicet ignis non exstinguetur, et vermis non morietur (Isa. LXVI) .» Coelum aperitur, summa simul in unum et ima concurrunt, et se sordibus quilibet audacter ingerere non veretur. Potestates angelicae trementes assistunt, inter offerentium manus virtus divina descendit, donum sancti Spiritus influit, pontifex ille, quem adorant angeli, a sui corporis et sanguinis hostia non recedit, et adesse non trepidat, [Col. 0394A] quem tartareae libidinis aestus inflammat.
Si is, qui nuptialibus non ornabatur induviis, manuum pedumque loris addictus in tenebras projicitur ultionis (Matth. XXII) ; quid illi sperandum est, qui coelestibus tricliniis intromissus, non modo non est spiritalis indumenti decore conspicuus, sed ultro etiam fetet sordentis luxuriae squalore perfusus? Si ille stridore dentium, et fletu plectitur oculorum, qui cultu vestium, convivantium non oblectat aspectus. quod illi judicium, qui faeculentus ac luridus, quantum ad seipsum nuptialis edulii munditiam polluit, discumbentium candidatos offendit, ipsumque Regem sordidis manibus attrectare praesumit? Dathan et Abiron jurgantes contra Moysen et Aaron dehiscens terra deglutiit (Num. XVI) . Core propter [Col. 0394B] hoc ipsum cum ducentis quinquaginta viris, repentinum de coelo descendentis ignis incendium devoravit, et iste quomodo vivet, qui non hominem, sed hominum tam cruente, tam turpiter offendit Auctorem? Hujusmodi plane clerici legationem mittunt Domino, non quidem strepitu verborum, sed linguis operum et intentione votorum: Nolumus hunc regnare super nos. De quibus utique dicturus est postmodum: «Verumtamen inimicos meos, illos qui noluerunt me regnare super se, adducite, et interficite ante me (Luc. XIX) .» Pharaonis quippe sibimet praeesse delectantur imperium, et Deum Israel super se regnare contemnunt (Exod. I) . Sed ille eos luto et lateribus opprimit, quia lutulentis atque coenosis [Col. 0394C] operibus incubare compellit. Quibus operibus admiscentur et paleae, actiones scilicet inutiles et infecundae, ac flammis inexstinguibilibus deputatae.
Istis praeterea propheticum lumbar illud aptissime congruit, de quo Jeremias ait: «Dixit Dominus ad me: Vade, et posside tibi lumbar lineum, et pones illud super lumbos tuos (Jer. XIII) .» De quo paulo post: «Surgens, inquit, 391 vade ad Euphraten, et absconde illud ibi in foramine petrae. Quod cum fecisset, et in Euphrate, sicut jussus fuerat, abscondisset, post plurimos dies, ait Dominus ad eum: Surge, vade ad Euphraten, et tolle inde lumbar. Et abii, inquit, ad Euphraten, et tuli lumbar de loco ubi absconderam illud: et ecce computruerat, ita [Col. 0394D] ut nulli usui aptum esset. Et ait Dominus: Sic putrescere faciam superbiam Juda, et superbiam Jerusalem multam, populum istum pessimum, qui nolunt audire verba mea, et ambulant in pravitate cordis sui: et erunt sicut lumbar istud, quod nulli usui aptum est (Ibid.) .» Quid hic Jeremiae persona, nisi Dominum? Quid lumbar, nisi ordinem significat clericorum? Omnis Ecclesia vestis est Christi, de cujus sibi membris per prophetam dicitur: «Omnibus his velut ornamento vestieris (Isa. XLIX) .» Sed sicut lumbar intimum est humano corpori, et arctius adhaeret quam reliquae vestes; ita clericalis ordo familiarius divinis agglutinatur obsequiis, quam caeteri homines; sicut illic de Israelitico populo divina vex ait: «Sicut enim adhaeret lumbar ad lumbos viri, [Col. 0395A] sic agglutinavi mihi omnem domum Israel, et omnem domum Juda, dicit Dominus; ut esset mihi in populum, et in nomen, et in laudem, et in gloriam, et non audierunt (Jer. XIII) .»
Quibus, quaeso, tam apte, tam expresse sicut clericis possunt ista congruere, qui nomen Dei, laudem et gloriam specialiter constituti sunt praedicare? Sicut enim Israel et Juda peculiaris erat populus Deo inter omnes gentes terrae, ita nunc clerici specialiter adhaerent Christo prae cunctis membris Ecclesiae. Isti nempe sunt lumbar lineum arctiori divino corpori familiaritate connexum. Linum siquidem laboriose pervenit ad candorem: et clerici modo litterarum studiis insudando, modo per intervalla temporum quibusdam gradibus ascendendo, difficile [Col. 0395B] promoventur ad sacri ordinis dignitatem. Alioquin si quis contentiosius astruat hoc juxta Scripturae seriem historialiter factum, nec spiritualiter intelligendum, quomodo Jeremias potuit inter innumerabiles Assyriorum, Chaldaeorumque nationes urbem Jerusalem constipatis agminibus obsidentes, lumbari praecinctus exire, idque in Euphrate, qui tam longe decurrit, abscondere? Postmodum quoque profligato diuturni temporis cursu, quo pacto quasi securus rediit, illudque putrefactum, sicut Scriptura testatur, invenit; cum Jerusalem videlicet fossa, vallo, castellis et tam crebra undique esset munitione circumdata? Nam cum aliquando idem propheta ad Anathoth viculum suum in tertio milliario ab urbe situm conaretur exire, in porta protinus capitur, ad [Col. 0395C] principes trahitur, graviter verberatur, et tanquam transfuga, sive patriae proditor, in carcerem truditur. Quia ergo non consequitur, ut intelligatur historialiter factum, constat procul dubio typicae figurae non deesse mysterium. Bene ergo per lumbar lineum juxta haec, quae superius dicta sunt, chorus exprimitur clericorum.
Quod autem hoc lumbar in Euphraten, hoc est in aquoso loco, et in foramine petrae, id est in obscuritate atque umbra poni jubetur, quid per hoc exprimitur, nisi illa clericorum 392 pars, quae sub voluptatis umbra, et in fluxu luxuriae commoratur? De quorum duce in libro Job Dominus dicit: «Sub umbra dormit in secreto calami et locis humentibus. Protegunt umbrae umbram ejus, circumdant [Col. 0395D] eum salices torrentis (Job XL) .» Atque ut ostendat quantum cum suis familiaribus in habitatione fluminis delectetur, protinus addidit: «Ecce absorbebit fluvium, et non mirabitur: habet enim fiduciam, quod influat Jordanis in os ejus (Ibid.) .» Quod autem dicitur fuisse positum in foramine petrae, potest non inconvenienter intelligi intra septa Ecclesiae. Quasi enim in foramine petrae clerici recluduntur, dum intra Ecclesiae limina suis excubare ministeriis sedula frequentatione jubentur. Lumbar ergo in humenti loco positum putruit; quia de iis, qui in luxuriae fluxibus immorantur, propheta testatur: «Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) .» Jumenta quippe in stercore suo computrescunt, [Col. 0396A] dum quique carnales et sordidi vitam suam in luxuriae fetore concludunt. Nulli etiam usui aptum repertum est; quia Dominus ait: «Nemo mittens manum suam ad aratrum, et aspiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Ac si aperte dicat: Quisquis, dictante sui ordinis regula pudicitiae semel arripit stivam, si postmodum per ardorem libidinis oculos reflectit ad Sodomam; quia jam montana desperat, regno Dei se prorsus inutilem factum esse demonstrat. Ad instar ergo lumbaris in humecto loco positi, clerici computrescunt, dum tumidos crapula, et ebrietate ventres ingurgitant: dum illuvie se libidinis et coenosae luxuriae fluentis inundant. Sicque cunctis usibus redduntur inutiles; quia quo magis videntur in carne virescere, eo deterius marcescentes [Col. 0396B] obsolescunt in squalentis animae foeditate. De quibus in psalmo: «Corrupti sunt, inquit, et abominabiles facti sunt in voluptatibus suis (Psal. XIII) .»
Tu autem, venerabilis frater, his aliisque Scripturarum telis armatus, adversus Madian castra congredere, Zambrin, et Cosbin, in meritorio turpiter coeuntes, divini verbi pugione transfige, ut pacem foederis Domini, et jus sacerdotii sempiterni cum Phinees merearis accipere: «Ecce, inquit Dominus, do ei pacem foederis mei, et erit tam ipsi, quam semini illius pactum sacerdotii sempiternum; quia zelatus est pro Deo suo, et expiavit scelus filiorum Israel (Num. XXV) .» Non itaque hostilitas timeatur [Col. 0396C] humana, quae pace divini foederis compensatur. Moyses namque quia percussit Aegyptium, profugus mox amisit Aegyptum: unde postmodum velut aucto foenore, totius Israeliticae plebis obtinuit principatum: «Vidit enim, ut Scriptura testatur, virum Aegyptium percutientem quemdam de fratribus suis, quem illico percussum abscondit sabulo (Exod. II) .» Tu quoque dum vides Aegyptium, hoc est principem tenebrarum, quemlibet de fratribus tuis, clericalis scilicet ordinis, virga libidinis affligentem; imo quod magis congruit, lethali jaculo trucidantem, vibrato protinus verbi gladio in ictum te vulneris 393 exere, eumque qui domesticum seminis tui mulctabat occide, «argue, obsecra, increpa in omni patientia, et doctrina (II Tim. IV) .» Sed quoniam, [Col. 0396D] sicut idem testatur Apostolus, «erunt nonnulli qui sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus, et avertent quidem auditum a veritate, ad fabulas autem convertentur (Ibid) ;» tu noli cessare, sed age quod sequitur: «Tu vero, ait, vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum impie (Ibid.) .» Hos itaque modo, quos poteris, attrahe; contumaces autem, et obstinata mente rebelles in obscoenitatis suae foeditate relinque. Hoc est enim Aegyptium in sabulo sepelire. Sabulum quippe arenosa est, et fragilis terra, quae surgentis aedificii continere nequeat fundamentum. Unde non in arena, sed in petra perpetuo non lasura [Col. 0397A] fundatur Ecclesia: «Super hanc, inquit Dominus, petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .» Fundamentum ergo suum in petra Ecclesiae collocant quique fixi, ac stabiles in bonis operibus perseverant. De quibus in Evangelio Dominus ait: «Omnis homo, qui audit verba mea haec, et facit ea, assimilabitur viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram. Descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et non cecidit: fundata enim erat supra petram (Matth. VII) .» Qui vero fragiles sunt atque pulverei, et velut arundo impellentibus carnalis illecebrae flatibus agitati (Luc. VII) , arenosi procul dubio sabuli sunt subsicivio comparandi. De quibus per Psalmistam dicitur: «Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem [Col. 0397B] projicit ventus a facie terrae (Psal. I) .» Et Dominus: «Omnis, inquit, qui audit verba mea haec, et non facit ea, similis erit viro stulto, qui aedificavit domum suam supra arenam: et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et cecidit, et fuit ruina ejus magna (Matth. VII) .» Hinc etiam in libro Regum: «Omnia, inquit, vasa, quae fecit Hiram regi Salomoni in domo Domini, de aurichalco erant, et in campestri regione Jordanis fudit ea rex in argillosa terra (III Reg. VII) .» Nam quia vasa illa carnales quosque designant, non ex auro, sed ex aurichalco potius dicuntur esse formata: et ideo non in montibus, sed in campestri regione funduntur; quia qui per haec figurantur, non virtutum montana conscendunt, sed [Col. 0397C] in carnalis et luxuriosae vitae convalle subsidunt. Nec enim ductiles, sed potius fusiles sunt; quia non extenduntur crucis et poenitentiae malleis, sed libidinum laxantur illecebris, et fluoribus resolvuntur obscoenissimae voluptatis. Ideoque sicut in Euphrate lumbar est positum, sic ista vasa juxta Jordanem fusa referuntur: et non in solida ac firma terra, quae basis injectae contineat fundamentum, sed in argillosa potius et arenosa, quae repentinum pariat subsicivium.
Tu itaque, venerande frater, cum Moyse zelo districtae correptionis Aegyptium percussorem fratris interfice (Exod. II) , eumque tanquam sabulo in mentibus arenosis absconde; ut argillosam terrenarum mentium sepulturam mortuus impleat, ibique vermes [Col. 0397D] concupiscentiae pariat. Eos 394 autem, qui vere Israelitae sunt, tentationum suarum flagris verberare desistat. Non enim casu accidit, quod caput electorum Dominus in saxeo monumento, Aegyptius vero, qui diabolum figurat, sepelitur in sabulo. Diabolus enim qui interpretatur deorsum fluens, illos sibi vindicat, qui ad ruinam semper velut arena dissiliunt. Qui autem Christi sunt, constanter in sancti propositi soliditate persistunt. Sepultura vero domus est mortuorum. Et quia diabolus mortuus est, quoniam a Deo, vera scilicet vita, disjunctus est, omnem mentem, quam inhabitat, facit absque dubio sepulturam. Unde per Prophetam dicitur: «Ibi Assur, et sepulcra ejus (Ezech. XXXII) .» Aegyptius [Col. 0398A] ergo sanctae eloquentiae tuae mucrone percussus intereat, eumque sabuli sepultura concludat, ut Israelitica plebs, Pharaone demerso et pudicitiae praecedente vexillo, cum triumphalibus hymnis ad terram repromissionis ascendat.
Vir ecclesiasticae tunc pene labentis disciplinae vindex acerrimus, castitatisque amator cultorque sanctissimus, totum prope orbem ad eam a clericis oppugnatam defendendam et sublevandam disertissimo ore quasi quodam classico excitare et inflammare conatur. Scribit enim ad episcopum Taurinensem, in cujus ditione tam perniciosi exempli facinus publice tolerari sciebat, ut scandalum hoc ab Ecclesia sua exterminare et amovere contendat: quod ut ei persuadere [Col. 0398B] possit, nihil intentatum relinquit. Omnia tam Novi quam Veteris Testamenti exempla et loca congerit et excutit. In clericos quoque ipsos, et eorum pellices, quas ipsi uxores falso appellabant, luculenter et graviter, ut res ipsa postulabat, invehitur. Denique, ut uno verbo absolvam, non committit ut castitati patrocinium defuisse videatur.
Domno CUNIBERTO reverentissimo episcopo, PETRUS peccator monachus devotae subjectionis obsequium.
Haec est verae charitatis et amicitiae regula, ut ita se fratres mutuae dulcedinis amore confoveant, quatenus si quid in utrovis reprehensibile est, alter alteri non abscondat. Illa quippe necessitudo probatur utilis et honesta, quae dum cuncta producit in medium, et quod corrigendum est corrigit, et quod [Col. 0398C] sanum est mutuo puritatis ac sinceritatis amore custodit. Sicque fit ut dum delinquentis culpa corrigitur, coripienti copiosior gratia cumuletur. Inter nonnullos virtutum flores, venerabilis Pater, quibus tuae sanctitatis vernat ingenium, unum mihi, fateor, valde displicuit: quod nimirum et tunc me in te vehementer 395 invexit, et nunc styli hujus articulum exarare compellit. Permittis enim, ut Ecclesiae tuae clerici, cujuscunque sint ordinis, velut jure matrimonii confoederentur uxoribus. Quod sane quam ecclesiasticae munditiae videatur obscenum, quam canonicae sit auctoritati contrarium, quam certe cunctis sanctorum Patrum sanctionibus odiosum, absit ut tanta quae in te est possit ignorare [Col. 0398D] prudentia. Praesertim cum et ipsi clerici tui, alias quidem satis honesti, et litterarum studiis sint decenter instructi. Qui dum ad me confluerent, tanquam chorus angelicus et velut conspicuus Ecclesiae videbatur enitere senatus.
Postquam latentem pestis hujus eluviem didici, protinus lux in caliginem, et laetitia mihi vertitur in moerorem, atque ad illud evangelicum illico mens recurrit: «Vae vobis, inquit, Scribae et Pharisaei, qui similes estis sepulcris dealbatis, quae foris apparent hominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia (Matth. XXV) .» Quid est, pater, quod tibi soli vigilas: et his, pro [Col. 0399A] quibus priorem exigendus es rationem, tam inerti securitate dormitas? In aliis certe quibuscunque personis non exigitur fecunditas castitatis, in episcopo autem inutilis esse castitas jure decernitur, quae se sic exhibet sterilem, ut aliam non pariat castitatem. Praesertim cum ipse Deus omnipotens per Isaiam: «Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus?» (Isa. LXVI.) Ubi notandum, quia dum non alias, sed alios parere facio, dicat, virorum potius ac pastorum Ecclesiae foetus exspectat. Malus autem pastor cum eodem propheta potest lugendo cantare: «Non parturivi, et non peperi, et non enutrivi juvenes, nec ad incrementum perduxi virgines (Isa. XXIII) .» Attende etiam diligenter quod in Levitico legitur: «Omne, [Col. 0399B] inquit, animal, quod vel contritis, vel tunsis, vel sectis ablatisque testiculis est, non offeretis Domino (Levit. XXII) .»
Porro si tanto Deus odio habet sterilitatem in animalibus brutis, quae sibi per sacerdotale ministerium offeruntur, quanto magis hanc aspernatur in sacerdotibus, qui sibi sacrificium offerunt? Nimirum, ut sicut illis foetus exigitur carnis, ita sacerdotes in alios propagines germinent sanctitatis. Tunc ergo coram divinis obtutibus tua castitas approbatur, si et in clericos tuos propaginata porrigitur. Porro autem sicut olim Deus omnipotens de cunctis tribubus levitas elegit, ut per legales caeremonias Israeliticam regerent plebem: ita etiam in Novo Testamento clericos sibi, tanquam familiares adscivit, [Col. 0399C] quibus ecclesiasticam committeret dignitatem. Dicit enim Moysi: «Applicabis levitas coram tabernaculo foederis, convocata omni multitudine filiorum Israel. Cumque levitae fuerint coram Domino, ponent filii Israel manus suas super eos, et offeret Aaron levitas, munus in conspectu Domini a filiis Israel, ut serviant in ministerio ejus (Num. VIII) .» 396 Ubi notandum, quia cum dicit: «Ponent filii Israel manus suas super eos, et offeret Aaron levitas, munus in conspectu Domini a filiis Israel,» evidenter apparet, quia leviticus ordo munus Dei est a populo datum, eique in sacrificium per manum sacerdotis oblatum.
Quid ergo jam restat, nisi ut ii, qui jam Deo facti [Col. 0399D] sunt sacrificium, et a mundi hujus servilibus sint operibus liberi, et solis divini famulatus vacent obsequiis mancipati? Ut quid enim a populo segregantur, et munus Deo specialiter fiunt, nisi ut divisam a populo vivendi regulam teneant, et caeremoniis divinae legis jugiter excubantes insistant? Unde et alibi dicit: «Ego tuli levitas a filiis Israel pro omni primogenito, qui aperit vulvam in filiis Israel, eruntque levitae mei (Num. III) .» Sed cum lex illa fuerit data per servum, evangelica vero gratia sit collata per Dominum: necesse est, ut aliud tunc a levitis Synagogae, aliud nunc a clericis exigatur Ecclesiae. Illis siquidem pro qualitate temporis permittebantur jura conjugii: istis vero praecipitur, ut a carnalis [Col. 0400A] affectus amplexibus penitus sint remoti. Nam quia sola levitica tribus ad sacerdotale ministerium tunc erat electa, necessaria tunc erat propagatio generis ad conservandum sacerdotalis officium dignitatis, sicut in Levitico Dominus: «Virginem, inquit, sacerdos ducet uxorem: viduam, et repudiatam, et sordidam, atque meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo; ne commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae; quia ego Dominus, qui sanctifico eum (Levit. XXI) .» Nunc autem quia ex omni populo Christiano passim fit sacerdotalis electio, et in promotione clericorum non distinctio generis, sed praerogativa duntaxat exquiritur sanctitatis; cessant jura conjugii, dum praecedentis aboletur censura mandati, sicut Apostolus ad Hebraeos ait: [Col. 0400B] «Reprobatio fit praecedentis mandati propter infirmitatem ejus, et inutilitatem: nihil enim ad perfectum adducit lex (Hebr. VII) .» Et paulo post: «Nunc autem Christus tanto melius sortitus est ministerium, quanto et melioris testamenti mediator est. Nam si illud prius culpa vacasset, non utique secundi locus inquireretur (Hebr. VIII) .» Hoc autem propter illos, qui dicunt, quia si sacerdotes nubere peccatum esset, nequaquam hoc in lege veteri Dominus praecepisset. Sed qui hoc dicunt, procul dubio quid canonica decernat auctoritas aut nesciunt, aut se fallaciter ignorare confingunt. Nos plane, quilibet nimirum apostolicae sedis aeditui, hoc per omnes publice concionamur Ecclesias, ut nemo missas a presbytero, non Evangelium a diacono, non denique [Col. 0400C] Epistolam a subdiacono prorsus audiat, quos misceri feminis non ignorat. Et ne id agere perperam videamur, apponeremus aliquot sententias Patrum, nisi prohiberet epistolare compendium. Sed quia nostris verbis fides non aliter adhibetur, eorum pauca saltem ponenda sunt testimonia, ut per haec quae nunc 397 occurrunt memoriae, colligant quanta valeant, si quaesierint, in ipsis codicibus invenire.
In primis itaque, quid apostolus Jacobus super hoc negotio beato Clementi (Epist. 2) scripserit, audiamus: «Ministri, inquit, altaris, presbyteri, sive diaconi ad Dominica tales eligantur officia, qui ante ordinationem conjugem suam reliquerunt. Quod si post ordinationem ministro contigerit propriae [Col. 0400D] invadere cubile uxoris, sacrarii non intret limina, nec sacrificii portitor fiat, nec altare contingat, nec ab offerentibus holocausti oblationem suscipiat, nec ad Dominici corporis portionem accedat, aquam sacerdotum porrigat manibus, ostia forinsecus claudat, minora gerat officia, urceum sane ad salutarem calicem non suggerat.» Aurelius vero Carthaginensis episcopus inter caetera sic ait (conc. Carthag. II, c. 2) : «Placuit sacros antistites ac Dei sacerdotes, nec non et levitas, vel qui sacramentis divinis inserviunt, continentes esse in omnibus, quo possint simpliciter quod a Deo postulant impetrare; ut quod apostoli docuerunt, et ipsa servavit antiquitas, nos quoque custodiamus.» Faustinus etiam episcopus [Col. 0401A] Ecclesiae Pontianae [ al., Potentinae] provinciae Piceni, egatus Romanae Ecclesiae dixit (conc. Carth. II, c. 2) : «Placet ut episcopus, presbyter et diaconus, et qui sacramenta contrectant, pudicitiae custodes, ab uxoribus se abstineant.» Ab universis episcopis dictum est: «Placet, ut in omnibus et ab omnibus pudicitia custodiatur qui altari serviunt.»
In Carthaginensi quoque concilio iterum dicitur (conc. Carthag. V, c. 5) : «Praeterea cum de quorumdam clericorum, quamvis lectorum, erga uxores proprias incontinentia referretur; placuit episcopos et presbyteros, et diaconos secundum propria statuta etiam ab uxoribus continere. Quod nisi fecerint, ab ecclesiastico removeantur officio.» In canonibus apostolorum dicitur: «De presbyteris et [Col. 0401B] diaconibus divinarum legum est disciplina, ut incontinentes in officiis talibus positi, omni honore ecclesiastico priventur: nec admittantur ad tale ministerium, quod sola continentia oportet impleri.» Idem qui supra, videlicet Carthaginensis episcopus: «Audivimus, inquit, fratres charissimi, praeterea, quod quorumdam clericorum, quamvis lectorum, erga uxores proprias incontinentia reservetur; placuit, quod et in diversis conciliis firmatum est, ut subdiaconi, qui sacra mysteria contrectant, et diaconi, et presbyteri, sed et episcopi secundum propria statuta etiam ab uxoribus se contineant, ut tanquam non habentes videatur esse. Quod nisi fecerint, ab ecclesiastico removeantur officio.» Caeteros autem clericos ad hoc non cogi, nisi maturiori [Col. 0401C] aetate. Ab universo concilio dictum est: «Quae vestra sanctitas est juste moderata, et sancta, et Deo placita sunt, confirmamus.» Sed, ut valeamus evitare fastidium, sufficiat tantum de solis subdiaconis quid statuatur inducere; ut, eorum mensura diligenter inspecta, de superioribus gradibus nemini liceat dubitare.
In decreto quoque Leonis papae hoc inter caetera reperitur (LEONIS papae ep. 82, ad Anast. Thess., c. 4) : «Nam cum extra clericorum ordinem constitutis, nuptiarum societati, et procreationi filiorum studere sit liberum arbitrium; ad exhibendam tamen perfectae continentiae 398 puritatem, nec subdiaconis quidem connubium carnale conceditur: ut qui habent sint tanquam non habentes; et qui non [Col. 0401D] habent permaneant singulares.» Quod si in hoc ordine, qui quartus est a capite, dignum est custodiri, quanto magis a primo, vel secundo, tertiove servandum est, ne aut levitico, aut presbyterali honore, aut episcopali excellentia quisquam idoneus existimetur, qui se a voluptate uxoria necdum frenasse detegitur?
Sylvester papa in decreto suo (cap. 8) sic ait: «Nulli autem subdiaconorum ad nuptias transire permittentes, praecipimus ne aliqua hoc praevaricatione praesumpserit.»
In Concilio Nicaeno dicitur (can. apostol. 25) : «Innuptis autem, qui ad clerum provecti sunt, praecipimus, ut si voluerint, uxores accipiant; sed [Col. 0402A] lectores, cantoresque tantummodo.» Sed et beatus Gregorius Petro subdiacono mandavit, dicens (GREG. Reg. lib. I. ep. 42) : «Ante triennium subdiacones omnium Ecclesiarum Ciliciae prohibiti fuerant, ut more Romanae Ecclesiae, suis uxoribus nullatenus miscerentur. Quod mihi durum atque incompetens videtur, ut qui usum ejusdem continentiae non invenit, neque castitatem ante proposuit, compellatur a sua uxore separari, atque per hoc, quod absit, deterius cadat. Unde videtur mihi, ut a praesenti die omnibus episcopis dicatur, ut nullum facere subdiaconum praesumant, nisi qui se victurum caste promiserit, quatenus et praeterita, quae per propositum mentis appetita non sunt, violenter non exigantur, et futura caute caveantur. Qui vero post [Col. 0402B] eamdem prohibitionem, quae ante triennium facta est, continenter cum suis conjugibus vixerunt, laudandi atque remunerandi sunt, et ut in bono suo permaneant exhortandi. Eos autem qui post prohibitionem factam se a suis uxoribus continere noluerunt, pervenire ad sacrum ordinem nolumus. Quia nullus debet ad ministerium altaris accedere, nisi cujus castitas ante susceptum ministerium fuerit probata.»
Sed cur ego ad coacervandos canones ultra progredior, quandoquidem hos ignorare ipsi etiam nequeunt, qui tumida adversus eos cervice confligunt? Aliquando cum me Laudensis Ecclesiae tauri pingues armata conspiratione vallarent, ac furioso [Col. 0402C] strepitu vituli multi tumultuantes infrenderent (Psal. XXI) , tanquam ructum fellis in os meum ovomere, dicentes: «Habemus auctoritatem Triburiensis, si tamen ego nomen teneo, concilii, quae promotis ad ecclesiasticum ordinem ineundi conjugii tribuat facultatem.» Quibus ego respondi: «Concilium, inquam, vestrum, quodcunque vultis, nomen obtineat: sed a me non recipitur, si decretis Romanorum pontificum non concordat.» Aucupantur enim quaedam quasi canonum adulterina sarmenta, eisque praebent auctoritatem, ut authenticam canonum valeant vacuare virtutem. Sed Salomon dicit: «Quia spuria vitulamina non dabunt radices altas (Sap. IV) ;» distant enim adinventiones hominum a sententiis [Col. 0402D] quae prolatae sunt per Spiritum 399 sanctum, et qui sacris canonibus repugnare non metuunt, ipsum proculdubio Spiritum, a quo promulgantur, offendunt. Unde Joannes in Apocalypsi: «Si quis, inquit, apposuerit ad haec, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto: et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae hujus, auferet Deus partem ejus de libro vitae, et de civitate sancta, et de his quae scripta sunt in libro isto (Apoc. XXII) .»
Sed ne quis nos arguat sacrae Scripturae verba ad arbitrium nostrae voluntatis inflectere, asserens nequaquam haec ad sacros canones pertinere: audiat quod Anacletus papa, quintus scilicet a B. Petro, de violatoribus canonum dicat: «Violatores, ait, voluntarie [Col. 0403A] canonum graviter a sanctis Patribus judicantur, et a sancto Spiritu, cujus instinctu ac dono dictati sunt, damnantur. Quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur, qui contra eosdem sanctos canones, non necessitate compulsi, sed libenter, ut praefixum est, aliquid aut proterve agunt, aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum: quoniam, ut jam praelibatum est, contra eum agit, cujus jussu et gratia iidem sancti editi sunt canones.»
Cum omnes ergo sancti Patres, qui per Spiritum sanctum canones condiderunt, de servanda clericorum pudicitia non dissona invicem unanimitate concurrant, [Col. 0403B] quid sperandum eis qui Spiritum sanctum, propriae carnis illecebras adimplendo, blasphemant? Qui nimirum per momentaneae libidinis fluxum inexstinguibile combustionis aeternae mercantur incendium. Nunc in luxuriae fetore sordescunt: sed tunc flammis ultricibus traditi, in torrente picis et sulphuris rotabuntur. Nunc aestuanti luxuriae semetipsos exhibent tartarum: tunc in chaos aeternae noctis immersi trucis gehennae perferent sine fine tormentum. Nunc in semetipsis ignem libidinis nutriunt: tunc indeficientis flammas incendii medullis suorum viscerum pascent. Et, o nimis infelices et miseri! servando legem putridae carnis suae, quae vermibus est devoraturis obnoxia, illius jura contemnunt qui de coelo venit, et super angelos regnat. [Col. 0403C] Unde reprobo viro per prophetam Dominus dicit: «Posuisti me post corpus tuum (Ezech. XXIII) .» Ac si dicat, Corporis tui libidinem pro lege custodis, et legis meae mandata contemnis. Lex quippe corporis humani divinae legi contraria est. Unde dicit Apostolus: «Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII) .»
Illi ergo Deum post corpus suum ponunt, qui contemnentes divinae legis imperium, suarum obtemperant illecebris voluptatum: et dum laxant frena luxuriae, indictam sibi praevaricantur regulam disciplinae. Ignorantes quia pro uniuscujusque fugaci voluptate concubitus, mille annorum negotiantur incendium; ut qui nunc aestuant flamma luxuriae, [Col. 0403D] tunc comburantur igne vindictae. Sed qui petulantis illecebrae volutantur in coeno, quam pestiferae securitatis audacia salutaris Eucharistiae sese ingerunt sacramento, 400 cum Dominus per Moysen sacerdotibus dicat: «Omnis homo, qui accesserit de stirpe vestra ad ea quae consecrata sunt, et quae obtulerunt filii Israel Domino, in quo est immunditia, peribit coram Domino (Levit. XXII) .» Deinde sequitur: «Homo de semine Aaron, qui fuerit leprosus, aut patiens fluxum seminis, non vescetur ex his quae sacrificata sunt mihi, donec sanetur (Ibid.) .» Quod si illi, qui corporis infirmitate cujuslibet immunditiae patiebatur illuviem, non licebat oblata comedere; quo pacto is qui sponte versatur in contaminatione [Col. 0404A] luxuriae, sacramenta Deo valeat offerre? Unde dicitur in Levitico: «Omnis qui habuerit maculam de semine Aaron sacerdotis, non accedat offerre hostias Domino, nec panes Deo suo (Levit. XXI) .» Deinde sequitur: «Velum non ingrediatur, nec accedat ad altare: quia maculam habet, et contaminare non debet sanctuarium meum (Ibid.) .»
Prudens hic lector attendat quam apte apostolica illa Jacobi sententia, quae superius posita est, cum hac divina lege concordat. Si ergo tunc, quisquis habebat maculam, ingredi sanctuarium non audebat, quisquis se nunc cum mulieribus polluit, ministrare sacris altaribus qua mente praesumit? Cum profecto [Col. 0404B] tabernaculum illud umbra tantum et instrumentum erat imaginis: «Ecclesia vero, sicut Apostolus ad Timotheum dicit, columna et firmamentum est veritatis (I Tim. III) .» Et sicut ad Hebraeos ait: «Umbram habet Lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum (Hebr. X) .» In illo tamen veteris legis tabernaculo, sive templo, cum ministrabant levitae, vel sacerdotes, nequaquam suis uxoribus miscebantur. Nam et David, sicut in Paralipomenon libro legitur (I Paral. XXIII) , viginti quatuor sacerdotum, totidemque levitarum sortes instituit, qui in cultu templi suas vices agerent, ac per caerimoniarum ritus suis temporibus ministrarent. Qui nimirum donec vicis suae tempus explerent, a reddendo conjugali debito penitus continebant. Quod et [Col. 0404C] Lucas evangelista manifeste declarat, qui cum praemisisset quia Zacharias erat de vice Abia, et quia sacerdotio fungeretur in ordine vicis suae ante Deum, non multo post ait: «Factum est, ut impleti sunt dies officii ejus, abiit in domum suam; moxque subjecit: Post hos autem dies concepit Elisabeth uxor ejus (Luc. I) .»
Unde perspicue constat quoniam illius temporis sacerdotes prorsus a reddendo conjugali debito servabantur immunes, donec vicis suae tempus explerent. Imo jugiter morabantur in templo, donec sortis indictae fungebantur officio. Unde Moyses ad Aaron ait: «Donec ritus sacrificii compleatur, die ac nocte manebitis in tabernaculo, observantes custodias Domini, ne moriamini (Levit. VIII) .» Nunc [Col. 0404D] autem, cum Scriptura praecipiat ut semper oremus, ministri altaris non habent delegatas vices, dum sine ulla temporis intermissione, ministerii sui continuam exhibent servitutem. Praeterea dicit Apostolus: 401 «Vir uxori debitum reddat, et uxor viro. Nolite, inquit, fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi (I Cor. VII) .»
Dum ergo conjugale commercium saecularibus tollit orare, qua ratione permittit clericos sacris altaribus ministrare? Quod sane tempus invenient, quo debeant vacare conjugio, qui nunquam ab ecclesiasticae sedulitatis feriantur obsequio? Ad Corinthios namque dicit Apostolus: «Qui sine uxore est, sellicitus [Col. 0405A] est quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori (I Cor. VII) .» Quisquis ergo divinis mancipatur obsequiis, necesse est ut iis quae Dei sunt sollicitus semper insistat, ne per carnales affectus animum dividat. Sed quomodo valet esse sollicitus ac semper intentus Auctori, cujus cor conglutinatur uxori? «Nescitis, inquit, quoniam corpora vestra membra Christi sunt?» (I Cor. VI.) Et, ut multa praeteream, quae super hoc themate idem dicit Apostolus, ne fastidium generem, illud saltem inferam: «An nescitis, ait, quoniam membra vestra templum est Spiritus sancti qui in vobis est?» (Ibid.) De quo templo alibi dicit: «Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus (I Cor. III) .» Si ergo [Col. 0405B] non solum anima, sed et ipsum corpus nostrum, quod videtur et palpatur extrinsecus, templum est procul dubio Spiritus sancti; quomodo is, cui prohibetur carnale commercium, non violat templum Dei, dum semetipsum petulantis luxuriae prostibulum construit; Spiritum sanctum, in quo signatus fuerat, abjicit; et in illius vice spiritum in se libidinis introducit? Et cum idem nobis dicat Apostolus: «Nolite contristare Spiritum sanctum in vobis, in quo signati estis (Ephes. IV) ;» nonne Spiritum sanctum ad suum contristat interitum, qui eum ex habitaculo sui juris excludit, et ejus hostem, luxuriae videlicet intromittit auctorem? Cur non ad memoriam revocatur, quoniam filii Aaron, Nadab videlicet et Abiu, dum divino altari alienos ignes inferunt, incendio [Col. 0405C] coelitus misso protinus exuruntur? «Arreptis, inquit, Nadab et Abiu filii Aaron thuribulis suis, posuerunt ignem et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat: egressusque ignis a Domino, devoravit eos, et mortui sunt coram Domino (Levit. X) .» Quid est enim alienum ignem Domino sacerdotes offerre, nisi ardore libidinis inflammato sacrosanctis altaribus propinquare.
Et cum Scriptura dicat: «Spiritum nolite exstinguere (I Thess. III) ;» isti, quantum in se, Spiritum sanctum, qui in eis ardere debebat, exstinguunt; et alienum ignem offerunt, dum ad altare Domini flamma libidinis aestuante accedunt. Sed repente super eos ignis divini furoris accenditur, quo terribiliter [Col. 0405D] exuruntur, Scriptura testante, quae dicit: «Et nunc ignis adversarios consumit (Hebr. X) .» Et certe legitimum est, ut quod sordentes sacris altaribus appropinquant, gladio divinae ultionis intereant, dicente ad Moysen Domino: «Docebitis filios Israel, ut caveant immunditiam, et non moriantur in sordibus suis, cum polluerint tabernaculum meum, quod est inter eos (Levit. XV) .» Proh pudor! major a filiis Levi servabatur reverentia Synagogae, quam nunc a ministris Christi deferatur Ecclesiae. Illi siquidem 402 sub districti jejunii se castigabant, tabernaculum ingrediendo, censura; isti vero ne castitatis quidem acquiescunt servare munditiam. Dixit enim Dominus ad Aaron: «Vinum et omne [Col. 0406A] quod inebriare potest, non bibetis tu, et filii tui, quando intrabitis tabernaculum testimonii, ne moriamini: quia praeceptum est sempiternum in generatione vestra, ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum (Levit. X) .» Sed nunc ministri Ecclesiae, qui Christum habent magistrum, et hunc crucifixum, non perhorrescunt in voluptatum suarum dulcedine vivere, et quocunque pruritus carnis allexerit adhinnire, sicut per Jeremiam Dominus ait: «Saturavi eos, et moechati sunt, et in domo meretricis luxuriabantur. Equi amatores in feminas emissarii facti sunt. Unusquisque ad uxorem proximi sui hinniebat (Jer. V) .» Et iterum: «Propheta namque, et sacerdos polluti sunt, et in domo mea inveni [Col. 0406B] malum eorum, dicit Dominus (Jer. XXIII) .» Sed quia nunc desideriorum suorum jucunditates explendo pascuntur, quid eis pro suavitatis hujus hausta dulcedine rependatur, attendant. «Ecce, inquit, ego cibabo eos absinthio, et potabo eos felle. A prophetis enim Jerusalem est egressa pollutio super omnem terram (Ibid.) .» Nam qui nunc perdite vivunt, qui medullas carnalis dulcedinis sugunt, et quodam quasi melle petulantis luxuriae saginantur; dignum est, ut taxato postmodum pretio, felle simul et absinthio debrientur: ut sicut nunc se voluptatum suarum poculis irrigant, ita tunc repletis felle visceribus amarescant. Illud praeterea quam impudentis audaciae praesumptio est, ut nimirum cum non possint ab obscena contagione cessare, nolint tamen a [Col. 0406C] ministerii sui, cui se indignos exhibent, exsecutione quiescere; cum illis Dominus per Isaiam dicat: «Cum veneritis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Ne afferatis ultra sacrificium frustra. Incensum abominatio est mihi (Isa. I) .» Per Jeremiam quoque increpans ait: «Ut quid mihi thus de Saba affertis, et calamum suave olentem de terra longinqua? Holocausta vestra non sunt accepta, et victimae vestrae non placuerunt mihi (Jer. VI) .» Sed et per Malachiam: «O sacerdotes, inquit, qui despicitis nomen meum, et dixistis in quo despeximus nomen tuum? offertis super altare meum panem pollutum (Malach. I) .» Et paulo post: «Ecce ego projiciam vobis brachium, et dispergam super vultum vestrum [Col. 0406D] stercus solemnitatum vestrarum (Malach. II) .» Rursusque per Isaiam: «Cum extenderitis, ait, manus vestras, avertam oculos meos a vobis: et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam (Isa. I) .»
Quod igitur a Deo ipso protestante repellitur, cur imprudenter offertur? Unde et postmodum dicit: «Iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum; et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis, ne exaudiret (Isa. L) .»
Quanto ergo melius, qui ejusmodi sunt, ut sese nunc a sui ordinis administratione compescerent, [Col. 0407A] quam divini super se furoris gladium provocarent: quantoque modestius, ut recedendo Christi altaribus non servirent, quam haec accedendo polluerent. Pium est enim credere, quia quisquis nunc peccata propria recognoscens, ac deserens, a suo se ministerio humiliter reprimit, in die judicii, eumdem, quo se sponte privaverat, ordinem obtinebit. Quod in libro Esdrae significari videtur, ubi sacerdotum genealogia describitur (II Esdr. VII) . Ibi quippe sacra narrat historia, quia quidam sacerdotum quaesierunt scripturam genealogiae suae: et quoniam reperire non potuerunt, ejecti sunt de sacerdotio. Illi plane veraciter filii sacerdotum sunt, qui sacerdotaliter vivunt: ii sacerdotalis generis lineam servant, qui vitam suam Deo sacrificium offerunt, ac de sacerdotali se [Col. 0407B] prodire prosapia religiose vivendo testantur. Et dum sanctorum sacerdotum imitantur exempla, quae legunt, tunc in sacris eloquiis sacerdotum se filios recognoscunt. At ii qui carnaliter vivunt, et pravorum sequendo vestigia, quasi de saecularium generatione descendunt, merito de sacerdotum projiciuntur ordine, quorum se per vitam reprobam nequeunt filios invenire.
Et notandum quod illic sequitur: «Dixit Athersatha eis, ut non comederent de sanctis sanctorum, donec surgeret sacerdos Dei doctus, atque perfectus (Ibid.) .» In qua nimirum prohibitione quid aliud per allegoriae mysterium debet intelligi, nisi ut is qui indignus est sacerdotio, a percipiendis se sacramentis, et sacerdotalis ordinis administratione compescat, [Col. 0407C] donec Christus in judicio, qui vere sacerdos est doctus atque perfectus, exsurgat. Sicut per Psalmistam dicitur: «Terra tremuit et quievit, dum exsurgeret in judicio Deus (Psal. LXXV) ;» ut is cujus terroris instinctu, quilibet lapsus hic sua se dignitate sponte privaverat, eum in judicio grata vice restituens, ad amissi ordinis culmen attollat, dicens: «Amice, ascende superius, et tunc sit tibi gloria coram simul discumbentibus (Luc. XIV) .»
Sed sunt nonnulli, quod praetereundum non est, qui juxta Apostolum (Ephes. IV) desperantes, semetipsos immunditiae tradiderunt: nam continentiam funditus desperantes, a suscepti ordinis administratione se reprimunt, sicque se delinquere velut impune confidunt: ac si servus domino suo dicat: [Col. 0407D] quia quod praecipis implere non valeo, ad hostium tuorum castra transfugio, illisque me ad pugnandum contra te dedititium trado; tanquam possit dominum suum placare, quod fugit; et non possit irritare, quod adversus eum in arma consurgit. Quibus ego constanter, et sine ulla prorsus ambiguitate denuntio, quoniam cassa se ac frivola pollicitatione decipiunt, si non exsequentes officium, officio se exutos esse confidunt. Licet enim a frequentatione, vel exsecutione cesset ordo cujuslibet, vel officium; in ordinato tamen nihilominus 404 permanet ordinis sacramento. Et sicut vir quispiam, et si cesset ab opere conjugali, nullo modo tamen absolvitur copulatione conjugii; ita clericus et si sui ordinis non [Col. 0408A] fungatur officio, ejusdem tamen ordinis non exuitur sacramento.
Cavendum est ergo illis, ne super eos veniat formidolosa illa sententia, qua per Apostolum dicitur: «Impossibile est, inquit, eos qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes sunt facti Spiritus sancti: gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui habentes (Hebr. VI) .» Ita plane videntur agere, ac si Israelitarum quispiam, volens fornicari cum idolis, dicat: Quia nequeo servare duram ac rigidam Dei legem, ad ritum transibo gentilem; tanquam recedens a lege non sit debitor legi. Et hoc [Col. 0408B] modo quanquam de servata lege non sit praemio dignus, ultioni tamen de contempta non teneatur obnoxius.
Sed audiamus quid talibus divina severitas in Deuteronomio dicat: «Cumque audierit quisquam verba juramenti hujus, benedicat sibi in corde suo, dicens: Pax erit mihi, et ambulabo in pravitate cordis mei, et assumat ebrius sitientem, et Dominus non ignoscat ei, sed tunc quam maxime furor ejus fumet, et zelus contra hominem illum: et sedeant super eum omnia maledicta, quae scripta sunt in hoc volumine, et deleat nomen ejus sub coelo, et consumat eum in perditionem ex omnibus tribubus Israel juxta maledictiones quae in libro legis hujus ac foederis continentur (Deut. XXIX) .» Eat ergo clericus, [Col. 0408C] cui muliebris prohibetur admixtio, praebeat sacrilega venerandis altaribus adversione repudium, ut liber, tanquam emissarius equus in luxuriae prosiliat appetitum. Sed dum a Deo libertatem accipit, atque ab eo, tanquam absolutus abscedit, maledictionis ejus ac suae perditionis laqueos non evadit. Cum Psalmista dicat: «Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» Et per Ezechielem Dominus ait: «Neque cogitatio mentis vestrae fiet, dicentium: Erimus sicut gentes et sicut cognationes terrae, ut colamus ligna et lapides. Vivo ego, dicit Dominus Deus, quoniam in manu forti, et brachio extento, et in furore effuso regnabo super vos, et educam vos de populis, et congregabo vos de terris, in quibus dispersi estis, et subjiciam vos sceptro meo (Ezech. X) .»
Nostra, ut fertur, contigit aetate, quod narro. In Galliarum partibus penes administrationem ac ditionem cujusdam religiosi abbatis, nomine Benedicti, presbyter habitabat, qui nimirum quanto copia facultatis uberius affluebat, tanto magis religionis et honestatis premebatur inopia. Obeunte igitur pellice, viduatus, adjecit iterare conjugium. Quid plura? Confoederat sibi; quasi tabularum lege prostibulum, amicorum, atque confinium 405 congregat nuptiali more conventum, epulaturis etiam totius affluentiae providet apparatum. Abbas autem, dum decumberet, jamque felicem propinquaret ad exitum, hoc audito, duos ad eum monachos [Col. 0409A] misit, eique tam impudens scelus sub districtae censurae interminatione prohibuit. Ille vero, ut erat conceptae nequitiae stimulatus instinctu, obtemperare non potuit, sed temeritate plectibili, quidquid nuptialis ordo dictabat implevit. Cunctis itaque perstrepentibus locis, ac lasciviae deditis, presbyter tanquam bos ad victimam ductus convivium deserit, thalamos non delectationis, sed perditionis ingreditur: et, o terribilis Deus in consiliis super filios hominum! (Psal. LXV.) repentina morte mulctatur. Uno siquidem eodemque momento, et semen fudit et animam exhalavit. Sic remunerari debuit, qui de sacrario Domini ad exoletum lupanar suinumque volutabrum transire decrevit. Fortassis enim iste, quia sacri altaris non frequentabat accessum, idcirco [Col. 0409B] se impune credidit peccaturum. Sed expertus est quod Apostolus dixerat: «Quia terribile est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X) .»
Alio quoque tempore, cum papa Stephanus, qui zeli Phinees aemulabatur ardorem (Num. XXV) , omnes clericos Romae, qui post interdictum papae Leonis incontinentes exstiterant, de conventu clericorum et choro ecclesiae praecepisset exire, ut quanquam, relictis feminis, per poenitentiae se lamenta corrigerent; tamen quia sancto viro inobedientes fuerant, et de sacrario ad tempus exirent, et celebrandae missae licentiam de caetero non sperarent, juxta canonicam B. Caeciliae trans Tiberim constitutam presbyter habitabat, quod nec feminam ullo modo acquiescebat abjicere, nec unquam poterat haec statuta, nisi vana [Col. 0409C] prorsus et frivola judicare. Quadam itaque die, dum incolumis, vegetus, ac robustus existeret, vespertinis horis ad quiescendum se in lecto composuit. Sed repentina divinae ultionis animadversione percussus, mane repertus est cadaver exanime. Illico praefatae canonicae religiosus certe conventus duos ad me clericos direxerunt, quid tali facerent mortuo consulentes. Nos si rem rite tenemus, consilium dedimus, ut eum quidem, quia presbyter fuerat, penes ecclesiam sepelirent: sed nullum sibi vel hymnorum, vel psalmodiae officium redderent; quatenus et incestis terror accresceret, et castitatis gloria germinantius pullularet. Et certe dignum videtur, ut mortuus, juxta prophetam, sepulturam [Col. 0409D] possideat asini qui dum viveret humana contempsit lege constringi. Sicut de Joakim filio Josiae rege Juda per Jeremiam dicitur: «Sepultura asini sepelietur putrefactus, et projectus extra portas Jerusalem (Jer. XXII) .» Enimvero cui militaris est character impressus, quocunque transfugiat, militiae suae, cui juratus fuerat, secum semper signaculum portat, et quandocunque inusti sibi stigmatis vibicem conspicit, desertorem se militiae, reumque transfugii recognoscit. Sic etiam clericus, cum signaculo Spiritus sancti, quod in die suae consecrationis accepit, probatur ad lupanaria spurca descendere, nec illud de se ulla poterit occasione delere, quanquam et illic illud accipiat signum, de quo in Apocalypsi Joannes 406 ait: «Faciet omnes pusillos et [Col. 0410A] magnos habere characterem bestiae in dextra manu aut in frontibus suis (Apoc. XIII) .» Sed quid cum charactere bestiae signo illi, de quo dicitur: «Quia hi, qui erant super montem Sion cum Agno, habebant nomen ejus scriptum in frontibus suis?» (Apoc. XIV.) «Quid enim luci ad tenebras? aut quae societas Christi ad Belial? Qui consensus templo Dei cum idolis?» (II Cor. VI.)
Interea et vos alloquor, o lepores clericorum, pulpamenta diaboli, projectio paradisi, virus mentium, gladius animarum, aconita bibentium, toxica convivarum, materia peccandi, occasio pereundi. Vos inquam, alloquor gynecaea hostis antiqui, upupae, [Col. 0410B] ululae, noctuae, lupae, sanguisugae, Affer, affer sine cessatione dicentes (Prov. XXX) . Venite itaque, audite me, scorta, prostibula, savia, volutabra porcorum pinguium; cubilia spirituum immundorum, nymphae, sirenae, lamiae, dianae, et si quid adhuc portenti, si quid prodigii reperitur, nomini vestro competere judicetur. Vos enim estis daemonum victimae ad aeternae mortis succidium destinatae. Ex vobis enim diabolus, tanquam delicatis dapibus pascitur, vestrae libidinis exuberantia saginatur. «Habitat enim, juxta Scripturam, in secreto calami, et in locis humentibus. Vos estis vasa irae, et furoris Domini, reposita in diem ultionis (Job XL) .» Vos tigrides impiae, quarum nesciunt, praeter humanum sanguinem, cruenta ora sitire. Vos harpyiae, quae sacrificium [Col. 0410C] Domini circumvolantes arripitis, eosque, qui Deo oblati fuerant, crudeliter devoratis. Nam et leaenas vos non incongrue dixerim, quae belluarum more, jubas attollitis, et incautos homines ad suae perditionis interitum cruentis amplexibus harpaxatis. Vos sirenae, atque charybdides, quae dum suavem deceptionis editis cantum, inevasibile struitis, salo vorante, naufragium. Vos viperae furiosae, quae prae impatientis ardore libidinis Christum, qui caput est clericorum, vestris amatoribus detruncatis. Nam sicut Madianitides olim per phaleratae vestis ornatum ad suum provocabant Israelitarum corda concubitum (Num. XXV) , ita vos accurati cultus, sive fucati vultus illecebris infelices homines [Col. 0410D] de sacrosancti altaris ministerio, quo fungebantur, avellitis, ut in lubrico vestri amoris glutino suffocetis. Et sicut Madianitides illae a se pellectis suadebant idola colere, sic et vos istos post signum crucis impressum quodammodo bestiae compellitis imaginem adorare. Qui profecto vobiscum simul, nisi forte resipiscunt, illud Apocalypsis elogium non evadunt: «Si quis, inquit, adoraverit bestiam et imaginem ejus, et acceperit characterem in fronte sua, aut in manu sua, et hic biberit de vino irae Dei, quod mixtum est mero in calice irae ipsius, cruciabitur in igne et sulphure in conspectu angelorum sanctorum, et ante conspectum Agni, et fumus tormentorum eorum ascendet in saecula saeculorum, nec habebunt requiem die ac nocte (Apoc. XIV) .» [Col. 0411A] Porro autem sicut Adam inter omnia 407 paradisi poma, illud duntaxat quod Deus vetuerat concupivit: sic a vobis ex universa humani generis multitudine illi tantummodo sunt electi, qui penitus ab omni muliebris affectus sunt confoederatione prohibiti. Per vos contra turrem David Damasci facies dimicat, dum antiquus hostis per vos invadere castitatis ecclesiasticae cacumen anhelat. Vos plane non immerito, fatear, dipsades vel cerastes, quae miseris et incautis hominibus sic sanguinem sugitis, ut lethale virus eorum visceribus influatis. Unde ad illarum numerum pertinentes, de quibus Moyses Israelitarum principibus ait: «Cur feminas reservastis? Nonne istae sunt quae deceperunt filios Israel ad suggestionem Balaam, et praevaricari fecerunt [Col. 0411B] vos in Domino super peccato Phogor? (Num. XXXI.) » Ecqua enim mentis audacia non perhorrescitis contrectare manus sacrosancto chrismate, vel oleo delibutas, sive etiam evangelicis, vel apostolicis paginis assuetas? Dicit de maligno hoste Scriptura, quia esca ejus electa. Per vos ergo diabolus electam escam devorat, dum sanctiora membra Ecclesiae, suggestionis ac delectationis velut utriusque mole dentibus atterit; et dum vobis jungit eos, in sua viscera quasi trajiciendo convertit.
In plenaria plane synodo sanctae memoriae Leo papa constituit, ut quaecunque damnabiles feminae intra Romana moenia reperirentur presbyteris prostitutae, extunc et deinceps Lateranensi palatio adjudicarentur [Col. 0411C] ancillae. Quod videlicet salutare statutum aequitatis justitiaeque plenissimum, nos etiam per omnes Ecclesias propagandum esse decernimus: quatenus percepto prius apostolicae sedis edicto, unusquisque episcopus Ecclesiae suae vindicet famulas, quas in sua parochia deprehenderit sacrilega presbyteris admistione substratas. Aequitatis scilicet jure, ut quae sacris altaribus rapuisse servorum Dei convincuntur obsequium, ipsae hoc saltem episcopo per diminuti capitis sui suppleant famulatum. Sed quid ego loquens vobis ultra progrediar? potius ipse Deus omnipotens quid vobis per Jeremiam loquatur, attendite: «Audite, inquit, mulieres, verbum Domini, et assumant aures vestrae sermonem oris mei: docete filias vestras lamentum, [Col. 0411D] et unaquaeque proximam suam planctum, quia ascendit mors per fenestras vestras, ingressa est domos vestras, dispergere parvulos de foris, juvenes de plateis. Et cadet morticinum hominis, quasi stercus, super faciem regionis, et quasi foenum post tergum metentis, et non est qui colligat (Jer. IX) .» Imo audiat unaquaeque quid sibi per eumdem prophetam idem Dominus singulariter dicat: «Quia oblita es mei, et confisa es in mendacio, et ego nudavi femora tua contra faciem tuam, et apparuit ignominia tua, adulteria tua, et hinnitus tuus, scelus fornicationis tuae super colles, in agro vidi abominationes tuas (Jer. XIII) .» Timeat itaque, et medullitus contremiscat, ne super eam illa maledictio veniat, [Col. 0412A] quam immundis mulieribus per Moysen Deus iniquitatis ultor intentat: «His, inquit, maledictionibus subjacebis: Det te Deus in maledictionem exemplumque cunctorum in populo suo; putrescere faciat femur tuum, et tumens uterus tuus disrumpatur. Ingrediantur aquae maledictae 408 in ventrem tuum, et utero tumescente putrescat femur (Num. V) .» Perpendat etiam, quia haec delectatio carnis, qua nunc fruitur, illam sibi parit amaritudinem, de qua in Apocalypsi Joannes ait: «Quia hi, qui missi sunt in stagnum ignis ardentis, commanducaverunt linguas suas prae dolore, et blasphemaverunt Deum coeli et terrae in doloribus et vulneribus suis (Apoc. XVI) .» Sed ego dum productioris styli laciniam fugio, velut ex magno animositatis gurgite vix [Col. 0412B] tenuem scintillam in jumentorum austri armenta distillo.
Postremo tamen audite me, muscipulae clericorum, si, quod vobis clausum est, regnum vultis recuperare coelorum, repudiate quantocius detestanda consortia, et sub dignae satisfactionis ac poenitentiae vos reprimite disciplina. Veniat inter vos sancta discordia, quae suscitet et accendat in vobis salutaris odii fomitem; et odiosam Deo violet charitatem. Nolite vasa Deo sacrata in vasa contumeliae vertere. Nolite haec exemplo Baltassar usui vestrae delectationis aptare (Dan. V) , ne repente zelus Dei super vos in iracundiae se furore succendat, et vibratus indignationis suae gladius utrumque confodiat. Novi certe presbyterum, qui pellici suae morienti ac poenitudinem [Col. 0412C] flagitanti districte prohibuit, seseque pro ea poenitentiae debita soluturum absolute spopondit. Illa utpote sacerdoti et litteris erudito homini facile credidit, sicque se in tartarum cum massa plumbea, quam Zacharias propheta testatur (Zach. V) , immersit. Subdolos ergo deceptores, tanquam serpentinum virus abjicite, et vos velut e cruentis leonum dentibus erui festinate
Nec vos terreat, quod forte, non dicam fidei, sed perfidiae vos annulus subarrhavit: quod rata et monimenta dotalia notarius quasi matrimonii jure conscripsit; quod juramentum ad confirmandam quodammodo conjugii copulam utrinque processit. Totum hoc, quod videlicet apud alios est conjugii firmamentum, inter vos vanum judicatur et frivolum. [Col. 0412D] Nam cum Scriptura dicat: «A Deo datur viro uxor (Prov. XIX) ;» et Dominus in Evangelio: «Omnis arbor, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV) ;» nullo stabilitatis nititur fundamento quod omnipotentis Dei reluctatur imperio. In vos quippe redundat, quod Isaias propheta denuntiat: Pro eo, inquit, quod elevatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant, ambulabant pedibus suis, et composito gradu incedebant, decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et Dominus crinem earum nudabit. In die illa auferet Dominus ornamentum calceamentorum, et lunulas, et torques, et monilia, et armillas, et mitras, et discriminalia, et veriscelidas, et [Col. 0413A] murenulas, et olfactoriola, et inaures, et annulos, et gemmas in fronte pendentes, et mutatoria, et pallia, et linteamina, et acus, et specula, et sindones, et vittas, et theristra: et erit pro suavi odore fetor, et pro zona funiculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium; pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent, et fortes tui in praelio (Isa. III) . Unde ne vos 409 cum viris, quos pulcherrimos arbitramini, divini furoris gladio corruatis, extenta colla deponite, oculorum nutus et plausus abjicite, eique vos, qui ultor est criminum, humiliter subjugate. Porro si ad Deum vultis incunctanti fide recurrere, plenam vobis paratus est veniam indulgere: cum fornicanti cuilibet animae per prophetam dicat: «Si recedens mulier duxit virum alterum, nunquid vir ejus revertetur [Col. 0413B] ad eam ultra? Nunquid non polluta, et contaminata deputabitur mulier illa: Tu autem contaminata es cum amatoribus multis: tamen revertere ad me, dicit Dominus (Jer. III) .» Felix tale commercium, quia cum impudicos clericos a vestra copulatione divellitis, plaudentibus angelis coelestis sponsi thalamos introitis. «Gaudium est» enim «eis super peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) .» Et per prophetam: «Revertimini ad me, et ego revertar ad vos, dicit Dominus (Malach. III) .»
Sed ut ad eum, cui coeptus est, styli currentis reflectatur articulus, cum apostolica sit illa sententia qua dicitur: «Quia non modo talia facientibus, sed et consentientibus par poena debetur (Rom. I) ;» [Col. 0413C] valde tibi cavendum est, venerabilis pater, qui quamvis temetipsum praebeas vernantis pudicitiae candore conspicuum, permittis tamen, ut in clero tuo, tanquam cruenta illa Jezabel, obtineat luxuria principatum; de qua nimirum angelo Thyatirae Ecclesiae dicitur: «Habeo adversum te pauca: quod permittis mulierem Jezabel, quae se dicit prophetam, docere, et seducis servos meos fornicari (Apoc. II) .» Authentica certe est illa sententia, qua dicitur: «Facti culpam habet, qui quod potest negligit emendare.» Quid enim profuit Heli, quia in luxuriam ipse non corruit, sed fornicantes filios paterna quidem pietate, non autem sacerdotali auctoritate corripuit? (I Reg. II.) Lege, pater, epistolam, quam de episcoporum [Col. 0413D] incontinentia piae memoriae Nicolao papae direximus, et quidquid illic hujusmodi repereris scriptum, ad te nihilominus intellige destinatum. Verumtamen age, quaeso, si videres monachum fornicantem, nonne protinus stomacho nauseante screares, coelum terramque vociferando confunderes, exurendum praeterea a flammis ultricibus inclamares? Et tamen liquido novimus, quia non diversam poenitentiae mensuram monacho atque diacono canonica praefigit auctoritas.
Cum ergo una peccati sit in utroque mensura, cur habeatur in peccatore diversitas, ut videlicet hunc aequanimiter toleremus, imo etiam sibimet amicabiliter applaudamus, illum vero dignum suspendio judicemus? An personam accipimus, et contra legis [Col. 0414A] edictum diversum in sacculo pondus habemus? «Non habebis, inquit Moyses, in sacculo diversa pondera, majus et minus: nec erit in domo tua modius major et minor (Deut. XXV) .» An et adversus Evangelium 410 facimus, culicem liquantes et camelum glutientes? (Matth. XXIII.) Nempe quanto major est presbyter monacho in dignitatis ecclesiasticae privilegio, tanto deterior est in peccato. Nam cum monachis de populo nil pertineat, sacerdotibus jussum est populi peccata portare. Sicut Moyses ad Aaron dicit: «Cur non comedistis hostiam in loco sancto, qui sanctorum est, et data est vobis, ut portetis iniquitatem multitudinis, et rogetis pro ea in conspectu Domini?» (Levit. X.) Sane quomodo nunc aliena possunt peccata portare, quoniam oculi semper [Col. 0414B] intendunt ad uteros tumentes et pueros vagientes?
Sed quia nonnulli eorum sunt, qui dum mala committunt, etiam viperini dogmatis haec assertione defendunt, non ignorent, quoniam damnabilis haereseos laqueis innectuntur. Qui nimirum dum corruunt, impudici; dum defendere nituntur, merito judicantur haeretici. Unde et clerici uxorati Nicolaitae vocantur, quoniam a quodam Nicolao, qui hanc dogmatizavit haeresim, hujusmodi vocabulum sortiuntur. Sed nunc accedit, ut hoc insigne vocabulum novum, si praevalent, accipiat incrementum: ut qui hactenus dicti sunt Nicolaitae, amodo vocentur et Cadaloitae. Sperant enim, quia si Cadalous, qui ad hoc gehennaliter aestuat, universali Ecclesiae Antichristi [Col. 0414C] vice praesederit, ad eorum votum luxuriae frena laxabit. Super quo nimirum etiam mihi idem ejus fautores insultant, eumque non esse mortuum juxta cujusdam a me facti versiculi prophetiam exprobrantes, obtrectant. Dixeram enim inter caetera: Non ego te fallo, coepto morieris in anno. Sed ut me comprobent non fuisse mentitum, audiant admirabilem divinae dispositionis eventum. Cadalous siquidem ipso festivitatis die sanctorum apostolorum Simonis et Judae, quasi in papam, Deo reprobante ac repellente, fuit electus, eodemque vertente anno, in praedictorum apostolorum vigiliis, ab omnibus Teutonicis et Italicis episcopis, ac metropolitanis, qui cum rege tunc aderant, damnatus est et depositus. Quamobrem, juxta Ezechielem prophetam, fimum [Col. 0414D] boum pro stercoribus humanis Deus sibi quodammodo contulit, dum carnis interitum honoris ruina mutavit (Ezech. IV) . Tunc quippe mortuus est in honore, cum honos synodali judicio perdidit dignitatem. Nunc autem non dicam biathanatus, sed potius millemortuus toto terrarum orbe deridetur, exploditur, maledicitur, anathematizatu
Audiant igitur hoc insultores mei, et dum divinae dispensationis perspexerint ordinem, me mendacii non accusent. Tu autem, vir Domini, gladium Phinees zelo fervidus arripe, ut Israelitam cum Cozbin Madianitide coeuntem acuto valeas pugione transfodere (Num. XXV) . Cum Samuele quoque te in ultionis spiritum constanter accinge, et ad confusionem [Col. 0415A] Saul, Agag pinguissimum in frusta concide (I Reg. XV) . Elias etiam tibi productum de pharetra Domini gladium porrigat, et de sacerdotibus ac prophetis Baal, ductis ad torrentem Cison, ne quidem unus evadat (III Reg. XVIII) . Nam et Moyses, quia pro amore Israelitae cujusdam, percussum sabulo abscondit 411 Aegyptium (Exod. II) , totius Israel obtinere meruit principatum. Atque ut illam magis victoriam memoremus, quae ad castitatis pertinet sacramentum, David quia ducenta praeputia Philistinorum fervidus bellator abscidit, protinus in conjugium Michol filiam Saul regis accepit (I Reg. XVIII) . Nam quia Saul centum tantummodo petiit, sed ducenta genero deferente suscepit; ille regi Israel praeputia geminata comportat, qui Deo non [Col. 0415B] solum corporis, sed et cordis pudicitiam immolat. Adonias filius Aggith, quia illicitum petiit, Bersabee interveniente, conjugium, Salomone promulgante judicium, fuso cruore purgavit incestum (III Reg. II) .
Memento itaque, quod tibi idem Salomon dicit: «Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum animam tuam. Illaqueatus es verbis oris tui et captus propriis sermonibus tuis. Fac ergo quod dico tibi, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manus proximi tui: discurre, festina, suscita animum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae (Prov. VI) .» Tunc enim apud amicum tuum propriis illaqueatus es verbis, cum te Dei populum regere promisisti. Nec illud obliviscaris, quod per Jeremiam dicitur: «Maledictus [Col. 0415C] homo, qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) .» Ille quippe gladium compescit a sanguine, qui peccata delinquentium negligit vindicare. Sed ne forte timeas pro castris pudicitiae stare, et contra frementes luxuriae cuneos castitatis arma corripere, audi quid tibi per Ezechielem vox divina promittat: «Ecce, inquit, dedi faciem tuam valentiorem faciebus eorum, et frontem tuam duriorem frontibus eorum, ut adamantem, et ut silicem dedi faciem tuam: ne timeas neque metuas a facie eorum (Ezech. III) .» Per Salomonem quoque tibi dicitur: «Ne paveas repentino terrore irruentes tibi potentias impiorum. Dominus enim erit in latere tuo, et custodiet pedem tuum, ne capiaris (Prov. III) .» Et iterum: «Omnis sermo Dei ignitus clypeus est [Col. 0415D] sperantibus in se (Prov. XXX) .» Quod si impossibilitatem fortassis opponis, et sicut mihi in os dixeras, ad hoc te sufficere posse diffidis, audi quid tibi per eumdem Salomonem Sapientia vera respondeat: «Erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses. Si dixeris, vires non suppetunt; qui inspector est cordis, ipse intelligit, et observatorem animae tuae nihil fallit, reddetque homini juxta opera sua (Prov. XXIV) .»
Sic ergo te, venerande pater, in hoc castitatis, libidinisque congressu constanter accinge. Sic vibrato spiritus gladio grassanti in Ecclesia tua luxuriae [Col. 0416A] lethale vulnus inflige, ut manubias ac spolia de manu cruenti praedonis strenuus valeas bellator eripere, et ad ipsum castitatis auctorem peractae victoriae merearis insignia reportare.
Qua de causa scripserat ad Taurinensem episcopum, scribit nunc ad Adelaidem principem feminam, quae Subalpinorum gentes et Sabaudiae regionem, marito mortuo, administrabat: nimirum, ut clericorum in sua ditione degentium libidinem coerceat, pellicesque eos habere nequaquam patiatur; justitiam quoque et pietatem in ecclesias, praesertim in monasterium Fructuariense, cujus laudes fuse enarrat, plurimum ei commendat.
[Col. 0416B] ADELAIDI excellentissimae duci, PETRUS peccator monachus orationis instantiam.
Quidquid de castitatis injuria, quam eadem regina virtutum a clericis patitur, venerabili Taurinensi episcopo scripsi, tibi scribendum ante decreveram, nisi eorumdem clericorum insuggillantium calumniam formidassem. Expostularent enim, ac dicerent: Ecce, quam impie, quam inhumane parat nos iste confundere, qui non cum episcopis, non cum ecclesiasticis viris super nostro negotio caute vult ac modeste disserere; sed quod in sacrario tractandum erat, non veretur feminis publicare. Hoc itaque metuens, personam mutavi: et quod tibi conceperam, illi potius destinavi. Ille tamen unius Ecclesiae cathedram tenet: in ditione vero tua, quae in duorum [Col. 0416C] regnorum, Italiae scilicet et Burgundiae, porrigitur non breve confinium, plures episcopantur antistites. Ideoque non indignum videbatur, ut tibi potissimum de clericorum incontinentia scriberem, cui videlicet ad corrigendum idoneam sentio non deesse virtutem. Praesertim quod ad laudem Dei dixerim, cum virile robur femineo regnet in pectore: et ditior sis bona voluntate quam terrena potestate. Unde quia, juxta poetae gentilis eloquium [Col. 0415D] Terent. in Eunucho. ,
Sed dum vos confoederare ad praelium contra diabolum studeo, illud mihi bellum in memoriam revocatur, quod Debbora prophetes uxor Lapidoth, cum Barac filio Abinoem habuisse contra Sisaram ducem exercitus reperitur. De illa quippe legitur: «Quia judicabat populum, ascendebantque ad eam filii Israel 413 in omne judicium (Judic. IV) .» Ad hujus exemplum tu quoque sine virili regis auxilio regni pondus sustines: et ad te confluunt qui litibus suis imponere legalis sententiae calculum concupiscunt. Sed satage, ut sicut illa, et tu quoque habites sub [Col. 0417A] palma, inter Rama et Bethel. Rama siquidem interpretatur, excelsa; Bethel, domus Dei. Habita ergo et tu sub palma, semperque super te crucis Christi contemplare victoriam: sede etiam inter Rama et Bethel, ut non solo, hoc est terrenis, inhaereas: sed cum apostolis in coenaculo, et cum Anna sancta vidua converseris semper in templo. De qua dicit evangelista; «Quia non discedebat de templo, jejuniis et orationibus serviens nocte ac die (Luc. II) .» Et quia Debbora interpretatur apis, tu quoque mellifica, et divinae laudis dulcedinem in tuis labiis jugiter versa. «Quam dulcia, inquit, faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) .»
Certe, ut multa praeteream, tanquam ex quodam [Col. 0417B] mellis favo visa est mihi haec stilla deffluere, cum hoc verae humilitatis verbum de tuo contigit ore prodire: Quid mirum, pater, si Deus omnipotens mihi vilissimae ancillae suae quantulamcunque conferre dignatus est inter homines potestatem, qui contemptibili cuilibet herbae mirabilem aliquando praebet inesse virtutem? Ostendisti ergo te apem, dum favi distillas ex ore dulcedinem, sicut scriptum est: «Quia de ore prudentis procedit mel, dulcedo mellis sub lingua ejus, favus distillans labia ejus (Gen. III) .» Sisara vero, exclusio gaudii interpretatur, quod profecto vocabulum inimico humani generis aptissime congruit, qui primum hominem a paradisi gaudio, quo fruebatur, exclusit. Sed quia non est hujus temporis immorari in enodandis allegoriae [Col. 0417C] mysteriis, dixit Debbora ad Barac: «Praecepit tibi Dominus Deus Israel, vade, et deduc exercitum in montem Thabor, tollesque tecum decem millia pugnatorum de filiis Nephthalim, et de filiis Zabulon; ego autem adducam ad te in locum torrentis Cison Sisaram principem exercitus Jabin, et currus ejus, atque omnem multitudinem, et tradam eos in manu tua. Dixitque ad eam Barac: Si veneris mecum, vadam: si nolueris venire, non pergam. Quae dixit ad eum: Ibo quidem tecum, sed in hac vice tibi victoria non reputabitur: quia in manu mulieris tradetur Sisara (Judic. IV) .» Quae nimirum nuda historiae verba succincte transcurrimus, ne si figuras exponendo diutius immoremur, taedium legentibus ingeramus. Hoc tantum ex his dixisse sufficiat, quia [Col. 0417D] Barac coruscatio interpretatur. Coruscatio vero habet quidem lucem, sed non diutius permanentem; mox enim ut incipit, desinit. Ita sunt nonnulli rectores Ecclesiarum, qui quodammodo tunc coruscare incipiunt, cum ad corrigenda mala subjectorum, quasi zelo se ultionis accendunt: sed protinus exstinguuntur, quia qualibet adversitate fracti, vel torpore desidiae resoluti, cito deficiunt. Unde et ille Barac desidis ac resoluti pastoris figuram gerens, aiebat ad Debboram: «Si veneris mecum, vadam: si nolueris venire, non pergam.»
Quapropter sicut vir ille cum femina, Barac 414 videlicet cum Debbora, mutuis se fulcientes auxiliis, contra Sisaram praelium susceperunt, eumque cum [Col. 0418A] suis agminibus, et nongentis falcatis curribus funditus debellarunt; ita et vos, tu scilicet et Taurinensis episcopus, contra Sisaram, luxuriae ducem, arma corripite: eumque in filios Israel, hoc est in clericos Ecclesiae, dominantem, mucrone pudicitiae jugulate; quatenus et episcopus, imo omnes episcopi, qui in administrationis tuae finibus commorantur, sacerdotali clericos disciplina coerceant, et tu in feminas vigorem terrenae potestatis extendas. Tres quippe tantummodo feminas Deus novit: quae his plures sunt, in ejus adhuc notitiam non venerunt. Novit enim virgines cum Maria, viduas cum Anna, conjuges cum Susanna.
Illorum vero clericorum feminas, qui matrimonia [Col. 0418B] nequeunt legali jure contrahere, non conjuges, sed concubinas potius, sive prostibula congrue possumus appellare; ideoque quia a Deo non merentur agnosci, de templo Dei merito censentur excludi. Nam, si soror Aaron Maria, quae Moysi levi sermone detraxit, mox lepra perfunditur, septemque diebus a tabernaculo removetur (Num. XII) , quo jure istae ingredi permittentur Ecclesiam, quae eidem Ecclesiae sordes libidinis inferunt, vasa Domini in proprios usus asciscunt: et, ut apertius loquar, ministros altaris propriae luxuriae ministrare compellunt?
Age ergo, esto virago Domini: et quasi Debbora cum Barac, hoc est, conjunctis simul episcopis, Sisaram ad internecionem usque persequere. Et sicut [Col. 0418C] Jahel uxor Haber, tabernaculi sui clavum super Sisarae cerebrum posuit, malleoque percussit, et tempus utrumque transfixit, ita tu signo crucis diaboli verticem transfode, auctoremque luxuriae, qui clericos a coelestibus gaudiis excludit, elide. Talis enim victoria Deum valde laetificat, qui aliquando per feminas gloriosior laude triumphat. Judith quippe continentiae vidualis exemplum, dum deauratos ostroque nitentes Holofernis thalamos sprevit, fortioribus armis in mente praecincta, etiam caput ebrium audenter, impresso pugione, truncavit (Judith. XIII) . Quae etiam, ut hanc meruisset a Domino percipere fortitudinem, diffidentem ac timidum antea corripuerat sacerdotem, Oziam scilicet, qui Deo quinque dierum praefixerat terminum, ea qua [Col. 0418D] dignus erat austeritate redarguit, dicens: «Non est iste sermo, qui misericordiam provocet, sed potius qui iram excitet, et furorem accendat. Posuistis vos tempus miserationi Domini, et in arbitrium vestrum diem constituistis ei?» (Judith. VIII.) Esther dum pro salute populi sui morti se viriliter objicit, Aman Israelitarum sanguinem avide sitientem suspendio interire compellit (Esther VIII) . Mulier sapiens, quae degebat in Abela, caput Sebae filii Bochri, ad Joab militiae principem projecit abscissum: et sic imminens obsidionis avertit a civitate periculum (II Reg. XX) . Altera mulier in Thebes 415 fragmen molae de propugnaculo turris immersit, et Abimelech fortiter oppugnantis caput, cerebrumque [Col. 0419A] simul obtrivit (Judic. IX) . Abigail uxor Nabal a domo sua caedis interitum removet, dum viri sui contemnendo stultitiam, irascenti David xenium praebet (II Reg. XI; I Reg. XXV) . Tu quoque a domo tua et ab his quibus praeemines regionibus, gladium poteris divini furoris avertere, si etiam episcopis negligentibus, luxuriam in ipsa ecclesiastici culminis arce subnixam, elaboraveris expugnare. Hoc enim videtur fieri nunc in finibus Christianorum, quod factum legitur in segetibus Philisthinorum. Nam sicut vetus narrat Historia: «Cepit Samson trecentas vulpes, caudasque earum junxit ad caudas, et faces ligavit in medio: quas igne succendens dimisit, ut huc illucque discurrerent; quae statim perrexerunt in segetes Philisthinorum. Quibus [Col. 0419B] succensis, confortatae jam fruges et adhuc stantes in stipula, concrematae sunt in tantum, ut vineas quoque et oliveta flamma consumeret (Judic. XV.) »
Haec plane historia, licet principaliter designat haereticos, qui quasi trecentenario numero continentur, quia sanctae Trinitatis fidem verbotenus confitentur; sed dum sub velamento orthodoxae fidei in prima sermonis sui fronte se palliant, ignem pravae doctrinae in posterioribus, quo fruges omnium bonorum operum exurantur, occultant. Quamvis, inquam, per has vulpes designentur haeretici, his tamen incontinentes clerici cum suis pellicibus possunt non [Col. 0419C] inconvenienter aptari: qui quasi solutis pedibus gradiuntur, dum honestatis aliquando speciem simulate praetendunt. Sed cum accensis facibus combinantur in caudis: quia quasi postposito, et, in quantum valent, occulto igne impudici conglutinantur amoris. Hae itaque vulpeculae, igne interveniente, conjunctae, et libidinis facibus combinatae, omnia Philisthinorum sata consumunt; quia spiritales fructus Ecclesiae destruunt, et quantum ad se, bona opera fidelis populi, divinae indignationis igne succendunt, de quo igne mystice per Psalmistam dicitur: «Tradidit grandini jumenta eorum, et possessiones eorum igni (Psal. LXXVII) .» Quoniam sicut boni sacerdotes Deo quorumlibet fidelium oblationes et vota commendant; ita plerumque qui sacris [Col. 0419D] altaribus indigni sunt, horribiliter gravant. Quod autem mali sacerdotes vulpibus comparentur, Ezechiel quoque propheta testatur, dicens: «Quasi vulpes in desertis prophetae tui erant, Israel (Ezech. XIII) .» Et de clericis quidem interim ista sufficiant.
De ecclesiis autem, quae tibi adjacent, admonerem, ne more pravorum quorumlibet divitum, earum bona minueres; sed cum te praesente, plures nobiscum colloquerentur episcopi monasteriorumque rectores: nullus eorum fuit, qui vel a te, vel a tuis procuratoribus ullam sibi molestiam conquereretur inferri, praeter 416 Augustensem duntaxat episcopum: qui tamen non a te sibi de suis aliquid imminutum, [Col. 0420A] sed conquestus est potius Ecclesiae suae nihil ex tua liberalitate collatum. Felix, inquam, dives hoc tempore, cui suppares convicanei hoc solum valent crimen inferre. In Fructuariensi certe monasterio, ubi per decem fere dies hospitium tenui, quam humanus quamque suavis tuus principatus esset Ecclesiis, evidenter agnovi: ubi nimirum ita securi sub tuae protectionis umbraculo, Deo deserviunt fratres, ac si sub maternis alis pulli confoveantur implumes. Et quam convenienter illi loco Fructuariae est nomen impositum, quod non humani sensus industria, sed divina credimus dispositione provisum.
Nam quia Ephraim interpretatur fecunditas; ille procul dubio mons est Ephraim, ubi nimirum veri [Col. 0420B] Israelitae consistunt. Qui dum arva mentium assiduis sacrae Scripturae sententiis, quasi quibusdam ligonibus excolunt, uberes illic spiritualium segetum proventus erumpunt, qui coelestibus horreis angelitus inferantur. Ille, inquam, vere mons est Ephraim, ubi robur exercitus, ubi fortium cuneus bellatorum. Ibi contra diabolum assidue geritur infoederabile bellum, et cominus in arma congreditur, hinc agmen Israelitarum, illinc exercitus Chaldaeorum. Illic Agag pinguissimus per manum sobrietatis in frusta conciditur (I Reg. XV) ; et Eglon rex Moab transfixo femore, castitatis gladio trucidatur (Judic. III) . Qui Eglon interpretatur vitulus moeroris, ut victimam significet perditionis. Illic Madianitarum reges, Zebee et Salmana, veri Gedeonis gladio perimuntur [Col. 0420C] (Judic. VIII) ; illic in Goliath, superbiae caput abscinditur (I Reg. XVII) ; in Saul inobedientia reprobatur (I Reg. XV) ; in Achitofel fraus cum omni sacrilega duplicitate suspenditur (II Reg. XVII) ; in Achan filio Charmi, super avaritiam ingens lapidum congeries cumulatur (Jos. VII) . Ibi Jesus, non ille Benun, veraciter Amorrhaeorum superat reges, suosque milites facit eorum calcare cervices (Jos. XI) . Illic plane Beseleel de lignis setim, qui putrescere nesciunt, Deo Israel arcam fabricat, tabernaculum construit, aureum cum septem lucernis caudelabrum erigit; mystica quoque auro, gemmisque nitentia sacerdotum ornamenta componit (Exod. XXXIII) . Ibi Salomon templum Domino ex lapidibus pretiosis aedificat, tantumque latomis et coementariis [Col. 0420D] silentium imperat, ut non ibi malleum, non securim, non ferramentum aliquod tinnire permittat (III Reg. VI) . Ibi Zorobabel filius Salathiel, et Josue filius Josedech, cum caetera multitudine virtutum armis accincti, sic Hierusalem muros instaurant, ut tamen adversus hostium cuneos opus impedire volentium, pugnare non desinant. Utrobique igitur solerter intenti, utrobique parati, dum una manus exercetur ad murum, altera vibratum tenet jugiter gladium: et dum hinc aedificii structura perficitur, illinc ingruentium hostium barbaries propulsatur (I Esdr. III; II Esdr. IV) .
Et quid amplius eloquar? Nisi quia illa est officina fabrilis, in qua mulieris evangelicae (Luc. XV) [Col. 0421A] drachma quotidie malleis disciplinae regularis extunditur, et sic ad sui Conditoris imaginem (Gen. I) , ad quam principio condita fuerat, reformatur. Et revera illic mundanae machinae faber, cui 417 videlicet, evangelista Marco testante, dicebat: «Unde huic haec omnia, et quae est sapientia quae data est illi, et virtutes tales, quae per manus ejus efficiuntur? Nonne iste est fabri filius et Mariae, frater Jacobi, et Joseph, et Judae, et Simonis?» (Marc. VI.) Ille, inquam, fabri filius, qui et ipse nihilominus faber, illic propriis manibus agitat folles, servos scilicet suos, rerum temporalium mole penitus vacuos, et ab omni terreni amoris humore siccatos. De quo fabro per Isaiam divina vox ait: «Ecce ego creavi fabrum sufflantem in ignem prunas, et [Col. 0421B] proferentem vas in opus suum (Isai LIV) .» Unde et Jeremias: «Omnes, inquit, isti principes declinant, ambulantes fraudulenter: aes et ferrum, universi corrupti sunt; defecit sufflatorium; in igne consumptum est plumbum, frustra conflavit conflator, malitiae enim eorum non sunt consumptae: argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos (Jer. VI) .»
Per hos itaque vim Spiritus sancti efflat, ut eorum verbis, vel exemplis in amore Conditoris sui frigida corda fervescant. Illic plane Jesus saepe ad discipulos suos januis clausis ingreditur (Luc. XXIV; Joan. XX) : quibus non modo per salutationem pacis praebet alloquium, sed etiam per insufflationem sancti Spiritus influit sacramentum. In illo coenaculo [Col. 0421C] Pascha quotidie cum eisdem discipulis celebrat: et dum virtutem mystici sermonis eructat, eos ad ardorem suae dilectionis inflammat. Operae pretium est cernere, quomodo examen apum Domini per alvearium suum jugiter huc illucque discurrant, ac diversis officiis occupatae, quod illis injunctum est, certatim implere contendant. Onera siquidem diversa comportant, mella constipant, illudque nectar includunt, unde lavi miri dulcoris, et gratiae summi Regis ferculis apponantur. Illic in conspectu David regis Israel sacerdotes, et levitae, simul et Nathinaei, nablis, tubis, cinaris [cyniris], et citharis, cunctisque musicorum generibus concrepant (I Par. XV) , ac mystici carminis organa modulantes, excubiarum suarum vices alternant, dicentes: «Confitemini [Col. 0421D] Domino, quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia ejus (Psal. CV) .» Omnipotentem Deum precor, o Fructuaria, ut ante me de vinculo carnis hujus absolvat, quam te ab eo in quo te vidi, religionis statu dejectam, veraciter audire permittat.
De caetero, venerabilis soror, contende semper de bonis ad meliora conscendere: et sicut per Apostolum prohiberis in incerto divitiarum sperare; (I Tim. VI) ita etiam noli ex divinae clementiae pietate diffidere. Et quia te novi de iterata conjugii geminatione suspectam; tentatus a Sadducaeis Dominus de muliere, quae septem fuerat fratribus nupta, cui foret illorum in resurrectione prae ceteris judicanda, sic [Col. 0422A] respondit: «In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo (Matth. XXII; Luc. XX) .» Nam, si multivirae ad regnum Dei nullatenus pertinerent, nequaquam hic Veritas responderet: Erunt sicut angeli in coelo; sed potius diceret: Quia erunt sicut maligni spiritus in inferno. In hoc itaque Salvatoris verbo manifeste colligitur, quia si religiosa duntaxat vita non desit, a regno coelorum frequentati conjugii pluralitas non excludit. Jesus enim talis est sponsus, ut quamcunque 418 suae charitatis ulnis amplectitur, protinus in ea floridae castitatis munditia reparetur. Et haec loquor, non ut adhibeam multinubis adhuc futuris audaciam; sed, ut jam factis, spei, vel poenitentiae non subtraham medicinam.
Esto circa delinquentes quadam librati examinis arte discreta; ut nec ad vindictam praecipitanter inferveas, nec ad parcendum sis omnino remissa; quatenus nec ad ulciscendum immoderatus te zelus accendat, nec nimia pietas ab exercendae te disciplinae vigore cohibeat. Sane quia mox, ut infertur injuria, perturbatur animus, vix rectum illico valet promulgare judicium. Sicut enim intuentis visum aqua, dum quiescit, admittit; si turbatur, obtundit; sic humanus animus in ipso perturbationis articulo inoffensam recti judicii regulam, et lineam non attendit. Unde necesse est, ut in posterum sententia differatur, quatenus, aequata justitiae lance, judicium, [Col. 0422C] quod perturbata nequiverat, mens quieta suspendat. In quo plane non minimum ad aedificationem pertinet intueri, rex David quam quietus, quam gravis in promulgatione judicii fuerit, et discretus. Qui nimirum Joab et Semei se graviter offendentes, donec vixit, et in eo ira, vel furor locum habere potuit, aequanimiter toleravit; cum vero jam propinquaret ad obitum, et nullis olim sopitae iracundiae stimulis urgeretur, praecepit filio, ut post mortem suam in illos vindicaret: tunc videlicet cum eum humanis jam rebus exemptum, offendentium poena delectare non posset. «Tu, inquit, nosti, quae fecerit mihi Joab filius Sarviae: quae fecerit duobus principibus exercitus Israel, Abner filio Ner, et Amasae filio Jether, quos occidit, et effudit sanguinem belli in pace [Col. 0422D] (III Reg. II) .» Et paulo post: «Facies ergo juxta sapientiam tuam, et non deduces canitiem ejus pacifice ad inferos.» De Semei vero ait: «Habes quoque apud te Semei filium Gera, filii gemini de Bahurim, qui maledixit mihi maledictione pessima, quando ibam ad castra.» Et paucis interpositis, addidit: «Deduces canos ejus cum sanguine ad infernum (Ibid.) .» Ubi notandum, quam laudabilis hujus viri fuerit, et admiranda discretio; quia quandiu potuit irasci, noluit vindicare, deficiente vero jam omni furoris et irae materia, ne praeteriret omnino justitiam, ultionis exeruit disciplinam. Cum enim ultor non habet aliquid de suo, tunc recto depromitur vindicta judicio. Unde David non pascebatur [Col. 0423A] vindicta, quia nec cruciabatur injuria: non eum zelus fecit immoderatus accensum, nec pietas reddidit inordinata remissum. Sic sic illatam discretus ultor injuriam, et non remissus indulsit, et non saeviens vindicavit. Tu quoque, venerabilis soror, et domina, hujus imitare sancti regis exemplum, ut pietatis simul atque justitiae nunquam deseras institutum. Ita tamen, ut juxta apostolicum praeceptum, superexaltet misericordia 419 judicium (Jac. II) ; et sic omnis judicii tui calculus ad omnipotentis Dei gloriam tendat; quatenus expleto commissi villicatus officio, is qui tuum tenet nunc in suis manibus spiritum, de terreno te ad coelestis gloriae provehat principatum. [Col. 0424A] Monasterium praeterea Fructuariense, tanquam vere thalamum Jesu, tuae magis ac magis commendo custodiae: cui quaeso, ita pervigiles tuitionis tuae depende semper excubias, 420 ut per te coelestis ille sponsus tuus in eo suaviter requiescat. Omnipotens Deus te ac tuos regiae scilicet indolis, filios benedicat, eosque non modo ad aetatis, sed etiam sanctitatis incrementa perducat. Dominus autem Adraldus Bremetensis rector coenobii, vir videlicet religiosus et prudens, ex me per te officiosissime salutetur. Qui si vult, ut sibi quoque aliquid scribam, scribendo praecipiat.
Sit nomen Domini benedictum.
De abdicatione episcopatus
Orat pontificem summum, suppliciterque obsecrat, ut sibi episcopatus onus deponere permittat: causas praecipuas affert, quod senior sit, et idcirco quieti magis quam laboribus idoneus; quod illud laboriosum munus non sponte, sed coactus susceperit, et denique quod propter sua peccata, ut ipse inquit, indignus sit qui in tam excelso honoris et dignitatis fastigio sedeat. Licere autem, si ita tempus aut ratio postulet, episcopatu se abdicare, plurimis sanctorum virorum et exemplis et auctoritatibus comprobat. In fine Deum precatur, ut eam pontifici mentem det, qua suis votis satisfaciat.
[Col. 0423B] Domino suo NICOLAO universali papae, PETRUS peccator monachus servitutem.
Sacrarium Spiritus sancti vestrum pectus agnoscit, quia nisi me tunc necessitas apostolicae sedis impelleret, et antiqua, quam jamdudum circa vos habueram, charitas invitaret, post sanctae memoriae domini Stephani, vestri quidem decessoris, mei autem persecutoris, obitum, ego a me protinus episcopatum non canonice traditum, sed violenter injectum funditus abscidissem. Meministis enim, domine mi, quot querelas coram vobis saepe deposui, quot gemitus, quot denique profunda suspiria ex imis visceribus traxi, quoties etiam uberibus lacrymis tristia ora rigavi. Verumtamen apud vos tunc non obtinui missionem, quia Romanae Ecclesiae, quae ruinam [Col. 0423C] minari videbatur, id utilitas non poscebat. Nunc autem te in sagena Petri clavum regente, sub tranquilla pace tota Christi gratulatur Ecclesia. Ventorum quippe se turbines reprimunt, procellarum spumantium volumina conquiescunt, mitescunt maria, totaque videtur coeli serenitas innovata. Cum igitur sub sancto pontificatu vestro jucunda pace universalis Ecclesia potiatur, canis meis, et grandaevae jamjam senectuti, quaeso, requies non negetur. Quapropter ob remissionem omnium peccatorum [Col. 0423D] meorum, quae nequiter perpetravi, cedo jure episcopatus, et per hunc annulum (virgam enim tulistis) desperata deinceps omni repetendi querela, renuntio: utrumque etiam vobis monasterium reddo: et, ut quiescendi municipium veterano et emerito militi permittatur, imploro.
Hic mihi fortassis objicitur, semel acceptum dimitti regimen non licere. Ad quod breviter dico quod sentio; quia plerique pontificatus jura non deserunt, et de sinistris sunt; quotquot autem legimus recta intentione dimisisse, certa spes est eos de aeterna cum Christo societate gaudere. Neque tamen hoc dicimus, ut passim deseri episcopatum liceat, nisi videlicet id fieri necessitas, sive rationalis quaelibet causa deposcat.
Enimvero B. Valerius episcopus dum sibi providet successorem, magnum Augustinum Hipponensi Ecclesiae inthronizat antistitem.
Lucidus Ficoclensis episcopus dum propinquum [Col. 0424C] sibimet obitum imminere cognoscit, ad coenobialis portum convolat ordinis, ac sacerdotalis infulas dignitatis monachicis mutat induviis. Et, ut noveris quid sibi conversio ista contulerit, sicut authentica registri testatur historia, sub ipso migrantis obitu Spiritus sancti gratia laetissimo relucebat in vultu. Cui nimirum, et antequam moreretur, beatus apostolus Andreas apparuit, et qua hora migraturus esset ex corpore nuntiavit.
Quid B. Adelbertum martyrem dicam? Qui nimirum [Col. 0424D] quoniam Bohemiensis Ecclesiae postposuit cathedram, monachum induens, triumphalem martyrii meruit invenire coronam.
Utque ex industria de caeteris sitleam, quidam sanctus poenitens, cujus me ad praesens vocabulum 423 fugit, apud Gallias jam ante septennium fere [Col. 0425A] episcopatu dimisso, tandem angelo visitante praecipitur, ut ad episcopatum redeat; sed recusat, donec admonente eodem angelo, beatus advenit sub celeritate Remigius. Sic itaque ne deceptio potuisset forte subripere, etiam tuta formidans, humano cessit imperio, qui ad angelicum prius oraculum rigidus stetit.
Episcopus etiam ille Sabinensis, qui solium pontificale deseruit, et Farfense monasterium, contempta sacerdotali dignitate, construxit; quam nobilis in Christo vir fuerit, testis est antiqua traditio, quae sanctitatis ejus insignia celebrat; testis moderna devotio, quae piam ejus memoriam in benedictione frequentat. Quanti scilicet et prius, et postmodum in eadem sede usque ad vitae terminum [Col. 0425B] perdurarunt, et tam operosum fructum Deo nullatenus attulerunt.
Nec te, felix Bonite, praeteream, qui hac duntaxat occasione percepta, quoniam de manu regis, laici videlicet hominis, traditionem Ecclesiae te suscepisse contigerat, cathedram contempsisti, atque ad remotioris vitae custodiam te protinus contulisti.
Venerabilis quoque Gaudentius Apsarensis episcopus, cujus ego familiaritatis dulcedinem merui, per quem Deus jam non ignobile miraculum fecerat, episcopatum dimisit, et de Sclavonico regno navigans, littoribus Anconitanae urbis applicuit, a qua non longe post biennium feliciter obiit.
Nam et Paulinus Nolanae praesul Ecclesiae, ut quaerenti filium viduae subveniret, ministerium pontificale [Col. 0425C] deposuit, seseque tyranno cuidam tanquam vile mancipium subjugavit.
In ecclesiastica porro, quam Romanus quidam scriniarius scribit, historia, legisse me memini, Martyrium Antiochenum episcopum propter dissidentis inobedientiam populi, cathedram dimisisse, ubi sic dicitur: Rediens, inquit, Martyrius Antiochiam, et inveniens populos dissidentes, Zenonemque his faventem, coram Ecclesia abrenuntiavit episcopatui, dicens: Clero non subdito, et populo dissidenti, et Ecclesiae squalenti abrenuntio, servans mihimet sacerdotii dignitatem. Ubi etiam illud invenitur insertum, quod Appio quidam patricius, qui imperante impio Anastasio, in Nicaena civitate presbyter fuerat [Col. 0425D] per violentiam consecratus, quoniam prudens erat, ex decreto piissimi imperatoris Justini, qui Anastasio in sceptra successerat, factus est praefectus praetorii. Sic nimirum, sic imperiali fuit pietate correctum, quod sub tyrannica fuerat tempestate praesumptum. Quod profecto idcirco referendum duxi, ut quoniam et ipse violenter attractus sum, hinc valeat colligi, quid etiam super me digne debeat ex antiquae auctoritatis imitatione decerni. Quanquam et alterius videatur esse negotii definire, utrum hoc, quod ille de presbytero praefectus praetorii factus est, auctoritati, an praejudicio debeat imputari.
Porro autem beatus papa Gregorius, si necessitas [Col. 0426A] videretur exigere, nullatenus prohibebat episcopos ab injuncta sibi dignitate cessare. Cujus registri tantummodo titulum nobis sufficiat adnotare, ne judicemur epistolam laciniosa prolixitate distendere. Ait enim is qui registri volumen explicuit (lib. IX, ep. 41) . Pontificibus, inquit, voluntarie suis renuntiantibus sedibus successores Gregorius nullo modo denegabat, eosque postmodum de redditibus relictae Ecclesiae sufficienter nutriendos esse censebat; et reliqua, quae illic latius subnectuntur. Hinc est enim, quod idem praesul insignis de episcopo primae Justinianae, qui capitis aegritudinem patiebatur, hanc promulgat prolata disceptatione sententiam: Si vero, inquit, reverentissimus Joannes fortasse pro molestia sua petierit, ut ab episcopatus honore debeat [Col. 0426B] vacare, eo petitionem scripto dante, concedendum est.
Porro et B. Hieronymus, dum de otioso Ecclesiae rectore tractaret, adjecit: Illico, inquit, indignantis Domini responsione ferietur: «Serve nequam, quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, ut ego veniens, cum usuris exegissem illam? (Luc. XIX.) Quod doctor protinus exponens, ait: Id est, deposuisses ad altare, quod ferre non poteras. Dum enim tu ignavus negotiator denarium tenes, alterius locum, qui pecuniam duplicare poterat, occupasti.
Quid referam Lugdunensem episcopum, vita et vocabulo Justum, qui commissum sibi pontificatus officium et laudabiliter rexit, et non sine laude deseruit? [Col. 0426C] Plane abreptitius quidam in tantam furiosae mentis prorupit insaniam, ut obvios quosque violentus impeteret, verberum collisione mactaret, plerisque membra praecideret, mortem postremo nonnullis inferret. Hic aliquando plurimis insectantibus, Ecclesiae fores irrupit, seque tueri coepit. Nam tunc eum necessitas edocebat ad cor redire, cum jam cogebatur a vita discedere; ecce sacerdos sanctus concitus ad ista prosiliit, et Ecclesiae confugium petenti se defensor objecit. Ii vero, quorum propinqui vel exstincti fuerant, vel truncati, vehementer instabant, et reum ad supplicia importuna constipatione quaerebant. Quid plura? Tandem ad hoc perventum est, ut pius pontifex satisdatione suscepta [Col. 0426D] ne reus mortis morti succumberet, quasi pro satisfactione victoriae, eorum hunc manibus tradidisset [ f. traderet,]; sed mox ut in eorum potestatem devenit, exstinctus interiit. Protinus vir Dei tanquam si ipse hujus homicidii auctor esset, pavefactus intremuit, Ecclesiam dimisit, et in Aegypti partibus postmodum eremiticam vitam duxit. Hoc nimirum ita litteris tradidi, ut servus Dei dominus Stephanus, qui vestris assistit aspectibus, intimavit.
Petrus etiam archiepiscopus Ravennatem dimisit Ecclesiam, cui mox adhuc superstiti Honestus, primo videlicet Ottone habenas imperii gubernante, successit.
425 Enimvero et insignis ille Gregorius Nazianzenus, [Col. 0427A] qui ab historiographis Deiloquus appellatur, Constantinopolitanam Ecclesiam contempsisse, imperante religioso, atque catholico principe Theodosio, traditur. Quod si nobis forte non creditur, ipsius hic historiae verba ponantur: Sancta, inquit, synodus Gregorio Deiloquo episcopatum Constantinopoleos roboravit, et hunc invitum in throno locavit, utpote muitum laborantem, et urbem a laesione haereseon liberantem. Cumque didicisset, quosdam ex Aegypto sapientissimus et beatissimus iste huic rei invidere, compositorio sermone ostenso, spontanee a throno regnantis urbis abscessit. Quo thronum refutante, Nectarium imperator, et synodus provehit. Haec porro non nostra, sed ipsius historiae verba sunt.
Illud etiam, quod Humberti archiepiscopi, summae videlicet auctoritatis viri, narratione cognovi, silentio tradendum esse non arbitror. Nam cum a finibus reverteretur Apuliae, asserebat in regionibus quae Puteolis adjacent, inter aquas nigras et fetidas, promontorium eminere saxosum et scrupeum. Ex quibus videlicet exhalantibus aquis consueto more teterrimae videntur aviculae repente consurgere, et a vespertina Sabbati hora usque od ortum secundae feriae, solitae sunt humanis aspectibus apparere. Quo indulti temporis spatio videntur hinc inde per montem velut solutae vinculis libere spatiari. Alas extendunt, plumas rostro prosequente depectunt, et in [Col. 0427C] quantum datur intelligi, concessa ad tempus refrigerii se tranquillitate resolvunt. Quae profecto volucres nec unquam videntur vesci, nec quolibet aucupis valent ingenio capi.
Dilucescente igitur matutina secundae feriae hora, ecce magnus ad instar vulturis corvus post praefatas aviculas incipit concava gutture graviter crocitare. Illae protinus sese aquis immergentes abscondunt, nec ultra videndas se humanis oculis offerunt, donec advesperascente jam Sabbati die, de sulphurei stagni voragine rursus emergunt. Unde nonnulli perhibent eas hominum esse animas ultricibus gehennae suppliciis deputatas. Quae nimirum reliquo totius hebdomadae tempore cruciantur, Dominico autem die cum adjacentibus ultro citroque noctibus, pro [Col. 0427D] Dominicae resurrectionis gloria, refrigerio potiuntur. Cui scilicet assertioni etiam Prudentius nobilis versificator in hymnorum suorum opusculis attestatur. Sed cum haec de aviculis, et corvo inter aquas nigras aliquando apparentibus, aliquando se abscondentibus, in pagina digessissem, religiosus Casinensis monasterii abbas Desiderius advenit, seseque rem sic habere funditus abnegavit. Cumque illum, et Humbertum, meum videlicet relatorem, in mutua colloquia deduxissem, Humbertus ait: Ego quidem hujus allegationis testimonium non defendo, verumtamen hoc simpliciter retuli, 426 quod ab accolis [Col. 0428A] illius audivi. Sed quoniam personae istae, Desiderius videlicet et Humbertus, tantae auctoritatis sint ut neutri eorum fides debeat denegari, ego quoque, quod scripsi, procaciter non affirmo, sed utrum verum sit necne, legentium inquisitioni relinquendum esse decerno.
Ut igitur illud inferam, propter quod ista praemisi, episcopus, qui tamen, si recte teneo, Capraeis praeerat, vidit majorem Benedictum papam, qui jam obierat, nigro equo quasi corporaliter insidentem. Cumque illum coeptum iter carpere cerneret, Heus, inquit, nonne tu es papa Benedictus, quem defunctum liquido novimus? Ipse, inquit, infelix ego sum. Et ille: Quomodo tibi est, Pater? Gravibus, ait, tormentis afficior, spe tamen, si adjutorium praebeatur, de [Col. 0428B] mea recuperatione non privor; sed perge, quaeso, ad fratrem meum Joannem, qui nunc apostolicam occupat sedem, eique mea functus legatione denuntia, ut illam potissimum summam, quae in tali theca reconditur, in pauperes pro mea salute distribuat; sicque me redimendum esse, quandocunque tamen hoc decrevit miseratio divina, cognoscat. Nam caetera, quae pro me sunt indigentibus tradita, mihi nihil penitus profuerunt, quia de rapinis sunt et injustitiis acquisita. His igitur auditis, episcopus Romam impiger adiit, Joanni papae defuncti fratris verba narravit, episcopalis mox sarcinae pondus abjecit, monachum induit, eoque modo salutem sibi ex aliena calamitate providit.
De aequivoco quoque ejusdem Benedicti papae [Col. 0427D] Ejus nominis undecimi. [Col. 0428C] atque nepote, qui post eum tertius, Joanni secundus in Romanae sedis invasione successit, idem mihi narravit Humbertus; quia vassus quidam dum iter ageret, accidit ut juxta molendinum equo insidens pertransiret; ecce repente monstrum immane conspexit, quo viso subitus eum terror invasit, et stupefactus intremuit. Videbatur autem monstrum illud in aures duntaxat aselli caudamque desinere, caetera ursus erat. Cumque viator ad hoc portentum territus obrigesceret, fugamque praecipitem formidolosus iniret, informe prodigium humanae vocis verba formavit: Noli, inquit, o vir, expavescere; hominem me olim fuisse, sicut et ipse nunc es, procul dubio crede; sed quia bestialiter vixi, post vitae finem bestiae perferre speciem merui. Porro cum [Col. 0428D] ille perquireret, quis fuisset: Ego, ait, ille solo nomine Benedictus fui, qui nuper apostolicae sedis apicem indignus obtinui. Inquisitus autem, quid jam retributionis haberet: Nunc quidem, inquit, usque ad judicii diem per dumosa, atque squalentia, per sulphurea loca, et fetores exhalantia, atque incendiis conflagrata, rapior et pertrahor; post extremum vero judicium, corpus meum simul et animam irremediabilis cruciatus, et gehennalis barathri me irrevocabilis olla deglutiet, ita ut nulla mihi recuperationis spes in posterum restet. Post haec vero, et hujusmodi verba disparuit. Sed cum ego, cur ille [Col. 0429A] in hac specie conspectus sit, indaginem quaero, non deesse mysterium ab eo quod visum est, deprehendo. Nam quia miserabilis ille ab ipso funesti pontificatus sui primordio 427 usque ad finem vitae in luxuriae coeno versatus est, non incongrue visus est, et ab auribus incipere, et in caudam asini terminare. Asinus quippe luxuriosum est animal, sicut propheta designat cum de carnis immunditiae deditis, ait: «Ut carnes asinorum, carnes eorum (Ezech. XXIII) .» Quod autem per caetera membra ursi tenebat speciem, vitam in omnibus docetur duxisse carnalem. Nam, sicut a physicis traditur, ursa cum parit, non catulum, juxta consuetudinem bestiarum, sed frustum carnis effundit: mox quod effusum est, crebrius lingendo et lambendo componit, [Col. 0429B] sicque ad sui similitudinem lingua formante, producit (PLIN. lib. VIII, cap. 36) . Jure igitur qui luxuriose, et carnaliter vixit, in asini simul et ursi figura comparuit. Cui nimirum quis non videat quanto melius fuerat, ut episcopatum deserens, poenitentiam ageret, quam in eo usque ad vitae terminum perseverans, veram vitam funditus perdidisse?
Sed quia hoc triste praetulimus, aliud pietatis divinae miraculum, quod nimirum laetos habuit exitus ex ejusdem Humberti narrationibus subnectamus.
In monasterio, inquit, B. Silvestri, quod in Urbinate [Col. 0429C] constitutum est territorio, quidam monachus obiit, et ab incipiente gallicinii nocturnalis articulo, usque ad secundam diei horam cadaver exanime, lotum juxta morem, atque constrictum, fratribus circumquaque psallentibus, in feretro jacuit. Cumque transactis jam missarum ex majori parte solemniis, Agnus Dei, juxta regulam diceretur, ecce repente, qui mortuus jacebat in medio, anima redeunte, surrexit. Stupefacti sunt fratres, et nova nimis admiratione perterriti: nimirum quem funeris officium persolventes extulerant, nunc vitalem spiritum recepisse videbant. At cum propius accessissent, verbaque ex ore illius audire avidius inhiarent: Ah scelus! ille maledicta, et contumelias in Deum coepit effundere, benedictum Salvatoris nomen impie [Col. 0429D] blasphemare, vivificae crucis signum, ut oscularetur, oblatum, sacrilego ore conspuere; intemeratam quoque Dei Genitricem ignominiosis non timebat opprobriis lacerare. Ut quid, inquiens, pro me psallitis, vel sacrificiorum hostias offerre tentatis? Ego enim in ipsa flammantis tartari profunda descendi, ibique me meus magister, et dominus Lucifer irrevocabiliter deputavit; coronam plane suam aeream inexstinguibili semper ardore candentem, mihi in capite posuit: ejusdem quoque metalli chlamyde me, qua induebatur ipse, vestivit. Erat autem chlamys tam longa, ut talo tenus flueret; tam ferventer ignita, ut liquefacta guttas emittere videretur. Cumque fratres eum, ut poenitentiam ageret, [Col. 0430A] atque ut occulta sua in medium proferret, unanimiter hortarentur, ille anathematizabat et blasphemabat: et non solum poenitentiae remedium, sed et omnia redemptionis nostrae mysteria ore rabido atque 428 sacrilego condemnabat. Monachi vero ad semper victricia orationis arma pio studio recurrentes, coeperunt, abjectis indumentis, corpora sua scopis allidere, pugnis pectora tundere, psalmodiae atque omnium, quibus valebant, precum generibus insudare. Cunctis itaque fratribus in luctuosis orationibus et jejunio constitutis, ac sub divinae pietatis exspectatione suspensis, tandem supernae virtutis splendor emicuit. Ecce enim desperatus ille, et voragine maris hiantis absorptus, ad superficiem rediit: Dei quippe Salvatoris omnipotentiam laudat, [Col. 0430B] nequissimis Satanae ludificationibus abrenuntiat, crucem adorat, poenitentiam flagitat. Confessus est autem, quia post renuntiationem saeculi, in fornicationem cecidit, quam tamen eotenus nulli penitus per confessionis indicium patefecit. Laudans igitur, et benedicens Deum usque in diem alterum vixit, sicque Creatori suo mirabiliter restitutus, in sancta de hoc saeculo confessione migravit. Sic sic nimirum ternae orationis fructus effloruit, quae videlicet oratio ex ipsis gehennae visceribus praedam rapuit, et de flammarum stipula in structura supernae Hierusalem lapidem vivum posuit. Haec mihi Humbertus archiepiscopus retulit, cujus nimirum verba velut apostolica videntur veritate fundata.
Si ergo ille, qui in monachatu ceciderat, quique de sola sua anima rationem debebat, tam terribili meruit sententia condemnari; qua mente securus est quilibet mei similis indignus episcopus, qui nimirum tot est animarum reus, quot per ejus negligentiam, seu prava exempla depereunt? Cum constet fuisse nonnullos, pro levi etiam quolibet impedimento, episcopali regimine sponte nudatos, ex quibus hic unum sufficiat inseri, quem profecto in ea, quam Cassiodorus de Graeco in Latinum transfert, historia promptum est reperire, cujus hic historiae nuda duntaxat verba conscribimus, ut dubietatis scrupulum ambigentibus auferamus.
Silvanus, inquit, rhetor fuit prius Troili sophistae [Col. 0430D] discipulus, et ad perfectum Christianus, vitamque monachicam diligens. Is enim doctoris pallio uti despexit. Quem post haec Atticus episcopus comprehendens, episcopum Philippopoleos ordinavit. At ille tribus annis in Thracia degens, nec frigora ferre valens, cum haberet corpus valde debile atque subtile, rogavit Atticum ut eum in locum alium constitueret, dicens, non ob aliam causam, nisi propter frigus ea se loca vitare. Cumque alter pro eo fuisset ordinatus, mansit Silvanus Constantinopoli, vitam monachicam perfecte custodiens; tantumque sine ulla fuit arrogantia, ut plerumque in tanta multitudine civitatis cum soleis despectus procederet. Quodam vero tempore praetereunte, Trojanae praesul [Col. 0431A] Ecclesiae moritur, Trojanique venerunt petentes episcoqum. Cumque cogitaret Atticus, quem ordinare deberet, subito contigit ad eum salutandum 429 venire Silvanum. At ille videns eum, mox cogitare cessavit. Tunc ad Silvanum: Non habes, inquit, ulterius occasionem, pro qua ecclesiasticas curas possis effugere. Troja namque non habet frigus, sed ecce apparatus est tuo corpori opportunus a Deo locus; praepara ergo temetipsum, et ad Trojam continuo proficiscere. Migrat ergo Silvanus.
Verum si quis hunc fortasse temeritatis accuset, eumque pro solo frigore commissum regimen contempsisse, atque pro corporis commoditate ad aliud demigrasse condemnet, audiat post haec insigne [Col. 0431B] per eum claruisse miraculum, et sic saltem livido reprehensionis morsu lacerare desinat justum. Sic enim subjungit historia: Quo facto, miraculum quod inter manus ejus accesserit enarrabo. Navis maxima, quae grandes columnas devexit, nuper in littore Trojano fabricabatur; cumque eam ad mare ducere voluissent, multis funibus, atque populo trahente, nullatenus movebatur. Quod dum plurimis diebus ageretur, suspicati sunt navem a daemonio retineri. Tunc ad Silvanum venientes episcopum, rogaverunt eum, ut in eo loco daret orationem, credentes hoc modo [ deest ibi posse, vel aliquid ejusmodi ] trahi navem. At ille humili sermone dicebat se esse peccatorem, asserens hoc opus alicujus esse justi, non suum. Quem dum rogassent, [Col. 0431C] venit ad littus, factaque oratione, tetigit unum funem, jubens ut insisterent operi cum labore. Tunc illis breviter impellentibus, cursim navis ad mare processit. Hoc miraculum reverentiam illius viri cunctos fecit habere provinciales. Enimvero si episcopatum dimittendo, atque ad alium commigrando Silvanus iste peccasset, non in ostensa signi virtute mirabilis, sed reatu potius miserabilis videretur. Virtus ergo miraculi testimonium perhibuit sanctitati. Porro autem, si episcopatum, ut dicitur, nulla licet ratione dimittere, quid est, quod tot sancti pontifices per historiarum passim quaeque volumina reperiuntur de suis se Ecclesiis ad alias transtulisse, cum profecto suas ante relinquerent quam ad reliquas transmigrarent? Quorum plerique [Col. 0431D] cum commissum regimen spernerent, ad aliud se transituros adhuc funditus ignorabant.
Et certe ipsa ratio docet, minus esse cum simpliciter ab episcopatu desistitur, quam cum ex uno ad alium transmigratur. Non igitur ab eo me cohibebit moderna versutia, ad quod venerabilium Patrum cohortantur exempla. Enimvero, si beatus ille Silvanus propter solum corporis frigus episcopatum sine reprehensione deseruit; cur ego, spreto pastorali regimine, transgressionis arguar, qui quotidie curarum saecularium negotiis irretitus, a divini amoris fervore tepesco, et lethiferum torpentis animae frigus incurro? dicente Scriptura: «Sicut frigidam facit cisterna aquam, sic frigidam facit [Col. 0432A] malitia animam (Jer. VI) .» Memini enim saepe me ita divini amoris igne succensum, ut optarem protinus claustra carnis effringere, et quasi de coeno solutus, et carceralibus tenebris, ad aeternitatis lumen medullitus anhelare. Erat enim mihi tunc, sicut per prophetam Dominus pollicetur, cor carneum, sive ut mihi videbatur, cereum (Ezech. XI) . Quod nimirum desiderii coelestis afflatum 430 flamma liquesceret, et uberibus lacrymis flebilia frequenter ora rigaret. Horrebam audire, quanto magis ore proferre, quidquid non provocabat ad Christum, omnesque nugas sive naenias verborum saecularium velut rictus canum, sive morsus serpentium deputabam. Saepe cernebam praesentissimo mentis intuitu Christum clavis affixum, in cruce [Col. 0432B] pendentem, avidusque suspiciebam stillantem supposito ore cruorem. Porro si nitar apicibus tradere quidquid mihi contemplari dabatur, vel de sacratissima nostri Redemptoris humanitate, vel de illa coelestis gloriae inenarrabili specie, ante dies elabitur quam rei series digeratur. Nunc autem durus et saxeus, dum negotiis jugiter exterioribus atteror, in compunctionis intimae lacrymas non resolvor. Enimvero saepe manum meo pectori superpono, et animarum medico quasi purulentum vulnus ostendo, clamitans, et intima supplicatione vociferans: Qui cavernas, inquam, tartareas divinitatis tuae radiis illustrasti, cordis hujus tenebras dimove, ac veritatis tuae luce serenus infulge. Sed clamanti secus viam caeco Jesus aliquando stat (Matth. X; Luc. XVIII.) , lumenque reformat; aliquando pertransit, tanquam desidiose clamantem non audiat; sicque miser caecus in sua nihilominus caecitate perdurat. Ego, ego, proh dolor! tanquam alter Samson (Judic. XVI) septiformis Spiritus sancti dona, quasi septem crines, amisisse me defleo; et effossis oculis non frontis, sed cordis, curarum saecularium molam volvo. Ego ille Sedechias, cui rex Babylonicus prius filios interficiens, bonorum operum fructus abstulit (IV Reg. XXV) : postmodum oculos eruit, dum contemplationis intimae luce privavit. Si igitur sanctus ille vir, Silvanus scilicet, propter solam corporis incommoditatem non cunctatus est dimittere Thraciam: cur ego non deseram pro cavendis tot animae vulneribus Romam? Quanquam [Col. 0432D] et ipsi corpori meo non sit prorsus innoxia, utpote ferax febrium nec vagarum. Unde et tetrastichon hoc olim protulisse me memini:
Interea illud etiam, quod Hildebrando Romanae Ecclesiae archidiacono referente, didicimus, 431 his inserere operae pretium judicamus. Nam cum adhuc subdiaconatus duntaxat fungeretur officio, a Victore papa apocrisiarius ad Gallias destinatus, synodum congregavit, in qua videlicet sex episcopos diversis criminibus involutos, ex apostolicae sedis auctoritate deposuit; inter quos quidam erat episcopus, qui quoniam per simoniacam haeresim ad episcopatus culmen irrepserat, Spiritum sanctum verbis [Col. 0433B] exprimere, quibuscunque tentaret nisibus, non valebat. Et quidem Patrem et Filium expedite satis, ac facile proferebat; ad Spiritum vero sanctum cum pervenisset, mox lingua balbutiens tandem rigida remanebat. Merito siquidem Spiritum sanctum dum emit, amisit; ut qui exclusus erat ab anima, procul esset etiam consequenter a lingua. Hac igitur difficultate convictus, episcopale decarceravit officium. Sed absit ut hunc sanctorum virorum catalogo dignum judicem, qui pro Christi amore pontificales infulas dimiserunt.
Porro autem, quia prudentissimi illius viri semel incidit mentio, aliud etiam insigne quod retulit, etiam si non magnopere ad propositum thema pertineat, non silebo. Nam dum de praediis Ecclesiarum [Col. 0433C] injuste possessis, sub praesentiae vestrae conspectu, venerande papa, in Aretina concionaretur Ecclesia, intulit congruenter exemplum: In Teutonicis, inquit, partibus comes quidam dives ac praepotens, sed quod in illo hominum ordine prodigium est reperiri, bonae opinionis, et innocentis vitae, prout humanum erat de ejus aestimatione judicium, ante decennium fere defunctus est. Post cujus obitum quidam religiosus vir per spiritum ad inferna descendit; praefatumque comitem in supremo gradu cujusdam scalae positum vidit. Aiebat namque, quia scala illa inter stridentes et crepitantis ultrices incendii flammas videbatur erecta, atque ad suscipiendos omnes, qui ex eadem comitum genealogia descenderent, constituta. Erat autem tetrum chaos, [Col. 0433D] et immane barathrum infinite patens, atque in profunda demersum, unde scala producta surgebat. Hoc igitur ordine succendentium sibimet series texebatur, ut cum quis eorum novus accederet, primum interim scalae gradum teneret, is autem qui illic repertus erat, aliique omnes ad proximorum sibi graduum ima descenderent. Cumque alii atque alii ex eodem genere homines post carnis obitum ad praefatam scalam per temporum intervalla confluerent, alii protinus cedentes inevitabilis necessitate judicii ad inferiora migrabant. Plane dum vir qui haec contemplabatur, causam hujus horrendae damnationis inquireret, et praesertim cur ille comes sui temporis puniretur, qui tam juste, tam decenter, [Col. 0434A] tam honeste vixisset, audivit: Quia propter quamdam praedii possessionem Metensis Ecclesiae, quam beato Stephano proavus ejus abstulerat, cui videlicet iste jam decimus in haereditate successit, omnes isti non diverso supplicio deputati sunt; et sicut eos ad peccandum non dispar avaritiae culpa conjunxit, ita nihilominus ad perferendas atrocis poenas incendii commune supplicium copulavit.
Hoc ecclesiastici juris injusti possessores advertant 432 et subtiliter caveant, ne dum se redditibus satiant alienis, edaces postmodum flammas depascant medullis suis. Quia igitur nos non tam districtae scribentium regulae quam aedificationi fraternae cupimus deservire, rem velut ab intentione propositi operis extraneam apposuimus; ut quodammodo [Col. 0434B] fluctivagum quid, ne oblivio funditus raperet, styli funiculo stringeremus. Nam cum quis piscaturus egreditur, si casus attulerit feram repente vel volucrem, capit, etiamsi nil de venatione, vel aucupio proposuerit. Praeterea, ut nostris assertionibus etiam evangelica non desit auctoritas, Salvator noster cum domum principis synagogae, filiam ejus resuscitaturus aggreditur, mulieri fluxum sanguinis patienti (Matth. IX) , velut absque ea quam coeperat, intentione medetur. Quid igitur mirum, si scribentes aliquando quod coeptum est intermittimus, nec omittimus; illud videlicet inserentes, quod nihilominus ad aedificationem pertinere sentimus? Quanquam et hoc a nostro proposito non abhorreat, quia si ille propter unam Ecclesiae possessiunculam [Col. 0434C] periit; quid de illo sentiendum est, qui sub nomine episcopi totam Ecclesiam, cum indigne praesideat, non dimittit? Jam itaque post diverticulum, ad propositum revertamur.
Quid etiam de beato Milesio martyre in Tripartita referatur historia non silebo; quod nimirum, ut uberiorem legentibus praebeat fidem, eosdem apices styli currentis apponam. Tunc etiam, ait, episcopus, Milesius nomine, martyrio coronatus est. Qui primum quidem militabat apud Persas, postea vero relicta militia, conversationem zelatus est apostolicam. Dicitur enim, quia dum in civitate Persica episcopus fuerit ordinatus, multa saepe sit passus, et plagatus, atque tractus, sed virili mente cuncta sustinuit. Cumque nulli potuisset illic suadere ut [Col. 0434D] Christianus fieret, graviter ferens, maledixit civitati, et exinde discessit. Post paucum vero tempus primatibus ejusdem loci in regem peccantibus, superveniens exercitus cum trecentis elephantis civitatem subvertit, et velut desolatam regionem arantes seminibus tradiderunt. Milesius autem episcopus solummodo peram circumferens quae sacrum codicem evangeliorum habebat, perrexit orationem facturus ad Hierosolymam, et inde in Aegyptum, ut videret monachos ibidem conversantes. Qualis igitur iste sanctus, et miraculorum fuerit operator, Syri sunt testes qui ejus actus vitamque scripserunt. Ecce hic, qui commissi regiminis jura postposuit, non modo nullum reatus crimen incurrit, ultro [Col. 0435A] etiam ut miraculorum virtutes operaretur obtinuit.
Sane dum historiarum latitudinem tanquam coeli faciem curioso perlustramus intuitu, beatus Arnulphus, Ecclesiae videlicet Metensis episcopus, velut aureum nobis sidus occurrit; qui et ignorantiae nostrae tenebras per exempli sui radios abigit, et nostris allegationibus inexpugnabiliter 433 robur attribuit, atque omnem super hoc capitulo nodum dubietatis absolvit. Hic profecto, sicut veridica fratrum relatione didicimus, qui descriptam ejus se lectitasse testantur historiam, in Lotharico regno non procul a Flandria, ducatus [Col. 0435B] gerebat officium. Hic praeterea Pippini pater, et Caroli magni regum avus fuit. Cumque divini Spiritus ardore succensus, uxoris affectus filiorumque postponeret, ac mundanae gloriae pompas glorifica Christi paupertate mutaret, ad eremum properans, contigit ut per fluvium, qui Mosella dicitur, transitum viator haberet. Sed cum jam medium fere superjecti pontis attingeret, ubi torrentis alveus profundior decurrebat, illic annulum suum sub hac foederis conditione projecit. Cum ego, inquit, annulum hunc recepero de spumosis fluctibus erutum, tunc me procul dubio confidam omnium peccatorum meorum nexibus absolutum; moxque eremum petiit, ubi non parvo tempore sibi ac mundo mortuus vixit. Interea, defuncto, qui tunc fuerat, Ecclesiae Metensis antistite, [Col. 0435C] beatum Arnulphum ad pastoralis jura regiminis dispensatio divina provexit; dumque esu carnium, prout in eremo desueverat, in Ecclesia nihilominus abstineret, piscis aliquando sibi elatus est in xenium, quem coquus exenterans, in ilibus ejus annulum reperit, eumque mox domino suo laetabundus offerre curavit. Quem beatus episcopus ut aspexit, illico recognovit: et non tam vibrantis metalli miratus est venam, quam quia propitiatione divina reatus sui consecutus est veniam; quodque vim admirationis exaggerat, bidui iter est a ponte unde projectus est annulus usque ad locum ubi piscis venerabili fuit episcopo praesentatus. Tunc vir Dei quo a peccatis est absolutus, hinc magis est sub divino terrore constrictus: et eo se arbitratur amplius debitorem, quo [Col. 0435D] circa se videt majorem supernae clementiae bonitatem. Eligens igitur sibimet successorem, rursus eremum petiit, ibique pastorali cura deposita, usque ad felicem obitum vixit. Insignis itaque vir quod fecit, nos utique ut faceremus edocuit.
Praeterea vix adhuc quindecim emensi sunt dies, ex quo vidi Farnulphum venerabilem virum sponte sua ecclesiastici regiminis administratione nudatum. In cisterna siquidem Apula civitate cathedram obtinuerat, quam reliquit, ac duobus ferreis circulis non parvi ponderis pectus, ventremque constrinxit, quibus affligi fere jam a septennio non cessavit; vino vel nunquam, vel raro utitur, crebris quoque jejuniis maceratur. Hic tantus vir ad abrenuntiationem [Col. 0436A] episcopatus non me minus exhortatus est verbo quam provocabat exemplo.
Porro autem Hildulphus Treverensis archiepiscopus, quantae sanctitatis, quamque mirificae vitae vir fuerit, spatiosus Occidens non ignorat. Qui nimirum, ut gestorum illius testatur historia, Jacob Leuchae urbis, quae nunc Tullus vocatur, obsecravit episcopum, ut sibi congruum ad habitandum provideret solitudinis locum. Prius itaque sibi successorem elegit, deinde monasterium construens, per monasticae disciplinae lineam districtus incessit. Ubi nimirum tot per eum facta miracula luce clarius 434 perhibent, quia vir domini episcopatum dimittens, non modo reatus maculam non incurrit, verum etiam Deo suavitatis sacrificium obtulit.
[Col. 0436B] Quid referam Deodatum supernae sanctitatis virum, ejusdem scilicet Ecclesiae Treverensis episcopum? Quia, sicut authentica tradit historia, a Girbaldo ejusdem Leuchae sanctissimo praesule in saltu Vosagi locum obtinuit, in quo renuntians saeculo, laudabiliter conversatus, monasteria statuit atque post diutinam in Christi agone militiam vitae senatum laureatus intravit.
Quid Gondebertum, praeclarissimum videlicet archiepiscopum Senonum? Hic plane coelesti desiderio aestuans, commissam dimisit Ecclesiam, et in loco qui Grandiavium dicitur coenobium Senonense construxit, quod scilicet ex relictae Ecclesiae vocabulo denominavit. Decreveram quidem vicenarium non excedere numerum, sed quod prae oculis est, [Col. 0436C] latere non patior.
Postremo igitur, ut omissis caeteris, ad domesticum recurramus exemplum. Lambertus venerandae memoriae, qui ante vos Florentinae praesul Ecclesiae tertius praefuit, spreto pontificatus officio, monasticae disciplinae subjecit. Cujus nimirum quam splendida fama ora hominum compleat, quam suavis odor opinionis mentium nares aspergat, vestrae quoque beatitudinis sublimitas non ignorat.
Beatus quoque Nonnus martyr, qui et Hippolytus, memoriae nostrae non praetereundus occurrit. Qui nimirum postquam triginta millia Saracenorum ad Christi fidem efficacissima praedicatione convertit, postquam beatam quoque Pelagiam de lupanaribus ad Ecclesiae pudicitiam provocavit, postquam denique [Col. 0436D] nonnullos sanctarum expositionum libros luculenter explicuit, tandem episcopatum deseruit; de Antiochenis partibus, unde erat oriundus, abscessit, Romanos fines appetiit. Cumque beata Aurea apud Ostiam civitatem, saxo cervicibus alligato, in marinis fluctibus martyrium consummasset, B. Nonnus sanctum cadaver pia devotione collegit, et cum omni diligentia tumulavit. Quem mox idem persecutor, qui dicebatur Ulpius, juxta Tiberis alveum in foveam aquis plenam mergi praecepit, cujus postmodum corpus, consummato triumphali martyrio, in civitate quae Portus dicitur Christiana devotio sepelivit. Illico audita est vox velut infantium, per unam fere horam clamantium, Deo gratias. Qui ergo talem vitae [Col. 0437A] meruit clausulam, liquido patuit, quia episcopatum deserens coram Deo non incurrit offensam.
Nostris quoque temporibus Pennensis episcopus pontificalem cathedram sponte deseruit, seseque illi qui sibi successit sincera admodum devotione substravit. Nam et ipse mihi successor ejus retulit, tanta illum sibimet obedientia et humilitate subjectum, ac si se nunquam meminerit super aliquos obtinuisse primatum.
Nostra nihilominus aetate Liutulphus Callensis episcopus episcopali se dignitate dejecit, successori, qui nunc superest, Ecclesiam tradidit; sicque sibi, si tamen non defuit animus, liberam facultatem ad agendam poenitentiam 435 procuravit. Felix scilicet ille, qui sic conditionem vitae suae in hac mortalitate [Col. 0437B] disponit, ut ei liceat poenitendo plangere quod deliquit. Felix, inquam, qui procul a se providus abjicit quidquid illud est quod in viam sibi veritatis obsistit. Quidquid enim in hac vita commisimus, aut hic juxta peccati mensuram per flagella corrigitur, aut futuris procul dubio suppliciis reservatur.
Quocirca non abs re est, si quod fida fratrum relatione cognovimus, hic etiam breviter inseramus. In monasterio namque, quod Clivus Scauri dicitur, quodque beatus Gregorius infra Romanae urbis moenia condidit, puer quidam a parentibus, ut Deo deinceps [Col. 0437C] militaret, oblatus est. Qui postmodum cum jam adolesceret, de monasterio egressus ad saeculum rediit, uxoremque sibi nuptiali foedere copulavit: deinde cum jam ad juvenilem pervenisset aetatem, divina sententia repente est percussus in gutture, coepitque ingravescente languoris molestia morti propinquare: tandem male fugitivus, ut ad monasterium reportaretur, expetiit; ibique poenitudinem de suis pravitatibus, habitumque monachatus accepit. Cumque uxor ejus cum nonnullis aliis lecto jacentis assisteret, coepit ille graviter gemere, ululatus emittere; et tanquam phrenesim pateretur, inordinata vociferatione garrire. Percunctantibus autem eis, cur non ille quiesceret: Nonne, inquit, cernitis beatum Andream apostolum, sanctumque Gregorium [Col. 0437D] acerrimis me suis verberibus unanimiter flagellantes? Ululans itaque rursus, ac flebiles voces emittens, paululum respirabat, atque dicebat: Modo me verberaverunt, propterea quia monasterium dimisi uxoremque suscepi. Iterumque post fletus atque rugitus, ad momentum quiescens, aiebat: Modo me castigaverunt, quia pauperibus mendicantibus, maximeque Scotigenis, non modo nihil dedi, sed eos etiam, quod flagitiosum est, frequenter irrisi. Rursus ingeminans stridores et gemitus, asserebat quoniam sex nummos a quadam vidua paupercula mutuos accepi, et reddere nolui; quot pedum passibus illa laboravit, dum eos ad me veniendo requireret, tot ergo nunc ictus de sanctorum manibus pertuli, [Col. 0438A] dum me pariter verberarent. Ut sciatis autem quia non mentior, perendie hora sexta de hoc saeculo migraturus sum.
Erat porro tunc sexta feria; nocte vero, qua Dominicus illucescebat dies, qui dicitur de Ramis palmarum, de lecto, cunctis mirantibus, non segnis exsiliens, scapulare atque cilicium quae juxta se erant repente corripuit, moxque ecclesiam beati Andreae attonitus ac festinus intravit: ubi strato compositus, his qui aderant fratribus ait: Ecce sanctorum verberibus flagellatus, ita de corpore purificatus egredior, sicut ex fonte baptismatis mundus exivi. Inter missarum igitur sacrosacta solemnia, Dominica vix passione perlecta, hora 436 qua praedixerat, Deo spiritum reddidit. Nudato autem ad lavandum ex [Col. 0438B] more cadavere, sic vibices ac stigmata in ejus membris undique videbantur, ac si corpus ejus materialibus fuisset virgis allisum.
Sed quid mirum, si sancti Dei, qui judicaturi sunt mundum, in homine qui rationis erat capax, insecuti sunt culpam, quandoquidem et de bruto animali, ut ibidem didicimus, expetiere vindictam? Nam in eodem monasterio crypta est, quae B. Gregorii dicitur, ubi videlicet et fons ejus perspicuis ac frigidis redundat aquis, unde bibebat, et lapideum cubile adhuc cernitur, ubi aestivo tempore quiescebat, Quam aliquando cryptam praegnans canicula casu ingressa est, sive ut aestuans biberet, sive potius ut eo loci parturiret. Sed necdum ad aquas usque pertingens, mox ut praefato lectulo propinquavit, moriens [Col. 0438C] corruit. Quanta ergo formidine pensanda sunt homini divina judicia, quando et in animalia ratione carentia tam terribilem Deus exerit disciplinam? Si enim ne simplicem quidem aquam hujus sancti loci noluit omnipotens Deus ut insons canicula tangeret, qua putamus molestia tolerat, cum perversus quilibet ad percipiendum corpus ejus et sanguinem sacris altaribus appropinquat? Sed cum pravus quisque Deum reprobis suis actibus exacerbat, et stimulat, non illi protinus irrogat patientia divina vindictam, quem tamen perpetuam reservat ad poenam.
Porro dum styli hujus exaro dictator articulum, [Col. 0438D] ecce Desiderius religiosus Casinensis monasterii abbas accedit. Qui nimirum, sicut beato Danieli cognatione jungitur nominis, sic eum ab illo non separat assertio veritatis. Hic itaque mihi aliquid narrat, quod ipsa ratio persuadet ut scribam. Servus, inquit, Dei Neapolitanae regionis in praerupta rupe, juxta viam publicam solitarius habitabat. Qui nimirum dum nocturno tempore psalleret, et fenestram cellulae horarum explorator aperiret, ecce videt multos nigros homines tanquam Aethiopes iter carpere, et longo tractu onustos feno sagmarios comminare. Cumque eos curiosus inquireret, qui essent, cujusque rei gratia haec jumentorum pabula devectarent: Maligni, inquiunt, spiritus sumus, et paramus non pabula [Col. 0439A] pecoribus alendis, sed fomenta potius ignium hominibus comburendis. Praestolamur enim in proximo principem Capuae Pandulphum, qui jam decumbit; et Joannem magistrum militum Neapolitanae civitatis, qui adhuc incolumis vivit. Illico vir Dei praefatum Joannem impiger adiit, quae viderat quaeque audierat fideliter cuncta narravit. Per idem tempus imperator Otto secundus, adversus Saracenos praeliaturus, Calabriam festinabat. His igitur auditis, Joannes ait: Modo nos necesse est imperatori reverenter occurrere, et cum eo simul de hujus terrae statu provida consideratione tractare. Porro post imperatoris abscessum spondeo 437 quoniam et saeculum deseram, et monachi ordinis habitum sumam.
Ut autem probaret utrum verum esset quod ille [Col. 0439B] narrabat, nuntium protinus ad moenia Capuana direxit, qui veniens Pandulphum jam mortuum reperit. Ipse quoque magister militum Joannes, antequam illas partes imperator attingeret, vix diebus quindecim supervixit. Quo mortuo mons Vesuvius, unde videlicet gehenna frequenter eructat, in flammas erupit; ut liquido probaretur quia fenum quod a daemonibus parabatur, nil aliud fuit nisi ignis trucis incendii, qui pravis ac reprobis hominibus debebatur. Nam quandocunque in illis partibus reprobus dives moritur, ignis erumpere de praedicto monte videtur, tantaque sulphureae resinae congeries ex ipso Vesuvio protinus fluit, ut torrentem faciat, atque decurrente impetu in mare descendat. Ubi scilicet corporaliter videri potest, quod in [Col. 0439C] Apocalypsi Joannis de reprobis dicitur: «Quia pars illorum erit in stagno ardenti igne, et sulphure, quod est mors secunda (Apoc. XIX, 20) .»
Enimvero et Salernitanus princeps illius videlicet Guaimarii aeque principis, qui ante non plurimos annos pro multis violentiis atque tyrannicis oppressionibus suorum gladiis interemptus est, avus, cum procul aspexisset quadam die de praedicto monte Vesuvio piceas atque sulphureas repente flammas erumpere, protinus ait: Procul dubio sceleratus aliquis dives in proximo moriturus est atque ad inferos descensurus. Sed, o caeca mens reprobi hominis, imo terribile super nos judicium Conditoris! superveniente siquidem proxima nocte, dum securus cum meretrice concumberet, expiravit. [Col. 0439D] Quem illa, ut postmodum referebat, quid contigisset ignorans, diutius pertulit, et vix tandem a se non hominem, sed cadaver exanime prostituta, dejecit.
Quidam praeterea in Neapolitanis partibus presbyter volens certius, quod non licebat, addiscere, illuc, ubi gehennale barathrum ferventius eructabat, praesumptoria decrevit audacia propinquare. Missarum igitur solemnia celebravit, sicque infulatus, velut armatus, iter arripuit: sed dum ultra quam solebant homines temerarius accessit, redire non valens postmodum non apparuit.
[Col. 0440A] Alius quoque presbyter matrem suam Beneventi reliquerat aegrotantem, cumque per Neapolitanos fines domino suo comitatum praeberet, exundantibus flammis intendens, clamorem lugentis audivit, quem suae matris esse procul dubio recognovit. Notavit horam, et tunc evidentissime comperit matrem fuisse defunctam.
Ut igitur ad superiora redeamus, sufficiat jam bis duodenos sanctos enumerasse pontifices, qui divini amoris igne ferventes ab ecclesiastica decreverunt administratione desistere, ut terrenis actibus expediti, Deo possent arctius atque familiarius inhaerere. Hi nimirum venerandi 438 praesules, tanquam revera viginti quatuor seniores, procidunt ante Sedentem in throno, et adorant viventem in saecula [Col. 0440B] saeculorum, mittentes coronas suas ante thronum Domini (Apoc. IV) . Coronas nempe suas ante Domini thronum mittunt, dum ornamenta propriae dignitatis pro ejus amore deponunt. Ad eorum quoque similitudinem phialas aureas habent plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum; quia, ut puriores Deo valeant orationes in odorem suavitatis offerre, cunctis se mundi hujus student actibus segregare.
Plane nisi longioris styli fastidium devitarem, beatum quoque Athanasium his non inconvenienter apponerem. Qui videlicet sub Ariano rege Constantio Ecclesiam deferens, ergastulo se cujusdam sanctae mulieris immersit, ibique geminato triennio, praeter cohabitatricem suam, cunctis ignotus mortalibus latuit. Poteram et beatissimum his connumerare [Col. 0440C] Martinum; qui jus episcopalis officii velut ex quadam parte deseruit, dum tribus fere lustris ante obitum suum, ut Deo familiarius viveret, a conciliis se synodalibus funditus absentavit.
Beatum quoque Gaudiosum non incongrue superadderem, qui dum Abitunensis Ecclesiae, quae videlicet Africanae dioecesis est, cathedram obtineret, Wandalis Africam devastantibus, cum S. Quodvultdeo ac caeteris praesulibus fugit, et in Parthenope civitate monasterium condidit. Si ergo ille fugit ut Wandalorum evaderet gladios, quanto magis ego laqueos aeternae mortis effugere debeo?
Sergius etiam metropolita Damasci non inconvenienter his posset annecti, qui Ecclesiam suam pro Christi amore deseruit, et Romam peregrinus advenit; [Col. 0440D] reperiensque beatorum Bonifacii et Alexii basilicam sacerdotalibus pene officiis destitutam, Benedictum Romanae sedis antistitem adiit, atque ut se monasterialem ibi permitteret regulam constituere, precibus impetravit. Ubi nimirum longo post tempore religiose degens vitam finivit.
Beatus quoque Gregorius, sicut in registri ejus reperitur Historia, tribus episcopis primae scilicet Justinianae, Ariminensi, et tertio cuidam pro sola capitis aegritudine, suas deserendi Ecclesias liberam facultatem dedit eisque reservato de relictis Ecclesiis necessario stipendio, successores substituere non negavit. Quod videlicet qui epistolas Anatolio Constantinopolitano subdiacono, Mariniano Ravennati [Col. 0441A] atque Aetherio, episcopis missas legerit, dubitare non poterit.
Ecce dum illis viginti quatuor episcopis, quos superius enumeravimus, tres istos, qui auctore B. Gregorio, suas dimiserunt Ecclesias, copulamus: beatos praeterea Gaudiosum atque Quodvultdeum, Sergium quoque Damascenum metropolitam his omnibus superaddimus, triginta procul dubio, qui pro divino amore suis renuntiaverunt sedibus, episcopos 439 invenimus. Dicat mihi perscrutator veterum, dicat historiarum, vel annalium quilibet indagator, tot sanctis patribus pastolarem custodiam [Col. 0441B] deserentibus quis unquam apostolicae sedis pontifex obstitit? Quis eorum quemlibet vel per legationis apices reprehendit, vel per synodalem sententiam condemnavit? Dicat, inquam, vel cum nullatenus possit invenire quid asserat, procacem linguam suam dentibus mordeat, non me injustis detractionibus rodat.
An non et minor Benedictus papa [Col. 0441D] Hujus nominis nonus. , quem supra retulimus, apostolici se culminis administratione privavit, successoremque sibi Gregorium [Col. 0442D] Hujus nominis sextum. , qui Gratianus dicebatur, in Romana sede constituit? Super quibus praesente Henrico imperatore, cum disceptaret postmodum synodale concilium, quia venalitas intervenerat, depositus est qui suscepit; non excommunicatus est qui deseruit.
[Col. 0441C] Porro autem et B. Benedictum instar magni cujusdam pontificis, possumus ad exemplum imitationis inducere, qui videlicet commissum non ambigitur regimen dimisisse.
Leo quoque Nonantulanus abbas ad memoriam rediit, qui dum clericalem adhuc speciem gereret, jamque devotione peracta, ab Hierosolymis remeasset, sic vitam suam instituit, ut nil aliud praeter unum duntaxat asinum possideret. Cum hoc quotidie saltus, et pascua circumquaque perlustrans, materias congerebat, quibus ad requisita naturae necessaria fratribus anitergia ministraret. Peracto itaque glorifico hujusmodi opere manuum, psalterioque cum ipsa simul exercitatione decurso, protinus [Col. 0441D] ad offerenda Deo sacra mysteria non sine [Col. 0442A] multis lacrymis sanctus presbyter accedebat. Postmodum vero ad monasterii regimen violenter attractus, aiebat, (quod infelix frequenter et ipse deploro) Jesum, inquiens, per pedes tenui, et nunc miser et caecus saeculi molas volvo. Vixque peracto biennio, in manu Ottonis, qui tunc imperii sceptra regebat, pastoralem 440 baculum reddidit: deinde apud sanctum Bonifacium intra Romana moenia perseverans, ex omni, quod sibi vitae hujus residuum fuit, nil aliud, quam aeternae vitae sibi stipendia procuravit. Ad cujus postmodum sepulturam caecus veniens, luci pristinae asseritur restitutus.
Verum ne copia deficiente pontificum, ad exempla minus congrua convolasse notemur abbatum, ut non diversum nomen apponam, Leo Ravennas [Col. 0442B] archiepiscopus, mox ut paralysis ejus ora constrinxit, cathedram sprevit, sicque privatus fere quadriennio supervixit. Cui videlicet Fridericus, tertio Ottone feliciter imperante, successit, eique non inopes, quibus aleretur, possessiones Ecclesiae delegavit.
Horum igitur, aliorumque Patrum auctoritate suffultus, episcopatui simul et monasteriis in sanctis manibus vestris irretractabiliter abrenuntio, omneque jus a me movendae in posterum quaestionis ac repetitionis abscindo; et quia pro innumeris peccatis meis non sum dignus in ecclesiastica dignitate persistere, det mihi divina misericordia per sanctas orationes vestras, venerabilis pater, eo ipso vitae quod restat in luctu et poenitentia permanere. [Col. 0442C] Confiteor enim, quia criminosus simul et vitiosus ad honorem hunc, et non sine reprehensione perveni, et in eo reprehensibiliter vixi: ideoque mihi tutum visum est, ut ipse me potius sponte deponerem, quam ante tribunal tremendi judicis in conspectu omnium angelorum et hominum, depositionis sententiam sub aeterna damnatione subirem. Sed jam ista sufficiant: Omnipotens Deus, qui incomprehensibili dispensationis suae consilio, et me ab obtinendi regiminis ambitione dejecit, et vos ad ecclesiastici culminis summa provexit, sancto cordi vestro cujus est inhabitator, inspiret talia mihi per sacras litteras mandata dirigere, quae meis votis meisque valeant desideriis concordare.
[Col. 0442D] Sit nomen Domini benedictum.
Apologeticus ob dimissum episcopatum
Excusat se B. Petrus Dam. apud pontificem, quod tenuitatis suae sibi conscius, episcopatu se abdicarit; ne quis autem illi hoc inconstantiae ascriberet (non enim licet semel susceptum deponere regimen), breviter respondet, et multorum Patrum exemplis, qui delato episcopatu uti noluerunt, ostendit magis tutum cepisse consilium tanto onere se levandi: rem praeterea arduam, maximeque laboriosam aliis praeesse, et episcopatus fungi munere declarat.
[Col. 0441D] Dilectissimis apostolicae sedis electo, et virga Assur HILDEBRANDO, PETRUS peccator monachus servitutem.
[Col. 0442D] Ferunt, qui in rimandis rerum desudavere naturis, hoc lyncibus naturaliter insitum, quia cum post [Col. 0443A] terga respiciunt, protinus illum qui praecesserit obliviscuntur. Continuo videlicet, et mens simul perdit quae oculus videre desierit. Et cum haec bellua tanto visus acumine ferarum genus omne praecellat, ut et lapideos penetrare parietes valeat, hoc laborat vitio; quia quodcunque illud est, a quo semel oculos avertit, ad memoriam postmodum non reducit. Quorum videlicet animalium quamdam vobis esse similitudinem dicerem, nisi me magnitudinis vestrae reverentia prohiberet. Mirum est enim, quia tam acuta prudentia, imo, quod longe gloriosius est, tam sincera et ferventissima charitas, quae me suscipit affectuose praesentem, nunquam sive per stylum, sive per verbum visitare dignetur absentem. Porro quoniam a vobis scripta non mereor, si mihi cum [Col. 0443B] aliis negotium ageretur, dicerem; quia illa, quam Apostolus dicit, charitatis epistola, non est apud vos in tabulis cordis carnalibus scripta (II Cor. III) , sed imis, ut aiunt, ceris erasa. Sed dum attendo quid loquar, considerandum est nihilominus quibus loquar. Quapropter dum uti loquendi libertate non audeo, ori digitum superpono. Querela igitur expostulationis hucusque producta, in quod propensius scatet animus, breviter inferam.
Benedicta omnipotens dispensatio conditoris, quia ad vos nuper ascendens duorum episcopatuum, unius regendi, alterius visitandi mole depressus, praerupta [Col. 0443C] Alpium juga transmisi, moxque sarcina tribulationis abjecta, exoneratus et liber, ad dilectam solitudinem tanquam fugitivus postliminio repedavi. Libet itaque sub quadam mentis energia, quasi diu stipitibus attritos agitare pedes, durisque catenis edomitas sublevare cervices, illudque propheticum alacriter decantare: «Dirupisti, Domine, vincula mea: tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV, 17) .» Nostis plane, tumque tenetis haec in me projecta fuisse onera, non suscepta; et, ut ita loquar, retiaculum non ingressus sum, sed violenter opertus. Quapropter occasione nacta, pondus libenter abjeci, quod ultroneus ante non subii. Et quia vos apostolica sedes, vos Romana estis Ecclesia, ad deponendum reddendumque quod bajulare nequiveram, integrum mihi visum [Col. 0443D] est non adire fabricam lapidum; sed eos potius, in quibus viget ipsius Ecclesiae sacramentum. Sub persecutione quippe Judaica ubicunque erant apostoli illic esse primitiva dicebatur Ecclesia. Nunc etiam cum Simon ille, veternosus videlicet trapezita, malleos et incudem reparat, cum Romanam urbem velut officinam sibi per monetarios pestiferae negotiationis usurpat, quo vos Petrus vobiscum fugiens attrahit, illic esse Romanam Ecclesiam omnibus indubitanter ostendit. Unde 443 ego cum ecclesiasticum vobis regimen renuntiare disposui, non erravi; quia Romanae, quae vos estis Ecclesiae, quod suum erat [Col. 0444A] digne restitui: et ut vobis me confessum esse confitear, pro hac refutatione centum annorum poenitentia mihi est consequenter injuncta; per illa nimirum remedia, quae monasticis sunt regulis instituta. Quod si parum videtur, vos etiam superaddite: ultro etiam et carcerali, si placet, custodiae mancipate. Post tot quippe vagationis et noxiae libertatis excessus, quid restat, nisi ut me religationis atque silentii censura coerceat? Sed hic forte blandus ille tyrannus, qui mihi Neroniana semper pietate condoluit, qui me colaphizando demulsit, qui me certe aquilino, ut ita loquar, ungue palpavit, hanc querulus erumpet in vocem: Ecce latibulum petit, et sub colore poenitentiae, Romae subterfugere quaerit accessum; lucrari machinatur de inobedientia otium, et caeteris in bella [Col. 0444B] ruentibus hic sibi degeneris umbrae quaerit opacum [Col. 0443] Hildebrandum S. R. E. Archid. tacite intelligit. . Sed hoc ego sancto Satanae meo respondeo, quod filii Ruben et Gad Moysi ductori suo respondisse noscuntur: «Nos, inquiunt, armati, et accincti pergemus ad praelium ante filios Israel, donec introducamus eos ad loca sua; parvuli nostri, et quidquid habere possumus erunt in urbibus muratis propter habitatorum insidias; non revertemur in domos nostras usquequo possideant filii Israel haereditatem suam, nec quidquam quaeremus trans Jordanem, quia jam habemus possessionem nostram in orientali ejus plaga (Num. XXXI) .» Hoc itaque modo comitaturus quidem vos, arma corripio, sed vobis duce Christo, post bella victoribus, mox recedo. Hoc igitur dicam electo Domini, quod Berzelai quoque [Col. 0444C] Galaatides descendens de Rogelim David locutus est regi: «Paululum procedam famulus tuus ab Jordane tecum; obsecro ut revertar servus tuus, et moriar in civitate mea (II Reg. XIX) .»
Hic mihi fortassis objicitur, semel acceptum dimitti regimen non licere. Ad quod breviter dico quod sentio; quia plerique pontificatus jura non deserunt, et de sinistris sunt: quotquot autem legimus recta intentione dimisisse, certa spes est eos de aeterna cum Christo societate gaudere. Neque hoc dicimus, ut passim deseri episcopatum liceat, nisi videlicet id fieri necessitas magna compellat. Enimvero beatus Valerius dum sibi providet successorem, magnum [Col. 0444D] Augustinum Hipponensi Ecclesiae inthronizat antistitem. Lucidus Ficoclensis episcopus dum propinquum sibimet obitum imminere cognoscit, ad coenobialis portum convolat ordinis, ac sacerdotalis infulas dignitatis monachicis mutat induviis: et ut noveris quid sibi conversio ista contulerit, sicut authentica Registri testatur historia, sub ipso migrantis obitu Spiritus sancti gratia laetissimo relucebat in vultu. Cui nimirum et antequam moreretur, beatus apostolus Andreas apparuit; et qua hora migraturus esset ex corpore, nuntiavit.
444 Quid beatum Adelbertum martyrem dicam? [Col. 0445A] Qui nimirum quoniam Bohemiensis Ecclesiae postposuit cathedram, monachum induens, triumphalem martyrii meruit invenire coronam? Utque ex industria de caeteris sileam, quidam sanctus poenitens, cujus me ad praesens vocabulum fugit, jam ante septennium fere episcopatu dimisso, tandem angelo visitante praecipitur, ut ad episcopatum redeat; sed recusat, donec admonente eodem angelo, beatus advenit sub celeritate Remigius. Sic itaque ne deceptio potuisset forte subripere, etiam tuta formidans, humano cessit imperio, qui ad angelicum prius oraculum rigidus stetit.
Episcopus etiam ille Sabinensis, qui solium pontificale deseruit, et Farfense monasterium, contempta sacerdotali dignitate, construxit, quam nobilis in [Col. 0445B] Christo vir fuerit testis est antiqua traditio, quae sanctitatis ejus insignia celebrat; testis moderna devotio, quae piam ejus memoriam in benedictione frequentat. Quanti scilicet et prius et postmodum in cadem sede usque ad vitae terminum perdurarunt, et tam operosum fructum Deo nullatenus attulerunt.
Nec te, felix Bonite, praeteream, qui hac duntaxat occasione percepta, quoniam de manu regis, laici videlicet hominis, traditionem Ecclesiae te suscepisse contigerat, cathedram contempsisti, atque ad remotioris vitae custodiam te protinus contulisti. Quid, rogo, iste faceret, si tormenta, quibus nostri cruciantur episcopi, et ipse perferret? Si scutatorum et lanceatorum turmae post equitantis terga confluerent? [Col. 0445C] Si eum tanquam gentilis militiae ducem in procinctu positum armati undique manipuli constiparent? Et quem decuerat reverentur incedere cum choro psallentium, audire cogeretur hinc inde perstrepentium tinnitus armorum? Unde fit, ut modo pontificem non comitentur, ut dignum est, diversi clericorum ordines; sed castra potius, et armati telis vibrantibus bellatores. Pensemus etiam quale hoc sit, quia haec nonnulli et inviti perferunt; et tamen eos, quos tolerant, praediis ac facultatibus Ecclesiae, velint nolint, charius emunt. Quotidie regales epulae, quotidie apparatus, quotidie nuptiale convivium, et unde refrigerare debuerant indigentes, rubentium tabularum recreant gestatores. Et cum episcopus dispensator, et promus debeat esse pauperum, [Col. 0445D] ad eorum mensam affluentibus deliciis, alieni ructant; cum et illi, quorum est tota substantia, procul exclusi, famis inopia contabescant.
Inter omnia porro haec mala illud excedit, et diabolicam propemodum videtur aequare nequitiam, quia praediis in militiam profligatis, omnique possessione terrarum, insuper etiam et decimae, ac plebes adduntur in beneficium saecularibus. Quae profecto liberalitas inhonesta, et indigentibus adimit unde vivant; et dioecesanos etiam deterret, ut decimas [Col. 0446A] non persolvant. Una scilicet res et illis subtrahit 445 corporale subsidium, et istis periculum providet animarum. Quod totum in male munifici caput redundare, nulli dubium est; si tamen eum ad hoc propria vanitas trahat, non necessitas antiqua compellat. Et quidem plurima suppetunt, quae de episcoporum multiplicibus aerumnis apponerem, nisi me epistolaris compendii regula prohiberet.
Sed, o facinus! adeo me sola sedes apostolica cruciat, ut ab his omnibus me dicendis avertat. In qua nimirum sede, cum admirari soleamus reverendae majestatis antistitem, nunc despicabilis personae cernimus Mintionem [Col. 0445D] Cadaloum intelligit. . Haec venerabilis ille vir expertus fuerat, Petrus videlicet Apsarensis [Col. 0446B] [Ausarensis uti in sup. op. corr. ] episcopus; qui episcopatum dimisit, et de Sclavonico regno Italiam navigans, littoribus Anconitanae urbis applicuit. Hic mihi, dum totius circa se regni reverentiam conquestus exponeret, ac molestae inquietudinis taedia numeraret, inter caetera unum intulit, quod vos latere non patior. Quidam, inquit, degener quidem moribus, sed majorum titulis insignitus, sui generis consanguineam nuptiali sibi foedere copulavit. Quid plura? Prohibitus perstitit, excommunicatus adhaesit, totumque ecclesiasticae censurae vigorem, nugarum puerilium fabulas deputavit. Cui certe hoc ad divinae indignationis indicium contigit, ut panes de nuptialibus mensis in plateas ante canum ora projecti minime tangerentur. Insuper, o divinae animadversionis [Col. 0446C] pavenda severitas! dum rigidus stat, dum praeceptis se sacerdotalibus non humiliat, qui vigilare sibimet ad salutem noluit, in cubiculo dormientem repente de coelestibus irruens fulgur exstinxit. Sic sic divini furoris expertus est moriendo sententiam, qui vulneri suo dum viveret adhibere contempserat medicinam. Hoc autem diximus, ut quam sanctae auctoritatis vir ille fuerit, qui episcopatum deseruit, monstraremus.
Sed tum ista prosequimur, illud etiam nobis consequenter occurrit, quod et ipse nobis nuper, venerabilis Hildebrande, dixisti: et quanquam non magnopere hujus videatur esse negotii, quod versatur in manibus, tamen dum quomodolibet hoc apicibus tradimus, ne vorago funditus oblivionis absorbeat, [Col. 0446D] quasi rem fluctivagam paxillulis alligamus. Ut enim te retulisse memini, haec tibi, ut ejusdem verba ponamus, Novariensis Ecclesiae narravit episcopus. Cum, inquit, in Teutonicorum partibus cuidam episcope conviator incederem, et imminente jamjam refectionis hora, ille quid mihi quasi decenter apponeret non haberet, aestuare coepit et anxie quaerere unde mihi posset in itinere positus, subvenire. Cumque hinc indigentia stringeret, illinc charitas animum dilataret, in arcto positus quid prorsus ageret ignorabat; cum ecce repente grues, ut litteram invicem congruentes exprimunt, parili [Col. 0447A] serie quasi diversa utrinque sub uno duce castra componunt, super verticem nobis turmatim volitare coeperunt. Tunc episcopus in fervore fidei constanter erectus, ait: Domine, praecipe unam de gruibus istis ad nos dejici, ut servus tuus de benedictionis tuae munere satisfaciat charitati. Mira exauditionis divinae celeritas! vix verbum ore depromitur, protinus 446 non parvi corporis grus terra tenus ante ora nostra demergitur; sicque fides, quae per dilectionem operabatur, impletur. Haec tibi referenti continuo percunctatus, aio: Eratne spiritualis ille episcopus? Tu, ut nescio, quo pacto didiceras, carni propriae vivere hominem, respondisti, ut liquido pateat, non vitae rectitudinem, sed fidem charitati conjunctam hanc obtinuisse virtutem.
[Col. 0447B] Addidisti etiam, quia beato Leone [Col. 0447D] Hujus nominis nono sedis apostolicae praesule referente, cognoveras, aeque carnalis et inconsideratae conversationis episcopum exstitisse, qui tantam extra meritum gratiam a Domino fuerat consecutus, ut virtutes ac signa frequenter ostenderet; ultro etiam cum magnae auctoritatis imperio ex obsessis corporibus daemones effugaret. Inter quae nimirum signa virtutum, et illud aliquando contigit, ut eodem sanctae memoriae Leone praesente, daemoniacus astitisset; cumque praefatus episcopus nequitiae spiritum abire praeciperet, ille autem quibusdam verbis pervicatis superbiae resultaret, tandem per nomen Christi terribiliter adjuratus, reniti ultra non potuit. Cumque caput miseri hominis huc illucque concuteret, capillos in [Col. 0447C] altum pavendo quodam horrore subrigeret, os quasi ad evomendum quibusdam conatibus aperiret, protinus se objecit episcopus: Nequaquam, inquit, per os egredieris, ut niteris; omnino frustrabitur quod moliris, per posteriora te exire praecipio: nam oris tibi aditum non permitto. Per sordidos igitur meatus, immunde habitator, egredere, et foeda post te, ut dignus es, vestigia derelinque. Vix verba compleverat, et continuo nequissimus spiritus fluxu ventris ejectus est.
Alius item episcopus, ut et ipse dixisti, oppido sitiens, vinum sibi afferri praecepit. Cumque pincerna [Col. 0447D] totum quod erat in vasculo funditus exhausisset in poculum, et episcopo detulisset, ecce pauper importunis illud sibi dari precibus flagitabat, dicens, quia prae ariditate nimia nisi biberet, cominus exspiraret. Econtra minister asserebat, et nil se in vase residuum reliquisse, et in eo loco vinum aliud reperiri nullatenus posse. In his igitur fortis episcopus angustiis deprehensus, et cum hinc videlicet sitim differre non posset, illinc autem se bibere, alio periclitante, impium judicaret, avertit se a se, fratrique laboranti in necessitate succurrit. Praecepit [Col. 0448A] igitur pauperi vinum dari; sed jam quo magis spes bibendi omnino defecerat, eo sitis episcopi atrocius saeviebat. Mandavit itaque ministro, ut vinarium vas requireret; si forte aliquam consolationis stillam, vel perexiguam reperiret. Qui diutius abnegans, nihilque se reservasse constanter affirmans, tandem non spe erectus, sed imperio magis oppressus, paruit; et vas, quod vacuum reliquerat, vino plenum, nimirum admiratus, invenit.
Abbas quidam, ut mihi relatum est, suavis 447 edulii concupiscentia ductus, naupredam sibi praecepit acquiri. Cumque ministri dicerent, hoc genus eo loci difficile posse reperiri, exstitit qui diceret, unam tantum in venalibus Naupredam se vidisse propositam, nullo pacto minus quam viginti nummorum [Col. 0448B] Papiensium solidis coemendam. Jussit abbas numerari pecuniam. Coquorum autem diligentia perfunctus, et laute decoctus abbati piscis apponitur; sed antequam tangeretur, ecce pauper ad januam hoc potissimum sibi dari quod abbati esset appositum anxie postulabat. Mox, ut erat, integrum piscem, nihil haesitans vir Domini, mittit ad pauperem. Illico pauper, qui videbatur cum ipsa paropside plena pisce, in sublime se extulit; et librata manu, velut exenium portans, coelum cunctis videntibus penetravit. Unde liquido comprobatur, quia quod indigentibus datur, Deo transmittitur, et quod in sinu pauperum occultamus, in coelo reponimus.
Illud etiam, quod nunc addimus, quanquam non [Col. 0448C] sit miraculum, ab aedificatione tamen, cui famulatur omne quod scribimus, non est alienum. Episcopus quidam naupredam sibi parari praeceperat, qui paulo post dum inter ipsa missarum solemnia sacris altaribus devotus assisteret, ecce naupredae memoria illecebrosi gustus eum tentavit affectu. Ille, ut erat insignis animi, talia se pati posse in obtutibus occulti, et omnipotentis inspectoris erubuit, expletisque regressus officiis, febreticum animae piscem pauperi tradendum esse mandavit. Sic profecto canicula voluptatis, quae sub mensa corporis, utcunque potuisset vivere, ad sancta sanctorum impudenter irrumpens, poenitentiae fuste mactata, meruit interire.
Pauper quidam paterfamilias unum duntaxat nummum [Col. 0448D] in loculo possidebat, quem ad emendum aliquid, quod cum pane comederet, expendere gestiebat. Cumque siccus et aridus a lautioribus alimentis, hoc diu negotium in mente versaret, interim pauper advenit, misericordiam postulavit. Ille haerens animo, velut in quodam erat meditullio constitutus. Nam si daret, carni metuebat afflictae; si retineret, culpam incurrere formidabat denegatae misericordiae. Tandem vicit spiritus carnem, et evangelicam imitatus viduam, sub pauperis specie bono debitori Deo suam fenerat quantitatem (Marc. XII; Luc. XXI) . Redit domum, panis, qui solebat, apponitur. Pauper quidem mensa, sed bona spe dives erat conscientia. Damnum siquidem carnis compensabat lucro pietatis; cum ecce vir quidam ignotus, et quem antea nunquam viderat, festinus et anxius ligatos linteo in manu ejus viginti denariorum solidos posuit, dicensque sibi a Domino suo missos, tanquam qui ab eo exspectaretur, incunctanter abscessit. Cumque hic attonitus vellet inquirere, ille disparuit.
Idcirco autem nomina hominum non appono, quoniam ordo peractae rei facilius 448 haesit [Col. 0449B] animo; nomina vero, curis aliis intervenientibus, fateor, intercepit oblivio. Nec magnopere curamus videri aucupes nominum, dummodo non excidat series et ordo gestorum; quanquam et haec eadem gesta, quae scribimus, quia in transitu audire nos contigit, utrum inoffensam fidei lineam teneant, certum per omnia non habemus. Ne igitur sine nominibus digesta narratio nares fastidiosis lectoribus contrahat, a talibus interim supersedeo. Et certe salubrius est, ut omissis omnibus, ad me redeam, me defleam, me jugiter meis oculis anteponam. Ecce enim jam oculi caligant, et solito amplius phlegmatis humores abundant. Rugae subeunt, et dentium ruinam gingivae minantur. Caput denique, quod canis hactenus spargebatur, cigneo jam albore [Col. 0449C] nivescit; vox raucit, virtus deficit; et, heu proh dolor! sola in me vitiorum radix ignorat penitus senectutem. Enimvero quotidie mortem prae oculis teneo, et jam tribunali tremendi judicis quodammodo praesentatus assisto. Jam sub quadam mentis imaginatione perversi spiritus truci vultu, exhorrenda specie me sub extremo spiritu palpitantem terribiliter impetunt, jam sancti angeli blandi, ac nivei, quasi qui auxilientur, accedunt.
Quiddam porro non longe antehac evenisse comperi, quod dum mihi saepe movet mentem, solet exaggerare formidinem. Quidam namque poenitens sub peregrino habitu in nostris partibus exsulabat: qui perquisitus, quae eum exsiliari culpa compelleret: Cum convicaneo meo, inquit, ad ligna caedenda [Col. 0449D] pergebam, et ecce trabalis magnitudinis serpens duobus attollens squamosa colla capitibus, sinuosis flexibus obrepebat. Qui nos ut eo ambulantes aspexit, continuo scintillans oculis, et tanquam linguis exacuens ora trisulcis, in nos impetum fecit. Cui protinus conviator meus librata securi, unum caput abscidit, moxque ferramentum ex ejus manibus cecidit. Protinus serpens in furoris rabiem implacabiliter efferatus, in sublime se erigit, quod solum remanserat caput attollit, auctoremque proprii vulneris mordicus apprehendit; quem mox ut invasit, sinuosis eum spiris implicuit et involvit, totumque hominem suis viribus vindicans, in subterraneae specus latebras asportavit. Sed dum traheretur [Col. 0450A] ille, quod solum poterat, me flagitat, in me clamosas voces ingeminat, ut vel ipse sibi promptus adjutor accurrerem; vel securim, quae in meis erat manibus, porrigere festinarem. Ego autem infelix et degener, ultricibus flammis obnoxius, et ipse potius a serpentibus merito devorandus, vae mihi homicidae! contremui; et cum manibus esset agendum, causa dictante, non pedibus, fugam paravi; ideoque a sacerdotibus injunctum mihi hoc exsilium patior, meque ut revera mortis illius auctorem deflere compellor.
Quae nimiruum gemendae calamitatis historia ita totum cor meum tremefacit et concutit, ut immensam cordis mei formidinem, nec stylo tradere, nec valeam sermone proferre. Meditor [Col. 0450B] enim saepe, ecce homo, et bestia, duo pariter in spelunca. Non mediator intervenit, non ereptor accedit, ferinum sane cor pietas 449 non emollit; praesertim cum rabidae voracitati hoc etiam superadditur, ut illatae contumeliae gravis ultio compensetur. Quaeso, quae rei hujus tunc species erat, imo quae mens miseri hominis esse poterat, cum praeda factus esset hosti nescio misereri; cum evadendi spes nulla superesset, sed potius cruentis dentibus in escam traditus, ferinam protinus ingluviem satiaret? Hujus ergo formidolosi casus speciem in mea saepe mente depingo, moxque draconem illum totius crudelitatis auctorem, quomodo rapiat ac devoret animas, pavida consideratione pertracto, illum saepe versiculum repetens, quem Propheta [Col. 0450C] cantabat: «Ne quando, inquit, rapiat ut leo animam meam; dum non est qui redimat, neque qui salvum faciat (Psal. VII) .» Tam brevis scriptura quam longam formidandi materiam sanis mentibus praebet?
Porro autem et ante annum in non longinqua ab hac regione villa contigisse dicitur, quod quidam agricola vix erumpente crepusculo, mature surrexit, enormis draconem magnitudinis vidit, quem quia lignum putavit, mox se super eum ad sedendum quasi in trabe composuit. Commota protinus bestia caput attollit, hominem cruento ore pervadit, sicque viventem sub momento rabida voracitate deglutiit, et ut corda nostra gravior adhuc formido concutiat, atque ad metuenda super nos divina judicia pervigil [Col. 0450D] nos sollicitudo compellat; plerumque videmus honestioribus ac juste viventibus viris ista contingere cum econtra carnales et incompositi videantur homines, ut supra meminimus, etiam virtutibus corruscare.
Nam, ut non diutius immorer, quidam ab Hierosolymis rediens, hoc sibi suisque comitibus contigisse narravit; quia cum itineris labore defessi, secus viam nocte quiescerent, repente leo terribilis dormientibus supervenit. Presbyter autem piae opinionis, et honestae vitae, qui etiam quater jam a Dominicae sepulturae visitatione redierat, sociis undique circumfusis medius quiescebat. Irruens igitur immanis bestia, neminem ex his qui sibi prius occurrerant, [Col. 0451A] tetigit; sed caeteros supersiliens, et tanquam projecta ligna contemnens, solum presbyterum signanter appetiit, praecipitanter invasit, caeterisque leonibus, qui non procul aberant, praedam suam cruentus venator exposuit. Quem clamitantem, et sociis audientibus horribiliter mugientem, subito devoraverunt; et e vestigio conviatores ejus usque ad turrim, in quam tremefacti conscenderant, sunt secuti. Quod utique infirmis mentibus satis videtur esse terribile, ut merentes praemia virga coerceat, et super eos qui digni sunt gratia coelestis invigilet disciplina.
Illud etiam non dissimili dignum videtur esse [Col. 0451B] formidine, quod religioso quodam Pisanae dioecesis abbate referente, cognovi ( Vide scholia ad calcem opusculi ). Aiebat plane quia proxima hac aetate transacta contigit, 450 ut esset in quadam Teutonicorum urbe servus Dei sanctae conversationis, et bonae famae, qui juxta monasterium in cellula morabatur. Huic sane revelatum est, quia nisi populus per poenitentiam quantocius se a sua pravitate compesceret, infra triginta dies tota eorum civitas incendio subjaceret. Qui nimirum visionis suae mysterium non solum episcopo civitatis innotuit, sed et per omnem populum sine mora divulgare curavit. Illi autem in pravitatis suae malitia perdurantes, virum Dei arbitrati sunt delirare, et intentatas Dei minas omnino parvipendentes, dedignati sunt sua [Col. 0451C] facta corrigere. Porro vir Dei pretiosiora quaeque monasterii jubet in recessus abditos convehi, ubi possent ab ignibus illibata servari.
Quid verbis immoror? Tandem lugubris ille dies advenit, et a septem urbis regionibus ultor ignis exoritur. Et ecce monachi ad servi Dei cellulam anxie proruunt, eumque imminente periculo, non segniter exire deposcunt. Ille autem recusat omnino, divinoque judicio cuncta committens, quid Deo de se placeat immotus exspectat. Ignis ergo globis in astra furentibus, cuncta occupat, cuncta pervadit et non modo caetera quaeque succendit, sed et monasterium, heu! taedet dicere, ipsumque servum Dei cum tota sua cellula conflagravit. Quod profecto Dei judicium non tam discutiendum est quam timendum. [Col. 0451D] Quis enim humanae mentis intuitus divinorum judiciorum penetrare valet abyssum, cum sit utique terribilis in consiliis super filios hominum? (Psal. LXV.) Quis enim credere potuisset, ut is, qui per revelationem meruit agnoscere periturae urbis excidium, semetipsum ignoraret flammis simul atrocibus exurendum? Haec igitur et his similia cum mente considero, cum subtili meditatione pertracto, dum quid mihi adhuc immineat, nescio; tremefactis certe totis visceribus obstupesco; moxque ad lacrymas redeo, et si fletus aliquando prae cordis duritia non erumpit, mens tamen ipsa moerore gravius contabescit. Perpendo saepe quale sit insatiabilibus subjacere draconibus, inimicis infoederabilibus interesse, [Col. 0452A] in morte vivere, in ignibus habitare. Illud etiam, quomodo ad cruciandos impios hoc prae caeteris electum sit elementum, ut cum favilla dissiliens, in quolibet membro, vel ad momentum tolerari non possit, ultrices flammae miseros homines hinc egredientes absorbeant, et infinite patens vorax gehenna concludat. Ex quibus nimirum plura suppeditat animus eloqui, nisi me prohiberet epistolare compendium diutius immorari. Ex qua tamen occasione quiddam nunc redit in mentem, quod non piget breviter adnotare.
Duo viri de primoribus Faventinae civitatis ex hoc saeculo ante non parvum tempus egressi, cuidam diacono simul apparuere per visum, qui nimirum ferreis casulis in more sacerdotum talotenus ad [Col. 0452B] ima defluentibus videbantur induti. Percunctatus autem diaconus, utrumne, inquit, vos, qui in illa vita estis, jugiter Dominum benedicitis? Responderunt: Nos, qui apud inferos aeterno igne cruciamur, nunquam benedicimus Dominum. Plane, quod sollicitudinis meae pondus accumulat, et frater ille, cujus ante meminimus, ut conjici potest, tunc 451 stabat, cum revelationis praesagium meruit; tunc in aliqua forte culpa jacebat, cum discrimen incurrit. In lubrico siquidem positi, repente prolabimur; et nunc mundi sub momento temporis inquinamur.
Unde et illud nunc ad memoriam redit, quod in Beneventana olim urbe constitutum audire me contigit. Princeps denique ejusdem civitatis presbyterum [Col. 0452C] habebat sanctae conversationis virum, et in divinis officiis, ac praecipue in solemnitate missarum indesinenter assiduum. Qui dum quotidie sacris mysteriis reverenter insisteret, angelus Domini ex consuetudine veniebat, et vidente principe, sacramentum Dominici corporis ex offerentis manibus assumebat. Sed, o ruinalis vitae hujus lubrica et incerta conditio! nam qui angelicis fruebatur mundis obsequiis, in foedae luxuriae voraginem repente prolapsus est. Quid plura? Peragendi sacri mysterii tempus advenit, presbyter consuetudine foris exigente compellitur; sed graviter intus, conscientia remordente, torquetur; ornatur, accedit, trepidat, palpitat, tamen offerre praesumit. Ecce angelus, ut [Col. 0452D] assuetus fuerat, venit, et inspectante principe, spongiam infectam aqua super caput illius expressit, totumque corpus ejus tergendo purgavit. Expletis autem mysteriis, eamdem spongiam rursus expressit, omnesque sordes, atque squalores quos ex corpore illius ante contraxerat, membris ejus omnibus iterum superfudit. Hoc viso princeps admiratus obstupuit, presbyterumque semotis omnibus secrete convenit. Inquisitus itaque presbyter, si noviter aliquid criminis admisisset, primo quidem quasi perhorrescens facinus, abnegat; deinde male sibi conscius, ac principis auctoritate compulsus, tandem corruisse se nocte praeterita in quamdam ejusdem principis cubiculariam confitetur.
In eadem rursus urbe vidi monachum cui nomen [Col. 0453A] erat Madelmus, qui nimirum juxta monasterium degens in cellula, inclusus, sive solitarius dicebatur. Hic mihi retulit, quia in sacrosancto paschali Sabbato, Resurrectionem praecedente Dominicam, in Ecclesia, quam frequentare consueverat, quatuordecim plus minus lampades adornavit, et aqua supposita praeter unam, omnibus oleum superfudit. Cumque caeteris satisfactum esset, sed deficiente oleo, una remaneret; petivit ab abbate, sed impetrare non potuit. Tandem in fide non haesitans, aqua lampadem implevit, lumen adhibuit, quae profecto per totam noctem cum caeteris nihilominus radiavit; et cum naturale sit aquae ut ignem semper exstinguat, illa fovebat. Tunc abbas advocatus in testimonium, signum virtutis admiratus expavit, seseque [Col. 0453B] oleum non dedisse confusus erubuit. Porro et alias quasdam monachus ille dicebatur ostendisse virtutes. Sed vae illi! clausis oculis securus incedit, et versuti hostis laqueos non attendit. Nam postmodum hic in luxuriae voraginem corruit, et qui eatenus magnae reverentiae principi, ac civibus fuerat habitus, publice virgis caesus, et sub inhonesto ludibrio turpiter asseritur decalvatus.
Haec idcirco dixerim, ut liquido pateat, quia in hoc vitae mortalis itinere gradientibus multae supponuntur insidiae, diversa occultus hostis scandala contegit, multa viscaria struit, plures laqueos atque tendiculas nostris quotidie gressibus anteponit. Dicant [Col. 0453C] ergo mihi, qui volunt episcopare, plebibus te regendis expone. Sed qui meipsum nequeo inter tot gladios ac tela protegere; quo pacto et alios possum ex captiosis latentium insidiarum laqueis expedire? Deponenda est ergo sarcina, quam bajulare non possum: meliusque est pondus abjicere, quam cum detrimento Domini, cujus sum servus, fractis cervicibus interire. Sufficiat nunc ad testimonium hoc solum beati Hieronymi, quod, necdum hora transacta, sub oculis habuisse me memini. Dum enim de otioso Ecclesiae pastore tractaret, adjecit: «Illico, inquit, indignantis Domini responsione ferietur: Serve nequam, quare non dedisti pecuniam ad mensam, ut ego veniens cum usuris utique exegissem illam?» (Luc. XIX.) Quod idem [Col. 0453D] doctor protinus exponens, ait, id est, deposuisses ad altare quod ferre non poteras. Dum enim tu ignavus negotiator denarium tenes, alterius locum, qui pecuniam duplicare poterat, occupasti. Hoc ego sancti viri consilium, fateor, libenter arripui; et onus, cui succumbere compellebar, abjeci. Imo pecuniam, quam duplicare non poteram, negotiator ignavus ad altare deposui.
Fuit, fuit olim, sed jam elapsum est tempus, ut modestiae pudor, mortificationis insigne, digna severitas, et sacerdotalis genii valeat censura servari. Nam ut me solum digne coarguam, videtis ipsi quia protinus, ut ad vos venio; ecce sales, ecce facetiae, lepores, urbanitates, dicacitates, volumina quaestionum, [Col. 0454A] omnesque verborum inanium pestes insolenter erumpunt, quae nos, non jam sacerdotes, sed potius oratores, ac rhetores, sive, quod inhonestum est, scurras ostendunt. Mox enim, ut verba conserimus, paulatim quaedam lenocinia confabulationis alternae subrepunt, quae omnem animi rigorem indecenter emolliant, et severitatis robur in excussum risum, et turpia joca dissolvant. Hinc est, quod mens extra se sparsa confunditur, acies cordis obtunditur, lux divini amoris exstinguitur, terror in alios, et reverentia sacerdotalis amittitur; et quod periculosius est, recte vivendi linea, quae aliis ad exemplum proponenda fuerat, non tenetur.
Quod si nos, vel pudore, vel metu in haec declinare contemnimus, mox inhumani, rigidi et quos Hyrcanae [Col. 0454B] genuerint tigres saxei judicamur (PLIN. lib. VIII, c. 2) . Reprimo calamum. Nam, ut turpiores attexantur ineptiae, pudore suffundor, videlicet venatus, aucupium, alearum insuper furiae, vel scacchorum, quae nimirum de toto quidem sacerdote exhibent mimum; sed praecipue oculos, manus, et linguam, quasi mimum verum simul efficiunt, sicque conditos, et qui suavius sapiant, cibos daemonum mensis apponunt. 453 Hic plane, si quid mihi de venerabili Florentinae sedis episcopo contigerit, recolo, alienum esse ab aedificatione non credo.
Dum aliquando sibi essem comes itineris, vespertinum tandem subeuntes hospitium, ego me in presbyteri cellam semovi; is autem in spatiosa domo cum commeantium turba resedit. Mane autem facto, [Col. 0454C] a meo mihi Agasone significatum est, quod praedictus episcopus ludo praefuerit scacchorum. Quod profecto verbum, velut sagitta, cor meum acutissime pupugit, et indignationis vulnus inflixit. Hora autem, quae mihi videbatur electa, conveni hominem, et acriter invehor. Hoc igitur initium sermonis arripiens, aio: Librata manu virgas exero, plagas infigere quaero si sit qui terga subjiciat. Et ille, inferatur, inquit, culpa, non recusabitur poenitentia. Rectene, inquam, tuique erat officii, vespere in scacchorum vanitate colludere, et manum Dominici corporis oblatricem, linguam inter Deum et populum mediatricem, sacrilegi ludibrii contaminatione foedare? Praesertim cum canonica decernat auctoritas, ut aleatores episcopi deponantur. Et quid [Col. 0454D] prodest ei, quem efficaciter auctoritas damnat, etiam si judicium extrinsecus non accedat. Ille autem ex diversitate nominum, defensionis sibi faciens scutum, ait: aliud scacchum esse, aliud aleam. Aleas ergo auctoritas illa prohibuit, scacchos vero tacendo concessit. Ad quod ego: Scacchum, inquam, Scriptura non ponit; sed utriusque ludi genus aleae nomine comprehendit.
Quapropter dum alea prohibetur, et nominatim de scaccho nihil dicitur, constat procul dubio utrumque genus uno vocabulo comprehensum, unius sententiae auctorita e damnatum. Tunc ille, ut mitis est animi, perspicacis ingenii, redditis rationibus humiliter acquievit, culpam nullatenus iterandam certa [Col. 0455A] pollicitatione constituit, injungi sibi poenitentiam postulavit. Cui mox praecepi ut ter psalterium meditando percurreret, ac duodecim pauperum pedes sub totidem numismatum erogatione eorumque recreatione lavaret. Hac scilicet ratione perspecta, ut quoniam haec culpa cum manibus potissimum, et sermone committitur, lavando pauperum pedes, suas potius a culpae contagio manus ablueret: et imprimens alienis vestigiis ora, pacem sibi cum Domino, quem per flendos jocos offenderat, reformaret. Hoc autem diximus, 454 ut quam inhonestum, quam absurdum, quam denique foedum sit hoc in sacerdote ludibrium, ex alterius emendatione noscatur.
Praeterea, dilectissimi, ut ad id redeam pro quo [Col. 0455B] scribere ista proposui, nolite mihi de caetero esse molesti, ut quietis portum, in quem a Christo per vos gubernante relapsus sum, deseram, et spumantes procellarum cumulos, confragola volumina, Scyllaeam voraginem denuo sulcare contendam [Col. 0455B] Attudit ad munus cardin. ep. Ost. . Quamvis enim ego miser, et ille sit sanctus; quia tamen par mihi quodammodo cum Samuele sit causa (Reg. VIII, 16) , non dispar promatur super utrumque sententia. Ille siquidem principatus deseruit dignitatem, David tamen unxit in principem. Nos etiam ad ejus exemplum, apostolicae sedis, auctore Deo, cupimus pontificem ordinare, ac protinus a proprii pontificatus arce recedere.
[Col. 0456A] Ecce, dilectissimi, dum uberioris vobis alloquii verba protraxi, epistolaris regulam brevitatis offendi. Si quis igitur me laciniosae velit prolixitatis arguere, arguat potius impatientem silentii charitatem: nec ignoret, quia illic est succincta prolixitas, ubi sic styli currentis scriptor extendit articulum, ut tamen totum pleni pectoris non explicet votum. Stephanum quoque, quem inter primos in mente gestamus amicos, in epistolae calce subnectimus, utque memoris non sit immemor obsecramus. Ille miserum Petrum de manibus eruat Hildebrandi, ad cujus imperium magno Petro patuit carcer Herodis.
Illud etiam non dissimili dignum videtur esse formidine [Col. 0456B] quod religioso quodam Pisanae dioecesis abbate, etc. Id quod hoc loco sanctus cardinalis narrat de quodam Dei servo incluso, qui et praeviderat incendium, quo in cella sua exustus est, hoc ipsum mihi videtur quod Marianus Scotus hisce verbis expressit (Chron. l. III, aetat. VI, sub ann. 1058) : «Podelbruna civitas cum duobus monasteriis feria sexta ante Palmas igne consumuntur.» In monasterio autem erat Paternus nomine, monachus Scotus, multisque annis inclusus, qui etiam combustionem praenuntiabat, in sua cella ambiens martyrium, combustus est. Feria secunda post octavas Paschae, eziens de Colonia, causa orationis eumdem locum visitavi, ob bona quae narrantur de ejus sepulcro.
Sit nomen Domini benedictum
De fuga dignitatum ecclesiasticarum
Monachum quemdam, quod abbatis se dignitate abdicasset, ut prudentem vehementer commendat: gravissimasque molestias, curas, sollicitudines, negotiorum moles, et pericula, quibus eorum qui monasteriis praesunt, vita referta est, sic ei ante oculos ponit, ut hujusmodi dignitates non modo non appetendas, sed etiam quam maxime fugiendas esse, apertissime et verissime concludat. Superesse tamen eidem monacho non minoris negotii provinciam scribit, ut tentationes sibi a daemone infligendas (qui, ut eum in pulcherrimi facti poenitentiam adducat, omnia conaturus esset) propulsare posset et superare. Proinde illum monet, ut fortiter se accingat ad hostis impetus excipiendos, ne si contra fecerit in ambitionis fluctus rursus relabi necesse sit.
[Col. 0455C] Domno B. religiosissimo abbati, PETRUS peccator monachus debitae servitutis obsequium.
Charissime Pater, dignas auctori bonorum Deo gratias refero, qui te per suum spiritum docuit periculoso hoc tempore aridam virgam vanae praelationis abjicere, et ad privatam animae tuae custodiam expeditis gressibus festinare. Nunc vere meus abbas esse coepisti, cum praeesse aliis desiisti. Ecce de jugo multigenae servitutis ereptus, ingenuae libertati es per Dei misericordiam restitutus. Servum enim te saecularium, servum te esse necesse fuerat etiam monachorum. Illorum siquidem, ne monasterium laederent; istorum vero, ne tibi conspiratae factionis scandalum generarent. Illos nempe verebaris, [Col. 0456C] ne domus Dei bona diriperent; istos autem, ne domesticae seditionis adversum te machinas concinnarent. Et dum unum caput tot dominis subditur, infelix anima multiplici quodammodo catena constringitur ne Creatoris sui vestigia prosequatur. Dic, Pater, dic, inquam, videlicet ut expertus: quis potest hoc ferreo saeculo monasterium sine sui capitis periculo regere? imo quis potest cum abbate, simul et monachum possidere? Mox enim, ut quis abbas fieri incipit, monachus esse desistit, et quicunque abbatizandi culmen efflagitat, nihil est aliud, nisi quod monachum velut importabile pondus quaerit abjicere, et ne apostata videatur, sub fucato se vult colore regiminis palliare. Videlicet [Col. 0457A] ut possit latere peccatum, praelationis quaeritur argumentum; et vitiosa cutis pastoralis officii superducitur, ut perversae mentis plaga cum virosi puris fetoribus occultetur. Quibus nimirum apte congruit illud evangelicum: «Vae vobis, inquit, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae foris quidem apparent hominibus speciosa; intus autem plena sunt ossibus mortuorum, et omni spurcitia (Matth. XXIII) .»
Praecipitur monacho ut moriatur mundo, sed qua ratione hoc abbas adimplet, qui tot curarum tumultibus premitur, tot negotiorum saecularium perplexionibus innodatur? Qui diem loquendo, et diversa [Col. 0457B] tractando continuat, noctem consiliando dimidiat? Qui cum aliis complere non curat, atque ad explendum primae synaxis officium, solis ortum semper anticipat: et cum conventus fratrum silentium communiter solvit; ille inter eos nunquam salivam virginem portat? Nec ad proferendum jam coelestem sermonem idonea suppetit lingua, quae prius est tam prolixis terrenae locutionis ambagibus dissoluta.
Porro cum monachus jubeatur in hoc mundo nihil appetere, nil prorsus ambire; quid de monacho ille abbas habet, quem videmus velut aetnaeis eructantem flammis, avaritiae facibus, 457 inardescere, praediorum confinia dilatare, pecunias hinc inde cum tanta aviditate colligere, ad aliena conquirenda totis [Col. 0457C] desideriis anhelare? Cui quidquid est, nihil est, nisi et hoc studuerit invenire quod deest. Cui monasterium fit hospitium, equinum vero dorsum quotidianum est habitaculum; chirothecae, calcaria, scutica, pidrisigulae, et si quae alia equitandi sunt utensilia, nunquam otioso situ neglecta marcescunt, cum sacerdotalia ornamenta, quibus sacris altaribus deservitur, saepe a tineis comesta reperiantur. Quae enim fora, quae tribunalia inveniri possunt abbatibus vacua? quae curia, quae cubilia principum ferratis abbatum virgis non aspiciuntur effossa? Aulicum limen jugiter abbatum vestigiis teritur, et eorum querelae vel jurgia importune regum auribus ingeruntur. Non eos effugiunt castra bellantium, sed sub sequestrae pacis specie, inter ipsos galeatorum cuneos discerpi, et [Col. 0457D] comprimi saepe videas cucullatos. Qui vult nosse quid actum sit apud forense negotium, non praetoria judicum, sed diversoria potius perquirat abbatum; quidquid in saeculo agitur, ab eis velut a magistris negotiorum saecularium requiratur. Sed cum Dominus dicat: «Cavete, inquit, ne graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis hujus saeculi (Luc. XXI) .» Et iterum: «Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI; Luc. XVI) .» Apostolus etiam concorditer clamat: «Nemo militans Deo, implicat se saecularibus negotiis, ut ei placeat cui se probavit (I Tim. II) .» Quisquis tot terrenis actionibus plenum monasterii regimen ultroneus appetit, quid aliud creditur agere, nisi quod velut jam lassus [Col. 0458A] Christi militiam exsecratur ulterius bajulare? et dum jugum Christi, quod utique suave est (Matth. XI) , tenera cervice portare detrectat, ad refectionis ejus convivium non aspirat. Quae nimirum refectio his ab ipso Veritatis ore promittitur, qui sub ejus levi onere non lassantur: «Venite, inquit, ad me, qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Ibid.) .»
Caeterum qui ante missionem militare vult solvere cingulum, ad supernae patriae non meretur attingere municipatum; et cui gravis est pugna, nunquam illi victoriae poterit provenire corona. Ille praecipue, qui ut laborem militiae fugiat, ad ejusdem militiae ducatum inhianter anhelat; dumque dux belli esse humanis oculis cernitur, in conspectu occulti arbitri [Col. 0458B] malefidus transfuga judicatur. Fugit enim qui, ut revera pugnandi valeat vitare periculum, simulat se antesignani vice specietenus portare vexillum: et qui inter catervas militum non poterat ire, vel ultimus principandi desiderio jam in praecedenti cornu cernitur primipilus. Infelix non illud ad memoriam revocans, quod per os B. Benedicti Spiritus sanctus terribiliter clamat (B. BENED. Reg., c. 2) : «Qui suscipit animas regendas, praeparet se ad rationem reddendam.» Et iterum: «Sciat, inquit, abbas de omnibus judiciis suis aequissimo judici Deo se rationem redditurum.» Qui etiam alibi: «Sciat abbas culpae pastoris incumbere, quidquid minus utilitatis in ovibus paterfamilias poterit invenire. Qui enim judex fieri vult animarum, nescit quam durum, quam [Col. 0458C] districtum cogatur exspectare 458 judicium.» Ut enim Scriptura dicit: «Durissimum judicium his qui praesunt, fiet (Sap. VI) .»
Unum autem in istis novellis abbatibus video, quod vehementer admiror. Qui enim per decem annos, vel eo amplius sub alterius regimine constitutus, nunquam ad hanc potuit pervenire scientiam, ut perfecte monachus videretur: nunc ipso die, quo in praelatione constituitur; ita praesidentis induit speciem, ita dominantis exprimit majestatem, ut non nuper electum, sed natum dicas abbatem. Fit repente severus in vultu, imperiosus in voce, ad corripiendum [Col. 0458D] acer, ad judicandum promptus. Ipse si offenderit, jam omnino satisfactionis ignarus, dedignatur accumbere, nisi in octogona sella, ita praeparata, ac si senatoria curulis in curia. Pro suae voluntatis arbitrio haec praecipit fieri, illa contestatorie interdicit, ligat, solvit, admovet, removet: et in his omnibus nequaquam a nobis junioribus [ f. senioribus] consilium quaerit; sed sibi ipsi sufficiens, velut propriae vetustatis jura disponit. Devotis quidem, et subditis pollicetur gratiam, repugnantibus autem phalarica spirat animadversione vindictam; ut potius videatur in praefectoriis fascibus agere, quam ecclesiasticae humilitatis officio deservire. Nauseant fauces ejus communia nobiscum alimenta percipere, [Col. 0459A] necesse est coquis plura atque diversa uni cuidam ventri edulia praeparare. Nam grossus cibus, qui ex communi fratrum lebete depromitur, indignum pituitae teneri, et delicatissimi hominis judicatur. Nuper egressus dormitorium, quiescere non potest, nisi secretum habeat, et singulare cubiculum. Licet juvenculus, licet validus corpore, nescit incedere, si desit baculus, quo se debeat sustentare.
In his itaque, et aliis pluribus quae persequi longum est, ita subito magister efficitur, ut in tota praesidendi regula, velut antiquus quidam Pater, nihil offendere videatur. Quam docte, quam imperiose novit cuncta, velut quadam majestatis auctoritate praecipere, qui diutissime subditus nunquam sapuit suis praeceptoribus obedire. Praesidendi siquidem [Col. 0459B] artem docibilem dixerim, quae tam facile discitur; ut quilibet etiam ad alia vecors, hanc mox ut inceperit, magister in ea peritissimus approbetur: et, ut arctius teneatur, non solum sui notitiam quantocius praestat, sed etiam obediendi artem, quae a se diversa est, ex alumni sui memoria prorsus oblitterat. Quamplurima itaque monasteriorum rectoribus imminent, per quae vel lenocinante ipsa immunitatis licentia, sponte corruunt: vel mundanae perturbationis necessitate coacti, etiam nolentes offendunt.
Sed esto, ut eos nulla saecularium molestia feriat, omnis undique mundani fluctus procella quiescat, quis valeat intestinae seditionis mala perferre, et sola monachorum taedia sustinere? Quis tot et tam [Col. 0459C] variis voluntatibus satisfaciat? Quis semetipsum per tam diversa formarum 459 monstra componat? Decernunt siquidem suum praepositum debere spiritualiter vivere, cogunt tamen per totum diem causarum saecularium negotiis insudare; ne videlicet ecclesiastica bona depereant, ne domum Dei, quod absit, ab incolumitatis suae statu declinare contingat: et tolerabilius ferunt, si per abbatis absentiam cuncta regularis institutionis disciplina dilabatur, quam ut ecclesiasticae utilitatis commodum dispendia patiatur. Si delinquentium vitia districtae animadversionis judicio corrigit, impius; si circa eos remissius agit, zelo Dei creditur alienus; si silentii se aliquando censura constringit, dicitur, quia cum pastor obmutescit, gregem lupus invadit. Paulo liberius [Col. 0459D] loquar. Qua fronte aliis silere praecipiat, cujus garrula lingua continua verbositate declamat? Cum jejunat, laudis humanae favorem captare dicitur, cum comedit, suo pater, alieno ventri esse vitricus perhibetur. Lautiori veste contectus, vanam gloriam quaerere; extremitate et vilitate contentus, fertur monasterium deturpare. Praedicationis sermo si in longum protrahitur, conspuitur, fastiditur: et magis somnum dicitur provocare, quam aedificationi posse congruere. Si autem locutio brevis fiat; quod in suo, inquiunt, non studuit vase recondere, non valet aliis propinare; et fons, qui in occulti meatus sui venis arescit, uberes rivos per fistulas non effundit.
[Col. 0460A] Unum est, quod super abbate suo monachi magnipendunt, et summis praeconiorum laudibus efferunt videlicet, si apud potentes saeculi valeat; si nocendi, et adjuvandi liberam facultatem habeat; si loqui in turba, et proprias causas agere non erubescat. Hinc est quod hoc nostro tempore monachi neminem sibi praeesse volunt, nisi et validi corporis statura procerum, et claris proavorum titulis insignitum. Sit licet sanctus, sit omnium virtutum nitore conspicuus; illis tamen naturae muneribus carens, si Antonius deducatur, consona omnium voce indignus electione decernitur. Adde etiam, quia nullum sibi rectorem dari, nisi de propriae congregationis numero patiuntur; alias, etiam si prodigiorum virtutibus enitescat, illis obsistentibus ad capessendae praelationis [Col. 0460B] officium non aspirat. Metuunt enim, ne alios sibi aliquando praeferat; pavescunt, ne de consuetudine, in qua jam inveterati sunt, iste aliquid emendare praesumat; ne, quod absit, mortificationem doceat, ne vana superstitione eos jejunare compellat, ne extremitatem diligat, ne nova praecipiat; ne eos, quod cunctis intolerabilius est, a propria fortassis voluntate compescat. Sic sic videlicet malunt de sui quempiam suini gregis custodia dignum, quam extrinsecus venientem in omni religiosae vitae et sanctitatis consummatione perfectum. Ille, ille nimirum nunc abbas extollitur, ille dignus percepti honoris infula judicatur, qui novit agrorum fundos extendere, turrita domorum culmina fabricare, copiam terrenae facultatis acquirere, sibi commissis non tam [Col. 0460C] necessaria quam et superflua ministrare. Porro si curando talia, animarum cura postponitur: dicitur, quia inter praecipua multa bona, levis quaelibet culpa misericorditer indulgetur. Omnes siquidem possunt animae suae 460 utilitati consulere: non omnibus datum est, tam ardua, tam necessaria providere. Facile locus tribuitur veniae, ubi hoc intuitu minora negligimus, ut ad majora studiosius accingamur.
Quod si abbas ab exterioribus temperans, spiritualibus se studiis mancipaverit, gemitur, suspiratur et unusquisque ex domesticae facultatis jactura conqueritur. Ecce, inquiunt, domus sancta destruitur, possessio nostra minuitur, et per unius incuriam tot virorum commoda ad nihilum rediguntur. Fiat ratiocinium, ponamus calculum, postquam ille super [Col. 0460D] nos infausto auspicio jus indignae potestatis accepit; quot, et qualia ornamenta Ecclesiae superaddidit? Quot praediorum mansos acquisivit? Ubi denique possessionis nostrae terminos ampliavit? Plane si res diligenter inquiritur, locus hic suo tempore non modo non auctus, sed in multis potius cernitur imminutus. His itaque et hujusmodi calamitatum stimulis abbates saepe perculsi, et subjectorum malitia conturbati, nec quietam praevalent vitam agere, nec lucrandis animabus, prout eorum dictat officium, desudare. Sed dum nos talia quorumdam abbatum, sive monachorum pravitatibus loquimur, nemo nos simul cum eis etiam religiosos atque honestos carpere suspicetur. Quippe quorum vestigia [Col. 0461A] humiliter osculantes amplectimur, et in eis Christum, prout dignum est, adoramus. Illos etiam ipsos nequaquam livido detractionis dente corrodimus, sed eorum potius fraterna compassione plectendis moribus condolemus; qui nimirum per dissolutae conversationis incuriam, non solum nobis scandalum generant, sed ipsis etiam saecularibus detrahendi, et detestandi sacrum ordinem, materiam subministrant.
Quapropter, dilectissime, satis laudabiliter, et prudenter egisti, videlicet ut infecundi laboris gravissimum pondus abjiceres, et levigatis cervicibus ad fructuosae quietis otium convolares. Hoc tibi consilium non caro vel sanguis attribuit, sed divina potius miseratio coelitus inspiravit. Quandoquidem [Col. 0461B] nunc vacat, et de propria salute propensiori fieri cura sollicitum, et de tot animarum non reddenda multiplici ratione securum. Verumtamen quoniam veternosus humani generis inimicus, qui mille artes nocendi movet, mentes servorum Dei pulsare non desinit, et illatis diversis tentationibus quiescere non permittit; expedit te tanto sollicitius circa propriam custodiam vigilare, quanto licet ab alienae provisionis cura desistere. Locum quippe mutasti, sed non hostem: et quocunque pergas, corruptionis tuae tecum, velis, nolis, sarcinam portas; ex qua necesse est spinas, et tribulos incessanter emergere, in quibus exstirpandis expediat te infatigabiliter exercere. Desunt homines, qui tibi machinentur linguarum suarum sagittas infligere; adsunt invisibiles [Col. 0461C] inimici, qui adversum te nunquam desinant ferociter dimicare. Illi sane poterant tecum sopitis querelis facili reconciliatione componi; isti nesciunt quandoque homini pace composita foederari. Illi adversum te nulla norunt, nisi exteriora arma corripere; isti in ipsis mentis tuae moenibus impie saeviunt, 461 in ipsa tui pectoris urbe confligunt. Et, ut ita congressio periculosior videatur, in ipsa carne tua quaedam quasi perfidos tibi commilitones inveniunt, quos in augmentum suae partis adsciscunt. In tuis laribus vivit, unde hostibus tuis robur accrescit; et vitiorum monstra, cum inimicorum adversum nos spirituum bella consurgunt, illis sociata constipatis nos cuneis feraliter premunt.
Stude ergo, dilectissime, per sanctae conversationis instantiam sic in anteriora contendere, ut nesciat mens tua post tergum oculos revocare. Illud apostolicum semper in memoria teneatur, quo dicitur: «Quae retro oblitus, in ea, quae anteriora sunt, extendens me, sequor ad bravium supernae vocationis (Philipp. III) .» Sint pedes tui, sicut per Ezechielem de sacris animalibus dicitur, « pedes recti (Ezech. I) .» Nimirum cui sic noverint angustum iter, quod semel arreptum est, carpere, ut ad eam quae relicta est, retrogradis gressibus dedignentur se latitudinem retorquere. Nonnulli enim post depositum sui prioratus [Col. 0462A] officium, tantis tentationum fluctibus aestuant: ut violentissima pugna se capere in eorum corde vix possit. Proponunt namque sibi maligni spiritus qualia et quam multiplicia animarum lucra Deo potuissent acquirere, si patienter in eo, quo fuerant, voluissent ordine permanere. Quam plures enim, inquiunt, ex saeculari habitu ad servitutem Christi tua exhortatione concurrerent, ipsi etiam qui relicti sunt facile se a suis pravitatibus cohiberent. Sed haec bona vagitas abstulit, vitium instabilitatis exclusit. Nunquid tibi soli natus es, ut nullum de te proximi tui solatium sentiant; nulli ex te, velut ex sterili arbore (Matth. XXV) , ac per hoc ignibus debita, fructus erumpant? Servus ille, qui in sudario talentum herile reposuit (Luc. XIX) , districtae animadversionis [Col. 0462B] sententiam non evasit, et ex eo incautus in damnationis periculum cecidit, unde quasi cautus sibi providere putavit. Alii dedisti mercedem tuam, projecisti a te perpetuae remunerationis acquirendae materiam.
Inter haec etiam ad memoriam revocant hujus mundi bona, quibus erat ante circumfluus; exaggerant paupertatis inopiam, in qua nunc cernitur infeliciter constitutus; et, ut murum mentis impactus tentationis aries acrius feriat, additur. Perpende ergo, quanto melius sit cum Deo omnibus etiam temporalibus bonis affluere, quam contra Deum omni subsidio sustentatoriae 462 necessitatis egere: quia Deum non timuisti, temetipsum dejiciendo et dehonestando, contemnere, propriis saltem usibus [Col. 0462C] debueras temporalia hujus vitae stipendia procurare. Modo etiam falsus amor eorum fratrum, quorum devoto fuerat usus obsequio, latenter immittitur; modo livor in eos qui adversati fuerunt non modicus excitatur. Istos dolet, quia se conqueruntur ab eo, in quem speraverant, remansisse deceptos; illos autem, quia se gloriantur de suae praesumptionis excessibus impunitos. Istos putat de sua dejectione tabescere, illos velut inimicos suis casibus insultare. Istos opinatur a suis aemulis comprimi, illos moeret in superbiae cornibus arroganter extolli. Haec et alia multa cogitationum phantasmata nequissimi spiritus humanis mentibus ingerunt, his nimirum quae nequaquam se forti prospectionis custodia circumcludunt. Hinc est quod nonnullos cernimus praepositurae [Col. 0462D] cum magno prius fervore desedere [decedere], postmodum vero ad eumdem vomitum importunae ambitionis instantia festinare; et multiplicium tentationum vallati densitate, vel ad concupita deveniunt, vel a sancti operis quo incanduerunt fervore tepescunt.
Tu autem, dilectissime, juxta prudentiam tuam virtutum armis fortis praeliator accingere, contra hostis versuti insidias semper in acie paratus assiste, vanam hujus mundi gloriam despice, terrenae felicitatis blandimenta contemne, quidquid in saeculo arridet, tanquam ludificatoriae imaginationis somnium deputa, ad veram illam coelestis patriae beatitudinem cor erectum totis visceribus inardescat. Cum pugna [Col. 0463A] crescit, cum tentationum strepitus ingruit, protinus ad hunc portum mens laeta confugiat, et velut in quadam munitionis arce delectabiliter requiescat, ut fiat quod per Psalmistam dicitur: «Abscondes eos in abdito vultus tui a conturbatione hominum, protege eos in tabernaculo tuo a contradictione linguarum (Psal. XXX) .» Proposita igitur inerti torporis ignavia, omnium virtutum studiis prudenter invigila, in eo quod coepisti immobiliter persevera. Nec monasterium reliquisse poeniteat, sed sero te potius experrectum conscientia reprehendat, quatenus qui nunc pauper esse cum Christo temporaliter [Col. 0464A] eligis, cum eo simul immortalibus divitiis in aeterni regni gloria perfruaris; et inter electos abbates te jubeat in resurrectione constitui, pro cujus an ore in hac vita de abbatum te ordine dejecisti. Ecce, dilectissime Pater, amoris tui dulcedine provocatus, dum plura tibi scribere studui, epistolaris modum brevitatis excessi; sed rogo omnipotentem Dominum, ut et haec tibi rustica et imperita verba proficiant, et in eorum recompensatione tua pro servo tuo orare sanctitas non desistat.
Sit nomen Domini benedictum.
Contra clericos aulicos
Invehitur in clericos qui, ut episcopatus sibi possint et dignitates ecclesiasticas comparare, saecularium principum se famulatui addicunt. Docet autem illos non idcirco ab infando Simoniae crimine immunes esse, quod pecunia ad eas scelestas emptiones conficiendas non utantur, imo multo magis ea culpa irretitos teneri, quia scilicet seipsos, quod majus est, vendunt, ut sacerdotia adipiscantur. Principibus quoque cavendum esse ait, ne dum improbis et flagitiosis hominibus Ecclesiarum gubernacula committunt, aliena peccata in se transferant; quod pluribus exaggerat, multisque rationibus confirmat.
[Col. 0463B] Domno BONIFACIO reverendissimo episcopo PETRUS peccator monachus servitutem.
Admonet vir Sapiens: «Cum emptore, inquit, tracta de venditione, cum viro livido de gratiis agendis, cum impio de pietate, cum honesto de honestate (Eccli. XXXVII) .» Quibus etiam ante praemiserat: «Cum viro religioso tracta de sanctitate, et cum justo de justitia (Ibid.) .» De sacerdotibus ergo nulli congruentius sermo dirigitur quam sacerdoti. Cum itaque, venerabilis Pater, de modernis episcopis mihi perplura displiceant, illud intolerabilibus arbitror, quia nonnulli dum honores ecclesiasticos Aetneis vaporibus aestuantius ambiunt, in clientelam potentium tanquam servos se dedititios obscoene substernunt. Ecclesiastica quippe deserunt, dum [Col. 0463C] Ecclesias concupiscunt; et ut tyrannidem arripiant super cives, ut ita dixerim, dedignantur esse concives: militiam fugiunt, ut militibus praeferantur; et dum non erubescunt templo Dei mutare palatium, de religione canonica in ordinem transeunt laicorum. Virtutum arma deponunt, procinctum spiritalis militiae deserunt, castra transfugiunt, militare cingulum solvunt. Dedignantur cum caeteris stipendii percipere donativum, ad solius anhelant dictaturae vel imperii principatum. Qui nimirum dum non per Ecclesiae ingrediuntur ostium, sed per saeculare posticum, non pastores ovium, sed fures et latrones fiunt: Veritate perhibente, quae ait: «Qui non intrat per ostium in ovile ovium, ille fur est, et latro (Joan. X) .» Porro si non ex aliena, sed ex eadem militia militum tribunus eligitur, si saepius ejusdem [Col. 0464B] regni oriundus ad regiae dignitatis apicem promovetur, si denique ex ejusdem fundi accolis quispiam in rurali villicatione praeponitur; quo pacto sola Christi Ecclesia extraneo, vel ignoto cuilibet homini, tanquam vile stabulum, committetur? Si terrena quaeque per suos domesticos disponuntur, quomodo sancta Ecclesia, quae sceptrum regni et aula est coelestis imperii, spretis propriis, in exteros transfertur? Undecunque tamen sit, si ab ipsis quibus est praeponendus eligitur, non extraneus judicatur.
Sed quis ferat illi ecclesiastica jura committi, qui ut Ecclesiam nanciscatur, ecclesiam deserit, et dedignatur obsequium dependere propriae, ut sibi regimen [Col. 0464C] arroget alienae? Praeterea cum de viro justo propheta perhibeat: «Quia excutit manus suas ab omni munere (Isa. XXXIII) ;» quis eum a munerun valeat praestatione defendere, qui et semetipsum alienae servitutis imperio dedere, et in diuturnae expeditionis impensas facultates suas convincitur profligare? Prophetica plane illa sententia sic exponitur, ut tria dicantur esse munerum genera, scilicet munus a manu, munus ab obsequio, munus a lingua [Col. 0463C] De his etiam epistola 1 libri II . Et munus quidem a manu pecunia, munus ab obsequio obedientia subjectionis, munus a lingua favor assentationis.
465 Sed si rite considerentur haec tria munerum genera, in eo quod medium ponitur, et primum, simul et tertium continetur. In obedientia quippe subjectionis, et munus a manu, quod est pecunia, [Col. 0465A] et munus a lingua, quod est favor adulationis, subsequenter agnoscitur. Quis enim manifestius approbatur pro adipiscendis honoribus praestare pecuniam, quam is qui tot expensas utendo vehiculis, tot facultatum summas in accurandis pretiosarum vestium prodigit ornamentis? Eoque superat eum qui pecuniam semel appendit, quia non contentus solummodo facultates expendere, semetipsum quoque non dubitat tanquam servum Domino vindititium subjugare.
Jam vero quis ambigat eum, cum datur occasio, favorabilibus dominum suum verbis oblinere, ut eum blanda possit adulatione mulcere? Utque ejus animum capiat, quod sibi magis placeat, callidus observator explorat. Oculis gliscit, gestibus innuit, [Col. 0465B] festivitatem sereni cordis ore praetendit. Pendet ad nutum, ut sic herile praeceptum, tanquam per Sibyllinum os Phoebi praestoletur oraculum. Ire jubetur, evolat; stare praecipitur, silicem repraesentat. Si dominus fervet, iste sudat; si ille aestum, hic cauma conqueritur. At si vel leviter frigeat, hic necesse est, tremefactus visceribus obtorpescat. Si ille dormire vult, hic accidiatur; si satur est, hic ructare compellitur. Sicque non suus nil aliud loquitur, nisi quod illi plaeere suspicatur. Sicut de quibusdam non dissimilibus per Isaiam dicitur: «Qui dicunt videntibus, nolite videre, et aspicientibus, nolite aspicere nobis ea quae recta sunt: loquimini nobis placentia, videte nobis errores, auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie mea sanctus [Col. 0465C] Israel (Isa. XXX) .» Et hoc iste modo juxta Psalmistam dum oleum male blandientis assentationis exaggerat, mentem illius, quae caput est cogitationis, impinguat. «Oleum, inquit, peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) .» Et Salomon ait: «Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis (Prov. I) .» Peccatores etenim lactant, cum vel perpetranda mala blandimentis inferunt, vel perpetrata laudibus extollunt.
Quibus nimirum Scripturae testimoniis patenter ostenditur, quia quisquis adulatur, generale peccatoris nomen per auxesin specialiter promeretur. Et cum Psalmista dicat: Quia «laudatur peccator in desideriis animae suae (Psal. IX) ;» et qui iniqua gerit, benedicitur; et is qui laudat, et qui sponte [Col. 0465D] laudatur, non dispari reatus obligatione constringitur.
Hoc ergo genus muneris caeteris muneribus et deterius est ad peccandum, et gravius ad persolvendum. Quoniam illa utraque sine isto possunt facile reperiri, hoc autem sine duobus illis vel vix vel nunquam valet impleri. Nam venditoribus Ecclesiarum, si avari sunt, sufficit pecunia cum appenditur: si gloriosi, solus adulationis favor aliquando vice 466 pretii compensatur. Qui vero se mundi principibus pro nanciscendis honoribus tradunt, et pecunias necessario prodigunt, et delinificis patronos [Col. 0466A] suos adulationibus lingere non omittunt. Nequaquam ergo diffiteantur se dedisse pecuniam, qui praelationis ambitione principibus exhibent clientelam. Qui nimirum dominationis desiderio serviunt; et ut divitiis affluant, cum facultatibus suis, et semetipsos expendunt. Humiliantur, ut postmodum impune superbiant, se pedissequos exhibent, ut praecedant; laboribus atteruntur, ut gaudeant; affliguntur inopia, ut nuptialis edulii continua postmodum epulatione turgescant; et velut proposita venalitatis mensa, fenerando servitium, mercantur imperium. Amant enim primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus rabbi (Matth. XXIII) .
Dent alii insensibilis metalli summam, trutinent [Col. 0466B] stolidae pecuniae quantitatem, numerentur aera, vasa ponderentur anaglypha. Dent, inquam, alii nummos; isti dant pretium semetipsos. An non est pretium sedulum subjectionis obsequium? Nam ut de spiritali convertamur ad carnale conjugium, nunquid Jacob, qui vicennali pro uxoribus aetate servivit, dicendus est pretium non dedisse, quia Laban socero suo pecuniam non appendit? Sed audi, Scriptura teste, quid ejus utraeque conquerantur uxores: «Nunquid, inquiunt, habemus residui quidquam in facultatibus, et in haereditate domus patris nostri?» moxque subjicit: «Nonne quasi alienas reputavit nos, et vendidit, comeditque pretium nostrum? (Gen. XXXI) .» Cum profecto Jacob nullam pro uxoribus pecuniam dederit, nisi duntaxat quia soceri [Col. 0466C] pecora custodivit. Dumque apud eum opilionis officio fungitur, geminam filiarum ejus copulam promeretur. Vis itaque pretium ex ore Jacob ipsius audire? «Die, inquit, noctuque, aestu urebar et gelu; fugiebat somnus ab oculis meis; sic per viginti annos servivi tibi in domo tua (Ibid.) .» David quoque non aliud Sauli pro filia pretium dedit, nisi quia duntaxat ejus militiam bajulavit. Unde leviro suo Isboseth per nuntios dicit: «Redde uxorem meam Michol, quam despondi mihi centum praeputiis Philisthiim (II Reg. III) .» Laboris quippe sui victoriam dotem deputat, quam et Saul velut quamdam pecuniam sponsalium vice susceperat. Sic, inquit, loquimini ad David: «Non habet necesse rex sponsalia, nisi tantum centum praeputia [Col. 0466D] Philisthinorum, ut fiat ultio de inimicis regis (II Reg. XVIII) .»
Sicut ergo Laban filias vendidit, pretiumque comedit, non quia recondidit pecuniae lucrum, sed quia laboriosae servitutis percepit impendium. Et sicut Saul nupturae filiae non auri, vel argenti dona quaesivit, sed laborem belli, vel insigne triumphi, vice dotis accepit; sic ille necessario Ecclesiae venditor esse convincitur, qui subjectionis obsequium de male sperata ejus largitione mercatur. Et cum is qui pretium accipit, asseratur Ecclesiam vendere; iste congruentius dicitur venditare; quia venale commercium, quod ille semel iniit, hic longa, ut ita loquar, ac diuturna negotiatione protraxit. Et, [Col. 0467A] infelix clericus, quot servitia 467 fucatae humilitatis exhibuit, quasi tot pecuniarum summas appendit. Qui nimirum assentationibus suis dum aucupatur nomen episcopi, larvam induit parasiti. Et dum spirat ambitione pontificem, scenicum exhibet histrionem; atque ideo hic non simplex, sed omnigena dicendus est Simoniacus, quia quidquid est, per quod Ecclesia vendi potuit, hic triplici venalitate commisit. Nec glorietur metalli se non dedisse pecuniam, qui, quod pretiosius habebat, semetipsum venalem praebuit: qui naufragio se tam duri laboris immersit, et in hujus expeditionis sumptus nonnihil ex propriis facultatibus profligavit.
Ponamus, verbi gratia, duos clericos centenas nummorum libras non dispari peculio possidentes, [Col. 0467B] quorum alter curiam regis adeat, sensimque in proprios usus, quod in sudario latet, insumat; alter cum Jacob in tabernaculis maneat, nec alutam aere turgentem follere compellat. Utrique postmodum uno die sua cuique delegetur Ecclesia: et hic quidem totum aes, quod crumena servabat, in sacrilegii pretium funestus negotiator effundat; alter vero quia servivit in curia, nil noviter tribuat, sed ad percipiendum Ecclesiae villicatum tanquam gratuitus mercator accedat. Quis horum, quaeso, charius emit Ecclesiam? Nunquid non ille, qui licet patrono nil dederit, tot aerumnis et laboribus pressus quidquid habebat, in tam gravis et diuturnae expeditionis sumptus expendit; et iste vilius, qui sine labore suam venditori pecuniam numeravit? Nam perspicua [Col. 0467C] ratio persuadet, quia pluris emit Ecclesiam, qui sua omnia cum laboribus perdidit; quam is, qui quietus et otiosus praefixae quantitatis pacta persolvit.
Porro cum et forensibus legibus cantum sit, ut curialis quisque funditus arceatur a clero; iste de Ecclesia migravit ad curiam. Et, heu prodigiosa vesania! ut praeferatur clericis, qui de clerico efficitur curialis: factus est servus mundi, ut jus Domini, imo cathedram pestilentiae usurpet in domo Dei. Qui si semel investituram de manu largitoris acceperit, vel quolibet prorsus ingenio culmen regiminis adeptus ascenderit, mox ut sibi fautores inveniat, larga de facultatibus Ecclesiae dona dispensat.
Nostris certe temporibus Bononiensis Ecclesiae quidam praesedit episcopus, eo scilicet modo, quo diximus, curialis: qui nimirum postquam latissima ecclesiastici juris praedia in suburbio constituta distraxit, subsequenter obmutuit. Sicque fere per septennium donec advixit, paralyticus et elinguis elanguit. Juste scilicet, superno dispensante judicio, ut qui linguam suam fecerat negotii feralis interpretem, cum ipsa quoque prorsus amitteret totius eloquii facultatem. Quilibet itaque curialis episcopus hos muneribus attrahit, illis beneficia latiora concedit; sic a quibus non erat electus, eligitur; et ut sibi de Simone nihil desit, ipsam electionem sacrilega [Col. 0468A] venalitate mercatur. 468 Verumtamen in hoc sui sceleris turpitudinem palliat, quia sub colore fidelitatis ecclesiasticae municipes per jurisjurandi sacramenta confirmat. Cum nemo deterius Ecclesiam laedat, quam iidem ipsi infidi fideles, qui ejus diripere facultates anhelant. Cum illis ergo munera tribuit, cum sub nomine velut Ecclesiae sibi potissimum jurare compellit, non Ecclesiae consulit, sed sibi quiete possidendi culminis aditum pandit. Sive ergo ante consecrationem hoc, sive postquam consecratus est, faciat, valde sibi timendum est, non pro Ecclesiae utilitate, sed pro sua potius confirmatione, sacri loci bona dilapidat, in voraginem se Simoniacae haereseos, dum extolli conatur, immergat: et hinc perniciose coram divinis obtutibus [Col. 0468B] corruat, unde se inter homines arroganter exaltat. Sicut scriptum est: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXI) .»
Sed et hoc praetereundum non est, quia sicut is, qui regiminis apicem invitus assequitur, si quid illic asperum, si quid patiatur adversum, ad cumulum sibi provenit meritorum: et pro tribulatione, quam tolerat, non incassum exsultationis aeternae praemium sperat. Sic ille, qui ultroneus ambit, vel importunus ingeritur, vix pro adversitate, quam in regimine patitur, praemium consequetur. Ad se itaque quod patitur, referat; sibique omne, quod laceratur, ascribat. Labores, quos sustinet, honoribus recompenset, fructumque laborum potius in adepta dignitate constituat, quam de futuri muneris retributione [Col. 0468C] praesumat, Domino de talibus attestante: «Quia receperunt mercedem suam (Matth. VI) .» Nam sibi ipse conscivit, unde mens ejus tot casibus concussa succumbit. Enimvero qui ad ministerium terrenae dispensationis coactus attrahitur, cum in exsecutionibus ejus adversa pertulerit; laboris sui praemio non carebit. At si villicatus pretio, vel precibus obtinetur, erubescit pro laboribus suis commodum retributionis exigere, qui se laborandi materiam meminit importunis anxietatibus extorsisse.
Haec itaque diximus, ut non sibi glorientur Simoniacam deesse venalitatem, qui famulando principibus ecclesiasticam adepti sunt dignitatem. Nec sibi regulam gratuitae promotionis applaudant, cum se redemisse, quod possidetur, duris laboribus non [Col. 0468D] ignorant.
Principibus quoque, et quibuslibet ordinatoribus ecclesiarum summopere cavendum est, ne sacra loca, non considerato divino judicio, sed pro arbitrio et ad libitum, praebeant, ne ad suam confusionem divinae legis ordinem, sacrorum canonum statuta confundant. Nam quisquis Ecclesiam Dei non regulariter, sed potentialiter ordinat, in promoventis caput omnia illius, qui promotus est, mala redundant. Unde praedicator egregius cum dixisset: «Manus cito nemini imposueris (I Tim. V) ;» praesto [Col. 0469A] subjunxit. «Nec communicaveris peccatis 469 alienis (Ephes. XXXII) .» Alienis quippe peccatis communicare convincitur, quisquis indignum, et improbum atque ideo cupidum ad regimen provehere non veretur. Et cum Ecclesia Christi non habens maculam, neque rugam, reproba cujuslibet ordinatione foedatur, in ordinantis animam omnis illa lethiferae contagionis lepra transfunditur.
Romanorum nempe tradit historia (PAULUS DIACON. Hist. Rom. ad Eutrop. lib. II, in princip.) quia petentibus Gothis ut eis imperator Valens episcopos destinaret, a quibus Christianae fidei rudimenta susciperent; ille doctores ad eos non orthodoxos, sed Ariani dogmatis misit, rudemque populum, quibus involutus erat, erroribus, implicavit. Sed, o [Col. 0469B] praedicandam, vereque laudabilem divini examinis aequitatem! Nam cum Gothi jam ab Hunnorum agminibus ex antiquis sedibus fuissent violenter ejecti, et citra Danubium, intra Romanos scilicet fines, a Valente sine ulla foederis pactione benigne suscepti; divino tamen judicio postmodum contra Valentem in arma consurgunt, ejusque exercitum acerrima caede prosternunt. Quibus cognitis Valens egressus Antiochia, contra Gothos innumeris vallatus agminibus, properat: sera ductus poenitentia, sanctos quosque revocari de exsiliis imperat; mox tamen committit et perdit. Nam ad primum Gothorum impetum Romanorum equitum acies perturbantur, nudatosque pedites deserunt. Qui mox equitatu hostium septi, ac sagittarum nubibus obruti, dum [Col. 0469C] huc illucque velut amentes pallando diffugiunt, hostilibus gladiis funditus perimuntur; ipse quoque imperator sagitta sauciatus, equo delabitur; in vilissimam tegetem, milite gestante, defertur; sicque supervenientibus Gothis, ignibus atrociter concrematur. Justo quippe Dei judicio ab eisdem consumptus est flamma vindictae, quos ipse percusserat igne perfidiae. Sic, juxta Scripturae sententiam, egressus est ignis de rhamno, et devoravit cedrum Libani (Judic. IX) .
Sed et per hoc exemplum, quod nunc de Scriptura posuimus, illud etiam non inconvenienter occurrit, quod ibidem in libro Judicum positum memoramus. Nam dum hoc ferreo saeculo, et ii qui regimine digni sunt, fugiant; et illi, qui merito reprobandi sunt, [Col. 0469D] irreverenter accedant; hoc agi videtur per operationis effectum, quod illic legitur per allegoriae mysterium. Ait enim: Quia «stetit Joathan in vertice montis Garizim, elevataque voce clamavit: Audite me, viri Sichem, ita ut audiat vos Deus: Ierunt ligna, ut ungerent super se regem, dixeruntque olivae: Impera nobis. Quae respondit: Nunquid possum deserere pinguedinem meam, qua et dii utuntur et homines; et venire, ut inter ligna promovear? Dixeruntque ligna ad arborem ficum: Veni, et super nos regnum accipe. Quae respondit eis: Nunquid possum dulcedinem meam deserere, fructusque suavissimos, et ire, ut inter caetera ligna promovear? Locuta sunt quoque ligna; et ad vitem: Veni, et [Col. 0470A] impera nobis. Quae respondit: Num possum deserere vinum meum, quod laetificat Deum et homines, et inter ligna caetera promoveri?» Deinde Scriptura subjungit: «Dixeruntque omnia 470 ligna ad rhamnum: Veni, et impera nobis. Qui respondit eis: Si vere regem me vobis constituitis, venite, et sub umbra mea requiescite (Ibid.) .»
Longum est, si dicamus Gedeonem typum tenere Salvatoris (Judic. VIII) . Per plurimas ejus uxores, diversas debere nationes intelligi, quae sibi cohaesere per fidem. Per septuaginta filios, totidem linguarum populos. Per concubinam, Synagogam. Per Abimelech, antichristum, qui Synagogae filius erit. Unde et in Apocalypsi his qui credituri sunt, dicitur: «Qui dicunt se Judaeos esse, et non sunt, sed sunt [Col. 0470B] synagoga Satanae (Apoc. II) .» Et sicut ille peremit septuaginta fratres; sic iste persecuturus est omnes, quae sibi non consentient, nationes. His, inquam, omissis, quae longioris styli videntur egere tractatu, in quantum patitur epistolare compendium, ita duntaxat coeptae disputationi congruere videatur, prolixae historiae figuram succincte perstringimus.
Quid ergo per Joathan, qui interpretatur consummatus, sive perfectus, nisi sanctum et doctum quempiam praedicatorem debemus accipere? Hic in montem Garizim ascendit et voce magna clamavit (Deut. XXVII) . Prius ascendit, et postmodum clamavit. Ante consurgit in montem, et sic elevat vocem. Quia nisi doctor virtutum prius culmen ascendit, inaniter clamat. Sicut per Isaiam dicitur: «Super [Col. 0470C] montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion: exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem (Isa. XL) .» Per Garizim autem sancta designatur Ecclesia, quae est virtutum omnium schola, et coelestium segetum ubertate fecunda. Hic est enim mons, qui dandis per Moysen benedictionibus deputatus est: et Ecclesia mons benedictionis est, cujus filiis per apostolum dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) .» Hanc haereditatem a vidua matre suscepimus, pro qua vir ejus mori dignatus est; de qua et per Psalmistam dicitur: «Viduam ejus benedicens, benedicam (Psal. CXXXI) .» Et congrue Garizim, qui interpretatur divisio, vel advena, sanctam figurat Ecclesiam; quoniam Ecclesia gentium, [Col. 0470D] quae prius exstitit funditus a Dei lege divisa, in prima vocatione facta est advena, jamque per incrementum gratiae facta est omnino domestica. Unde jam firmiter radicatis, et velut in urbe compositis Paulus ait: «Jam non estis hospites, et advenae; sed estis cives Sanctorum, et domestici Dei (Ephes. II) .»
Sed ut omittentes plurima, quod propositum est, transiliendo celeriter percurramus, ligna silvae sunt homines vani, et infructuosi, ac flammis ultricibus merito suae sterilitatis obnoxii: «Omnis enim arbor. quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III) .» Qui vero per olivam, quae et signum pacis ostendit, oleique pinguedinem [Col. 0471A] fundit, nisi illi designantur, qui Spiritus sancti pinguedine delibuti evangelizando pacem, reconciliant homines Creatori? «Quam, inquit, speciosi pedes evangelizantium pacem (Rom. X) !» Ficus autem sacrae legis imaginem tenet, unde et in Evangelio dicitur: Quia «quidam paterfamilias plautavit vineam, in qua scilicet plantavit et ficum. Vinea» quippe 471 «Domini Sabaoth domus est Israel (Matth. XXI; Isa. V) .» In qua nimirum plantavit divina manus Decalogum legis. Sed haec ficus priorem populum quasi grossos suos, aridos scilicet et inutiles protulit, et abjecit; novum vero Christianae fidei germen ad maturitatem internae pinguedinis, suavitatemque perduxit. De quibus Jeremias ait: «Video ficus, ficus bonas, bonas valde et [Col. 0471B] malas, malas valde, quae comedi non possunt, eo quod sint malae (Jer. XXIV) .»
Per ficus ergo illi possunt non inconvenienter intelligi, qui sacrae legis eruditione sunt sufficienter instructi. Vitis etiam idipsum pene videtur significare quod ficus. Dicit enim Dominus: «Ego sum vitis vera, et vos palmites (Joan. XV) .» Et quia de palmitibus fiunt vites, quid mirum si et sancti doctores asserantur vites; ut quod Salvator mundi per naturam, hoc illi glorientur habere per gratiam? Qui nimirum dum triumphum Dominicae passionis praedicare non cessant, quasi per doctrinae suae botros arentia corda nostra vino beati cruoris inebriant. De hoc vino per Jacob super Salvatore nostro allegorice dicitur: «Lavabit in vino stolam suam, et [Col. 0471C] in sanguine pallium suum (Gen. XLIX) .» Stola Christi fuit in apostolis, et caeteris credentibus Synagoga; cujus etiam pallium gentilis est populus. De quibus sibi per prophetam dicitur: «Vivo ego, dicit Dominus, quia his omnibus velut ornamento vestieris (Isa. XLIX) .» Hos itaque Christus in sanguine uvae lavit, quem de semetipso contritus in praelio [ f. praelo] crucis expressit. Unde et Joannes ait: «Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Cum igitur oliva, ficus, ac vitis, hoc [Col. 0472A] est, spirituales viri lignis praeesse silvestribus, id est, terrenis hominibus, atque carnalibus nullatenus acquiescant; offert se rhamnus, et ab eis consumendus: et eadem vel pravae conversationis exemplo, 472 vel erronei dogmatis incendio consumpturus. Rhamnus enim spinis crebrescentibus horret, per quem scilicet, quilibet perversus invenitur, qui sic peccatorum tanquam veprium asperitate densatur. Unde et primo homini dictum est: «Terra tua spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) ;» id est, corpus tuum aculeatis vitiorum punctionibus subjacebit. Et per prophetam Dominus: «Spinis, inquit, peccatorum suorum circumdederunt me (Thren. III) .» Lignis itaque petentibus regem, id est, pravis quibusque carnaliter eligentibus praesulem; [Col. 0472B] rhamnus accedit in medium, quilibet videlicet reprobus, qui et ignem damnationis in se ex eorum pravitatibus augeat, et eos perverse vivendi, vel docendi reciproca combustione consumat. Unde et illic dicitur: «Egrediatur ignis ex eo, ut consumat habitatores Sichem, et oppidum Mello, egrediaturque ignis de viris Sichem, et de oppido Mello, et devoret Abimelech (Judic. IX) .» Haec autem Joathas constitutus in vertice montis eloquitur; qui per sanctos in Ecclesia praedicatores addiscimus, quomodo quibusque perversis ac reprobis vana petentibus resistamus.
Ecce, venerabilis frater, unam duntaxat Epistolam petisti, sed insuper et alteram recepisti. Ipse quoque versa vice deposco; ut dum integra nostrae [Col. 0472C] dilectionis una dirigitur, ad nos etiam juxta vetustae disputationis ethicos gemina revertatur. Quod si te de curialibus episcopis adhuc latius audire delectat, ejusdem thematis epistolam [Col. 0471C] Epistola 1 libri II. , quam concardinalibus tuis olim misi, te videre non pigeat. Illud etiam in epistolae calce subnecto, ut amodo, et deinceps, sicut ii, qui Ecclesiae militando promoti sunt, vocantur ex more pontifices; ita qui famulando principibus fiunt, dicantur a curia curiales.
Sit nomen Domini benedictum.
De brevitate vitae pontificum Romanorum et divina providentia
Alexandro summo pontif. ex Mantuano patrum conventu redeunti has litteras obviam mittit, in quibus eidem sciscitanti rationem reddit, cur pontificum Romanorum vita brevis plerumque et angusta sit. Deinde in admirationem divinae providentiae et bonitatis effunditur, a qua tot tantaque beneficia in humanum genus profecta sint, et quotidie proficiscantur, quaeque omnia hominis gratia creaverit, hominisque imperio subjecerit. Hortatur ergo mortales, ut cum tot res propter se conditas contemplantur, Deo Opt. Max. inexhausto beneficentiae fonti immortales gratias agant; et terrenis his voluptatibus contemptis, ad vera gaudia quae in coelo pie sancteque viventibus parata sunt, omni animi contentione ferantur.
[Col. 0471C] Domno ALEXANDRO summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus servitutem.
[Col. 0472C] Quia redeuntem te, venerabilis pater, a Mantuano concilio, finitimis jam audio partibus propinquare; [Col. 0473A] congruum judicavi exenio litterarum tibi, quo videlicet dono potissimum delectaris, occurrere. Sed et mox, ut ad vos impiger iter arriperem, dulcis fama percivit. Jacob siquidem, de quo Scriptura dicit, quia «simplex habitabat in tabernaculis (Gen. XXV) ,» idcirco terrenis placandum esse fratrem muneribus duxit, quia sola duntaxat eum diligere terrena cognovit. Ego quoque, qui cum Jacob domi simpliciter habitavi, quia tibi plus spiritualia, quam carnalia quaeque placere non ambigo, spirituali faciem tuam munere placare contendo. Quanquam cum David fugeret a facie Absalon, magis sibi profuerit Chusai Arachites qui in Jerusalem rediit, quam Ethai, qui videlicet a fugiente David individuus assecla non recessit (II Reg. XV) . Idem quoque [Col. 0473B] David legem constituit in Israel, utaequa sit pars descendentis ad praelium, et remanentis ad sarcinas (I Reg. XXX) : et potentius juvit Israeliticum populum Moyses in Rhaphidim, dum velut otiosus oraret, quam Josue, licet irruentibus Amalecitis, terribiliter armatus occurreret. Quod perspicue perhibet Scriptura, cum dicit: «Quia cum levaret manus Moyses, vincebat Israel; sin autem paululum remisisset, superabat Amalech.» Sed nullum munus cuiquam congruentius datur, quam id, quod ab eo ipso, cui datur, exigitur.
Aliquando certe, si rite teneo, a me sollicite requisistis, [Col. 0473C] quae mihi causa videretur, cur apostolicae sedis antistes, nunquam diutius vivat, sed intra breve temporis spatium diem claudat extremum, adeo ut post B. Petrum apostolum, qui per quinque circiter annorum lustra praesedit, nemo postmodum Romanorum pontificum hoc spatium praesulatus aequaverit; modernis imo temporibus vix quispiam in praedictae sedis culmen evehitur qui metam quatuor, vel ut multum, quinque transcendat annorum. Quod considerantibus prodigialis, ut ita loquar, stupor oboritur, quoniam haec breviter vivendi necessitas, quantum ad nostram notitiam, in nulla alia totius orbis Ecclesia reperitur. Sed in quantum mortalibus divinae dispensationis revelatur arcanum, videtur nobis, quia idcirco hoc judicii coelestis [Col. 0473D] ordo disponit, ut humano generi metum mortis incutiat; et quam despicienda sit temporalis vitae gloria, in ipso gloriae principatu evidenter ostendat, quatenus dum praecipuus hominum tam angusti temporis compendio moritur, tremefactus quisque ad praestolandi sui obitus custodiam provocetur, et arbor humani generis, dum cacumen ac verticem suum tam facile corruisse considerat, statu concussa formidinis, in suis undique ramusculis contremiscat.
475 Sed quispiam fortassis objiciat, cur et regibus haec eadem vivendi brevitas non occurrat? Nam et Octavianus Augustus, quo imperante, Salvator mundi de Virgine nasci, et David rex de cujus [Col. 0474A] stirpe dignatus est propagari; alter quinquaginta sex, alter quadraginta annorum curricula in regali fastigio floruerunt: post quos, et alii videlicet utriusque regni principes, etsi minuscule, non tamen ad instar Romanorum pontificum, brevissima regnaverunt temporum quantitate. Ad quod facile respondetur; quia cum unus omni mundo papa praesideat, reges autem plurimos in orbe terrarum sua cujusque regni meta concludat, quia quilibet imperator ad papae vestigia corruit, tanquam rex regum, et princeps imperatorum, cunctos in carne viventes honore, ac dignitate praecellit. Unde quolibet rege defuncto, administratione ejus regnum tantummodo, cui praeerat, destituitur; cum vero sedis apostolicae pontifex moritur, universus, tanquam [Col. 0474B] communi patre mundus orbatur. Quid enim Africa de regibus Asiae, aut quid Aethiopia de principibus sentit Hesperiae? Nam, sive moriantur, sive vivant, quia procul a se remoti sunt, utrumque indifferenter ignorant.
Est et aliud, cum mors cujuslibet regis non magnopere sit terrori; quoniam saeculares principes, qui turbis popularibus praesunt, saepe gladiis perimuntur. Nam, ut de multis paucos adhibeam, Caius Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitellius, omnes isti imperatores per continuam sunt seriem unus post alterum principati, et excepto Claudio, cuncti sunt, vel suis, vel hostilibus gladiis interempti. Postmodum quoque, sicut Romana tradit historia, Macrinus, Antoninus, Alexander, Maximus, Gordianus, [Col. 0474C] Decius, Gallus, Volusianus: omnes hi seriatim sibimet per continuum ordinem succedentes, gladio trucidante, prostrati sunt. Saeculares ergo principes, quia diversae mortis casibus exponuntur, cor audientium exitu non atteritur; papae vero vita, quia sola naturalis obitus lege concluditur, ejus ex hac vita transitus sine gravi formidine non auditur. Porro, quia terreni principes regni sui quisque, ut dictum est, limitibus includuntur, causa non est cur per alienas mundi provincias eorum obitus diffundatur; papa vero, quia solus est omnium Ecclesiarum universalis episcopus, cum luce privatur, mors ejus per ampla terrarum regna diffunditur. Et sicut sol, quia solus lucet, si eclipsim forte sustineat, praesto, necesse est ut tenebras totus ubique mundus [Col. 0474D] incurrat; sic papa cum ex hac vita recedit, illico, quia unus in mundo est, longinqua regnorum spatia mortis ejus fama percurrit; et consequens est, ut quos tam sublimis, singularisque personae casus obturbat, propriae quoque vocationis exitum tremefactis visceribus expavescant. Ubi notandum, quam velit omnipotens Deus Romani pontificis vitam hominibus in aedificatione prodesse, cujus etiam mortem decrevit saluti gentium ministrare. Quanto studio debet lucris animarum, dum advivit, insistere, cujus etiam mors providetur ad Creatorem suum animas hominum revocare, ut dum se patrem orbis esse 476 considerat, ab inculcanda tot filiis haereditate desidia non torpescat.
Hic libet aciem mentis paulisper attollere, et quanta divinitus homini gratia praerogetur, breviter indagare; cui nimirum per divini muneris institutionem elementa cuncta deserviunt, et non modo coelum et terra, aer et aqua, sed et quaeque in eis sunt, in humanae utilitatis administratione concurrunt. Primo quidem sibi famulantur quatuor elementa, quae diximus, quia ex eis constat; deinde quia quidquid habent, illi extrinsecus administrant. In humore quippe terrae radix herbarum et arborum coalescit, quas postmodum in usus hominum ad naturalis mensurae celsitudinem porrigit. Ipsa [Col. 0475B] quoque agrestis herba in carne animalium vertitur; animalium vero carnibus hominum viscera vegetantur. Animalia quoque ipsa dum vivunt, diversis humanae servitutis deputantur obsequiis: nimirum, ut alia sese insidentibus vehiculum praebeant; alia commendandis, proferendisque seminibus arva proscindant; alia nobis non modo lactis profluant copiam, sed et velut evangelicae subjecta doctrinae, duas tunicas dividant (Luc. III) , dum se pellibus, nos velleribus tegunt. Sed quia nos in singulis immorari non sinit epistolare compendium, quae vix posset etiam prolixitas enumerare librorum, sufficiat nobis brevis illa Psalmistae conclusio, qua dicitur: «Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves, et boves universas, insuper et pecora campi; volucres [Col. 0475C] coeli, et pisces maris, qui perambulant semitas maris (Psal. VIII) .»
Et hoc est inter caetera valde mirabile, quoniam ab humanae subjectionis imperio, nec volatus aves, nec fortitudo leones, nec velocitas tigrides, nec proceritatis enormitas eripit elephantes. Leoni plane tantus inest terror, ut cum rugitus emittit, multa protinus animalia, quae illius impetum poterant celeritate cursus evadere, compellantur omnino deficere, et gressus suos stupefacta et attonita cohibere. Leo tamen ab homine capitur, et tanquam debilis cattus caveis inseritur. Tigris quoque, quae lingua Parthica dicitur sagitta, uno cursu stadia octingenta transmittere, integro vero die totum mundum ab ortu usque ad occasum dicitur transilire [Col. 0475D] ( vide Scholia ad calcem opusculi ); haec tamen, quae tam incredibiliter currit, aliquando venantium laqueos non evadit. Sed cum miranda quaelibet animalia virtutum hominum sint subjecta, etiam minima, vel immunda humanae saluti probantur utilia. Quid enim vilius cimice? tamen si sanguisuga faucibus haeserit, fumo illius excepto, statim evomitur, et difficultas urinae hujus appositione laxatur. Quid etiam juxta legem, immundius vulture? Tot tamen in eo sunt medicamenta, quot membra (PLIN., lib. XXIX, cap. 4, 6) . Vide certe grandaevae jam aetatis episcopum, qui etiam ad fidem Christi convertisse non pauca gentilium millia dicebatur: Hic perhibeat, quia dum per Aethiopiam 477 transiit, [Col. 0476A] magni draconis carnes, fame fauces obdulcante, comedit, ut etiam juxta litteram illud Psalmistae videatur impleri: «Tu confregisti caput draconis magni, et dedisti eum in escam populo Aethiopum (Psal. LXXIII) .»
Sed cum Deus omnipotens homini cuncta subdiderit, hoc etiam non minus mirabile est, quod ipsa quoque sibi tempora tam pulchra qualitatum varietate distinguit: videlicet, ut prius brumalis algor semina commendata novalibus occultat; deinde veris clementia multiplices germinum fetus mundum parturire compellat; mox aestivum cauma segetes torreat; postremo pluvialis autumnus et palmitibus [Col. 0476B] uvas, et arboribus quoque turgentia poma decerpat. Sed nec ipsos quoque proventus arborum vel agrorum omnipotens Conditor in unam quodammodo congeriem coacervat, sed diversa diversis temporibus vel agenda, vel edenda dispensat. Nam si eodem tempore cuncta ad vescendum poma concurrerent, et fastidium congesta vescentibus gignerent, et simul consumpta de copia inopiam generarent. Sed nunc ita diversis sunt variata temporibus, ut dum illa comeduntur, haec maturescant, et dum alia consumpta pertranseunt, alia mox maturata succedant. Fruges quoque si colligendae simul ingruerent, laboribus non ferendis agricolas praegravarent; sed dum variis temporum dispensantur articulis, et proventus copia non minuitur, et labor hominum levigatur. Nam quod segetum [Col. 0476C] alia sint serotina, etiam Moyses perhibet Pharaoni. Postquam enim grando percussit Aegyptum: «Linum, inquit, et hordeum laesum est, eo quod hordeum esset virens, et linum jam folliculos germinaret; triticum autem, et far non sunt laesa, quia serotina erant (Exod. V) .» De primitivis etiam pomis paulo post dicit: «Devorata est igitur herba terrae, et quidquid pomorum in arboribus fuit, quae grando dimiserat (Exod. X) .»
Cum igitur soli homini maria simul et flumina; paludes et stagna cum innumeris piscium compellantur servire generibus; aer cum avibus simul et imbribus; terra cum pecoribus, cunctisque germinibus: haec tamen interim velut parva postponimus, majora perpendamus. Omittamus igitur, quod hujus [Col. 0476D] mundi conditio tanta moderationis arte disponitur, ut aer et ignis, duo videlicet masculini generis elementa praesideant; alia vero duo, quae feminini sunt generis, aqua simul et terra subsidant; et hoc quasi bino conjugio procreatur quidquid apud nos ex qualibet originali materia prodire conspicitur. Taceamus etiam, quod tota coeli machina usibus hominum ita mirabiliter serviat, ut contra septem planetarum globos perpetuo rotatu circumacta confligat; quatenus dum illae petunt ortum, ista vergat jugiter ad occasum. Illas tamen secum vi suae magnitudinis attrahat, easque suos circulos per zodiacum spatio temporis, quod cuique praefigitur, explere compellat. In quo videlicet universali 478 mundi certamine [Col. 0477A] non parvum spiritualis figurae mysterium deprehenditur, si quae sit in homine, minori videlicet mundo, concertatio perpendatur. Quid enim sphaera coeli, quae planetas includit, nisi corpus designat humanum, quod rationalem animam contegit? Quae videlicet anima quasi septenario planetarum numero continetur, dum totidem sancti Spiritus donis imbuitur.
Et quid est quod sphaera labitur ad occasum, econtra planetae concorditer enituntur ad ortum, nisi hoc quod Apostolus dicit: «Quia caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem? (Galat. V.) » Nunquid non quasi sphaeram contra planetas pugnare conqueritur, cum de carnis et animae suae controversia lamentatur, dicens: [Col. 0477B] «Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae? (Rom. VII.) » Et tanquam sphaera post se planetas trahat, protinus addidit: «Et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis?» Planetae igitur septem enituntur ad ortum, cum anima rationalis instinctu sancti Spiritus incitata redire conatur ad Deum, quem rerum omnium constat esse principium. Sphaera vero prolabitur ad occasum, cum caro, neglectis superioribus, gravatur in ima vitiorum. Unde scriptum est: «Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) .»
Sed haec nos diutius prosequi, epistolaris brevitas non permittit. Quid dicam, quod eadem coelestis [Col. 0477C] sphaerae machina sic se in semetipsam semper, et non in exteriora devolvat, ut in unius hemisphaerii sui revolutione diem, in revolutione vero alterius expleat noctem? Et hoc modo dum una revolutio totius sphaerae coelestis absolvitur, vinginti quatuor horarum numerus impletur, quibus videlicet unus dies cum sua nocte perficitur. Hoc itaque modo dum coelum militat homini, et dies solis radiis illustratur, et nox lunae, stellarumque nutantium varietate depingitur. Sed haec quia corporaliter aspiciuntur, omittimus, ad majora nunc et invisibilia veniamus.
Porro autem qui divinarum Scripturarum vacat eloquiis, non ignorat, quia per hunc mundum coelestium virtutum quotidie multitudo discurrit, quae nobis auxilii manus in certamine porrigit. De quibus per Danielem dicitur: «Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei (Dan. VII) .» Ad hoc enim Deo ministrant, ut nos ab iniquorum spirituum impugnationibus protegant. Unde et Paulus ait: «Sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I) .» Neque enim versutiae tam callidi, tam exercitati hostis posset fragilitas humana resistere, nisi eos a tentationibus electorum virtus [Col. 0478A] angelica propulsaret. Unde unicuique nostrum a die baptismatis usque ad 479 obitum delegatus est angelus, qui et viriliter decertantem a tentatione custodiat, et auxilium praebere in bonis operibus non desistat. Daremus exempla, nisi cerneremus frequentatione notissima. Hic notandum, cum Deus homini tantam praeroget gratiam, quantam Deus ab homine patiatur injuriam; deputat Deus virtutes angelicas humanae custodiae; et infelix homo, relicta munditia et puritate virtutum, squaloribus se polluit, ac sordibus vitiorum. Nam in exhalantis, ac coenosae luxuriae fetore provolvitur; cum vermescentis avaritiae sordibus inquinatur; cum denique ad instar Aegyptiorum fluminum homicidialis anima in odii sanguinem vertitur (Exod. VII) ; postremo cum velut [Col. 0478B] in cloacam stercorum corruens, multiplicis nequitiae faecibus involuta foedatur: hunc angelus fetorem, et inhonestam purulentiae nauseam invitus satis, et graviter tolerat, etsi coelestis imperii lege constrictus, obedientiam non omittat. In angelorum quippe conspectu nil sordidum, nil fetet obscenum, nisi vitium et peccatum. Et sic nostri reatus exhorrent, et abominantur illuviem; sicut homo compellitur ad exhalantis latrinae screare fetorem. Unde quotidie ante tribunal aeterni Judicis de commissi sui pravitate conqueritur; et quia gravem ferat injuriam, illius obscena dinumerans, profitetur. Nam si rex potens cuilibet de suis principibus impuberis filio velit delegare custodiam: et ille postmodum in furorem versus insaniae, salivis se fluentibus, nariumque mucoribus [Col. 0478C] oblinat, et vel in ignem se phrenetica temeritate projiciat, vel certe in squalentis coeni volutabrum sordidae suis se more provolvat, nonne protinus ille deposcet, et reconsignare depositum, et papatis abjicere famulatum? Quanto magis ergo credendum est, quod angelica illa sublimitas et largitorem bonorum omnium Deum de conspicua sanctorum conversatione glorificat, et in ejus conspectu perversorum hominum scelera subtiliter enumerando condemnat? Huc accedit, quia in die judicii eorum sunt nequitiae testes, qui si recte vixissent, eorum fierent defensores. Hoc itaque modo male agentibus vertitur in perniciem, quod recte viventibus provisum est ad salutem; quia sancti angeli, qui deputati sunt justis in adjutorium, perditionis [Col. 0478D] in reprobos exaggerant incrementum. Felices ergo, qui juste vivunt; quia dum malignis spiritibus infoederabiliter obluctantur, angelicae fortitudinis auxilio muniuntur. Adde etiam, quod et ipsi spiritus iniqui profectus nostri sunt obsequio deputati. Nam dum tentamur, et non succumbimus; dum impetimur, et praevalemus; dum oppugnat certe violentus hostis, et non expugnat, futurae nobis retributionis pondus accumulat: et dum laborem certaminis irrogat, victoriae nobis materiam subministrat.
Ecce dum raptim celeriterque cuncta perstringimus, usibus hominum ministrare 480 concorditer [Col. 0479A] omnia reperimus, coelum scilicet, terram pariter et infernum. Hic praesumptionis nos fortasse quis arguat, si authentica Scripturae sententia non occurrat. Sed ecce Paulus Corinthiis dicit: «Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive hic mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura. Omnia enim vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei (I Cor. III) .» Sed tunc omnia sunt veraciter hominis, si ipse homo sit veraciter homo. Est enim qui solo nomine sit homo, est qui reipsa et veritate sit homo.
Audi Salomonem: «Finem, inquit, loquendi omnes pariter audiamus: Deum time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo (Eccle. XII) .» Quis est autem finis loquendi, nisi ille, de quo dicit [Col. 0479B] Apostolus: «Finis enim legis ad justitiam Christus omni credenti? (Rom. X.) » Finis quippe legis ad justitiam Christus est; quia quidquid, sive vetus, sive nova lex loquitur, ad illum sine dubitatione refertur. Ad justitiam vero non otiose dicitur, quia divinae legis sermo justificat, et animam a sordibus mundat, sicut discipulis Veritas ait: «Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV) .» Deum vero timere, est cuncta, quae Deus prohibet, exsecrando et abominando contemnere. Mandata illius observare est, omnia, quae praecipit, operibus exercere.
Ille ergo Deum timet, qui satagit cavere quod prohibet. Ille mandata ejus observat, qui studet implere quod imperat. Deum ergo time, et mandata illius [Col. 0479C] observa: hoc est enim omnis homo. Ac si perspicue dicat: Qui non studuerit cavere prohibita, qui neglexerit implere praecepta; quia ratione caret, vocabulum quidem hominis habet, sed hominis esse non habet; quia non veraciter utitur virtute nominis, quo censetur. Ille nimirum se credat veraciter hominem, qui hominum recognoscit Auctorem: alioquin qui ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV) . Quid autem sine his sit homo, perspicue definit Scriptura, cum dicit: «Stellae non sunt mundae in conspectu ejus (Job XXV) ;» quanto magis homo putredo, et filius hominis vermis? Unde et Abraham cum ad summae collocutionis culmen attollitur, cum divinae familiaritatis gratiam peculiariter promeretur, hujus humilitatis recordatione deprimitur, cum dicit: «Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis, et cinis? (Gen. XVIII.) »
[Col. 0480A] Nam et apud Graecos haec teneri consuetudo perhibetur, ut cum imperator quis in dignatate creatur, mox ut imperialibus fuerit infulis redimitus, coronae, simul ac sceptri gloriae decoratus, cum denique procerum vallatur obsequiis, cum excipitur modulantibus psallentium choris, quidam sibi praesto fit obvius, qui videlicet una manu vasculum plenum mortuorum ossibus ac pulveribus offerat; in alia vero stuppam lini subtiliter pexam, ac pilis pensilibus molliter demollitam, cui protinus ignis adhibetur, et repente in ictu oculi flamma subito vorante, consumitur: ut in altero debeat considerare quod est, in altero valeat videre quod habet. In cineribus siquidem se cinerem recognoscit, in stuppa jam colligit in die judicii quam subito mundus ardebit; quatenus [Col. 0480B] dum se, simul ac sua tam vana, tam floccipendenda 481 considerat, de imperialis culminis ascenso fastigio nullatenus insolescat; et dum possessor, atque possessio subjacere communi omnium casui non ambigitur, jam quasi de singulari dignitatis apice, qui ad summa provectus est, non infletur.
Pulchrum ergo mundanae conditionis ordinem homo consideret, et dum suis usibus omnia cernit attribui, non sibi, sed suo referat gratias Conditori; lenocinantem mundi gloriam sub judicii sui calcibus deprimat, virorem carnis aridum jam pulverem credat, diem suae vocationis tanquam speculum suis semper obtutibus anteponat, districtum ultimae discussionis judicium contremiscat: quatenus dum nunc Creatoris sui legibus subditur, qui inter creaturas, [Col. 0480C] quae terrenae sunt, videtur insignis, in coelesti quoque gloria veraciter sit sublimis.
Tigri, quoque, quae lingua Parthica dicitur Sagitta, uno cursu stadia octingenta, integro vero die totum mundum, etc. Haec nisi per hyperbolem dicta accipias, omnino fabulosa sunt. Celeritate quidem tanta illa est, ut usque ad sua tempora eam nunquam fuisse captam scripserat M. Varro lib. I. De ling. Lat. Capi tamen interdum testatur Plutarchus in comment. de Herodoti malignitate. Itaque sicut velocitas cursus quorumdam hominum comparari solet cum animantibus velocissimis (ut II Reg. II: «Porro Asael cursor velocissimus fuit, quasi unus de capreis quae morantur in silvis,») sic velocitas ipsorum animalium, quae summum gradum velocitatis tenent, per hyperbolem interdum exprimi consuevit. Tigridis ejusque mysticae significationis meminit sanctus cardinalis epist. 18, lib. II.
Sit nomen Domini benedictum.
Contra clericos regulares proprietarios
Detestatur prius pertinaciae vitium, quo nihil aut Deo magis invisum, aut rebus humanis fieri possit perniciosius, utpote cum ex ea tanquam ex fonte dissensionum, discordiarumque semina it Ecclesiam deriventur, in nonnullos clericos acerrime invehitur, qui cum Ecclesiarum fructibus in commune alerentur, pecuniam praeterea, et alia bona seorsum possidebant: idque sibi per leges licitum esse facere pertinaciter asserebant. Hos igitur validissimis rationibus redarguit, et manifeste probat clericos ex genere eorum qui canonici appellantur, proprium, aut privatum nihil, posse habere: sed debere eos cum primum sacris initiantur, universa bona aut pauperibus tradere, aut in commune conferre. Quapropter orat pontificem max, ut quod humana et divina jura cogunt, id etiam clericos facere, sua ipse auctoritate et jurisdictione compellat.
[Col. 0479C] Domno ALEXANDRO beatissimo papae, PETRUS peccator monachus servitutem.
[Col. 0480C] Quantum ad nostrae intelligentiae modulum, venerabilis pater, nullum in humano genere malum [Col. 0481A] perniciosioris est criminis, quam defensio pravitatis. Unde David ait: «Non declines cor meum in verba mala, ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL) .» Offensio quippe Dei meretur iram, excusatio provocat ad vindictam. Hoc plane vitium, sicut ex radice humani generis prodiit, quotidie pullulat, et tanquam per erumpentes arboris ramos germinare non cessat. Consultus enim Adam, cur ex interdicto pomo comederit: «Mulier, inquit, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi (Gen. III) .» Mulier etiam, cur hoc fecerit inquisita, «Serpens, ait, decepit me, et comedi (Ibid.) .» Ac si uterque in Conditorem oblique crimen intorqueat; eumque, a quo redarguuntur, incessat, dicentes: Non nobis, sed tibi procul dubio debet hic reatus [Col. 0481B] ascribi, qui et conjugem viro junxisti, et serpentem in paradiso inter homines vivere decrevisti. Quorum utriusque tanquam primischolus ille discipulus erat, qui de Abel Domino requirenti respondit: «Nunquid custos fratris mei sum ego?» (Gen. IV.) Hoc sane praecavebat David vitium, cum dicebat: «Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII) .» Nam cum peccat homo, quasi in puteum labitur; cum vero peccata defendit, os putei super eum ne pateat egressus, urgetur. Corruit ergo in puteum homo cum peccat, claudit vero sibimet os putei dum excusat. Ex hac porro defensione, vel excusatione criminis haeresis nascitur. Haeresis enim interpretatur electio. Et dum quod [Col. 0481C] eligit, quis defendere nititur, relicto veritatis tramite, quia per abrupta perversi dogmatis rapitur, in haeresim necesse est prolabatur. Hoc autem inter peccatorem et haereticum distat: quia peccator est qui delinquit, haereticus autem qui peccatum per pravum dogma defendit. Nos autem, quia magistros habemus sanctos apostolos, et apostolicos viros, non debemus quod nobis videtur eligere; neque quod semel electum est obstinate et pervicaciter defensare; sed his duntaxat, quae a probatis Ecclesiae doctoribus definita sunt, fidem irretractabiliter ad hibere.
[Col. 0481D] Haec idcirco praemisimus, quia dolemus nonnullos sanctos fratres, canonici videlicet ordinis, in tam effraenis prorupisse libertatis audaciam, ut non modo sibi jus habendae pecuniae vindicent, sed et hanc sibimet ex regulari auctoritate competere pertinaciter 485 asseverent. Ad quos probabiliter revincendos, possemus quidem plurima Scripturarum et Veteris et Novi Testamenti exempla congerere; si priores nostri Patres ac doctores Ecclesiae super hoc themate funditus siluissent. Sed superfluum est nos vilibus sarculis illic glebas effringere, ubi tam strenui cultores terrae viventium acutissimo linguae suae vomere reperiuntur arva sulcasse. Prior igitur Augustinus accedat in testimonium, et utrum Canonicus [Col. 0482A] habere proprium debeat, evidentissima sui examinis auctoritate decernat. Ait enim in sermone, qui titulatur De moribus clericorum: «Me, inquit, hoc noverit charitas vestra dixisse fratribus meis, qui mecum manent, ut quicunque habet aliquid, aut vendat, et eroget pauperibus, aut donet, aut commune illud faciat. Ecclesiam habeat, per quam nos Deus pascit. Et dedi dilationem usque ad Epiphaniam propter eos, qui vel cum fratribus suis non diviserunt, vel diviserunt quidem quae habent apud fratres suos, sed nondum de rebus suis aliqua id egerunt; quia exspectabatur aetas legitima. Faciant inde quod volunt, dum tamen sint pauperes mecum, simul exspectemus misericordiam Dei. Si autem nolunt, qui forte nolunt, certe ego sum qui statueram, sicut nostis, [Col. 0482B] nullum ordinare clericum, nisi qui mecum velit manere; ut si vellet desciscere a proposito, recte illi tollerem clericatum, quia desereret sanctae societatis promissum, certumque consortium. Ecce in conspectu Dei, et vestro, muto consilium; qui volunt habere aliquid proprium, quibus non sufficit Deus et Ecclesia ejus, maneant ubi volunt et ubi possunt; non eis aufero clericatum, sed nolo habere hypocritas. Malum quippe est talem fore, malum est cadere a proposito, sed pejus est simulare propositum. Ecce dico cadit, qui societatem communis vitae jam susceptam, quae laudatur in apostolorum Actibus (Act. IV) deserit; bono suo cadit, a professione sancta cadit. Observet Judicem, sed Deum, non me.» Et paulo post: «Qui mecum manere vult, si paratus [Col. 0482C] est pasci a Deo per Ecclesiam ipsius, non habere aliquid proprium; sed aut erogare pauperibus, aut in commune mittere, maneat mecum: qui hoc non vult, habeat libertatem: sed videat utrum habere possit felicitatis aeternitatem.»
In secundo quoque ejusdem operis sermone sic ait: «Quisquis cum hypocrisi vixerit, quisquis inventus fuerit habens proprium, non illi permitto, ut inde faciat testamentum, sed delebo de tabula clericorum. Interpellet contra me mille concilia, naviget contra me quo voluerit, sit certe ubi potuerit. Adjuvabit me Dominus; ut ubi ego episcopus sum, ille clericus esse non possit.»
Nimius fortasse fuerim in protelando beati hujus doctoris exemplo. Sed utinam vel ipsi praebeatur [Col. 0482D] fides, dum nostris verbis omnino subtrahitur. In quibus profecto sancti viri verbis evidenter ostenditur: Quia clericus, qui pecuniam possidet, ipse Christi possessio, vel haereditas esse, vel Deum haereditate possidere non potest. Quod tamen non de clericis omnibus dicimus, sed de his specialiter, qui canonico 486 censentur nomine, et vivunt in congregatione. Ipsis enim, quia Deus offertur, terrena possessio prohibetur. Sicut ipse Dominus ad Aaron in Numero loquitur, dicens: «In terra eorum nihil possidebitis nec habebitis partem inter eos. Ego pars, et haereditas tua in medio filiorum Israel (Num. XVIII) .»
Sed si cui ad tollendam pecuniam de clericis sola tanti doctoris auctoritas, necdum fortasse sufficiat, quid etiam beatus inveniatur super hoc decrevisse Hieronymus, non negligenter attendat. Ad Heliodorum namque episcopum inter caetera sic ait: «Animadverte, frater, non licet tibi quidquam de tuis habere rebus. «Omnis, inquit Dominus, qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) .» Cur timido animo Christianus es? respice cum Petro relictum rete (Matth. IV) , respice surgentem de telonio publicanum statim apostolum (Matth. IX) . «Filius hominis non habet ubi caput reclinet (Matth. VIII; Luc. LVIII) ;» [Col. 0483B] et tu amplos porticus, et ingentia tectorum spatia metiris? Haereditatem exspectas saeculi? Cohaeres Christi esse non potes. Et non longe post Dominum ausculta dicentem: «Si vis perfectus esse, vade, et vende omnia tua, et da pauperibus, et veni, sequere me (Matth. XIX) .» Tu autem perfectum te esse pollicitus es. Nam cum derelicta mundi militia te castrasti propter regna coelorum, quid aliud, quam perfectam sectatus es vitam? Perfectus autem servus Christi, nihil praeter Christum habet: aut si praeter Christum habet quid, perfectus non est: et si perfectus non est, cum se perfectus fore Deo pollicitus sit ante, mentitus est. «Omnis autem, qui mentitur, occidit animam (Sap. I) .»
«Igitur ut concludam, si perfectus es, cur bona [Col. 0483C] paterna desideras? Si perfectus non es, Deum fellisti. Divinis Evangelium vocibus intonat: «Non potestis duobus dominis servire (Matth. VI) ;» et audet quisquam Christum mendacem facere, Mammonae et Domino serviendo? Vociferatur ille saepe: «Si quis vult post me venire, abneget semetipsum sibi, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI) ;» et ego onustus auro arbitror me Christum sequi?» Ad Nepotianum quoque presbyterum post multa subinfert: «Igitur clericus, qui Christi servit Ecclesiae, interpretetur primo vocabulum suum; et nominis definitione praelata, nitatur esse quod dicitur. Si enim κλήρος Graece, Latine sors appellatur, propterea vocantur clerici, quia de sorte sunt Domini: vel quia ipse Dominus sors, id est, pars [Col. 0483D] clericorum est. Et quia vel ipse pars Domini est, vel Dominum partem habet, talem se exhibere debet, ut et ipse possideat Dominum, et ipse possideatur a Domino. Qui Dominum possidet, et cum Propheta dicit: «Pars mea Dominus (Psal. LXXII) ,» nihil extra Dominum habere potest. Quod si quidpiam aliud habuerit praeter Dominum, pars ejus non erit Dominus. Verbi gratia: Si aurum, si argentum, si possessiones, si variam supellectilem, cum istis partibus Dominus pars ejus fieri non dignatur. Si autem 487 ego pars Domini sum, et funiculus haereditatis ejus, nec accipio partes in caeteras tribus, sed quasi levita, et sacerdos vivo de decimis, et altari serviens, altaris oblatione sustentor, habens victum [Col. 0484A] et vestitum, his contentus ero, et nudam crucem nudus sequar.»
Beatus etiam Prosper cum proprietatem pecuniae clericis prohiberet, sententiam deprompsit, dicens: «Quia non potest ibi esse unitas voluntatum, ubi fuerit diversitas facultatum.» Ecce ad condemnandam, et funditus abolendam canonicorum pecuniam, tres non qualescunque, sed inexpugnabiles in testimonium doctores adduximus: ut in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum (Matth. XVIII) .
Sed cum haec illis objicimus, ipsi regulae suae librum nobis protinus offerunt; ad regulae suae auctoritatem redeunt: eaque sibi proprietatis peculium [Col. 0484B] concedente, pati se praejudicium conqueruntur. Quam nimirum regulam nos nec funditus improbamus, nec autoritatem illi omnino tribuimus. Probamus enim in quantum sanctis Ecclesiae doctoribus consonat: abjicimus autem, atque conspuimus, in quantum authenticis eorum institutionibus non concordat.
Sed jam ipsa illorum regula deducatur ad medium, et utrum indifferenter tota, an caute, atque suspecte ex parte duntaxat suscipi debeat, in una saltem paginula discernamus. Hoc plane in quadam ejus periocha reperitur: «Sanctorum, inquit, Patrum sententia docet clericos non divitiarum sectatores esse, nec res Ecclesiarum inofficiose accipere debere. Qui enim Ecclesiae serviunt, et ea, quibus [Col. 0484C] opus est, non habent; aut libenter accipiunt, aut exigunt, nimis carnaliter sapiunt. Indignum quippe est, si fidelis, et operosa devotio clericorum, propter stipendium saeculare praemia sempiterna contemnat; ut quod accipiat, inde rationem reddat, et peccatis alienis sua multiplicet peccata. Unde necesse est, imo utile clericis, in ecclesiasticis accipiendis sumptibus, suum vitare periculum. Proinde tam de suis quam de Ecclesiae facultatibus non plus accipiant aut exigant quam oportet, id est, accipiant cibum, et potum, et vestimentum, et his contenti sint: ne, plus accipientes, pauperes gravare videantur non sine grandi peccato: et non accipiant unde pauper victurus erat.» Ecce in his verbis haec regula, ubi scilicet clericos cibo et potu, ac veste contentos [Col. 0484D] esse debere promulgat, et nobiscum, et cum totius Ecclesiae auctoritate concordat. Quod autem illico sequitur, prorsus absurdum, ineptum videtur, ac frivolum: «Ii vero, inquit, qui nec suis rebus abundant, nec Ecclesiae habent possessiones, et magnam utilitatem Ecclesiae conferunt, accipiant in canonica congregatione victum, et vestimentum, et eleemosynarum partes.» Quia de talibus in libro Prosperi dicitur: «Clerici, quos voluntas, aut nativitas pauperes fecit, in congregatione viventes necessaria 488 vitae accipiant.» Prius itaque dat victum et vestimentum, deinde divisores constituit eleemosynarum. Illud scilicet ad necessarium vitae subsidium; hoc ad infarciendam congeriem saeculorum. [Col. 0485A] Illud ut corporaliter vivant, hoc ut aeternae morti pabulum nutriant.
Consideranda sunt etiam ipsa reptantium portenta verborum, et ignominiosae atque confusae locutionis opprobrium. Nam cum praemisisset, ut clerici susciperent cum victu et vestitu etiam partes eleemosynarum; quasi reddit causam quare hoc: quia de talibus, inquit, in libro Prosperi dicitur: «Clerici, quos voluntas aut nativitas pauperes fecit, in congregatione viventes, necessaria vitae accipiant.»
Dic, Tullianae reformator eloquentiae, dic, nove Demosthenes, quia dicit Prosper, ut clerici necessaria vitae percipiant, idcirco praecipit ut praeter victus et vestimenta, per singulas etiam personas eleemosynas dividant? Ut juxta tuam interpretationem, [Col. 0485B] necessaria vitae suscipere, hoc sit, victu vesteque perceptis, eleemosynas dispertire? Quam bene faciunt clerici, qui te praeconiis offerunt, qui tam gravia atque importabilia tuae legis edicta laetis visceribus amplectuntur! Et revera satis gravia sunt et importabilia, quae promulgas, cum a maximo usque ad minimum; id est, etiam si duorum vel trium sit annorum in clero puerulus; quinque sibi libras vini et quatuor panis, ut non ad vomitum, sed ad exenterationem repleatur accumulas. Et ut plena discretionis tuae virtus appareat, hoc praecipis, ut etiam si semel in die reficitur, haec panis et vini mensura nullatenus minuatur; ut si juxta sobrietatis tuae metam refectionis frena laxentur, non jam ructare, sed crepare venter, et ilia compellantur. [Col. 0485C] Plane praeter nonnullas sanctorum Patrum sententias, quae in eodem libello reperiuntur, apposite de caetero sicut in litteris stylus horret incultus, sic in plerisque sententiis devius corrigendus est intellectus. Nescivit enim invenire quod scriberet, nescivit scribere si quas etiam ineptias invenisset. Istos amant flores eloquentiae, qui spinosis moribus adversantur ecclesiasticae disciplinae.
Enimvero cum sancti Patres in clericalis peculii condemnatione non dissonent, sed in districte prohibenda ac funditus auferenda clericis pecunia uno spiritu, uno simul ore concordent; unde tamen haec hauserint, accedamus ad fontem, et profluentis rivi [Col. 0485D] principalem repetamus originem. Et quanquam nefas sit de tantorum virorum disputare sententia, non vereamur tamen eorum, hoc est, magistrorum nostrorum adire doctores, ut ab illis etiam nos mereamur instrui, a quibus et nostri sunt doctores instructi, quatenus dum fons patuerit unde puritatis rivus oboritur, foedantis et obloquentis audaciae temeritas refellatur. Constat itaque, et perspicuum est, quod canonicorum regula ab apostolicae vitae norma prodierit; et dum spiritualis quisque conventus rectam sui 489 tenet ordinis disciplinam, teneram quodammodo lactantis Ecclesiae imitatur infantiam.
Audiamus ergo quam conversationem, quem [Col. 0486A] vivendi ordinem sub apostolis noviter ad fidem veniens tenebat Ecclesia: «Multitudinis, ut Lucas ait (Act. IV) , credentium erat cor unum, et anima una, nec quisquam eorum, quae possidebat aliquid, suum esse dicebat: sed erant illis omnia communia.» Ecce ubi non erat diversitas rerum, vigebat unitas voluntatum. Nimirum ubi non est divisio census, in unionem charitatis plurimarum mentium conflatur affectus. Illic enim mens a mente dividitur, ubi facultatum communio non tenetur: et ubi possessionum diversa proprietas, ubi mens possidentium non est una. At ubi circumstantia quaelibet communiter possidentur, diversorum mentes in una voluntate concurrunt: quia unde invicem litigare debent non inveniunt. Quisquis ergo clericus proprietatis [Col. 0486B] conatur habere peculium, non valet apostolorum tenere vestigia: quia non erit illi cum fratribus cor unum et anima una. Cum Juda siquidem loculos, atque pecuniam habere potest, unanimitatem vero puramque concordiam cum Apostolis habere non potest (Joan. XII) . De quorum videlicet regula in eorum Actibus legitur: Quia, «quotquot possessores agrorum, aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum, quae vendebant et ponebant ante pedes apostolorum (Act. IV) :» ubi mox additur: «Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat (Ibid.) .»
Sed age jam, clerice, qui recondendae tibi pecuniae licentiam vindicas, qui jus habendae proprietatis usurpas, responde, quaeso, cujus sunt facultates ex [Col. 0486C] quibus tibi licet habere peculium? Tuae videlicet sunt, an Ecclesiae? Sed si tuas tibi licet usurpare pecunias, quomodo posuisti eas ad pedes apostolorum? Si Ecclesiae bona sunt, quae recondis, cur propria contempsisti? Porro si quid tibi de propriis reservasti, audi Apostolum terribiliter objurgantem: «Cur, inquit, tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto, ut fraudares de pretio agri? Nonne manens tibi manebat, et venumdatum in tua erat potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es mentitus hominibus, sed Deo (Ibid.) .» Quod si non propria possidere, sed Ecclesiae conaris bona dividere, quae scilicet communis est tibi cum fratribus; dic ergo, Jesu magister, dic fratri meo ut dividat mecum haereditatem.
[Col. 0486D] Et notandum, quod evangelista praemiserat: «Ait quidam ei de turba (Luc. XII) .» Tu itaque non ut levita, vel clericus, sed ut de turba vulgaris, et laicus, roga Jesum, ut tibi cum fratre tuo jubeat haereditatem dividi. Cui protinus ille respondeat: «Homo, quis me constituit judicem, aut divisorem super vos? (Ibid.) » Moxque subjungat: «Videte, et cavete ab omni avaritia, quia non in abundantia cujusquam vita ejus est ex his quae possidet (Luc.) .» Vis ergo dividere? Non habebis Jesum judicem, aut divisorem, sed schismaticae potius divisionis ultorem. «Qui non est, inquit, mecum, adversus me est: et qui non colligit mecum, dispergit (Ibid. XI) .» Porro autem si tibi licet habere pecuniam, nullam [Col. 0487A] melius, quam tuam. Quod si quae tua fuerant, possides, quid ergo ad religionis ordinem veniens 490 reliquisti? Imo reversus ad vomitum (Prov. XXVI; II Pet. II) , et aratrum deserens, dum in terga reflectis intuitum, ultra non eris idoneus regno coelorum (Luc. IX) . Sin autem ecclesiastica tibi liceat bona recondere, videris auxisse divitias, non sprevisse; ut magis pecuniae quaestum, quam religionis ambias institutum; et non tam sanctitatis culmen voluisse conscendere, quam acervos pecuniae cumulare. An praerogabitur clericis, quod non permisit Christus apostolis? Nam cum eos ad praedicandum mitteret, sicut Marcus ait, praecepit eis, ne quid tollerent in via, nisi virgam tantum, non peram, non panem, neque in zonis aes (Marc. VI) ; [Col. 0487B] tibi vero ad aeris, hoc est pecuniae receptaculum, non dicam zona, sed utinam arca sufficiat. Et cum Apostolus avaritiam idolorum nominet servitutem (Col. III) ; quomodo tu Christum colis, qui idolum in pecunia veneraris? Quae est enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras? Quae autem conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fidelis cum infideli? (II Cor. VI.) Quis autem consensus templo Dei cum idolis?
Plane cum tu contra tui ordinis institutum recondis in arca pecuniam, et confidis in incerto divitiarum, qui in solo Deo spem tuam ponere debuisti (ubi enim thesaurus tuus, ibi est procul dubio et cor tuum (Matth. VI) , non jam jure Christicola dicendus es, sed nummicola. Et cum de Levitis [Col. 0487C] Dominus dicat: «Ego sum haereditas eorum (Num. XVIII Deut. 18) :» et tu psallendo respondeas: «Portio mea Dominus (Psal. LXXII) .» Ecce si ordinem tuum teneas, si abominanda pecuniae lucra contemnas, et tu haereditas Dei, et Deus est haereditas tua. Sed totum hoc sacramentum in adulterium vertitur, dum infelix clericus pecuniae servus efficitur, cui nimirum tanquam Deo per sedulitatem custodiae famulatur. Ipse enim ab ea, quam, possidet, pecunia possidetur; dum in ea cor figere, eique pervigili deservire custodia, avaritia dominante, compellitur. Projiciam ergo Christum de arca pectoris mei, et loco ejus pecuniam constipabo? Certe tam nobilis pecunia Christus est, ut consortium aspernetur omnino peculii, nec cum sorde [Col. 0487D] pecuniae se patiatur includi. Ut ergo Christus pectoris tui loculum impleat, aereus ab eo nummus abscedat; ut Christus animae tuae suum characterem imprimat, vile didrachma Caesaris imaginem praeferens evanescat.
Peculii denique proprietas facit, ut clerici sui pontificis dedignentur imperium; ut disciplinae, vel obedientiae veram libertatem deserant, et turpi foedissimae deditionis opprobrio saecularibus colla submittant. Cum Dominus Moysi dicat: «Applica tribum Levi, et fac stare in conspectu Aaron sacerdotis, ut ministrent ei, et excubent, et observent [Col. 0488A] quidquid ad cultum pertinet multitudinis, coram tabernaculo testimonii, et custodiant vasa tabernaculi servientes in ministerium ejus: dabisque dono levitas Aaron, et filiis ejus, quibus 491 traditi sunt a filiis Israel (Num. III) .» Aaron quippe, et filios ejus, quis ambigat jus habuisse pontificum? Tribum vero Levi quis nesciat praetulisse ordinem clericorum? Levitae ergo Aaron, et filiis ejus a filiis Israel dono traduntur, cum ex omni Christiano populo clericalis ordo in excubias ecclesiastici cultus assumitur: et ut assistant, atque ministrent suis pontificibus, offeruntur. Sed quisquis servus est mammonae, ritus abhorret ecclesiasticae disciplinae.
Nec praetereundum est, quod illic praesto subjungitur: [Col. 0488B] «Ego, ait Dominus, tuli Levitas a filiis Israel, pro omni primogenito, qui aperit vulvam in filiis Israel, eruntque levitae mei (Ibid.) ;» ut liquido pateat, clericorum ordinem Dei omnipotentis esse peculium, sicut et ipse Deus specialis est haereditas clericorum. Et quantae vecordiae, quantaeque vesaniae est, si ab eo, cui Deus offertur, eo contempto terrenae facultatis commodum requiratur? Cui Deus in haereditate non sufficit, quid eum satiare possit, ignorat; quia mentis ejus oculum furiosa cupiditas caecat.
Et certe qui talis est, quoniam pro amore pecuniae suum violat ordinem, indignus est procul dubio ut ecclesiasticam obtineat dignitatem. Unde et Salomon ait: «Sicut qui mittit lapidem in acervum [Col. 0488C] Mercurii, ita qui tribuit insipienti honorem (Prov. XXVI) .» Nam quia apud gentiles Mercurius deus sacelli [ f. Lucelli], sive pecuniae dicebatur, acervus Mercurii cumulus atque congeries est nummorum. Et quia nummo regula monetalis imprimitur; quid per nummorum designatur acervum, nisi regularium, ac verae sanctitatis imaginem praeferentium concio clericorum? Quid vero per lapidem, nisi duram, stolidam, et insensibilem illius mentem accipimus, qui dum Deum esse indubitata fide non credit, spem suam in terrena qualibet possessione constituit? De quo per Prophetam dicitur: «Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII) .» Huic autem insipienti tunc honor tribuitur, cum ad ecclesiastici gradus apicem quispiam non Deo, sed [Col. 0488D] pecuniae deditus promovetur. Sed sicut nummorum dissipatur acervus, si desuper lapis immittitur; ita per indigni sive lapidei pastoris accessum quasi constipatus ordo destruitur regulariter gradientium, et in charitate obedientium clericorum. Gravatur enim mali pastoris umbraculo, et tanquam nummorum coelestium cumulus, tartarei lapidis mole diruitur.
Stulto igitur, et insipienti denegandus est honor ecclesiasticus, ne sanctorum clericorum tanquam nummorum spiritualium mergatur acervus. De quo videlicet stulto paulo superius idem Salomon ait: «Claudus pedibus, et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum (Prov. XXVI) .» Quibus [Col. 0489A] nimirum verbis quid aliud videtur expressum, nisi ut carnaliter sapienti, ac per hoc stulto cuilibet non committatur praedicationis officium? De sanctis enim praedicatoribus dicitur: «Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona!» (Isai. LII; Rom. X.) Itaque quilibet ordinator Ecclesiae si dignos et idoneos in dignitate constituit, quasi pedibus rectis incedit. Per eos enim verbum spargendo 492 circumquaque discurrit: et quod per semetipsum non valet agere, per illos satagit efficaciter adimplere. Sin autem carnales quosque ac reprobos ordinare praesumat, hic claudus pedibus ambulat. Qui etiam iniquitatem bibere dicitur; quia dum verba sanctae praedicationis per stultum nuntium mittit, et contra Apostolum, cito manus imponit [Col. 0489B] (I Tim. V) , peccatis communicat alienis. Nam et si prudenter quisque loquatur, si tamen non agit ipse quod loquitur, in spirituali claudus itinere non immerito judicatur. Unde et illic apte subjungitur: «Quomodo pulchras frustra habet claudus tibias, sic indecens est in ore stultorum parabola (Prov. XXVI) .» Pulchris plane innititur tibiis, qui luculenti nitet claritate sermonis. Sed dum sine bonis operibus accuratum deprimit eloquium, velut sine gressu promovet recta crura verborum. Quasi pulchras ergo habet tibias ad videndum, sed non utiles ad gradiendum, qui podagricis vitiorum laqueis innodatus, ipse quidem turpiter claudicat, dum alios, ut agiliter gradiantur, invitat. In istorum ergo stultorum ore indecens est parabola; quia [Col. 0489C] dum spiritualiter sonant, et carnaliter victitant, eorum vita cum labiis non concordat. Quos nimirum honesta loquentes, sed inhoneste viventes praedicatio recta non liberat, sed mordax conscientia vehementer accusat. Unde illic non incongrue subditur: «Quomodo si spina nascatur in manu temulenti, sic parabola in ore stultorum (Ibid.) .» Spina quippe in manu temulenti nascitur cum illi, qui hujus vitae amore est ebrius, reprehensionis in mente aculeus generatur. In ore itaque stultorum parabola quasi spina est; quia dum aliud loquuntur, aliud agunt, mens eorum in semetipsa aliquando redarguitur, et quodam quasi spinae pungentis aculeo perforatur. Velut spina certe male viventis et bene dicentis conscientia pungit, dum in eo, [Col. 0489D] quod extrinsecus loquitur, quodam pudoris atque formidinis stimulo intrinsecus sauclatur.
Ut ergo ad eos, a quibus coeperat, sermo recurrat, [Col. 0490A] clericus, qui captus est amore pecuniae, nequaquam idoneus est ad ministranda verba doctrinae. Quod etiam in eo, quod superius proposuimus, apostolico declaratur exemplo. Nam cum Scriptura praemittat: «Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una;» moxque subjunxit: «Nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat; sed erant illis omnia communia;» protinus addidit: «Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri, et gratia magna erat in omnibus illis;» deinde subinfert: «Nec enim quisquam egens erat inter illos (Act. IV) .»
Quid autem sibi vult, quod hujus sacrae scriptor historiae, dum de continentia loquitur apostolica et communi vita, repente quasi materiam interrumpit, [Col. 0490B] et ad enarrandam praedicationis constantiam tanquam mutato stylo prosilit, dicens: Et virtute magna reddebant apostoli 493 testimonium resurrectionis? Cur uni materiae aliam interpolat, qui coeptam persequi et continuare debuerat; nisi, ut patenter ostendat, quia illi duntaxat idonei sunt ad praedicationis officium, qui nullum terrenae facultatis possident lucrum: et dum aliquid singulare non habeat, communiter omnia possident? Nihil scilicet habentes, et omnia possidentes (II Cor.) . Ii nimirum, dum nullis terrenarum rerum praepediuntur obstaculis, expediti stant pro Dominicis castris in campo certaminis; et quia rebus exuti, solis virtutum armis accincti, gladio spiritus, adversus vitiorum dimicant acies, idonei bellatores sunt obluctantium [Col. 0490C] hostium obtruncare cervices. Cui nimirum bello impares sunt, 494 et enerviter cedunt, qui communibus non contenti, peculii singularis ambiunt proprietate gravari. Hinc est, quod in Deuteronomio gradientibus ad praelium dicitur: «Quisquis est homo, qui plantavit vineam, et necdum fecit eam esse communem, et de qua vesci omnibus liceat, vadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius homo ejus fungatur officio (Deut. XX) .»
Sed jam, venerabilis pater, incultae disputationis protraxisse sermonem hucusque sufficiat: verumtamen ut haec apud inobedientium clericorum, imo nummicolarum rebellionem efficaciter valeant, sanctus [Col. 0490D] apostolatus vestri vigor impellat.
Sit nomen Domini benedictum.
De dignitate sacerdotii
Hic totus in eo est, ut ostendat quae sit dignitas sacerdotis, quod officium, quanta sit ei, qui tam sublime munus sustineat, praestanda innocentia: et quam sit non modo crimen, sed etiam criminis suspicio fugienda. In principio autem, quod oblitus eram dicere, gratias agit eidem, quod multa munera ad se misisset.
[Col. 0491A] Domno A. Venerabili archiepiscopo, PETRUS peccator monachus plenissimae devotionis affectum.
Cum patriarchae Jacob filio suo Joseph dicat: «Benedictiones patris tui confortatae sunt benedictionibus patrum ejus (Gen. XLIX) ;» ego congrue possum dicere: quia benedictiones patris mei, non patrum, sed ejusdem patris mei, sunt benedictionibus confortatae. Tot quippe benedictiones fuerunt, quas mihi liberalitas vestra direxit, ut una commendasset alteram, et sequentes eas, quae praecesserant, prout Scriptura loquitur, confortarent. Porro autem si David gratiarum promeruit actiones, cum de manubiis, quas Amalecitis abstulerat, senioribus Juda dona transmitteret, dicens: «Accipite benedictionem de praeda hostium Domini (I Reg. XXX) :» quanto [Col. 0491B] potiores ego gratias debeo, qui benedictiones accepi non cruentatas manibus hostium Domini, sed sanctificatas, atque depromptas e sanctuario Domini! Verum ut ab occasione corporalium munerum, ad spiritualium benedictionum se sermo dirigat sacramentum; cum apostolus hoc in magna felicitate constituat, quod dicit: «In hoc vocati estis ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) ;» quanta vobis, hoc est, summis Ecclesiae sacerdotibus est dignitas praerogata, ut benedictionem non modo vobis exhibitam possidere, sed possitis etiam aliis tradere! Et non qualemcunque, sed etiam episcopalem, per quam scilicet, vestri juris est ordinare pontificem; et cum non parvi terroris sit atque formidinis esse vel inferioris ordinis sacerdotem, [Col. 0491C] nimirum ipsi quoque lege praecipitur, ut populi portet iniquitatem (Num. XVIII) ; quam pavendum est ac tremefactis visceribus formidandum, omnibus nunc in ecclesiastica dignitate praecellere, quos aeque necesse est, et ante omnes in tremendi judicis examine respondere! Unde sollicite considerandum est, ut quem ad obtinendas ecclesiastici culminis infulas summi sacerdotii sublimitas elevat, celsitudo quoque laudabilis et arduae conversationis attollat; et sicut per acceptae dignitatis sublime fastigium caeteris eminet, sic eum prae caeteris vita supereminens, et spiritualium morum splendor exornet. Unde per Moysen dicitur: «Pontifex, id est, sacerdos maximus inter fratres suos, super cujus caput fusum est unctionis oleum, et cujus manus in sacerdotio [Col. 0491D] consecratae sunt, vestitusque est sanctis vestibus, caput suum non discooperiet, vestimenta non [Col. 0492A] scindet, et ad omnem mortuum non ingredietur omnino: super patre quoque suo, et matre non contaminabitur, neque egredietur de sanctis, ne polluat sanctuarium Domini, quia oleum sanctae unctionis Dei sui super eum est (Levit. XXI) .» Oleo quippe caput sacerdotis inungitur, cum mens ejus sancti Spiritus pinguedine saginatur. Cujus etiam manus idem oleum consecrat, cum bonae voluntatis studium, quod sacerdos versat in mente, et visibiliter ostendit in opere.
Sancti plane sacerdotis est, et quae sancta sunt, cogitare; et quae mente conceperit, etiam in operibus evidenter exprimere: alioquin quid prodest [Col. 0492B] bonum aliquod cogitare, nisi solerter invigilet hoc ipsum et in operatione perficere?
Elaborandum est ergo sacerdoti, ut et caput illius consecratum sit per piae voluntatis intuitum, et manus ejus spiritualis olei sint charismate delibutae per evidens sanctae operationis indicium. Qui etiam vestitus sanctis vestibus dicitur, quia dignum est, ut sacerdos pietatis 497 atque justitiae semper induviis adornetur, sicut scriptum est: «Sacerdotes tui induant justitiam (Psal. CXXXI) .» Cui praecipitur, ut caput suum non discooperiat, id est, ut cor suum hujus mundi desideriis non expandat, sed occultum semper in adipiscendi regni coelestis intentione custodiat. Jubetur etiam vestimenta non scindere, videlicet, ut sic semper honestatis ac piae [Col. 0492C] conversationis veste contectus incedat; ne, quod absit, hanc perversi cujuslibet operis interpretatione disrumpat. Prohibetur insuper et ad mortuum ingredi; nimirum ut studeat a malis, quibus anima moritur, pedem caute subtrahere, seseque ab operibus mortuis pervigili sollicitudine custodire. De quibus dicit Apostolus: «Christus eripuit nos ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi (Hebr. IX) .» Subjungitur etiam, ut super patre et matre non contaminetur, id est, ut neque mundi negotiis, neque mortalis hujus vitae desiderio polluatur. Unde bene subjungitur, de sanctis non egredietur, ne polluat sanctuarium meum. De sanctis enim sacerdos egreditur, cum neglectis animarum curis per desideria terrena vagatur. De sanctis egreditur, cum [Col. 0492D] ecclesiastica disciplina postposita, transeuntium causarum negotiis immoderatius implicatur. Ubi [Col. 0493A] mox apte subjungitur: «Ne polluat sanctuarium meum.» Sanctuarium quippe polluitur, cum sacerdos quilibet per terrena desideria sparsus, causisque saecularibus dissolutus, sacrosanctis altaribus audacter assistere non veretur; cum videlicet fit, quod per prophetam dicitur: «Et erit sicut populus, sic sacerdos (Isa. XXIV) .» Quamobrem ut Ecclesia, Christi in sua vigere munditia valeat, et obsceno male ministrantium contagio non sordescat, illic adhuc apte subjungitur: «Virginem ducet uxorem, non viduam, non repudiatam, et sordidam, atque meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo, ne commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae; quia ego Dominus, qui sanctifico eum (Levit. XXI) .» Sacerdotis uxor vita ejus, et conversatio [Col. 0493B] non inconvenienter accipitur; quae scilicet esse virgo praecipitur, ubi ab immundi spiritus obsoleta luxuria, qui violator est animarum, immunis et incorrupta servetur. Non sit vidua, sed coelesti sponso felici sit foedere copulata. Repudiata quoque, ac sordida, vel etiam esse meretrix interdicitur, ne videlicet, si spurca libidinis, ac luxuriantium vitiorum contaminatione polluitur, ab eodem animarum sponso ferali divortio separetur. Huic sordidae uxori Apostolus libellum repudii dederat, cum dicebat: «Quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta, propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror velut stercora (Philip. III) .» Ac si dicat: Uxorem illam sordidam ac meretricem, cui copulatus in Judaismo fueram, per divortium [Col. 0493C] desero, eamque repudii interveniente libello, tanquam stercus abjicio. Ex hujusmodi quippe sacerdotis uxore non tales liberi procreantur, qui Deo sacrificium offerant, sed potius qui severitatem, et ultionem divinae animadversionis incurrant. Hinc est, quod cum ad Osee prophetam divina voce dicatur: «Vade, sume tibi uxorem fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino.» Ille, sicut Scriptura testatur, «abiit, et accepit Gomer, filiam 498 Debelaim; et concepit, et peperit filium. Et dixit Dominus ad Osee: Voca nomen ejus Jezrahel (Osee I) .» Quod utique nomen, quamvis prosperum significare videatur, in eo quod interpretatur semen Dei; hic tamen vindictam Dei et furorem sonat, cum protinus subinfertur: «Quoniam adhuc modicum, [Col. 0493D] et visitabo sanguinem Jezrahel super domum Jehu, et requiescere faciam regnum domum Israel, et in illa die conteram arcum Israel, in valle Jezrahel (Ibid) .» Quod autem hic per Jezrahel, non salus, sive prosperitas, sed Dei potius ira signatur, etiam in hoc innuitur, cum protinus subinfertur: «Concepit adhuc, et peperit filiam, et dixit Dominus: Voca nomen ejus: Absque misericordia, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Cumque peperisset et tertiam, ait: Voca nomen ejus: Non populus meus; quia vos non populus meus; et ego non ero vester Deus.» In quibus utique nominibus filiorum fornicariae mulieris evidenter addiscimus, quia quisquis immundae vitae velut uxori [Col. 0494A] vir jungitur, ejusque male blandientis amplexibus oblectatur, nequit ex ea liberos, qui Deo placeant, gignere; quia nec potest ex amara radice dulcis fructus afferri: «Non enim potest arbor mala fructus bonos facere (Matth. VI) .» Unde cavendum est sacerdoti, ne sordidam, aut meretricem ducat uxorem, sed castae semper, atque pudicae conversationis exhibeat honestatem. Ex qua nimirum non spurios, sed legitimos valeat filios gignere, dum studet ingenuos bonorum operum fructus, divina largiente gratia, germinare. Necesse est ergo ut sacerdotalem sacerdos ducat uxorem, ex qua responsuram paterno generi procreet sobolem. Unde et illic congrue subditur: «Non commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae (Levit. XXI) .» Sacerdos etenim [Col. 0494B] generis sui stirpem vulgo suae gentis associat, cum vulgariter vivens a populo per clarioris vitae meritum non discordat: cum denique per latam et spatiosam viam mundanae conversationis incedit, seseque per morum spritiualium honestatem a turbis vulgaribus non secernit. Ut autem sacerdos dignam generi suo sobolem procreet, ipse quoque a patrum suorum, sanctorum videlicet praecedentium sacerdotum, vestigiis non aberret: ne, si ab eorum insigni prosapia ignobiliter vivendo degenerat, jus sacerdotalis officii, quo videlicet indigne fungebatur, amittat.
Hinc est, quod in libro Esdrae, cum praemissum [Col. 0494C] sit, de filiis sacerdotum filii Hobia, filii Accos, filii Berzellai, qui accepit de filiabus Berzellai Galaaditis uxorem, et vocatum est nomen eorum, protinus additur: «Ii quaesierunt scripturam genealogiae suae, et non invenerunt, et ejecti sunt de sacerdotio (I Esdr. II) .» Plane qui genealogiae suae scripturam non inveniunt, de sacerdotio repelluntur; quia qui se per ignobilitatem saecularis vitae ab ingenuo praecedentium patrum stemmate degenerasse considerant, dignum profecto est ut eos a sacerdotio 499 censurae canonicae vigor expellat. Nobilem ergo necesse est esse Ecclesiae sacerdotem, ut qui minister est Domini, erubescat se servum esse peccati. Ad quam nobilitatem nos ille provexit, de quo Apostolus ait: «Qui eripuit nos de potestate tenebrarum, [Col. 0494D] et transtulit in regnum filii dilectionis suae, servitutemque peccati illius a nobis cruor abstersit (Coloss. I) ;» de quo per Joannem dicitur: «Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Hanc autem munditiam, ut sacerdos in se valeat prae caeteris possidere, stigma sanguinis Christi studeat in se signanter exprimere; sicut dicit Apostolus: «Ego stigmata Jesu semper in corpore meo porto (Gal. VI) .» Unde et in lege praeceptum est, ut sanguine arietis immolati, tangeretur extremum auriculae dexterae summi sacerdotis, similiter et manus dexterae, et pedis (Levit. II) . Ut hinc itaque se sermo celer expediat, in auricula sacerdos arietis immolati sanguinem portat, cum eum [Col. 0495A] passionis Christi mysterium inhianter audire delectat. Dexterae quoque ejus idem sanguis illinitur, cum id, quod studiosus auditor intelligit, efficaciter operatur: dexter etiam pes eodem cruore signatur, cum vita sacerdotis adversus tentamenta diaboli passionis Christi recordatione munitur; ut sicut potestatem accepit, super serpentes, et scorpiones incedat: morsus tamen eorum, et invalidi furoris venena non metuat; sive certe, quia pes est corporis terminus, quid per hoc, nisi boni operis designatur extremum? Nimirum, ut omne bonum, quod incipimus, perseveranter etiam usque ad felicem terminum perducamus. Hinc est, quod Israelitico populo divina vox ait: «Si audieris, inquit, vocem Domini Dei tui, ut facias atque custodias mandata [Col. 0495B] ejus, faciet te Dominus Deus tuus excelsiorem cunctis gentibus (Deut. XX) .» In quibus utique verbis patenter exprimitur, quod figuratur in membris: «Si audieris, inquit, vocem Domini Dei tui,» ecce sanguis arietis immolati rubet in aure sacerdotis. Quod vero sequitur, «ut facias,» ecce manus operantis. Quod autem postremo subjungitur, «atque custodias mandata ejus,» ecce perseverantia boni operis. Nihil enim prodest cuiquam bonum opus incipere, nisi studeat etiam usque, dum perficiat, custodire.
Et notandum, quod dextera tantum auricula, manus et pes sacerdotis illo sanguine liniri praecipitur; quo videlicet sic semper dexterae conversationis ac fidei rectitudinem in omnibus teneat, ut exorbitantibus [Col. 0495C] a via vestigiis, anfractus sinistrae devius non incurrat. Sive certe sic semper Dominicae passionis sacramentum pro dextro teneat, ut tanquam sinistra prorsus ac vilia cuncta mundi hujus blandimenta contemnat. Enimvero quia sacerdos dux, et antesignanus est exercitus Domini, his titulorum insignibus jubetur adornatus incedere, seseque sequentibus ecclesiasticae militiae cuneis sanguinis et crucis Christi debeat vexilla praeferre. Hoc figurabat Zacharias propheta cum diceret: «In die illa erit, quod super frenum equi est, sanctum Domino (Zach. XIV) .» Porro autem ante Salvatoris adventum quid genus humanum, nisi velut infrenis equus erat, quod ubique per voluptatum suarum campos libertas 500 infrunita raptabat? Sed ori ejus frenum Redemptor [Col. 0495D] noster adhibuit, cum sanctum Evangelium, quo videlicet omnia petulantis lasciviae vitia compescuntur, objecit. Super hoc autem frenum sanctum Domini, hoc est, crux ponitur, quia cuncta sancti Evangelii praecepta crucem spirant et, ut crux post Christum portetur, invitant.
Id ipsum signabat et lamina illa aurea, quam summus sacerdos in gloriam et decorem gerebat in capite, cui videlicet nomen Domini tetragrammaton erat inscriptum (Exod. XXVIII) . Sicut enim quatuor illic erant litterae, ita nihilominus quatuor sunt [Col. 0496A] crucis cornua quadrifidi orbis partes amplectentia. Hanc sacerdos portabat in gloriam et decorem; quoniam et Apostolus dicit: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) .» Portet ergo laminam auream sacerdos in capite, ut crucem Christi jugiter verset in mente. Sanctum quoque Domini freno equi sui consequenter adhibeat, ut carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigat. Tunc enim sacerdos et laminam auream capiti, et sanctum Domini freno adhibet equi; cum ad crucem Christi mentis intuitum dirigit, et corpus suum velut ferocem equum, ab omni lascivientium vitiorum libertate compescit. Propter hoc sane geminum crucis portandae mysterium scriptum est, quoniam et Elias (IV Reg. II) , et Joannes Baptista [Col. 0496B] zonas pelliceas habebant circa lumbos suos (Matth. III) . De Salvatore vero nostro Joannes in Apocalypsi dicit: «Quoniam habebat zonam auream circa mamillas suas (Apoc. I) .» Constat autem, quia inter utramque mamillam cor hominis constituitur. Unde sponsa dicit in Canticis: «Dilectus meus inter ubera mea commorabitur (Cant. I) ;» hoc est in corde meo jugiter requiescet. Quid est ergo pelliceis zonis, quae videlicet ex mortuis animalibus fiunt, lumbos, ubi libido permaxime viget, accingere; nisi omnes carnalium passionum illicitos motus ac fomites per afflictionem corporis undique refrenare? Et quid est circa mamillas auream habere zonam; nisi et adversus ingruentium cogitationum importuna phantasmata, sollicita semper invigilare custodia? Lumbos ergo pellicea [Col. 0496C] zona praecingimus, cum carnis lasciviam per inediae continentiam coercemus. Auream vero zonam circa mamillas habemus, cum adversus infestantium cogitationum impetus infoederabili certamine dimicamus. Tunc itaque fiet quod illic sequitur; mox enim ut sanctum Domini super frenum equi futurum propheta praemisit, praesto subjunxit: «Et erunt lebetes in domo Domini, quasi phialae coram altari, et erit omnis lebes in Hierusalem, et in Juda sanctificatus Domino exercituum (Zach. XIV) .» Lebetes plane in phialas verti; et zonam auream circa mamillas haberi praecipiebat Dominus in Evangelio, cum dicebat: «Cavete ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et curis hujus saeculi (Luc. XXI) :» in crapula scilicet, et ebrietate lebetes; in curis hujus saeculi [Col. 0496D] 501 zonam habendam circa mamillas intellige. Lebetes plane illorum erant pectora, qui suspirabant pisces Aegypti, qui nauseantes manna, esuriebant pepones, inhiabant caepas et allia. An lebetes non erant, qui ferventes clamabant, quia «sedebamus super ollas carnium?» (Num. XI.) Illa quippe corda lebetes sunt, in quibus edacitas regnat, et per cupiditatis aestum excoquuntur edulia et copia diversa ciborum. Sed hi lebetes convertuntur in phialas, et sunt coram altari, ac sanctificati Domino, cum Sanctum Domini equis freno superponitur, cum denique zona aurea mamillis interioribus adhibetur. Tunc nimirum lebetes et ollae carnium convertuntur in phialas aureas, videlicet plenas odoramentorum, [Col. 0497A] quae sunt orationes sanctorum (Apoc. V) . Et istae ponuntur coram altari phialae quae prius dum lebetes essent, potius versabantur in nidore culinae.
502 Tunc autem mens sacerdotis est phiala aurea, atque odoramentis spiritualium aromatum plena, cum orationibus ac piis operibus est vigilanter intenta. Et haec phiala coram altari esse dicitur, quia omne, quod cogitat, Deo sacrarium offerre non cessat. Et tunc lebes iste sanctificatus est Domino, atque ideo consecrationis gratiam, quam ipse intus [Col. 0498A] ex munere summi largitoris accepit, merito jam, e in alios adhibita manus impositione transfundit. Sed ego, quasi qui loquor, oblitus, dum sermonem diutius protraho, metam compendii epistolaris excedo. Jam igitur ista sufficiant, tantum ut qui a benedictione coeperam, verbum in benedictione concludam.
Dextera Dei, venerabilis pater, suis te benedictionibus repleat; et grege comitante commisso regnis coelestibus introducat.
Sit nomen Domini benedictum.
Contra inscitiam et incuriam clericorum
Sacerdotum inscitiam, imperitiamque singularem, in sacris quoque rebus incuriam, et negligentiam, seu potius contemptum religionis graviter detestatur: et haec omnia quam sint tam ipsis sacerdotibus, quam reliquorum hominum ordinibus, quorum salus illis commissa est, perniciosa, diserte ostendit: itemque quam cauti debean: esse episcopi in talibus ad ecclesiasticas dignitates promovendis; ne peccata eorumdem ad ipsos redundent. Quod in extrema parte episcopo, ad quem scribit, et diligenter commendat.
[Col. 0497B] Domno V. reverentissimo episcopo PETRUS peccator et monachus.
Quia te, vir reverentissime, sacerdotii culmen in Ecclesia tenere conspicio, inesse quoque tibi sacerdotalem animum fiducialiter credo, dolorem cordis mei, qui me de sacerdotibus cruciat, tibi potissimum communicare decerno. Per episcopalis enim torporis ignaviam ita nunc presbyteri litterarum reperiuntur expertes, ut non modo eorum, quae legerint, intelligentiam non attingant, sed syllabatim quoque vix ipsa decurrentis articuli elementa balbutiant. Et quid jam pro populo in suis precibus supplicat, qui quod loquitur ipse velut alienus ignorat? Scriptum est enim: « Qui ignorat ignorabitur (I Cor. XIV.) » Et cum Apostolus obsequium nostrum rationabile [Col. 0497C] esse praecipiat (Rom. XII) , quomodo illic rationabile erit obsequium, ubi is, qui offert, oblationis suae non concipit intellectum? Cumque Deus omnipotens in offerentibus mentium magis vota consideret, quam strepitum vocis attendat; quid in suis obtinere precibus valeat, qui quod nescit, implorat? Quibus quid aliud evenire putandum est, nisi quod illis sacerdotibus contigerit, quos post captivitatem Israelitici populi rex Assyriorum in urbibus Samariae constituerat, et divini cultus caeremonias ignorabant? Nam cum nescirent Deum juxta legalium mandatorum observantiam colere, leonum eos rabies perimebat. Scripturae siquidem haec verba sunt: «Nuntiatumque est regi Assyriorum, gentes quas transtulisti, et habitare fecisti [Col. 0497D] in civitatibus Samariae, ignorant legitima Dei terrae; et immisit in eos Dominus leones, et ecce interficiunt eos, eo quod ignorent ritum Dei terrae (IV Reg. XVII) .» Petrus autem dicit: «Quia diabolus tanquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret [Col. 0498B] (I Petr. V) .» Sacerdotes ergo, qui Dei legitima nesciunt, leonum dentibus exponuntur; quia nimirum illos malignorum spirituum rabies devorat, qui sacrificiorum cultui temerariis ausibus insistentes, qualiter Deus rite colatur, ignorant. Sicque funguntur officio sacerdotum, ut sacerdotalis officii nesciant sacramentum. Et sicut per illorum imperitiam factum est, quod Scriptura testatur: «Unaquaeque, inquit, gens fabricata est Deum suum, posueruntque eos in fanis excelsis, quae fecerunt Samaritae; gens et gens in urbibus suis, in quibus habitabant (IV Reg. XVII) .» Ita nunc per pseudosacerdotum ignorantiam, qui docere Dei populum nesciunt, fieri dolemus: ut scilicet alii quorum Deus venter est, et terrena sapiunt, luxuriam [Col. 0498C] colant (Philip. III) ; alii avaritiam, quae est idolorum servitus, venerentur (Ephes. V) ; alii rapinis, alii perjuriis, alii homicidiis, alii veneficiis sacrilega devotione deserviant; et sic diversis criminibus, tanquam simulacris, et sculptilibus obsequium servitutis impendant. Unusquisque cujus opus facit, illius et servus appellatur, de quibus dicit Apostolus: «Quia tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I) .» Qui nimirum per fidem, quam tenent, Ecclesiae parietibus includuntur, sed per reprobae vitae meritum, extrinsecus sunt. «Confitentur enim se nosse [Col. 0498D] Deum, factis autem negant (Tit. I) .» Fidei quippe verba praetendunt, sed impietatis operibus inhianter insistunt. Unde et illic legitur: «Fuerunt igitur gentes istae timentes quidem Deum, sed nihilominus et idolis suis servientes (IV Reg. XIV) .» Quos utique [Col. 0499A] redarguit Veritas ipsa, cum dicit: «Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI) .»
Cum ergo per sacerdotum vecordium imperitiam plebs indocta depereat, par fuerat, ut episcopalis gravitas a talium se promotione suspenderet, nec alienos excessus in se temeraria praecipitatione transferret; praesertim cum Timotheo Apostolus dicat: «Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (Tim. V) .» Quisquis enim vel turpiter lapsum, vel divinae legis ignarum ad sacrum provehit ordinem, ejus se peccatis involvit, cui peccandi materiam tradit: et non modo his se, quibus ille jam involutus est criminibus obligat, [Col. 0499B] sed his etiam, quae commissurus est, per anticipationem obnoxium parat.
Est aliud, quod mihi de sacerdotibus saecularis ordinis displicet; quia sicut saecularibus mista regionariae civilitatis habitatione collimant, ita nihilominus plerique ab eorum conversatione et inconditis moribus non discordant; curis saecularibus indifferenter inserviunt, ab otiosi se sermonis ineptiis non compescunt; imo per lites et jurgia frequenter a proximorum suorum charitate resiliunt, et cum livoris, vel cujuslibet terrenae concupiscentiae flammas in suis pectoribus fervere non nesciunt, venerandis tamen altaribus se impudenter ingerunt, et ab offerendi sacrosancti libaminis ministerio non recedunt. Non attendentes, quod filii Aaron idcirco coelestis [Col. 0499C] ignis incendio concremati sunt, quia alienum ignem offerre in Dei sacrificio praesumpserunt: «Arreptis, inquit Scriptura, Nadab, et Abiu filii Aaron thuribulis suis, posuerunt ignem, et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat (Levit. X) ;» moxque subjungit: «Et egressus ignis a Domino devoravit eos, et mortui sunt coram Domino (Ibid.) .» Nam cum ad offerendum Deo terribilis sacramenti libamen accedimus, cavendum valde est, ne alienum ignem, hoc est, libidinis flammam, vel cujuscunque vitii fomitem inter salutares hostias deferamus. Sed ille potius ignis in nostrarum mentium thuribulis ardeat, illa cor nostrum divini amoris flamma succendat, quam Dei spiritus per invisibilem gratiam nostris visceribus [Col. 0499D] administrat. Admonendi sunt itaque qui sacris altaribus ministrare disponunt, ut non modo cor ab aestuantium passionum igne custodiant, sed etiam linguam, quae inter Deum et nos quodammodo mediatrix est, a supervacui sermonis levitate compescant. Petrus enim (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII; Joan. XIII) , quia ream suam, linguam scilicet, deliquisse cognovit, ejus inter se et Deum tanquam mediatricis habere patrocinium recusavit; sed dum amare flevit, reconciliationis suae spem in lacrymarum interventione constituit, et oculis, quibus non peccaverat, veniam impetravit. Sit ergo usque ad missarum peragenda mysteria saliva linguae nostrae virgo vel casta, ut vel se sub virginali taciturnitatis [Col. 0500A] censura coerceat, vel sub pudicae quodammodo locutionis moderamine sobria verba depromat.
506 Illud etiam quantae confusionis opprobrium est, quod nonnulli circa sacri altaris utensilia tantae negligentiae sunt, et tam segnis incuriae, ut stanneos, vel etiam supparis cujuscunque metalli calices longo situ scabredinis inhorrescere patienter aspiciant; in squalido linteo Dominicum corpus offerant et involvant; et quod non dignaretur potens quilibet, qui tamen vermis est, propriis adhibere labiis, in hoc isti corpus non verentur imponere Salvatoris. Quid porro de conscissis ac putrescentibus sacrorum altarium prandeis, quid de diversis vasis ad ecclesiastica ministeria necessariis, quid denique de sacerdotalibus eloquar indumentis? Quid postremo [Col. 0500B] de codicibus dicam, in quibus nimirum haec ipsa quoque legere inoffense non possumus, quae tenaci adhuc memoria reservamus? Quae nimirum omnia, oculis subjecta cernentibus, et levibus excutiunt risum, et sapientes provocant ad lamentum. Unde primae dignitatis sacerdotibus valde cavendum est, et terribiliter formidandum, ne quod ab illis, qui videntur subesse, delinquitur; ab his qui potioris sunt gradus, et quibus haec corrigenda sunt, requiratur. Nullus plane mortalium, ut existimo, majus aliquid in divinis peragit sacramentis, quam ipsi quoque qui saecularis sunt ordinis sacerdotes. Esto siquidem, quod patriarchae, vel metropolitae quilibet, et episcopi consecrent, divinum chrisma conficiant, et caetera, quae suis specialiter competunt privilegiis [Col. 0500C] experimenta percurrant. Sed neque episcopus, neque chrisma, neque aliud quid in ecclesiasticis sacramentis majus quam corpus et sanguis est Salvatoris. Ea ergo, quae potiora et sublimiora sunt in Ecclesia, presbyteri cum pontificali dignitate participant. Et quamvis suis quique limitibus jubeantur esse contenti, iidem ipsi qui sunt in quibusdam suppares, in excellentioribus rebus inveniuntur aequales.
Nullus igitur gravius convincitur peccare quam presbyter, qui vel per imperitiam, vel reprobam vitam, dum indigne ministrat, quantum ad se salutaris [Col. 0500D] victimae sacramenta contaminat. Regi plane, vel sublimiori cuique personae si quis per vitium detractionis obloquitur, vel etiam in diripienda, sive demolienda rerum suarum facultate grassatur, facile redit in gratiam, si digne satisfaciens emendat offensam. At si manibus excedit, si in ejus personam audacter prosilit, si hostiliter irruit, quia non pecuniaria, sed criminalis est causa, nihil ab eo aliud exigitur, quam vindicta: et non jam inter eos de reparatione sequestrae pacis agitur, sed de sola duntaxat augendi fenoris ultione tractatur. Ita nimirum aliud est in Deum per diversos modos humanae fragilitatis excedere, aliud in sacrosancti corporis ejus et sanguinis oblatione peccare. Sicut aliud est [Col. 0501A] promulgata regiae legis edicta negligere, aliud ipsum specialiter regem vibrato propriae 507 manus jaculo sauciare. Multis nempe sceleribus plebs Israelitica se frequenter immiscuit, sed nunquam se tam crudeliter polluit, quam tunc cum Dominum crucifixit. Et certe qui Dominicum corpus pollutis tractare manibus non veretur, crucifigentium Jesum particeps esse convincitur. Quibus nimirum expavescenda nimis est apostolica illa sententia, qua dicitur:» Impossibile est eos, qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui [Col. 0501B] habentes (Hebr. VI) . A nullo plane Deus omnipotens majoris injuriae praejudicium tolerat, imo deterius nemo peccat, quam sacerdos, qui prohibentibus canonibus indigne sacrificat. Aliter in quocunque modo peccantes quasi Dominum in rebus ejus offendimus; indigne vero sacrificantes, velut in personam ejus manus injicere non timemus, cum scriptum sit: «Si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus: si autem in Deum peccaverit vir, quis orabit pro eo?» (I Reg. II.) Eant ergo nunc presbyteri, et pro lucris hujus vitae sacris se altaribus ingerant, pro suo suaeque consanguinitatis affectu ex fidelium oblatione ditescant; non videlicet ut pupillis ac viduis alimenta provideant, non ut subsidia peregrinantibus subministrent, sed ut sibi, vel suis turpia lucra [Col. 0501C] convectent. Eant, inquam, et se suosque duntaxat demissi sui acquisitione reficiant, ut postmodum medullis suis ignis aeterni voraginem pascant. Quantae scilicet damnationis est eos, qui peccata populi comedere prohibentur, ex acquisitis rebus non codices emere, non ornamenta, vel utensilia suis Ecclesiis providere, sed in necessitatis, vel necessitudinis sumptus cuncta prodigere? Praesertim cum haec idcirco sacerdotibus conferantur, ut ipsi pro populo precibus ac votis insistere, ejusque debeant peccata portare. Hinc est quod Eleazar, et Themar filiis Aaron Moyses ait: «Cur non comedistis hostiam pro peccato in loco sancto, qui Sancta sanctorum est, et data est vobis, ut portetis iniquitatem multitudinis, et rogetis pro ea in conspectu Domini? (Levit. X) .» [Col. 0501D] Sed cum passus sit Dominus in cruce pro salute mundi, nunc mactatur in altari pro unius commodo et facultate presbyteri. Tunc crucifixus est pro totius populi multitudine, nunc quasi pro unius homuncionis utilitate salutaris hostia videtur offerri. Isti plane sanctorum Patrum, qui dum in sacerdotali ordine floruerunt non legitimi filii, sed potius dicendi sunt manzeres, atque ideo non immerito inter eorum non connumerantur haeredes. Illi siquidem, juxta Hieremiam, nutriebantur in croceis; isti, proh dolor! amplexati sunt stercora (Thren. IV) .
Hic plane jure fungitur sacerdotio, qui regulis [Col. 0502A] non obviat Patrum, qui paternum non violat institutum, unde Moyses ait: 508 «Offerat similam calidam in odorem suavissimum Domino sacerdos, qui patri jure successerit (Levit. VI) .» Ille quippe sacerdos patri jure succedit, qui sanctorum Patrum ingenuitatem in conspicuis operibus exprimit, qui majorum suorum prosapiam per spuriae conversationis ignominiam non confundit; alioquin quisquis ille est, qui velut a titulis proavorum, et clara generositate degenerat, qui se non legitimum, sed adulterinum vel extraneum alienis moribus repraesentat, ejiciendum se de sacerdotio evidenter indicat. Unde et in libro Esdrae de quibusdam dicitur: «Quia quaesierunt scripturam genealogiae suae, et non invenerunt, ideoque ejecti sunt de sacerdotio [Col. 0502B] (I Esdr. II) ;» quibus et hoc protinus interdictum est, ut non comederent de sanctis sanctorum. Sicut ergo illi, qui ingenuitatem venerabilium Patrum sanctae conversationis honestate conservant, in dignitate sacerdotalis officii merito perseverant: sic e diverso qui a praecedentium Patrum degenerant meritis, dignum est, ut etiam paternae priventur officio dignitatis. Et qui facti sunt a Patrum suorum claritate dissimiles, in paterno non maneant officio sacerdotes; et nullatenus in eorum jura succedant, a quorum nobili ingenuitate degenerant. Quos omnes velut ab una persona per Osee prophetam Dominus reprobat, dicens: «Quia scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi; et oblitus es legis Dei tui, obliviscar et ego filiorum [Col. 0502C] tuorum; et secundum multitudinem eorum sic peccaverunt mihi, gloriam eorum in ignominiam commutabo, peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum; et erit sicut populus, sic sacerdos; et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei (Osee IV) .» Nolo tot eorum enumerare flagitia, quae vel in oblatione mysterii, vel inter ipsa quoque regenerationis humanae perpetrant sacramenta: videlicet in scrutiniis, in symbolis atque in baptismalis lavacri sacramento. Omitto panem in salutares hostias convertendum, qui nonnunquam ante fit mucidus, quam sanctificetur oblatus: ipsum quoque mysterium non intra dies octo consumitur, sed plerumque ad omnipotentis Dei injuriam in mensem tertium reservatur. [Col. 0502D] Praetereo quod aliquando aqua vino in eucharistia non miscetur, et sic quodammodo per errorem occulti schismatis a Christo populus separatur. Haec, et his similia taedet ultra protendere, ne dum diutius ista prosequimur, Christianae religionis opprobrium texere videamur.
Unde satagendum est sanctis episcopis, ut his malis, quae in necem Christiani populi grassantur, occurrant; et apostolorum opera per pseudosacerdotes, qui modo sunt destrui non permittant, nec tam arduum Christi patiantur perire laborem propter [Col. 0503A] augendam in terreno quaestu paucorum hominum facultatem. Interim quod mens scatet, supprimere volo, 509 nec valeo: scintillam zelus excutit, dum caminum conscientiae dolor incendit. Quid enim erit de quolibet supremae damnationis episcopo, qui lapso cuique presbytero tollit lucrum, et sacrificandi reddit officium? Iste jam non communicat peccatis alienis, sed auctor existit: imo tanquam Judas Iscariotes, tradit impiis manibus Salvatorem propter vilis pecuniae quantitatem; Christum venali commercio distrahit, et pro amore pecuniae tradit auctorem vitae. Et iste protinus omnium criminum reus, pro quibus ille fuerat sacerdotalibus infulis exuendus.
Ut ergo stylus ad hoc, unde digressus est, redeat, [Col. 0503B] videtur nobis, si placet, hoc episcopis utendum esse consilio, ut indignos ac turpiter lapsos administratione suspendant; super eos autem, qui permanserint, idoneos a latere suo viros, qui eos debeant frequenter invisere, et custodire constituant. Cui simile rex etiam Assyriorum fecit, cum sacerdotem ad instruendos caeteros Samariam destinavit: «Ducite,» inquit, «illic unum de sacerdotibus, quos inde captivos adduxistis, ut habitet cum eis, et doceat eos legitima Dei terrae (IV Reg. XVII) .» Qui nimirum sacerdos, sicut Scriptura prosequitur, habitavit in Bethel, et docebat quomodo colerent Dominum. In Bethel ergo, hoc est, in domo Dei, dignum est potiorem quempiam praesidere, qui sacerdotalis officii regulis caeteros possit imbuere. Nam valde timendum [Col. 0503C] est, quod per Moysen dicitur: «Anima, quae peccaverit per ignorantiam de hostia et de universis mandatis 510 Domini, quae praecepit, ut [Col. 0504A] non fierent, quidpiam fecerit; si sacerdos, qui est unctus, peccaverit, delinquere faciens populum, offeret pro peccato suo vitulum immaculatum Domino (Levit. IV) .» Ex quibus verbis illud formidolose notandum est, quod ait: «Si sacerdos, qui unctus est, peccaverit, delinquere faciens populum;» quia nimirum sacerdos, qui legem Dei nesciendo delinquit, suis etiam populum in peccatis involvit, et quos doctus relevare potuerat, secum simul per imperitiam gravat.
Tu vero, venerande vir, quem et vita praeclarum, et doctrina conspicuum: et quod his praestantius est, spiritalis zeli fervor reddit accensum, sic aliis juniorum memineris delegare custodiam, ut et ipse frequenter huc illucque discurrere non omittas. [Col. 0504B] Faciens quod hortatur Salomon in Proverbiis: «Discurre, festina, suscita amicum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, ne dormitent palpebrae tuae (Prov. VI) .» Illud quoque non excidat, quod postmodum dicit: «Erue eos, qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare non cesses (Prov. XXIV) .» Ubi scilicet et excusatio tollitur, cum subjungit: «Si dixeris: Vires non suppetunt, qui inspector est cordis, ipse intelligit (Ibid) .» Sic ergo super commissum gregem insignis pastor invigila, ut et ignavos opiliones ab eorum cura removeas, et ipse cum David insurgentium ursorum atque leonum rictus infringas (I Reg. XVII) : sive etiam cum Abraham postquam caesis Amalecitis fratrem tuum Loth de jugo captivitatis eduxeris [Col. 0504C] (Gen. XIV) , ad Melchisedech regem justitiae cum triumphali gloria revertaris.
Sit nomen Domini benedictum.
De communi vita canonicorum
Orta dissensione inter Fanenses Ecclesiae canonicos, aliis in commune bonis Ecclesiae collatis, aliis seorsim sibi vivere volentibus, scribit ad eos, hortaturque ut deposita omni contentione, apostolorum et primitivae Ecclesiae morem sequantur; canonici non tam nomine, quam re esse velint. Quod multis etiam rationibus eis persuadere conatur, non posse enim inter eos esse unionem animorum, inter quos est facultatum; ac multa alia in eamdem sententiam perscribit.
[Col. 0503D] Sanctis in Christo fratribus Fanensis Ecclesiae clericis, PETRUS peccator monachus salutem.
Diu est, dilectissimi, quod in his partibus fama vulgavit, non parvae simultatis inter vos emersisse discordiam, ob id videlicet, quia nonnulli vestrum aggrederentur in canonica regularitate vivere, plerique autem non acquiescerent, volentes tantum apud se in suis proprietatibus habitare. Quod quidem non miramur, quia rarum non est, sed dolemus potius, quia inhonestum est. Satis enim videtur absurdum, ut clerici quis praetendat in ordine speciem, et saecularium teneat vivendo conversationem: et quem a laicorum turbis professionis conditio separat, [Col. 0504D] turpe est si vel domestica conversatio, vel peculii abominanda proprietas laicum esse convincat. Quid enim illius poterit concupiscentiam satiare, cui non potest ipse Deus in possessione sufficere? Clericus quippe, sicut juxta sui etymologiam vocabuli, ipse sors Dei est, ita nihilominus et Deus omnipotens ejus esse portio perhibetur. Unde et Jeremias ait: «Pars mea, Dominus, dixit anima mea: propterea exspectabo cum (Thren. III) .» Et alibi Deus: Opus, inquit, «manuum mearum tu es, haereditas mea Israel (Isa. XIX) .» Si igitur clericus Dei est portio, et Deus portio ejus, non levem Creatori suo contumeliam videtur inferre, qui super [Col. 0505A] hoc singulare talentum terrenam aestuat pecuniam cumulare. Nam et in libro Numeri de Levitis Deus Moysi praecipit, dicens: «Tolles Levitas mihi pro omni primogenito filiorum Israel: Ego sum Dominus: et pecora eorum pro universis primogenitis pecorum filiorum Israel (Num. III) .» Et iterum: «Tolle Levitas pro primogenitis filiorum Israel, et pecora Levitarum pro pecoribus eorum; eruntque Levitae mei. Ego sum Dominus; in praeceptis meis ambulent (Ibid.) .» Ac si manifestius dicat: sicut eos mihi in proprium jus specialiter vindico, sic mihi jugiter deservire absque omni terrenae conversationis subjectione decerno; nec eos velut servos jugo negotiorum saecularium patior ignobiliter subjici, qui meis obsequiis dediti, libertatis ingenuae sunt [Col. 0505B] titulo decorati.
Et notandum quod non solum Levitas, sed levitarum etiam pecora Dominus sua esse testatur; ut perspicue doceat, quod ii qui ecclesiasticis marcipantur obsequiis, Deo debent non modo suae sedulitatis et laboris impendium, sed etiam proprietatem quoque earum, quas possident, facultatum: sciantque se, simul et sua juris esse non proprii, sed divini. Hoc autem tempore clericis, quod de quibusdam loquor, parum videtur, si sua Deo, vivendo carnaliter, subtrahant; nisi etiam ab ecclesiasticae procurationis excubiis per angiportus et nundinarum [Col. 0505C] stationes habitando secedant. Nimirum suavius judicantes, si cauponum tabernas olfaciant, quam si divini sacrarii quotidie limen terant, magisque delectat eos textricum gynaecea conspicere, quam coelestis eloquii paginis incubare. Pauper plane Samuel (I Reg. I) post ablactationem nequaquam domum cum parentibus 513 remeat, sed circa templi ministerium jugiter perseverat Joannes, ut innocentis vitae munditiam teneat, ad squalentis eremi solitudinem tenera adhuc aetate festinat (Matth. III; Marc. I; Luc. III) : illicque gratiam propheticae praedicationis accepit, quam in turbis popularibus degens, promereri non potuit. Nunc autem econtra, ii qui divinis sunt caeremoniis mancipati, Ecclesiae sacraria remota contemnunt, habitare vero inter forensis strepitus [Col. 0505D] murmura concupiscunt.
Sed audiamus quid de metandis levitarum castris auctoritas divina praecipiat, sicque possumus jure perpendere, ubi potissimum clerici debeant habitare. «Tribum, inquit, Levi noli numerare, neque pones, summam eorum cum filiis Israel; sed constitue eos super tabernaculum testimonii, et cuncta vasa ejus, et quidquid ad caeremonias pertinet: ipsi portabunt tabernaculum et omnia utensilia ejus, et erit in ministerio, ac per gyrum tabernaculi metabuntur (Num. I) .» Et paulo post, cum praemisisset: «Metabuntur autem castra filii Israel unusquisque per turmas, et cuneos, atque exercitum suum (Ibid.) :» praesto subjunxit: «Porro Levitae per gyrum tabernaculi [Col. 0506A] figant tentoria (Ibid.) .» Si gitur ex praecepto Domini Levitae castra sua juxta tabernaculum figunt, nec secedere tabernaculo, vel inter turbas habere hospitium permittuntur; cur nunc clerici juxta divinae constitutionis edictum abhorreant apud Ecclesiam degere, ut tanto liberius, quanto quietius, in sacri eloquii valeant meditatione vacare? et saltem hoc praestent Ecclesiae, quam evangelicae gratiae splendor illustrat, quod illi deferebant tabernaculo, quod sub ignorantiae tenebris aenigmatum figurae velabant. Et certe valde praeposterum est, si illa nunc denegetur reverentia veritati, quae tunc adumbratae deferebatur imagini. Nam quod illud tabernaculum non ipsa veritas, sed potius fuerit veritatis exemplar, testatur Dominus, dum praecipit Moysi: [Col. 0506B] «Vide, inquit, omnia facito secundum quod tibi monstratum est in monte (Exod. XXV; Hebr. VIII) .» Quod ergo Moyses vidit in monte, veritas nostra fuit; quod Israelitis tabernaculum fecit, imago fuit tantummodo veritatis. Ministri tunc tabernaculi comedebant manna procul dubio morituri; in Ecclesia vero Christi sacramenta percipimus, in aeternitate victuri. De qua videlicet Ecclesia dicit Paulus: «Quia est tabernaculum verum, quod fixit Deus, et non homo (Hebr. VIII) .» Porro autem templum Salomonis quam juges, quamque sollicitas ministrorum habuisse legatur excubias, quia vos ignorare non credimus, scribere superfluum judicamus. Quis enim illud praesertim libri Paralipomenon perspicue non advertat, quia constituit Salomon [Col. 0506C] juxta dispositionem patris sui David officia sacerdotum in ministeriis suis, et Levitas in ordine suo, ut laudarent et ministrarent coram sacerdotibus juxta ritum uniuscujusque diei, et janitores in divisionibus suis per portam, et portam? (II Paral. VIII.)
Si igitur illi, qui ex mandato legis conjugalibus erant copulis obligati, tantae sedulitatis excubias suis sanctuariis exhibebant; quid nunc faciendum est clericis, qui videlicet castitatis munditia praediti, a cunctis sunt carnalis commercii vinculis absoluti? [Col. 0506D] Plane quo pacto quis valeat dici canonicus, nisi sit regularis? quomodo monachus, nisi juxta vim sui nominis sit etiam singularis? Volunt siquidem canonicum, hoc est, regulare nomen habere, sed non regulariter vivere. Ambiunt communia Ecclesiae bona dividere, aspernantur autem apud Ecclesiam communiter se habere. Enimvero non est haec primitivae Ecclesiae forma, satis exorbitat ab institutionis apostolicae disciplina: quibus nimirum erat cor unum, et anima una, et vendebant agros ponebantque pretia ad pedes apostolorum, et dividebant singulis prout cuique opus erat: nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia (Act. II) . At contra, filius prodigus dixit patri: «Da mihi portionem, [Col. 0507A] quae me contingit;» et sic dissipavit omnia bona sua cum meretricibus. Hic profecto electorum reproborumque lineae discernuntur, quia nimirum isti, quae sibi sunt propria, gaudent cum aliis habere communia; illi autem sicut a charitatis glutino scindunt mentes, ita nihilominus communes a fratribus dividunt facultates. Ubi vero divisio rerum, ibi procul dubio non est unitas animorum. Charitas quippe communionem facit; avaritia divisionem. Unde et Lucas dicit: «Ait quidam de turba ad Jesum (non de magnis scilicet, sed de turba erat, quia fetentis avaritiae squalore sordebat): Magister, inquit, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem.» Cumque respondisset: «Homo, quis me constituit judicem et divisorem inter vos?» [Col. 0507B] protinus intulit his, qui astabant: «Videte, et cavete ab omni avaritia, quia non in abundantia cujusquam vita ejus est ex his quae possidet (Luc. XII) .» Quibus profecto verbis patenter Veritas indicat, quia nonnulli idcirco dividere communia gestiunt; quia cupiditatis et avaritiae facibus inardescunt. Ananias et Saphira, non quia communia dividunt, sed quoniam retentum aliquid de propriis commune non faciunt, corporeae mortis sententia percelluntur (Act. V) . Judas quia non fuit denariorum cum caeteris communione contentus, in traditionis voraginem corruens, de communione cecidit apostolatus (Matth. XXVI; Luc. XXVII; Joan. XIII) . Lot dimittens Abrahae dispertita possessione consortium, duris servire compellitur vinculis barbarorum (Gen. XIII, XIV) . Esau venandi studio per saltuum lustra discurrens, primogenita perdidit (Gen. V) . Jacob simpliciter in tabernaculis residens, plenitudinem paternae benedictionis accepit (Ibid.) .
In monachico sane ordine, quos in claustris sub abbatis imperio regulariter manere conspicimus, consequenter utique monachos appellamus: quos autem proprium possidere, indifferenter huc illucque discurrere, solutos legibus juxta propriae voluntatis arbitrium diffluere cernimus, non monachorum, sed gyrovagorum potius, vel Sarabaitarum dignos vocabulo judicamus. Sunt itaque Sarabaitae monachorum, [Col. 0507D] sunt etiam clericorum. Dicit autem Dominus: «Qui non est mecum, adversum me est; et qui non colligit mecum, spargit (Matth. XII; Luc. XI) .» Isti nempe qui cum Deo in fraterna charitate non colligunt, dum marsupium mentium per discordiam scindunt, virtutum fruges, si quae sunt, quasi per foramen spargentes, amittunt. Unde et propheta de stulto viro dicit: «Quia congregavit divitias, et dimisit eas in sacculum pertusum (Aggaei I) .»
Porro non illi soli schismatici sunt dicendi, qui fidei unitatem dividunt; sed ii etiam, qui se per elationis vel avaritiae vitium a fraterna charitate divellunt. Nec enim major est fides quam charitas. Nam cum Deus ipse sit charitas (I Joan. IV) , et qui manet [Col. 0508A] in charitate, in Deo manet (Jac. I) ; non minus improbandus est, qui excidit a charitate, quam qui errat a fide. Si quis enim totam legem observaverit, offendat autem in uno, hoc est, in charitate, factus est omnium reus: ac per hoc etiam perfidiae probatur obnoxius. Plane si juxta Petri vocem diabolus, tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) ; qui fraterni consortii caulas deserit, ultroneus se cruentae belluae morsibus tradit. Bucula namque in armento compascens, lupi non timet incursum; cum vero solivaga praesumit silvarum lustra percurrere, ferarum compellitur ingluviem satiare. Turmatim anseres volitantes accipitrem parvipendunt; aliquando qui defuerit, rostro perfossus, ex unguibus non evadit. Apes in [Col. 0508B] alveariis congregatae mellificant, et quandiu in unum coeunt, ex eorum laboribus dulces favi regibus apponuntur: at si dissiliunt, ac relicto duce vagabundae pervolitant, famis necesse est inopia contabescant. Hostium vallatus insidiis, si cum eo que constipatur, abstiterit, hostilibus se jaculis praeda factus exponit. Ecclesia nempe Christi, sicut prophetica testantur oracula, castra Dei sunt (Gen. XXXII) : in quae videlicet hostilis impetus non irrumpit, donec virtutum armis accincti, in compage charitatis, et in unitate spiritus Christi milites conglobantur. A quibus nimirum quisquis infelicis Achan imitator, aureae regulae vel argenti cupiditate dividitur, veri Josue, ac communi totius populi sententia lapidatur (Jos. VII) .
[Col. 0508C] Quapropter obsecro sanctitatem vestram, charissimi; expulso Pharisaeorum fermento (Matth. XVI) , nativitatis vestrae domos cum Abraham patriarcha relinquite (Gen. XII) , in uno vos coenaculo cum Apostolis 516 apud Ecclesiam congregate (Act. II) : propria quaeque cum Barnaba et Stephano (Act. IV) , veris scilicet abrenuntiatoribus, in commune conferte, ut in fraterna vos unanimitate viventes, Spiritus sanctus merito dignetur invisere. Vos enim sal terrae; sed sicut Veritas dicit: «Si sal evanuerit, in quo condietur?» (Act. II.) Exiguo quippe salis multa dulcescunt, et parvo clericorum numero totius Christianae plebis eruditur et instruitur multitudo. Sicut enim episcopi duodecim apostolorum noscuntur obtinere primatum, ita et sacerdotes [Col. 0508D] Ecclesiae septuaginta discipulorum ordinem repraesentant. Quod profecto mansio illa Israelitici populi in Helim figurate designat (Num. XXXIII) . Ibi nimirum duodecim profluebant apostolici fontes, qui divini verbi imbribus arentia hominum corda perfunderent. Ibi septuaginta virebant palmae, totidem videlicet discipuli, qui mundo diabolicae tyrannidis servitute depresso, victoriae Christi palmas inferrent. Illi siquidem fontes palmarum arbores irrigant, qui sacri pontifices verbis affluunt, unde caeteri sacerdotes Ecclesiae in spe coelestium praemiorum sine cessatione virescunt: qui nimirum decuplato septenario numero, hoc significare videntur, ut per septiformis gratiae Spiritum legis Decalogus impleatur. Istos itaque septuaginta discipulos cum [Col. 0509A] binos ante faciem suam Dominus mitteret, et eos, qui alios docturi erant, ut et ipsi irreprehensibiliter viverent, admoneret, in ipso docendi principio tanquam permaxime necessarium ac principale praemisit, ut pecuniarum lucra contemnerent, avaritiae sordes abjicerent, proprietatis peculium non haberent. «Nolite, inquit, portare sacculum, neque peram, neque calceamenta (Luc. X) .» Per Marcum quoque prohibet, ut neque panem, neque aes in zonis haberent, neque duabus tunicis induti, sed sandaliis calceati, virgam tantummodo gestantes incederent (Marc. VI) . Cur autem hoc factum est? Nunquid propter illos tantum? Sed esto, ut propter illos sit factum; quare autem scriptum, propter nos? «Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt [Col. 0509B] (Rom. XV) .» Cur itaque haec in Ecclesia legimus, nisi [ut] haec ipsa, quae leguntur, operibus impleamus? Praesertim ii qui per succedentium vicissitudines temporum eorum funguntur officio, eorum procul dubio necesse est conversentur exemplo. Possidere igitur terrenum aliquid praedicatoribus suis prohibet Deus, ut qui constituti sunt in auditorum cordibus concupiscentiarum aestus exstinguere, ipsi sibimet caveant ad aliorum perniciem ambitionis et avaritiae frena laxare. Huc accedit, quod saepe ex occasione itineris, obviante forma muliebri, libidinis flammam concipiet minister altaris. Nam dum a propriis ad Ecclesiam iter terit, et reditus; repente malignus spiritus laqueos praeparat, feminae viscarium tendit, et vultum aspici lubricum, quem deceptus [Col. 0509C] intuetur, opponit. Sed quisquis vel avaritiae flamma, vel libidinis aestuat, qua fronte, qua conscientia divinis altaribus appropinquat? Hinc est enim, quod filii Aaron divino sunt igne consumpti, quia alienum ignem offerre Domino praesumpserunt. Scriptum quippe est: «Arreptisque Nadab, et 517 Abiu filii Aaron thuribulis suis, posuerunt ignem et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat: egressusque ignis a Domino devoravit eos, et mortui sunt coram Domino (Levit. X) .» Altaria quippe Domini non alienum, sed ignem duntaxat divini amoris accipiunt. De quo videlicet ipse dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat? (Luc. XII) .» Quisquis igitur terrenae, vel carnalis [Col. 0509D] concupiscentiae flamma in thuribulo sui pectoris aestuat, et sacris assistere mysteriis non formidat, illo procul dubio divinae ultionis interim igne consumitur, de quo Scriptura testatur: «Et nunc, inquit, ignis adversarios consumit (Hebr. X) .» Enim vero nimis impossibile est, fratres mei, ut is, qui rerum familiarium curis opprimitur, qui simul habitando et colloquendo turbis quotidie popularibus admiscetur, mundo corde sanctis valeat interesse mysteriis. In quibus videlicet terribilibus sacramentis coelum aperitur, et virtutes angelicae simul cum hominibus diversantur. Quantae ergo munditiae debent esse clerici, quam nitidi, quam denique a cunctis negotiorum saecularium fetoribus alieni? Qui videlicet [Col. 0510A] velut contubernales et condomestici angelorum consortio perfruuntur, et sacramentorum coelestium Deo cooperatores et dispensatores existunt.
Neque hoc nos de solis sacerdotibus loquimur, sed de omnibus clericis, qui sacris altaribus in quolibet gradu ministerii sui jura dependunt. Nam etiamsi mundus sit quis in se, malorum nonnunquam societate polluitur. Quod utique si aliquibus non contingeret, nequaquam propheta conquerens, gemuisset: «Vae, inquit, mihi, quia vir pollutus labiis ego sum, quoniam in medio populi polluta labia habentis ego habito (Isa. VI) .» Qui nimirum idcirco se [Col. 0510B] pollutum labiis asserebat, quia inter eos, qui polluti erant labiis, habitabat. Idipsum plane et Moyses in terra Madian pertulisse cognoscitur, si cur eum occidere voluerit Dominus, subtiliter indagetur. Scriptum quippe est: «Cumque esset in itinere in diversorio Moyses, occurrit ei Dominus, et volebat occidere eum (Exod. IV) .» Mirum valde cur eum repente Dominus occidere voluisse describitur, quem assecretem sibi jam et symmysten familiariter fecerat; cui consilii sui, ac voluntatis arcana pandiderat, et nunc in exsecutione suae obedientiae dirigebat. Sed procul dubio datur intelligi, quia quantamlibet contagii maculam ex diuturna Madianitarum cohabitatione contraxerat, atque idcirco terrore ac negligentiae correctione purgandus erat, qui corrigendis [Col. 0510C] aliis coelestium mandatorum bajulus accedebat. Quod scilicet uxor ejus Sephora prudenter intellexit, de qua Scriptura protinus addidit: «Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui (Exod. IV) .» Absurdum quippe fuerat, si videretur gentilis in filio, qui Israelita erat in semetipso. Qui ergo alios ad rectitudinis viam debet instruere, valde cavendum est ne 518 ipse, quod absit, in aliquo videatur errare. Hinc est etiam quod Israeliticus populus ad ulciscendum scelus Belamin [Benjamin] zelo rectitudinis inflammatur, et tamen idem populus Belamin gladiis ante prosternitur (Jud. XX) . Quem enim non moveat, quod Dominus bis interrogatur, bis ad ineundum contra Belamin praelium dedit assensum; et tamen in primo [Col. 0510D] certamine viginti duo millia de Israelitis, in secundo vero decem et octo millia ceciderunt? Quid igitur in his intelligendum est, quid sentiendum, nisi quia prius curandi sunt a tumore proprii vulneris, qui auferre morbos alienae gestiunt pravitatis? ut ipsi jam mundi per ultionem suimet veniant, qui aliorum percutere prava festinant; sicut in Evangelio dicitur: «Qui sine peccato est vestrum, prius in illam lapidem mittat (Joan. VIII) .» Unde recte cum illi Deum consulentes, dicerent: «Quis in exercitu nostro princeps certaminis contra filios Belamin [Benjamin]?» Respondit: «Judas sit dux vester (Jud. XX) ;» quia enim Judas confessio interpretatur, recte dux illius belli Judas constituitur. Ut nimirum [Col. 0511A] prius per confessionem propria studeant errata corrigere, qui aliis volunt errorem confitentibus subvenire.
Quapropter, charissimi, si vultis in populo Dei, quibus ad exemplum praepositi estis, inter quos lucetis quasi luminaria in mundo, verbum vitae continentes; si vultis, inquam, inter eos animarum lucra conquirere, si errantes ad religionis libet rectitudinem provocare, in vobismetipsis prius, si qua sunt, obliqua dirigite, et ad scholam Christi simul convenientes, in communione vitae et unione spiritus concorditer permanete. Non inter vos divisio [Col. 0511B] sit domorum, non scissura mentium, non diversitas facultatum. Mementote semper, quia de sectis lapidibus altare reprobat Deus: «Si enim levaveris, inquit, super eum cultrum tuum polluetur (Exod. XX) .» Secti quippe lapides sunt, qui fraternae societatis consortium respuunt; qui vivere cum fratribus, et conversari concorditer nolunt. Tales autem Christus in suo non recipit corpore, quos a menbrorum suorum sectos judicat unitate. De illis porro lapidibus altare est potius fabricandum, quibus Petrus dicit apostolus: «Et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini domus spirituales (I Petr. II) .» Cui videlicet domui ille fundamentum est, praeter quod non potest aliud poni (I Cor. III) ; ille summitas, qui factus est in caput anguli. (Psal. CXVII) Praeterea nunquid otiose praecipit Dominus: «Nolite, [Col. 0511C] inquit, thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo, et tinea demolitur, et ubi fures effodiunt, et furantur?» (Matth. VI.) Quis, quaeso, hujus mandati [Col. 0512A] sententiam teneat, si hanc clericus non observat? Nunquid conjugati, qui filios nutriunt, qui Deo decimas ex ipsius auctoritate persolvunt? «Qui enim offert, ut Paulus ait, necesse est eum aliquid habere quod offerat (Hebr. VIII) .» Deinde quomodo poterit in choro quis psallentium constitutus, cor fixum in oratione tenere, qui de loculis et 519 capsidilibus, ne audax advolet manus, excogitat? de apothecis, et horreis, ne furibus famulentur, addubitat? ne non serae minus fideles obsistant, atque de furum semper obrepentium irruptione formidat? Ego autem forsitan mentior, sed nunquid Veritas poterit mentiri, quae dicit: «Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum?» (Matth. VI; Luc. XII.) Et forte tolerabilius censeretur, si in suis [Col. 0512B] penetralibus officia divina peragerent, ac non longius laborantes, ibi Deum quaererent, ubi peculia custodirent; ut cum illis diceretur: «Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum;» non incongrue subderetur: ubi est etiam Deus tuus?
520 Sed quoniam res haec non ridenda est, sed dolenda, obsecro vos, dilectissimi mihi fratres, et domini, nolite, quae suggerimus, parvipendere, sed in schola vos Christi sub disciplina sancti Spiritus congregate; quatenus ipse nobiscum nunc, et usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) , sicut est pollicitus, maneat, et ad Patris sui gloriam felici postmodum vos remuneratione perducat. Quibusdam forte displiceam, quia dum alios intra regularis vitae limitem compescere gestio, ipse modum compendii [Col. 0512C] epistolaris excedo. Sed optime compensatur, si arguitur imperitiae scriptor, dummodo proficiat sapienter auditor.
Sit nomen Domini benedictum.
Apologeticus monachorum adversus canonicos
Queruntur monachi, quod a coetu totius Ecclesiae per canonicos exclusi fuerint, cum ipsi ab apostolis, imo a prophetis suam traxerint originem. Severe quemdam arguunt, qui ausus est dicere: A monachis Ecclesiae sacramenta nullo pacto esse ministranda. Denique exemplo sanctorum Augustini, Hieronymi, Athanasii et decreto Bonifacii papae IV probant ligandi et solvendi potestatem monachos habere.
[Col. 0511D] Cunctis amantissimis clericis ac canonicis, omnes unanimiter monachi.
Multum, fratres charissimi, si digni estis audire, miramur, quomodo vel ob quam causam conamini nos a consortio et unitate universalis Ecclesiae separare: cum constet a monachis, non a canonicis universalem Ecclesiam fundatam, gubernatam et a diverso errore cribratam. Apostoli nempe fundatores, et rectores Ecclesiarum nostro, non vestro more vivebant, ut Lucas evangelista in Actibus apostolorum refert (Act. I) : et Philo disertissimus Judaeorum, in libris quos in laudem nostrorum conscripsit, [Col. 0512D] primitivos Christianos monachos, non canonicos vocat; et habitacula eorum monasteria nuncupat ac quamplurima dicit, eos laudabilia egisse, et conscripsisse. Certe nostri, non vestri ordinis Moyses et Elias fuere (Exod. III; III Reg. XVII) , eremum qui incofuere: nostri auctores greges prophetarum cum quibus reprobus Saul saepe cantavit (III Reg. XIX) . Longum est paginas Veteris Testamenti revolvere, veniamus ad Novum, quod supra reliquimus. Apostolos certe, et successores eorum, si irreverberatis oculis paginas novi instrumenti percipitis, monachico non canonico more vivere [Col. 0513A] invenietis, eisque potestatem ligandi atque solvendi (Matth. XVIII) concessam a Domino procul dubio reperietis. Quod si ita est, imo quia ita est, cur nos ab hoc privilegio separare conamini? Nescitis, quia quibus dixit Apostolus: Mortui enim estis, scilicet mundo (Coloss. III) : eisdem dixit in alia Epistola: Nescitis, quia angelos judicabimus, quanto magis saecularia! (I Cor. VI.) Ergo si, sicut vos dicitis, mundo mortui sumus, scilicet vitiis, et peccatis, non erubescimus, quia idem Apostolus dicit: «Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul resurgemus cum ipso (II Tim. II; Rom. VI) ;» itemque: «Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Philipp. I) ;» et in alio loco: «Vivo autem, non jam ego, vivit vero in me Christus (Gal. II) .» [Col. 0513B] Sed ne turbarentur, qui se toties mortuos audissent, ait: «Nescitis quia angelos judicabimus, quanto magis saecularia!» (I Cor. VI.) Ecce nostra libertas. Quare? quia idem Apostolus dicit: «Ubi spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III) .» Vae ergo nobis et vobis, si mortui non fuerimus mundo. Si igitur mortui sumus mundo, et vivimus Deo, probabimus vos per omnia esse mentitos; quia dicitis: Nos ob hoc, quod mortui sumus mundo, non posse dispensare ecclesiastica. Sed quid vos extollitis? Recolite principia nostra, et vestra; et ex auctoritate Patrum, cui plus competat, collyriato lumine perjudicet.
Contra vos itaque multum conquerimur, quia quidam [Col. 0513C] vestrorum ausus fuit temerario ore dicere: A monachis nullo modo communionem esse recipiendam; insuper etiam suscipientes excommunicavit, et in opprobrium nostrum, imo in condemnationem suam, et illorum recommunicare praecepit. Sed quid contra illum? Scimus, quia pene idiota est, et multorum criminum reus; ideoque juxta Salomonem, vitamus stulto respondere juxta stultitiam suam, ne similes ei efficiamur (Prov. XXVI) . Sed, ne videamur succubuisse, respondere volumus stulto, ut idem Salomon admonet, juxta stultitiam suam, ne sapiens sibi esse videatur (Ibid.) : et patenter ostendimus eum in rebaptizatorum sectam miserabiliter corruisse. Sed non mirum, si odium fraternum hoc promeruit; cum Joannes 523 Apostolus intonet, dicens: «Qui odit [Col. 0513D] fratrem suum, in tenebris est, et in tenebris ambulat, et nescit quo eat; quoniam tenebrae obcaecaverunt oculos ejus (I Joan. II) .» Sed ne longius toxica illius veneni serpant, manifeste ostendimus antecessoribus nostris prae omnibus clericis, haec sacramenta licita fuisse contingere, et dispensare; sicut in vita B. Martini legitur, quod de vino a quodam anachoreta consecrato, a maximis et venerabilibus viris pro benedictione expetebatur: ante cujus fores saepe et episcopi, et comites benedictionis gratia pernoctarunt. Telesphorus denique apostolicus ex anachoretis fuisse comprobatur; Dionysius etiam, et Adeodatus, ac Stephanus nuper defunctus, ex monachis fuisse leguntur, qui tamen apostolicam sedem gloriosissime [Col. 0514A] gubernarunt. Gregorius ex monasterio raptus, ac violenter infulatus, non solum suas protulit, sed etiam dispositiones aliorum meliorare studuit. Num etiam Martinum Turonensem omittendum putatis, cui astanti sacramento divino globus igneus apparuit? Forsan ex istorum manibus quia monachi fuerant, percipere sacramenta divina quisquam insanus prohibuit? Absit. Facessat ergo insana et proterva doctrina, et sanctorum Patrum sequatur auctoritas, quae etiam ex cujuscunque sacerdotis manibus sacramenta divina, non solum percipere, sed etiam dedignantes suscipere ab ecclesia separat, si tamen sacerdotes rectae fidei fuerint. Sufficient ista contradicentibus.
Sed quia nimis periculosum est obmutescere velle, introducimus et alios testes, Basilium scilicet, Athanasium, et Angustinum, nec non et Hieronymum sacrae legis interpretem, Marinianum quoque Ravennatem episcopum, et Augustinum Anglorum praesulem, quos nulli dubium est monachos fuisse. Nunquidnam Romani praesules, quos praediximus, vel isti, quos nunc retulimus, quia monachi fuerunt, minus laudabiles habiti sunt? Non utique. Forsitan episcopos, presbyteros, diacones non ordinarunt, quis insanus audeat dicere? An forsitan poenitentiam criminosis non imposuerunt, et absolutionem, ut competebat, benignissime non addidere? Utique [Col. 0514C] facere potuerunt.
Nunc igitur requirite sancta octo concilia, 524 et maxime sextum, et septimum concilium; ibique invenietis monachis licitum fuisse disputare, absque ullo scrupulo in conspectu concilii super omnes qui aderant. Sed jam sufficiant.
Veniamus ad consecrationem, quam, dispensante Deo, per episcopos accepimus. Nunquid nos aliter, quam canonici consecramur, quis insipiens audeat dicere? Nemo. Nam utrisque in commune benedictionem a Domino infundi episcopus obnixe deposcit. Et dum consecrat sigillatim, obnixe deposcit cunctis sacerdotibus, dicens: Consecrentur, Domine, manus istae, ut quidquid benedixerint, benedicta sint, et quidquid consecraverint, consecrata sint. Ecce [Col. 0514D] communis benedictio. Unde ergo divortium? Longum est ista prosequi.
Videamus nostrorum, vestrorumque vestimentorum figuram. Agite utrumque. Prophetae et apostoli nostro an vestro vestitu usi sunt? Forsitan dicetis, nostro. Et ubi est illud, quod de Elia legitur: «Vir pilosus, et zona pellicea accinctus renibus (IV Reg. I) ;» et de ipso, et similibus Paulus dicit: «Circuierunt in melotis, et in pellibus caprinis (Hebr. XI) ;» et de Joanne Baptista, Joannes evangelista: «Zona, inquit, pellicina circa lumbos ejus (Matth. III; Marc. I) ;» Petro quoque angelus imperat: «Praecinge te, et calcea te caligas tuas (Act. XII) ;» de Pauli quoque zona Agabus dixit: «Virum cujus [Col. 0515A] haec zona est, Judaei in Hierusalem alligabunt, et tradent in manus gentium (Act. XXI) .» Horum ergo Patrum indumenta nullatenus nominatim Scriptura poneret, nisi eis privatim usi fuissent. Quod si vobis dubium videtur, saltem vestrorum partium testimonio aurem accommodate. Legite collationes Patrum, quas Eucherius Lugdunensis episcopus elimato sermone abbreviare studuit; et si nobis credere non vultis, saltem illius litterae credite. Nam nos, eo doctore, hanc paginam exaravimus. Igitur non solum praedictos Patres in vestitu sequimur, sed insuper sublimissimam coelorum curiam, quod vobis durum est audire. Seraphim scilicet, quis dubitet sex alas habere? dicente Scriptura: «Sex alae uni, et sex alae alteri (Isa. VI) .» Enimvero et nos sex [Col. 0515B] alis velamur, videlicet duabus in capite, et duabus dextera laevaque, et duabus ante, et retro. Si autem haec incredibilia vobis videntur, perquirite quod Bonifacius in nostrorum tuitione composuit; et si adhuc contraire vultis, morum vestrorum ac vestimentorum auctores ex auctoritate Patrum edicite: et quod nobis apponitis, testimoniis probate: et si vita comes fuerit, altiora quam diximus, juvante Deo, dicenda sperate.
Sit nomen Domini benedictum.
[Col. 0515C] «Sunt nonnulli nullo dogmate fulti, audacissime quidem, zelo magis amaritudinis quam dilectionis inflammati, asserentes monachos, quia mundo mortui sunt et Deo vivunt, sacerdotalis officii potentia indignos; neque poenitentiam, neque Christianitatem largiri, neque absolvere posse per sacerdotalis officii divinitus sibi injunctam potestatem, sed omnino labuntur. Nam si ex hac causa veteres aemuli vera praedicarent, apostolicae compar sedis beatissimus Gregorius monachico cultu pollens, ad summum nullatenus apicem conscenderet, cui quidem haec ligandi solvendique potestas a Deo summa conceditur: Augustinus quoque ejusdem sanctissimi Gregorii discipulus, Anglorum praedicator egregius: et [Col. 0515D] Pannoniensis Martinus beatissimus, cujus sanctitatis famam longe lateque diffusam totus personat mundus; alii quoque quamplurimi viri sanctissimi, pretiosissimo monachorum habitu fulgentes, nequaquam annulo pontificali subarrharentur. Sed quia monachi fuerunt, praedictis uti prohibentur? Neque enim B. Benedictus monachorum praeceptor almificus, hujus rei aliquo modo fuit interdictor; sed eos saecularium negotiorum edixit expertes fore tantummodo (S. BENED. Reg., cap. 4) . Quod quidem apostolicis documentis et omnium sanctorum Patrum institutis, non solum monachis, sed etiam canonicis maximopere imperatur. «Nemo enim militans Deo, implicat se negotiis saecularibus (I Tim. II) .» Nos vero tantorum [Col. 0516A] Patrum instituti exemplis, quibus est periculosissimum refragari, credimus a sacerdotibus monachis ligandi solvendique officium, Deo operante, digne administrari, si eos digne contigerit hoc ministerio sublimari. Quod incunctanter affirmat quisquis statum monachorum et habitum potestatemque evidenter considerat. Verbi gratia, angelus Graece, Latine nuntius sonat. Sacerdotes igitur, monachi atque canonici, qui quotidie Dei praecepta populo nuntiant, angeli vocantur, ratione non incongrua. Sed unusquisque angelicus ordo, quanto claritatem Dei vicinius contemplatur, tanto majori virtute ejus divinitati adhaerens, sine dubio roboratur: eorum cherubim ordo eximius praedicatur, quorum figuram monachorum cultus competenter habere comprobatur. [Col. 0516B] Nam uti cherubim, ita monachi sex alis velantur. Duabus quidem in capucio, quo caput tegitur; aliis vero duabus, quibus pedes teguntur, verisimilibus demonstratur assertionibus. Illud vero cucullae, quod brachiis ostenditur, alias duas alas esse dicimus, et id tandem, quod dicitur, sex alarum numerum certissime impleri asseritur. Decertantes igitur monasticae professionis presbyteros sacerdotalis potentiae arceri officio omni modo praecipimus, ut ab hujusmodi nefandis ausibus reprimantur in posterum, quia quanto quisque est celsior, tanto est et in his potentior.
Episcopus debet canere missam in ordinatione presbyteri, similiter et abbas in ordinatione monachi; quia remissio peccatorum est. Propter hoc relinquet [Col. 0516C] rex regnum, et summus pontifex pontificatum, episcopus episcopatum, comes comitatum, et multi divites utriusque sexus suas possessiones in saeculo, et venient in monasterium ad serviendum Deo. Absit ut monachus vivens sub regula vel abbate, subjiciatur aliis hominibus. Nefas est dicere: Monachus non habet potestatem ligandi atque solvendi, ut quidam dicunt, quia mortui sunt. Vere mortui sunt huic saeculo, sicut sancti apostoli fuerunt. Nunquid sancti apostoli non habuerunt potestatem ligandi et solvendi, ex quibus unus dicebat: «Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum eo?» (Rom. VI.) Quis melius potest dicere, solvere vel ligare peccantem, quam qui solutus est a Deo a peccatis. Quis [Col. 0516D] melius valet animas dare Deo, quam ille qui proximus est ei? Qui dentes hujusmodi stridunt circa monachos, infelices sunt, et verba eorum vana. Sed audite cur talia dicunt. Lex enim dicit: Si quis clericus in adulterio vel in aliquo crimine fuerit deprehensus, aut ipse confessus, aut ab aliis revictus, juxta concilia trecentorum decem et octo Patrum, ad honorem non potest redire, nisi per dignam poenitentiam. Ex qua re multa ira et invidia inflammati circa monachos, vel circa catholicos viros die noctuque optant insidias invenire, qualiter possint eos injuste illaqueare. Qui enim sua peccata nullatenus valent purgare, quomodo possunt aliena dimittere? Nunquid potest caecus caecum ducere? Itaque [Col. 0517A] qui res vel honores Ecclesiae subtrahere voluerit, anathema sit. Quid ultra dicam? Convertimini et videte quia nil melius est quam relinquere saeculum [Col. 0518A] et sequi Deum, qui dicit: «Venite ad me, omni et ego vos requiescere faciam (Matth. XI) .»
Sit nomen Domini benedictum
De vili vestitu ecclesiasticorum
Mainardo abbati qui pretiosioribus vestibus indui consueverat, ostendit quam sit ecclesiasticis viris, et praesertim monachis indecorum, vestimentorum speciositatem appetere. Multa quoque ex sacris litteris deprompta exempla adducit, ex quibus manifeste probat Deo hujusmodi vestium pompam invisam esse: cum omnes sancti tam Veteris quam Novi Testamenti, et ipse etiam Christus, viliore vestitu uti non erubuerint.
[Col. 0517B] Domno MAINARDO fratri charissimo, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
Tentatis et competenter adhibitis omnibus medicinae generibus, si languidus obeat, non est unde medicum conscientia reprehendat. Fecit enim omne quod potuit, qui cuncta quae decent Archigenem, curationum argumenta persolvit. Dum is ergo qui febricitat moritur, qui curandi munus impleverat, crimine non tenetur. Nam, quod suum erat, industriam artis exhibuit, atque ideo calumniae non patebit. Diu jam, frater, est, ex quo tibi pretiosarum vestium aestus incanduit, et, ut ita loquar, ambitionis tuae viscera tanquam lethiferae febris ardor excoxit. Ego autem tibi velut medicus, licet imperitus, et oleum lenis atque suavis admonitionis adhibui, et [Col. 0517C] austerae correptionis vinum frequenter infudi. Nec Scripturarum tibi defuere pigmenta, quarum sententias dum exponere studui, velut aromaticas tibi species pindere [pandere] non cessavi. Et quoniam ego cum caeteris fratribus, vilibus coram te fuimus contenti semper exuviis, dum feci prius ipse quod monui, quasi prius antidotum bibi: sicque te ad bibendum quod propinaveram provocavi. Sed et cauterium postremo adustionis impressi, dum nitori vestium ignes tartareos minitans, intentavi. Annon adustionis ferrum divitibus imprimebat Jacobus, cum et hic vestes tineis, et illic carnes incendiis obnoxias perhibebat, dicens: «Agite nunc, divites, et plorate, ululantes in miseriis vestris, quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta [Col. 0517D] vestra a tineis comesta sunt, aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis (Jac. II) .» Metallum quippe, quod nunc per avaritiam possidetur, tunc in laminas vertitur: et caro, quae nunc fucatis vestibus adornatur, flamma postmodum stridente perfricatur. Annon medicinale ferramentum ambitioni vestium etiam Salvator apposuit, cum divitem bysso ac purpura decoratum flammis infernalibus ardere perhibuit? (Luc. XVI.) Scriptura quippe teste, nihil aliud in hoc divite reprehenditur, nisi quia sub nitore vestium etiam sine misericordia legitur splendide convivatus. Quanquam [Col. 0518B] et in ipso indumenti cultioris ornatu, sine dubio vanae gloriae deprehenditur appetitus. Nemo quippe illic anhelat pretiosis vestibus indui, ubi alienus eum aspectus nequeat intueri. Sed ad hoc quisque cultioribus indumentis enitescere concupiscit, ut se mirantium nitidulus oblectet aspectum, ut alienorum pascat illecebras oculorum; sed dum mulcet oculos extrinsecus intuentium, interni judicis offendit obtutum.
Solent plane potentes saeculi phaleratis obsequentium induviis delectari, praesertim si metatores hospitii sint mirabiles, si praeambuli quique diversi cultus specie videantur insignes. Sed videamus metatorem Christi Joannem, attendamus regis egregium [Col. 0518C] praecursorem: qui nimirum praeivit eum in spiritu et virtute Eliae (Luc. I) , ut converteret corda patrum in filios, et incredulos ad prudentiam justorum. Perpendamus itaque, imperator coeli et terrae, quibus praevii metatoris suis vestibus delectetur; sed, Evangelio testante, cognoscimus quia vestimentum ejus pilis inhorruerat camelorum. De 529 quo Salvator: «Quid, inquit, existis in desertum videre? hominem mollibus vestitum? Ecce qui mollibus vestiuntur in domibus regum sunt (Matth. III; Marc. II; Luc. VII) .» Ac si manifeste perhibeat, quia non coelestis, sed terreni regis digni decernuntur obsequiis, qui ad vanae gloriae nitorem accuratis ornari gestiunt indumentis. Mollibus quippe vestibus regalis aula; asperis et incultis delectatur [Col. 0518D] Ecclesia. «Omnis enim gloria ejus filiae regum ab intus (Psal. XLIV) :» Ecclesia siquidem, vel quaeque fidelis anima, quae et ipsa sanctorum apostolorum est filia, non extrinsecus enitescere, sed ornata gaudet in occulti judicis obtutibus apparere. Nec oblectatur fucata pulchritudine vestium, sed rutilantium gloriatur varietate virtutum. De qua etiam varietate Scriptura prosequitur: «In fimbriis aureis circumamicta varietate (Ibid.) .» Vis audire varietatem vestium, quae coelestis sponsi delectat aspectus? Anima certe niveae castitatis candore conspicua, ante Dei omnipotentis oculos spirituali bysso, sive collobio videtur induta: haec etiam dum flamma fervidae [Col. 0519A] charitatis ignitur, dirotini, sive bis tincti crocci rubore perfunditur; cum vero vel ab hoc saeculo funditus mortificari, vel consummari per martyrium avide concupiscit; tunc velut conchilii sanguine tingitur, sicque regalis purpurae speciem imitatur. Sed nec diu pistici quoque viror abesse credendus est, quia dum mens amoena semper virentis pascuae gaudia firmiter sperat, velut in smaragdinei decoris. specie immarcescibiliter vernat. Unde et per Petrum dicitur: «Quia regeneravit nos Deus in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi in haereditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem conservatam in coelis (I Petr. I) .» His plane vestibus animam Dominus se induisse testatur, cum per Ezechielem loquitur, dicens: «Vestivi te discoloribus, [Col. 0519B] et calceavi te hyacintho, et cinxi te bysso, et indui te subtilibus, et ornavi te ornamento (Ezech. XVI) .» Hunc denique cultum, hunc indumenti spiritualis ornatum idem Petrus etiam a mulieribus exigit, cum eis lenocinantis ac lupanariae compositionis phaleras intercidit: «Quarum sit, inquiens, non extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri vel argenti, aut indumenti, vestimentorumque cultus; sed qui absconditus est cordis homo in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, qui est in conspectu Dei locuples (I Petr. III) .» Invisibilem quippe sponsum invisibilis oblectat ornatus, et cum sanctam animam conspicit enitere virtutibus, in ejus illico volat amplexus; cui dixit: «Pulchra es, amica mea, suavis et decora, sicut Hierusalem [Col. 0519C] (Cant. VI) .» Sicut Hierusalem, ait, non sicut Babylon, quam vidit Joannes cirdumdatam purpura et crocco, et inauratam auro, lapide pretioso, et margaritis: habentem poculum in manu sua plenum abominatione, et immunditia fornicationis ejus (Apoc. XVII) . Babylonem sane diabolus, Hierusalem inhabitat Christus. Ille luxuriantis amictus vanitate reficitur; hic asperis et humilibus, si cordis non desit humilitas, delectatur. Auctorem porro superbiae saepe nitor vestium provocat, asperitas autem Christum, ut humiliato cuilibet misereatur, invitat. Nam, sicut sacra Regum testatur historia: «Rex Israel, et Josaphat rex Juda, 530 sedebat unusquisque in solio suo, vestiti cultu regio in area, juxta portam Samariae, et universi prophetae in eorum conspectu [Col. 0519D] mendacia prophetabant (III Reg. XXII) .» Auctor quippe mendacii fucati cultus delectabatur illecebris, et adumbrati decoris aspectu per ora prophetantium officinas fabricaverat falsitatis. At contra, cum idem Achab comminantis Eliae dura, prout dignus erat, verba perciperet, ac impendentem suis cervicibus divini furoris gladium territus formidaret, Scriptura teste: «Scidit vestem suam, et operuit cilicio carnem suam, jejunavitque et dormivit in sacco, et ambulabat demisso capite. Factusque est sermo Domini ad Eliam Thesbyten, dicens: Nonne vidisti Achab humiliatum coram me? Quia igitur humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus (III Reg. XXI) .»
Ecce Achab imperiali purpura decoratur, et reprobo spiritu fallente, decipitur; cilicium induit, et gladium divini furoris avertit; regalibus infulis redimitus, laqueo deceptionis impingitur; sacco contectus, dilatae ultionis indulgentiam promeretur. Eat ergo monachus vanae gloriae deditus. et toga radiante conspicuus, nitore vestium aspectantium pascat illecebras oculorum; sed dum vestibus fulget iniquorum spirituum deceptionibus patet: divinae praeterea indignationis adversum se sententiam provocat, dum solis exterioribus deditus, oculos hominum, ut se admirentur invitat; tantoque despicabilius, [Col. 0520B] Deo superbiam reprobante, contemnitur, quanto coram oculis intuentium cultioribus induviis amicitur. At contra Job, qui nudus in terram corruit, qui prefluentem saniem testa radit, dum in sterquilinio putrefactus, ac scaturiens vermibus etiam ab uxore despicitur, divinae consolationis alloquium promeretur (Job I, II, XXXVIII) . Nec enim Deus corporalis contagii nauseat sordes, ubi mundi cordis invenit puritatem. Praeterea, quid est quod Apostolus ait: «Habentes alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus?» (I Tim. XVI.) Cur enim cum dicit, habentes alimenta, non protinus addidit, et vestes? sed tantummodo cum praemittit, habentes alimenta, praesto subjungit, et quibus tegamur. Cur hoc, nisi ut perspicae doceat, nos debere tam despicabilibus [Col. 0520C] operimentis indui, quae digna non sint vestium vocabulo nuncupari? Enimvero David rex nudus, ac solo contentus Ephod, coram arca Domini publice subsiliens saltat (II Reg. VI) . Isaias evangelicus propheta triennio nudus, et discalceatus coram viris et mulieribus ambulat (Isa. XX) ; et monachus, qui vitae carnalis professus est sepulturam, nitidulae vestis adhuc pompas anhelat? Quanquam idem Isaias, et antequam nudus incederet, non molli quolibet mulcebatur amictu, sed cilicio tegebatur. Nisi enim cilicio contectus incederet, nequaquam sibi vox divina jussisset: «Solve saccum de lumbis tuis (Ibid.) .» Esau plane vestes valde bonas, ut Scriptura perhibet, venaturus domi retinuit; sed his alter indutus, primatum paternae 531 benedictionis [Col. 0520D] accepit (Gen. XXVII) . Jacob namque, qui quasi sub Evangelica doctrina prius non duas tunicas habuit (Matth. X) , simplex etiam vestimentum, simul et alimentum postmodum in oratione quaesivit: «Si fuerit, inquit, Deus mecum, et custodierit me in via, per quam ego ambulo, et dederit mihi panem ad vescendum, et vestimentum ad induendum, erit mihi Dominus in Deum (Gen. XXVIII) .» Igitur qui duplices honoris gratia vestes habebat, obruitur; qui simplici contentus erat, eleemosynis divinae gloriae sublimatur. Herodes quoque, sicut in Actibus apostolorum legitur, dum indutus veste regia, conspicuus cernitur (Act. XII) ; dum ei concionanti ad populum. Dei voces habere, non hominis [Col. 0521A] acclamatur, protinus angelo feriente percutitur; et quia, vanae gloriae deditus, delatam sibimet in Deum transferre gloriam novit, repentino superveniente judicio consumptus a vermibus, exspiravit. Sic nimirum, sic divino dignus est judicio dejici, qui coram oculis hominum de nitore cultioris habitus ambit arroganter extolli. Nam et ipse Conditor angelorum dum in praesepio vagiens reclinatur (Luc. II) , non ostro, vel togis rutilantibus obsitus, sed vilibus legitur panniculis obvolutus. Erubescat ergo terrena superbia, confundatur et obstupescat arrogantia redempti hominis, ubi mox erumpentibus radiis, exorti coruscat humilitas Redemptoris. Nam et sub ipso salutifero passionis articulo, Herodes eum alba veste induit, eumque mox ad Pilatum [Col. 0521B] sub hac irrisione remisit (Luc. XXIII) . Et cum Apostolus dicat: «Exeamus ad eum extra castra, improperium ejus portantes (Hebr. XIII) .» Improperium Christi portare nolle convincitur, qui dyscolis indui vestibus arrogantia tumidus dedignatur. A se denique mortui pro nobis Salvatoris abjicit improperium, quisquis in mortificationis ordine constitutus, album vel ignobile quodlibet despicit indumentum.
Tu itaque, dilectissime, jamjam velut purulentam morbi lethalis illuviem evome, et pretiosarum vestium appetitum ab stomacho languidae mentis expelle. Non levis quippe languor est animae, de [Col. 0521C] superstitioso corporalis amictus nitore gaudere. Gratiam siquidem sancti Spiritus, in qua delectetur, exclusit, qui se per exterioris ornatus desiderium spargit; cujus utique si sentiret in mente dulcedinem, nequaquam corporei cultus supervacuam concupisceret vanitatem: quod evitandum vir Sapiens admonet, dicens: «In vestitu ne glorieris unquam, et in die honoris tui ne extollaris (Eccli. XI) .» Illius ergo vestis concupisce nitorem, qua coram oculis Dei perpetuo polleas, non qua fallacis 532 ac frivolae hujus vitae momenta transcurras. Nunc itaque sordidis utere, quorum squalorem indeficuo valeas candore mutare. De quo videlicet utriusque generis indumento per Zachatiam dicitur: «Jesus, inquit, erat indutus vestibus sordidis, et stabant [Col. 0521D] ante faciem ejus angeli. Qui respondit, et ait ad eos qui stabant contra se, dicens: Auferte vestimenta sordida ab eo; et dixit ad eum: Ecce, abstuli a te iniquitatem tuam et indui te mutatoriis; [Col. 0522A] et dixit: Ponite cidarim mundam super caput ejus (Zach. III) .» Quid enim per Jesum, sacerdotem videlicet magnum, nisi Mediator Dei et hominum debet intelligi? Plane sicut per Zorobabel filium Salathiel, qui de regali Judae stirpe processerat, et Jesum filium Josedech, qui jus sacerdotalis administrabat officii, Israeliticus populus post septuaginta annos jugum Babylonicae captivitatis evasit, templumque Hierusalem, quod dirutum fuerat, rediviva novitate construxit; ita numerus electorum, post hujus vitae tempora, quae septenaria dierum repetitione decurrunt, per Jesum Christum, qui verus rex est, et sacerdos, de servitute hujus mortalitatis eripitur, et in coelesti Hierusalem templum Dei, quod est sancta Ecclesia, renovatur. De qua nimirum [Col. 0522B] servitute dicit Apostolus: «Nam et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII) .» Tunc itaque Jesus non corpore suo, quod est Ecclesia, sordida vestimenta deponit, tunc honoris ac gloriae regimen assumit; quia omnis electorum chorus a lugubri squalore temporalis tristitiae liberatur, et immortalitatis stola in illo splendore sempiternae felicitatis induitur. Quod etiam in psalmo dedicandae domus apertissime canit Ecclesia: «Convertisti, inquit, planctum meum in gaudium mihi; conscidisti saccum meum, et praecinxisti me laetitia, ut cantem tibi gloria mea, et non pungar (Psal. XXIX) .» Cidaris etiam munda in ejus capite ponitur, quia felicitatis aeternae gloria coronatur. Hujus itaque [Col. 0522C] beatae vestis intuitu, dilectissime frater, lenocinantia quaeque corruptibilis indumenti blandimenta contemne, ludicras ac fluitantes nitentis habitus lacinias despice; contentus extremis ac vilibus, sub sanctae regulae te lege constringe. Noli altum sapere, sed time (Rom. XII) ; ultimum in spiritualibus nuptiis accubitum pete, humilitatis injuriam perhorresce; si quando negligenter obrepserit, per poenitentiam corrige. Memento itaque, quod per Salomonem dicitur: «Si ascenderit super te spiritus potestatem habentis, locum tuum ne dimiseris (Eccle. X) .» Ac si aperte dicat: Si tentatoris spiritum contra te in aliquo praevalere consideras, humilitatem poenitentiae non relinquas. Gloriosius igitur deputa veste alba cum Christo humiliter contegi (Luc. XXV) , quam cum superbo et purpurato divite, flammis ultricibus irrecuperabiliter sepeliri (Luc. XVI) .
Sit nomen Domini benedictum.
De sacramentis per improbos administratis
Florentinos cum suo episcopo dissidentes, propterea quod illum de Simonia suspectum habebant, ad concordiam revocare nititur, purgans se quod, cum Florentiae esset, cum illo communicasset. Non enim aequum fuisse ait ut episcopum sine causa damnaret, praesertim cum crimen quod ei objiciebatur non probaretur. Graviter quoque in quosdam monachos invehitur, qui episcopi ejusdem communionem aversabantur, et in tantam audaciam pervenerant, ut neque baptismum, neque aliud sacramentum ab eo collatum, valere affirmarent, quod hic confutat. Demum hortatur Florentinos, ut si quid contra episcopum suum habent, ad pontificem Romanum deferant, ad quem spectat de hujusmodi rebus sententiam ferre; interim tamen eidem communicent.
[Col. 0523A] Dilectis in Christo civibus Florentinis, PETRUS peccator monachus fraternae charitatis obsequium.
Super, ut recolitis, dilectissimi, ad vos venientes, laboriose studuimus inter episcopum vestrum vosque componere, et amicitiae, quae recissa fuerat, foedera reformantes, in vos spiritum sequestra pace conflare. Sed quoniam adjuvandi apud vos praedicti Sacerdotis intuitu plura protulimus, quae sinistra scilicet interpretatione perverti, et a turbis valent vulgaribus vitiari, ne et nos indigna notemur infamia, et illi, quod absit! mendacii crimen incurrant, quod ore coram vobis frequenter expressimus, etiam styli currentis articulo commendamus, ut quod audistis ore prolatum, videatis etiam apicibus exaratum, et in verba nostra commentari, vel ab his [Col. 0523B] discrepare, mendax quisque non audeat, dum in nobis, et manus scribens, et lingua loquens, indissona sibimet unitate concordant. Anathematizamus itaque et irrecuperabiliter condemnamus Simoniacam haeresim, primam omnium haereseorum ex imis diaboli visceribus erumpentem, seseque adversus nascentis Ecclesiae regulam exitialiter extollentem. Quae nimirum adhuc ex ipso diaboli felle progreditur, et in perditionis filios pestilentissime derivatur. Cujus scilicet auctori per Petrum dicitur: In felle amaritudinis, et in obligatione peccati video te esse (Act. VIII) . Quia vero fel columba non habet, Spiritus autem sanctus in columbae specie super Dominum venit (Matth. III) , isque amaritudine fellis intumuit, columbini spiritus capax esse non potuit. [Col. 0523C] Quapropter omnes hujus nefandae haereseos peste corruptos, haereticos esse indubitanter asserimus, eosque damnabiles atque a suis arcendos honoribus, juxta sacrorum canonum sententias, judicamus.
Verumtamen tantam gratiae plenitudinem sanctae Ecclesiae inesse confidimus, ut in ea procul dubio, et per malos bona, et per inquinatos munda, et per exsecrabiles sacramenta conferri posse credamus. Haec est vere corpus Christi, et juxta Apostolum [Col. 0524A] (I Tim. III) , columna, et firmamentum veritatis. Et haec non noviter ex nostra temeritate decernimus, sed ex sanctorum catholicorum Patrum auctoritate jam decreta firmamus. Quod in libello quoque, cui Gratissimus nomen indidimus [Col. 0523C] Habes infra opusculo 6. , multis Novi, ac Veteris Instrumenti testimoniis approbatur. Sed condemnatis omnino Simoniacis, ac indubitanter inter haereticos deputatis, sicut in praefato libro digessimus, licet eorum sacramenta ex authentica canonum possent sanctione defendi, ut eos tamen magis ac magis synodalis censura confunderet, constitutum est in Romano, 535 sanctae memoriae Nicolao praesidente, concilio (Decret. Nic. PP. ap. Grat. I, qu. I, cap. De caetero) : ut quicunque per eos eatenus fuissent in cujuslibet ecclesiastici gradus [Col. 0524B] dignitate promoti, in percepti honoris ministerio permanerent; et tunc vero, et deinceps quicunque se pateretur a Simoniaco provehi, nil penitus ex ea deberet promotione lucrari, et sic ministrandi jura deponeret, tanquam si haec nullatenus percepisset. Hac itaque ratione jam non modo Simoniacos reprobamus, sed et per eos exhibita sacramenta contemnimus. Haec itaque, si obliti non estis, omnia me vivis vocibus proferentem frequenter audistis. Non enim alia scribimus, quam quae locuti sumus. Si ergo ego et vos de Simoniacis, eorumque reprobandis in posterum consecrationibus una sententia utique congruimus, cur adhuc invicem litigamus? Est plane super episcopo vestro quaestio, quem videlicet nonnulli vestrum opinantur venaliter irrepsisse, [Col. 0524C] nonnulli vero gratis, et per ostium introisse, constantis animi libertate confirmant. Illi turbulentis jurgando conviciis, quod opinantur allegant; isti quod scire fatentur, crimen injectum refellendo, propulsant. Et quis ego sum, qui inter hos compugnantium globos signum manus mittam, et tam ferale scelus homini antequam canonice probetur ascribam? Nam licet error semper sit et ubique vitandus, tolerabilius tamen est si quis justificet peccatorem, quam si praejudicet innocentem. Synodus annualiter imminet, sedes apostolica cunctis [Col. 0525A] adeuntibus patet. Romanam ergo pulset Ecclesiam quisquis se justam adversus episcopum habere calumniam sperat. Nec enim nos homunciones exigui in andronarium angulis reddere possumus irritum, quod in ipso summo totius mundi cardine non ambigimus institutum. Cernitis itaque me simpliciter haec sola conscribere, quae me praesentem audistis ore proferre. Erubescat ergo fabricator quisque mendacii, qui dum me vidit in causa nutantis controversiae non leviter judicantem, impudenter elatrat Simoniacae haereseos existere defensorem. His igitur paucis rationem me vobis reddidisse sufficiat, ne longior stylus fatigari vos nimia prolixitate compellat.
Hinc ad commonachos meos articulum transfero, [Col. 0525B] a quibus profecto procedere notam hanc jurgandi materiam non ignoro. Dicunt enim quia ab hujusmodi sacerdotibus nec chrisma confici, nec ecclesia dedicari, nec clericalia jura conferri, nec missarum ullo unquam tempore potuerunt solemnia celebrari. Et tam haec impudenter allegant, ut anno horno compulerint in tribus plebibus sine conspersione chrismatis catechumenos baptizari. Sed cum Christus procul dubio denominetur a chrismate, nil aliud tollunt baptismo, nisi Christum, qui chrismatis subtrahunt sacramentum. Et certe si me forte non fugit, nulla unquam haeresis in tantam prorupit audaciam, ut baptismi lavacro chrisma, hoc est, ut a Christiano Christum dividere praesumpsisset. Quod si, contempta propria, ab alia Ecclesia furtive delatum [Col. 0525C] chrisma credatur, sicut a quodam scilicet eorum fautore confingitur, ecce, quantum ad illos pertinet, in spiritualibus rebus committitur adulterium, et in sacrilegium vertitur sacramentum, nimirum 536 dum propriae Ecclesiae chrisma projicitur, et ab aliena clandestinae fraudis ingenio subrogatur. Beatus denique papa Gregorius in supremo ultimae homiliae versiculo sic ait: «Sed haec omnipotens Deus, qui per me in vestris auribus loquitur, per se in vestris mentibus loquatur.»
Cum igitur hoc librum suum fine concludit, omnipotentem Deum cuncta quae in eo scripta sunt per se locutum evidenter ostendit. Hic itaque, per quem talis inhabitator eloquitur, in homilia de sacerdotibus facta (hom. 17) , per impositionem [Col. 0525D] manus Simoniaci Spiritum sanctum coelitus dari manifestissime confitetur. «Qui namque, inquit, sunt in templo Dei hodie, qui columbas vendunt, nisi qui in Ecclesia pretium de impositione manus accipiunt?» per quam videlicet impositionem Spiritus sanctus coelitus datur. Ubi adhuc eamdem sententiam replicat, et tanquam tardioribus vel adhuc dubitantibus rursus inculcat dicens: «Columba ergo venditur, quia manus impositio, per quam Spiritus sanctus accipitur, ad pretium praebetur.» Sed quia de his in libro nostro multa conscripsimus, hic in talibus non diutius immoramur, solummodo qui legit intelligat.
Praeterea major est Ecclesia quam Ramatha, major est Christus quam Samuel. Si ergo in Saul, quem malus exagitare spiritus consueverat, cum venisset in Ramatha, ubi Samuel cum David prophetabat, spiritus insiluit, ita ut se vestimentis exueret, et nudus tota die ac nocte, cum caeteris concinens prophetaret (I Reg. XVI et XIX; I Reg. X) ; quid mirum, si Spiritus sanctus in Ecclesia super quemlibet reprobum veniat, et non per ejus meritum, sed per ejus ministerium in alios charismatis sui dona transfundat? Si, inquam, divinus Spiritus illum repente corripuit, atque ab eo, per tam diuturni [Col. 0526B] temporis spatium non recessit, qui vas erat omnino diaboli, eumque nequitiae spiritus non clam, sed aperte per corpus simul et animam possidebat; quid novum, si cloacam reprobi cujuslibet hominis splendor ille coelestis irradiat, quem tamen nullum squaloris obsceni contagium foedat? Sed nunc cur ista prosequimur, cum consecrationem Simoniacis nuper fuisse prohibitam superius praefati sumus? Plane quia iidem ipsi qui baptismum fieri sine chrismate docuerunt, adhuc adversus eos qui ante synodum gratis a Simoniacis ordinati sunt sufflant, eosque cum suis ordinatoribus esse haereticos dogmatizant, eorumque missas et omnia per eos facta mysteria blasphemant, anathematizant, conspuunt, abjiciunt, et explodunt, eorumque benedictionibus [Col. 0526C] terribiliter maledicunt, cum dicat Apostolus: «Quia maledici regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) .» Et in suis maledictionibus illud Malachiae prophetae testimonium adhibent, quo dicitur: «Maledicam benedictionibus vestris (Malach. II) ,» non attendentes quod Dominus in libro Numeri de sacerdotibus ait: «Invocabunt 537 nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis (Num. VI) .» Sacerdos quippe Dominum super hominem verbis invocat: sed ipse super eum Dominus benedictionem efficaciter format. Effectus itaque benedictionis non in merito sacerdotis constat, sed hunc invocatio divini nominis administrat, ut quod ex ore sonat hominis, virtus impleat Creatoris, et per indigni saepe hominis ministerium [Col. 0526D] divina virtus suum veraciter efficiat sacramentum. Sed fatui et imperiti quilibet homines in hoc prophetae verbo caligantes errant, nescientes scilicet quae loquuntur, vel de quibus affirmant. In sacris quippe Scripturis ita maledictio aliquando pro sterilitate, sicut et benedictio pro rerum temporalium ponitur ubertate. De qua nimirum benedictione in libro Regum dicitur: «Benedixit Dominus Obededon et omnem domum ejus. Nuntiatumque est regi David, quia benedixit Dominus Obededon, et omnia ejus propter arcam Domini; dixitque: «Ibo, et reducam arcam cum benedictione in domum meam (II Reg. VI) .» Unde cum Psalmista praemitteret: «Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI) ;» [Col. 0527A] ut ostenderet de qua benedictione diceret, protinus addit: «Pauperes ejus saturabo panibus (Psal. CVI) .» Et alibi: «Benedixit eis, et multiplicati sunt nimis.» Ubi patenter ostenditur quia benedixit, hoc est, multiplicavit. Cui simile est quod filii Joseph dixerunt ad Josue: «Quare dedisti mihi possessionem sortis, et funiculi unius; cum sim tantae multitudinis, et benedixit mihi Dominus? (Jos. XVII.) » Benedictio igitur aliquando multitudinem, aliquando significat ubertatem. At contra, contemnenti mandata cuilibet reprobo per Moysen dicitur: «Maledictum horreum tuum, et maledictae reliquiae tuae; maledictus fructus ventris tui, et fructus terrae tuae (Deut. XXXVIII) ;» unde paulo post: «Mittet Dominus super te famem et esuriem (Ibid.) .» Quamobrem et in hoc Malachiae [Col. 0527B] testimonio, ut non intelligamus maledictionis vel anathematis jaculum intorqueri, sed famis et inopiae supplicium intentari, praemittit, dicens: «Si nolueritis, inquit, ponere super cor ut detis gloriam nomini meo, mittam in vos egestatem;» moxque subjungitur: «Et maledicam benedictionibus vestris (Malach. II) .» Cum ergo egestatem praemittit, quid maledictionibus intelligi velit, luce clarius innotescit. Ac si dicat: Si contempseritis praecepta mea, in vestris cordibus ponentes, quod praecipue pertimescitis, sub egestatis vos et inopiae faciam penuria suspirare; ut ipsa vos terrae vestrae sterilitas feriat, dum in proferendis bonorum operum frugibus vitium vos sterilitatis accusat: et inopia vos cruciet corporum, qui videlicet alimenta negligitis animarum. Et, [Col. 0527C] ut hoc ejusdem prophetae verbis adhuc clarius approbemus, longe postmodum dicit: «Gens tota inferte omnem decimam in horreum meum, et sit cibus in domo mea: et probate me super hoc, dicit Dominus, si non aperuero vobis cataractas coeli, et effudero vobis benedictionem usque ad abundantiam (Malach. III) .» Porro si maledictionem anathematis illic Dominus voluisset intelligi, non diceret: «Maledicam benedictionibus vestris;» sed potius: Maledicam vobis, qui scilicet benedicere non merentes audetis.
Et ut quod dicimus etiam ex Evangelio 538 manifestissime comprobemus, nil aliud ficulneae dixisse Dominus legitur, nisi hoc solum: «Jam non amplius in aeternum quisquam fructum ex te manducet [Col. 0527D] (Matth. XXI) .» Quae nimirum verba Petrus maledictionem appellavit, cum ei postmodum dixit: «Rabbi, ecce ficulnea cui maledixisti aruit (Marc. XI) .» Talis enim maledictio primo homini data est, cui dictum est: «Maledicta terra in opere tuo, quae spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. XXXI) .» Sed et ista sterilitatis maledictio benedictionem ubertatis excludit, sicut in Pharaonis somnio vaccae vaccas, et spicae devorant spicas (Gen. XLI) .
Sicut ergo hic praecepta servantibus non aliam quam benedictionem promittit abundantiae; ita illic [Col. 0528A] non servantibus e contrario maledictionem minatur inopiae: alioquin vero quo pacto Deus omnipotens sacerdotali malediceret benedictioni, quam virtus sui consecrat nominis? Cum enim, sicut superius dictum est, super quem nomen Domini invocatur, indubitanter ab ipso Domino benedicitur, quomodo consequens est ut eam benedictionem Dominus maledicat, per quam ipse hominem per invocationem sui nominis benedicit? Hinc est quod auctoritas canonum (Can. apost. 46, et dist. 32, cap. Praeter, paragr. Sciendum sententialiter ) etiam a pestilentioribus haereticis baptizatos prohibet iterum baptizari; ne videlicet nomen Dei, quod invocatum est super illos, videatur annullari, vel in irritum duci. Quisquis praeterea dum sacerdotes quoslibet obtrectationibus [Col. 0528B] lacerat, eorum nihilominus et sacramenta blasphemat. Quid etiam beatus Judas apostolus de blasphemantibus in Epistola sua loquatur, attendat: Nam cum praemisisset de quibusdam qui dominationem spernunt, majestatem autem blasphemant, praesto subintulit: «Cum Michael, inquit, archangelus, cum diabolo disputans, altercaretur de Moysi corpore, non est ausus judicium inferre blasphemiae, sed dixit: Imperet tibi Dominus (Jud. I) .» Si ergo summus angelus in diabolum blasphemiae judicium non praesumpsit inferre: quomodo non pavescit homo sacramenta, quae virtute sancti Spiritus plena sunt, irridere? Nam cum Veritas dicat: «Qui peccat in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque hic, nec in futuro (Matth. XII) ;» timendum valde est [Col. 0528C] ne illum ab eis constet offendi, sine quo peccatorum offensio nequeat relaxari.
Sed cur de sola sacerdotum sive sacramentorum obtrectatione conquerimus, cum ab eis omnia pene dilacerari, omnia conspui, omnia dicantur irrisione publica subsanuari? Non est, inquiunt, papa, non rex, non archiepiscopus, neque sacerdos. Unde factum est, sicut dicitur, ut mille circiter homines his nugis naeniisque decepti, sine sacramento Dominici corporis et sanguinis ex hoc mundo recesserint. Opinantur enim per hujus temporis sacerdotes nullam in sacramentis posse fieri veritatem; sed et quamplures reperiuntur Ecclesiae quas non modo suis ingressibus indignas ducunt, sed nec salutationis quidem obsequio idoneas arbitrantur. 539 Nam et [Col. 0528D] salutare despiciunt, quas utique dedicatas ab indignis nescio quibus episcopis suspicantur. Enimvero, ut Lucas narrat, ait Paulus: «Caesarem appello (Act. XXV) .» Cui Festus: «Caesarem, inquit, appellasti, ad Caesarem ibis (II Cor. XII) .» Estne sceleratior papa quam Nero? Credimus monachos istos sanctiores esse quam Paulum? Cur ergo Paulus, qui tertii coeli tribunal ante conscenderat, Neroniano conspectui non sit dedignatus assistere; quis est monachus qui, pro suae sanctitatis arrogantia, sedis apostolicae debeat judicium reprobare? ubi scilicet non hominis meritum, sed ecclesiasticae dignitatis attenditur institutum. Ipsi quippe in angiportuum angulis judicant, et synodalia jura detrectant, dijudicant [Col. 0529A] monachos, clericalia cuncta corrodunt, et solis luicis, qui videlicet acrius ac mordacius insequendi sunt, parcunt. Vident monachum incedentem; aspice, inquiunt, unum scapulare. Presbyterum, vel Episcopum abire prospiciunt, barbirasos se videre fatentur. A quibus etiam si benedictio quaeritur, nullatenus respondetur; protinus avertunt oculos, asserentes scilicet eos, quibus respondeatur, indignos.
Nos etiam si cum peccatoribus communicamus, et simul vescimur, obtrectationum mox sale conspergimur, laceramur, parique cum illis sententia damnationis involvimur: imo nos, nos, inquam, et [Col. 0529B] ipsissimi sumus qui eorum indigni judicamur alloquio, qui eorum sociale contubernium non meremur. Sed haec non monachorum est regula, sed superstitio Pharisaeorum: «Murmurabant, inquit evangelista, Scribae et Pharisaei, dicentes: Quia hic peccatores recipit, et manducat cum illis (Luc. XV) .» Et haec est radix et tota materia unde feralis in Dominum furor Judaici livoris incanduit; hinc in mortem ejus viperini fellis malitia conspiravit: nimirum quia se putabant legalium caeremoniarum esse custodes, Dominum autem arguebant amicum publicanorum, et Sabbata violantem. Delectat me cum Domino meo hanc perferre calumniam, et malo cum illo in domo Levi carnaliter vivere, quam in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII) , hoc est, cum sanctis Deo [Col. 0529C] repugnantibus, habitare. Qui nimirum, spreta regula Christi morum, stoicorum dogma sequuntur (CICERO, Parad. ), dum esse prorsus aequalia omnia peccata definiunt. Nos autem inter David sanctum, reprobumque Saulem, Jonathan medium constituimus; qui licet Saulem veritatis 540 ac Fidei sinceritate transcendat, David tamen merita pietatemque non aequat. Admonendi sunt itaque fratres nostri ne nimis justi, nimis sint sapientes. De quorum primo Salomon: «Noli, inquit, esse nimium justus (Eccle. VII) ;» de secundo dicit Apostolus: «Noli plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) .» Mala sapientia, quam caligo erroris obnubilat; bona simplicitas, quae a catholicae [Col. 0530A] fidei tramite non declinat. Odiosa sanctitas, quae in haeresim illabitur; et dum per triti itineris ductum dedignatur incedere, per anfractus et ruinosa devia compellitur oberrare. Nimia certe immunditia in hereticae contagionis illuviem Novatianos, qui et Cathari dicuntur, immersit; nimia sanctitas Luciferianos, tanquam perniciosos palmites, ab ecclesiastici corporis unitate praecidit. Qui dum prohibent non licere quod licet, ac per hoc jactant se defensores esse justitiae, hostes adjudicantur Ecclesiae, ut sibimet extrinsecus, velut ranae in paludibus, garriant, qui dum inessent, importune vociferantes, omnia confundebant. Hujusmodi quippe genus hominum ranis sive locustis merito comparatur; quia, sicut Aegyptum illa tunc animalia percusserunt, ita per [Col. 0530B] hos nunc vastatur Ecclesia. Nam de locustis Scriptura dicit: «Quia operuerunt universam superficiem terrae, vastantes omnia;» moxque subjungitur: «Devorata est igitur herba terrae, et quidquid pomorum in arboribus fuit (Exod. X) .» Locustae siquidem universam terrae superficiem vastant, et herbas cum pomis arborum devorant; cum detractores quilibet, vel infirma nostra, quasi herbas humilium, vel, sicut fructus arborum, opera perfectoram dilacerando corrodunt, et livido mordacis invidiae dente consumunt. Contra quos dicit Apostolus: «Capite nos, neminem laesimus, neminem corrupimus, neminem circumvenimus (II Cor. VII) .» Et alibi exprobrans ait: «Invicem mordetis? invicem laeditis? Videte ne ab invicem consumamini (Gal. V) .» [Col. 0530C] Sed cum nos, in sacro videlicet ordine constituti, deberemus esse venatores Dei, sicut per Jeremiam dicitur: «Mittam venatores meos, et venabuntur (Jer. XV) ;» nos relicta praeda saecularium, nudatis dentibus, invicem ringimus: et quasi rabidae caniculae mutuis nos morsibus laceramus. Reprimatur jam praesumptio tumida, exaequet se fratribus sanctitas onerosa. Qui vult esse sanctus, sit sibi coram Deo; nec per arrogantiam Tratri praeferatur infirmo. Catulus itaque, cujus erat officium extraneos pellere. nequaquam, contemptis illis, aggrediatur domesticos lacerare, ne qui quietus poterat dormire sub tecto, exclusus foribus compellatur naubare [ f cubare] sub dio [Col. 0529C] Finis hujus epist. videtur imperfectus. .
Sit nomen Domini benedictum.
Contra philargyriam et cupiditatem munerum
Avaritiae vitium, et praecipue in accipiendis muneribus, gravissime detestatur: cardinalesque episcopos hortatur ut illud ab universa Ecclesia et sacerdotum mentibus, si fieri potest, evellere et exterminare conentur. Prudenter autem hoc admonet vir sanctissimus. Videbat enim omnes fere clades et aerumnas quibus illa tempestate Christiana resp. premebatur atque adeo vexabatur, ex avaritiae fonte derivatas esse; cujus teterrimam pestem si princeps Ecclesia opprimeret, facile deinde futurum apparebat, ut in toto catholico orbe aboleretur.
[Col. 0529C] Cardinalibus episcopis apostolicae sedis PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
[Col. 0530C] Sicut verba praesentibus indicia sensuum, sic interabsentes litterae sunt instrumenta animarum. Bellatoriae [Col. 0531A] artis industria, sicut in bello discitur, ut in pace postmodum doceatur; sic aliquando, dum docetur in otio, cautius exercetur in bello. In conflictu sedis apostolicae, in quo vos adhuc unanimiter desudatis, concertator et ipse pugnavi. Sed ecce cum militari cingulo sim solutus, et in municipii pace compositus, libet jam docere quod didici.
Inter omnes itaque vitiorum circumfrementium acies, inter densissimas jaculorum ingruentium more grandinum tempestates, adversus avaritiam vobis est attentius vigilandum, ejusque sagittis semper opponendus est clypeus. Qui nimirum ad hoc praecipitanter [Col. 0531B] anhelat, ut lethale miseris vulnus infligat; principio tamen ut obtutum non frontis, sed cordis exstinguat. Unde vir Sapiens ait: «Xenia et dona excaecant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum (Eccli. XX; Deut. XVI) .» Armat enim muneribus adventantes, et per eos expugnat ac caecat eorum corda, qui suggerendi locum apud aures obtinent principales, de quibus per Isaiam Dominus conqueritur, dicens: «Principes tui infideles, socii furum, omnes diligunt munera, sequuntur retributiones (Isa. I) .» Dicat aliquis: Ego quidem nihil quaero, sed si quid gratis offertur, accipere non recuso. Ecce hic non notantur ii qui munera quaerunt, sed qui tantummodo diligunt. Qui etiam socii furum non immerito dicuntur, quia dum [Col. 0531C] furtiva dona suscipiunt, etiam a comministris suis et sodalibus deprehendi velut in furti crimine perhorrescunt. Et notandum quod dicitur: «Sequuntur retributiones;» quia quamvis munificis suis auxilium quod postulantur impendunt, reatus tamen maculas non evadunt; quia dum beneficii sui talionem recipiunt, fructus aeternae mercedis amittunt. De quibus et paulo post dicit: «Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis (Ibid.) .» Filii plane Samuelis nullum aliud crimen habuisse leguntur, nisi quia munera dilexerunt, et quia paternae munditiae non sequebantur exemplum; irrecuperabiliter amiserunt plebis Israeliticae principatum. Et notandum, quia dum de illis Scriptura dicit: «Declinaverunt post avaritiam, acceperunt [Col. 0531D] munera,» protinus intulit: «perverterunt judicium (I Reg. VIII) .» Vicinum quippe est atque contiguum, ut post munus acceptum, pervertatur etiam corrupto censore judicium. O quam mundam Samuel frontem habebat a muneribus, cum dicebat: «Conversatus coram vobis ab adolescentia mea usque ad diem hanc, ecce praesto sum, loquimini de me coram Domino et coram Christo ejus; utrum bovem cujusquam tulerim, an asinum, si quempiam calumniatus sum, si oppressi aliquem, si de manu cujusquam munus accepi; et contemnam illud hodie, restituamque vobis (I Reg. XIII) .» Unde et in lege praecipitur: 543 «Ne accipias munera, quae excaecant etiam prudentes, et subvertunt verba justorum (Exod. XXIII) .» Et in Deuteronomio non dissimile: «Non accipies, inquit, personam, nec munera; quia munera excaecant oculos sapientum, et mutant verba justorum (Deut. XVI) .» Quam aversus a suscipiendis muneribus erat Abraham, cum regi Sodomorum Bara obsistebat, dicens: «Levo manum meam ad Dominum Deum excelsum, possessorem coeli et terrae, quod a filo subtegminis usque ad corrigiam caligae non accipiam ex omnibus quae tua sunt (Gen. XIV) .» Quam mundus a susceptis muneribus Moyses erat, qui scientem omnia Dominum in testimonium deducebat: «Tu, inquit, scis quod ne asellum quidem unquam acceperim ab eis, nec afflixerim quempiam eorum (Num. XVI) .» Nam ubi muneribus inhiatur, consequens est ut, sicut judex [Col. 0532B] hunc accepta mercede justificat, sic illum qui nil dedit affligat. Unde per Isaiam dicitur: «Vae, qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo! (Isa. V.) » Quibus illico vindictam, quae illis debetur, intentat, cum subdit: «Propter hoc, sicut devorat stipulam lingua ignis, et flammae calor exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis ascendet (Ibid.) .» De quibus idem propheta alibi conqueritur dicens: «Omnes in viam suam declinaverunt, unus quisque ad avaritiam suam a summo usque ad novissimum (Isa. LVI) .» Avaritia plane Dei omnipotentis adversum se iracundiam provocat; et cor quod possidet, vanis semper cogitationibus vexat. Hinc est quod de avaro conqueritur populo, dicens: «Propter iniquitatem [Col. 0532C] avaritiae ejus iratus sum, et percussi eum, et abscondi, et indignatus sum, et abiit vagus in via cordis sui (Isa. LVII) .»
Nulla sane putredo vulneris in Dei naribus intolerabilius fetet, quam stercus avaritiae. Et cupidus quisque dum sordentis pecuniae quaestus accumulat, vertens exedram in latrinam, quasi molem stercoris coacervat. Hinc est quod per Ezechielem dicitur: «Argentum eorum foras projicietur, et aurum eorum in sterquilinium erit; argentum eorum et aurum non valebit liberare eos in die furoris Domini (Ezech. VII) :» et alibi scriptum est: «Vae ei, qui multiplicat [Col. 0532D] non sua, usquequo, et aggravat contra se densum lutum!» (Habac. II.) Avaro sane contra se densum lutum aggravare, est terrena lucra cum peccati pondere cumulare. Habacuc etiam propheta: «Vae, inquit, qui congregat avaritiam malam domui suae! ut sit in excelso nidus ejus, et liberari se putat in die mali (Ibid.) .» Porro sicut ignem ligna non satiant, sic aestum avaritiae pecunia cumulata non sedat. Sed sicut flamma fomentis extollitur, ita nihilominus avaritia, dum lucra cumulantur, augetur. Unde et Ecclesiastes: «Avarus, inquit, non implebitur pecunia; et qui amat divitias, fructus non capiet ex eis (Eccle. V) .» Fructus quippe ex illis caperet, si eas bene spargere non amando voluisset [Col. 0533A] quia vero retinendo diligit, hic utique sine fructu derelinquit; 544 ubi et sequitur: «Ubi sunt multae opes, multi sunt qui comedunt eas (Eccle. V.) .» Et quid prodest possessori, nisi quod cernit divitias oculis suis? De quibus idem Salomon ait:» Divitiae conservatae in malum domini sui. Pereunt enim in afflictione pessima; generabit filium, qui in summa egestate erit (Ibid.) .» Et ut ostendat quam infideles sint divitiae possidenti, mox subjicit: «Sicut egressus est nudus de utero matris suae, sic revertetur, et nihil auferet secum de labore suo. Miserabilis prorsus infirmitas! quomodo venit, sic revertetur. Quid ergo prodest quod laboravit in ventum cunctis diebus vitae suae? etc.» (Ibid.) An idcirco forte lucra congerimus, ut possessiones ac praedia redimamus? [Col. 0533B] Sed quid prodest confinia proprii juris extendere, cum haec vitae nostrae nequeant augustias protelare? Unde vir sapiens ait: «Noli attendere ad possessiones iniquas, et ne dixeris: Est mihi sufficiens vita; nihil enim proderit in tempore vindictae (Eccli. V) .» Nam et Isaias ait: «Vae, qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci! nunquid habitabitis in medio terrae soli vos?» (Isa. V.) Ac si aperte dicat: Quousque vos extenditis, qui in communi mundo degere sine consortibus non potestis? Adjacentes quidem atque contiguos premitis; sed contra quos vos valeatis extendere, semper invenitis. Unde scriptum est: «Qui quaerit ditari, non erit innocens (Prov. XXIII) .» Et alibi dicitur: «Avaro nihil [Col. 0533C] est scelestius. Quid superbis terra et cinis? Nihil est iniquius quam amare pecuniam (Eccli. X) .» Dura certe et nimis formidolosa sententia. Si enim nihil est avaro scelestius, nihil iniquius; non ergo melior parricidis, non praefertur incestis, aequatur haereticis, assimilatur idololatris. Unde et Apostolus dicit: «Avaritia quae est idolorum servitus (Coloss. III) .» Sit ergo quilibet castus, sit sobrius, sit indigentibus alendis intentus, hospitalitati deditus, jejunet, vigilet, diem nocti psallendo continuet; si tamen avarus est, totum perdit; ita ut inter omnium criminum reos nequiorem se invenire non possit: «Nihil est enim, sicut dicitur, avaro scelestius, nihil iniquius quam amare pecuniam (Eccli. X) .» Quid ergo proderit non occidere? non moechari? non rapere? [Col. 0533D] non denique perjurare? immunemque te prorsus a cunctis criminibus custodire? dummodo si a te avaritia non expellitur, nihil te nequius, nihil scelestius reperitur.
Eat ergo avarus, parietes Ecclesiae construat, studio praedicationis insistat, dissidentes in pace confoe leret, titubantes in catholicae fidei veritate confirmet, offerendis quotidie sacrificiis sit intentus, a negotiis saecularibus sit remotus; donec tamen in eo ardor avaritiae non exstinguitur, omnis flos virtutum ejus exuritur, et nullus eo criminosior invenitur. Enimvero postquam Scriptura posuit, avaro [Col. 0534A] nihil esse scelestius, ne quis in hoc verbo, quod est avarus, dubietatis scrupulus posset emergere, vigilanter addidit: nihil iniquius quam amare pecuniam. Igitur avarum esse nihil 545 est aliud. quam amare pecuniam. Amatur enim acquisita pecunia, amatur nihilominus acquirenda. Avaritia quippe quasi biceps est coluber; utroque consuevit ore mordere, utroque pestiferum virus influere; dum aut aliena res quaeritur, aut habita delectabiliter possidetur. De illo sane qui utroque hujus serpentis ore deglutitur, scriptum est: «Viro cupido et tenaci, sine ratione est substantia; et homini livido ad quid aurum? injuste aliis congregat, et in bonis illius alius luxuriabitur (Eccli. XIV) .» Sunt praeterea qui totis ad appetenda aliena [Col. 0534B] desideriis inardescunt: sed haec postquam adepti sunt, praecipitanter effundunt. Sunt qui ad aliena quidem acquirenda non inhiant, sed quae sua sunt, tenaci custodia tanquam Cereris sacra conservant. Teterrimum autem genus est eorum qui et aliena turpiter ambiunt, et quae jam sui juris sunt sordida tenacitate custodiunt. Pejores scilicet draconibus Babyloniae, qui, licet infinitam auri argentique dicantur servare congeriem, nulli tamen propriam diripiunt facultatem: et contenti quasi propriis rebus, non inhiant alienis. Porro autem quid mihi congregare divitias, quas neque huc quispiam, dum ingrederetur, advexit; neque comitari poterunt de saeculo recedentem? Unde dicit Apostolus: «Nihil intulimus in hunc mundum, haud dubium quia nec [Col. 0534C] auferre quid possumus; habentes autem alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidam appetentes, erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. V) .»
Quid ergo mirum quod superius diximus, avaro nihil esse scelestius, cum dicatur omnium malorum radix esse cupiditas. In quo enim radix est omnium malorum, ille consequenter omnium malorum reus [Col. 0534D] esse convincitur; quia quorum habet in sui pectoris agro radicem, non potest venenatam vitare propaginem. Nec praetereundum quod ait: «Quam quidam appetentes, erraverunt a fide (Matth. XXVI) .» Nimirum, sicut proditor Salvatoris, qui, ut exiguae summae perciperet quantitatem, sub venalitate distraxit rerum omnium Conditorem, et, pro vilis amore pecuniae, auctorem tradidit vitae. Sicut enim Balaam filius Beor (Num. XXII) , qui, dum ad pecuniae quae offerebatur inhiat quaestum, Dei fide contempta, de Israelitici populi dedit ruina consilium. Hunc plane quidam non contemnendae auctoritatis viri tradunt ( vide scholia ad calcem opusculi ), Helin fuisse Buziten de progenie scilicet Buz, qui secundus filius fuit Nachor fratris Abraham. Qui videlicet Heliu in libro [Col. 0535A] B. Job ejus amicus dicitur exstitisse (Job XXXII) ; quoniam propheta fuerat, et spiritalis gratiae revelatione pollebat; sed dum avaritiae paulatim declinasset in vitium, de propheta factus ariolus, de ariolo conversus prohibetur in magum. Ecce quid utilitatis conferat 546 avaritia; quae dum fidem hominibus tollit, prophetam vertit in magum, et ex apostolici culminis apice mergit in tartarum. Nunquid et Giezi a fide non erraverat, qui, dum argentum Naaman offerentem perciperet, domini sui spiritum suspicabatur absentem? Sed ait Eliseus: «Nonne cor meum in praesenti erat, quando reversus est homo de curru suo in occursum tibi?» (IV Reg. V.) Ubi caute considerandum est quia, si ille multatus est qui pretium tulit de [Col. 0535B] virtute prophetae, quo pacto quis audeat vendere judicium papae? «Accepisti, inquit Eliseus, argentum et vestes, ut emas oliveta et vineas, oves et boves, servos et ancillas; sed et lepra Naaman adhaerebit tibi et semini tuo in sempiternum (Ibid.) .»
Duo plane simoniacae haereseos reperiuntur auctores, unus in Veteri Testamento, alter in Novo; quae etiam duo simoniacorum genera perfecerunt, vendentium scilicet, et ementium. Giezi siquidem donum sancti Spiritus vendidit (IV Reg. V) , Simon Magus comparare tentavit (Act. VIII) . Nec ille solummodo dicendus est simoniacus, qui dat vel accipit de sacris ordinibus pretium; sed et qui vendit synodum, qui distrahit sacerdotale judicium. Sed fortasse aliquis dicat: Et ille ergo qui pro synodali [Col. 0535C] sententia quidquam tribuit, simoniacum crimen incurrit? Non hoc dixerim; quia neque Naaman deliquit, dum fraudulento servo pro mundatoris sui reverentia munus obtulit. Aliud quippe est, quamlibet causae suae desiderare justitiam, aliud canonicam, quae per Spiritum sanctum constituta est, venalem habere censuram. Et qua conscientia de promulgando judicialis sententiae calculo pretium sumimus; cum ille, cui patrocinium venale praebemus, aut juste, aut contendat injuste? Quod si juste litigat, veritatem procul dubio vendimus; si vero injuste, contra veritatem, quae Christus est, impudentis audaciae temeritate pugnamus. Hinc est quod in lege praecipitur: «Juste quod justum est, exsequeris (Deut. XVI) .» [Col. 0535D] Injuste quippe quod justum est exsequitur quisquis ad defensionem justitiae non virtutis aemulatione, sed amore praemii temporalis excitatur. Nam injuste quod justum est exsequi jure dicitur qui justitiam quam praetendit, venundare non veretur. At ille quod justum est juste probatur exsequi, qui in assertione justitiae nil aliud praeter solam justitiam quaerit.
Et quia sunt nonnulli qui vel antequam consecrationis exhibeant ministerium, vel ante decisum [Col. 0536A] causae negotium, nullum pacti sunt commodum; post modum vero tanquam a debitoribus exigunt, et extorquendis remunerationibus vehementer insistunt; hi se Giezi non dubitent crimen incurrere (IV Reg. VIII) , qui, postquam Naaman curatus est, jamque revertens, de dono S. Spiritus ausus est pecuniam postulare. Et sicut ille non alia quam leprae plaga percussus est, quae homines removebat a castris; 547 sic iste non levi, sed illius labe perfunditur criminis quod ab Ecclesiae separat sacramentis.
Vidi plane, dum episcopalis apicis officio fungeretur [Col. 0535] Quod non vere sanctus doctor episcopatu se abdicarit, licet voluerit, alibi dicemus. , quemdam de fratribus nostris, nomen quidem supprimo, vitium noto, qui sic subsultabat atque gliscebat, dum praefixum synodalis concilii tempus insisteret, ac si triturae sive vindemialis [Col. 0536B] proventus articulus immineret. Accingebat enim se muneribus colligendis, ad quos utique praecidendos non aciem ferri, sed falcem exacuebat eloquii, qui etiam hujus fraudis habere pseudo dicebatur apostoles, qui nimirum pecunias hinc inde corraderent, easque marsupiis jam evomentibus infarcirent. Si quis autem mihi forte succenseat, quod consacerdotem meum tam mordaciter reprehendam, Joannem corripiat et Matthaeum (Joan. XII, XIII, II, XVIII; Matth. XXVI) , qui dum sacrae prosequuntur historiae veritatem, coapostolum suum pecuniis inhiantem sacrilegum perhibent traditorem. Sperantes autem hujusmodi quaestus hostis antiquus saepe deludit, ut eis nullatenus impleat quod promisit. Sicut enim aucupes accipitrem ad escam carnis blandiens provocat, [Col. 0536C] sed mox ut manu tenuerit, carnem subtrahit, loro pedes astringit; ita diabolus primo quidem pollicetur lucrum, quod postmodum subtrahens, peccati duntaxat injicit laqueum. Hoc itaque modo qui muneribus inhiat, tanquam mus, dum escam corrodere nititur, tendicula suffocatur. Quod nimirum egregie praecavit insignis ille Fabricius, quem dum Pyrrhus Epirotarum rex, adversus imperium Romanae reipublicae dimicans, esse pauperem comperisset, sollicitare coepit, quartamque regni sui partem sibi, si ad se transfugeret, compromisit. Quod ille dedignatus abborruit, et, quovis gloriosior rege, in sua paupertate permansit. Hoc itaque Christianus, qui avarus est, audiat, sicque gentilitatem suam et gentilis hominis Evangelium erubescat. Et saepe sub hac [Col. 0536D] intentione munus accipitur, ut, si munificus reperiatur esse culpabilis, aufugium justitiae non lucretur. Quod facile quidem promitti, sed difficile valet impleri. Acceptis quippe muneribus, si contra datorem quid agere volumus, mox in ore nostro verba mollescunt, locutionis acumen obtunditur, lingua quadam pudoris erubescentia praepeditur. Mens quippe percepti muneris conscia, debilitat judicialis censurae vigorem, reprimit eloquentiae libertatem. Nam et si judicii rectitudo funditus non adimitur, judicandi tamen auctoritas enervatur. Nonnulli vero hanc circa se reperiuntur habere custodiam, ut judicialis adhuc causae pendente negotio nil etiam ab [Col. 0537A] offerente suscipiant; sopitis vero litibus, gratis oblata non spernant. Sed, emergentibus causis, saepe contigit ut, quod se putaverant gratis accepisse, in aliis cogantur negotiis compensare; fluviique periculum, quod se speraverant reliquisse post tergum, insperate coram se reperiunt enatandum. Hoc est ergo tutum et integrum, ut, juxta prophetam: «Excutiamus manus nostras ab omni munere;» et nocendi sive juvandi servemus nobis ingenuam libertatem, ut non litigemus sub servitute pecuniae, sed serviamus in libertate justitiae. Si quis forte domesticae facultatis conqueratur augustias, audiat 548 attente quod scriptum est: «Propter inopiam multi deliquerunt, et qui quaerit locupletari, avertit oculum suum (Eccli. XXVII) .» Si ergo illi delinquunt [Col. 0537B] qui rei familiaris inopiam perferunt, qui ea quoque quae victui sunt necessaria, sibimet deesse conspiciunt; si, inquam, et isti peccant, dum acquirendis rebus non superfluis sed necessariis aestuant; quod illis judicium qui ad hoc ditari moliuntur ut effluant? ut diversas metallorum species et obnoxia tineis vestimenta recondant? Quibus terribiliter intonans Jacobus comminatur apostolus: «Agite, inquit, nunc divites, et plorate ululantes in miseriis quae advenient vobis (Jac. V) .» Quibus praemissis, et causam praesto subjungit: «Divitiae vestrae putrefactae sunt, vestimenta vestra a tineis comesta sunt, aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis; thesaurizastis [Col. 0537C] enim vobis iram in novissimis diebus (Ibid.) .»
Porro autem qui ejusmodi sunt, non ad hoc conqueruntur inopiam ut indigentiam naturae necessitatum sustentaculis fulciant; sed ut turritae dapibus lances Indica pigmenta redoleant, ut in crystallinis vasculis adulterata melle vina flavescant. Ad hoc certe ditari cupiunt ut, quocunque deveniunt, praesto cubiculum operosis et mirabiliter textis cortinarum phaleris induant, sicque parietes domus ab oculis intuentium tanquam sepeliendum cadaver obvolvant. Mox etiam tapetis prodigiosas imagines praeferentibus sedilia sternunt, peripetasmata laquearibus, [Col. 0537D] ne quid occiduum delabatur, opponunt; deinde clientium turba dividitur. Alii siquidem domino suo reverenter assistunt, nutumque ejus si quid forte jubeatur, curiosa nimis, velut rimatores siderum, observatione custodiunt. Alii Marthae ministerio dediti, velut hirundines, inquieti per diversa discurrunt. Inter has autem delirae ambitionis insanias, quid sibi dorsalia quaerunt, quae a suis conspici dominis non merentur? Grave quippe dispendium sui patiuntur ornatus, dum in occipitio vel cervicibus oculi non erumpunt. Et quam utile divitiarum genus, quod dum nullum usum praeter solam habeat pulchritudinem, specie tamen sua nequeat pascere possidontem! Alienorum nempe duntaxat oculorum [Col. 0538A] famulatur illecebris, dum non ad aspectum, sed post tergum sui appenditur possessoris. Cui non dissimilis et illa creditur esse dementia, dum lectulus tam operosis decussatur impendiis, ut ornamentum sacrosancti cujuslibet, vel etiam ipsius apostolici praecellat altaris. Et quam videtur absurdum ut stratus ille diligentius excolatur, ubi corruptibilis caro soporis quiete resolvitur, quam ara crucis, in qua videlicet hostia Dominici corporis immolatur. Hoc ergo modo cum sobrietas soleat commendare pontifices, effusis nunc opibus facti sunt helluones. Regalis itaque purpura ( vide scholia ad calcem opusculi ), quia unicolor est vilipendiditur, 549 pallia vero diversis fucata nitoribus ad sublimis lectuli deputantur ornatum. Et cum [Col. 0538B] domestici murices nostris aspectibus sordeant, transmarinorum pelles, quia magno pretio coemuntur, oblectant. Ovium itaque, simul et agnorum despiciuntur exuviae, ermelini, gebellini, martores exquiruntur, et vulpes. Cum illa scilicet in sacris honorentur eloquiis, et vel Ecclesiae, vel personam exprimant Salvatoris: «Oves, inquit, meae vocem meam audiunt (Joan X) ;» et: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .» De istis vero vel taceatur omnino, et indigna sint quae Scriptura commemoret; vel, si eorum reperitur ulla memoria, sinistram probantur habere figuram. Sicut est illud: «Vulpes foveas habent, Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII; Luc. IX) .» Ecce non reclinatur in vulpeculis Christus; [Col. 0538C] dormit sub vulpinis pellibus Christianus. Respuit animalia Redemptoris mundi vocabulo decorata; illud suum deputat ornamentum, quae figuras innuunt reproborum. Sed divites isti non mediocri percelluntur obstaculo, quia, dum phaleratis atque depictis se lodicibus contegunt, vae, vae illis! apertis oculis dormire non possunt. Invidendum est ergo Regulo dudum consuli Romanorum (EUTROP. Histor. lib. II, in fine) , cui Carthaginenses, dum in reipublicae constanter amore persisteret, oculorum palpebras praeciderunt. Et revera ad quid decor iste pulchritudinis, si non aspicitur? Ad quid certe rerum tam speciosa varietas, si haec intuentis animus non pascatur? Praeclarum videlicet hoc divitiarum est genus, quo dum utitur, nequeat aspici; dum aspicitur, [Col. 0538D] usum praebere non possit. Taedet caetera vanitatis attexere, non ridenda, sed gemenda ridicula; fastidium est tot ambitionis ac prodigiosae vesaniae dinumerare portenta. Papales scilicet infulas gemmis micantibus aureisque bracteolis per diversa loca corruptas. Imperiales equos, qui, dum pernices gressus arcuatis cervicibus glomerant, sessoris sui manus loris innexas indomita ferocitate fatigant. Omitto annulos enormibus adhibitos margaritis. Praetereo virgas, non jam auro gemmisque conspicuas, sed sepultas. Nunquam certe vidisse me memini pontificales baculos tam continuo radiantis metalli nitore contectos, sicut erant qui ab Esculano atque Tranensi gestabantur episcopis. Uterque tamen [Col. 0539A] alter in Apulis finibus, Nicolao praesidente; alter in Lateranensi Ecclesia, coram Alexandro, Romanis scilicet pontificibus, sunt dejecti. Nec eis profuit quod pontifices ligneis, auratis, usi sunt baculis; dum sacerdotii meritum non nitor efficiat vestium, sed spiritualium norma virtutum; et non micantia margarita vel gemmae, sed mores aurei deceant sacerdotem. Sicut enim vera sacerdotis humilitas Deum sibi conciliat, et caetera ejus bona commendat; sic arrogantiae tumor et vanitatis ambitio divinae adversum se indignationis iracundiam provocat, et contra bonum quod aliquando forsitan operatus est pugnat. Unde per Isaiam Dominus dicit: «Nunquid super his non indignabor?» (Isa. LVII.) Super montem quippe sublimem sacerdos ascendit, [Col. 0539B] cum sese in superbiae fastum per quasdam adulterini decoris insolentias erigit. Et cum anima 550 sacerdotis tanquam sponsa Christo spiritalis sit conjugii foedere copulata; si sic exteriorem ambiat cultum, ut interiorem postponat ornatum, quodammodo viri sui toro introducit adulterum. Unde vox divina praesto subjungit: «Quia juxta me, ait, te discooperuisti, et suscepisti adulterum (Ibid.) .» O quam acerbi doloris est, si, cum maritus est praesens, tunc introducatur adulter; et in thalamo quo recubat sponsus, rivalis admittatur incestus! Unde protinus additur: «Dilatasti cubile tuum, et pepigisti cum eis, dilexisti stratum eorum in manu aperta.» Et ne de ornatu vel deliciis taceat, illico subjicit: «Et ornasti te regio unguento, et multiplicasti pigmenta [Col. 0539C] tua (Ibid.) .» Postquam vero confudit arrogantiam superborum et luxuriose viventium, mox spiritum consolatur humilium et salubriter afflictorum: «Auferte, inquit, offendicula populi mei, quia haec dicit Dominus excelsus et sublimis, habitans aeternitatem in excelso, et in sancto habitans, et cum contrito et humiliato spiritu, ut vivificet spiritum humilium, et vivificet cor contritorum (Jer. VII) .» Cor denique sacerdotis Dei templum, Christi debet esse sacrarium, non certe, sicut legitur, spelunca latronum (Matth. XXI) , vel sordentis pecuniae receptaculum. Hoc enim unaquaeque mens in divino deputatur examine, quod versat per concupiscentiam in cogitatione. Fornicationem imaginatur, vel adulterium, lupanar efficitur meretricum: effusionem [Col. 0539D] sanguinis meditatur, et odium, campus est frementium bellatorum: ciborum et suavium epularum versat quis in cogitatione delicias; quid aliud in conspectu Dei videtur, nisi cacabus sive lebes in quo cibus excoquitur? Controversias tractat atque litigium; quid aliud quam tribunal judicis aspicitur, sive forum? Unde cum Dominus ad Ezechielem diceret: «Ingredere, et vide abominationes pessimas, quas isti faciunt hic;» praesto subjungit: «Et ingressus vidi, et ecce omnis similitudo reptilium et animalium, abominatio, et universa idola domus Israel depicta erant in pariete in circuitu per totum (Ezech. VIII) .» Quod enim versatur in mente, tanquam depictum cernitur [Col. 0540A] in pariete. Et mens ipsa earum rerum imagines contrahit, quas sedula meditatione revolvit; e tanquam diversis actionum imaginibus pingitur, prout vana vel utilia meditatur. Ac si quispiam micantia nunc astra suspiciat, nunc declinet oculos in latrinam, modo miretur radiantis auri fulgorem, modo scabram ferri contempletur aeruginem; sic, sic humana mens dum terrena meditatur et infima, procul dubio terra conspicitur; cum vero quae pietatis sunt tractat, cum divina cogitat atque coelestia, merito coelum, templum Dei videtur, atque sacrarium.
Nunc praeterea Romana Ecclesia, quae sedes est [Col. 0540B] apostolorum, antiquam debet imitari curiam Romanorum. Sicut enim tunc terrenus ille senatus ad hoc communicabant omne 551 consilium, in hoc dirigebant et subtiliter exercebant communis industriae studium, ut cunctarum gentium multitudo Romano subderetur imperio; ita nunc apostolicae sedis aeditui, qui spiritales sunt universalis Ecclesiae senatores, huic soli studio debent solerter insistere, ut humanum genus veri imperatoris Christi valeant legibus subjugare. Et sicut tunc Romanorum consules ex diversis mundi partibus reportabant, peracta hostium caede, victorias; sic isti nunc animas hominum de manu diaboli debent liberare captivas. Ad hos quippe victoriarum titulos, ad hos debent semper inhiare triumphos; videlicet ut [Col. 0540C] antiquo praedoni animarum pereuntium manubias rapere, et regi suo Christo signa gaudeant victricia reportare. Hunc porro conflictum David signavit, cum Rabbath civitatem victor obtinuit. Rabbath quippe multitudo vel grandis interpretatur, quod non inconvenienter universitatem hujus mundi significare cognoscitur. David itaque Rabbath obtinuit civitatem (IV Reg. XII) , cum suis legibus Christus grandem et copiosam hujus mundi subdidit multitudinem. Coronam vero de capite regis illius David abstulit, sibique, sicut Scriptura testatur, imposuit, quod tunc verus David Christus implevit, cum mundi sapientes, quibus quodammodo diabolus ornabatur, eripuit, et in sui decoris et gloriae diadema convertit. Multitudo quippe fidelium non [Col. 0540D] modo Christi, sed et doctoris cujusque corona perhibetur, cujus praedicatione convertitur. Sicut Paulus Philippensibus ait: «Itaque, fratres mei charissimi, gaudium meum et corona mea, sic state in Domino (Philipp. IV) .» Sed et praedam, juxta Scripturam, asportavit multam valde. Praeda quippe de Rabbath tollitur, cum ex hoc mundo quique fideles atque devoti ad Dei omnipotentis obsequium convertuntur. Vos, inquam, o sancti pontifices, vos potissimum hujusmodi debetis esse praedones; qui quotidie desudetis animas hominum de manibus reprobi possessoris eripere, et triumphales regi vestro David manubias reportare. Nec tamen sufficit, cum diabolo raptus ad Deum quisque pia [Col. 0541A] devotione convertitur, nisi mox etiam a status sui duritia quasi crebro sanctae praedicationis malleo conteratur. Unde per Jeremiam: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus: et quasi malleus conterens petram?» (Jer. XXIII.) Verba quippe Domini quasi ignis sunt, quia frigus expellunt, calorem mentibus ingerunt; malleus autem sunt, quoniam obstinationis et pervicaciae duritiam molliunt. Congrue ergo sacra subnectit historia: «Populum quoque ejus adducens servavit, et circumegit super eos ferrata carpenta; divisitque cultris, et transduxit in typo laterum (I Reg. XII) .» Quid enim per ferrata carpenta, quod utique genus est curruum, nisi fortem atque inexpugnabilem quadrigam sanctorum evangelistarum, [Col. 0541B] ac per hoc omnium divinarum Scripturarum intelligere debemus eloquium? Nam, prout alibi jam diximus, vile quidem ferrum, tamen edomat omne metallum. Sicut ferrum metallis omnibus dominatur; sic evangelica doctrina duras mentes emollire cognoscitur. Quid est ergo super captos homines ferrata carpenta circumagere, nisi sacrae 552 Scripturae rotis humanarum mentium aream triturare? ut in eis sermo divinus et vitiorum reluctantium glebas obterat, et eas ad suscipiendas mandatorum coelestium segetes complanare et exaequare contendat. Et quid est, eos cultris dividere, nisi peccatorum hominum conscientiam ad confessionem divini verbi praedicationibus aperire? De quo verbo dicit Apostolus: «Gladium spiritus, quod est verbum [Col. 0541C] Dei (Ephes. VI) .» Tunc enim tanquam spiritalibus cultris homo dividitur, cum ad detegendas animae suae plagas divini verbi gladio desecatur. Cur autem eos in typum laterum transduxisse narratur, nisi quia lateres et terreni sunt et decocti? Tunc enim peccator in typum lateris vertitur, cum ad praedicationis vocem, sancti Spiritus ardorem concipit, et, veraciter humiliatus, terram se ac lutum esse perpendit. Sic itaque quisque conversus ac poenitens in lateris formatur imaginem, cum et humiliatur ex suae fragilitatis luto, et quasi rubescit sive flammescit in amore divino, ut, dum se terrenum pulverem pensat, cor suum ad referendas Deo gratias, qui se revocavit, accendat. Unde et Adam interpretatur terra rubra, ut ex primi parentis [Col. 0541D] nomine quisque condiscat vel quid originaliter sit, vel quid eum actualiter esse conveniat. Ad hos itaque [triumphos] sacerdotes Ecclesiarum, ad istas sancti pontifices debuerant anhelare victorias, non sumptuosis epularum ferculis, non resolvi lenocinanti petulantia voluptatis. Post mundi quippe nascentis exordium per mille ferme atque sexcentos annos humanum genus sine vini poculo et esu carnium vixit; nec tamen quispiam, quem Scriptura commemoret, usque ad obitum languore contabuit.
Sed ut jam, quae supra latius comprehensa sunt, brevis epilogi fine concludam: et cotis functus [Col. 0542A] officio, dum ipse non incidam, incidentis aciem ferri magis ac magis exacuam; evallatur a corde nostro radicitus avaritia, concurrentibus scilicet omnium Scripturarum testimoniis evidentissime condemnata: et cum Achan filio Charmi, quasi tot Patrum sententiis, quot lapidibus obrupta (Jos. VII) . Non accipiendis muneribus delectemur, ne in occulti censoris examine a sacerdotali, quod absit! dejiciamur ordine, sicut filii Samuelis ob hoc judicialis amisere culminis dignitatem. Non vendamus synodum, nec synodale decretum redigamus ad pretii quantitatem, ne sacri concilii Spiritum sanctum distrahere videamur auctorem. Saecularis pompae facessat ambitio, moderetur nitor et insolentia vestium, epularum, ac potuum ingurgitatio temperetur. [Col. 0542B] In manus pauperum nostra pecunia transeat; quae per avaritiam turserat, per misericordiam exhausta jam crumena follescat. Nostrae divitiae nosterque thesaurus lucra sint animarum, et in arca nostri pectoris pretiosa recondantur talenta virtutum. In hac etiam ara principaliter sacrificium offeramus, et, profligatis quae circa nos sunt, demum 553 nosmetipsos Deo viventes hostias immolemus; quatenus qui sacerdotes in oculis hominum cernimur, in obtutibus etiam occulti Judicis veri sacerdotii jure fungamur.
Regalis itaque purpura quia unicolor est, vilipenditur; pallia vero diversis fucata nitoribus, ad sublimis lectuli deputantur ornatum. Ex hoc loco facile [Col. 0542C] colligitur multo ante quam recentiores aliquot affirmant, purpuram S. R. E. cardinalium habitum fuisse, nec eorum duntaxat, qui ex clericorum ordine ad tam sublime fastigium evehebantur, sed etiam monachorum e S. P. Benedicti claustris ad eam dignitatem assumptorum. Constat enim eos ad quos Petrus Dam. scribit, monachos fuisse ex sancti Benedicti familia, quibus tamen ita loquitur: «Et cum domestici murices nostris aspectibus sordeant, transmarinorum pelles, quia magno pretio coemuntur, oblectant.» Qui arbitror, ut dicebam, longe antiquiorem purpurae usum inter S. R. E. praesules fuisse, quam recentiores aliqui existiment. Et quidem si in hisce rebus argumentum valet a picturis desumptum, purpurae usum non modo in clericis, sed etiam in monachis fuisse antiquissimum probat etiam auctor libri beato Desiderio abbati et cardinali prope annum Domini 1060 dedicati, et ex bibliotheca Casinensi cum aliis multis in Vaticanam translati: [Col. 0542D] in cujus fronte, ipse, inquam, Desiderius monachus et abbas sacri monasterii Casinensis, ac tituli S. Caeciliae presbyter cardinalis duplici veste, stricta una, talari altera, et quasi consulari purpurea utraque, vittaque aurea in singulis extremitatibus ornata inspicitur. Nec est dub tandum quin vivente Desiderio ea pictura facta sit; nam praeterquam quod versus, qui libri principio ab anonymo illo Casinensi ejusdem libri scriptore praefiguntur, ipsum tanquam praesentem alloquuntur: id etiam praeterea ostendit, quod Desiderius ad capitis tergum quadratam habet tabellam, quae indicium ea tempestate viventis esse solere, pervetusta Urbis monumenta, quorum nos multa observavimus, demonstrant: et Joannes diaconus cardinalis in Vita S. Gregor. lib. IV, cap. 84, testatur. Amplius, sicut cardinales in locum senatus antiqui successere, ita multo antea quam hi recentiores opinantur, a Romanis pontificibus eos purpura donatos fuisse verisimillimum fit. Sed, et cum dicant [Col. 0543A] Innocentium IV anno Christi 1244 statuisse ut cardinales equo in publicum vecti, galero rubro uterentur; et Paulum II anno Dom 1464 suo Decreto mandasse ut cardinalium galeri ex serico coccineo fierent, quibus etiam panno ejusdem 554 coloris dono datis, equi vel mulae corum, dum equiarent, ut sternerentur voluisse; mirum videtur quomodo alii historici scribant cardinales tempore Clementis VI circa annum Christi 1353 et 1358 panno purpureo, tam ipsos, quam ipsorum equos indutos, ac perornatos fuisse, ut de cardinali Aegidio Albornotio testatum reliquit illius aetatis scriptor Matthaeus Villanus Chron. Florent., lib. III, cap. 54, et lib. VII, cap. 100, et assertor vitae beati Petri de Lucemburgo cardinalis creati ad annum 1386, tametsi a pseudopapa non solum galeri rubei, sed et cappae rubeae duobus in locis satis aperte meminit. Verum ut hoc loco illud etiam non praetereamus, abbates etiam Benedictini ordinis quosdam dignitatis commonstrandae gratia (licet eorum monachi nigris vestibus [Col. 0543B] induti incederent) violaceo usos esse; ut constat antiquissimo monasterii Farfensis registro, ex quo manifeste apparet quinque ac triginta fere numero abbates ad Supponem, qui anno Domini 1040 vixit, his vestibus indutos monasterium rexisse. Quem violaceum colorem abbatibus, et maxime Romae degentibus, quive sacro illustrissimorum cardinalium consistorio, ac summo pontifici praesto adesse, et quasi a latere esse consueverant, et temporum, bellorum [Col. 0544A] ac caeterorum hujusmodi injurias hominumque malitiam ademisse facile creditum est. Nec hoc quidem mirum, cum Benedictini ordinis professoribus ex sanctissimi sui patris regula quocunque uti colore permissum fuerit. Quapropter cum cardinalitia vel quavis alia dignitate fulgebant, ut purpuream vel violaceam chlamydem gestarent, dispensatione summi pontificis (ut alterius instituti sectatores, quibus aliter innui cautum est regula) non indigebant. Quamvis vero S. P. Benedictus suis cum monachis in veste nigra incederet, generatim tamen haec praecipit: «De quarum rerum omnium colore, ant grossitudine non causentur monachi; sed quales inveniri possunt in provincia, in qua habitant.» Unde Paulus Diaconus Casinensis apposite hunc locum ita explicat: «Non debent monachi causare, si pedules albi fuerint, et tunicae fuscae, id est, si pedules alterius coloris fuerint, et alterius tunicae atque alterius cuculae.» Et Ferriolus, Smaragdo abbate referente: [Col. 0544B] «Colorem etiam, inquit, in his album vel nimis rufum, per quem saepe species corporis ad perniciem suam videntibus commendatur, vitet.» Haec Ferriolus, qui quasi ex consilio ejusmodi monachos admonebat. Quibus inspectis manifeste constat monachos in claustris degentes, si omnis coloris indumento tegi poterant, majori jure Ecclesiae proceres constitutos, injussu et impune purpureis vel violaceis vestibus insigniri posse quis dubitat?
Sit nomen Domini benedictum.
De quadragesima et quadraginta duabus mansionibus Hebraeorum
Occasione cujusdam qui per quadraginta dies, non modo tunc cum ab Ecclesia sancitum est, sed aliis etiam anni temporibus, cibis lautioribus abstinebat, quadragenarii hujus numeri mysteria et quasdam quasi praerogativas ex sacris litteris colligit. Deinde quadraginta duo loca, in quibus morati sunt paulisper Hebraei antequam ad destinata sibi divinitus arva pervenirent, mystice interpretatur; ita ut per ea virtutum quibusdam gradibus ad perfectionem et felicitatem tendentem, Christiani hominis vitam occulte significari luce clarius ostendat.
[Col. 0543C] Reverentissimo fratri HILDEBRANDO, PETRUS peccator monachus intimae dilectionis affectum.
Quod ego simul et tu, venerabilis frater, vicaria nuper interlocutione contulimus, non otiosum vel superfluum ducimus si per titularis etiam styli seriem digeratur. Dixi siquidem, si oblitus non es, nosse me servum Dei, qui praeter illas Quadragesimas, quae scilicet a Patribus institutae, suisque limitibus per anni circulum sunt praefixae, alias occulte carinas [ f. cartinas] celebrat, quibus scilicet illices carnalium passionum appetitus frangat, ac prurientes aestuantis illecebrae concupiscentias crucifigat. Modo quippe per quadraginta dierum spatium piscibus abstinet, modo se vel a pomorum, vel etiam olerum, quae sibimet aptiora sunt, perceptione coercet. [Col. 0543D] Aliquando siquidem cerasorum primitias comedit, aliquando peponum, aliquando ficuum vel uvarum, vel quidquid illud est quod delicatius sapit. Sed mox ut gula provocatur, ut comedat, disciplina protinus adhibetur, ne desiderata contingat; et quia quod ardor edendi jam gustaverat, avidius concupiscit, [Col. 0544C] ille protinus frenum abstinentiae faucibus injicit; non utique condemnans cibos quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus; nec ignorans quia omnis creatura Dei bona, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur (II Tim. IV) . Cum omnia scilicet comedere prius incipiat, quanquam esus ille magis ad cruciatum quam ad oblectationis emolumenta proficiat. In hac igitur abstinentia gulae frangitur appetitus, concupiscentiae fervor exstinguitur, non Dei, quod absit! creatura damnatur: et in hoc uberior mercedis fructus acquiritur, quod haec quasi vilium rerum abstinentia non famosa, vel celebris, [sed] et palam geritur, et tamen velut occulta nescitur. Quem videlicet, fratres, si quis cur hoc vel illo cibo non [Col. 0544D] utatur, inquirat; respondet illico quia suis infirmitatibus hunc noxium non ignorat. Quod tamen iste de languoribus animae loquitur, hoc ille de incommoditate corporis arbitratur. Et hanc per singulos illos cibos abstinentiam quadrageno semper dierum, circulo tenere consuevit.
Ipse quoque mihi nuper confessus es quoniam ideo te funditus a porrorum sive caeparum perceptione compescis, quia videlicet his acuminibus uberius delectaris. In his itaque despicabilibus rebus et gravior abstinentia, et minor est gloria. Facilius enim carne, quam sale quis abstinet; gravius est abjicere fructus arborum, quam aspersas patinis fragrantias pigmentorum. Quanquam et parentes nostros de paradiso pomum projecerit (Gen. XXXII) , non pigmentum. Quia non est in culpa quod pluris emi, sed quod possit avidius concupisci. Sed potiorum rerum abstinentia plausu favoris attollitur, vilium vero contemptus dignus praeconio non videtur. [Col. 0545B] Unde fit ut quod minoris est honoris in publico, majoris gloriae pondus habeat in occulto. Sicut ait praedicator egregius: «Quod 557 momentaneum, inquit, et leve est tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV) .» Enimvero mihi videtur servus ille Dei, quem diximus, de sancti Spiritus hoc infusione concipere, quod semper vult de Quadragesima in Quadragesimam per varias succedentis abstinentiae vicissitudines currere, et nunquam velit a proposita sacrati hujus numeri linea declinare. Hic est enim numerus, quo coelum cataclysmus aperuit; cum, abolitis iniquitatum sordibus, mundi faciem divina pietas innovavit (Gen. VII) . Per hujus numeri continentiam Moyses [Col. 0545C] scripta digito Dei legis mandata promeruit (Exod. XXIV) : per hanc et Elias usque ad montem Dei Horeb indeficua gressuum agilitate pervenit (III Reg. XIX) . Accedit huic numero longe clarior gloria, cum et ipse Dominus et quadraginta diebus jejunavit in deserto (Matth. IV) , et totidem horis postmodum jacere dignatus est in sepulcro (Marc. I) . Post Resurrectionem quoque quadraginta diebus cum discipulis deguit (Luc. IV) , donec ad majestatis paternae consessum victor ascendit (Act. I) .
Quod ergo frater illo hujus sacri numeri mysterio delectabiliter pascitur, ut intra metam ejus per salutaris semper abstinentiae vicissitudines transferatur, divini procul dubio Spiritus promovetur instinctu, ut, dum intra quadragenarii numeri modum jugiter [Col. 0545D] graditur, ex Aegypto cum Israelitis ad patriam se properare testetur. Per hunc enim numerum Israeliticus populus terram repromissionis ingressus est (Num. XIV; Deut. XXIX; Jos. V) . Et, o quam profundi, quamque admirabilis altitudo mysterii! quia per quam sacramenti lineam Deus est conversus ad homines, per hanc homo reversus est ad auctorem. In egressione quippe filiorum Israel ex Aegypto quadraginta duae sunt mansiones, et adventus Domini Salvatoris in mundum per quadraginta duas nihilominus generationes inducitur, quas videlicet evangelista Matthaeus enumerat, dicens: «Ab Abraham usque ad David generationes quatuordecim, a David usque ad transmigrationem Babylonis generationes [Col. 0546A] quatuordecim, a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes quatuordecim (Matth. I) .» Ipso ergo numero Dominus in Aegypti hujus ima descendit, quo populus Israel ad terram repromissionis ascendit. Descendit, inquam, ille, ut iste ascenderet. Ille servitutis induit formam (Philip. II) , ut iste de servitutis ergastulo liber exiret. Et observanter Moyses posuit, dicens: «Ascenderunt filii Israel cum virtute sua (Exod. XIII) .» Quae est enim electorum virtus, nisi Christus, qui est virtus Dei? (I Cor. I.) Qui ergo ascendit, cum ipso ascendit qui ad nos non necessitate, sed dignatione descendit; ut illud verum esse non dubitetur, quod per Apostolum dicitur: «Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia [Col. 0546B] (Ephes. IV) .»
Sed quia nos ex occasione praedicti fratris in materiam hujus disputationis incidimus, 558 non otiosum credimus si in ea paulo diutius immoremur; praesertim cum nonnulli, divinae rationis ignari, frivolum conquerantur atque superfluum ut in Ecclesia legatur istarum descriptio mansionum. Arbitrantur enim haec scire vel legere nil penitus utilitatis afferre: putantes quod rem tantummodo gestam narret historia, et hanc cum ipsa tunc vetustate transisse, neque nunc ad nostram aliquatenus notitiam pertinere. Sed si subtiliter ipsa [Col. 0546C] Scripturae verba perpendimus, quam extremae dementiae sit hoc dicere, luce clarius invenimus. Ait enim historica series: «Et hae mansiones filiorum Israel, ex quo exierunt de terra Aegypti cum virtute sua in manu Moysi et Aaron;» moxque subintulit: «Et scripsit Moyses profectiones eorum per verbum Domini (Num. XXXIII) .»
Audistis quia scripsit haec Moyses per verbum Domini? Et quis hoc audeat dicere? imo quis temerario praesumat ore garrire ut quod Domino jubente conscribitur, nil utilitatis, nulla conferat emolumenta salutis? Aggrediar ergo, frater mi, si tibi onerosum non est, mansionum illarum figuras summatim ac succincte perstringere, et quod ex dictis Patrum indagare potuerim, compendiosis verbis [Col. 0546D] breviter annotare, ut querelosus quispiam ex gustu micarum labentium colligat quam nectareis dapibus pleni ferculi mensa redundat.
Notandum autem quoniam omnis ille discursus, ut quidquid illic gestum historialiter legitur, totum in nobis per mysterium spiritualis intellectus impletur. Quod enim tunc visibiliter gestum est, nobis per spiritualem intelligentiam congruit, nostro tempori vetus illud saeculum militavit. Haec enim, ut ait Apostolus, «in figura contingebat illis (I Cor. X) .» Nos enim de fornace Aegyptiacae servitutis egredimur, et terram repromissionis ingredi per plurima mansionum loca, hoc est, per diversa virtutum incrementa conamur. Sed quoniam absque [Col. 0547A] tribu sola Levi, Patrum pene omnium cadavera prostrata sunt in deserto, ad terram autem illam filii tantummodo pervenerunt, expedit ut vetus homo noster intereat, et novus, qui secundum Deum creatus sit (Ephes. IV) , ad obtinendam terram viventium convalescat. Quod autem tribus Levi cum caeteris in deserto non periit, hinc manifeste colligitur, quia, postquam omnium Israelitarum numerus a viginti annis et supra, Moyse supputante, descriptus est, praesto subjunctum est: «Levitae autem in tribubus familiarum suarum non sunt numerati cum eis (Num. II) .» Dicit enim Dominus ad Moysen: «Tribum Levi noli numerare, neque ponas summam eorum cum filiis Israel (Num. I) .» Postmodum vero Scriptura dicit: «Hic est numerus [Col. 0547B] filiorum Israel, qui descriptus est a Moyse et Eleazaro sacerdote, inter quos nullus fuit eorum qui antea numerati sunt a Moyse et Aaron in monte Sinai (Num. XXVI) .» Praedixerat enim Dominus quod omnes morerentur in solitudine. Quibus videlicet historiae verbis patenter ostenditur quia, caeteteris in deserto prostratis, ad repromissionis terram Levi tribus incolumis et illibata pervenit. Quisquis ergo se potuerit in sacerdotum vel Levitarum ordine constituere; quisquis noluerit cum reliquis hominibus in terra sortem haereditariae 559 portionis acquirere, sed solum cum tribu Levi contentus sit Dominum possidere, iste profecto in hujus mundi deserto non moritur, sed terram repromissionis ingredi vivus et incolumis promeretur. Qui [Col. 0547C] ad promissiones ergo Patrum pervenire desiderat, haereditatis in terra funiculum cum tribu Levi possidere contemnat. Nam qui se pro terrenis in terram dejecit, qui sese, ubi cum amaritudine Pascha celebrandum est, ac velociter transeundum, diutius gaudere confidit: «Anima, inquiens, habes multa bona reposita in annos multos, requiesce, comede, bibe, epulare; non sine causa meretur audire: Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te; quae autem parasti, cujus erunt?» Hic itaque non die, sed nocte perimitur, sicut primogenita Aegyptiorum. Nimirum qui non sprevit Aegyptum, sed obsequium praebuit rectoribus tenebrarum, qui et ipsi nocte animam ejus repetunt; quoniam odivit lucem, nec justitiae consecutus est veritatem. Sed dum vagantius ad [Col. 0547D] exteriora progredimur, jam quasi praemissae sponsionis obliti, nunc ad Israelitarum mansiones, in quibus aliquantulum immoraturos nos esse promisimus, jam quodam, ut ita loquar, postliminio redeamus.
Itaque, sicut dictum est, in quadraginta duabus mansionibus pervenerunt filii Israel usque ad principium capiendae haereditatis (Num. XXXIII) . Principium vero capiendae haereditatis fuit, ubi Ruben et Gad et dimidia tribus Manasse accipiunt terram Galaad in possessionem. Porro autem, sicut illi [Col. 0548A] ascenderunt per quadraginta duas mansiones, ita Salvator noster in Aegyptum mundi hujus descendit per totidem patres. Quod si jam intelligimus quantum sacramenti numerus iste contineat, humanae scilicet ascensionis, et divinae descensionis, incipiamus jam per ea quae descendit Christus ascendere; et primam nobis eam mansionem, quam ipse novissimam habuit, aedificare. Si quis enim ad nos per loca quaelibet veniat, ut mox rediens per loca nos eadem ducat; ubi desinit ille, nos iter incipimus, et ubi ille coeperat, nos finimus. Prima scilicet Christi generatio coepit ab Abraham, ultima vero velut postrema mansio terminavit in Virginem. Et quoniam Abraham interpretatur, pater excelsus, nos hoc iter incipimus a Virginis partu, ut peragrantes [Col. 0548B] sequentia deinceps mansionum loca, postremo ad Deum, Patrem videlicet perveniamus excelsum. Partus ergo Virginis nobis ex Aegypto exire volentibus in primis occurrit, cum, Verbum Dei carnem factum in hunc mundum venisse credentes, relictis omnibus caducis et transitoriis, in illo solo requiescimus, in illo nostrae quietis et spei habitaculum collocamus. Post haec jam si perficere, et ad singulos quosque fidei et virtutum gradus ascendere nitimur, tandiu debemus immorari, donec valeant virtutes in consuetudinem verti. Et tunc non quasi transcurrere spiritualis vitae deserta conspicimur, 560 sed mansionem facere, vel etiam habitare in ipsis virtutum profectibus judicamur. Nam qui bonum opus non perseveraturus incipit, [Col. 0548C] quasi viam properando transcurrit; qui vero in ea quam semel arripuit, permanet sanctitate, ibi quodammodo aedificat mansionem. Et notandum quia cum ire, et manere, ac per hoc iter, et mansio a se sint penitus dissona, nec sibimet invicem congruant, utrumque tamen in illo Israelitico procinctu convenisse Scriptura confirmat, ut illi per desertum et iter habuisse dicantur et mansiones. Quia nimirum nos, qui terram viventium intrare contendimus, et manere debemus per fixum professionis nostrae propositum, et ire semper per meliorandae conversationis et cumulandi profectus argumentum.
In primis ergo proficiscuntur filii Israel de Ramese. Ramese, sicut nonnullis videtur, in nostra lingua, [Col. 0548D] commotio turbida, vel commotio tineae dicitur. In quo datur intelligi quod omnia quae mundi sunt, in commotionibus et perturbationibus constituta, et corruptelae, quam tinea designat, probantur obnoxia. In quibus utique non oportet animam residere, sed incunctanter exire. Quidam vero Ramese interpretari commotionem, vel tonitruum putaverunt. Quod utique nobis aptari non incongrue poterit, quia, dum ad praedicationem evangelicae tubae commoti fuerimus, velut ad tonitruum coelestium nubium excitati, ex Aegypto mundi hujus eximus. Exierunt autem illi mense primo, quintadecima luna, in ipso scilicet plenilunio, ac veris exordio. Et nos cum summae lucis radiis illustramur, [Col. 0549A] cum in nobis bonae voluntatis flores erumpunt, cum omnia renovantur, cum prata denique nostrorum cordium superni solis fomite recalescunt, tunc ex Aegypti tenebris egredi festinamus.
Secunda mansio fit in Sochot. Sochot autem interpretatur tabernacula. Primus igitur animae profectus est ut terrenis se commotionibus dividat, sibique tanquam peregrinae et incolae non habitaculum figat, sed exsilii tabernaculum struat; lugens cum Propheta: «Heu me, quia incolatus meus prolongatus est!» (Psal. CXIX.)
Deinde veniunt in Ethan, sive, ut Septuaginta interpretes dicunt, Buthan, quae est in extremis finibus solitudinis. Ethan fortitudinem sonat. Qui ergo jam [Col. 0549B] pro Deo peregrinantur in mundo, qui se incolas et exsules recognoscunt, necesse est ut quanto magis se praebent in terrenis actibus debiles, tanto sint in humilitate ac patientia fortiores. Buthan autem vallis interpretatur, quod ab eodem sensu nequaquam discrepat. Oportet enim ut quisquis ad terram viventium properat, ad perferenda tentationum jacula in humilitatis et patientiae convalle persistat.
Inde profecti sunt in Phiahiroth, quae respicit Beelphegor, et castramentati sunt ante Magdalum. Phiahiroth interpretari dicitur, os nobilium, per quod exprimitur lingua doctorum. In convalle quippe patientiae constitutus, quo gravius vel persecutionum vel carnalium tentationum flagellis atteritur, eo magis [Col. 0549C] necesse est ut ei ab ore nobilium, id est, a sanctorum doctorum exhortationibus succurratur. Si 561 vero non Phiahiroth sed Osiraath proferendum est, ut alia testatur editio, sciendum est quod Iraath, vicus interpretatur. Ad os ergo, hoc est, ad primum vici hujus venitur ingressum, quod significat novae conversationis initium. Unde non ad urbem, sed ad vicum veniunt; quia necesse est ut novitii quique interim se intra suburbanae vitae cohibeant modum, nec praecipitanter adhuc audeant senatoriae perfectionis attentare fastigium. Unde bene dicitur quoniam Arioth respicit Beelsephon (Num. XXXIII) . Beelsephon siquidem interpretatur ascensio speculae, sive turris. A parvis enim ad magna conscenditur. Non enim haec mansio fuit in ipsa [Col. 0549D] specula, sed respiciebat speculam. Quia novitius quisque, et si ad speculativam vitam jam per desiderium tendat, necdum tamen ad speculativae perfectionis culmen aspirat. Quamobrem illic apte subjungitur: «Et castrametati sunt ad Magdalum (Ibid.) .» Madgalus magnificentia dicitur. Noviter enim quis ad Dei servitium veniens, ascensionem speculae, et magnificentiam jam quidem in conspectu suo per intentionem tenet, sed per effectum virtutis necdum possidet. Quia licet spe contemplationis ac perfectionis jam pascatur et nutriatur, necdum tamen consummatae munditiae vel supernae gratiae nitore perfruitur. Ut si Beelsephor interpretatur, dominus Aquilonis, sicut a quibusdam dicitur, quid [Col. 0550A] per hunc Aquilonis dominum, nisi antiquus hostis exprimitur, qui frigidis et ab amore Dei alienis cordibus principatur? Ante hunc ergo, id est contra hunc castrametamur, cum adversus eum infoederabili dimicatione confligimus.
Inde profecti per mare Rubrum venerunt in Mara, quae interpretatur, amaritudo. Rectus scilicet ordo est ut qui ad terram properant melle manantem, in deserto vitae hujus laboris et tentationis amaritudinem hauriant; et per disciplinae praesentis asperitatem perveniant ad remunerationis internae dulcedinem. Unde dicit Apostolus: «Omnis, inquit, disciplina in praesenti quidem non videtur esse gaudii, sed moeroris; post autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae (Hebr. XII) .» In [Col. 0550B] procinctu siquidem spiritualis militiae constitutis, modo amara dulcibus, modo dulcia miscentur amaris; ut per haec experiatur humana conditio et quid a se patiatur infirmitatis, et quid a Deo debeat sperare virtutis. Sicut eidem populo dicitur: «Afflixi te, et cibavi te manna in deserto, nesciebant patres tui, donec dignosceretur quid esset in corde tuo (Deut. VIII) .»
Unde sequitur quia, profecti de Mara, venerunt in Elim, ubi duodecim erant fontes aquarum, et septuaginta palmae. Vides post tentationis amaritudinem ad quantam deveniunt et dulcium pomorum et aquarum profluentium amoenitatem. Per tentationis [Col. 0550C] itaque pugnam, perducuntur ad palmas, et per sitis intolerandae penuriam, ad irriguam veniunt aquarum viventium affluentiam. Animarum 562 quippe medicus omnipotens Deus sic omnia ordinate dispensat, ut, tanquam melle pigmentis infuso, et tristibus laeta, et laetis tristia misceat; quatenus mens infirma et aliquando percussa nunquam de prosperitate superbiat, et aliquando refota, in adversitatibus non succumbat. Elim praeterea interpretatur arietes, qui nimirum sunt gregum sequentium duces. Qui vero sunt duces rationalis gregis, hoc est, populi Christiani, nisi sancti apostoli? Hi nimirum sunt duodecim fontes ariditatem mentium doctrinae coelestis fluoribus irrigantes. Verum quia non illos duodecim duntaxat apostolos Salvator noster [Col. 0550D] elegit, sed et alios septuaginta constituit; idcirco non solum duodecim fontes, sed et septuaginta describuntur illic arbores fuisse palmarum. Nam et ipsi apostoli nominantur, sicut et in beati Pauli verbis agnoscitur. Cum enim de Resurrectione Salvatoris ageret: «Visus est, inquit, Cephae, et post haec illis undecim, deinde apparuit apostolis omnibus (I Cor. XV) .» Ex quibus verbis manifeste colligitur quod, praeter ilios duodecim, et alii discipuli non inconvenienter apostoli nominentur.
Sed egressi de Elim, juxta mare Rubrum fixere tentoria. Nota, quia non mare rursus ingrediuntur, sed juxta mare tabernaculum figunt: ut mare tantum et procellarum cumulos procul aspiciant, nequaquam [Col. 0551A] tamen motus ejus et impetus pertimescant. Nos etiam post tentationum fluctus, post undisoni maris formidolosa naufragia, eadem saepe mala quae pertulimus, ante oculos ponimus: ut jam, velut in littore constituti, dignas ereptori nostro Deo gratias referamus.
Profecti quoque de mari Rubro applicuerunt in desertum Sin. Sin interpretatur, rubus, sive tentatio. Incipit ergo Christi militi jam prosperitatis spes arridere, et collocutionis divinae verba promittere. De Rubo siquidem Dominus apparuit, et Moysi ad filios Israel perferre mandata praecepit (Exod. II) . Illic ergo tibi datur sperandae clementiae signum, ubi factum est Israeliticae visitationis initium. Sed non otiose Sin etiam tentatio dicitur. Solet etiam saepius [Col. 0551B] et in visionibus intervenire tentatio, dum nonnunquam spiritus iniquitatis transfigurat se in angelum lucis (II Cor. VI) . Et ideo subtiliter est agendum, ut discernantur genera visionum. Sicut et Jesu Nave cum angelum cerneret, et tentationes aliquando hujusmodi visionibus inesse nullatenus dubitaret, protinus ab eo qui apparebat, requisivit, dicens: «Noster es, an adversariorum? (Jos. V.) » Nam et per Apostolum discretio spirituum inter dona sancti Spiritus enumeratur (I Cor. XII) . Quod autem Sin etiam odium interpretari dicitur, neque hoc quidem a spirituali exorbitat intellectu. Quisquis enim pervenit ad visionem vel allocutionem Dei, confestim concipit odium mundi.
Sed et inde progressi, venerunt in Depthca: sive ut alia translatio perhibet, Raphaca (Exod. III) . 563 Dephtca denique pulsatio dicitur. Et nos postquam pertingimus ad Ecclesiam, quam videlicet Rubus ille significat, ubi Dei meretur homo colloquium, ubi visio conspicitur angelorum, tunc incipimus petere, quaerere, ac regni coelestis arcana pulsare, Domino praecipiente et pollicente, qui dicit: «Pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII; Luc. XI) .» Si vero Raphaca quis malit admittere, quae sanitas dicitur: hoc nomen animae dudum languidae, sed jam per donum sanctae Ecclesiae languoris nexibus absolutae convenienter aptatur. Haec est enim anima [Col. 0551D] cui dicitur: «Benedic, anima, mea Domino, et omnia interiora mea nomini sancto ejus (Psal. CII) .» Quem, quaeso, Dominum? Qui sanat, inquit, omnes languores tuos, qui redimit de interitu vitam tuam. Languor scilicet animae vitia sunt, mors animae peccata criminalia sunt. «Peccatum enim cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I) .»
Deinde veniunt in Halus. Halus interpretatur, labores, sive fermentum. Et certe sanitatem labores sequuntur, quoniam ad nil aliud sanitatem sancta debet anima concupiscere, nisi ut labores pro Deo valeat pressurasque perferre. Ideo nempe socrus Petri de febre convaluit, ut Domino per sedulitatis obsequium ministraret (Matth. II; Marc. XII) . Ideo [Col. 0552A] per Ananiam sanatus est Paulus (Act. IX) , ut continuis postmodum laboribus insudaret. Hinc est quod eidem Ananiae de illo dictum est: «Ego enim ostendam illi quanta oporteat eum pro nomine meo pati (Matth. XIII) .» Quod autem Halus etiam fermentum interpretari dicitur, et hinc nobis congruae significationis intellectus offertur. Haec est enim fermentum illud quod tollens mulier commiscuit in farinae satis tribus, donec fermentaretur totum (Luc. XIII) , id est, sanctum Evangelium. In hac siquidem solitudine populus murmuravit, et manna simul et coturnices accepit. Et cum non modo fermentum, sed et manna sacrum significet Evangelium, miro modo haec simul in decima mansione conveniunt: ut post legis praemissae decalogum, panis Evangelii succedere videatur.
[Col. 0552B] Posthaec veniunt in Raphidin. Interpretatur itaque Raphidin laus judicii. Et certe satis congrue, ut et labor antecedat laudem, et laus proveniat post laborem. Verum non cujuscunque rei, sed laus judicii, [quae add. ] videlicet de rationis judicio prodeat, non laus quae de superbiae vanitate procedat. «Spiritualis enim homo judicat omnia, et a nemine judicatur (I Cor. II) .» Reperiuntur et aliae horum nominum interpretationes; sed si cuncta, quae nobis in hac materia suggerunt, amplectimur, jam non servabitur epistolaris ordo compendii, sed onerosi consurget enormitas libri. Israelitarum ergo mansiones succincte transcurrimus, non ut earum scrutemur arcana cubicula, sed ut in earum nominibus, tanquam [Col. 0552C] exteriora parietum simpliciter ostendamus.
Deinde veniunt in desertum Sinai. Sim, quam superius diximus, et Sinai, unum non ambigitur esse desertum; sed Sin dicitur ipsa planities. Sinai vero mons est in eadem supereminens solitudine, in quo nimirum Dominus legis edicta promulgat, et Moyses tabernaculum fabricat (Exod. XXIV) . Et hoc aptissime congruit, ut postquam rationabilis anima rectum ac per 564 hoc laudabile coeperit habere judicium, tunc in se Deo suo construat tabernaculum, et digna jam Creatoris alloquio, coelestium percipiat mysteria mandatorum.
Post haec profecti sunt ad sepulcra concupiscentiae, ubi scilicet pulcher ordo contexitur. Nam cum felix anima suo sit tabernaculum Creatori, cum mandatis [Col. 0552D] divinae legis intenta jam coeperit coelestia contemplari; mox aestuantium vitiorum ardor exstinguitur, et omnis carnalis illecebrae concupiscentia sepelitur; ut non jam caro se adversus spiritum moveat, non adversus carnem spiritus concupiscat (Gal. V) .
Inde transitur in Aseroth, quod interpretatur, atria perfecta, vel beatitudo. Et, o quam pulcher ordo mysterii, quam decora series spiritualis incrementi! ut postquam sepelieris concupiscentias carnis, praesto pervenias ad atrium perfectionis et praemium beatitudinis. Felix anima, quae nullis jam vitiis carnis urgetur, quia mox ad beatitudinem percipiendae remunerationis ingreditur!
Post haec venerunt in Rethma, sive Pharam. Rethma, [Col. 0553A] ut opinamur, interpretatur, visio consummata; Pharam vero, visibile os. In quibus quid aliud intelligitur, nisi ut sancta quaelibet anima post sepultas jam carnis concupiscentias, perducta jam ad atrium perfectionis, secura de praemio beatitudinis ad consummatam mox Dei visionem veniat, ejusque visibile os, hoc est, praesentem Dei speciem cernat? Nunc enim videmus eum, sicut dicit Apostolus, in speculo, et in aenigmate; tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) : et nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Quae tamen omnia, quia sancti quilibet in carne constituti, habere nequeunt pleniter in re, jam habent in spe, quam scilicet spem jam firmissimam tenent; quia Spiritum sanctum, qui eos in viae hujus laboribus roborat, pignus habent. [Col. 0553B] Unde et illa interpretatio, qua Rethma sonitus, sive juniperus dicitur, non incongrua judicatur. Ferunt enim lignum hoc ignem in se longo tempore conservare (PLIN. lib. XVI, cap. 25) ; adeo ut si prunae ejus fuerint cineribus adopertae, usque ad annum ignitae perveniant. Quia ergo Spiritus sanctus, sicut legitur, scientiam habet vocis (Sap. I) , et in apostolos missus est in specie ignis (Act. II) ; haec interpretatio, qua Rethma sonitus, vel juniperus dicitur aptissime Spiritui sancto convenire videtur.
Hinc itaque digressi, castrametati sunt in Remon Phares, quod apud nos, excelsa intercisio dicitur. Nam cum animae redeuntis ad Deum intellectus augetur, mox ei datur perfecta notitia, qua scilicet excelse atque sublimiter novit et terrena a coelestibus intercidere, [Col. 0553C] et caduca quaelibet ac transitoria a perpetuis separare. Si vero Remon Phares, ut alibi reperitur, mali punici divisio dicitur, per hoc procul dubio sancta designatur Ecclesia, quae tanquam multa grana uno cortice contegit, dum omnem credentium turbam inseparabili catholicae fidei unitate concludit.
Deinde transeunt in Lebna, quod interpretatur, dealbatio. Non autem ignoramus dealbationem aliquando pro crimine poni, sicut dicuntur monumenta dealbata, et paries dealbatus, 565 sed hic illa dealbatio debet intelligi de qua per Isaiam dicitur: «Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur: et si fuerint rubra quasi vermiculus, ut lana alba erunt (Isa. I) .» Et in psalmo: «Nive [Col. 0553D] dealbabuntur in Selmon (Psal. LXVII) .» Et in Apocalypsi: «Capilli Jesu tanquam lana alba referuntur (Apoc. I) .» Quapropter hic dealbatio convenienter intelligitur de verae lucis splendore prodire, et de summae visionis claritate descendere. Quod si Lebna, ut quidam dicunt, in laterem vertitur, in quo videlicet opere Israeliticus in Aegypto populus coactus est laborare; hoc datur intelligi, quia sicut illi post tam sublimia loca rursus in laterem veniunt; ita nos quandiu in hujus mundi deserto peregrinamur, necessitate compellimur aliquando a summis ad ima descendere, et a spiritualibus ad terrenae actionis opera transmigrare.
Post haec veniunt in Ressa, quod in frenos vertitur, [Col. 0554A] et non incongrue. Si enim post perfectionis culmen ad opera lutulenta descendimus, disciplinae nexibus, et poenitentiae loris infrenandi sumus, ne vagemur per abrupta praecipites, sed cito redeamus ad consuetae munditiae puritatem. Interpretatur etiam Ressa visibilis, sive laudabilis tentatio. Quamvis enim mens cujuslibet justi viri, jam ad alta proficiat, tentatione tamen adhuc in ima deprimitur, ne per tumorem superbiae de virtutibus extollatur. Stimulus enim tentationis ad custodiam adhibetur humilitatis. Unde dicit Apostolus: «Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet (I Cor. XII) .» Haec ergo tentatio visibilis est, quia manifesta; laudabilis, quia salutifera.
Inde progressi veniunt in Ceelatha, quod interpretatur, ecclesia; ut videlicet instabiles quique, qui se per vitiorum abrupta praecipitanter impellunt, sacrae Scripturae frenis ad Ecclesiam retrahantur; sive quod alia tenet editio, Machebat, quod est principatus virgae. Quod utrumque potestatem videtur exprimere. Carni quippe, quae tentatur, necesse est ut praesidens spiritus principetur. Ut cum illa abjiciat pugnam, iste quasi desuper intentet minaciter virgam, dum rigidi terroris adhibet disciplinam.
Exinde venitur in montem Sepher, sive Sephar, quod tubicinatio appellatur. Tuba signum est belli. Equus enim Dei odoratur bellum, et cum audierit [Col. 0554C] buccinam, dicit, vah (Job XXXIX) ; et miles Christi cum se persenserit vitiorum ingruentium tentatione vallatum, virtutum protinus arma corripiens, procedit ad praelium; et cominus in bella congreditur, ne degeneri torpore solutus, ab adversariis facile perimatur, et tunc poterit gloriosius tuba canere, hoc est, ad spirituale certamen et alios provocare.
Unde illic dicitur, quia inde profecti venerunt in Harada, sive quod alibi dicitur, in 566 Charadath, quod in nostra lingua sonat, idoneus effectus; ut ipse nimirum jam praedicator factus, merito valeat cum Apostolo dicere: «Qui idoneos nos fecit ministros novi testamenti (II Cor. III) .»
Sed et inde proficiscentes, veniunt in Maceloth, quod interpretatur, ab initio. Quisquis enim ad perfectionis [Col. 0554D] summam contendit, omnium rerum contemplatur initium, dum cuncta viscerum suorum vota convertit ad Deum. Et dum cor ad auctorem suum jugiter dirigit, a rerum omnium initio non recedit. Vel si Maceloth, ut quidam sentiunt, dicatur esse conventus, per hoc Ecclesia intelligitur, in qua videlicet a cunctis fidelibus convenitur. Unde canitur: «Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CCXXXII) .»
Deinde venitur in Tharath, vel, sicut alibi legitur, in Caath, quod est patientia, vel confirmatio. Quisquis enim desiderat terram viventium per praesentis vitae labores ingredi, necesse est eum ad toleranda mundi pericula per patientiam confirmari. [Col. 0555A] Vel si Thahath, ut a quibusdam dicitur, vertitur in pavorem, dicatur unicuique certanti, vel jam forte per divinam gratiam triumphanti: «Noli altum sapere, sed time (Rom. XI) .»
Sed inde profecti veniunt in Thare, quod Graece quidem ecstasis interpretatur, in nostra vero lingua dicitur contemplatio. Consequens est enim, ut quisquis antea probetur per patientiam, proinde ad contemplationis perveniat gratiam; et qui prius in tribulatione deprimitur, postmodum ad visionis intimae laetitiam sustollatur. Sin autem Thare, sicut quidam putant, astutia, vel malitia debet intelligi, hoc ad Ecclesiarum praepositos non immerito videtur posse referri; ut ipsi suis auditoribus timeant, qui in tentationum tribulatione laborant. Astutia enim, et [Col. 0555B] malitia illius cavenda est, de quo dicitur: «Quoniam adversarius noster tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) .»
Deinde procedunt in Methca, vel, sicut alibi legitur, Maathica, quod interpretatur, mors nova. Nunquam tam perfecte diabolica cavetur astutia, quam si Christo commorimur; ut tanquam insensibiles ad hostis callidi tentamenta reddamur. Quam novam mortem contemplatio parit, quae scilicet et mundum nobis, et nos mundo mortuos efficit. Quod si Methca, ut quibusdam placet, in dulcedinem vertitur; quid mirum, si de contemplatione ad dulcedinem veniatur, cum ipsa contemplatio nil aliud sit, quam ineffabilis, et immensa dulcedo?
Post haec venitur in Hesmona, quae festinatio dicitur. [Col. 0555C] Nam postquam pertingimus ad dulcedinem contemplationis, moram non ferimus tarditatis. O quam moleste moram patiebatur ille, qui dicebat: «Utinam dirumperes coelos, et descenderes, et liquefierent montes a facie tua (Isa. XLVI) .» Quam graviter hanc moram ferebat ille, qui dicebat: «Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philip. I) ,» multo magis melius. Sin autem a Senna dicatur quod ossa significat, hoc ad robur constantiae pertinet. Quod necesse est, ut Christi amator habeat, ne per amorem nimium impatiens fiat.
567 Hinc jam transitur in Mosoroth, quod significare putatur, excludens. Anima quippe, quae ad perfectum sponsi sui amorem pervenit, tentationes a se callidi corruptoris excludit. Unde et Apostolus: [Col. 0555D] «Nolite, inquit, locum dare diabolo (Ephes. IV) .» Quod si Moseroth, juxta quosdam interpretatur vincula, sanus per omnia, et congruus intellectus elucet. Nimirum sancta quaelibet anima, quae coelesti sponso in amore conjungitur, necesse est ut ei assiduis Scripturarum meditationibus, quasi quibusdam vinculis insolubiliter connectatur. De quibus vinculis Christo per Isaiam dicitur: «Viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt, et post te ambulabunt colligati vinculis (Isa. XLV) .»
Unde non immerito jam venitur in Banaeim, quod significat fontes, vel excolationes, id est, ubi divinarum Scripturarum fontes anima bibit, et excolat, hoc est, subtiliter tractat, et ruminat. Excolat, [Col. 0556A] inquam, cum illud evangelicum servat: Ut ne unus quidem apex, aut unum iota de lege praetereat, quin omnia fiant (Matth. V) . Si vero Beneiaacan, sicut quidam dicunt, transfertur in filios necessitatis, sive stridoris, hoc significat, quia quisquis divinis eloquiis eruditus est, et affluenter instructus, necesse est ut post se et alios trahat, ac filios gignat. Quibus nimirum dum fletus, et stridorem dentium minaciter objicit, quodammodo necessitatem eis, ut ad Deum convertantur, imponit. Ii sunt ergo filii necessitatis, vel stridoris, de quibus et prophetice canitur: «Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII) .»
[Col. 0556B] Post haec ascendunt in montem Gadgad, quod interpretatur, nuntius, vel accinctio, vel certe concisio. Quibus enim verba Dei annuntiamus, eos procul dubio commonere debemus, ut et se virtutum armis accingant, et invisibilium hostium spiritualibus gladiis terga concidant. Quod dum eos agere non segniter edocemus, cum eis simul ad montana conscendimus. Quod si Gadgad, ut quidam putant, tentamenta significat; datur intelligi, quoniam his, qui ad coelestem patriam tendunt, tentationes deesse non possunt. Et saepe tentatio virtutibus admiscetur, ut laborioso Christi militi merces uberior acquiratur.
Et quia per mala tentationum ad praemiorum bona transitur, congrue sequitur, quoniam inde profecti [Col. 0556C] venerunt in Jetebatha, sive, ut alibi legitur, Jatbatha, quod interpretatur, bonitas, sive bonum. Ergo per experimenta tentationum ad bonitatem, quae procul dubio Christus est, pervenitur.
Inde profecti sunt in Ebrona, quod transitus appellatur. Animo quippe transeunda sunt omnia; et in eum solum debes obtutum mentis infigere, cum quo sine transitu valeas permanere.
Post haec veniunt in Asiongaber, quod interpretatur, consilia viri. Postquam enim nos in Christum omnino projicimus, postquam in eum omnem cordis nostri fiduciam collocamus, esse 568 pueri sensibus ulterius non debemus, imitantes Apostolum, qui dicit: «Cum autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli (II Cor. XIII) .» Et iterum: [Col. 0556D] «Nolite pueri effici sensibus (II Cor. XIV) .»
Sed quoniam qui apponit scientiam, apponit dolorem, iterum veniunt in desertum Sin, quae est Cades. Sin autem tentationem interpretari, jam superius diximus. Sicut enim vas aureum, vel argenteum saepe malleus percutit, saepe lima hinc inde poliendo circumdat, ut clarius fiat (Eccle. X) ; sic iterata tentatio, constantis, et non cedentis animae rubiginem purgat. Vas enim figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) . Et quia Cades, fructificatio sancta dicitur, vides quoniam tentationum sulcos sancta fructificatio subsequatur.
Sed et hinc applicuerunt in montem Hor, in extremis [Col. 0557A] finibus Edom. Hor, montanus interpretatur. Quisquis enim tentatus non labitur, sed de tentatione fructificat, consequens est ut ad montem, qui Christus est, victor ascendat. Hic est enim mons ille coagulatus, mons pinguis (Psal. LXVII) , de quo per prophetam dicitur: «Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes (Isa. II) .» Hic mons dicitur montanus, quia ubi Christus, ibi et procul dubio Christianus. «Ubi sum, inquit, ego, illic et minister meus erit (Joan. XII) .»
Deinde veniunt in Salmona, quod interpretatur, umbra portionis. Et merito postquam in montem, qui est Christus, ascendimus, vitiorum fugientes ardorem, [Col. 0557B] sub defensionis ejus umbraculo residemus. De qua videlicet umbra per Jeremiam dicitur: «Spiritus oris nostri Christus Dominus, captus est in peccatis nostris, cui diximus: In umbra tua vivemus in gentibus (Thren. IV) :» et angelus ad Mariam: «Virtus, inquit, Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) .» Salmona etiam, ut alicubi reperitur, imaguncula dicitur: quod utique loco illi non absurde congruit, dum ibi aeneus ille serpens appensus sit (Num. XXI; Joan. III) , qui crucifixi repraesentat imaginem Salvatoris.
Fit praeterea transitus in Phinon, quod interpretatur os, vel oris parcimonia. Et os quidem, quia [Col. 0557C] mox ut passionis Christi sacramenta cognoscimus, quod corde credimus, ore pronuntiamus; sicut scriptum est: «Credidi propter quod locutus sum (Psal. CXV) .» Et Apostolus: «Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) .» Oris vero parcimonia dicitur; quia dum tam profunda redemptionis humanae mysteria penetrare non possumus, quasi ori nostro digitum superponimus, ut divinitatis Christi celsitudinem majoribus relinquentes, de sola tantum ejus cruce tractemus. Sicut dicit Apostolus: «Nihil judicavi me scire inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. VIII) .»
Post haec profecti sunt in Oboth, quod utique vertitur in magos, sive pythones. Propter quod datur [Col. 0557D] intelligi, quia post imaginem Dei, quae in cordis ratione concipitur, post 569 acceptam fidem, quae oris confessione profertur; consurgunt adversum nos haeretici, errorem venenatae perfidiae dogmatizantes, tanquam pythones, et magi malefica incantationum carmina conspergentes.
Hinc transitur in Gebarim, quae est in finibus Moabitarum. Gebarim significat acervos lapidum transeuntium. Isti porro sunt lapides vivi, sancti scilicet, ex quibus non modo Hierusalem superna construitur, sed et praesens Ecclesia tanquam margaritis coruscantibus adornatur. Qui merito transeuntes dicuntur, quia terrena quaelibet, ac transitoria mente calcant, atque ad coelestia transire [Col. 0558A] festinant. Si vero non Gebarim, sed Gai dicatur, quod alia testatur editio, et hoc ab intellectu transeuntium non aberrat. Gai siquidem interpretatur, chaos. Dicit autem Abraham diviti: «Quia inter nos, et vos, chaos magnum firmatum est (Luc. XVI) .» Ad illum ergo sancti semper transire desiderant, ut in ejus sinu, sicut et beatus ille Lazarus, feliciter requiescant.
Unde satis apte consequitur, ut post chaos pythonum atque magorum, quod est tenebrosa calliditas haereticorum, praesto veniant in Dibongad, quod significare dicitur, apiarium tentationum. Apes enim ore mella ferunt, sed aculeis pungunt; sic et haeretici, verbis quidem manifeste blandimenta praetendunt, sed quasi post se erroris aculeos [Col. 0558B] contegunt. Primo distillant ore dulcedinem, sed postmodum spargunt aculeatae falsitatis errorem. Unde Propheta conqueritur, dicens: «Circumdederunt me sicut apes, et exarserunt sicut ignis in spinis (Psal. CXVII) .»
Inde profecti sunt in Helmondeblathaim, quod vertitur in contemptum palatarum, hoc est, ficuum, sive contemptus opprobrii. Ficus autem deliciosus est fructus, per quod intelligitur necessarium esse, ut qui jam donis coelestibus appropinquant, cuncta carnalis illecebrae blandimenta contemnant. Quod si contemptus opprobrii magis admittitur, per hoc indubitanter instruimur, ut si quando vel haereticorum, vel reproborum quorumlibet dehonestamur injuriis, non turbemur. Per quod scilicet utrumque [Col. 0558C] salubriter edocemur, ut nos nec inhonesti contemptus irrisio moveat, nec ulla terrenae dulcedinis oblectamenta resolvant, quatenus de hoc mundo valeamus dicere cum Propheta: «Sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus (Psal. CXXXVIII) .»
Inde commigrant ad montes Abarim contra Nabo. Abarim, transitus; Nabo, abscessio interpretatur, ubi scilicet anima, quasi per omnes itineris mansiones, ita per cunctas fuerit progressa virtutes; quia jam ad culmen perfectionis ascendit, mente mox transit ex hoc saeculo, et abscedit. Quae nimirum, et si adhuc manere videatur in mundo, in carne tamen, non secundum carnem ambulans (I Cor. X) , jam recessit e mundo. Sicut de Enoch dicitur: «Et non inveniebatur, quia transtulit [Col. 0558D] illum Deus (Gen. V) .» Ita quisquis sanctitate perfectus, et mundo jam mortuus pertransiit mundum, et habitat in regione virtutum.
Postrema vero mansio est in campestribus Moab super Jordanem contra Jericho. Ad hoc enim tam longi itineris transitus agitur, ad hoc 570 tot aeruminis, ac laboribus per vastam hujus mundi solitudinem suspiratur, ut applicemus ad Jordanem, hoc est, accedamus ad inexhaustam coelestis sapientiae plenitudinem. Juxta quam peregrinationis nostrae tabernaculum construentes, ejus fluentis a cunctis nos Aegypti squaloribus properemus abluere, ut purificati terram repromissionis valeamus intrare, ut simus, sicut de sponsa in Canticis dicitur: [Col. 0559A] «Oculi ejus sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima (Cant. V) .» Et notandum quod profectio ista non in montibus, sed in campestribus desinit; quoniam sancti quique quanto celsiori perfectione sunt praediti, tanto majori sunt humilitate fundati. Qui etiam contra Jericho mansiones aedificant, quoniam adversus mundum, qui per eam designatur, infoederabiliter pugnant. Quibus dicitur: «Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret; sed quia de mundo non estis, propterea odit vos mundus (Joan. XV) .»
Haec tibi, venerabilis frater, de Israeliticis mansionibus [Col. 0559B] summatim, raptimque transcurrimus; profundiora vero mysteria vacationi tuae, quae liberior est, reservamus. Inquirendi quidem, vel intelligendi dedimus occasionem, non autem plenae contulimus intelligentiae facultatem. Et nos quidem earumdem mansionum tantummodo quasi januas aperuimus, tuae prudentiae sit eas ingredi, earumque mysteria velut occulta thesauri coelestis talenta rimari. Mihi autem duntaxat obtinuisse sufficiat, ut fatuus quisque nesciens quae loquitur, vel de quibus affirmat, non ulterius garriat haec nihil utilitatis afferre; sed mysticis allegorarium spiritualium sacramentis non dubitet omnia redundare. Nos itaque post metata tot mansionum castra, post tam longae profectionis aerumnas, Aaron et Moyse jam defunctis, hoc est, [Col. 0559C] veteri sacerdotio ac lege solutis, sub Josue duce terram evangelicae repromissionis sumus ingressi. Terram, inquam, lacte ac melle manantem, hoc est, humanitatis Christi atque divinitatis mysteria profluentem; quibus utique jam nil aliud restat, nisi ut in Hierusalem pectoris nostri construamus Domino templum, ita decore virtutum tanquam auri et argenti, omniumque gemmarum varietate conspicuum. In cujus scilicet templi vestibulo duas erigamus hinc inde columnas ad Salomonis exemplum, ponentes et catenulas in earumdem capitibus columnarum. Sicut enim Scriptura testatur: «Unam columnam [Col. 0560A] a dextris, et alteram posuit a sinistris;» ubi mox sequitur: «Eam, quae a dextris erat, vocavit Jachim,» hoc est, firmitas: «et quae ad laevam, Booz (II Paral. III) ,» hoc est in robore.
Quid enim per columnam, quae a dextris erat, et vocatur firmitas, debet intelligi, nisi dilectio Dei? Et quid per eam, quae a sinistris est, et vocatur in robore, nisi dilectio proximi? Aliud est enim firmitas, hoc est ipsum 571 robur, aliud in robore; quoniam aliud est diligere ipsum Deum, aliud diligere proximum in Deo. In dilectione quippe proximi mensura ponitur; Deum vero diligere sine ulla prorsus mensura jubemur. In vestibulo ergo templi columnam, quae firmitas vocatur, erigimus, cum in hac praesenti Ecclesia, quae coelestis illius Ecclesiae [Col. 0560B] vestibulum est, Deum totis viribus firmiter, et constanter amamus. Ipsa quippe dilectio, sicut Joannes Evangelista perhibet, Deus est (I Joan. IV) . Et de Deo Propheta psallit: «Tu es Deus meus, et fortitudo mea (Psal. XLII) .» Columnam vero, quae vocatur in robore, in sinistra ejusdem vestibuli parte statuimus, cum proximum nostrum in Deo, sicut nosmetipsos amamus. Ubi notandum, quod Scriptura prosequitur: «Nec non et quasi catenulas in oraculo, et 572 superposuit eas capitibus columnarum (II Par. III) .» In nostrae quippe mentis oraculo capitibus columnarum catenulas superponimus, quibus scilicet utramque columnam sibimet invicem connectamus; quia nec Deum sine proximo, nec proximum vere diligimus sine Deo. [Col. 0560C] Quod utique templum tu, venerabilis frater, optime potes, Deo manum praebente, construere, qui mutuatus es ab Aegyptiis aurea vasa, et argentea cum vestibus pretiosis (Exod. XI) . Thesaurum quippe tollit Aegyptiis, unde Deo tabernaculum construat, qui poetas, ac philosophos legit, quibus ad penetranda mysteria coelestis eloquii subtilius convalescat. Ipse tabernaculum hoc in nostra dignetur mente construere, qui destructum sui corporis templum triduano potuit spatio reformare.
Sit nomen Domini benedictum.
De bono suffragiorum et variis miraculis
Desiderius Casinensis abbas B. Petro Damiano per internuntium comminatus fuerat illum, nisi ad suum monasterium visendum quamprimum accederet, orationum suffragia, si se vivente decederet, a Casinensibus monachis non habiturum. Qua comminatione permotus scribit ad eumdem in praesentia, ut eam revocet, itinerisque difficultatem causatur; poenae quoque, quam sibi comminatus fuerat, gravitatem exaggerat. Ad ultimum cum obedientiae virtutem collaudasset, se obtemperaturum illi non obscure praesefert.
[Col. 0559D] Archangelo monachorum DESIDERIO PETRUS peccator monachus servitutem.
Non ignorare te patior, venerande Pater, quia Guidunculus ille, puer videlicet noster, acrem moeroris [Col. 0560D] aculeum meis visceribus intulit; cum id, quod mihi minatus es, per ordinem nuntiavit. Dixisse siquidem te retulit, quia nisi Casinense monasterium, quod utique nobiliter regis. inviserem; orationem [Col. 0561A] sancti loci, si te vivente defungerer, non haberem. Quae videlicet minae cum eas ad mentem revoco; non ut acus pungunt, sed conti potius more, vel spiculi, viscera nostra transfodiunt. Geminae siquidem necessitatis undique coarctor obstaculis. Nam et propinqui obitus me reddit aetas matura suspectum, et tot sanctorum oratione fraudari, non leve periculum. Veniens itaque medullitus pertimesco, ne dum monasterium quaero, extra monasterium moriar. Mors enim licet aliis sit incerta, procul dubio tamen senibus est propinqua. Aetas enim cui non succeditur, finem vitae proximum comminatur. Non veniens autem nihilominus paveo, ne si fratribus, quibus intersum, inseparabiliter haeream, uberioris, et incomparabiliter subventionis [sanctioris vel quid simile [Col. 0561B] f. ] auxilium conventus amittam. In utriusque igitur periculi meditullio constitutus, quid mihi potius sit agendum, ad liquidum non discerno, dum e duobus quidquid elegero, suspicionis ambiguae laqueum non evado.
Hic ad memoriam redit, quod sicut Gellius ait, Alexander somniavit, ne somniis crederet. Ubi quidquid eligat Alexander, hoc disceptatio fine concluditur, ut illi, quod viderat, somnio non credatur. Nam si somniis jure creditur, somnium illud, quod asserit non credendum esse mentitur. Quod si nequaquam debet somniis credi, consequitur etiam, ut nec illis fides debeat adhiberi. Cui non dissimile quid [Col. 0561C] et in sacro reperitur eloquio, cum dicitur: «Ego dixi in excessu mentis meae, omnis homo mendax (Psal. CXV) ;» cui nimirum responderi potest: Si omnis, et tu; falsaque jam erit sententia, quam mendax ipse protulisti. Si vero ipse non mendax, vera jam sententia non erit; quia dum tu es verax, non omnis homo cognoscitur esse mendax. Verum ne ad instar gentilium scripturarum sacra quoque Scriptura calumniae pateat, sed ipsa se potius propria auctoritate defendat; notandum est, quod praemittitur: Ego dixi in excessu mentis meae. Per excessum igitur mentis et semetipsum transiit, cum de qualitate hominis definivit. Ac si perspicue dicat: De falsitate omnium hominum inde veram sententiam protuli, unde ego ipse supra hominem fui. In [Col. 0561D] tantum vero et ipse mendax, in quantum homo. In tantum autem omnino non mendax, in quantum per excessum mentis supra hominem ad summa contemplanda conscendi.
Sed cum quindecim fere dierum medium nos iter absentet, par fuerat, ut quod seni praecipis, ipse prior experireris, valens scilicet aetate, praevalidus robore: insuper adde, quia et abundas vehiculis, et constipantium ministrorum obsequiis. Fertur et Phalaris hujus praetendisse legis exemplum, qui nimirum cum licet regnum in tyrannidem verteret, et exquisitis 575 quosque nocentes suppliciis atrociter laniaret, faber quidam aereum sibi taurum obtulit, atque ut in eum igne candentem damnatitii quique [Col. 0562A] projicerentur, instruxit. Placere quippe sibi de crudelitate potissimum credidit, quem et inferendis semper suppliciis inhiantem, et inhumanae cognovit crudelitatis auctorem. Praesertim quia dum quisque projectus in bestiam voces emitteret, taurus quodammodo videretur naribus, et ore mugire. At ille munifico suo, quae merebatur, dona redhibuit: Amice, inquit, de collato quidem munere gratias ago; sed voto, et inevitabiliter impero, ut quod me docuisti, prior experiaris. Protinus igitur projectus in taurum, quod inferri aliis docuit, prior ipse probavit. Et poenae factus est auctor, qui poenalis labyrinthi fuerat ante conflator. Age igitur et ipse quae praecipis, et juvenis ad senem propera, qui senem, ut ad te gradiatur, invitas. Verumtamen, nunc serio [Col. 0562B] loquar, si per tam longinqui itineris ductum, B. Benedicti Patris nostri limen attingere licuisset, ego non parvae mercedis cumulum deputarem. Et certum teneo, quia si in illius peregrinationis itinere me obire contingeret, non tam proprii reatus me gravaret exitium, quam illius attolleret dignitas meritorum.
Hanc itaque spem meam illud etiam roborat, quod mihi vir religiosus, et prudens ante quintum fere diem Stephanus apostolicae sedis cardinalis presbyter intimavit. Ait enim, quia Bassus quidam, Burgundio genere, Aniciensis episcopatus, Ecclesiam Dei Genitricis, semperque virginis insigni titulo decoratam, [Col. 0562C] quae vocatur in Podio, orationis gratia devotus adiit, et peractis orationibus, ac devotione completa, redire coepit ad propria. Cumque venisset ad pagum quemdam, in quo cella cujusdam monasterii, cujus me vocabulum fugit, a religiosis fratribus incolebatur, languore correptus cecidit, aegrotavit, et obiit: dehinc cum jam lotum, atque ex more linteis obvolutum in medio jaceret cadaver exanime, ac pia fidelium circa feretrum custodia pernoctaret, intempesto jam fere noctis emenso, ac gallicinio propinquante, qui mortuus jacebat, repente prosilivit et sic omnes undique circumstantes admirationis stupor, et intolerabilis horror invasit. Tunc ille magni clamoris animadversione vociferans, tremens; et horribiliter expavescens rogare coepit astantes, [Col. 0562D] ut psalmodiae, piisque votis valenter insisterent, quatenus tetros nequitiae spiritus, qui per angulos, ac parietes domus undique videbantur, sanctis orationihus effugarent. Cumque fusis ad Deum precibus, more fumi, vento perflati daemones evanuisset; ille, terrore deposito, et securitatis animatus audacia, quod sibi in occulto contigit, publice coram omnibus enarravit. Egredienti, inquit, mihi de corpore duo protinus angeli splendidae claritatis occurrunt, qui me secum ducere in superiora coeperunt; sed ecce me nigrantes daemonum 576 turmae, velut phalanges Aethiopum undique circumfundunt; me tanquam sui juris hominem acri nimis et importuna vehementer exactione reposcunt. Noster, inquiunt, [Col. 0563A] hic homo est, sub nostris ditionibus vixit, nostris obtemperare legibus non omisit. Semper enim illi lex carnis inviguit; legem vero spiritus funditus ignoravit. At contra beati angeli responderunt: Non, inquiunt, diffitemur fuisse [vestrum f. add. ], dum in propriis viveret. Non enim licet resistere veritati; sed quia nunc in obsequio reginae coelestis, dominae nostrae, defunctus est, nequaquam impietati vestrae pro vitae suae reatibus subjacebit, qui vitam suam pio fine conclusit. Nec ad aeterni judicis poterit perire conspectum, qui Genitricis ejus sibi providit auxilium. Ad haec illi: Cum Deus, aiunt, procul dubio justus sit judex, nunquam, quod nostrum est, auferet, nec adversum nos praejudicialiter aget, cum injustitiam prorsus ignoret. Cumque [Col. 0563B] vim angelis inferre tentarent, angeli vero levius, atque remissius jam cognita veritate, resisterent; adfuturum tamen sibi continuo profitentur auxilium, et Dei Genitricis celerem comminantur accursum. Sed cum hinc isti modesta circa me tuitione contenderent, illi e diverso ad reposcendum sui juris hominem furiosus, ac truculentius ebullirent; ecce velut igneum fulgur, repentinus radiantis corusci splendor illuxit, cunctisque mirantibus coelorum regina angelicis vallata reverenter obsequiis, Dei Mater advenit. Tunc reprobi spiritus licet ad primum tantae gloriae terrerentur adventum, eorumque nimius splendor reverberaret obtutum, tamen illatam sibi conqueruntur injuriam, et angelicae violentiae protestantur ex propria possessione rapinam dicentes: [Col. 0563C] Quia si Deus est justus, nunquam de manibus nostris auferet impium. Quibus e diverso B. Virgo respondit: Licet hic homo, ut asseritis, vestra per pravitatem operis possessio fuerit, et impie sive carnaliter vixerit, nunquam tamen piissimus et clementissimus Filius meus, ac Dominus patietur eum vestris fieri crudelitatibus subditum, quem sub mei famulatus obsequio cernit in peregrinatione defunctum: praesertim cum iste confessus peccata sua sacerdotibus fuerit, judiciumque poenitendo, ac ingemiscendo perceperit, quanquam subita morte praeventus implere nequiverit. Ad haec illi quasi nacta occasione victoriae tripudiantes, et velut insultantes objiciunt: Cum tu sis, inquiunt, mater veritatis, et aeternae justitiae, num ignorare potes, [Col. 0563D] quoniam hoc tam immane tamque cruentum facinus perpetravit, quod nulli tamen unquam per vocem confessionis innotuit? quoddam scilicet grave scelus a me commissum nomine tenus inclamabant. Quod peccatum cum beata Virgo, licet ab auctoribus mendacii veraciter recognovisset, modeste paulisper obticuit, et quodammodo veritati reverentiam praebuit. At reparato rursus eloquio: Verum quidem, inquit, est quod objicitis; sed quoniam apud misericordem Dominum meum ac Filium misericordia superexaltat ex more judicium (Jac. II) , eumque non tam delectat poena peccantium, quam remissio peccatorum, me confestim intuens ait: Ad corpus homo 577 praesto regredere. Scelus hoc, quod ab iniquis tibi [Col. 0564A] jure objectum est, sacerdoti coram vicinae hujus cellulae monachis confitere; eosque ex meae auctoritatis jussione deposce, ut poenitentiae modum, qui tibi injunctus fuerit, ipsi suscipiant, et implere pro tua mox obeuntis absolutione contendant; quo peracto ad me protinus sine dilatione revertere. Hic enim ego non desino te, donec redeas, exspectare. Cumque per ordinem haec ille narrasset, poenitentiam sibi inditam sancti fratres cum pro charitate illius, tum pro deificae virginis obedientia suscepissent, mox laetus et hilaris, velut obdormiens obiit. Et sic vera esse quae vivens dixerat, moriens approbavit. Ego quoque si ad vos contendens, beati itineris viator obiero, S. Benedicti praesidium nequaquam mihi defuturum esse confido.
Idem praeterea Stephanus aliud mihi retulit, quod tamen non adeo certum tenebat, sicut aliud, quod supra digessimus. Audisse, inquit, me memini, quia clericus quidam fatuus erat, nauci, frivolus et ineptus. Huc accedit, quia nullam religionis dotem, nullam canonicae disciplinae gravitatis, sive modestiae videbatur habere virtutem: inter hos tamen emortuos inutilis vitae cineres hic perexigui fomitis tenuis vivebat igniculus, ut ante sacrosanctum altare quotidie beatae Dei Genitricis accederet, et reverenter verticem curvans, angelicum hunc atque evangelicum versiculum decantaret: «Ave Maria, gratia [Col. 0564C] plena, Dominus tecum: benedicta tu in mulieribus (Luc. I) .» Cum itaque tantae fatuitatis ineptiam novus deprehendisset episcopus, ab inutili persona utilitatem Ecclesiae detineri indignum duxit; eique praebendam, quam a nuper elato suo decessore perceperat, abstulit. Sed cum hunc rei familiaris egestas opprimeret, et praeter hoc aliud quid unde posset vivere, non haberet, nocturno silentio pia Dei Genitrix episcopo, dum dormiret, apparuit; quam scilicet praecedebat vir in una manu ardentem faculam in altera ferulam portans. Cui mox B. Virgo praecepit, ut episcopum delinquentem aliquantis ferulae quam gerebat, verberibus castigaret: Cur, inquiens, capellano meo, qui mihi quotidianas impendebat excubias, stipem Ecclesiae, quam non ipse [Col. 0564D] contuleras, abstulisti? Moxque sacerdos tremefactus evigilans, clerico beneficium reddidit, et quem ignotum Deo forte crediderat, jam quasi charum propensius honoravit. Si igitur ille unum duntaxat laudis canendo versiculum, corporei victus alimenta promeruit; quam fideliter aeterna sperabunt, qui beatae reginae mundi quotidiana horarum omnium vota persolvunt? Unde pulcher etiam mos in nonnullis Ecclesiis inolevit, ut specialiter ad ejus honorem per omne Sabbatum missarum celebrentur officia, nisi forte festivitas, vel feria quadragesimalis obsistat. Nos etiam eremis, sive monasteriis, quorum videlicet ad 578 Christi gloriam ministri sumus, tres per hebdomadas singulas dies sanctis assignatos [Col. 0565A] habemus, ad quorum scilicet honorem missis specialiter celebramus. Et ne pro libitu, sed ratione dictante id videamur audere, [scias, vel quid simile add. f. ] quod secundum virorum illustrium pias opiniones, atque sententias, quaelibet animae defunctorum in diebus Dominicis requiescunt atque a suppliciis feriantur; secunda vero feria ad ea, quibus assignata sunt poenarum ergastula revertuntur. Idcirco ipso potissimum die angelis missarum honos impenditur, ut et mortuis, et morituris patrocinalis eorum defensio procuretur; sexta quoque feria vivificae cruci non inconvenienter ascribitur, quae scilicet dies pendentis in cruce Domini glorioso sanguine purpuratur. Qua die omnes fratres nostri, quos utique monasterialis ordo connectit, hoc etiam [Col. 0565B] ad cumulum propriae salutis adjiciunt, ut et se mactent in capitulo vicaria collisione scoparum, et insuper celebrent in pane et aqua jejunium. Asserentes quia in hoc cruci vere communicamus, in hoc procul dubio Christo commorimur, si hoc eodem die, quo ipse passus est, nos etiam carnem nostram per mediae cruciamenta mactemus.
Addunt etiam, quia cum per quinque millium circiter annorum prolixa curricula totum genus humanum ferreo diaboli fuerit jugo depressum, et hoc potissimum die per crucis insigne vexillum sit triumphaliter absolutum; dignum profecto est, ut huic diei, quae videlicet omnium aetatum nexus abrupit, caro nostra quasi cujusdam tributi canonem solvat, per quam de captivitatis suae compedibus absoluta [Col. 0565C] tripudiat. Aiunt etiam, quia cum in die tremendis examinis arbiter aeternus illuxerit, angelici undique constipatus obsequiis, cunctis etiam elementis tantae majestatis horrore permotis, praesto beata crux ulnis advehetur angelorum, et ante cunctorum statuetur ora mortalium, non jam auro, vel margaritis ornata, sed rutilantior sole, cunctisque sideribus ex virtute divina. Tunc itaque quam sincero corde, et libera conscientia ante sublime solium flammivomi tribunalis assistit, qui servitutis suae pensum persolvisse se vivificae cruci, per quam de servo diaboli liber effectus est, recognoscit. His, et aliis argumentationibus sancti fratres sexta feria jejunandum esse definiunt: et sic crucifixo Domino se quoque crucifixos ostendunt. Et quid grave, si [Col. 0565D] Christianus quilibet unum animae suae diem per hebdomadam tribuit, ad quod agendum pro corporis incolumitate servanda dieta quoque medicinalis impellat? Nam Caesar Augustus, sub quo Salvator ex Virgine dignatus est nasci, sicut quaedam tradit historia, usus consilio medicorum, uno semper abstinebat per hebdomadam die; ut alleviato corpore potuisset vegetus, et incolumis permanere. Ad honorem quoque sanctae crucis eodem die missas celebrant, ut sibi patrocinium crucis in die necessitatis acquirant.
Sabbatum enimvero, quod requies interpretatur, [Col. 0566A] quo videlicet die Deus requievisse legitur, satis congrue beatissimae Virgini dedicatur. Quam nimirum sibi Sapientia domum aedificavit (Prov. IX) , atque in ea per humilitatis assumptae mysterium, velut in sacratissimo lectulo requievit. Cui profecto condignus honor impenditur, exhibentibus procul dubio certae defensionis auxilium providetur.
Quocirca quod fratris mei Damiani tunc archipresbyteri, deinde monachi relatione didici, nisi me fallat obliviosa memoria, fideliter narro. Alter enim frater meus, Marinus nomine, laicus quidem habitu, sed timoratus spiritu, ingravescente pulmonis ac pectoris valetudine, tandem ad extrema pervenit. Interea cujusdam diei jam illucescente diluculo, repente coepit quasi cuilibet adventanti gratulabundus [Col. 0566B] aggliscere, jucundanter hilarescere, et festiva serenitate vultus alacriter assultare: mox et in verba prorumpens, cum magno animadversionis impulsu circumsedentes alloquitur: Levate, inquit, levate, ac dominae meae reverenter assurgite; deinde aliorsum mutatae vocis eloquium dirigens, aiebat: Et quid est, domina mea, regina coeli et terrae, quia visitare dignata es pauperculum servum tuum? Benedic me, domina mea, et ne patiaris in tenebras ire, cui lucem tantae praesentiae contulisti. Cum igitur hujusmodi sermones implesset; ecce Damianus, qui scilicet illi, sicut et mihi erat germanitate conjunctus, persolutis Deo nocturnis officiis, ab Ecclesia redit. Quid circa fratrem languidum ageretur, inquirit. Ille vero certum se quidem de vicina morte [Col. 0566C] testatur, sed adversus assidentes probrosa redargutione conqueritur. Heu, heu! frater, inquit, quam ignaros, quam imperitos, atque irreverentes habemus, et sine disciplina domesticos; et tu vir strenue Bonizo (erat enim illic inter eos dives quidam hujus vocabuli, ille negotiator), quomodo sedere potuisti ad reginae coelestis adventum? Venit regina mundi, et vos assurgere neglexistis? Venit mater imperatoris aeterni, et vos ejus praesentiam ignobilem deputastis? Ad quod Bonizo: Deliras, inquit, adhuc, et aegritudine dementatus haec vana profundis; aut verum est forte quod loqueris? Nobis certe vana haec videntur et frivola. Ad hoc ille: Num ignoratis, ait, quia languor iste, quem patior, nunquam alienare mentes aegrotantium consuevit? Firmiter igitur et absque [Col. 0566D] ulla prorsus ambiguitate cognoscite, quoniam angelicis comitata vestigiis beata Redemptoris nostri me mater invisit, hilaritatem mihi sereni vultus ostendit: benedixit me, et protinus abiit. Cumque paulo post ille defunctus esset, senex quidam presbyter, Severus nomine, qui nimirum spiritualis ejus pater exstiterat retulit; quoniam longe ante dum vegetus adhuc et sanitate floreret incolumis, depositis nudatus exuviis, collo corrigiam qua cingebatur innexuit: altari se beatae Dei Genetricis, velut servile 580 mancipium, tradidit: mox se quasi servum malum coram domina sua fecit verberibus affici, dicens: Domina mea gloriosa, virginalis munditiae speculum, et omnium norma virtutum, quam ego te miser, et [Col. 0567A] infelix offendi per obscenam carnis meae putredinem, et eam, cujus tu mater, et auctor es, violavi mei corporis castitatem; nunc itaque, quod solum remedii superest, me tibi famulum trado, tuae ditionis imperio substrati corporis colla submitto. Flecte rebellem, suscipe contumacem; nec tua pietas respuat delinquentem cujus intemerata virginitas peperit verae pietatis auctorem. Per istud ergo munusculum servitutis meae tibi tunc offero censum, et amodo, ac deinceps quoad vixero, certi canonis appendam annualem tributum. Quamdam ergo pecuniae summam in altaris crepidine posuit, et sic de misericordia, quam quaesierat confisus, abscessit. Non igitur fortassis hanc, sed hujusmodi frater meus de fratre narravit historiam, cujus etsi prae oblivione [Col. 0567B] verba non teneo, saltem in quantum mihi possibile est, a relatis quadam similitudine non recedo. Confessionis igitur iste versiculus ad relata, vel referenda mihi cuncta proficiat; meque in quibus ignoranter oberro, coram supernis obtutibus excusabilem reddat.
Ut igitur superioribus et inferiora conjungam, noli, noli, pie pater, in minarum quas intentasti, perseverare sententia; noli aegrotanti filio, sive viventi, sive post obitum, orationis tuae subtrahere medicinam. Porro autem, quia infelix ego dum vivo, prae desidiae torpore non semino, post obitum [Col. 0567C] meum, si supervixeris, de manibus tuis alimoniam spero; quatenus oblationis tuae sacramentum animae meae vertatur in epulum, et orationis tuae sacrificium mihi vitale sit alimentum. Et quid mirum, si sacrae oblationis hostia refectio creditur esse defunctis, cum in alimenta vertatur aliquando viventibus etiam in periculis constitutis? Nam venerabilis senex Petrus sacerdos, et monachus, qui jam septuaginta ferme annos sub jure Nonantulani monasterii religiose vixit, nunc etiam in hac eremo vitam ducit angelicam, mihi saepe narravit, quod ipse quoque fratrum a Comani lacus confinio venientium relatione cognovit. Ait enim, quia latomi quidam apud Clavennam montem de saxea terrae vena lebetes exsculpserant, et expleto labore, jam egressi redire [Col. 0567D] parabant. Quorum unus dum ferramentum quoddam se per oblivionem reliquisse cognovit, in concavam montis scrobem jacturam suam recollecturus immersit. Sed ecce post se pars specus in minima concidit, eumque lapidea ruderum moles eatenus, ut nequaquam reverti posset, inclusit. Cumque collaboratorem ejus crebris effossionibus socii attentarent, ut vel dilaceratum, atque contritum exstincti cadaver educerent, jamque omnis eorum labor incassum cederet, tandem defessi, ac 581 funditus desperantes ad propria repedarunt. Postmodum vero necdum labentis anni prorsus evoluto circulo, amici, vel affines ejus quodam intimi fervoris instinctu animantur, ut eum sollicitius quaerant, [Col. 0568A] quatenus ex ejus ossibus, vel extrema quaedam valeant reperire vestigia. Cum diversis itaque montem fossoriis adeunt, hinc inde scrutantur, et curiosius obeuntes rimae latentis aditum quaerunt. Egestis itaque non sine gravi labore ruderibus, adhuc fodientes anhelant, et excavati montis adhuc viscera penetrant. Cum ecce hominem, quem vix mortuum reperire se posse sperabant, repente sanum, et incolumem cernunt, eumque velut e sepulcro cum hymnis et laudibus exsultationis educunt. Cumque requireretur quo modo sine alimentis tam longo tempore vivere potuisset, respondens: Ex quo, inquit, in illa scrobis angusta sum caverna conclusus, quotidie mihi brevis avicula columbae similis advolavit, et in ore suo nivei mihi panis oblatiunculam [Col. 0568B] detulit. Quo videlicet cibo ita totis visceribus obdulcatus sum et refectus, ut regalibus, imo coelestibus me deliciis arbitrarer impletum. Solo autem uno die, quoniam ad me dapifera mea consueta non venit, intolerabilis me famis inopia cruciavit. Uxor enim ejus quotidie fecerat pro ejus anima sacramentum hostiae salutaris offerri, uno autem die inhorrescente brumalis inclementia temporis, attingere limen Ecclesiae supersedit. Quapropter illis mutuo conferentibus liquido patuit, eum illo die signanter inedia tabefactum, quod pro ipso non fuerat sacrificium laudis oblatum.
Sed nec illud silentio dignum duco, quod Atto piae memoriae Auximanus civis, prudens videlicet, et honestus vir, me praesente, narravit. Mulier, inquit, quaedam obeunte viro, vidua remanens, in quodam, presbytero magnam spem de praefati viri sui salute posuerat, eique per domesticam famulam crebrae satis oblationis xenia dirigebat. Per eam semper obsecrans, ut defuncti sui dignaretur habere memoriam: quod ille non difficile promittebat; verumtamen avarus et tenax nunquam benedictionem mulierculae, vel ex his quae ipsa detulerat, porrigebat. Unde factum est, ut eam tam crebri jam taederet itineris, et accusaret intra se tenaciam sacerdotis.
Post multa quadam die per eamdem piorum munerum [Col. 0568D] bajulam misit eadem matrona presbytero gallinam coctam, subcinericium panem et vasculum vini. Igitur dum illa casu tunc solito propensus esuriret, et querelam cordis, cogitationisque tumultus illa adversus presbyterum sustineret, huc illuc omnia undique circumspiciens, in remotioris secessus angulum cauta divertit, ipsaque sibi discumbens, pariter et assistens, quaeque portabat inhianter universa consumpsit. Mulier igitur cibo potuque refecta, mox laetitia cordis exsultans, caput terrae prostravit: deinde se subrigens, ad coelum manus 582 extendit, et in vocem hujus orationis erupit: «Deus, inquit, omnipotens, qui das escam omni carni (Psal. CXXXV) ,» sicut caro mea refecta est hoc cibo corporeo, [Col. 0569A] ita per misericordiam tuam hodie et anima domini mei satietur in paradiso.
Regressa igitur ad dominam suam mulier, quid responsum sit a sacerdote requirit; illa vero gratias egisse, et circa defunctum vigilantiam promisisse testatur. Proxima nocte per visum adest vir, uxori de pridianis muneribus gratias egit. Cumque solerter inquireret quid circa se dispositionis esset, utrum scilicet eum poena constringeret, an ei quaevis, utinam, prosperitas arridet, respondit: Usque heri male mihi fuit, sed et inter caetera meae calamitatis incommoda gravius me fames afflixit. Heri vero, te praebente convivium, splendide refeci; ac funditus fame consumpta, largis alimentorum dapibus abundavi. Et his dictis praesto disparuit. Cumque mulier [Col. 0569B] evigilasset, ac de viri sui verbis sollicite pertractare coepisset, non mediocriter mirabatur, cur ille dixerit hesternum se tantummodo ab ea percepisse convivium, quandoquidem illa sacerdoti frequentissime direxisset xenium. Igitur altiori pertractans viri verba consilio, intellexit non sine mysterio esse quod dixerat. Vocans autem famulam, districte coepit inquirere de xenio quid egisset, vel quid presbyter respondisset. Cumque illa terrore concussa, modo haec, modo illa confingeret: et veritate suppressa, per ambages et commenta quaedam non procedentia palpitaret; domina vero fidem non adhibens, dura prorsus et aspera minaciter intentaret. Illa demum necessitate constricta, tandem quod in re erat, aperuit; et se, quae detulerat, comedisse, et [Col. 0569C] pro domino suo preces fudisse confessa est.
Hoc igitur ita, ut factum est, quantocius per populi ora depromitur, et celebri per regiones relatione vulgatur: multorumque testimonio definitum est, quod utilior est, et fructuosior eleemosyna pauperum, quam quaelibet oblatio tradita manibus carnaliter viventium sacerdotum; quandoquidem defunctus ille, et quod presbytero datum est, ignoravit; et quod a paupercula muliere perceptum est, solemne convivium sensit. Eleemosyna quippe animas hominum in tenebras ire non petitur, terrenisque munusculis sidera regna mercatur. Unde nonnulla [Col. 0569D] in nostris partibus monasteria praeclaram nuper institutionis normam sibimet indiderunt, ut praeter caetera pietatis opera, etiam tres pauperes cum privata mensa juxta se abbas habeat, eisque singulis mensuram cibi quem quivis habet frater apponat (S. BENED. Reg., cap. 46) Nam cum regularis norma praecipiat, ut abbatis mensa semper sit cum hospitibus, hoc modo noviter utrumque completur; ut et abbatis mensa non superbis saeculi, sed sanctis hospitibus haereat, et ipse convesci fratribus non omittat. Enimvero, 583 ut copiosiora in pauperes alimenta proficiant, dantur in monasteriis, et eremis decimae quorumque proventuum, et non modo pecorum, sed et ornicum, pariter et ovorum. Devotioni quoque defunctorum [Col. 0570A] hoc noviter superaddunt, ut charioribus quibuscunque defunctis octavas semper anniversarias faciant; et non uno tantum depositionis die, sed per ogdoadam [hebdomadam] potius annualis sibi memoriae vota persolvant. Et suggero atque humiliter peto, ut ipse notum hoc eorum, quae praediximus, arripias institutum: nec a minimis fratribus mutuari dedigneris exemplum. Melius est certe doctoribus a discipulis discere, quam superbe, quae recta sunt, ignorare. Honestius est majori, ut quae nescit addiscat, quam quae dicenda sunt, nesciat. O gloriosa virtus humilitatis! per quam homo vere discipulis efficitur Salvatoris. «Discite, inquit, a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) .» Haec est enim virtus, per quam suave Deo sacrificium, et [Col. 0570B] magister impensi laboris instantiam, et discipulus suam exhibet clientelam.
A venerabilis plane Cluniacensis coenobii fratribus didicisse me contigit insignia duo sanctae humilitatis exempla, quorum unum non mediocriter quoque praelatos, alterum valet aedificare subjectos. Marcuardus certe ejusdem rector Ecclesiae Maiolum sibimet substituit, et grandaevae jam senectuti suae quietis otium procuravit. Hic itaque dum privatus in infirmorum maneret aedicula, quadam advesperascente die caseum petiit, quem cellerarius pluribus, ut fieri solet, intentus, non modo non dedit, sed et duris insuper ministrum ejus responsionibus fregit. Conquestus est abbatum turbam, nec posse se tot dominorum perferre molestiam. Quo senex audito, non [Col. 0570C] mediocre scandalum pertulit, et quia lumen oculorum prorsus amiserat, dolor in ejus corde tenacius haesit. Nam quo caecus a visibus vacat, eo quidquid audierit, in corde subtilius versat; et quia per exteriora quaeque non spargitur, interiori zeli stimulo truculentius inflammatur. Mane vero facto, ministro suo, ut sese ad manum in capitulo duceret, jussit. Adductus autem, talibus abbatem aggressus est verbis: Frater, inquit, Maiole, non ego te super me, ut me persequereris imposui: nec ut tanquam emptor mancipio dominareris; sed ut revera patri filius compatereris, elegi. Et post hujusmodi multa propemodum commotus adjecit: Esne, quaeso, meus monachus? Quo respondente: Sum, tuumque me non magis fuisse, quam et nunc esse profiteor. Et [Col. 0570D] ille: Si meus, inquit, es monachus, protinus cede sedi, et locum, quem ante tenueras, repete. Quo Maiolus audito, repente surrexerit, humilem locum, prout jussus fuerat, expetivit. Marcuardus itaque quasi postliminio reversus, vacantem occupat sedem, cellerarium, cui fuerat infensus, accusat, quem mox terrae prostratum durius corripit, tandemque modum poenitentiae qui sibi videbatur, injungit. Perfunctus itaque tam longi tribunatus officio, praesto dethronizatus assistit: Maiolo, ut ad suam sedem redeat, praecipit. Ille confestim nil cunctatus obedit.
In hoc igitur sancto viro evidenter ostenditur, et [Col. 0571A] verae virtus obedientiae, et monachicae mortificatio disciplinae. Vere in eo cernitur et imperialis patientiae dignitas, et apostolicae humilitatis regnare majestas. Jussus enim prioratus officium abjicere, non contempsit, jussus recipere, patienter et humiliter obedivit: utrobique sibimet mortuus, et consummatae obedientiae loro constrictus, dum alienis omnino se substravit imperiis, nulla proprii sensus in se vivere vota permisit. Sed quoniam tanta beati viri humilitas sterilis esse non potuit, quod prius de Spiritus sancti rore radix ipsa concepit, prorumpentium ramorum germen pullulando diffudit.
Vir itaque Domini venturus aliquando Romam, praecipit cuidam fratri, ut secum pergeret, quia sicut rogatus fuerat eum, in monasterio S. Pauli [Col. 0571B] priorem constituere decrevisset, ille nonnulla difficultatis obstacula reluctatus opposuit, et modo hoc, modo illud, tandem obstinatus obedire contempsit. Maiolus autem inobedientiam fratris aequanimiter tulit, eoque relicto itinere, quo decreverat, commeavit. Cumque frater in monasterio per inobedientiam remansisset, et reliqui fratres in eum vehementer inveherent, ac tam obstinatae duritiae pervicaciam unanimiter increparent, tandem in cor reversus, adversus propriam voluntatem in arma congreditur, salutaris obedientiae telis accingitur, et mox supernae gratiae fervore succensus, beati viri vestigia perniciter comitatur. Sed dum ille nesciens coepto itinere graditur; hic vero post eum festinanter accelerat, et anxius ac repentinus anhelat. Mox ad [Col. 0571C] quemdam fluvium pervenit, cujus vir Domini jam vada transierat, et super ripam adhuc alteram consistebat.
Cum itaque monachus in citeriori se fluminis crepidine figeret, quoniam absente navigio transitum non haberet, videns procul astare magistrum, quod solum potuit, praesto corruens in terram se humiliter stravit; et quia veniam deprecans, per oris organum [Col. 0572A] forte non posset audire clamorem, de toto corpore linguam fecit. Quod dum eminus Maiolus aspexit, quid hoc esset, incunctanter agnovit, moxque misso remigio transferri ad se monachum fecit. Quem praesto vir Dei ad quid venisset, inquirit: at ille simul et de praeteritis veniam deprecatur, et impleturum se de caeteris quidquid injungeret, pollicetur. Tunc ille: Vis, inquit, absque dubio poenitentiam? Quo respondente: Volo; protinus addidit: Huic igitur osculum praebe. Nam casu tuberosae cutis illic leprosus astabat. Ille confestim in ejus osculum ruit, moxque lepra mundati corporis prorsus evanuit. Sic sancta obedientia fructum suae humilitatis invenit, dum non modo veniam se corrigendo promeruit, sed et signum insuper tam perspicuae virtutis [Col. 0572B] ostendit. Et cui superbia pene potuit apostaticam inferre perniciem, humilitas dedit apostolicam exhibere virtutem.
585 Haec omnia, venerabilis Pater, non sine magno timore describimus, ne vel per oblivionem propriam, vel per infidae relationis audaciam a veritatis linea quantumlibet declinemus. Quamobrem naec nos non constanter astruimus; sed quia velut sub hoc relationis ordine ad nostram fuerint perlata notitiam, opinamur.
Verum quisquis obedientiam praedicat, illi summopere cavendum est, ut eum nota rebellis inobedientiae non inurat. Nam ubi distat 586 opus a labiis, foedatur nomen auctoris. Quoniam qui idipsum quod ore statuit factis oppugnat, legem procul dubio [Col. 0572C] destruit quam promulgat. Quapropter ipsum obedientiae deprecor et humilitatis auctorem, ut in proximo dignetur a me hujus infamiae probra repellere, meque permittat hunc Prophetae versiculum in Casinensis coenobii foribus decantare: «Propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquebar ecce adsum (Isa. LII, 6) .»
Sit nomen Domini benedictum.
De variis miraculosis narrationibus
Hoc opusculum totum exemplis admirandis refertum est, quae uno nomine miracula appellantur, quae magnam vim ad inflammandos animos ad virtutem, a vitiisque deterrendos habere, certissime constat.
[Col. 0571D] Domno DESIDERIO archangelo monachorum, ac caeteris sanctis fratribus, PETBUS peccator monachus devotissimi famulatus obsequium.
Cum in meo pectore tuae charitatis ardor inextinguibiliter ferveat, meque circa tui memoriam tepescere non permittat, mihi nuper aliquid in memoriam venit, quod me mittendae tibi legationis admonuit. Nam dum in tui contemplatione sedulus habitarem, et angelico fratrum, sanctoque conventui, [Col. 0572D] sic in cordis obtutibus velut corporaliter inteteressem, inter alia multa repente tuarum recordatus sum litterarum, quas tu quidem sub interrogatione misisti; sed his ego synodali praepeditus instantia adhuc non respondi. Et haec in illis, si reminisci valeo, continebantur epistolis: quia zelotypa quaedam mulier habens virum ex adulterii fraude suspectum, qualiter eum sibi vindicare posset proprio toro contentum, a vicina petiit muliere consilium. Quae nimirum [Col. 0573A] perversa, et ultricibus flammis evidenter obnoxia, hoc eam sacrilegium venenata serpentis antiqui suadela perdocuit, ut corpus Dominicum quasi communicatura perciperet, quod caute reservans, viro suo postmodum non sine quibusdam maleficiis propinaret. Quod videlicet a sacerdote perceptum, et usque dum occasio praeberetur palliolo reservatum, non sine magno dedit stupore miraculum. Haec enim particula Dominici corporis inventa est usque ad medietatem in carnem esse conversam, altera vero medietas panis speciem non mutavit. Itaque si rite reminiscor, hoc proposuisti, deinde quid portenderent, inquisisti. Super qua quaestione, quia non necesse est diutius immorari, brevi compendio quid mihi videatur expediam. Nam idcirco Deus omnipotens [Col. 0573B] sacrosanctum illud mysterium in carnis speciem vertit, ut perfidiam reprobae mulieris argueret, dum visibilem Dominici corporis ostenderet veritatem: quatenus quae purum panem, ut videbatur, ante credebat, verae carnis speciem cerneret, sicque sacrilegam coepti sceleris audaciam suo ipsa judicio condemnaret. Quod autem medietas sic remansit, ad evidentioris judicii testimonium proficit, ut dum in una eademque substantia hinc panis, illinc carnis adesse consideras speciem, in utroque verae carnis verique panis indifferenter intelligas veritatem, quia et ipse est panis qui de coelo descendit (Joan. VI) , et ipsa nihilominus caro quae de virginalis uteri materia prodiit.
Nam et vester ille finitimus piae recordationis [Col. 0573C] Amalphitanus episcopus, nomen nescio, Stephano Romano Pontifici, me praesente, sub jurejurando saepe testatus est quia cum aliquando ad mensam Domini sacrificaturus accederet, sed super sacramento Dominici corporis incredulus haesitaret, in ipsa confractione salutaris hostiae, rubra prorsus ac perfecta caro inter ejus manus apparuit, ita ut etiam digitos illius cruentaret, sicque sacerdoti omnem scrupulum dubietatis auferret. Ubi notandum quam sit immane periculum indignis manibus attrectare tam terribile sacramentum. Sed quid de sacramentis ipsis eloquimur, cum etiam super eos aliquando, qui ex eorum vasis offendunt, terribiles fieri sententias videamus?
Arnaldum certe Aretinae sedis episcopum tu quoque familiariter agnovisti. De hoc mihi Martinus eremita, magnae scilicet opinionis vir ac celebris famae narravit 589 . Quia ex quodam sui juris monasterio calicem aureum abstulit, et quibusdam imminentibus necessariis alienavit: cui nimirum calici nobilis ac devota mulier, quae eum sanctis obtulerat, anathematis titulum, ne ab aliquo tolleretur, provide fecit insculpi. Interea cuidam fratri sopore depresso, videre contigit quemdam lacum nimii caloris ardore ferventem, [Col. 0574A] et piceos, sulphureosque fetores non sine tetri fumi voluminibus exhalantem. Circa quem lacum teterrimi quidam velut Aethiopes, nigris similiter equis, sed excelsis instar turrium, insidebant. Intus autem innumerabilia crudelium tortorum monstra; damnatorum vero videbantur horribilia, ac diversa supplicia. Inter quos subito contigit, ut etiam Arnaldum videret episcopum, quem videlicet in illis prae nimietate caloris exundantibus aquis cervicetenus immersum, terribiles duo Aethiopes constringebant, quorum alter sartaginem ferream, alter calicem aureum in manibus habere videbatur; sed iste cum sartagine calicem replebat aqua, et ille labiis episcopi protinus eumdem calicem apponebat, eumque funditus ebibere compellebat. Sic itaque nunquam [Col. 0574B] cessabant, et ille poculum labiis hiantis immergere, et iste coactus indesinenter haurire. Quid multis immoror? Hanc visionem audivit episcopus ut monasterio restituat calicem, ab amicis omnino suggeritur. Ille sub fortassis ambiguo reddere pollicetur. Sed dum res in crastinando differtur, imo dum circa salutem suam ille non vigilat, coelestis super eum sententia non dormitat. Nam et B. Petrus de his, quae fictis verbis in avaritia negotiantur, ait: «Quibus judicium jam olim non cessat, perditio eorum non dormitat (I Petr. II) .» Quadam itaque die, tertia propinquante jam hora, in castelli, ubi erat, crepidinem, sellam praecepit afferri, ut surgentis calorem solis exciperet, ac matutinis frigoris reliquias propulsaret. Cumque residenti domestici sui, servi, [Col. 0574C] atque contubernales assisterent; et ille securus, hilaris ac jucundus, faceta cum eis, et urbana verba misceret; subito repentinus dolor in ejus verticem tanquam gladius irruit; eumque morior, morior exclamare coegit. Mox bajulantibus necessariis defertur ad lectulum: mysterium sacrosanctae communionis accepit ac spiritum protinus exhalavit. Timeat ergo quisquis vel ecclesiastici mysterii utensilia distrahit, vel tremendi anathematis elogium parvipendit; ne dum quasi securus ambulat, latentis eum judicii laqueus comprehendat. Heu miserabilis valde, et infelix humana conditio! Certe praefatus episcopus licet in hoc sibi negligentiae torpor obrepserit, alias tamen acutus erat, ingeniosus et cautus, tantaeque facundiae, ut dum expeditissime in verbis decurreret, [Col. 0574D] circumcisus labiis dici non immerito potuisset. Sed cum Apostolus dicat: «Prudentia carnis mors est; prudentia spiritus vita et pax (Rom. VIII) :» quid prodest, si quispiam saeculi hujus prudentia calleat, si ingenii vivacis obtutibus abdita comprehendat, si versuta calliditate, tanquam Proteus, in varia se formarum monstra convertat.
Interea sub hujus occasione sermonis, illud in memoriam redit, quod olim Tetaldus episcopus praedecessor istius, in festivitate beati Donati constitutus in pulpito, sermoni, quo concionabatur, adjecit. [Col. 0575A] In Longobardiae, inquit, finibus unde originem duco, vir erat versipellis ingenii, et acutissimae subtilitatis, duplex animo, sermone lepidus, concinnandis fabricandisque commentis edoctus, in reperiendis ac variandis consiliis vehementer astutus. Nunquam erigebat brachia contra torrentem, sed ex quocunque latere mundani turbinis eum aura proflaret; ille protinus aptum calliditatis, atque versutiae pallium opponebat. Accidit autem, ut hunc post obitum quidam frater nocturna visione conspiceret. Lacus erat igneus; qui flammivomis vaporabat incendiis, et crepitantibus ignium globis terribilem cernentibus incutiebat horrorem; quem lacum trabalis enormitatis videbantur obsidere dracones, variaque serpentium genera, hinc inde per circuitum [Col. 0575B] spatiari. Vir autem ille quem diximus, in ipsa flammarum stridentium voragine coarctatus, tentabat quidem effugere, sed obstantibus bestiis, dolebat aditum non patere. Modo scilicet ex hac parte fugam parabat; sed ecce serpens obvius aderat. Per aliam partem erumpere satagebat, sed ecce rursus alia bestia laxo gutture stridens iter occluserat. Ille rursus et alia ad evadendum loca tentabat, sed insurgentibus bestiis, omnino meatus aufugii non patebat. Porro autem cum Veritas dicat: «Eadem mensura qua mensi fueritis remetietur vobis (Matth. VII; Marc. IV) ;» hoc illi justo Dei judicio contingebat. Sicut enim ille per carnalis astutiae vanitatem, ex quibuslibet hujus saeculi se noverat laqueis expedire; ita postmodum versa vice nullo [Col. 0575C] valebat ingenio supplicium, quo cruciabatur, evadere. Qui nimirum si prudentiam, qua callebat, in divinis studuisset exercere mandatis, non cremaretur inter rabida ora serpentium, sed gauderet potius inter agmina beatorum.
Unum plane contigit in nostris partibus de quodam carnaliter sapiente, quod dignum non est silentio praeterire. Fanensis quidam primarius civitatis, Hugo nomine, ipsa nocte, quae peracta Parasceve, sacrosanctum Sabbatum Dominicae sepulturae praecedit, cum armis et armatis ingressus ecclesiam, in qua divinis vacabatur officiis, perosum sibi violenter [Col. 0575D] hominem cepit, ac vinculis crudeliter mancipavit. Quem quia nova praesumpsit, novo Deus omnipotens supplicio condemnavit. Nam cum sensum mentis, in quantum mihi videtur, integrum teneat, omnes eum tanquam vesanum, exinanitum, atque dementem conspuunt, abjiciunt, et exprobrant. 591 Halitum quippe ejus, juxta querelam B. Job uxor exhorret (Job XIX) , eumque velut arreptitium nurus explodit, ad mensam, sive colloquium filius non admittit, avertunt oculos famuli, dedignantur amici, clientes, milites, affines atque propinqui: episcopus etiam civitatis, et, ut compendiose cuncta complectar, omnis clerus et populus jam fere per duodennium arbitrantur eum mentis impotem et vesanum, [Col. 0576A] nullumque cum eo tanquam energumeno dignantur habere consortium. Porro cum dives sit, et exuberans domus ejus, fluunt pannosae et illotae vestes, horret inculta caesaries, caput ejus diuturni sudoris fetet injuria, corpus totum per longam sordet incuriam. Hic plane, cum me adesse cognosceret, me concitus adiit, mala quae patiebatur exposuit, querelam de suis sobrio sermone digessit, et (quantum ex tenore verborum ejus colligere potui) rationabiliter declamavit. Itaque conveni filium, episcopum quoque ac de civitate quamplurimos, et subtiliter inquisivi, quod inordinatum, quid delirum, quid ineptum in illo conspicerent, pro quo illi vesaniam imputarent. A quibus utique nihil aliud, et ne unum quidem certi signi verbum addiscere potui, nisi hoc [Col. 0576B] tantum, quia demens est: quod omnes ore consono unanimiter afferebant. Cumque ego dicerem: Quomodo id scitis, quibusve indiciis eum insanire conjicitis? Nihil aliud invenientes, idipsum denuo replicabant: Demens est. Quod mihi videtur profundum atque admirabile Dei omnipotentis esse judicium, ut qui prudens, et sciens sponte desipuisse cognoscitur, prudens et sciens opinione vesaniae puniatur: et qui sponte factus est furiosus, demens ab omni populo judicetur invitus. Merito contra votum adjudicatur insaniae, qui voluntate propria conatus est insanire. Enimvero si veraciter fureret, eo minus miser esset, quo despectus sui mala, quae patitur, ignoraret. Non est itaque sicut mortuus saeculi (Psal. CXLII) , qui non sentit; sed sicut mortuus est inferni, [Col. 0576C] qui jugiter moritur, et mortem ipsam sentire non desinit. Salvo nempe illo terribili in mundi fine judicio, nunc etiam omnipotens Deus non modo crudelia quaelibet facta, sed et superba, sive sacrilega, prout dignum est, ulciscitur verba. Vindicavit siquidem, quod Balthassar sacra vasa temulentus indigne tractavit (Dan. V) ; nec dimisit inultum, quod Nabuchodonosor arroganter elata verba deprompsit: «Nonne, inquit, haec est Babylon magna, quam ego aedificavi in domum regni, in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei?» (Dan. IV.) Et ecce sicut propheta testatur, cum adhuc sermo esset in ore regis, vox de coelo ruit: «Tibi dicitur, Nabuchodonosor rex, regnum transit a te, et ab hominibus te ejicient, et, cum bestiis, atque feris erit [Col. 0576D] habitatio tua (Ibid.) .» Punivit praeterea Dominus Sedechiam regem Juda, qui per reprobos actus Dei mandatum contempsit (II Par. XXXVI) . Ultus est etiam Ananiam prophetam, non quia malum fecit, sed quia mendacium protulit. Cui Jeremias: «Non, inquit, misit te Dominus, et tu confidere fecisti populum istum in mendacio, idcirco haec dicit Dominus: Ecce mittam te a facie terrae: hoc anno morieris (Jer. XXVIII) .»
Novis [Nostris f. ] quoque temporibus accidit, ut in Burgundiae regno quidam clericus esset superbus nimis ac tumidus: et non modo carnali vitae saeculariter [Col. 0577A] deditus, sed et contra suum ordinem terribiliter bellicosus. Hic itaque cum ecclesiam B. Mauritii multis inclytam praediis, suis ditionibus usurparet; potens autem quidam e diverso sui juris esse, non sine magna livoris atque certaminis animositate contenderet, tandem belli dies utroque paciscente statuitur, et a multis hinc inde frementium armatorum agminibus convenitur. Potens autem ille, quem diximus, nuntium ad hostilia castra direxit, qui et apparatum belli solerti speculatione perpenderet, ac sibi celeriter nuntiaret. Forte tunc clericus missam cum his, qui dimicaturi erant, suis fautoribus audiebat. Cumque ad Evangelium veniretur, in fine lectum est: «Omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur (Matth. XXIII; Luc. XIV, XVIII) .» Illico clericus in hanc sacrilegam vocem protervus erupit: Haec, inquiens, sententia vera non est; nam si ego me meis adversariis humiliter inclinassem, hodie tot possessionum atque clientium copias non haberem. Reversus autem nuntius domino suo fideliter retulit, non modo quod in bellici procinctus apparatu conspexit, sed hoc etiam quod in ore clerici tumide loquentis audivit. Tunc ille plaudens in Domino laetus efficitur, atque ad spem procul dubio obtinendae victoriae milites cohortatur. Conglobatis itaque diversorum cuneis armatorum, ex utraque parte pugna committitur, vires viribus opponuntur, depressa telorum silva deponitur, et humanis inflicta corporibus arma grassantur. Habebat autem clericus equam, quam [Col. 0577C] videlicet praeliaturus ascenderat, tantae velocitatis ac roboris, ut nullus sibi videretur equus, aut mulus ad dimicandum posse praeferri. Casu, imo Deo disponente, contigerat, quod praecedenti nocte jumentum illud stabulo solutum abscederet, acervumque salis inveniens, ex eo plurimum comederet. Clericus itaque dum in acie constitutus super aquae rivulum deveniret, ibique cominus adversantium armis arma conferret, jumentum, ut erat assumpti salis copia sitibundum, frenum de manu rectoris violenter extorsit, suisque totum viribus vindicavit, ac praesto caput in aquam ad bibendum inhianter immersit. Ille vero, dum ea manu, qua scutum tenebat, cum jumento confligit, hostilibus jaculis faciem coactus exponit: et ecce repente gladius os ejus fulminis [Col. 0577D] more transfixit, talique vir reprobus vitam suam fine conclusit. O quam congrue in illa pertulit corporis parte vindictam, qua nigri fellis in Dominum vomuerat blasphemiam! Et cum Propheta de talibus dicat: «Filii hominum dentes eorum arma, et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) ;» qui linguam suam et dentes adversus Deum gladii more vibravit, digne per eadem membra materialis gladii poenas exsolvit. 593 Isti plane contigit quod Dominus in Evangelio dicit: «Quia super decem et octo homines turris Siloe cecidit, et occidit eos (Luc. XIII) .» Quem vero mystice turris illa significat, nisi illum cui Psalmista decantat: «Deduxisti me, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a [Col. 0578A] facie inimici?» (Psal. LX.) Huic enim expositioni ipsum quoque Siloe nomen adgaudet. Siloe siquidem interpretatur, missus. Haud dubium quin sit ille, qui dicit: «Qui me misit, mecum est (Joan. VIII) .» Et ibi caecus a nativitate lumen accipit ab eo qui ait: «Ego sum lux mundi (Matth. XXI) .» De casu istius turris alibi sub figura dicitur lapidis: «Omnis qui ceciderit super illum confringetur, supra quem vero ceciderit, conteret eum.» Super hanc turrim, sive lapidem, cadit homo, atque confringitur, cum per fragilitatem aliquam peccat, sed ejus super se ruina conteritur, cum superbe blasphemat. Turris ergo Siloe super hunc clericum cecidit, et sicut blasphemando meruerat, omnino contrivit.
Et quid mirum, si gravia nos peccata tormentis addicant, cum subtile Dei judicium impunita etiam minima non relinquat? Imo quid novum, si reprobae locutionis sacrilegium damnat, cum ipsa quoque laudis suae praeconia, nisi digne sint deprompta, contemnat? Adraldi nempe prudentis et religiosi viri, qui Bremetensi praeminet monasterio, didici relatione quod scribo, quod etiam inditum litteris esse dicebat. Clericus, inquit, Coloniensis Ecclesiae vadum fluminis transibat, et ecce beatus Severinus ejusdem Ecclesiae nuper episcopus, equi ejus habenas apprehendit, eumque retinens, sistit. Cumque ille in stuporem versus, et graviter admiratus, cur [Col. 0578C] illic tam clarus et tam celebris famae vir moraretur inquireret: Da mihi, ait, manum tuam, et quae circa me sunt, non auditu disce, sed tactu. Cumque datam manum fluctibus episcopus impressisset, tantus eam ardor absorbuit, ut undique carnes ejus resolutae diffluerent, et ossa nuda vix haerentibus articulis remanerent. Ad quem clericus, [cum adde ] nomen, inquit, tuum in tanta benedictione sit apud nos, et fama tua consonis totius Ecclesiae praeconiis celebretur, cur te pestilens haec vorago constringit, tantoque, proh dolor! incendio cruciaris? Ad quem sanctus episcopus: Nihil, ait, aliud in me remansit ultione plectendum, praeter hoc tantum, quia dum, in aula regia constitutus, imperialibus me consiliis vehementer implicui, canonicae synaxis officia per [Col. 0578D] distincta horarum spatia non persolvi. Mane quippe simul omnia coacervans, tota die negotiis ingruentibus secura libertate vacabam. Ob hanc itaque negligentiam horarum, ardoris hujus fero supplicium. Tu vero omnipotentis Dei clementiam humiliter implora, ut manum tuam in salutis pristinae restituat statum. Quod cum factum fuisset: Vade, inquit, fili, obsecra fratres nostros Ecclesiae clericos, et alios spirituales 594 viros, ut pro me preces fundant, indigentibus subsidia conferant, sacrificiorum votis insistant. His enim peractis, ego mox de vinculo poenae hujus indubitanter expediar, et exspectantibus me beatorum civium choris laetus adjungar. Quod certe magnam nobis debet inferre formidinem, [Col. 0579A] quia cum sanctum virum, uni culpae duntaxat obnoxium, tam intolerabilis purgatorii poena constrinxerit, vae, vae, quae mihi, meisque similibus est inferenda sententia, quos tot reatuum prolixitas gravat?
Distinguenda sunt ego per momenta temporum ecclesiasticae institutionis officia, et sub magna divini timoris, ac reverentiae dicenda sunt disciplina, ne dum psallimus, fructum spiritus cum carnis desidia misceamus. Quid enim prodest, hostiam Deo laudis offerre, et per torporem negligentiae foedis sese cogitationibus inquinare? Hanc porro boni, malique misturam locus ille significat evangelicus, [Col. 0579B] ubi dicitur: Quia docente Domino, aderant quidam ipso in tempore nuntiantes illi de Galilaeis (Luc. XIII) , quorum sanguinem Pilatus miscuit cum sacrificiis eorum. Nam quia Pilatus, os malleatoris interpretatur, quid per hunc, nisi diabolum debemus intelligere, qui paratus est semper homines offensionum ictibus verberare? Unde et virgam super humeros hominum tenere dicitur per Prophetam: «Virgam, inquit, humeri ejus superasti, sicut in die Madian (Isa. IX) .» Quid vero sanguis, nisi peccata? Quid sacrificia, nisi rectas, et acceptabiles Deo significant actiones? Pilatus ergo Galilaeorum sanguinem cum sacrificiis miscuit, quia malignus spiritus vel orationes nostras pravis cogitationibus polluit, vel opera bona peccati cujuslibet attaminatione corrumpit, [Col. 0579C] ut sanguis sacrificium polluat; dum reatus offensio oblatam Deo recti operis victimam foedat. Unde scriptum est: «Quia cum Abraham Deo sacrificium de pecoribus, ac volucribus devotus offerret, descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham (Gen. XV) .» Quid enim exprimunt volucres, nisi reprobos spiritus per aera volitantes? volucres ergo a sacrificio nostro repellimus, cum operum nostrorum victimas a malignis spiritibus eas foedare tentantibus, provide custodimus.
Idem sane, quem praediximus, Adraldus, dum in Burgundiae regno mihi conviator incederet: In hoc, inquit, loco per quem nunc transitum habemus, aliquid contigit, quod si dicimus, non videtur otiosum. Frater quidam nostri coenobii (haud dubium quin [Col. 0579D] Cluniacensis) piae mentis, et rectae conversationis vir, hinc aliquando transibat; et ecce crinitus quidam, quasi ex Hierosolymitana peregrinatione deveniens, palmam ferebat in manu. Cumque peregrinus, et monachus invicem obvii sese altrinsecus pertransiissent ait ille: Completorium in lecto, nec salus est, nec profectus. Quod frater audiens, admiratus expavit, ac repente post terga respiciens, eum videre non potuit. 595 Mox enim ut verbum protulit, omnino disparuit. Ille vero ad conscientiam mox reversus invenit, quia pridiano vespere lassus de via redierat, et fessa in lectulum membra projiciens, jacendo canonicas horas compleverat. Utrum ille angelus fuerit, an revera, sicut videbatur, [Col. 0580A] homo, Dei ducimus relinquendum esse judicio.
In hac etiam eremo fontis Avellani, ubi nunc habito, prior quidam fuerat, nomine Joannes, qui lentis quibusdam infirmitatibus macilentus videbatur semper et gracilis. Hac itaque sui corporis imbecilla tenuitate confisus, saepe jacens in lecto completorium decurrebat. Accidit autem ut daemoniacus quidam non procul abesset, qui multa hominum secreta, et obscenos actus impudens propalaret. Cumque praefatus Joannes daemonem exire praeciperet, et quibusdam exorcismi quaestionibus flagellaret: Tunc, ait, ille es, qui sub cotto quotidie completorium insusurras, et modo me quasi sanctus ejicere, et juris mei vasculum de meo vis dominio liberare? Hoc audito, frater erubuit, quia rei veritatem etiam [Col. 0580B] per mendacii recognovit auctorem.
Alter etiam eremita, qui vocabatur Joannes de Anso, cum ei, ut egrederetur vehementer insisteret, ac divini nominis adjurium crebrius intentaret: Nunquid oblitus es, ait, hac tibi nocte quid fecerim? Nam, si non excidit, certus es quia dum ego me in apri silvestris effigiem verti, tu me quasi venator insectabaris. Sed qui videbar aper, subito speciem venustae mulieris assumpsi, atque in osculum tuum ruens, ut semen effunderes, cum gloria triumphavi. Cum itaque reprobus spiritus de fratre delinquente per soporis energiam se glorietur habuisse triumphum; quanto putamus eum gaudere tripudio super his, qui labuntur in adulterium, vel incestum? Unde saepe Deus omnipotens terribile exhibet etiam [Col. 0580C] in hac vita judicium, nec tamen miseri homines desinunt iterare plectendum.
Nam Robertus Gallorum rex, avus istius Philippi, qui in paterni juris sceptra successit, propinquam sibi copulavit uxorem, ex qua suscepit filium, anserinum per omnia collum, et caput habentem. Quos etiam, virum scilicet et uxorem. omnes fere Galliarum episcopi, communi simul excommunicavere sententia. Cujus sacerdotalis edicti tantus omnem undique populum terror invasit, ut ab ejus universi societate recederent, nec praeter duos sibi servulos ad necessarii victus obsequium remanerent: qui tamen et ipsi omnia vasa, in quibus rex edebat, vel bibebat, percepto cibo, abominabilia judicantes, pabulum ignibus exhibebant. His tandem rex coactus [Col. 0580D] angustiis, ad sanum consilium rediens, divertit incestum, iniitque legale connubium.
Sed et Otto rex Teutonicorum, qui postmodum imperator creatus est Romanorum, Adalaidem Italiae reginam, quae sibi commater 596 exstiterat, suscepit in conjugem. Quem filius ejus Almificus, qui Maguntinae praesidebat pastor Ecclesiae, coepit constanter arguere, et scelestum luridumque conjugium publice condemnare. Pater autem vehementer iratus, eum comprehendi praecepit, et carcerali mox custodiae mancipavit; quem per annale circiter spatium carcer inclusit, sed a correctione linguam terroris [Col. 0581A] vinculum non ligavit. Cum vero pater eum quadragesimali decurrente jejunio, de custodia decrevisset educere, antequam psalterium expleret, quod aureis exarabat apicibus, recusavit exire. Verumtamen dum exivit, zelo sacerdotalis accensus auctoritatis, non quievit, sed mox in patrem jaculum publicae excommunicationis intorsit. O vere dignum regio genere sacerdotem, qui in causa Dei non imperiale fastigium, non paternum recognovit affectum; sed dum paternam ac regiam auctoritatem in solo Deo constituit, hunc hominem ejus legibus resistentem, a se prorsus extraneum deputavit. Dixit autem patri: Tu arbitraris me adversum te insolenter agere, te vero praejudicium sustinere: cito praenosces, quia die sancto Pentecostes uterque [Col. 0581B] simul astabimus ante Deum, ibique ventilabitur internos, librata justitiae lance, litigium. Ibi luce clarius apparebit quis nostrum aequitatis lineam teneat, quis Dei legibus contradicat. Factumque est, ipso, qui dictus est, sacrosanctae solemnitatis die, ut dum praefatus Augustus imperialibus infulis redimitus, multorumque pontificum choris, sive procerum vallatus agminibus, missarum solemniis interesset, repentino super eum veniente judicio, repertus sit mortuus. Episcopus autem in Domino jam quieverat. Sic sic qui de incesto conjugio contempsit inter homines judicari, ad tribunal aeterni judicis coactus est pertrahi; et qui subjectum sibi dedignatus est audire pontificem, terribilem super se non potuit evadere majestatem.
[Col. 0581C] Haec ego, venerabilis pater, et alia quamplurima, non sine magnae formidinis angore conscribo; ne videlicet, vel relatores mei merae veritatis semitam non tenuerint, vel ipse quoque relationum in quolibet immemor oblivione deliquerim. Verumtamen teste conscientia, non haec mentiendi voto, sed aedificationis affectu, prout melius possum, narrata recolere, satago schedulis adnotare. Si quid mihi tamen in his oblivionis obrepsit, imo quidquid humanae conditionis infirmitate deliqui antequam nexibus hujus carnis absolvar, divina mihi pietas tuis orationibus in memoriam revocet, ac digne lugere permittat; ne viventi mihi poenitendum quid manere possit occultum, quod morientis sit oculis ingerendum.
Horno abbas Cluniacensis, cum ad suum me monasterium [Col. 0581D] perduxisset, frater quidam senex in infirmorum domo, ingravescente totius corporis tumore, languebat. Hic porro, cum abbatis comperisset adesse praesentiam, laetus effectus, divinam coepit implorare clementiam: Domine, inquit, quem nullum latet occultum, quaeso, si quid reatus in me est, quod non sim hucusque confessus, tu mihi misericorditer in memoria revoca, quatenus abbati meo dum praesens 597 est, pure confitear; atque ab eo, qui jus hoc in me prae caeteris habet, judicatus absolvat. Hoc dicto, hujusmodi vox auribus ejus insonuit: Certe est, certe est aliquid in te, quod confessus adhuc non es. Cumque ille vocem solam audiret, sed a quo procederet, non videret, orando subjunxit: Exprime, [Col. 0582A] domine, manifeste quid hoc sit, ut confessus corrigam quod erravi. Porro vox eadem peccatum quoddam [sicut quaerebat] signanter expressit, quod ille a se commissum illico recognovit, et abbati festinanter ascito, facta confessione, purgavit, paucisque post diebus in sancta pace defunctus est.
Non talem sortitus est finem clericus ille, de quo mihi idem Hugo Cluniacensis monasterii rector fida relatione narravit: Religiosus, inquit, quidam episcopus in expeditione positus, cum venisset ad ripam cujusdam fluminis, substitit, ibique lassus recreare spiritum coepit. Cumque illic tranquille [Col. 0582B] quiesceret, audivit vocem de fluminis alveo prodeuntem, et haec verba clarius exprimentem: Hora venit, homo non venit. His auditis episcopus sollicitus redditur: et recogitans hoc sine mysterio esse non posse, adventum rei solerti custodia praestolatur. Sed dum attentus explorator exspectat, dumque haec et illa recogitat, ecce quidam clericus agillime properabat, equumque calcaribus atterens, amnem transire quantocius festinabat. Admonuit autem suos episcopus, ut obvios se venienti festinanter objicerent, eumque a sui cursus impetu retinerent. Cumque ille perniciter properans, flumen aggrederetur praecipitanter invadere, ac sine mora transire; illique contra violenter obsisterent, et gradum figere compulissent, [Col. 0582C] ait: Quiescite, quaeso, dimittite me, recedite; quia jussio regis urget. Non est res, quae deferri possit in posterum. Mysterium regis instat, inevitabilis necessitas imperat. Quid plura? Sanctus episcopus eum violentissime retentum, supervenienti nocte secum habere coegit hospitium. Sed, o misera hominis ac lugenda conditio, quae facilius valet sibi consciscere mala cum desunt, quam vitare cum imminent! Episcopo scilicet cum suis gravi sopore depresso, ille vas aquae in hospitio reperit, in quod caput immergens, suus ipse tortor effectus, se feraliter enecavit. Sed sicut iste, licet occulto, districto tamen Dei judicio, carnis interitum pertulit; ita per ejus piam clementiam mortem animae simul et corporis alter evasit.
Nam quod nunc dicturus sum, et ex relatione jam dicti Cluniacensis abbatis, 598 et ex ore illius, cui res ipsa contigerat, frequentius audivi. Adolescens quidam erat in finibus Aquitaniae, qui cum coaevis suis juvenculis de animarum suarum coepit salute tractare. Deliberatione praemissa, tandem statuunt, ac unanimi invicem confoederatione proponunt, et mundani cultus pompas abjicere, et ad monasticae conversationis ordinem commigrare. Sed dum res adhue suspensa differtur, dum rerum ordo multiplici varietate concutitur; ipse quoque tener adolescentis animus fixus in suo proposito [Col. 0583A] non tenetur. Quid multa? Mutata penitus mente desponsavit uxorem. Cumque per processum temporis mens ejus et memoriam sancti propositi paulatim de se prorsus eraderet, et sub praetextu conjugii ad explendam carnalis illecebrae voluptatem impatientius ebulliret, divina super eum vigilante clementia, subito languore percussus est, ac paulo post ad extrema pervenit. Necessariis igitur, ac propinquis de jam quasi defuncti disputantibus sepultura, dum in medio positus videretur cadaver exanime, vixque tenuis quidam motus in ejus pectore palpitaret; ecce duo teterrimi ac trucis vultus Aethiopes eum (ut sibi videbatur) tanquam leones rugientes invadunt, rapaci ferocitate corripiunt, de corpore violenter evellunt, mox pedes [Col. 0583B] ejus, et brachia duris alligant nexibus, sicque velut haedum in phalanga pendulum alter post alterum bajulare coeperunt. Quos autem dolores, et torsiones ipse pertulerit, quantum, et qualia viderit, vel audierit, per quamplurima eum loca vectaverint, perlongum est non tantum stylo dirigere, sed simplicibus quoque verbis ex ore per ordinem referentis audire. Hoc tantum hic inferre sufficiat, quia dum per obscurae caliginis eum loca portarent; ecce B. Petrus apostolus splendidus et coruscans occurrit, eumque de portantium humeris raptum, nexibus, quibus angebatur, absolvit. Illi mox relicta praeda stridentes dentibus, et ejulantes abscedunt, factumque sibi praejudicium flebiles conqueruntur. Beatus autem apostolus adolescentem ad Cluniaci [Col. 0583C] monasterium secum duxit, eique forinsecus posito, sese, donec reverteretur, exspectare praecepit. Ego, inquit, meum monasterium ingrediens visito, ac per circuitum cuncta perlustrans, quid agatur, attendo: deinde ad te, consideratis omnibus, redeo. Sed mox ut iste relictus est solus, ecce crudeliores et acriores iidem revertuntur Aethiopes, et non jam per manus et pedes, sed per genitalia ipsa corripiunt, eumque sic non sine gravissimo illius dolore suspendunt. Nam velut si rostro passer accipitris, vel aquilinis unguibus columba rapiatur implumis; sic a reprobis illis spiritibus miser iste corripitur, trahitur libratus, per verenda suspenditur, et quasi recuperata praeda, quae fuerat perdita, longius asportatur; cum ecce beatus Petrus radianti nimis, [Col. 0583D] ac terribili splendore conspicuus, se tanquam fulmen injecit, rapinam suam quasi per impetum violenti spiritus apprehendit, et clavibus quas manu gestabat, raptores nequissimos acerrime verberavit. Mox illum ad domum propriam usque perduxit, reddensque spiritum corpori, utramque saluti substantiam reformavit. Nam ille protinus convalescens, 599 domui suae sine cunctatione disposuit, atque ad Cluniacense monasterium properans, sanctae conversationis habitum fervida satis devotione suscepit. Sic itaque divinae militiae transfuga, dum paterni verberis disciplina coelitus eruditur, de manu cruenti praedonis eripitur, et ovis oberrans ad proprii pastoris mapalia revocatur. [Col. 0584A] Sed jam se reprimens calamus cohibeat stylum, ne regulam brevitatis excedat epistolare compendium.
Scribite, si placet distichoa istud in refectorio, sub pedibus apostolorum.
Archiepiscopo, utpote qui talibus rebus audiendis magnopere delectabatur, nuntiat canonicos Velitrensis Ecclesiae, cui ipse praeerat emersisse tandem aliquando, et se ad bonam, ut dicitur, frugem recepisse, eosque juxta praescriptam [Col. 0584B] sibi disciplinam, non ut ante coactos, sed sponte et libenter vitam instituere. Affert deinde nonnulla exempla, et mira, quae multis contigerunt, ex quibus non parva utilitas percipi potest.
Domno A. venerabili archiepiscopo, PETRUS peccator monachus plenissimae devotionis affectum.
Quia novi sanctam mentem tuam, venerabilis Pater, praecipue de hominum salute gaudere, adeo ut cum animarum te contigit audire profectum, velut ad dulcium epularum aggliscas, ac delecteris edulium.
Refero tibi de canonicis nostris, sanctae videlicet Velitrensis Ecclesiae, quia qui sub multis laboribus nostris atque sudoribus incorrigibiles videbantur, jam per divinam gratiam resipiscunt, et per canonicae [Col. 0584C] regulae tramitem non jam coacti, sed gaudentes incedunt. Unusquisque praeterea eorum quadragesimali tempore quotidie psalterium complet; tribus per hebdomadam diebus omnes vino et pulmento communiter abstinent; tantumque districtae conversationis videntur habere fervorem, ut per totam Quadragesimam, quae est ante Pascha: et illam, quae Nativitatem Domini nostri Jesu Christi consuetudinaliter antecedit, tribus in hebdomada diebus unusquisque se in capitulo coram fratribus exuat, et propria peccata confessus, dura corrigiarum scutica perferat disciplinam. In quo videlicet sanctae conversationis indicio potes manifeste colligere, quid de caeteris vitae modis, et observationibus debeas aestimare. Et, o disciplina salutifera, nimirum [Col. 0584D] carnis afflictio! in qua dum corpus ad humanum 600 nudatur aspectum, ante Dei oculos coruscantibus indumentis apparet ornatum. Porro vix dum mensis emensus est quo res contigit ista quam refero.
Baruncius plane mihi frater unanimis, et in amoris praecipui dulcedine singularis, non in eremo, sed in villa quadam eremo subjecta, dum opus ageret necessarium, languorum incurrit extremum. Qui dum sibi imminentem cognosceret obitum, fratribus, qui sibi sedulitatis officium exhibebant, poenitentiam sibi proposuit injungi: qui dum tres, vel ut multum, quatuor psalmos, utpote sancto, et [Col. 0585A] innocenti viro, sufficere judicarent; ille petiit, ut decem sibi annorum poenitentiam traderent, quam illico peragendam fratribus, qui morabantur in eremo, quantocius delegarent. Nocte igitur insecuta, dum quique per cellas constituti post gallicinium nudati, corporalibus disciplinis insisterent, festinarentque fratres poenitentiam, antequam ille moreretur, implere; Lamberto fratri, qui sibi sedulus assistebat, Baruncius ait: Cur, inquit, te non praeparas, et sicut caeteri fratres indumentis ecclesiasticis non adornas? Omnes enim de eremo fratres usque modo mihi visibiliter astiterunt, albis nimirum ac resplendentibus stolis induti, et velut in choro psallentes micantium vestium candore conspicui. Compulit ergo illum, ut ad eorum [Col. 0585B] indueretur exemplum. Ubi notandum, quia dum fratres illi nudati corporalibus disciplinis essent ab ipso procul intenti, ei, ut ita loquar, non jam carnalibus, sed spiritualibus oculis decoro cultu videbantur induti. Is plane, qui mihi hoc retulit, venerabilis pater Liutprandus aliud etiam mihi consequenter innotuit, quod ab audientium aedificatione non vacat.
Initio, inquit, illius Quadragesimae, quae Nativitatem Dominicam ex ecclesiastica institutione praecedit, tanta mihi subito molestia repentini languoris incubuit; ut vix pedibus constanter insisterem, nedum possem regulam quotidianae conversationis implere. Cumque tenebrosis atque confusis cogitationibus fluctuans, jejunium funditus desperarem, [Col. 0585C] ac de quotidiana deinceps ciborum remissione decernerem, subito lenis mihi sopor obresit, et super codicem, cui videlicet intentus eram, caput paululum reclinavi. Tunc mihi visum est, quod tota cella plena esset fumo, et insuper quamplures illic essent homines, qui clamosis ac mutuis inter se vociferarentur colloquiis: cum ecce sanctus frater Juventius, qui in eadem eremo laudabiliter conversatur, repente cellulae fores irrupit, et zelo severissimae animadversionis homines exturbavit, ac sine mora violenter propellens exclusit. Num, inquit, hujus eremi non est inviolabilis regula, ut colloquium fieri in cella quisque non audeat, sed ingredientium labia silentii protinus censura compescat? Moxque manutergium repente corripuit, omnemque [Col. 0585D] fumi chaos, tetramque congeriem, qua cella replebatur, abjecit. Quo facto, protinus exsoporatus 601 evigilo, mentemque meam ab omni fumigantium cogitationum caligine liberam, non sine magna cordis laetitia recognosco. Tunc itaque omni taedio tentationis atque languoris expulso, tantae virtutis in me robur ac fortitudinem reperi, ut per totam illam Quadragesimam usque ad Dominicam Nativitatem vix aliquando vel leviter esurirem: et ne uno quidem die praeter panem et aquam, nisi fallor, alia quaelibet alimenta requirerem.
Et, o utinam sic Albuino [Alberico f. ] Parisiensis Ecclesiae contigisset episcopo. Cui nimirum dum septimi, si rite teneo, mensis jejunium celebraret; et profligato jam jejunii biduo, ad Sabbatum pervenisset, singularis ferus venatione captus, offertur. Mox ille in concupiscentiam lethalis edulii pestilenter illectus exarsit, jejunium in alteram hebdomadam transferendum esse decrevit: et confestim coquis, ut porcum accuratius coquerent, imperavit. Illo itaque die gulae suae perfecit homo miserabilis appetitum, octavo autem, proximo videlicet Sabbato, diem clausit extremum. Et hoc certe digne commeruit, qui de Ecclesiae sacrario quasi sepulcra concupiscentiae fecit in deserto (Num. XI) . Quid autem [Col. 0586B] mirum, si illic, ubi tam aperta est culpa, manifeste est irrogata vindicta, cum saepe miserabilem rei videamus eventum, et tamen ignoremus supernae dispositionis causa latente mysterium?
Leo plane dudum Puteolanus episcopus, nunc autem nobilis eremita, nuper mihi et fratribus retulit, quia cum daemoniacus quidam esset in monasterio, quod apud Parhenopen est in beati Agnelli confessoris honorem constructum, in hominem prope astantem repentinus insiluit, eumque rabido furore percutiens, protinus interfecit. Et, o quis profunda Dei judicia penetrare sufficiat! Mox enim, ut innocentem hominem furibundus exstinxit, confestim a daemonio liberatus, et menti suae ac rationi pristinae restitutus, nunquam de caetero passionis [Col. 0586C] illius molestiam pertulit. Inquisitus autem cur hoc facinus perpetraverit: Hominem, inquit, non vidi, sed nigrum canem, qui me mordicus apprehendere satagebat, sicut mihi videbatur, occidi. In hoc igitur occulte dispositionis effectu causa non claruit, cur videlicet vel ille repentino dignus fuerit vulnere perimi; vel iste meruerit a daemonio liberari. Cum et ille, quantum ad humanum spectat arbitrium, innocenter occisus; et iste, quantum ad exterioris reatus speciem, videatur ultione plectendus. Et quid mirum, si merita nobis aliena non pateant; cum et ipsi saepe, quod fecimus, per oblivionis hebetudinem ignoremus?
Religiosus plane presbyter Joannes rem mihi retulit ante paucos annos Romae contigisse, quam narro. In Assumptione scilicet beatae Dei genitricis Mariae, cum nocturno tempore Romanus populus juxta morem orationibus et litaniis insisteret, et accensis luminibus diversarum regionum ecclesias perlustraret; mulier quaedam in basilica, quae est ad honorem ejusdem beatae Virginis, in Capitulo [Capitolio vel Campitello f. ] constituta, commatrem suam vidit, quae scilicet ab anno fere fuerat jam defuncta. Cumque per multitudinem confluentium ad ejus attingere non potuisset alloquium, studuit eam in tali cujusdam angiportus articulo praestolari; ut dubium non esset, quod egressa basilicam, ab ea as [Col. 0587A] clinare non posset. Hanc itaque transeuntem protinus inquisivit: Num, inquit, tu commater mea es, Marozia videlicet, quae dudum defuncta es? Hoc illi vocabulum fuerat, dum adviveret. Qua respondente: Ipsa sum. Et quomodo, inquit, tibi nunc est? Ait: Usque hodie non levis me poena constrinxit, quia videlicet per lasciviae petulantis illecebras cum coetaneis me puellis in tenera adhuc aetate foedavi; et hoc ipsum, proh dolor! oblivioni quodammodo tradens, sacerdoti quidem confessa fui, sed judicium non accepi. Verum hodie regina mundi pro nobis preces fudit, meque cum multis aliis de locis poenalibus liberavit, tantaque multitudo per interventionem ejus hodie est de tormentis erepta, ut numerum totius Romanae plebis excedat; unde sacra eidem dominae [Col. 0587B] nostrae gloriosae dicata passim loca visitamus, actionesque sibi gratiarum pro tantis misericordiae beneficiis alacres exhibemus. Cumque super hoc commater illius ambigeret, nec fidem facile sermonibus adhiberet, subjunxit: Ut experiaris, inquit, pro certo verum esse quod loquor, scias te transacto hoc anno, in hac eadem festivitate procul dubio morituram. Quod si, quod fieri non potest, ulterius vixeris, me protulisse mendacium liquido comprobabis. Et his dictis, ab oculis ejus evanuit. Mox illa cilicium induit, et de obitu suo sollicita, quae audierat, vivere cautius coepit. Quid plura? Peracto fere anno pridianis coepit aegrotare vigiliis? in ipso vero festivitatis die vitam, sicut ei demonstratum fuerat, terminavit. Ubi notandum, et non leviter [Col. 0587C] expavescendum, quia de peracta culpa, quam praefata mulier oblivioni tradiderat, usque ad interventum intemeratae Dei Genitricis supplicia perferebat.
Rainaldus quoque Cumanus episcopus mihi narravit, quod et ab Humberto venerabili sanctae Ruffinae quondam episcopo se didicisse perhibuit. Presbyterum, inquit, nocturno 603 silentio quiescentem, compater suus, qui defunctus fuerat, in visione clamavit, dicens: Veni, vide spectaculum, quod judicare non poteris otiosum. Duxit ergo illum ad basilicam beatae Caeciliae, in cujus videlicet atrio videbantur Agnes, Agatha, eademque Caecilia, multarumque beatarum virginum chorus, mirabili cultus et habitus nitore conspicuus. Hae nimirum parabant [Col. 0587D] quamdam magnificam sedem, caeteris hinc inde subselliis eminentem, et ecce B. virgo Maria cum Petro, et Paulo atque David, ac non parvis martyrum diversorumque sanctorum vallata turmis micantibus venit, seseque in ea, quae parata erat, sede composuit. Porro autem dum in illo tam sancto conventu silentium fieret, omnesque reverenter astarent, ecce mulier quaedam, licet paupercula, pelliceo tamen indumento decenter ornata, ad intemeratae Virginis vestigia corruit, eamque ut Joanni patricio jam defuncto misereretur, oravit. Cumque hoc ipsum mulier ter obsecrando repeteret, nec responsum aliquod impetrare posset, adjecit: Nosti, inquit, domina mea, regina mundi; ego sum misera [Col. 0588A] illa, quae in atrio basilicae tuae majoris nuda et tremula jacere consueveram. Ille vero mox ut aspexit, pia mihi miseratione condoluit, et pellem hanc super me, qua videlicet erat indutus, injecit. Tunc beata Dei Genitrix: Homo, inquit, ille, de quo rogas, multa flagitiorum mole depressus est; duo tamen haec habuit, ut et indigentibus pius, et magna sacris locis exstitisset humilitate devotus. Frequenter enim oleum propriis cervicibus deferebat, et lucernis Ecclesiae meae fomitem ministrabat. Cumque super hoc eidem patricio et caeteri sancti testimonium perhiberent, eumque idipsum et suis ecclesiis egisse simul assererent; illico regina mundi praecepit, ut patricius ille duceretur ad medium; et ecce multitudo daemonum praefatum Joannem trahunt, poenalibus [Col. 0588B] undique loris astrictum, et ambientium catenarum squaloribus vehementer attritum. Tunc eum domina nostra jussit absolvi, et sanctorum coetibus aggregari; vincula vero, quibus ille fuerat absolutus, alteri homini, qui in hac adhuc vita manebat, praecepit innectenda reponi. Tunc conventus ille sanctorum solutus est, et unusquisque in diversa contendens, ab aspectu cernentis evanuit. Beatus vero Petrus apostolus ad ecclesiam suam venit, cui protinus omnium successorum suorum, pontificum videlicet Romanorum, chorus infulatus ac festivus occurrit: ipse quoque beatus Petrus cum eatenus videretur indutus Hebraicis vestibus, sicut in picturis ubique conspicitur, tunc et phrygium suscepit in capite; et sicut caeteri, sacerdotalibus infulis est [Col. 0588C] ornatus in corpore. Tunc responsorium illud, quod dicitur: Tu es pastor ovium; melodiis atque mellifluis coeperunt intonare clamoribus; sicque illum usque ad sacerdotalis chori 604 consistorium deduxerunt. Quo perveniens, ipse apostolorum princeps nocturnum est exorsus officium, dicens: Domine, labia mea aperies: deinde tres psalmos, totidemque lectiones ac responsoria, quae in apostolorum natalitiis recensentur, canonico more persolvit. Omnibus itaque per ordinem rite decursis, matutinis quoque laudibus consequenter expletis, ejusdem ecclesiae tintinnabulum sonuit, et continuo presbyter, qui haec videbat, evigilans, somnium terminavit.
Praeterea idem, qui supra, mihi narravit episcopus, [Col. 0588D] quia monachus quidam quotidie dum ante sanctum altare beatae Mariae semper virginis pertransiret, illam ex more percurrebat antiphonam, quae sic incipit: Gaude, Dei Genitrix virgo immaculata; gaude, quae gaudium ab angelo suscepisti; gaude, quae genuisti aeterni luminis claritatem; gaude, mater; gaude, sancta Dei Genitrix virgo. Tu sola mater innupta. Te laudat omnis factura. Genitrix lucis, intercede pro nobis. Quam videlicet antiphonam dum quadam die pertransiens diceret, audivit vocem ex eodem altario procedentem: Gaudium mihi annuntiasti, gaudium tibi eveniet.
Sed et idem mihi narravit episcopus, quia frater [Col. 0589A] quidam non quotidiano, non certe solemni sanctorum, sed solo utebatur, et delectabatur officio defunctorum. Cumque conditionis humanae debitum solvens tribunali superni Judicis astitisset; coepit turba daemonum vehementer hoc illi crimen impingere, quod ecclesiasticae institutionis regulam negligens, per assuetae synaxis officia vota Deo reddere contempsisset. Tunc beata regina mundi semper virgo Maria, et omnes sanctorum chori cum ea valenter occurrunt, seseque ad illius auxilium concorditer interponunt. Hic, inquiunt, noster capellanus ac minister exstitit: quodque defunctorum semper exsequiis libenter interfuit, nobis omnibus procul dubio ministravit. Absit igitur, ut in impiorum [Col. 0590A] manus iste deveniat, qui piis erga nos, dum adviveret, studiis insudabat. Sic itaque beatae Virginis precibus, omniumque supplicatione sanctorum, in eorum meruit transire consortium. Ignorabat tamen hujus rei relator episcopus, utrum ille frater ad nos reversus, an aliis in hac vita degentibus ista retulerit.
Haec tibi, venerabilis frater, familiariter scribo, quia velut suavibus epulis, sic in tua, quaecunque sit, allocutione delector: et mens mea continuo laetatur, et gliscit, cum aliquid, quod tibi congrue scribatur, occurrit.
Sit nomen Domini benedictum.
De picturis principum apostolorum
Causam affert cur Paulus apostolus ad dexteram, Petrus vero ad sinistram in picturis exprimantur, idcirco scilicet, quia Paulus esset ex tribu Benjamin, qui Latine, filius dexterae interpretatur; probatque hujusmodi nomen aptissime illi convenire. Multas quoque ejusdem Pauli praerogativas adducit. Tum demum exponit cur Hierosolymitana Ecclesia, cum in ea Christus passus fuerit, non sit caput omnium Ecclesiarum.
[Col. 0589B] Domno DESIDERIO sanctae conversionis [conversationis] abbati, religiosoque conventui, PETRUS peccator monachus in Domino servitutem.
Ut domnum Martinum ad vos iter arripere didici, notario protinus, ut exciperet, imperavi. Sed quoniam per totum quadragesimalem circulum tecum, venerabilis pater, familiariter degens, quaeque conferenda videbantur, viva voce contulimus, et quae communicanda erant, sive tractanda, saepius intimavimus; jam quid novi ad te scribi valeat, non invenio, dum quidquid necessarium esse poterat, frequentius iteratum alterutra confabulatione perpendo. Quid igitur faciam? Nunquid qui loqui coeperam, deficiente materia, stolide conticescam?
Sed dum armatam penna, atque ad scribendum ex more libratam manum scriptoris aspicio, materia mihi dulcis offertur, de qua ad disputandum mea mens alacriter provocetur. Per istam siquidem notarii dextram repente mihi illud occurrit, quod ipse a me, quaestione proposita, saepenumero requisisti: Cur videlicet in imaginibus picturarum per universas adjacentes Romae provincias, Petrus qui primus est, ad sinistram; coapostolatus autem ejus Paulus constituitur ad dextram; cum juxta vulgarem sensum hoc rerum ordo deposcat, ut Petrus, qui senatus apostolici princeps est, dextrum Domini latus; [Col. 0589D] Paulus vero, qui junior est, sinistrum jure possideat? Sed durum est valde, ut opinemur, quia [Col. 0590B] tam egregium, tamque famosum apostolicae dispositionis ordinem inconsulte, atque inconsiderate devota Deo ac religiosa vetustas admiserit. Neque enim credendum est, ut Constantinus imperator, imo papa Silvester; atque post eos principes et sacerdotes in ecclesiasticae disciplinae littera pervigiles atque solertes, hunc ordinem tantorum principum negligendum ducerent, si correctione dignum aliquatenus aestimarent. Ne ergo sanctae hujus historiae ordo inordinatus appareat, quod nobis videtur, sanctitati vestrae breviter innotescat.
Paulum plane de tribu Benjamin exstitisse quis ambigit? Benjamin autem Hebraice, Latine filius dexterae nuncupatur. Quid ergo mirum est, si ad dexteram constituitur, qui vocabulum dexterae ex [Col. 0590C] paterno jure sortitur? Enim vero, ut vetus illa beato Paulo liquido congruere videatur historia, non sine causa Scriptura dicit: «Quia egrediente anima Rachel prae dolore, et imminente jam morte, vocavit nomen filii sui, Benoni, id est filius doloris mei (Gen. XXXV) .» Pater vero appellavit eum Benjamin, id est, filius dexterae. Per Rachel namque, quae ovis, vel visum principium dicitur, Ecclesia non immerito designatur. Quae nimirum et ad instar ovis innocenter vivit, et per studium contemplationis ad videndam Redemptoris suis speciem medullitus inardescit. Qui de se requirentibus Judaeis ait: «Ego principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) .» Benjamin igitur nascente, Rachel mater emoritur; dum appropinquante ad lucem novae regenerationis Saulo, persecutionibus [Col. 0590D] Ecclesia per eum crudeliter impugnatur, Sicut Lucas in Actibus apostolorum: «Saulus, inquit, [Col. 0591A] devastabat Ecclesiam, per domos intrans, et trahens viros, et mulieres tradebat 607 in custodiam (Act. VIII) .» Congrue itaque Rachel Benoni, id est, filium doloris mei vocat: quem Jacob Benjamin, id est, filium dexterae nuncupat; quia Paulus, qui matris Ecclesiae dolor exstitit, qui eam quodammodo, dum nasceretur, impugnando peremit, a Deo Patre filius dexterae est vocatus, cum per eum divina potentia adversus gentes quasi per fortem suam dexteram dimicavit, verborum jacula valenter intorsit, salubres cordium plagas intulit, et per eum devictis atque prostratis hostibus, cum gloria triumphavit. Hinc est quod idem Paulus ad Galatas ait: «Cum autem complacuit ei, qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret [Col. 0591B] filium suum in me, et evangelizarem eum in gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini (Gal. II) .» Non ergo immerito filius dexterae Paulus vocatur, per quem omnis gentium multitudo, quae ad dexteram Dei ponenda est, ad fidei sacramenta colligitur Accinctus siquidem verbo Dei, quod est gladius Spiritus (Ephes. VI) , hodieque usque ad finem saeculi adversus omnium vitiorum, iniquorumque spirituum rabiem dimicat, et tanquam fulminea Christi manus, vibratis coelestis eloquii gladiis, rigidas resistentium Deo cervices obtruncat. Recte igitur Paulus dextri juxta Redemptorem lateris obtinet dignitatem, qui divinae dexterae non ambigitur exercere virtutem. An non quodammodo dextera Dei adversus diabolum dimicantem se fatetur esse, cum dicit: «Ego autem [Col. 0591C] sic curro, non quasi in incertum: sic pugno, non quasi aerem verberans?» (I Cor. IX.)
Paulus ad coelum tertium raptus ascendit (II Cor. XII) , ubi etiam arcana verba, quae hominibus loqui non licet, audivit. Quis autem nesciat, quia vita terrena dicit sinistram, coelestis autem significat dexteram, sicut sponsa dicit in Canticis: «Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me?» (Cant. II.) Laeva namque esse sub capite dicitur, quia praesens vita apud electum quemlibet sub mente, quae procul dubio cogitationum caput est, despecta calcatur. Dextera vero Dei sponsa amplexari perhibetur, quia dum fidelis et sancta anima [Col. 0591D] aestuanti sui Creatoris igne succenditur, velut divinis quibusdam amplexibus undique confovetur. Qui ergo carnis adhuc fragilitate circumdatus, ad coelestem vitam ascendisse cognoscitur, recte filius dexterae nuncupatur. Hunc dexterae Filium Deus omnipotens tanquam propriam dexteram per totam mundi latitudinem semper extendit, et per eam adoptionis populos ad fidei unitatem colligit. Hanc dexteram summus agricola per Ecclesiae suae aream versat, et per eam spirituales segetes ventilat, ut purgata mystici frumenti grana horreis coelestibus introducat. Hanc dexteram suam Deus huc illucque procul extendit, dum ad colligendas in fidei sacramento gentes Paulus toto terrarum orbe discurrit. Ipse quippe quam valida [Col. 0592A] charitate flagrat, tam nimia ex locis ad loca se vagatione permutat. 608 Transire ad alia ex aliis appetit, quia ipsius eum, quem implet, stimulus charitatis impellit. Longe namque a Romanis positus scribit: «Memoriam vestri facio semper in orationibus meis, obsecrans, si quo modo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Desidero enim videre vos (Rom. I) .» Retentus Ephesi, Corinthiis scribit: «Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos (II Cor. XXII) .» Rursum Ephesi commorans, Galatis loquitur, dicens: «Vellem me esse apud vos modo, et mutare vocem meam (Gal. IV) .» Romae quoque custodia carceris clausus, quia ire per semetipsum ad Philippenses non permittitur, transmittere se discipulum pollicetur, dicens: [Col. 0592B] «Spero in Dominum Jesum, Timotheum cito me mittere ad vos; ut ego bono animo sim, cognitis quae circa vos sunt (Philip. II) .» Constrictus etiam vinculis atque Ephesi retentus, Colossensibus scribit: «Nam et si corpore absens sum, sed spiritu vobiscum sum (Coloss. II) .» Ecce cor apostolicum quanto fraterni amoris igne decoquitur, quanto ad desudandum pro salute gentium desiderio coarctatur! Hic corpore tenetur; illuc spiritu ducitur: et paterni amoris affectum praesentibus impendit, absentibus porrigit. Coram positis exhibet opera, audientibus exprimit vota. Efficaciter praesens eis, cum quibus non erat: nec tamen illis absens, cum quibus erat. Cujus amorem melius cognoscimus, si ejus adhuc ad Corinthios verba pensamus. Ait enim: «Veniam ad [Col. 0592C] vos cum Macedoniam pertransiero; nam Macedoniam pertransibo, apud vos autem forsitan manebo, vel etiam hiemabo (I Cor. XVI) .» Quid est, quod tam anxie per tot loca partitur, nisi quod circa omnes una charitate constringitur? Charitas enim, quae divisa unire consuevit, unum cor Pauli dividi per multa compellit. Quod tamen tanto ardentius in Deo colligit, quanto latius per sancta desideria spargit. Praedicando igitur Paulus vult simul omnia dicere, amando vult simul omnes videre; quia et in carne permanendo vult omnibus vivere, et de carne transeundo per sacrificium fidei vult omnibus prodesse. Nec mirum si praedicator egregius in fraterna charitate ferventius aestuat, si prae cunctis mortalibus in eo copia verae dilectionis abundat; cum fons vitae [Col. 0592D] qui eum vas electionis appellat (Act. IX) , in eum se decreverit abundanter influere, eumque dignatus sit sacramentorum suorum fluentis incomparabiliter irrigare. Hinc est quod ait: «An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus?» (II Cor. XIII.)
Hoc plane Salvator mundi B. Paulo per singularis gratiae privilegium contulit, qui nulli mortalium post Incarnationis suae mysterium praerogavit. Nam postquam beata illa atque divina Redemptoris humanitas ad paternae majestatis est evecta [Col. 0593A] consessum, ut non jam hominibus corporaliter interesset, sed coeli potius virtutibus praesideret, non per magistrum, sed specialiter per se ipsum sic illum efficaciter 609 docuit, omniumque sibi gestorum suorum mysteria delegavit; ut non modo praecessorum suorum magisterio nullatenus indigeret, sed eos insuper omnis coelestis sapientiae profunditate praecelleret. Unde et ipse primus apostolorum Petrus ejus admiratur sapientiam, dicens: «Charissimus frater noster Paulus, secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis; sicut et in omnibus epistolis, loquens in eis de his, in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant (II Petr. III) .» Quod autem in discendis evangelicae doctrinae mysteriis non magistrum quemlibet hominem, sed Deum [Col. 0593B] specialiter habuerit praeceptorem, testatur ipse, qui in principio Epistolae suae ad Galatas loquitur, dicens: «Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem; sed per Jesum Christum et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis (Gal. I) .» Fons enim aeternae vitae velut immensus torrens totum se simul in vas suae electionis immersit, qui in caeteros apostolos per longa temporum intervalla, sapientiae suae fluenta profudit. Et paulo post: «Notum enim vobis facio, fratres, Evangelium quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem; neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Domini nostri Jesu Christi (Ibid.) .» Quod ergo Petrum Dominus per multa argumenta adhuc mortalis edocuit, hoc [Col. 0593C] totum repente beato Paulo constitutus jam in gloria paternae majestatis exhibuit. Ac si doctor quispiam dum privatus est, discipulos doceat, postquam vero ad obtinenda regalis imperii sceptra conscendit, remotis clientium clastibus, unum inter multos egregium, quem nobilius instruat, elegit.
Ut ergo ad id unde coepit sermo recurrat, cum B. Petrus ad dexteram ponitur, primatus ejus, quem inter caeteros est sortitus apostolos, honoratur. Cum vero Paulus ejusdem dextri lateris occupat locum, in Benjamin, cujus est filius, mystice figurae redolet sacramentum. Quanquam et hoc non a mysterio vacet, quod B. Petrus Dominici lateris sinistram tenet. Per illum siquidem activa vita signatur. Et sicut contemplativa vita per dexteram, sic actualis exprimitur [Col. 0593D] per sinistram. Quod autem per B. Petrum praesens vita, hoc est activa, figuretur, in hoc praecipue demonstratur, quod sicut evangelica frequentissime testatur historia, et Petrus Dominum plus omnibus condiscipulis diligat (Joan. XX) ; et Dominus non Petro, sed Joanni potius praerogativam specialis omnino dilectionis impendat (Joan. XIII) . Per Joannem quippe contemplativa, per Petrum vero, sicut dictum est, activa vita signatur. Quia sancti omnes in hac vita ad similitudinem Petri, Deus plus amant, et quasi minus amantur; dum duras propter eum laborum molestias perferunt; mortali tamen adhuc carne circumdati, ad amplexus ejus dulcedinem non pertingunt. Illi vero qui jam cum Deo sunt, in hoc [Col. 0594A] eum quodammodo minus amant, et magis amantur; dum et pro eo nullos laborum turbines sentiunt, et tamen intimae familiaritatis ejus oblectationibus perfruuntur. Non ergo mirum, si B. Petrus aliquando partem videatur tenere sinistram, qui 610 et activae vitae continet ex scripturarum auctoritate figuram.
Unum vero in B. Paulo videtur, egregium, quia cum omnes apostoli distributi terrarum regionibus, proprias obtineant cathedras; iste, dum nullam specialiter teneat, videtur aliquatenus communiter omnibus praesidere. ( Vide scholia ad calcem opusculi. ) Plane quia ipse toto terrarum orbe universalem [Col. 0594B] fundavit Ecclesiam, dignum est, ut sicut in omnibus fidei semen sparsit, sic etiam in omnibus jus teneat praesidentis. Dicit enim ad Corinthios: «Gratia Dei sum id quod sum; et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi; non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV) .» Ad Romanos autem: «Habeo, inquit, gloriam in Christo Jesu ad Deum, in obedientia gentium: verbo et factis, in virtute signorum, et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti; ita ut ab Hierusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim Evangelio Christi. Sic autem hoc praedicavi Evangelium, non ubi nominatus est Christus, ne super alienum fundamentum aedificarem; sed sicut scriptum est: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui [Col. 0594C] non audierunt, intelligent (Rom. XV; Isa. LII) . Haec est igitur causa cur Paulus nullam specialiter cathedram teneat, quia si audemus summis minora conferre, ad instar Christi, salvo caeterorum apostolorum jure, videtur omnibus Ecclesiis praesidere.
Porro autem quantum ad vulgarem pertinet sensum, quoniam Hierosolymis passus est Dominus, universis Ecclesiis non Romana, sed Hierosolymitana potius praeesse deberet Ecclesia; verumtamen cum ex auctoritate canonum, Romana Ecclesia primum teneat locum, Alexandrina secundum, Antiochena tertium, Constantinopolitana quartum, Hierosolymitana jam quintum: constat Dominum Salvatorem non uni cuilibet cathedrae speciali jure praeesse, sed cunctis unum pastorem universaliter praesidere. [Col. 0594D] Liquet ergo Ecclesiarum ordinem esse dispositum juxta privilegium Petri, non secundum incomparabilem excellentiam Redemptoris. Quia quod omnes apostoli juxta mensuram suam obtinent per gratiam collati muneris, hoc totum possidet Christus per naturalis imperium majestatis. Quamdam ergo, si dici liceat, cum Christo similitudinem Paulus tenet, dum non uni duntaxat Ecclesiae, sed omnibus praesidet. Non igitur sine causa B. Paulus dextrum in picturis obtinet latus, dum id non modo deposcat propensior fructuum cumulus, sed et figuralis intelligentiae sacramentum. Gliscit adhuc animus super hoc themate plura conscribere, sed litterarum bajulus, qui ad vos properare festinat, dum potius vellet [Col. 0595A] volare, quam currere, non me permittit saltem minimas ad scribendum moras habere. Clementia vobis, dilectissimi, divina praecipiat, ut pro me orare sancta vestra fraternitas non desistat.
Plane quia ipse (Paulus) toto terrarum orbe universalem fundavit Ecclesiam, dignum est, ut sicut in omnibus fidei semen sparsit, sic etiam in omnibus jus teneat praesidentis. In hac Epistola beatus Petrus Damianus plus nimio videtur tribuere Paulo: tametsi enim vera sunt, quae refert de ipsius Apostoli rebus gestis, sunt tamen caute intelligenda; quoniam totius orbis pastor, et princeps Petrus duntaxat est, non Paulus. Quamobrem verum quidem est elogium, [Col. 0595B] quod ipsi Ecclesia tribuit, dum ait: praedicator in universo mundo; «verum est quod idem affirmat: (Instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum (II Cor. XI) .» Sed tamen illum tantum bonorem, quem prima specie cardinalis Damianus sancto Paulo defert, sancto Petro magis congruere 612 [Col. 0596A] certissimum est, de quo Magnus Leo ( epist. ad Anast. Thess. ): «Inter beatissimos apostolos, inquit, in similitudine honoris, fuit quaedam discretio potestatis; et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est, ut caeteris praeemineret: de qua forma, episcoporum quoque est orta distinctio.» Sanctus Joannes Chrysostomus (hom. 87 in Joan.) : Quid tandem aliis omissis. de his duntaxat Petrum affatur? os erat apostolorum, et princeps, et vertex ipsius coetus; propterea et Paulus eum praeter alios visurus ascendit. Itaque Damianum juxta magni Gregorii mentem intelligemus (GREG. in lib. I Reg., cap. 4) , ut quod attinet ad apostolicum munus Evangelii praedicandi, atque peccata solvendi, aeque omnes apostolos, nedum Paulum, in universum mundum [Col. 0596B] missos esse existimemus, cum quadam tamen subordinatione Petri, qui gregi universali praefectus est, ut multis docet sanctus Cyprianus de unit. Eccles., et epist. 55 ad Cornelium papam.
Sit nomen Domini benedictum.
De divina omnipotentia in reparatione corruptae et factis infectis reddendis
De Dei omnipotentia, aeternitate, infinitate, providentia, caeterisque hujusmodi altissimis obscurissimisque quaestionibus, luculenter et copiose disserit contra eos qui divinae potentiae quasi terminum constituere audebant, asserentes Deum facta infecta reddere non posse. Quod falsum esse verissimis rationibus probat. Demum benevolentiam et amorem suum erga Casinense monasterium Desiderio abbati pluribus patefacit, et velut in pictura ante oculos ponit.
[Col. 0595C] Domno DESIDERIO Casinensis monasterii reverentissimo rectori, et universo sancto conventui, PETRUS peccator monachus pacis osculum in Spiritu sancto.
Qui solus de marini fluctus procellis eripitur, dum sagenam adhuc inter rupes et scopulos, inter minaces atque intumescentes undarum cumulos periclitari considerat, inhumanus est, si laborantes in discrimine socios non deplorat. Ego itaque episcopatu dimisso, me quidem velut arenis expositum gaudeo; sed te ventis atque turbinibus atteri, ac inter hiantes pelagi fluctuare voragines, non sine fraterna compassione suspiro. Errat, pater, errat, [Col. 0595D] qui confidit se simul et monachum esse, et curiae deservire. Quam male mercatur, qui monachorum praesumit claustra deserere, ut mundi valeat militiam bajulare. Undis erutus sanus est piscis, non ut sibi vivat, sed ut alios pascat. Vocamur, attrahimur; sed ut vivamus aliis, moriamur nobis; amat venator cervum, sed ut sibi faciat cibum; persequitur capras, lepusculos insectatur; sed, ut ipse bene sit, illa nihil sint. Amant et homines nos, sed non nobis; sibimet diligunt, in suas nos vertere delicias concupiscunt. Quos nimirum dum in exteriora prosequimur, [Col. 0596C] quid aliud quam monacho nostro, qui latebat intrinsecus, repudium damus? Mox enim ad summa tendentis vitae status evertitur, rigor enervatur disciplinae, atque silentii censura dissolvitur, et ad effluendum quidquid libido suggesserit, ora laxantur. Unde processit, et quod nunc occurrit memoriae: utrum Deus possit reparare virginem post ruinam. Nam dum aliquando, ut meminisse potes, uterque discumberemus ad mensam, illudque B. Hieronymi sermocinantibus deveniret in medium; audenter, ait, loquor: cum omnia possit Deus, suscitare virginem non potest post ruinam. Valet quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Ego licet pavidus, utpote, qui disputare de tanti viri testimonio facile non auderem, unanimi [Col. 0596D] tamen patri, tibi videlicet, dixi pure quod sensi. Haec, inquam, fateor, nunquam potuit mihi placere sententia. Non enim a quo dicatur, sed quid dicatur attendo. Nimis scilicet inhonestum videtur, ut illi, qui omnia potest, nisi sub altioris intelligentiae sacramento, tam leviter impossibilitas ascribatur. Tu autem e contrario respondisti: ratum esse, quod dictum est, et satis authenticum, Deum videlicet non posse suscitare virginem post ruinam. Deinde longis atque prolixis argumentationibus multa percurrens, ad hoc tandem definitionis tuae clausulam [Col. 0597A] perduxisti, ut diceres: Deum non ob aliud hoc non posse, nisi quia non vult. Ad quod ego: Si nihil, inquam, potest Deus eorum, quae non vult: nihil autem, nisi quod vult, facit; ergo nihil omnino potest eorum facere, quae non facit. Consequens est itaque, ut libere fateamur, Deum hodie idcirco non pluere, quia non potest; idcirco languidos non erigere, quia non potest; ideo non occidere injustos, ideo non ex eorum oppressionibus liberare sanctos. Haec, et alia multa idcirco Deus non facit, quia non vult, et quia non vult, non potest; sequitur 615 ergo, ut quidquid Deus non facit, facere omnino non possit. Quod profecto tam videtur absurdum, tamque ridiculum, ut non modo omnipotenti Deo nequeat assertio ista congruere, sed ne fragili quidem [Col. 0597B] homini valeat convenire. Multa siquidem sunt quae nos non facimus, et tamen facere possumus. Si quando tamen tale quid in mysticis et allegoricis contingat nos reperire scripturis, cante potius et reverenter accipiendum est, quam juxta litteras audacter et libere proferendum. Sic est illud, quod Loth properanti Segor ab angelo dicitur: «Festina igitur, inquit, et salvare ibi, quia non potero facere quidquam, donec ingrediaris illuc (Gen. XVI) .» Et: «Poenitet me fecisse hominem (Gen. VI) .» Et quia Deus praecavens in futurum, tactus sit dolore cordis intrinsecus, et multa id generis. Si quid igitur tale divinis paginis reperitur insertum, non mox passim procaci ac praesumptiva vulgari debet audacia, sed sub modesta sobrii sermonis proferendum [Col. 0597C] est disciplina; quia si hoc diffunditur in vulgus, ut Deus in aliquo, quod dici nefas est, impotens asseratur, illico plebs indocta confunditur, et Christiana fides non sine magno animarum discrimine perturbatur.
Illo plane modo dicitur Deus non posse aliquid, quo et nescire: videlicet quidquid malum est, sicut non potest agere, ita nescit agere. Non enim potest, aut sic mentiri, vel pejerare, vel injustum aliquid facere, quanquam per prophetam dicat: «Ego Dominus formans lucem, et creans tenebras: faciens pacem, et creans malum (Isai. XLV) .» Quod autem dicit in Evangelio: «De die autem illo, vel hora nemo sit, neque angeli in coelo, neque Filius, nisi Pater (Matth. XXIV; Marc. XIII) ;» hoc procul dubio [Col. 0597D] intelligendum est, quod discipulus hoc tantummodo nesciat, qui sibi nil prorsus ignorat. Cum enim Jesus, Verbum videlicet Patris, tempora cuncta condiderit, omnia siquidem per ipsum facta sunt (Joan. I) ; qua consequentia, qui totum novit, diem judicii, partem videlicet temporis, ignoravit? Sed super eodem Salvatore scribit Apostolus: «In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) .» Cur autem absconditi, nisi quia non palam omnibus manifesti? Nam de eodem judicii die post Resurrectionem rursus a discipulis inquisitus, ait: «Non est vestrum nosse tempora, vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) .» Ac si dicat: Non vobis hoc expedit nosse, quatenus [Col. 0598A] dubietatis ista suspensio in operibus pietatis vos magis, ac magis semper exerceat, et ab omni, si qua possit obrepere, vanitate compescat. Scit ergo sibi, quod nescit apostolis. Quod in hoc procul dubio probat, cum Patrem, cum quo videlicet unum est, hoc nosse denuntiat: «Ego enim, ait, et Pater unum sumus (Joan. X) .» Sic enim juxta verbi sonum, asserit se quasi nescire, quod Pater; sicut aliquando significatur quodammodo non habere, quod Pater. Unde est et quod dicit Apostolus: «Cum tradiderit regnum Deo, et Patri (I Cor. XV) ;» tanquam regnum donec ipse tenuerat, Pater non habebat; et cum Patri tradiderit, ipse non teneat. Cum tradere regnum Deo Patri, nihil aliud sit juxta sobrium intellectum, nisi perducere credentes ad [Col. 0598B] contemplandam speciem Dei Patris. Tunc 616 quippe Deo Patri regnum a Filio traditur, cum per mediatorem Dei et hominum in contemplationem divinitatis aeternae fidelium multitudo transfertur id est, ut jam necessaria non sit dispensatio similitudinum per angelos, et principatus, et potestates, et virtutes: ex quarum persona non inconvenienter intelligitur dici in Canticis canticorum ad sponsam: «Similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti quoad usque rex in accubitu suo est (Cant. I) ;» id est, quoad usque Christus in secreto suo est. Quoniam vita nostra abscondita est cum Christo in Deo: «Cum Christus, inquit, apparuerit vita nostra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. I) .» Quod antequam fiat, videmus [Col. 0598C] nunc per speculum in aenigmate, hoc est, in similitudinibus; tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Haec enim nobis contemplatio promittitur actionum omnium finis, atque aeterna perfectio gaudiorum. «Filii enim Dei sumus, et nondum apparuit quod erimus. Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. VIII) .» Quod enim dixit famulo suo Moysi: «Ego sum, qui sum (Exod. III) .» Et: «Dices itaque filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Joan. XVII) :» hoc contemplabimur, cum videbimus eum in aeternum. Ita quippe ait: «Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te unum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (I Cor. IV) .» Hoc fiet, cum venerit Dominus, et illuminaverit abscondita tenebrarum, [Col. 0598D] cum tenebrae mortalitatis hujus corruptionisque transierint. Tunc erit mane nostrum, de quo in psalmo dicitur: «Mane astabo tibi, et videbo (Psal. V) .» De hac contemplatione intelligitur dictum, cum tradiderit regnum Deo et Patri (I Cor. XV) , id est, cum perduxerit justos, in quibus nunc ex fide viventibus regnat mediator Dei et hominum homo Christus Jesus ad contemplationem Dei Patris (I Tim. II) . Multa denique talia reperiuntur in sententiis Scripturarum, quae si juxta litterarum superficiem contenti sumus accipere, non nobis poterunt lumen veritatis infundere, sed tenebrarum potius caliginem parturire. Hoc ergo quod dicitur, Deum non posse malum aliquod vel nescire; non referendum [Col. 0599A] est ad ignorantiam, vel impossibilitatem, sed ad voluntatis perpetuae rectitudinem. Quia enim malum non vult, recte dicitur, quia neque scit, neque potest aliquod malum. Caeterum quidquid vult, indubitanter et potest, testante Scriptura: «Tu autem dominator virtutis cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos: Subest enim tibi, cum volueris, posse (Sap. XII) .»
Voluntas quippe Dei omnium rerum, sive visibilium, sive invisibilium causa est, ut existant; adeo ut condita quaeque, antequam ad formarum suarum visibiles procederent species, jam veraciter atque [Col. 0599B] essentialiter viverent in sui opificis voluntate: «Quod factum est, ait Joannes, in ipso vita erat (Joan. I) .» Et idem in Apocalypsi, viginti quatuor seniores dixisse testatur: «Dignus es, Domine Deus noster, accipere 617 gloriam, et honorem, et virtutem; quia tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant, et creata sunt (Apoc. IV) .» Prius dicitur, quia erant, et postmodum fuisse creata. Quia quae foris expressa sunt per conditionem operis, jam intus erant in providentia et consilio Conditoris. Porro autem sicut voluntas Dei causa est, ut quae nondum sunt condita, originaliter fiant; ita nihilominus efficax causa est, ut quae sunt perdita, ad status sui ordinem redeant. «Nunquid enim voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus? Sed [Col. 0599C] volo ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) .»
Ut ergo ad id, quod praelibatum est, sermo recurrat, quid praejudicat Deo suscitare posse virginem post ruinam? Nunquid idcirco non potest, quia non vult; et idcirco non vult, quia malum est; sicut dictum est, mentiri, et pejerare, et injustum quid facere, Deum nec velle, nec posse? Sed absit, ut malum sit de violata, virginem fieri; imo sicut malum est virginem violari, ita violatam redire in virginem procul dubio bonum esset, si divinae dispositionis ordo concederet, v. g. hominem post lapsum mortis subire vindictam; licet justo Dei judicio malum fuit. Mortem enim Deus non fecit (Sap. I) , cum ipse potius sit mors mortis (sicut per Oseam prophetam dicit: «Ero mors tua, o mors [Col. 0599D] [Osse XIII; I Cor. XV] ).» Jam vero saltem post redemptionis nostrae mysterium, hominem immortalem fieri certe bonum esset, si sententiam semel prolatam clementia divina dissolveret. Neque enim hoc omnipotens Deus idcirco, vel nolle, vel posse dicendus est, quia malum est, hominem videlicet fieri immortalem; sed justo suo judicio, nostraeque salutis augmento, quod ipse novit, tantum de vindicta redempti hominis voluit superesse. Hoc itaque modo malum est post stuprum virginem esse corruptam; bonum autem esset si virginitatis Deus signaculum in ea reformaret. Sed licet Deus hoc nullatenus faciat, sive ut virginem terreat, quatenus vereatur amittere quod postmodum nequeat reparare; [Col. 0600A] sive dictante aequitate justitiae, ut quod tanquam vile quid per carnis blandimenta projecit, id instaurare etiam per poenitentiae lamenta non possit: sive certe, ut dum in se ruinae suae signa superesse considerat, acrioribus afflictionis suae remediis indesinenter insistat. Sive igitur his, sive aliis supernae providentiae causis, ad integritatem pristinam violata virgo non redeat: nequaquam tamen omnipotens Deus dicendus est hoc non posse, sed potius nolle, ut servetur arbitrium aequissimae voluntati, non autem ascribatur, quod absit, impotentia majestati. Quod enim malum est, non potest facere Deus, quia nec potest etiam velle; quod tamen nequaquam referendum est ad impossibilitatem, sed ad naturalem potius clementiae singularis bonitatem. [Col. 0600B] Quod vero bonum est, velle potest, et facere, tametsi quodam cautelae suae, vel provisionis intuitu, quaedam bona, aut raro faciat, aut nunquam faciat. Alioquin poterat dici ante Salvatoris adventum, quia Deus creare non posset ex utero Virginis Filium. Nimirum, quod nunquam fecerat, sed ne quidem nisi semel facturus erat. Tamenetsi nunquam faceret, et velle, et facere poterat, 618 quia bonum erat. Virginem itaque suscitare post ruinam, quomodo non possit Deus, cum procul dubio et ille omnipotens sit, et hoc bonum sit?
Virginem sane suscitari post lapsum duobus intelligitur [Col. 0600C] modis: aut scilicet juxta meritorum plenitudinem, aut juxta carnis integritatem. Videamus itaque an utrumque valeat Deus. Juxta meritum namque plebem fidelium virginem appellat Apostolus, cum Corinthiis dicit: «Despondi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) .» Neque enim in illo Dei populo solummodo virgines erant, sed multae conjugiis obligatae, vel post virginitatis dispendium continentes. Et Dominus per prophetam: «Si vir, inquit, dimiserit uxorem suam, et illa recedens duxerit virum alterum, nunquid revertetur ad eam ultra? Nunquid non contaminata et polluta vocabitur mulier? Tu autem fornicata es cum amatoribus multis; tamen revertere ad me, dicit Dominus (Jer. III) .» Reversio plane [Col. 0600D] ista ad Dominum, quantum ad qualitatem meritorum pertinet, hoc est, de corrupta integram fieri, de prostituta virginem reparari. Cur rursus idem sponsus loquitur: «Et omnium peccatorum tuorum jam memor non ero (Jer. XXXI) .» In carnalis siquidem sponsione complexus viri, corruptio carnis, foedus amoris, dispendium castitatis, virginem se plerumque thalamis nuptialibus tradit, quae polluta recedit. E contra, cui coelestis sponsus adhaeserit, protinus abluit maculas turpitudinis, et ad florem revocat redolentissimae castitatis. De prostibulo virginem, de corruptione reddit integritatem.
Unde est, quod plerosque novimus utriusque [Col. 0601A] sexus homines post abominabiles voluptatis illecebras, ad tantam religiosae vitae pervenisse munditiam, ut non modo castos atque pudicos quoslibet in sanctitate praecederent; sed et non contemnenda multarum virginum merita superarent. Quibus non jam sola prioris meriti mensura rependitur, sed procul dubio cum remissione reatus etiam cumulus superadditae mercedis augetur. Ecce probatum, ut opinor, est, juxta meritum posse Deum suscitare virginem post ruinam: juxta carnem vero quis etiam vesanae mentis addubitet eum videlicet, qui erigit elisos, solvit compeditos (Psal. CXLV) , qui postremo curat omnem languorem et omnem infirmitatem (Matth. IV) , clausulam non posse reparare virgineam? Enimvero qui corpus ipsum de tenuissimo [Col. 0601B] seminis liquore compegit, in humanae formae speciem per varia membrorum lineamenta distinxit, ad summam necdum existentem condidit creaturam, existentem jam non poterit recuperare vitiatam? Fateor plane, fateor, nullumque timens cavillatoriae contentionis obloquium constanter affirmo; quia valet omnipotens Deus multinubam quamlibet virginem reddere, incorruptionisque signaculum in ipsa ejus carne, sicut ex materno egressa est utero, reparare. 619 Haec autem dixi, non ut B. Hieronymo, qui pio studio locutus est, detraham; sed ut eos, qui ex verborum illius occasione, Deum astruunt impotentem, invicta fidei ratione refellam.
Ad illud postremo, quod in hac disputandi materia plures objiciunt, sub sanctitatis tuae judicio video respondendum. Aiunt enim: Si Deus, ut asseris, in omnibus omnipotens est, nunquid potest hoc agere, ut quae facta sunt, facta non fuerint? Potest certe facta quaeque destruere, ut jam non sint; sed videri non potest, quo pacto possit efficere, ut quae facta sunt, facta non fuerint. Potest quippe fieri, ut amodo, et deinceps Roma non sit; sed ut antiquitus non fuerit condita, quomodo possit fieri, nulla capit opinio. Inspirante Deo responsurus sum ad haec: in primis exactorem meum verbis Salomonis admonendum video, quibus ait: «Majora te ne [Col. 0601D] quaesieris, et altiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III) .» Deinde dicendum, quia quod Deus facit, aliquid est: quod Deus non facit, nihil est: «Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» De quo nimirum alibi scriptum est: «Qui fecit quae futura sunt (Eccle. III) .» Juxta quod et illud: «Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII) :» Et Apostolus: «Qui fecit, inquit, ea quae non sunt (Rom. IV) .» Omnia plane haec testimonia Scripturarum testantur Deum fecisse quod non erat; non destruxisse quod erat; condidisse futura, non abolevisse praeterita. Quanquam et saepe legatur Deus aliquid evertisse, ut melius aliquid procuraret; sicut mundum per aquae diluvium [Col. 0602A] (Gen. VII) , Pentapolim per ignis incendium (Gen. XIX) , quibus nimirum sic abstulit esse, et futurum esse, ut nequaquam abstulerit et fuisse. Quanquam si ad pravorum hominum merita, qui tunc deleti sunt, solerter inspicias, quoniam vanitates et inania sectati sunt, ut non ad esse, sed ad nihilum tenderent, eos merito non fuisse decernas. Hinc est, quod eos in afflictione spiritus conqueri, Scriptura testatur: «Exiguum, inquiunt, et cum taedio est tempus vitae nostrae, et non est refrigerium in fine hominis, et non est qui agnitus sit reversus ab inferis; quia ex nihilo nati sumus, et post haec erimus quasi non fuerimus. Erimus, inquiunt, tanquam si non fuerimus; quia et nunc quando videbantur esse, ad nihilum potius pertinebant, quam [Col. 0602B] ad verum esse (Sap. II) . Ego, ait, sum qui sum; et haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III) .» Qui enim ab illo, qui vere est, recedit, necesse est ut non sit; quia ad nihilum tendit. Hinc est, quod iterum gementes dicunt: «Exstinctus cinis erit corpus nostrum, et spiritus diffundetur tanquam mollis aer; transiet vita nostra tanquam vestigia nubis, et sicut nebula dissolvetur quae fugata est a radio solis; nomen nostrum oblivionem accipiet, et pertenuis umbrae transitus est tempus nostrum (Sap. I) .» Unde et propheta: «Omnes, inquit, gentes quasi non sint, sic sunt coram eo: et quasi nihilum et inane reputatae sunt ei (Isa. XL) .»
620 Et Salomon ait: «Tanquam momentum [Col. 0602C] staterae, sic ante te est orbis terrarum, et tanquam gutta roris antelucani (Sap. XI) .» Et innumera talia reperiuntur in Scripturis, quibus impii homines, aut tenuissimis, aut vilissimis comparentur rebus, aut nihil esse dicantur, etiam tunc, cum potentes esse videntur. Unde et David: «Vidi, inquit, impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani; et transivi, et ecce non erat (Psal. XVI) .» Tunc enim et cum divitiis intumescunt, et cum se super alios arroganter extollunt, cum denique inferiores per tyrannidis violentiam opprimunt; tunc, inquam, eo verius nihil sunt, quo ab eo, qui vere et summe est, procul sunt.
Sed quid sibi volunt vani quilibet homines et sacrilegi dogmatis inductores, qui dum aliis quaestionum suarum tendiculas struunt, quod in eas ipsi ante praecipites corruant, non attendunt; et dum simpliciter gradientibus scandala frivolae inquisitionis objiciunt, ipsi potius in lapidem offensionis impingunt. Nunquid, inquiunt, potest Deus hoc agere, ut postquam semel aliquid factum est, factum non fuerit? tanquam si impossibilitas ista non solis videatur provenire praeteritis, et non in praesentibus similiter inveniatur temporibus, et futuris. Nam et quidquid nunc est, quandiu est, non esse impossibile est. Item, quod futurum est, non futurum esse [Col. 0603A] impossibile est: quanquam nonnulla sunt, quae videlicet aequaliter possunt evenire, et non evenire: sicut est, me hodie equitare, et non equitare; amicum videre, vel non videre; pluere, vel aerem serenum esse. Quae scilicet, et his similia hujus saeculi sapientes consueverunt ad utrumlibet appellare; quia solent aeque et contingere, et non contingere. Sed haec ad utrumlibet magis dicuntur juxta variabilem naturam rerum, quam juxta consequentiam dictionum. Secundum naturalem namque variae vicissitudinis ordinem potest fieri, ut hodie pluat; potest et fieri, ut non pluat. Sed quantum ad consequentiam disserendi, si futurum est ut pluat, necesse est omnino ut pluat; ac per hoc prorsus impossibile est ut non pluat. Quod ergo dicitur [Col. 0603B] de praeteritis hoc consequitur nihilominus de rebus praesentibus et futuris: nimirum, ut sicut omne quod fuit, fuisse necesse est, ita, et omne quod est, quandiu est, necesse sit esse: et omne quod futurum est, necesse sit futurum esse. Atque ideo quantum ad ordinem disserendi, quidquid fuit, impossibile sit non fuisse; et quidquid est, impossibile sit non esse; et quidquid futurum est, impossibile sit futurum non esse. Videat ergo imperite sapientium, et vana quaerentium caeca temeritas; quia si haec quae ad artem pertinent disserendi, ad Deum praviter referant; jam non tantum in praeteritis, sed in praesentibus ac futuris, eum impotentem penitus, et invalidum reddant. Qui nimirum, quia necdum didicerunt elementa verborum, [Col. 0603C] 621 per obscuras argumentorum suorum caligines amittunt clarae fidei fundamentum; et ignorantes adhuc, quod a pueris tractatur in scholis, querelae suae calumnias divinis ingerunt sacramentis. Et quia inter rudimenta discentium vel artis humanae nullam apprehendere peritiam, curiositatis suae nubilo perturbant puritatis ecclesiasticae disciplinam. Haec plane quae ex dialecticorum, vel rhetorum prodeunt argumentis, non facile divinae virtutis sunt aptanda mysteriis; et quae ad hoc inventa sunt, ut in syllogismorum instrumenta proficiant, vel clausulas dictionum, absit, ut sacris legibus se pertinaciter inferant et divinae virtuti conclusionis suae necessitates opponant. Quae tamen artis humanae peritia, si quando tractandis sacris eloquiis adhibetur, [Col. 0603D] non debet jus magisterii sibimet arroganter arripere; sed velut ancilla dominae quodam famulatus obsequio subservire, ne si praecedit, oberret, et dum exteriorum verborum sequitur consequentias, intimae virtutis lumen et rectum veritatis tramitem perdat. Quis enim manifeste non videat, quia si argumentationibus istis, ut sese ordo verborum habet, fides adhibetur, divina virtus in temporum quibusque momentis impotens ostendatur? Nam juxta frivolae quaestionis obloquium, non praevalet Deus agere, ut vel dudum quae facta sunt, facta non fuerint; vel e diverso, quae facta non sunt, facta fuerint; vel quae nunc sunt, quandiu sunt, non sint; vel quae futura sunt, futura non sint; vel e contra, quae futura [Col. 0604A] non sunt, futura sint. De qua nimirum quaestione veteres liberalium artium discussores, non modo gentiles, sed et fidei Christianae participes prolixius tractaverunt; sed nemo illorum in hanc ausus est prosilire vesaniam, ut Deo notam impossibilitatis ascriberet, et praesertim si Christianus fuit, de illius omnipotentia dubitaret; sed ita de consequentia necessitatis vel impossibilitatis juxta miram solius artis disputavere virtutem, ut nullam in his conflictibus Dei facerent mentionem. Isti autem, qui antiquam quaestionem noviter afferunt, dum altiora gestiunt nosse, quam capiunt, potius aciem suae mentis obtundunt; quia ipsum lucis auctorem offendere non pavescunt. Haec igitur quaestio, quoniam non ad discutiendam majestatis divinae potentiam, sed [Col. 0604B] potius ad artis dialecticae probatur pertinere peritiam; et non ad virtutem, vel materiam rerum, sed ad modum et ordinem disserendi, et consequentiam verborum, non habet locum in Ecclesiae sacramentis, quae a parvis scholaribus ventilatur in scholis. Non enim ad fidei regulam, vel morum pertinet honestatem; sed ad loquendi copiam, verborumque nitorem. Quamobrem sufficiat nobis brevi compendio fidem defendere, quam tenemus; sapientibus autem hujus saeculi, quae sua sunt (I Cor. III) , cedimus. Habeant, qui volunt, litteram occidentem, dummodo per Dei misericordiam spiritus a nobis vivificans non recedat.
Constat itaque Deum omnipotentem sic omnia saecula in aeternae sapientiae suae thesauro concludere, ut nec ad se quid accedere, nec a se quidquam per temporum momenta valeat transire. In illa igitur ineffabili suae majestatis arce persistens, sic omnia in praesentiae suae constituta conspectu, uno ac simplici contemplatur intuitu, ut sibi nunquam penitus vel praeterita transeant, vel futura succedant. Cui dum semper esse atque idem esse est per aeternitatem; dum omne, quod labitur, circumscribit, intra semetipsum omnium cursus temporum, claudit. Et sicut intra se sine transitu cohibet omnia tempora, ita nihilominus intra se sine spatiis universa continet loca. Hinc est plane quod ait: «Coelum [Col. 0604D] et terram ego impleo (Jer. XIII) .» Hinc est quod Sapientia illius dicit: «Gyrum coeli. circuivi sola (Eccli. XXIV) .» De qua et Salomon ait: «Quia cum sit una, omnia potest, et permanens in se, innovat omnia (Sap. VII) .» Et idem alibi: «Si coelum et coeli coelorum te capere non possunt: quanto magis domus haec, quam aedificavi tibi!» (II Paral. VI.) De cujus etiam Spiritu scriptum est: «Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia (Sap. I) .» De quo rursus dicitur: «Quia omnium est artifex, omnem habet virtutem, omnia prospiciens (Sap. VII) .» Et Dominus per prophetam dicit: «Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isa. LXVI) .» Rursumque de eo [Col. 0605A] scriptum est: «Coelum metitur palmo, et omnem terram pugillo concludit (Act. VII; Isa. XL) .» Sedi quippe, cui praesidet, interior et superior manet. Nam per id coelum palmo metiens, et terram pugilo concludens, ostenditur quod ipse sit circumquaque cunctis rebus, quas creavit, exterior. Id namque quod interius concluditur, a concludente exterius continetur. Per sedem ergo, cui praesidet, esse interius, et supra perpenditur; per pugillum vero, quo continet, esse exterius, subterque signatur. Quia enim ipse manet intra omnia, ipse extra omnia, ipse super omnia, ipse infra omnia, et superior est per potentiam, et inferior est per sustentationem, et exterior per magnitudinem, et interior per subtilitatem. Ubi ergo si aliquid absque eo, qui cum per [Col. 0605B] molem corporis nusquam est, per incircumscriptam substantiam nusquam deest? De quo ait Apostolus: «Quia in ipso constant omnia.» Et rursus: «Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia (Coloss. I) .» Est enim, ut ita dixerim, locus illocalis, qui sic in se continet omnia loca, ut non moveatur ipse per loca: et cum omnia simul impleat, non per partes sui occupat partes loci, sed totus ubique est, nec per ampliora loca diffusior, nec per angustiora contractior, nec altior in excelsis, nec plus humiliatus in infimis, non major in magnis, non minor in minimis; sed unus, idemque simplex et aequalis ubique, nulla indigens creatura, sed eo indiget omnis creatura. Nam et antequam virtutes angelicas condidisset antequam tempus [Col. 0605C] 623 temporale aliquid exstitisset, plenas, atque perfectas immortalitatis divitias et gloriae possidebat. Ad creandum igitur, quod non erat, non solitudinis eum, vel alicujus inopiae necessitas impulit, sed sola propriae clementiae bonitas provocavit. Nec beatitudini ejus rerum conditio conferre aliquid potuit, cum ita per se, et in se sit plenus atque perfectus; ut nec existente creatura, sibi aliquid accedat, nec ea pereunte decedat. «Omnia siquidem flumina intrant in mare, et mare non redundat (Eccle. I) .»
Est plane Deo sicut coaeternum omnia posse, sic [Col. 0605D] et omnia nosse, idemque semper existere. In illo itaque summo rerum cardine naturarum omnium jura dispensans, sic omnia tempora, praeterita videlicet, praesentia et futura, intra suae provisionis arcana complectitur, ut nec novum aliquid sibi penitus accedat; nec aliquid ab eo per cursus momenta recedat; sed nec diversis obtutibus diversa considerat, ut cum intendit praeteritis, vacet a praesentibus, vel futuris; vel rursus cum praesentia, sive futura considerat, oculos a praesentibus avertat; sed uno duntaxat ac simplici praesentissimae majestatis intuitu, simul omnia comprehendit. Neque hoc confuse, atque inexplicate, sed omnia discernit, atque juxta proprietatem suam quaeque distinguit. Plane qui in [Col. 0606A] theatro residet, non simul omnia videt; quia cum intendit aciem ante se, non videt post se; qui autem non in theatro, sed super theatrum excelsior supereminet, totius undique interiorem theatri ambitum uno comprehendit aspectu; ita omnipotens Deus, quia omnibus, quae volvuntur, incomparabiliter supereminet, omnia simul suis subjecta conspectibus praesentialiter videt. Et, ut quod loquimur, non modo vivax ingenium capiat, sed et deses quilibet facile comprehendat, major nobis varietas est in hoc tam brevissimo temporis puncto, quo dicimus coelum, quam Deo sit simul inspicere infinita omnium spatia saeculorum. Nam cum hujus particulae prima dicitur syllaba, remanet adhuc secunda; et cum secunda sonat, jam prima pertransiit. Deus [Col. 0606B] autem uno atque ineffabili suae contemplationis ictu simul omnia conspicit, et conspiciendo distinguit. Omnia circumdando penetrat, et penetrando circumdat. Hinc est, quod Petrus ait apostolus: «Unum hoc non lateat vos, charissimi, quia unus dies apud Deum, sicut mille anni, et mille anni, sicut dies unus (II Petr. I) .» Et quia millenarius numerus perfectus est, mille annos posuit pro longitudine, et prolixitate omnium saeculorum. Unde et Psalmista: «Mille, inquit, anni ante oculos tuos, tanquam dies hesterna, quae praeteriit (Psal. LXXXIX) ;» quia quidquid a nobis futurum exspectatur, jam Deo per omnia notum, quasi praeteritum esse decernitur. Est enim, sicut ipse de se dicit: «Alpha et Omega, initium et finis (Apoc. I) .» [Col. 0606C] Et per prophetam: «Ante me non est formatus Deus, 624 et post me non erit (Isa. XLIII) .» Enim vero, quia in supremo rerum vertice ineffabiliter supereminens, quasi quodam profunditatis et aeterni consilii sui circulo non modo cuncta temporum spatia, sed et loca, et universas amplectitur creaturas, et haec omnia uno contemplationis ictu, ac simplici semper aspectat intuitu; non immerito solus potens, solus aeternus, solus dicitur immortalis. Unde et Apostolus: «Regi, inquit, saeculorum immortali et invisibili, soli Deo honor et gloria (I Tim. I) .» Et idem: «Beatus, et solus potens Rex regum, et Dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum vidit, nec videre potest (II Tim. VI) ;» nam et angelica virtus, licet potens sit, non tamen a se, sed ab illo est: licet immortalis sit, suumque beatum vivere nullo prorsus fine concludat; tamen quia et loca mutat, et tempora, non coaeterna suo dicenda est Creatori, quia naturaliter atque essentialiter est ipsa potentia, ipsa immortalitas, ipsa aeternitas. Unde et Moyses: «Dominus, inquit, regnabit in aeternum, et ultra (Exod. XV) .» Nam et angelica beatitudo juxta conditionis suae modum non immerito videtur aeterna, quae nulli prorsus termino probatur obnoxia. Et merito dicitur, quia in aeternum vivit, quia beate vivere nunquam desinit. Sed ille non solum in aeternum, sed in aeternum regnat, et ultra, qui cuncta saeculorum [Col. 0607A] volumina intra provisionis suae continet sinum: et non tanquam praeterita, vel futura, sed ut revera praesentia, suoque subjecta conspectui, perspicacissimo comprehendit intuitu; qui suae ditionis imperio regit omnia, cujus legibus obtemperant universa, qui omnes creaturas ad nutum sui disponit arbitrii; omnibus vivendi moderatur, atque temperat ordinem, omnium formas distinguit, ac species, omnibus, prout vult, congruas virium tribuit facultates; a quo, et per quem est quidquid est, sine quo quidquid est procul dubio nihil est.
Omnipotenti itaque Deo non est heri, vel cras, sed hodie sempiternum, cui nihil defluit, nihil accedit; [Col. 0607B] cui nihil est varium, nihil a se diversum. Illud hodie aeternitas est incommutabilis, indefectiva, inaccessibilis, cui videlicet nihil addi, nihil valet imminui: et omnia quae apud nos elabendo discurrunt, aut per temporum vicissitudines se variant, apud illum hodie stant et immobiliter perseverant. In illo scilicet hodie dies ille adhuc immobilis est, in quo mundus iste sumpsit originem; in illo jam, et ille nihilominus est, quo judicandus est per aeterni judicii aequitatem. Neque enim in eam lucem, quae sine accessu, ea, quae elegit, et illustrat: et sine recessu ea, quae respuit, deserit, defectus mutabilitatis venit; quia in semetipso permanens immutabilis, mutabilia cuncta disponit. Sicque in se transeuntia condidit, ut apud se quae condita sunt, [Col. 0607C] transire nequaquam possint. Nec tempus intus in conspectu ejus defluit, quod apud nos foris per 625 exteriora decurrit. Unde fit ut in aeternitate ejus omnia fixa permaneant, quae non fixa extrinsecus saeculorum volumina indesinenter emanant. Deo quippe dies una est aeternitas sua, quam videlicet diem, nec fine claudi, nec initio videt aperiri Psalmista, cum dicit: «Melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXI) .» Quid est ergo, quod ille non valeat de praeteritis omnibus vel futuris, qui videlicet omnia facta, vel facienda sine ullo transitu defigit, et statuit in suae praesentia majestatis? Cui profecto et illud tempus intransibiliter adest, quod ea quae facta sunt antecessit, et illud quo cuncta deinceps futura concludit. Hinc est enim quod in his quae [Col. 0607D] prophetico spiritu dicta sunt in Scripturis, saepe reperiuntur praeterita pro futuris poni, et longe post agenda velut jam transacta narrari. Unde est quod passurus per prophetam Dominus ait: «Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus, faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me (Isa. L) .» Resurrecturus autem: «Resurrexi, et adhuc sum tecum (Psal. LXVII) .» De ascensuro quoque atque Spiritus sancti dona missuro dicitur: «Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ephes. IV) ,» quia videlicet in oculis illius sapientiae, unde ista manabant, omnia tempora simul stant, futura atque praeterita, ut revera praesentia, fixa atque [Col. 0608A] immobilia semper assistunt. Et tantumdem est: «Dederunt in escam meam fel (Psal. LXVIII) ,» quantum et dabunt; et idem est: «Foderunt manus meas et pedes meos (Psal. XXI) ,» quod fodient.
Jam itaque veniant supervacuae quaestionis auctores, imo qui perversorum dogmatum nituntur esse cultores, et dicant: Nunquid potest Deus agere, ut quae facta sunt facta non fuerint? Quibus ego prima fronte respondeo, quia hoc non est, quia divinae bonitatis est de nihilo aliquid agere, non de aliquo potius nihil efficere; cum utique scriptum sit: «Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Ego probare volo quod Deus de nihilo faciat aliquid; tu ostendere niteris quod de aliquo faciat nihil. Sed jam, quaeso, cuncta simul [Col. 0608B] emove: omnes pestiferi languoris humores sub unius conamine excreatus effunde, ut multiplici morbo unius antidoti sufficiat haustu occurrere, nec ad curationem tui pluribus compellamur confectionum generibus indigere. Age ergo, dic, quaeso: Potest facere Deus de praeteritis, ut quod factum est non fuerit factum; vel de praesenti, quod nunc est, quandiu est, ut non sit; vel ut omnino quod futurum est, ut futurum non sit; vel rursus haec omnia per contrarium? Quae nobis profecto exsecrationi potius videntur esse tradenda quam stylo. Dic mihi, versutae quaestionis objector, credis etiam tu quia quidquid Deus facit bonum est, atque adeo aliquid est, et quidquid ille non facit nihil est? Audi Scripturam: «Vidit, inquit, Deus cuncta quae fecerat, [Col. 0608C] et erant valde bona (Gen. I) .» Et illud: «Sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Sed quia hoc negare non potes, assentior, inquis. Tu itaque dum quaeris unam eamdemque rem et fuisse, et non fuisse; esse, et non esse; futuram esse, et futuram non esse; niteris profecto quaeque facta vel facienda 626 confundere, et inter esse et non esse nutantia demonstrare. Quod certe rerum natura non habet. Nihil enim simul potest esse et non esse; sed quod in rerum natura non est, procul dubio nihil est. Quaeris ergo a Deo, durus exactor, ut faciat quod suum non est, hoc est nihil. Sed ecce evangelista contra te stat, dicens: Quia sine ipso factum est nihil; Deus adhuc non didicit facere nihil. Tu eum doce, et praecipe ut tibi faciat nihil. Adhuc peto, [Col. 0608D] respondeas: Credis, quaeso, et quod Propheta canit, cui scilicet omnia Scripturarum testimonia concinunt: «Omnia, inquit, quae voluit Dominus, fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis?» (Psal. CXXXIV.) Sed hoc etiam a te negari non posse manifestum est.
Cum ergo Deus omnia possit, cur addubitas Deum hoc non posse, ut aliquid simul sit et non sit, si hoc fieri bonum est? Porro si inutile est, res quaslibet inter esse et non esse confundi, Deus autem non inutilia, sed bona omnia fecit; imo si malum est, ac per hoc nihil est. Hoc Deus omnino non facit: «Quia sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Huc accedit, quia voluntas summi et omnipotentis opificis [Col. 0609A] tam efficax causa est omnibus rebus existendi, vel non existendi, ut quod ille vult esse, non possit non esse, et quod non vult esse, non valeat esse. Virtus quippe Dei fecit ut quod constituit esse, jam non valeat non fuisse; et quod constituit fuisse, quandiu est, non valeat non esse; et quod constituit esse futurum, jam non valeat futurum non esse. Unde ergo Dei virtus potentior et mirabilior esse perpenditur, inde a stulte sapientibus in suo posse invalida judicetur? Sic enim quidquid est, ab ipso est. Ipse rebus hanc vim existentiae contulit, ut postquam semel exstiterint, non exstitisse non possint.
Mala autem quaelibet, sicut sunt iniquitates et scelera, etiam cum videntur esse, non sunt, quia a Deo non sunt, ac propterea nihil sunt; quia videlicet Deus omnino non fecit, sine quo factum est nihil (Joan. I) . Quapropter si quid boni factum est ab hominibus, perdere suum esse et fuisse non potest, quia opus Dei est, etiamsi per homines factum est. Unde propheta dicit: «Omnia enim opera nostra operatus es in nobis (Isa. XXVI) .» Omnia quippe bona et Dei sunt et nostra, quoniam ille operatur in nobis, qui effectum tribuit operandi. Et Salomon: «In manu illius, inquit, et nos, et sermones nostri, et omnis sapientia, et operum scientia, et disciplina (Sap. VII) .» In illo etiam, sicut ait Apostolus, «vivimus, [Col. 0609C] movemur et sumus (Act. XVII) .» Quod si malum factum est, etiam tunc nihil erat, cum esse videbatur. Hinc est quod ipsos malitiae ac pravitatis auctores apud inferos conqueri Scriptura testatur: Transierunt, inquiunt, omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius praecurrens, et tanquam navis, quae pertransiit fluctuantem aquam, cujus cum pertransierit vestigium non est invenire neque 627 semitam carinae illius in fluctibus (Sap. V) . Semita namque in fluctibus facta mox deficit. Unde rursus dicunt: «Aut tanquam avis quae transvolat in aere, non ullum invenitur itineris illius argumentum.» Tertium quoque non dissimile his rursus apponitur: «Aut tanquam sagitta emissa in locum destinatum, divisus aer continuo in se reclusus est, et ignoratur [Col. 0609D] transitus illius (Ibid.) .» Vestigium certe navis, et avis, et sagittae transitus mox fiunt, illico recluduntur; sic quilibet iniqui, mox ut incipiunt, praesto deficiunt. Unde subjungunt: «Sic et nos nati continuo desivimus esse;» imo ipso momento quo videntur esse, non sunt, quia ab illo qui vere est longe sunt. Quo contra de viro justo dicitur: «Consummatus in brevi, explevit tempora multa, quia placita erant Domino opera illius (Sap. IV) .» De illis autem: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII) .» Non ait, postquam allevati sunt, sed, dum allevarentur, quia per hoc inanescunt, per quod intumescunt; inde corruunt, unde sublimes fiunt. Non itaque hoc asserendum est, quod postquam [Col. 0610A] ad extrema deveniunt, tunc nihil fiant; sed tunc procul dubio sunt nihil, cum videntur aliquid. Nihil apud testimonium veritatis, aliquid in umbra caliginis. Adhuc fortassis epulabatur ille splendide (Luc. XVI) , fulciebatur cuneis obsequentium, ambiebatur agminibus bellatorum, quem propheta superexaltatum et elevatum vidit (Isa. XXXVI) : et mox ad contemplanda summa pertransiens, quem magnum aliquid forte crediderat, nihil esse cognovit. Hinc est enim quod scriptum est: «Quoniam spes impii tanquam lanugo est, quae a vento tollitur: et tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur; et tanquam fumus, qui a vento diffusus est; et tanquam memoria hospitis unius dici praetereuntis (Sap. V) .» Nam qui tot momentanearum rerum [Col. 0610B] exempla congessit, non tam vile quid esse omnem reproborum gloriam, quam nihil esse signavit. Mala ergo etiam cum videntur esse, non sunt; et ab eo qui vere et summe est procul sunt. Bona autem, id est ea quae bonus artifex condidit, quae ut tu quisquis es, quaeris, esse simul et non esse non possunt, quia in rerum natura, quam rationabilis artifex esse constituit, alternitas ista non invenit locum. Quia enim inter esse et non esse confundi malum est, ac potius nihil est, idcirco a bono Creatore, qui bona omnia fecit, alternitatis ista confusio facta non est. In malis autem potest utcunque videri haec confusionis alternitas, quae certe videntur esse, et non sunt, atque ideo quasi sunt, et non sunt. Sunt quidem in superficie coloris, non autem in judicio veritatis: [Col. 0610C] quanquam et ipsis malis non possumus hanc diversitatem exacte concedere, ut simul sint et non sint, quia videntur esse, sed non sunt, atque ideo verius dicuntur semper non esse, quam esse et non esse.
Manifestum est igitur alternitatem istam, de qua quaeritur, scilicet, utrum possit 628 aliquid fuisse simul et non fuisse; esse, et non esse; futurum esse, et futurum non esse, naturis existentium rerum nulla posse ratione congruere; ad solas autem verborum pugnas, quae de disserendi ac ratiocinandi fiunt consequentiis pertinere. Quamobrem indubitabili fide credendum est, Deum omnia posse, sive faciat, sive non faciat. Nam quod malum est, potius [Col. 0610D] debet dici nihil, quam aliquid, atque ideo nihil praejudicat, si dicamus Deum omnia posse, licet mala omnia non possit; cum mala non intra omnia, sed extra omnia potius debeant supputari. Hinc est, quod saepe divina virtus armatos dialecticorum syllogismos, eorumque versutias destruit; et quae apud eos necessaria jam atque inevitabilia judicantur, omnium philosophorum argumenta confundit. Audi syllogismum: Si lignum ardet, profecto uritur; sed ardet, ergo et uritur. Sed ecce Moyses videt rubum ardere, et non comburi (Exod. III) . Rursus, si lignum praecisum est, non fructificat, sed praecisum est, ergo non fructificat. Sed ecce virga Aaron in tabernaculo, contra naturae ordinem reperitur [Col. 0611A] amigdalas protulisse (Num. XVII) . Alioquin quid est tot in Aegypto Pharaoni magnalia, ac signa portendere; filiorum Israel catervas Aegyptiis pereuntibus, per divisum mare transferre (Exod. VII, XIV) , largissima fluenta ex aridi saxi rupe producere (Exod. XVII; Psal. LXXVII) , et Jerichontina moenia non armis frementibus, sed tubis clangentibus, dissipare? (Josue VI.) Postremo, quod in stuporem omnium saeculorum, solem in coelo ad imperium Josue per unius diei spatium sistere (Jos. X) ; per Ezechiam vero decem ad orientem lineis revocare (IV Reg. XX, Isa. XXXVIII) ; circa tres pueros furentis incendii vires exstinguere, circa Danielem vero cruentos leonum rictus, et rabida ora refrenare? (Dan. III, VI.) Quid, inquam, haec omnia sunt, nisi frivola sapientum [Col. 0611B] hujus mundi sensa confundere, et contra naturae consuetudinem divinae virtutis gloriam mortalibus revelare? Veniant dialectici, sive potius, ut putantur, haeretici, ipsi viderint; veniant, inquam, verba trutinantes, quaestiones suas buccis concrepantibus ventilantes, proponentes, assumentes, et ut illis videtur inevitabilia concludentes, ac dicant: si peperit, concubuit: sed peperit, ergo concubuit. Nunquid hoc ante redemptionis humanae mysterium non videbatur inexpugnabilis roboris argumentum? Et quidem poterat Deus, et fetare virginem ante ruinam, et reparare virginem post ruinam. Utrumque scilicet bonum erat, sed licet eatenus neutrum fecerat, utrumque tamen posse facere credendus erat. Et certe mirabilius est, et valde praecellentius [Col. 0611C] virginem incorruptam manere post partum, quam corruptam ad virginale decus redire post lapsum; quia et majus est, quemlibet clausis januis ingredi, quam eas, quae patuerint, januas claudi. Si ergo natus ex Virgine Redemptor noster (Isa. VII; Matth. I; Luc. I) , quod majus est, et longe praestantius, fecit; quod minus est, corruptam quamlibet redintegrare non poterit? Potuit Deus homo ex utero virginali, salva virginitate, procedere; non poterit violatae virginitatis dispendium reparare? Quomodo ergo restauratur homicida, ut post dignam poenitentiam jam non sit homicida? Quomodo fur, quomodo perjurus? quomodo raptor? quomodo omnium certe 629 criminum rei postquam se veraciter corrigunt, jam non sunt, qui fuerunt? Unde scriptum est: [Col. 0611D] Verte impios, et non erunt. Sed dicis: Fateor, inquam, quia corrupta quaelibet post poenitentiam jam non est quae fuit, ut videlicet fornicationis subeat notam: verumtamen ad veritatis jam non revertitur gloriam. Et ego e contra respondeo quia qui potuit ex materno utero illaesa virginitate procedere, valet etiam, si vult, in violata qualibet virginitatis signaculum reformare.
Proponatur adhuc superstitiosae quaestionis obloquium: videatur etiam, ex qua sit radice productum, quatenus ne praecipiti raptu uberes sincerae fidei fruges obruat, sed hiatu terrae dignus cum ipso [Col. 0612A] fonte rivus arescat. Ad affirmandum namque quod Deus nequeat virginem reparare post lapsum, quasi consequenter adjiciunt: Nunquid hoc potest Deus agere, ut quod factum est non fuerit? Tanquam si semel constet ut si fuerit virgo corrupta, jam nequeat fieri ut rursus sit integra. Quod certe quantum ad naturam verum est, statque sententia; factum quoque aliquid fuisse, et factum non fuisse, unum idemque inveniri non potest. Contraria quippe invicem sunt, adeo ut si unum sit, alterum esse non possit. Nam quod fuit non potest vere dici quia non fuit; et e diverso, quod non fuit, non recte dicitur quia fuit. Quae enim contraria sunt in uno eodemque subjecto congruere nequeunt. Haec porro impossibilitas recte quidem dicitur, si ad naturae [Col. 0612B] referatur inopiam: absit autem, ut ad majestatem sit applicanda divinam. Qui enim naturae dedit originem, facile, cum vult, naturae tollit necessitatem. Nam qui rebus praesidet conditis, legibus non subjacet conditoris: et qui naturam condidit, naturalem ordinem ad suae deditionis arbitrium vertit: quicunque creata quaelibet dominanti naturae subesse constituit, suae dominationis imperio naturae obsequentis obedientiam reservavit. Consideranti plane liquido patet quoniam ab ipso mundi nascentis exordio rerum conditor in quid voluit naturae jura mutavit, imo ipsam naturam, ut ita dixerim, quodammodo contra naturam mutavit. Nunquid enim non contra naturam est mundum ex nihilo fieri: unde et a philosophis dicitur (ARIST. I Phys. text. 34) : «Quia nihil ex nihilo fit;» animalia non ex animalibus, sed ex stolidis elementis, solo jussionis imperio creari; dormientem hominem costam perdere, nec dolere; de solo viro feminam sine femina fieri, et in una costa omnia hominis membra distingui; mutuo se nudos aspicere, et non modo non erubescere, sed nequidem nosse (Gen. II) ; et multa alia quae persequi longum est. Quid ergo mirum est si is qui naturae legem dedit et ordinem, super eamdem naturam sui nutus exerceat ditionem, ut ei naturae necessitas non rebellis obsistat, si ejus substrata legibus, velut ancilla deserviat? Ipsa quippe rerum natura habet naturam 630 suam, Dei scilicet voluntatem, ut sicut illius leges quaelibet creata conservant, sic illa cum jubetur sui juris oblita, divinae [Col. 0612D] voluntati reverenter obediat. Quid est enim, hodieque quod cernimus, quoniam Salamandra in ignibus vivit, et non modo laesionem adustione non patitur, sed tanquam fomentis insuper vegetatur? Quidam quoque vermiculi in ferventissimis aquis et nascuntur et vivunt. Quid est quod palea tam frigida est, ut obrutas diutissime nives servet; calida, ut poma quaelibet acerba maturet? Quid est, quod ignis cum ipse sit lucidus, quaelibet si fuerint ab eo adusta, nigrescunt; et cum ipse resplendeat, quidquid et ambit et lambit, pulcherrimus decolorat? Verumtamen lapides igne candente percocti, et ipsi sunt candidi; et quamvis ille magis rubeat, illi flammis albescunt; luci tamen congruit album, tenebris nigrum. [Col. 0613A] Cumque ignis in lignis ardeat, lapides coquat, contrarios habet in non contrariis rebus effectus. Licet enim sint lapides, et ligna diversa, constat tamen non esse contraria, sicut album et nigrum, quorum in lapidibus unum, in lignis exhibet alterum. Illos enim clarificat, haec offuscat, dum in iliis omnino deficeret, nisi in istis viveret. Cur etiam in carbonibus tanta infirmitas, ut ictu levissimo frangantur, pressu facillimo conterantur; et tanta firmitas, ut nullo humore corrumpantur, nulla prorsus aetate vincantur, usque adeo, ut eos substernere soleant, qui limites figunt, quatenus litigantes eorum ostentione convincant, si qui post annosa ac diuturna temporum curricula fixum lapidem limitem non esse contendant? Quis enim eos infossos [Col. 0613B] humidae foveae, ubi ligna putrescerent, tandiu durare incorruptibiliter posset, nisi rerum ille corruptor ignis efficeret? Calx quoque conceptum ignem atque sopitum sic occultissime servat, ut nemo tangendo sentiat, sed cum exstinguitur, tunc accenditur, et sentitur: ut enim calx vim occulti ignis expellat, aqua perfunditur; et cum ante frigida sit, inde fervescit, unde ferventia cuncta frigescunt. At si non aqua, sed oleum, quod utique fomes est ignis, adhibetur, nulla ejus infusione calor vel minimus excitatur.
Quid ergo mirum, si omnipotens Deus in magnis magnus ostenditur, cum etiam in minimis atque extremis quibusque rebus tam mirabiliter operetur? Quid enim vilius pelle colubri? si tamen oleo fervescente [Col. 0613C] decoquitur, mire per eam dolor aurium mitigatur. Quid inferius cimice? Si sanguisuga faucibus haeserit, fumo ejus excepto, statim evomitur; urinae quoque difficultas hujus appositione laxatur. Quid de adamante referam, qui non igne, non ferro dividitur, ullaque alia vi, nisi duntaxat hircino sanguine non secatur? Quid est quod magnetem lapidem mirabilem ferri facit esse raptorem? Qui tamen si adamas juxta ponitur, non modo jam ferrum nullatenus rapit, sed et si jam rapuerat, ut ei appropinquaverit, mox remittit; tanquam si lapis lapidem timeat, et velut ante conspectum majoris potentiae vires proprias perdat. Nec latet asbeston Arcadiae lapidem propterea sic vocari, quod accensus semel jam non posset 631 exstingui. Pyrites etiam lapis, [Col. 0613D] qui in Perside reperitur, cur ab igne nomen accepit, nisi quia tenentis manum, si vehementius prematur, adurit? In eadem rursus Perside lapis gignitur, qui selenites vocatur, cujus candor interior cum luna crescit, eademque postmodum ad defectum tendente, decrescit. Quid est praeterea, quod Agrigentinum Siciliae sal cogit, cum admotum igni fuerit, fluere; cum vero in aquam mittitur, velut in ignibus crepitare? Quid est quod apud Garamantas efficit quemdam fontem tam frigidam diebus, ut non bibatur; tam fervidum noctibus, ut non tangatur? Quis in Epiro alium fontem ita mirabilem praebuit, ut cum sit contrectantibus frigidus, in eo tamen faces, ut in caeteris exstinguuntur accensae, sed non [Col. 0614A] ut in caeteris accenduntur exstinctae? Quis in Aegypto hujusmodi ficum constituit, cujus lignum, cum in fluenta projicitur, non ad lignorum consuetudinem potius enatet, sed in profunda mergatur; quodque est mirabilius, postquam in uno aliquando manserit, inde ad aquae superficiem rursus emergit, quando scilicet madefactum humoris pondere debuit praegravari? Quid est quod in arvis Sodomae poma gignuntur, quae ad maturitatis quidem speciem usque perveniunt; sed morsu, pressuve tentata, in fumum, vel favillam corio fatiscente, evanescunt? Quid etiam quod in Cappadociae finibus equae ex vento concipiunt, iidemque fetus nonnisi ad triennium usque vivunt? Unde Thilon Indiae insula, hujusmodi vires habet, ut omnes in ea rami arborum nunquam nudentur [Col. 0614B] tegmine foliorum? Unde et terra illa occiduis partibus hanc consecuta est dignitatem, ut ex arborum ramis volucres prodeant, et ad pomorum similitudinem animati atque pennati fructus erumpant? Sicut enim referunt, qui se vidisse testantur, paulatim incidit pendulum quid ex ramo suspendi, deinde in imaginem volucris speciemque formari: postremo quantulumcunque plumescens, hiatu rostri sese ab arbore dividit sicque novus aeris habitator ante pene discit volare, quam vivere. Enimvero quis tot virtutis divinae magnalia, quae contra communem naturae ordinem fiunt, enumerare sufficiat? Qui nimirum non humanis discutienda sunt argumentis, sed virtuti potius relinquenda sunt Creatoris. Quid ergo mirum si is, qui naturalia rerum omnium [Col. 0614C] jura disposuit, et ipsum naturae ordinem ad arbitrium efficacissimae suae voluntatis inflectit, ut qui matrem virginem nascendo servaverat, violatam quamlibet si voluerit integram reddat? Aequale nempe fuit Deo, et prius Enoch, et Eliam in carne retinere viventes; et post Lazarum ac viduae filium de sepulcris educere resurgentes.
Nescio si legitur, sed a nonnullis intra Romana moenia celebri fama vulgatur, quod videlicet Romulus, qui conditor Urbis asseritur, constructo palatio, cujus parietina, 632 licet semiruta, ex magna adhuc parte cernuntur, in hanc vocem, quasi de firmamento operis confisus eruperit: Certum est, [Col. 0614D] inquit, et immobiliter fixum, quia nisi virgo pepererit, domus ista non corruet. Sicque, si tamen verum est quod asseritur, ex gentilis hominis lingua, sicut rei probavit eventus, egressa est prophetia. Nam nocte, qua Salvator ad redemptionem nostram ex virginali alvo processit, sicut dicitur, palatium corruit. Utrumque nimirum et virginem parere, et aedificium ruere, homini Deum ignoranti, impossibile videbatur. At qui utrumque semper potuit, sed diu intra prudentiae suae secreta continuit, utrumque cum voluit, per effectum operis congruo tempore declaravit. Illud plane stupendum est, quod nunc homines in Ecclesiae gremio non modo renati, sed etiam nati, tam audacter, tam impudenter omnipotenti [Col. 0615A] Deo calumniam impossibilitatis objiciunt, et protinus absorbere terreni subsecivii voragine non pavescunt. Erubescat jam lingua phrenetica, et quae nescit esse facunda, discat esse vel muta. Nescit aedificationis augmenta depromere, sciat saltem sine fidei destructione tacere. Alioquin abscindat sibi ferro praeputium per vindictam, non sibi frenum adhibeat per silentii disciplinam. Ventilent quaestiones suas qui volunt, juxta modum et ordinem discerendi, dum vero per ambages suas et scholaris infantiae naenias contumeliam non inferant Creatori; sciantque impossibilitatem istam in ipsa rerum esse natura, et verborum ex arte procedentium consequentia, non ad virtutem pertinere divinam, nihilque divinae majestatis evadere posse potentiam; [Col. 0615B] ut dicatur juxta solius naturae ordinem, verborumque conditionem, si est aliquid, quandiu est, non potest non esse; et si fuit, non potest non fuisse; et si futurum est, non potest non esse futurum. Alioquin contra ipsius naturalis proprietatis ordinem, existendique materiam, quid est quod Deus non possit evertere? quid est quod Deus non valeat nova conditione creare? Discutiant itaque juxta modulum suum litterarum duntaxat, quibus adhuc indigent, elementa; nec altiora se usurpent divina mysteria. Philosophus quidam [Col. 0615D] Taletem hunc nonnulli fuisse autumant. , dum siderum cursus, stellarumque meatus nocturno tempore rimaretur, in limosum repente lapsus est puteum. Cujus casum poetata est Iambi, quae illius erat ancilla, dicens: Dominus meus ignorabat id [Col. 0615C] quod sub pedibus ejus jacebat vile lutum, et investigare tentabat arcana coelorum. Ex cujus nimirum vocabulo, Iambicum metrum nomen accepit. Animadvertant hoc, qui modum suae capacitatis excedunt, et ad ea, quae super se sunt, superbe tentanda prorumpunt; nedum adversus Deum quid loquuntur, ignorant, incaute se, insipienterque locutos, etiam per illatam sibi dignae ultionis sententiam, discant.
Prudentis et honorati apud saeculum cujusdam diaconi didici narratione, quod refero: In Bononiae partibus, inquit, duo quidam viri, qui et amicitiae [Col. 0615D] invicem foedere, et compaternitatis, si rite recolo, necessitudine tenebantur, in convivio discumbebant, quibus in mensam allatus est gallus. Quod videlicet pulmentum unus illorum arrepto cultello, ut mos est, in frusta desecuit, tritum quoque piper cum liquamine superfudit. Quo facto, alter protinus ait: Profecto compater, sic explicuisti gallum, ut ipse sanctus Petrus, etiamsi velit, redintegrare non possit. Cui mox intulit ille: Plane non modo B. Petrus; sed et si ipse Christus imperet, gallus hic perpetuo non resurget. Ad hanc vocem repente gallus vivus, [Col. 0616A] et plumis undique coopertus exsiluit, alas percussit, et cecinit, plumas concussit, totumque liquamen super eos, qui convescebantur, aspersit. Illico sacrilegium blasphemae temeritatis digna poena sequitur ultionis. Nam et in aspersione piperis, lepra percussi sunt. Quam videlicet plagam non modo ipsi usque ad obitum pertulerunt, sed et posteris suis in omnes generationes, velut quoddam haereditarium, reliquerunt. Unde factum est, ut in famulatum subacti sint sanctae Bononiensis Ecclesiae, quae videlicet B. Petri apostoli est insignita vocabulo. Quorum progenies, ut relator asseruit, huc usque leprosa hoc illationis canone censita est: ut ex operibus manuum suarum inferant Ecclesiae capisteria. Sic, sic nimirum duplici poenae, leprae, simul et servitutis [Col. 0616B] addicti suppliciis, instruunt alios, ut jam temere de divina potentia non loquantur. Et gallus (Matth. XXVI) qui dudum arguerat Petrum in terra negantem, tunc probavit Petrum cum eo, quem negaverat, in coelo regnantem. Et forte non sine divino judicio, hujusmodi canonis illatione sunt multati, ut sicut triticum a quisquiliis, capisterio ventilante, discernitur; ita per discretionis magisterium discant et quae velut quisquilias vitando repellere, et quae quasi ad victus utilitatem debeant verba proferre. Nam perversi quilibet homines, dum quid cor suggesserit, agunt: dum quidquid lingua prurit, inconsulte ac procaciter effluunt; si eis aliquando flagella non obviant, Deum vel non esse, vel humana non curare autumant. «Dixit enim insipiens in [Col. 0616C] corde suo: Non est Deus (Psal. XIII) .» Et iterum: «Quomodo scit Deus, et si est scientia in excelso?» (Psal. LXXII.) Ideoque nonnulli in ipso momento pravi operis, vel e vestigio postquam nequiter agunt, motum divini furoris incurrunt, quatenus et ipsi supernae patientiae diutius non illudant; et caeteri ab agendo similia se per animadversionis eorum exempla compescant.
Enimvero cum apud Parmense oppidum degerem, ibique liberalium artium studiis insudarem, quiddam me contigit nosse, quod non inutile videtur ad posterorum notitiam styli currentis articulo tradere. [Col. 0616D] Ad Occidentem sane praedictae urbis est quaedam extra muros sita basilica, gemino beatorum martyrum Gervasii et Protasii titulo decorata. Nocte quadam, quae videlicet eorumdem martyrum natalitia praecedebat, vir quidam maturius surrexit, bovesque suos in pascua remotiora deduxit: cui convicinus quidam, flamma nequissimae libidinis inflammatus insidiatus est, ut ejus uxorem polluere moliretur. Eadem igitur nocte callidus ad domum ejus explorator accessit, et occasione reperta, non diutius postquam iste cum pascendis animalibus abiit, ille [Col. 0617A] febricitare se diabolica machinatione confingens, in lectum uxoris illius vir simulatus intravit. Cumque velut frigescens intremeret, dentium stridores emitteret, crebrius singultiret, infelix mulier, tanquam aegrotanti viro compatiens, coepit illum ulnis astringere, lodice contegere, et quibus valebat impendiis confovere. At ille, ut dolorem mente conceperat, peperit iniquitatem; violat itaque alienum torum, sibique procurat interitum, moxque concitus abiit. Sed ecce, vix brevi temporis elapso spatio, maritus redit, stratum repetit. Cui protinus uxor expostulans, et vehementer exprobrans, ait: Optime poteris hodie sanctorum martyrum, quae tibi tam contigua est, Ecclesiam ingredi; et cum caeteris Christianis divinis interesse mysteriis! Cumque vir [Col. 0617B] attonitus quid illa loqueretur inquireret, eventumque rei sicut contigerat per ordinem cognovisset, uterque se deprehendentes irrisos, ac turpissima ludificatione delusos, intolerabili doloris angustia consternati sunt. Interea dum populus ad Ecclesiam hinc inde conflueret, ut nocturnae laudis officium devotus audiret, tandem et illi, resumpto spiritu, nihilominus convenerunt, atque omni verecundiae rubore postposito, querelam suam coram omnibus deposuerunt, praesertim mulier laceros crines evellens, et uberibus lacrymis ora tristia perfundens, lugubres emittebat ululatus in coelum: «Domine, tu, inquit, corda hominum nosti, tu conscientiae meae testis es; quia ego hac sanctissima nocte etiam proprii thalami viriles amplexus abhorrui, alieno [Col. 0617C] praesertim misceri viro me penitus ignoravi; te oro, Domine, non aspicias peccata mea, sed placeat coram te ut sanctorum tuorum ulciscaris injuriam. In conspectu ergo populi tui nunc ostende virtutem, et ad gloriam sanctissimi nominis tui prode meae proditionis auctorem. Producatur in medium, et immanitatem crudelissimi sceleris de suae fraudis aufugio non lucretur.» Cumque multa his similia mulier amaro spiritu non clam, sed vociferando profunderet, et populus, ei pro moerore compatiens, idem votis et precibus 635 divinam clementiam imploraret; auctor sceleris, ubi latebat, daemoniaco spiritu repente corripitur, et in furorem nimium atque vesaniam rabidus effertur. Moxque in Ecclesiam, populo obstupescente, noviter prosiliit, omnesque [Col. 0617D] in sui admirationem, semetipsum laniando ac discerpendo, convertit. Dans fremitus et rugitus, propriis se manibus crudeliter lacerabat, modo velut volans in alta prosiliens, modo se cum gravissimo impetu in ima demergens, modo in parietem caput incutiens, modo se in pavimentum insaniendo prosternens, omnia viscera sua miserabiliter conquassabat. Hoc itaque modo malignus spiritus eum collidere non cessavit, donec infelicem animam, coram populo qui aderat, de corpore illius evulsit. Videntes autem qui aderant, immensam auctori Deo justitiae gloriam referunt; qui et impune non passus est abire peccantem, et innocentem consolatus est mulierem. Quando autem hoc mihi relatum forte dicebatur, [Col. 0618A] adhuc videri saxa quibus impegerat, sanie illius et cruore rubentia. Porro autem et hic forte credebat Deum vel nescire quod occulte committitur, vel nequaquam posse ut de scelera committentibus ulciscatur, dicens in corde suo: «Non videbit Dominus, nec intelliget Deus Jacob (Psal. XCIII) .» Sed sive Dei mandata calcando, sive Deum detractionibus stimulando, quis arroganter excedat, non levis est criminis; et in paucis, sive prava committentibus, sive superba loquentibus, quos repente divina sententia percutit, quid caeteri, qui velut immunes videntur, ad horam mereantur, ostendit. Desinat, oro, jam desinat quisquis ponit os suum in coelo, ut lingua ejus transeat super terram (Psal. LXXII) . Quod profecto tale est, qui sic Deum derogationibus [Col. 0618B] lacerat, ut et contra servum ejus de illius impossibilitate confligat.
Quando igitur quaestio ista proponitur, ut dicatur: Quomodo potest Deus hoc agere ut quod factum fuit factum non fuerit? Respondeat sanae fidei frater quia quod factum est, si malum fuit, non aliquid, sed nihil fuit: ac propterea non fuisse dicendum est, quia materiam existendi non habuit, quod rerum artifex ut fieret non mandavit. Quod si bonum fuit quod factum est, a Deo utique factum est. «Dixit enim, et facta sunt, mandavit, et creata sunt (Psal. XXXII, CXLVIII) . Omnia enim per ipsum [Col. 0618C] facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Atque ideo tale est quod dicitur: Quomodo facere Deus potest ut quod factum fuit factum non fuerit? Ac si dicatur: Potest Deus agere ut, quod fecit ipse, non fecerit? Nimirum ut, quod fecit Deus, non fecerit Deus. Ideo conspuendus est qui hoc asserit, et non responsione dignus, sed ad cauterium potius destinandus; ad confutandos tamen improbos et dicaces, memoriae commendanda sunt quae superius dicta sunt: quae nimirum nos omittimus 636 hic etiam succincte perstringere, ne legenti fastidium valeat styli prolixitas generare. Non enim librum, sed epistolam edere proposuimus. Inter caetera tamen illud unum quod a nobis dictum est, memoriae nostrae non excidat; quoniam Creatori omnium Deo [Col. 0618D] omnia posse coaeternum est, sicut et omnia nosse, quodque intra sapientiae suae sinum sic omnia tempora, praeterita scilicet, praesentia, et futura concludit, figit, ac perenniter sistit, ut neque novum aliquid ad se patiatur accedere, nec a se quidquam praetereundo transire. Verumtamen quae est illa virtus, quae potestas, qua potest Deus omnia? quae sapientia, qua novit omnia? Inquiramus Apostolum: «Christus, inquit, Dei est virtus, et Dei sapientia (I Cor. I) .» Ibi sane vera aeternitas, vera est immortalitas: ibi aeternum illud hodie, quod nunquam transit: ibi praesens sempiternum, illudque hodiernum, quod tanta jugiter stabilitate defigitur, ut transire nesciat, nec se aliquando in praeteritum [Col. 0619A] vertat. Ad revincendam ergo dicacium hominum impudentiam, quibus adhuc propositae quaestionis absolutio superius facta non sufficit, non inepte possumus dicere quia potest Deus facere in illa invariabili et constantissima semper aeternitate sua, ut quod factum fuerat, apud hoc transire nostrum, factum non sit; scilicet ut dicamus: Roma, quae antiquitus condita est, potest Deus agere ut condita non fuerit. Hoc quod dicimus, potest, praesentis videlicet temporis, congrue dicitur quantum pertinet ad immobilem Dei omnipotentis aeternitatem; sed quantum ad nos, ubi continuata mobilitas, et perpes est transitus, ut mos est, potuit, convenientius diceremus, ut ita intelligamus hoc quod dicitur: Potest Deus facere, ut Roma non fuerit non condita, [Col. 0619B] hoc scilicet secundum eum apud quem «non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) .» Quod nimirum apud nos ita sonat, potuit Deus. Quantum enim ad aeternitatem suam, quidquid potuit Deus, hoc etiam et potest; quia praesens ejus in praeteritum nunquam ei vertitur: ejus hodie non in cras, vel in aliquod temporis vicissitudine permutatur; sed sicut ipse semper est quod est, ita quidquid illi adest, semper adest. Quapropter sicut rite possumus dicere: Potuit Deus ut Roma, antequam facta fuisset, facta non fuerit; ita nihilominus possumus et congrue dicere: Potest Deus ut Roma, etiam postquam facta est, facta non fuerit. Potuit secundum nos, potest secundum se. Illud enim posse, quod habebat Deus antequam Roma fieret, [Col. 0619C] immutabile semper apud aeternitatem Dei et intransibile perseverat. Et ut de quacunque re possimus dicere quia potuit eam Deus, valeamus etiam nihilominus dicere quia potest eam Deus; quia posse ejus, quod sibi utique coaeternum est, fixum semper atque immobile est. Potuisse enim Dei, apud nos est tantummodo; apud ipsum autem non potuisse, sed immotum, constans atque invariabile posse semper est. Quodcunque enim potuit Deus, indubitanter et potest; apud quem nimirum, sicut non est esse et fuisse, sed sempiternum esse; ita consequenter non est potuisse et posse, sed immobile semper et perpetuum posse. Sicut enim non 637 ait: «Ego sum qui et sum:» sed potius, «ego sum qui sum: et qui est, misit me ad [Col. 0619D] vos (Exod. III) ;» ita procul dubio consequens est ut dicat: Non ego sum qui potui et possum; sed, qui immobiliter et aeternaliter possum. Illud enim posse, quod apud Deum erat ante saecula, illud est hodie; et illud posse, quod sibi est hodie, erat nihilominus ante saecula; et fixum atque immobile per omnia quae futura sunt, saecula, aeternaliter perseverat. Sicut ergo potuit Deus, antequam quaeque facta essent, ut non fierent; ita nihilominus potest et nunc ut quae facta sunt non fuissent. Illud enim posse, quod tunc habebat, nec immutatum est, nec ablatum; sed sicut ipse semper est quod est, ita et posse Dei mutari non potest. Ipse est enim qui per Prophetam dicit: «Ego Deus et non [Col. 0620A] mutor (Malach. III) .» Et in Evangelio: «Antequam Abraham fieret, ego sum (Joan. VIII) .» Non enim mutatur juxta conditionem nostram de futurum esse in esse, vel de esse in fuisse; sed semper idem est, et semper est quod est.
Sicut ergo Deus unus idemque semper est, ita apud eum omnia posse, indefectivum atque impertransibile semper adest. Et sicut veraciter et absque ulla penitus contradictione dicimus quia hoc nunc et semper Deus hoc est quod erat ante saecula, ita nihilominus veraciter dicimus quia hoc nunc et semper potest Deus quod poterat ante saecula. Si ergo per omnia potest Deus quidquid ab initio potuit ante rerum conditionem, ut quae nunc facta sunt nullatenus fierent; potest igitur ut facta [Col. 0620B] minime fuissent. Posse siquidem ejus fixum est et aeternum, ut quidquid unquam potuit, semper possit, nec varietas temporum apud aeternitatem ullum vicissitudinis invenit locum; sed sicut idem semper quod in principio erat, sic etiam totum potest quidquid ante saecula poterat. Propositae igitur disputationi adhibenda est clausula: Si itaque omnia posse coaeternum est Deo, potest igitur Deus ut quae facta sunt facta non fuerint. Sed omnia posse coaeternum est Deo; potest igitur Deus ut quae facta sunt facta non fuerint. Constanter igitur et fideliter asserendum est quia Deus, sicut omnipotens dicitur, ita prorsus sine ulla exceptione omnia veraciter potest, sive in his quae facta sunt, sive in his quae facta non sunt, ut illud Esther elogium velut inviolabile [Col. 0620C] ponatur in opusculi conclusione signaculum: «Domine, rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati. Tu enim fecisti coelum et terram, et quidquid coeli ambitu continetur; Dominus omnium tu es, nec est qui resistat majestati tuae (Esther XIII) .»
Verumtamen quaestio ista, licet adversus Deum inaniter opponatur, habet alias latebras; continet adhuc obscuros sinus atque recessus: nos subtilius adhuc rimari idcirco desistimus, 638 quia volumen vitamus extensum, qui proposuimus epistolare [Col. 0620D] compendium. Praesertim dum super hac disputandi materia non aliud attingere decernimus, nisi ut ex impotentia Dei devolutam super nos calumniam veritatis allegationibus repellamus. Sed dum ista praescribimus, quo cor ferventius aestuat, cohibere silentio, ut saltem scintilla non effluat, non valemus. Igitur ut jam omnes communiter alloquar, nolo vos lateat, venerabiles fratres mei, quia ex quo gloriosi coenobii vestri limen excessi, vos jugiter prae oculis habui, intimae dilectionis visceribus astrinxi, atque, ut ita fatear, redeunti a Casino sacratissimo idem contigit quod mulieri quae revertebatur a Silo tabernaculo (I Reg. I) , ut nimirum vultus mei non sint amplius in diversa mutati: vobiscum sane praesentialiter [Col. 0621A] habito, vobis semper assisto. Alioquin si propterea non sum vobiscum quia corporalibus oculis vos non intueor, ergo nec ipsi oculi sunt in capite, quia caput cernere nequeunt; vel ipsi sibimet oculi absentes sunt, quia nec quisquam se, nec uterque se invicem possunt mutua contemplatione conspicere. Beati siquidem qui vobiscum vivunt, beati qui inter vos et in sanctis operibus vestris moriuntur. Pia nimirum fide credendum est quia scala illa quae de Casino monte olim in coelum videbatur erecta, adhuc palliis strata, lampadibusque coruscat (S. GREG. lib. II Dialog. c. 37) . Sicut tunc excepit ducem, ita nunc exercitum transmittit ad coelestia subsequentem; nec ab ejus glorioso tramite exorbitant declinantes jam defuncti, cujus, dum in [Col. 0621B] hoc exsilio viverent, vestigia sunt secuti. Hoc est intimi fervoris incendium illud quod mihi inexstinguibiliter flagrat in corde, haec perpes fabula quae meo versatur in ore. Inter caeteros autem virtutum flores quos in illo agro pleno, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII) , reperi, fateor, hoc mihi non mediocriter placuit quod ibi scholas puerorum, qui saepe rigorem sanctitatis enervant, non inveni; sed omnes aut senes, cum quibus utique nobilis vir sedebat in portis Ecclesiae (Prov. XXXI) , aut juvenili vivendi decore laetantes. Qui nimirum, ut filii prophetarum, idonei sunt ad Eliam per deserta quaerendum (IV Reg. II) ; aut certe adolescentiae adhuc flore vernantes, qui, juxta apostolum Joannem (I Joan. II) , vicere malignum. Ecce quod nunc occurrit dicam ad consolationem divini mei Petri, qui [Col. 0621C] olim civis fuerat Capuanus, nunc in militia est aeterni Regis ascriptus.
Puerulus quidam, aetate quinquennis, Hubaldi scilicet nobilissimi viri, qui mecum degit in eremo, filius, in meo monasterio factus fuerat monachus. Hic aliquando intempestae noctis silentio, quiescentibus fratribus, sive egressus, sive sublatus sit, nescio. Sed cum pistor in pistrino jaceret, interrupto ad horam somno, vestem, quae sibi cominus adjacebat, sibimet voluit superponere, ut frigus arceret. Extendens itaque brachium, dormientem juxta se reperit puerum. Repente, stupefactus 639 et valde [Col. 0621D] perterritus, festinus exsurgit, lucernam accendit, totamque domum sollicita curiositate circuiens, omnes [Col. 0622A] aditus clausos et obseratos invenit. Mane autem facto, non parva admiratio inter fratres versabatur: nimirum puer, qui, remota omni dubietate, praeterito vespere in strato suo ipsis videntibus quievisset, qualiter in pistrinum clausis januis ingredi potuisset. Et quidem de apostolis legitur, cum educendi essent de custodia publica: «Quia veniens angelus Domini, per noctem aperiens januas carceris, et educens eos, dixit: Ite, et stantes loquimini in templo plebi, omnia verba vitae hujus (Act. V) .» De Petro autem rursus legitur: «Quia cum praecederet eum angelus de carcere ad portam ferream, ultro aperta est eis (Act. XII) .» De Paulo etiam: «Quia subito terrae motus factus est magnus, ita ut moverentur fundamenta carceris, et confestim aperta sunt ostia omnia, et universorum [Col. 0622B] vincula soluta sunt (Act. XVI) .» Porro autem cum beatos apostolos etiam angeli de custodiis non educerent, nisi prius januas aperirent, mirum est valde quomodo puer vel magicis artibus hominum, vel praestigiis immundorum spirituum, clausam undique domum, non apertis foribus, ingredi potuit. Nam et ipse 640 puer sollicite requisitus, hoc addebat quia quidam homines eum assumentes, ad magnum convivium deduxerunt, ubi videlicet omnes epularum deliciae videbantur, eumque manducare fecerunt. Referebat etiam quod eum usque ad castellum quod supereminet monasterio deferentes, super ipsum tintinnabulum quod juxta basilicam in excelso dependet imposuerunt.
[Col. 0622C] Hoc autem idcirco duximus describendum, ut unusquisque nostrum, dum et ipsos pueros, qui peccare necdum noverunt, maligni hostis subjacere insidiis considerat, ipse quoque quod patitur aequanimiter ferat. Illatas nempe a maligno hoste molestias cum quanta debent portare patientia peccatores, cum illorum aliquando fraudes et ipsi perferant innocentes? Ergo frater ille quem Deus visitat in tribulationibus hortor ut gaudeat, et tentationis impactae malleo animae suae purgari rubiginem fiducialiter credat. Non enim est, ut ipse diabolus fingit terrendo, futurae damnationis indicium, sed aeternae salutis potius argumentum. Spiritus sanctus, qui est lumen aeternum et remissio peccatorum, omnes vos illuminet et absolvat, sedulamque mei memoriam [Col. 0622D] in sanctis orationibus vestris vos habere praecipiat.
Sit nomen Domini benedictum.
De variis sacris quaestionibus
Quaestiones quasdam ab Alberico, ex Casinensi monacho S. R. E. cardinale, sibi propositas discutit: tum, sumpta occasione, loca nonnulla in sacris litteris et earum interpretibus obscura declarat.
[Col. 0621D] ALBERICO venerando fratri, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
[Col. 0622D] Vetus narrat historia quia cum filii Joseph, Ephraim scilicet et Manasse, latiora possessionis [Col. 0623A] exigerent spatia, hoc acceperunt, Josue praecipiente, responsum, ut ad montana transirent (Jos. XVII) , silvarum densa succiderent, sicque sibi largiora spatia propriis manibus procurarent. Qui etiam paulo post septem tribubus dicit: «Usquequo marcetis ignavia, et non intratis ad possidendam terram quam Dominus Deus patrum vestrorum dedit vobis? (Jos. XVIII) .» Tu quoque, frater, dum me quibusdam quaestiunculis pulsas, atque ut tibi solvantur efflagitas, mox ad montana doctorum atque ad silvas mittendus es Scripturarum, ubi scilicet, continuo labore desudans, silvescentia saltus arbusta succidas, nodos et dubietatum truncos evellas, ac novalia tibi velut quibusdam propriae indaginis manibus excolas.
[Col. 0623B] Sic igitur humus coelestis eloquii propriae subtilitatis est sarrienda ligonibus, ut non ab alienis manibus alimenta praestolatus esurias, sed, uberis proventus copiam proprio labore convectans, mox in spiritualium deliciarum affluentia delectabiliter vivas; interim tamen, dum tuae desunt fruges, nostra tibi, non dicam horreum, non certe, quod minus est, tunna, sed perexilis saltem bati mensura succurrat, nostrisque segetulis saltem utcunque tua temperetur egestas. Est enim quiddam medium inter splendide vivere, ac famis inopia funditus interire. Vis itaque ut non modo quod quaeris edisseram, sed et apicibus tradam; quatenus sic ignorantia pereat, ut deinceps oblivio non obrepat.
[Col. 0623C] Age igitur. Quid est, inquis, quod dicitur: «Filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset; duobus autem annis regnavit super Israel?» (I Reg. XIII.) Hoc nonnulli intelligi sic arbitrantur: Quia regi Saul in exordio regni sui filius erat anniculus, qui teneram adhuc unius anni vagiebat infantiam, scilicet Isboseth, et hic duobus annis post mortem patris regnavit super Israel. Sed quoniam hic a doctioribus viris sensus exploditur, a nobis etiam alius inquiratur: quod ita B. Hieronymus docet intelligi, quoniam sic erat innocens, tanquam puer unius anni cum regnare coepit, et duobus annis in ejusdem innocentiae simplicitate permansit. Sed qui tunc erat ex humilitate filius, postmodum per superbiam factus est servus.
Quaeris etiam qui erant Cerethi et Phelethi, qui bellatores dicuntur fuisse David? (I Reg. XXX; II Reg. VIII) . Legitur in libro Numeri dixisse Dominum Moysi: «Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes populi sint ac magistri; et duces eos ad ostium tabernaculi foederis, faciesque ibi stare tecum, et auferam de spiritu tuo, tradamque eis, ut sustentent tecum onus populi, et non tu solus graveris (Num. XI; II Par. XVIII) .» Ex istorum itaque stirpe duae processerunt cognationes, quarum una Cerethi, altera dicebatur Phelethi. Et Cerethi quidem, dans judicium; Phelethi, puniens interpretatur: ut quos illi adjudicarent [Col. 0624A] morti, promulgando sententiam, isti punirent irrogando vindictam.
Addis etiam: Cur filii David sacerdotes fuisse dicuntur, qui nullam cum filiis Aaron consanguinitatem, nisi sicut caeterae tribus, habuisse noscuntur? Sed sciendum quia, dum sacerdotes venerabiles ac magistri constituantur 643 in populo, aliquando nomine sacerdotum designantur principes vel doctores. Sicut alibi reperitur: Irajarites erat sacerdos David, id est, magister; ita quoque cum dicitur: «Filii autem David erant sacerdotes (II Reg. VIII) ,» sic intelligendum est ac si dicat quia magistri erant fratrum suorum, vel certe principes inter caeteros, sicut habet antiqua translatio. Nam ubi nova dicit [Col. 0624B] editio: «filii David erant sacerdotes,» in veteri legitur: «filii autem David principes erant aulae regiae.»
Illud praeterea te non intelligere perhibes, quod scriptum est: «Tertium quoque fuit bellum in Gob contra Philisthaeos, in quo percussit Adeodatus filius Saltus polymitarius Bethlehemites Goliath Getheum (II Reg. XXI) .» Quod nimirum facile valet intelligi. Nam Gob interpretatur lacus. Et sicut periclitatur qui in lacum leonum mittitur, sic David quasi leonis se dentibus tradidit, cum in rabiem Goliath se praeliaturus immersit. Idem David Adeodatus jure dicitur, quoniam a Deo est electus in regnum. Qui etiam filius Saltus vocatur, quia de pascuis saltuum, [Col. 0624C] ubi oves alebat, eductus agnoscitur. Nec sine causa idem David polymitarius dicitur, quia mater ejus de genere Beselehel exstitit, qui tabernaculum foederis in deserto construxit, in quo etiam nonnulla polymitaria operatione contexuit. Bethlehemites quoque non incongrue dicitur, quia de Noemi duxit originem, et de Bethlehem fuerant tempore famis egressae, atque ad eamdem Bethlehem sunt reflorente postmodum ubertate reductae. Quod autem Adeodatus cum omnibus suis his adjectivis ipse procul dubio sit David, sequentia declarant, ubi dicitur: «liquatuor nati sunt de Arapha in Geth, et ceciderunt in manum David et servorum ejus (II Reg. XXI) .» Sane quid etiam per haec mystice significetur, exponerem, nisi quod perspicuum est, epistolaris mihi [Col. 0624D] brevitas prohiberet. Juxta mysticum scilicet intellectum, haec omnia referuntur ad Christum. Ipse enim Adeodatus est, de quo et per Isaiam dicitur: «Puer natus est nobis, filius datus est nobis (Isai. IX) .» Qui filius Saltus non incongrue dicitur, quoniam ex Judaeis secundum carnem nasci dignatus est, qui dum nullum fructum spiritualis germinis attulerunt, velut agrestes arbores non in horto plantatae, sed in saltu natae, steriles exstiterunt. Unde legitur, «Vox clamantis in deserto (Isa. XL) ,» hoc est in infructuoso Judaeorum populo.
Polymitarius quoque Redemptor noster merito dicitur, quia velut textrini operis studio vacat, dum et se suis fidelibus induit, et ex illis justitiae vestimenta [Col. 0625A] contexit. De suis quippe vestibus per Apostolum dicitur: «Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam neque rugam (Ephes. V) .» Et per Prophetam: «Omnibus his velut ornamento vestieris (Isai. XLIX) .» De Christi vero fidelibus Psalmista canit: «Sacerdotes tui induantur justitiam.» Et per Ezechielem Dominus improperat animae quam spiritualibus indumentis decenter ornavit, sed eum ipsa moechiae sordibus polluta deseruit: «Vestivi te, inquit, 644 discoloribus, et calceavi te hyacintho, et cinxi te bysso, et indui te subtilibus, et ornavi te ornamento;» et paulo post: «Et vestita es bysso, et polymito, et multis coloribus (Ezech. XVI) .» Quid ergo mirum si Redemptor noster Polymitarius dicitur, qui virtutis decore [Col. 0625B] polymito induit animam, quam sponsali jure sortitur? Ipse est enim Dei sapientia, de qua per Salomonem dicitur: «Quia quaesivit lanam et linum, et operata est consilio mannum suarum (Prov. XXXI) .» Cujus digiti apprehenderunt fusum, cujus omnes domestici vestiti sunt duplicibus; cujus etiam caro stragula vestis facta est in passione. Sed eadem byssus et regalis purpura indumentum illius est in resurrectione. Qui etiam Bethlehemites jure vocatur, quia in Bethlehem de Virgine natus agnoscitur. Quod autem dicitur quia tertium bellum fuit in Gob, hoc intelligitur quia verus David Salvator Israel, ante legem, et sub lege, ac postmodum in evangelica gratia fideles semper bellatores habuit, per quos contra Philisthaeos, id est, adversus malignos spiritus [Col. 0625C] dimicavit. Ad hoc itaque tertium bellum David venit in Gob, qui interpretatur lacus, quia Redemptor noster, dum velut forti armato fortior supervenit (Luc. XI) , ipse per se etiam usque ad inferna descendit. Unde per Psalmistam dicit: «Posuerunt me in lacu inferiori, in tenebris, et umbra mortis (Psal. LXXXVII) .» Illic percussit Goliath Gethaeum, quia dum electorum animas de gehennae claustris eripuit, antiquum hostem, qui super eos tyrannidem exercebat, lethali vulnere sauciavit.
Quaeris etiam cur in Scripturis sacris sit ista diversitas, ut in libro Regum legatur David redemisse aream Ornam Jebusaei (II Reg. XXIV) , simul et boves qui offerendi erant in holocaustum, siclis argenti [Col. 0625D] tantummodo quinquaginta; cum in Paralipomenon pro sola area dedisse narretur auri sexcentos siclos? (II Par. III.) Sed sciendum est procul dubio quia in libro Regum boves tantummodo quinquaginta siclis argenti comparasse David legitur; quanti vero aream comparaverit, illic omnino siletur. Paralipomenon vero liber de bobus e contrario tacet, sed emptam sexcentis auri siclis aream perhibet. Quod facile pervidetur, si in utroque libro ipsa verborum series diligenter attenditur. Nam in libro Regum hic est ordo verborum: «Emit ergo David aream, et boves argenti siclis quinquaginta (Ibid.) .» Ubi sic distinguendum est, ut prius Scriptura dicat: Emit David aream, nec exprimat quanti; deinde sequatur, [Col. 0626A] et boves argenti siclis quinquaginta. In libro vero Paralipomenon ita legitur; «Dedit ergo David Ornan pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos, et aedificavit ibi altare Domino (I Petr. XXI) .» Sic igitur utraque sibimet Scriptura divisit, ut illa boum, ista solius areae numeret pretium. Res itaque, quibus pretii mensura praefigitur, discrepant; sed Scripturae sanctae sibimet invicem non repugnant.
Illud praeterea consulendum putasti, quod legitur: Fuit autem ibi praelium dispersum super faciem omnis terrae, et multo plures erant quos consumpserat saltus de populo, quam ii quos voraverat gladius (II Reg. XVIII) . De qua sententia in libro Hebraicarum quaestionum haec B. Hieronymi [Col. 0626B] verba sunt: «Saltum hunc, inquit, qui plures consumpsisse quam gladius vorasse legitur, bestias ferocissimas, quae in saltu erant, Hebraei autumant, a quibus plures consumpti quam a gladio vorati fuerint.» Verum hic, ut dicitur, Hebraeorum fuit intellectus; nobis autem videtur quia vesani quique et infruniti, qui cum Absalon perduelliones exstiterant, Deo deserente caecati, arbustis occurrentibus impingebant; atque ideo dicatur quia plures ceciderint saltu consumente perempti, quam ii qui gladio fuerint trucidante vorati. Quod ita debere intelligi non ambigitur, si ipsa styli consequentia, vel superficie tenus attendatur. Nam postquam praemittit: «Multo plures erant quos saltus consumpserat [Col. 0626C] de populo, quam ii quos voraverat gladius in die illa;» praesto subjungit: «Accidit autem ut occurreret Absalon servis David sedens in mulo: cumque ingressus fuisset malus subter condensam quercum et magnam, adhaesit caput ejus quercui; et, illo suspenso inter coelum et terram, mulus cui insederat pertransiit (II Reg. XVIII) .»
Illud praeterea, quod inquiris, quid factum sit de arca Domini et tabernaculo foederis, quae fabrefacta sunt in deserto. Sicut hujus rei pene nil officit ignorantia, ita vix aliquid utilitatis probatur conferre notitia: verumtamen, sicut Scripturae tradit auctoritas, in monte Abarim, ubi Moyses sepultus agnoscitur (Deut. XXXIV) , tabernaculum simul cum [Col. 0626D] arca, nec non et altare incensi reconditum Jeremiae prophetae manibus invenitur. Quod evidenti declaratur indicio, si secundi libri Machabaeorum diligenter attendatur exordium: «Erat, inquit, in ipsa scriptura, quomodo tabernaculum et arcam jussit propheta, divino responso ad se facto, comitari secum, usquequo exiit in montem in quem Moyses ascendit et vidit Dei claritatem, et veniens ibi Jeremias invenit locum speluncae, et tabernaculum et arcam, et altare incensi intulit illuc, et ostium obstruxit (II Mach. II) .» Haec igitur tria sacramenta, sicut dictum est, Jeremias in praefato Abarim monte recondidit. Si quid autem ex his aliud postmodum factum fuerit, aut certe si intacta permanserint, [Col. 0627A] quia nusquam Scriptura commemorat, nostra quoque disquirere curiositas non praesumat.
Illud etiam Isaiae, quod tibi petis exponi: «Propter scelus populi mei percussi eum, et dabit impium pro sepultura, et divitem pro morte sua (Isai. LIII) ,» ut nobis videtur, tale est. Pater 646 omnipotens Filium propter populi sui peccata percussit, quia illum, ut nostra peccata deleret, crucis patibulum subire constituit. Ad hoc enim est Filius a Patre traditus, ut servus fieret absolutus; sicut Apostolus: «Qui proprio, inquit, Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Ad hoc innocens vulneribus est percussus, ut peccator exsultet a suorum vulnerum livore sanatus. Sicut per eumdem Isaiam [Col. 0627B] dicitur: «Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra, cujus livore sanati sumus (Isai. LIII) .» Sed Redemptor noster pro duobus populis, gentili videlicet et Judaico pati dignatus est, quorum alter impius, alter dives merito dicebatur. Et gentilis quidem populus impius erat, quia idolis serviens pietatem divini cultus ignorabat. Haec autem pietas Graece dicitur, θεοσέβεια ; Judaicus vero populus dives exstiterat; quia, dum Sabbata, circumcisionem, neomenias, omnesque caeremonias divinae legis accepit, tanquam copiosis thesauri coelestis divitiis abundavit. Quibus exuberare divitiis Corinthios jam conversos Paulus exsultabat, cum diceret: «Gratias ago Deo meo semper pro vobis in gratia Dei, quae data est [Col. 0627C] vobis in Christo Jesu; quia in omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo, et in omni scientia, ita ut nihil vobis desit in ulla gratia (I Cor. I) .» Salvator ergo noster, pro morte quam in se suscepit, duos de morte resuscitatos Patri populos reddidit, gentilem scilicet, qui daemonibus olim impie serviebat, et Judaicum, qui, quamvis occidentem litteram tenens, et vivificantem spiritum nesciens, divinae tamen legis divitias possidebat.
Postremo quod quaeris illud Jeremiae prophetae quid sit: «Ex ore Altissimi non egredientur nec bona, nec mala (Thren. III; Apoc. V) ;» famosa quaestio est pene totius Ecclesiae. A plurimis enim quaeritur, et celebris currit per ora multorum. Sed, [Col. 0627D] eo largiente qui aperit librum et solvit signacula ejus, haec facile quaestio solvitur, si non ex nobis, sed ex illo confidentia praesumatur. Omnipotens Pater, et innocentem Filium impiorum manibus tradidit, et tamen a recto justitiae tramite non recessit; quoniam inde justitiam reflorere constituit, unde illum ad tempus injustitiae subjacere permisit. Sicut in libro Sapientiae legitur: «Cum sis, inquit, justus, juste omnia disponis (Sap. XII) :» ipsum quoque qui non debet puniri, condemnas. Pater itaque Filium mortem subire permisit, verumtamen ut eum perimerent, peremptoribus non praecepit; alioquin inculpabiles exstitissent dum ministerium impietatis ascriberent pietatis auctori.
[Col. 0628A] Potestatem ergo Deus Christi persecutoribus praebuit, sed ut eum persequentes occiderent non mandavit. Unde illic praemittit propheta, dicens: «Ut perverteret hominem in judicio suo, Dominus ignoravit (Thren. III) .» Perverteret quippe Dominus in judicio hominem, si condemnari praeciperet innocentem. Sed aliud est condemnare, aliud a condemnationis supplicio non eripere; aliud in conatus sacrilegos furentes impellere, aliud nequaquam accepti furoris insaniam refrenare. 647 Unde illic non ignorando, sed reprobando subjungitur: «Quis est iste qui dixit ut fieret, Domino non jubente? (Ibid.) » Domino dicit non jubente, non tamen prohibente. Non ergo persecutoribus Deus ut Salvatorem nostrum crucifigerent jussit, quia nihil [Col. 0628B] in eo quod puniendum esset invenit. Non tamen ne crucifigeretur inhibuit, quia, pro mundi salute passurum, nullatenus eum ex impiorum manibus liberavit. Unde bene mox additur: «Ex ore Altissimi non egredientur nec bona, nec mala (Ibid.) .» Bona quippe procederent, si eum de supplicio quod irrogabatur eriperet; mala vero, si crimen in eo qui suppliciis adjudicandus fuerit reperiret. In passione ergo Christi ex ore Altissimi nec bona egrediuntur, nec mala, quia Pater eum nec ex potestate liberat, nec ex legis aequitate condemnat; quia licet non reperiat peccatorem, pro salute tamen mundi in passione positum non eripit innocentem. Nullis videt peccatis obnoxium, nec tamen reddit impiorum manibus absolutum, ut dum subit [Col. 0628C] innocens poenam, qui peccator est revertatur ad veniam. Et dum unus, qui non debet, solvit omnium debita, omnes, qui sub originali vetustae cautionis fenore tenebantur astricti, rescissi chirographi reddantur legibus absoluti.
In hoc etiam, quod tu non interrogas, ego saepius dubitavi, cur David Joab et Semei, quibus iratus erat, dum adviveret, clementer indulsit; moriens autem Salomoni, sibimet in sceptra regia succedenti, perdendos esse mandavit «Tu, inquit, nosti quae fecerit mihi Joab filius Sarviae, quae fecerit duobus principibus exercitus Israel, Abner filio Ner, et Amasae filio Jether, quos occidit, et effudit sanguinem belli in pace.» Atque paulo post addidit: [Col. 0628D] «Facies ergo juxta sapientiam tuam, et non deduces canitiem ejus pacifice ad inferos (III Reg. II) .» De Semei quoque sic ait: «Habes et Semei apud te filium Gera filii Gemini de Bahurim, qui maledixit mihi maledictione pessima, quando ibam ad castra;» deinde quibusdam interpositis addidit: «Deducesque canos ejus cum sanguine ad infernum (Ibid.) .» Quid est enim quod eos David moriens damnat quibus vivendo pepercerat, cum profecto rationis ordo deposcat ut in perduelliones vel quoslibet inimicos vivens sententiam ultionis exsereret, moriens autem eis misericorditer indulgeret?
Sed sciendum est quia per regnum David, qui [Col. 0629A] tot persecutionibus et aerumnis attritus, tot adversitatibus et inopiis cum suis commilitonibus est afflictus, hoc praesens saeculum designatur, in quo cum suis membris Christus affligitur, multisque tribulationibus Ecclesia laceratur. Regnum vero Salomonis, qui divitiis et gloria cuncta regalium dignitatum jura transcendit, omnia principalis imperii fastigia superavit, futurae vitae denuntiat gloriam, in qua Christus vere pacificus aeterna cum suis quiete perfruitur, ac coelestis convivii dapibus solemniter epulatur.
Unus igitur, idemque Redemptor noster, et 648 nunc David est, et tunc Salomon erit; quia et modo tanquam manufortis per membra sua contra diabolum pugnare non desinit: et tunc, sopita prorsus [Col. 0629B] omni carnis et spiritus controversia, cum corpore suo, quod est Ecclesia, ut revera pacificus, aeterna tranquillitate regnabit. Nunc in electis suis, quasi David calamitatum fascibus premitur, persecutionum ac diversis adversitatum pressuris urgetur, tribulationibus et aerumnis atteritur; postmodum tanquam Salomon exuberanti divitiarum immortalium copia potietur. Nunc David, a facie Absalon fugiens, decem concubinas in domo relinquit (II Reg. XV) , quas Absalon per incestum turpiter foedat; quia Redemptor noster dum ejectus de civitate Judaica in desertum gentium properat, relinquit in domo legis Judaeos, non viriliter incedentes, sed muliebri conversatione viventes. Qui nimirum per decem concubinas non incongrue figurantur, [Col. 0629C] qui, dum enerviter decem legis praecepta custodiunt, non castum matrimonii merentur ascendere thalamum; sed, absque fidei cohaerentes annulo, sortiuntur pro conjugio pellicatum. Quas Absalon lasciviens polluit, quia malignus spiritus reprobas impiorum animas quasi prostituendo corrumpit. De quibus scriptum est: «Quia David postmodum non est ingressus ad eas, sed erant clausae usque in diem mortis suae in viduitate viventes (II Reg. XX) . «Perdiderunt enim virum, de quo per Isaiam dicitur: «Quoniam acceperunt septem mulieres virum unum (Isai. IV) ,» de quibus et per Salomonem dicitur: «Quia septingentae sunt reginae [Col. 0629D] III Reg. XI. Hoc non per Salomonem dictum est, sed per Scripturam de Salomone. Per Salomonem [Col. 0630D] autem dicitur: sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae (Cant. VI) . .» Acceperunt itaque septem, quae amiserunt decem. Coelestem quippe sponsum sancta sibi [Col. 0629D] confoederavit Ecclesia, septiformi scilicet Spiritus dono repleta. Quem sponsum synagoga, quae Decalogi mandata perceperat, perdidit, viduaque permansit, quia, dum in domo consueti ritus et legalium caeremoniarum immobiliter perstitit, cum rege David in deserta gentilium exire contempsit.
David ergo vivens tolerat quos in fine condemnat, quia Judex humani generis Christus, quem ille signabat, illis nunc misericorditer parcit, quibus in fine saeculi sententiam justae damnationis infligit. David itaque misericordiam praerogat; Salomon [Col. 0630A] justitiam indicat. Quia unus idemque Redemptor noster, et nunc quasi David reproborum pravitates aequanimiter tolerat, et postmodum tanquam Salomon in gloria sua veniens eos quasi vibrato judicii sui mucrone trucidat. Haec alternitas divini examinis frequenter in eisdem David sermonibus invenitur, sicut ille: «Misericordiam, inquit, et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) .» Et: «Misericordiam et veritatem diligit Deus (Psal. LXXXIII) . Misericordia et veritas obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) .» Sic itaque dum misericordia veritati, quasi David praeponitur Salomoni, ut quos pie David per misericordiam sustinet, Salomon per judicium juste condemnet. Et notandum quod per Joab, qui suis homicidium manibus perpetravit, illi designantur qui [Col. 0630B] mala faciunt: per Semei vero, qui regi tantummodo maledixerat, illi figurati sunt qui prava loquuntur. Nam et ii qui nequiter agunt, et illi qui sermonibus reprobis ac falsis insistunt, in extremae discussionis examine procul dubio damnabuntur, sicut 649 idem ait: «Odisti omnes qui operantur iniquitatem; perdes eos qui loquuntur mendacium (Psal. I) .» Sed ne jam fortassis epistolaris compendii limen excedat, calamo silentium imperamus, ne et ipsi redarguamur indociles, dum te docere nitimur quaestiones.
Idem fere argumentum est hujus argumentationis, quod superioris: duas enim alias ab eodem Alberico rogatus quaestiones enodat beatus Petrus Damianus.
ALBERICO fratri charissimo, PETRUS peccator monachus salutem.
Dubitare te perhibes, dilectissime, cur non modo Scripturae Veteris Testamenti, sed et plerique doctores Ecclesiae, decem mensibus asserunt hominem in materno utero coalescere, nec intra novem mensium spatium fateantur exire. De quibus, ne per multa vagemur, sufficit si unum duntaxat apponamus exemplum. Ait enim in libro Sapientiae Salomon: «Sum quidem et ego mortalis homo similis omnibus, et ex genere terreno illius qui prior [Col. 0630D] factus est, in ventre matris figuratus sum caro; decem mensium tempore coagulatus sum in sanguine ex semine hominis et delectamento somnii convenientis, et ego natus accepi communem aerem (Sap. VII) ;» cum et beatus Joannes Baptista, et ipse auctor et institutor naturae Christus, sic intra novenarium nati fuerint mensium cursum, ut ex decimo mense ne tenuissimum quidem attigerint atomum. Nam Joannes quidem conceptus est, sicut scribitur, VIII Kal. Octobris, et natus est VIII Kalendarum Julii. Salvator autem noster conceptus est in utero [Col. 0631A] virginali VIII Kalendarum Aprili, et natus est ad salutem mundi VIII Kalendarum Januarii. In quibus nimirum utrisque conceptionibus et nativitatibus, servi scilicet ac Domini, sic novem menses reperiuntur impleti, ut decimi nullatenus videantur incepti; quanquam si diligenter tempus utrumque perpenditur, duobus diebus diutius quam Joannes intra materna viscera mansisse Dominus invenitur. Cum igitur plerique homines intra novem mensium cursum absque ulla prorsus ambiguitate nascantur; quid est quod per decem menses in utero coagulari a doctoribus perhibentur?
Sed in quantum nobis datur intelligi, menses apud veteres triginta tantummodo dierum numero supputabantur; ista vero regula, quae nunc tenetur, ut [Col. 0631B] alii menses triginta contineant dies, alii triginta unum, ab illius Romuli, qui Romanam urbem condidit, institutione descendit. Romulus enim cum acris, sed agrestis 650 esset ingenii, dum coepti ac novi statum ordinaret imperii, illum diem cujusque mensis constituebat initium, in quo novae lunae conspiceret ortum; ut ille potissimum dies Kalendas efficeret, quo nova luna primitus illuxisset. Sed quia modo tardius, modo celerius luna videri solet, contigit ut cum tardius apparuit, praecedens mensis plures, cum vero celerius, dies acciperet pauciores. Unde factum est ut alii menses triginta unum, alii triginta dies tantummodo sortirentur. Quae videlicet regula nunc in supputatione mensium, ut conjicimus, apud nos ex illius institutione tenetur.
[Col. 0631C] Sed quoniam hanc gentilis hominis regulam, ut nobis videtur, veteres sancti non tenuerant, tricenos solummodo dies singulis quibusque mensibus ascribebant. Unde sufficiat nobis, ut unius doctoris inseramus exemplum. Beatus loquitur Augustinus (lib. IV De Trinit., cap. 5; et lib. LXXXIII Quaest., quaest. 56) : quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in triduo illud reaedificas? (Joan. II.) Qui videlicet numerus si per senarium ducitur, omne tempus quo Dominus in matris utero mansit impletur. Nam quadragies sexies seni, ducenti septuaginta sex dies fiunt, qui dierum numerus complet novem menses, et sex dies; qui videlicet tanquam decem menses parientibus feminis imputantur. In quibus nimirum verbis indubitanter ostenditur quod [Col. 0631D] triginta solummodo dies quibusque mensibus ascribuntur. Triginta quippe si novies multiplicentur, ducenti septuaginta fiunt. In ducentis ergo septuaginta tricenarius numerus novies invenitur, qui juxta beati doctoris hujus testimonium, novem menses fiunt; quinque vero dies qui residui sunt, pro decimo mense accipiuntur. Cum igitur apud nos septem menses sint quorum unusquisque triginta unum dies habeat, aliquanti dies apud veteres de novem mensibus superabant; quos utique, partem pro toto ponentes, pro decimo mense computabant. Cum ergo minores erant menses quantitate, plures dicebantur in dinumeratione; ut quos nunc dicimus novem, tunc, parte pro toto posita, dicerentur decem. [Col. 0632A] Haec interim tibi solutio super proposita quaestione sufficiat, donec potiorem te a sapientibus audire contingat.
Dubietas etiam de passione ac resurrectione Dominica, quae videlicet hoc anno ita per omnia veniunt, sicut tunc specialiter cum Dominus est crucifixus. Inquiris enim utrum raro, an crebro sic veniant. Alii siquidem se nunquam hoc vidisse, alii saepius hoc in vita sua contigisse confirmant; tu vero, qui veritatis studes esse discipulus, tantae varietati times adhibere fidem, ne scilicet in compugnantium sententiarum traducaris errorem
Sed noveris quoniam, in quantum ex traditione [Col. 0632B] praecedentium scriptorum colligere possumus, hic Dominicae passionis articulus, ex eo tempore quo Dominus est in cruce suspensus, 651 nunquam ita rursus evenit nisi semel, et nunc secundo repetitur. Post passionem quippe Domini quingentesimo trigesimo tertio anno paschalis solemnitas eodem mense, et die, et luna, eodemque concurrente, qui primus quintus est, contigit, quibus primo novae Dominicae resurrectionis anno contigerat; et hoc anno similiter fit, ut in unum cuncta concurrant. Sicut enim tunc cum Dominus pateretur, et mensis erat Martius, et dies a Kalendis Aprilis octavus, feria erat sexta, et luna decima quarta; ita per omnia, et quingentesimo trigesimo tertio anno postmodum contigit, et hoc anno, qui millesimus sexagesimus [Col. 0632C] quintus est, similiter venit. Composuerunt autem paschalem cursum quatuor eruditi viri, Hippolytus, Eusebius, Theophilus et Prosper: post quos Victorius natione Aquitanus, scrupulosissimus videlicet calculator, rogatus a sancto Hilario urbis Romae episcopo, rem diligentius instauravit, eumdemque cursum cautissima satis indagatione composuit.
Produxit itaque annorum series usque ad annos quingentos triginta duos: ita ut quingentesimo trigesimo tertio anno, solemnitas paschalis incipiat, eodem scilicet mense, die, feria, et luna, eodemque concurrente, quibus primo anno Dominicae passionis ac resurrectionis illuxerat. Hoc etiam anno, in quo nunc vivimus, ad eumdem ordinem Dominica passio, [Col. 0632D] quae postridie celebranda est, redire videmus. Dum igitur 652 annus iste primum illum Dominicae passionis ac resurrectionis ordinem renovat, procul dubio, cum illa, quam diximus, Victorii calculatione concordat. Interim vero, dum res valeat enucleatius discuti, hac, charissime frater, uterque simus solutione contenti.
Hoc tamen nolo te lateat quoniam, hoc praesenti paschali solemnitate peracta, nonagesimo quinto anno similiter Pascha veniet, omnibus his in unum convenientibus, mense videlicet, die, feria, et luna, et quinto concurrente, qui tamen bissextus est, et epacta, et versu cycli decemnovennalis. Post quintum concurrentem bissextum, ducentesimo quadragesimo [Col. 0633A] septimo anno, similiter paschalis solemnitas ventura est; et postmodum tribus vicibus fiet ut Pascha per ordinem nonagesimo quinto anno simili modo semper eveniat, eisdem omnibus, quae supradicta, simul convenientibus. Sed in isto quinto concurrente, qui nunc est, nunquam paschalem festivitatem evenire contigit, ab ipsa prima passione Dominica, nisi duntaxat eam solam quam Victorius posuit, et nunc secundo repetitur, et nunquam deinceps [Col. 0634A] ventura est, ut omnia illa simul congruant, hoc est mensis, dies, feria, et luna, epacta, eodemque versu cycli decemnovennalis, nisi similiter quingentesimo trigesimo tertio anno. Sed cum jam saeculum hoc suo sit fine claudendum, superfluum est per longae calculationis ephemeridas producere volumina saeculorum.
Sit nomen Domini benedictum.
Contra errorem Graecorum de processione Spiritus Sancti
Ad patriarcham . . . . scribens, contra Graecorum haeresim disputat, qui Spiritum sanctum a Patre tantum, non a Filio procedere, impie affirmabant. Hanc opinionem luculente redarguit, contrariumque verum esse firmissimis rationibus et auctoritatibus probat. Idcirco autem ad patriarcham illum de hac re scribit, quia, ut haec ipsa quaestio sibi enuclearetur, a pontifice Romano postulaverat.
[Col. 0633B] Domno L. beatissimo patriarchae, PETRUS peccator monachus servitutem.
Religiosus episcopus Popiliensis Ecclesiae mihi retulit quoniam ex ore dominici reverendissimi patriarchae Gradensis audivit, quaestionem vos catholicae fidei valde necessariam apostolicae sedi sacris insertam litteris destinasse, atque ut a sanctissimo papa Alexandro invictis Scripturarum testimoniis evidentissime solveretur, sacerdotalis officii vigilantia postulasse: cur videlicet Spiritus sanctus apud Latinos a Patre dicatur Filioque procedere, cum apud Graecos a solo procedere Patre credatur? De qua nimirum quaestione quod sentio, auxiliante ipso Spiritu sancto de quo agitur, aperire praesumo. Non quod mihi super hoc negotio vel a vobis aliquid sit injunctum, vel ab auctoritate ipsius Romani pontificis [Col. 0633C] fuerit imperatum. Nam quo pacto summum negotium imperito homini dignaretur injungere, qui tot sanctis ac peritissimis viris secum jugiter conversantibus non ambigitur abundare? Sed quia, licet ignarus sim, et inutilis servus in domo Domini mei Jesu, illis etiam eis obsequiis importunum me libet ingerere, ad quae nemo me dignatus est provocare.
Laudabilis plane sanctitatis vestrae prudentia, et digni favoris est attollenda praeconiis, quae solvendam sancti Spiritus quaestionem, non ad alium quempiam, sed ad Petrum specialiter [attulit], quem coelestis sapientiae et potentiae claves accepisse indubitanter [Col. 0633D] agnoscit. Nec decebat tantae dignitatis, et sapientiae virum ab alio mysterii coelestis arcana requirere, nisi ab illo potissimum quem non caro potuit vel sanguis instruere, sed cui Deus ipse per se sua secreta dignatus est aperire. «Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, [Col. 0634B] sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI) .» Hunc enim prae caeteris mortalibus de toto terrarum orbe Conditor orbis elegit, cui cathedram magisterii principaliter in Ecclesia tenere perpetuo privilegii jure concessit; ut quisquis divinum aliquid ac profundum nosse desiderat, ad hujus praeceptoris oraculum doctrinamque recurrat; nec illi humiliter offerre quod solvendum est erubescat, etiamsi et ipse quod quaeritur non ignorat. Nunquid enim angelus de coelo veniens nesciebat docere Cornelium, quem videlicet, ut quid sibi agendum esset addisceret, destinavit ad Petrum? «Mitte, inquit, viros Joppen, et accersi Simonem qui cognominatur Petrus. Hic hospitatur apud Simonem quemdam coriarium, cui est domus juxta mare; hic dicet tibi quid te oporteat [Col. 0634C] facere (Act. X) .» Poterat plane sanctus angelus hominem docere gentilem quid sibi competeret ad salutem; sed hujus usurpare nolebat officium, cujus docendi noverat fuisse commissum.
Quid ergo mirum si sacerdos, licet sanctitate conspicuus, licet eloquiis divinis vehementer instructus, ad apostolorum principis magisterium misit, ad quem etiam angelus docendi gratia primitias gentium Cornelium destinavit? Pauli etiam ad Galatas haec verba sunt: «Paulus apostolus neque ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis (Gal. I). » Hic itaque, qui non ab hominibus, sed ab ipso Christo, et Deo Patre fuerat factus apostolus 655 atque ab auctore sapientiae sufficientur instructus, [Col. 0634D] ad Petri tamen magisterium venit, et non id transcursu, sed per plurimos dies apud eum in coelesti schola permansit. «Veni, inquit, Hierosolymam videre Petrum, et mansi apud eum dies quindecim (Ibid.) .» Per mysticum scilicet heddomadis et ogdoadis numerum, Veteris Instrumenti, simul ac Novi didicit sacramentum.
[Col. 0635A] Dignum ergo fuit ut ad sedem illius vestra sancta prudentia solvendam dirigeret quaestionem, ad quem et ignarus fidei vir angelitus mittitur: et a quo apostolus etiam, qui jam a Deo instructus fuerat, plenius eruditur. Et quia per Moysen dicitur: «Habetis Aaron et Ur vobiscum; si quid natum fuerit quaestionis, referetis ad eos (Exod. XXIV) .»
Adsit utinam Aaron, id est, mons fortitudinis Christus; adsit et Ur, ignis ille videlicet, qui est ipse, de quo scribimus, Spiritus sanctus, ut per nos etiam, minimum videlicet Romanae Ecclesiae membrum, quod nonnullos latet, aperiat, et hujus quaestionis nodum quasi quoddam mystici libri signaculum clavis David Christus absolvat.
In primis ergo dicamus unde ignorantiae istius oriatur origo, ut et Graeci fere omnes, et Latinorum quidam perhibeant Spiritum sanctum non a Filio, sed a solo Patre procedere. Hoc enim ex Dominicis autumant verbis, quibus ait: «Non enim vos estis qui loquimini: sed spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. X) .» Et iterum: «Ecce ego mitto promissum Patris mei in vos (Luc. XXIV) .» Et illud: «Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV) .» De quo rursum ait: «Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum [Col. 0635C] in aeternum, Spiritum veritatis (Joan. XIV) .» Et alibi dicit: «Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia (Ibid.) .» Et iterum: «Si ergo vos, cum sitis mali, nostris bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester de coelo dabit Spiritum bonum petentibus se?» (Matth. VII.)
His itaque et hujusmodi non solum evangelicis, sed et aliis Scripturarum testimoniis asserunt Spiritum sanctum nequaquam a Filio, sed a solo tantum Patre procedere. Nam et apud Latinae linguae Doctores saepe tale quid reperitur, quod huic sententiae congruere videatur. Beatus plane Hieronymus in expositione fidei, quam ad Alypium et Augustinum episcopos mittit, inter caetera sit ait: «Credimus et [Col. 0635D] in Spiritum sanctum Dominum verum ex Patre procedentem, aequalem per omnia Patri et Filio.» Augustinus etiam adversus Maximum haereticum invectus, ait: «De Patre est Filius, de Patre est Spiritus sanctus.» Beatus etiam Leo papa in argentea tabula, quae ante sacratissimum corpus beati Pauli apostoli videtur erecta, inter caeteras suae fidei symbolas ait: «Et in Spiritum sanctum Dominum, et vivificatorem, 656 ex Patre procedentem, cum Patre, et Filio coadorandum et glorificandum.» In Nicaeni quoque concilii symbolo dicitur: «Credimus et in Spiritum sanctum, qui de Patre procedit proprie, et Deus est verus sicut Filius;» et aliquanto post: «Quodque et Spiritum sanctum verum Deum invenimus in [Col. 0636A] Scriptura, et de Patre proprie procedere, et cum Patre et Filio semper esse.» Et iterum: «De Patre, inquit, Filius, et Spiritus sanctus proprie et vere de Patre procedit.»
Veruntamen haec et alia hujusmodi testimonia Scripturarum, sive sanctorum verba doctorum, non praejudicant catholicae fidei, qua Spiritum sanctum sicut a Patre credimus, ita nihilominus et a Filio procedere perhibemus. Nam cum vel ipse Dominus, vel sancti quoque doctores Ecclesiae, Spiritum sanctum a Patre procedere concorditer asserant, nusquam tamen perhibent, quod a Filio non procedat; imo cum dicitur Spiritus sanctus a Patre procedere, a Filio quoque procedere credi necesse est, quia Pater et Filius unius ejusdemque substantiae [Col. 0636B] procul dubio est. Nam cum Filius dicat: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ;» quomodo potest Spiritus sanctus ab eo quod unum est, et procedere, et non procedere?
Sed res ineffabilis, quae nullo valet humanae rationis ingenio concipi, nullo potest mentis intuitu vel consideratione discerni, ex divinorum duntaxat eloquiorum debet sententiis colligi. Nam, sicut ait Apostolus: «Spiritus sanctus omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. Nos autem spiritum hujus mundi non accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis, quae et loquimur non in doctis [Col. 0636C] humanae sapientiae verbis, sed in doctrina spiritus (II Cor. II) .» Enimvero quomodo Pater ineffabiliter Filium gignat, quomodo Spiritus sanctus a Patre, vel utroque procedat, qualiter intuitus humanus attingeret, nisi per organa prophetarum vel per incarnatum Verbum suum Deus omnipotens hoc mortalibus revelaret? «Est enim fides, sicut dicit Apostolus, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI) .» Stat enim Joannis illa sententia, qua dicit: «Charissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus; scimus quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (II Joan. III) .» Ad comprehendendum ergo summum et ineffabile verae fidei sacramentum, non humanae opinionis sequamur [Col. 0636D] indaginem, sed solam amplectamur coelestis eloquii veritatem, ut hoc potissimum de Deo credatur, quod divinitus; et in his quae summa et incomprehensibilis Veritas perhibet, fidei nostrae constantia non vacillet.
Porro autem quod a Patre procedat Spiritus sanctus, nulla neque apud Graecos, 657 neque apud Latinos quaestio est: nec res testimoniis indiget, cum hoc ipsum, et ea quae supra posuimus, evidenter exempla declarent. Quod autem a Patre procedat, simul et a Filio, unde scilicet quaestio est, [Col. 0637A] evangelica nos docet auctoritas, cum Dominus dicit: «Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia (Joan. XIV) .» Et alibi: «Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre (Joan. XV) .» Cum ergo Paracletum et Pater mittat in nomine Filii, et Filius mittat a Patre; patet profecto, quia sicut ab utroque, qui procul dubio unum sunt, mittitur, ita nihilominus et ab utroque procedit. Et qui saepe Spiritus Veritatis dicitur, cum utique Christus sit Veritas, qui Spiritus est Veritatis, Spiritus est procul dubio Filii. Unde et alibi dicit: «Ille me clarificabit, quia de meo accipiet (Joan. XVI) .» De meo scilicet accipiet, quia et in me est. Unde et in Isaia vox Patris ad Filium: «Spiritus meus, inquit, qui [Col. 0637B] est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedant de ore tuo, et de ore seminis tui usque in aeternum (Isai. LIX) .» Ipse nimirum Spiritus est illa virtus quae de illo exibat, sicut in Evangelio legitur, et sanabat omnes (Luc. VI) .
Et iterum de muliere fluxu sanguinis liberata: «Ego novi virtutem de me exisse Luc. VIII) .» Unde et Apostolus ad Galatas: «Quoniam, inquit, estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem, Abba Pater (Gal. IV) .» Et alibi: «Qui Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Ecce hic, cum dicit Apostolus: «Spiritus Filii sui, vel Spiritus Christi (Rom. VIII) ,» nunquid addit et Patris, ut dicat, Spiritus Christi et Patris. Nunquid quia, praetermisso Patris vocabulo, Spiritus Filii dicitur, [Col. 0637C] jure consequitur ut Patris esse Spiritus denegetur? idem quoque Apostolus ad Philippenses ait: «Scio enim quia hoc mihi proveniet in salutem per vestram orationem, et subministrationem Spiritus Jesu Christi (Philip. I) .» Hinc est quod Sapientia Dei, quae procul dubio Christus est, dicit: «Spiritus meus super mel dulcis, et haereditas mea super mel et favum (Eccli. XXIV) .»
Sicuti ergo cum Filii, vel Christi Spiritus dicitur, non statim consequitur ut eum possimus a Patre disjungere; ita cum dicitur, Spiritus Patris, non eum possumus a Filio separare. Beatus etiam Petrus ait: «De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt Prophetae, qui de futura in nobis gloria prophetaverunt, scrutantes in quod vel quale tempus [Col. 0637D] significaret quia in eis erat Spiritus Christi, praenuntians eas quae in Christo sunt passiones, et posteriores glorias (I Petr. I) .» Quod autem eumdem Spiritum Filius in discipulos miserit, idem Petrus in Actibus apostolorum perhibet, dicens: «Dextra igitur Dei exaltatus, et promissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hoc donum, quod vos videtis et auditis (Act. II) .» Hinc est quod, cum resurrexisset a mortuis, et apparuisset discipulis, ut eum de se procedere patenter ostenderet, insufflavit, et ait: «Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) .»
Nec sane putandum est quod flatus ille corporeus, qui tunc aerem percussit, Spiritus sanctus fuerit, sed per congruam hanc significationem 658 convenienter [Col. 0638A] ostensum est quod Spiritus sanctus procedit ab ipso. Isaias quoque cum de Filio Dei loqueretur, adjecit: «Percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium (Isai. XI) .» Cui sententiae concinens Paulus in Epistola ad Thessalonicenses ait: «Tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (I Thess. II) .» Quod etiam in libro beati Job mystice designatur, cum dicitur: «Audiet auditionem in terrore vocis ejus, et sonum de ore illius procedentem (Job XXXVII) .» Os denique Patris in hoc loco intelligitur Filius, per quem videlicet nobis divinae legis sanctio promulgatur; sonus vero de illius ore procedens, Spiritus sanctus est, qui, a Filio veniens, [Col. 0638B] mirabiliter sonuit, cum super apostolos repentino sonitu in linguarum varietate descendit. «Factus est, inquit, repente de coelo sonus tanquam advenientis Spiritus vehementis (Act. II) .» Hic nempe sonus, qui de ore Christi prodiit, ipse est procul dubio gladius bis acutus, quem Joannes in Apocalypsi ex eisdem labiis exire conspexit (Apoc. I) . De quo et per Psalmistam dicitur: «Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) .» Quia ergo, sicut dictum est, os Patris Filius est, Spiritus oris Dei nil aliud intelligendus, quam Spiritus Christi.
Quod si quaeritur, cum de substantia Patris sit [Col. 0638C] Filius, de substantia Patris sit nihilominus et Spiritus sanctus, cur unus Filius, et alius non sit Filius? non incongrue respondetur: De Patre est Filius, de Patre est Spiritus sanctus; sed ille genitus est, iste procedens, ideoque ille Filius est Patris, de quo et genitus est; iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Verumtamen et illa generatio, et ista processio non modo ineffabilis, sed et prorsus incomprehensibilis est. Sed in his quae nostrae mentis acie penetrare non possumus, illis per quos Spiritus sanctus locutus est, fidem certam, tanquam si res nostris subjaceret obtutibus, adhibemus. Et quanquam nobis ignota sint arcanae profunditatis occulta mysteria, non tamen dubitamus in eo quod Dominus loquitur: non ambigimus in eo quoque [Col. 0638D] quod in prophetarum vaticiniis invenitur.
Sed hic mihi fortassis objicitur: Non intelligitis Evangelium, nescitis quid sibi velint oracula prophetarum, quae scilicet aliud saepe praetendunt in litterarum superficie, aliud continent in spiritualis intelligentiae veritate. Ad quod nos facile respondemus quia fuere quamplures apostolici et catholici viri, de quorum scilicet approbata pietate et sanctitate per ostensa multarum signa virtutum nil omnino remansit ambiguum. Hi nimirum orthodoxam 659 fidem verbis simplicibus exposuerunt, et litteris exaratam ad posteritatis memoriam reliquerunt. [Col. 0639A] Illorum plane fuit ex apostolicis et propheticis sententiis ista discutere; nobis autem nil aliud restat, nisi praefixis duntaxat eorum definitionibus obedire. Illis nempe vis necessitatis incubuit, u t haec subtiliter ac diligenter inquirerent, et certam fidei regulam definirent; nobis autem ea tantum via gradiendum est per quam videlicet nostri praecessere majores.
Quod ergo illi tunc ex evangelicis ac propheticis vel etiam apostolicis fontibus inhianter hauserunt, hoc nobis propinantes in posteros fideliter transfuderunt, dicente Psalmista: «In ecclesiis benedicite Deo Domino de fontibus Israel (Psal. LXXVII) ;» et nos puritatem fidei, quae per eos in nobis tanquam per veritatis rivulos influit, secure jam et absque [Col. 0639B] ullo timore percipimus: et tanquam ab ipsa principali divini fontis origine, nos hanc haurire gaudemus. Audiamus ergo quid de processione Spiritus sancti in sexto libro de Fide, quem ad Gratianum imperatorem mittit, beatus dicat Ambrosius. «Non enim, ait, quasi ex loco mittitur Spiritus, aut quasi ex loco procedit, quando procedit a Filio.» Et paulo post: «Spiritus sanctus cum procedit a Patre exit a Filio;» nec immerito ab utroque procedit, cum in utroque aequaliter sit, sicut in octavo ejusdem operis libro idem dicit Ambrosius: «Pater in Filio, et Filius in Patre; ita Dei Spiritus in Patre et in Filio.» Augustinus autem cum, per totum fere librum quem de sancta Trinitate composuit, innumerabiliter asserat quod Spiritus sanctus de Patre [Col. 0639C] simul Filioque procedat, tamen unam saltem ejus sententiam ponimus, ne prorsus eum negligenter praeterisse videamur. «In illa, inquit, sancta Trinitate unus est Pater, qui solus de se ipso essentialiter unum Filium genuit, et unus Filius, qui de uno Patre solus est essentialiter natus: et unus Spiritus sanctus, qui solus essentialiter de Patre Filioque procedit.» Hieronymus quoque hoc scripsisse fertur: «Spiritus, qui a Patre Filioque procedit, Patri Filioque coaeternus et per omnia coaequalis est. Haec est sancta Trinitas, id est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; una est deitas et potentia, una essentia, id est, Pater, qui genuit, Filius, qui est genitus, et Spiritus sanctus, qui ex Patre Filioque procedit.» Quamvis hoc in expositione fidei ejus, videlicet [Col. 0639D] illa quam legimus, nequeat inveniri. B. etiam papa Gregorius in confessionis suae Symbolo sic ait: «Credo Patrem ingenitum, Filium genitum, Spiritum vero sanctum nec genitum, nec ingenitum, sed coaeternum, de Patre et Filio procedentem.»
Quod si ab his forte qui Graece tantum sciunt, Latine non norunt, e diverso dicatur non sibi sufficere Romani doctores eloquii; nisi Graeci quoque sermonis Patres adhibemus, audiant quid beatus perhibeat Athanasius in libro quem adversus Arium scripsit: «Ego, inquit, credo Filium in Patre, et Patrem in Filio, Spiritum quoque paracletum, qui procedit a Patre, et Filii esse et Patris; quia et a Filio procedit, sicut in Evangelio scriptum est quod [Col. 0640A] per insufflationem suam dedit 660 discipulis Spiritum sanctum (Joan. XX) .» B. etiam Cyrillus de hac eadem Spiritus processione contra Nestorium sic ait: «Quamvis enim in sua sit substantia Spiritus ejus, et intelligatur in persona proprietas, juxta id quod Spiritus est, et non Filius, attamen alienus non est ab illo. Nam Spiritus appellatus est Veritatis, et Veritas Christus est. Unde et ab isto similiter, sicut et a Deo procedit.»
Sed adhuc fortassis inquiritur, cum Spiritus de Patre procedat et Filio, cur idem Filius dixerit quia de Patre procedit? Quid enim causae fuit ut non diceret: de Patre et me procedit, sed potius diceret: [Col. 0640B] Spiritus qui a Patre procedit? Cur hoc eum fecisse putamus, nisi quod solet referre id etiam quod suum est, ad eum de quo ipse est? De Patre quippe est Filius, et a quo habet ut ipse sit Deus, ab illo nihilominus habet ut a se quoque procedat Spiritus sanctus. Unde est quod alibi dicit: «Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me (Joan. VII) .» Si igitur hic aperte cognoscitur suam esse doctrinam, quam tamen non suam dixit esse, sed Patris; quanto magis illic intelligendum est et de ipso procedere Spiritum sanctum, ubi sic ait, de Patre procedit, ut nequaquam diceret de me non procedit? Huic et illud est simile, quod alibi dicit: «Qui in me credit, non in me credit, sed in eum [Col. 0640C] qui me misit (Joan. XII) .» Quid enim sibi vult, quod ait: «Qui in me credit, non in me credit?» Quomodo in ipsum, quomodo non in ipsum? Quomodo tam contrarium, tamque per compugnantia sibi verba intelligetur adversum. «Qui in me credit non in me credit, sed in eum qui me misit:» nisi sic intelligatur, qui in me credit, non in hoc quod videt credit; ut spes nostra non in creatura sit, sed in illo qui creaturam suscepit; quatenus unum se esse cum eo mortalibus innotesceret, atque ad se simul cum eo contemplandum humana corda mundaret? Ita cum dicit: «Mea doctrina non est mea,» non parvam mentibus caliginem generat, nisi carnem a spiritu dispensativae rationis ordo discernat. Non enim dixit: Ista doctrina non est mea; sed: [Col. 0640D] Mea doctrina non est mea. Quam dixit suam, eamdem dixit non suam. Quomodo sane istud verum est, nisi secundum aliud suam dixerit, secundum aliud non suam? Secundum formam Dei, suam; secundum formam servi, non suam? Cum enim dicit: non est mea, sed ejus qui misit me, ad ipsum Verbum, quod in carne latebat, nostrae mentis intuitum provocat, ut eum a Patre simul unum esse cognoscat. Doctrina enim Patris est Verbum Patris, qui est unicus Filius. Quod ergo dictum est: «Doctrina mea, non est mea;» sic intelligendum est, ac si dicat: ego non sum a me ipso, sed ab illo qui me misit
Cum ergo doctrinam suam, quam simul cum Patre dictat esse non suam, sed Patris esse perhibeat; quid mirum si Spiritum sanctum dicat de Patre procedere, a quo scilicet habebat idem Filius, ut etiam de ipso procederet? Unde cum in Nicaeni concilii symbolo, quod superius memoravimus, Spiritus sanctus non simpliciter dicatur a Patre procedere, sed addatur proprie: Et in Spiritum, inquit, sanctum, qui de Patre procedit proprie: haec proprietas non ideo datur Patri, ut Spiritus sanctus de solo ipso procedat; sed quia ab ipso datum est Filio ut etiam ex ipso procedat. Unde et Augustinus in libro de [Col. 0641B] sancta Trinitate: «Non frustra, inquit, in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei, nisi Filius; nec donum Dei, nisi Spiritus sanctus; nec de quo genitus est Verbum, et de quo procedit principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater.» Moxque subjungit: «Ideo addidi principaliter quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur: sed hoc quoque illi Pater dedit, non jam existenti, et nondum habenti, sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit.» Non ergo turbetur fides, cum audit Spiritum sanctum proprie sive principaliter a Patre procedere; quoniam ab illo datur Filio ut ab ipso procedat, a quo et ipse ineffabili atque incomprehensibili generatione procedit; sicut ipse qui est Patris sapientia [Col. 0641C] per Salomonem dicit: «Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV) .» Et in Evangelio: «Ego enim ex Deo processi, et veni (Joan. VIII) .» Illud 662 praeterea summopere cavendum est ne, dum asserimus [Col. 0642A] quod de Patre Filius habeat ut Paracletus a se procedat, credamus etiam quod Spiritus sanctus de Patre procedat ad sanctificationem nostram. Absit enim hoc credi! ne quasi diversitas graduum videatur in simplici, atque incomprehensibili divinitate disponi, cum Scriptura dicat: «Ne ascendas per gradus ad altare meum (Exod. XX) .»
Sed absque ulla dubitatione credendum est quod Spiritus sanctus simul ab utroque procedat; quamvis hoc Filio Pater dederit, ut, quemadmodum a se, ita nihilominus et ab illo procedat. Spiritus enim sanctus ineffabilis quaedam est Patris Filiique communio; atque ideo videtur hoc vocabulum obtinere, quia Patri simul ac Filio non ambigitur haec appellatio convenire. Nam hoc ipse proprie dicitur, quod [Col. 0642B] illi communiter appellantur; quoniam et Pater Spiritus, et Filius Spiritus; Pater sanctus, et Filius sanctus: et sicut utrique ejus vocabulum indifferenter congruit, sic ipse simul ab utroque procedit.
Possemus adhuc nonnulla Scripturarum exempla congerere, nec impossibile esset nostris allegationibus egregios catholicae fidei defensores cum suis argumentationibus adhibere; sed, quia lege prohibemur juxta altare nemoris arbusta conserere (Judic. VI) , nolumus poma Spiritus opacis prolixae locutionis foliis operire. Sanctitas ergo tua, venerabilis pater, licet coelestis eloquii pabulo pleniter ubertimque refecta, tamen magis ac magis adhuc veritatis esuriens, non dedignetur interim hoc pauperculi hominis perexile jentaculum, gustatura postmodum de [Col. 0642C] manibus Domini nostri papae, tanquam per Habacuc prophetam, imo per angelum, regalium delicias epularum (Dan. XIV) .
Sit nomen Domini benedictum.
Contra sedentes tempore divini officii
Commendat archiepiscopi Bisuntini disciplinam et ordinem quibus in sua Ecclesia utebatur. Illud autem praecipue laudat quod tumulum sibi vivo posuerat, ut scilicet supremum vitae diem semper ante oculos haberet. Unum tamen correctione dignum, dum in ejus hospitio esset, se vidisse, quod tum clerici, tum ii qui sacris non sunt initiati, dum eadem sacra peragerentur, iis sedentes interessent: id non esse neque ex praescripta disciplina, neque ex dignitate, aperte demonstrat.
[Col. 0641D] Domno V. reverentissimo archiepiscopo, PETRUS peccator monachus servitutem.
Non ignoras, venerabilis pater, quoniam dum a te receptus hospitio tuis interfui, sic omnia velut in quadam animi mei tabella depinxi, ut nulla de caetero valeant oblivione deleri. Teneo scilicet claustrum post absidam Ecclesiae, tuo duntaxat habitaculo dedicatum, ubi tam private, tam remote studio potes orationis ac lectionis insistere, ut eremitica videaris solitudine non egere. Alterum quoque claustrum, [Col. 0642D] quod dextrum tenet latus Ecclesiae, non omisi, ubi candidus clericorum tuorum coetus, tanquam chorus nitet angelicus. Illic enim velut in coelestis Athenae gymnasio sacrarum Scripturarum erudiuntur eloquiis; illic verae philosophiae solerter incumbunt studiis, seseque sub regularibus exercent quotidie disciplinis.
Nec illud excedit quia, praeter istas, duas alias noviter canonicas uno simul eodemque tempore construis: unam scilicet cum ecclesia sanctae Mariae Magdalenae, alteram vero cum ecclesia, si rite teneo, sancti Laurentii. Et cum tua non sit dives ecclesia, mirum est qualiter tam operosis tamque magnificis [Col. 0643A] sit intenta structuris, et tam profusis quotidie sufficere possit impendiis.
Illud autem, fateor, mihi prae omnibus placuit, quia sepulcrum tuum mihi tunc ostendisti, a te velut hodie suscipiendum, accuratissime praeparatum: ubi tanquam vespillonum merces, quini nummorum solidi per quatuor altrinsecus angulos in sudario sunt ligati: ut inter exsequias funeris, in ipso quoque pietatis opere sepultoribus tuis videatur remuneratio non deesse; in quo nimirum patriarchae Abrahae tenere videris exemplum, qui, cum Saram uxorem suam sepelire satageret (Gen. XXIII) , et omnes filii Seth electa quaeque sepulcra sua sibi gratis offerrent, gratuita contempsit, ab Ephron filio Seor speluncam duplicem comparavit. Nam et in ipso quaternario numero quodammodo cerneris ejus imitatus exemplum; [Col. 0643B] sicut enim quadringentis siclis argenti redemit ille speluncam, sic et tu quaternis quinque solidis aliquo modo videris emere sepulturam.
Hic notandum quam detestanda sit avaritia clericorum qui de sepulturis Ecclesiae commodum sperant, cum hoc etiam ignorantes Deum gentiles abhorreant. Illi respuunt pecuniam, cum offertur; isti impudenter exigunt, etiam cum negatur. Illi contemnentes Abrahae pretium, dicunt: «In electis sepulturis nostris sepeli mortuum tuum, nullusque te poterit prohibere;» isti gentilium suppares aiunt: «Appende pecuniam, et suscipe sepulturam (Gen. XXIII) .» Tu autem, venerabilis pater, sapienti mihi videris usus esse consilio, cum sepulturam tibi adhuc [Col. 0643C] vivens et valens fieri decrevisti. Nam si quando deceptrix haec vita blanditur, si forte mens lenocinante fastigio cujuslibet dignitatis extollitur, mox ut ad exspectantem se talem domum quis oculos dirigit, pulverem se, sicut est, cineremque perpendit. Hinc est quod per Salomonem dicitur: «Quid necesse est homini majora se quaerere, cum ignoret quid conducat sibi in vita sua, numero dierum peregrinationis suae, et temporis quod velut umbra praeterit?» (Eccle. VII.) 665 Nec illices titillationum motus praevalent carnes in luxuriae fluxa resolvere, dum mens cogitur scaturientes vermes ac profluentem ex eisdem carnibus saniem cogitare. Unde et idem Salomon: «Melius est, inquit, ire ad domum luctus, quam ad domum convivii (Ibid.) .» In illa enim finis cunctorum admonetur hominum, et vivens [Col. 0643D] cogitat quid futurum sit.
Sed ii qui radicem cordis in arenosa tenent hujus saeculi delectatione plantatam, si sibi mundus arridet, si jucunditas eos suavis ac tranquilla demulcet, tanquam fel vel absinthium memoriam procul dubio mortis abhorrent. Unde vir sapiens ait: «O mors, quam amara est memoria tua homini pacem habenti in substantiis suis, viro quieto, et cui justitiae directae sunt in omnibus, et adhuc valenti capere cibum!» (Eccli. XLI.) At si quem taediosae calamitatis infortunium praegravat, si languor assiduus vel inopia rei familiaris angustat, illi mors dulcis efficitur; atque ut volaces [Col. 0644A] gressus acceleret, exoratur. Unde dicit ille, qui supra: «O mors, bonum est judicium tuum homini indigenti, et qui minoratur viribus defecta aetate (Ibid.) .» Cum profecto finem suum homo nequaquam pro varietatibus hujus vitae debeat perhorrescere vel optare, sed ad hoc tantum si vel propriae vel fraternae saluti perpenditur eadem mors vel vita prodesse. Quod in se declarat ille qui dicit: «Coarctor autem e duobus, desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis melius; permanere autem in carne necessarium est propter vos (Philipp. I) .» Hinc et beatus Petrus auditoribus suis aiebat: «Justum arbitror, quandiu sum in hoc tabernaculo, suscitare vos in commonitionem. Certus enim sum quod velox est depositio tabernaculi mei (I Petr. I) .» In verbis plane suis bonus [Col. 0644B] pastor ostendit quia non sibi, sed discipulis et vivere volebat et mori. Nam paulo post dicit: «Dabo autem operam et frequenter habere vos post obitum meum, ut horum memoriam faciatis.» Placet itaque mihi sepultura tua, quam tibi velut memoriae signum ante oculos posuisti; ut, dum illa conspicitur, florentis male hujus vitae tibi viror arescat, ac de futuris cogitare mens in se collecta solerter incipiat. Quo scilicet postquam homo pervenerit, illud procul dubio invenit quod mutare nullatenus possit. Unde et Salomon admonet, dicens: «Semper memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccle. VII) .»
Unum praeterea torporis ac desidiae signum in ecclesia tua vidi, quod et tunc, prout expeditionis dictabat hora, corripui, et nunc apicibus tradere non superfluum duco. Plerique siquidem ibi clericorum resident, dum vel canonica horarum celebrantur officia, vel etiam ipsa missarum offeruntur terribilia sacramenta. Cujus torporis ignaviam per Galliarum partes nonnullis inesse etiam monachis deprehendi: quod profecto pravae consuetudinis vitium et correctione dignum, et de stadio militantis 666 Ecclesiae, in his quae incolumes sunt, constat penitus eradendum. De qua scilicet in Canticis legitur: «Quid videbis in Sunamite, nisi choros castrorum? (Cant. VII) » Et iterum: «Sicut turris David collum [Col. 0644D] tuum, quae aedificata est cum propugnaculis suis; mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV) .»
Nam cum ubique nobis adversus nequitiae spiritus immineat infoederabile bellum, ferventius ingruit in modulatione psalmorum; et cum oramus, tunc velut in acie contra malignorum hostium tentamenta confligimus, ut nobis omnino necesse sit aut superantibus enerviter cedere, aut corruentibus in Domino plausibiliter insultare. Qui cum corpora nostra marcida sessione contemplantur hebescere, de ruina quoque interioris hominis illico sperant se victoriam obtinere. De quibus per Isaiam dicitur: [Col. 0645A] «Ponam illum in manu eorum qui te humiliaverunt, et dixerunt animae tuae: Incurvare, ut transeamus (Isai. LI) .» Ubi, post incurvationem animae, etiam de corporis incurvatione protinus additur: «Et posuisti ut terram corpus tuum, et quasi viam transeuntibus.» Utraque nimirum substantia, anima scilicet et corpus, in nobis sic unitae sunt, ut plerumque una solerter agente, vigeat altera; et dum haec resoluta negligenter oscitat, illa quoque dormitantis ignaviae languore torpescat. Josue certe cum vidisset angelum evaginatum tenentem gladium, ait: «Quid Dominus meus loquitur ad servum suum?» (Jos. v.) cui nil aliud ille praecepit, nil prorsus ut exsequeretur injunxit, nisi tantum hoc: «Solve, inquit, calceamentum de pedibus tuis;» [Col. 0645B] quare subjunxit: «Locus enim, in quo stas, sanctus est.»
Cum ergo loco illi, propterea quia sanctus erat, debebatur nuditas pedum, cur ecclesia, quae nihilominus sanctus est locus, non mereatur saltem stantium reverentiam clericorum? Moysi quoque dicitur: «Ne appropies huc; solve calceamentum de pedibus tuis. Locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. III) .» Ut quid enim haec antiquis Patribus divinitus imperata per sacras paginas legimus, nisi ut sanctis locis nos reverentiam debere credamus? An minus sacer est locus in quo per mysterium vivificae passionis Christi corpus offertur, quam ille ubi per suum Deus angelum loquebatur? In Deuteteronomio quoque legitur quia dixit Dominus [Col. 0645C] Moysi: «Tu sta hic mecum, ut loquar tibi omnia mandata et coeremonias atque judicia (Deut. V) .» Non ait, sede, vel recumbe; sed, sta mecum, ut scilicet stando discat quod sedendo postmodum doceat.
Nunc itaque dum in procinctu sumus, vult Deus nos sibi ministrantes assistere, ut cum eo postmodum mereamur in municipii tranquillitate sedere. Porro autem si cui tanta suppeteret munerum copia, ut, donec officium superesset, praebere dona singulis non cessaret; is quoque gradum figeret, cujus articulos languor chiragricus innodaret. Corporis ergo morituri stans susciperet commodum, animae vero perpetuo regnaturae sedendo despicit ornamentum. Si regi, vel terreno cuilibet optimati suae [Col. 0645D] ditionis, officia reverenter assistunt; cum ante terribilem majestatis divinae conspectum laudum praeconia jubilamus, qua praesumptionis 667 audacia sedere praesumimus? Dicit Daniel: «Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei (Dan. VII) .» Ecce, dum innumerabilium angelorum alii Deo ministrare (Apoc. I) , alii dicuntur assistere, nullus eorum hic reperitur in subsellio residere.
Cui ergo virtutes angelicae trementes assistunt, terreni et corruptibiles homines astare despiciunt! [Col. 0646A] Et cum ecclesiasticis illis officiis rite credatur angelicam semper adesse praesentiam, dicente Scriptura: «In conspectu angelorum psallam tibi (Psal. CXXXVII) ,» nostramque vigilantiam sive desidiam non modo diligenter attendere, sed et superno judici cuncta per ordinem nuntiare; quanto, putamus adversus nos zelo moventur, dum in conspectu illius nos irreverenter sedere conspiciunt, cui scilicet ipsi trementes assistunt? Nam et Zacharias sacerdos cum incensum poneret, non sedentem, sed stantem juxta altare angelum vidit. «Apparuit illi, ait evangelista, angelus Domini stans a dextris altaris incensi (Luc. I) .» Dicit in Apocalypsi beatus Joannes: «Vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat, ex omnibus gentibus, et tribubus, et [Col. 0646B] populis, et linguis, stantes ante thronum.» Stantes utique ante, non sedentes. Et paulo post: «Omnes, inquit, angeli stabant in circuitu throni, et seniorum (Apoc. VII) .» Isaias cum praemisisset: «Vidi Dominum sedentem super solium excelsum, et elevatum, et ea quae sub ipso erant replebant templum;» protinus addidit: «Seraphim stabant subter illud (Isai. VI) .» Ecce ubi Seraphim sedere non audent, sedet homo luteus, et tanquam pannus menstruatae luridus et immundus? Ubi virtutes coelorum sibi sedilia non usurpant, illic homo tanquam communi ac domestico perfruitur otio, qui se pulverem esse et cinerem non ignorat? Ingreditur rex nuptiale convivium, et invenit hominem non modo fortasse nuptiales induvias non habentem, [Col. 0646C] sed et, contra illius convivii regulam, ignobiliter residentem; quid aliud jubere putandus est, nisi ut ligatis ille manibus et pedibus illico mergatur in tenebras? (Matth. XXII.) Enimvero de sedente Eli sacerdote dicit Scriptura: «Quia cecidit de sella retrorsum, juxta ostium, et fractis cervicibus mortuus est (I Reg. IV) .» Sedebat et Balthassar rex Babylonis, cum in superficie parietis aulae regiae articulus sibi scribentis apparuit, qui suam suorumque stragem instare nocte prima, Medis ac Persis imminentibus, nuntiavit (Dan. V) .
Requiescebant Zebee et Salmana reges Madian cum exercitu suo, cum super eos tanquam securos Gedeon irruit, eosque gladiis grassantibus trucidavit (Judic. VIII) . Discumbebant nihilominus Amalecitae [Col. 0646D] super faciem terrae, cum illos repente David invasit, eosque a vespera usque in vesperam diei alterius percutere non cessavit (I Reg. XXX) . At contra Elias dicit: «Vivit Dominus exercituum, ante cujus conspectum sto (III Reg. XVII) .» Sto, inquit, non sedeo, non oscito, non marcesco; 668 cui etiam a Domino dicitur: «Egredere, et sta in monte coram Domino (III Reg. XIX) .» Non ait, sede, sed sta coram Domino. Nunquid et David atque illi septem chori cum eo sedebant coram arca Domini, et non potius, sicut Scriptura testatur: «Ipse rex percutiebat in organis, et saltabat, ac subsiliebat totis viribus ante Dominum?» (II Reg. VI.) Sicque ducebant arcam in jubilo, et clangore buccinae. [Col. 0647A] Nota quoque quod ait Dominus Moysi: «Applica tribum Levi, et fac stare in conspectu Aaron sacerdotis, ut ministrent ei, et excubent, et observent quidquid ad cultum pertinet multitudinis coram tabernaculo testimonii (II Par. XV) .» Non ait: sedeant, oscitent, et dormitent; sed fac stare, ut ministrent, excubent, et observent. Moyses in monte, per quadraginta dies et totidem noctes, nunquam vel ad momentum quidem sedit, nulla cibi vel potus alimenta percepit, sed jejunus Domino jugiter astitit (Num. III) ; et tu, qui quotidiana te refectione sustentas, brevi saltem spatio gravaris ante tui Conditoris astare praesentiam? Sic enim in Exodo legitur: «Stetit ergo ibi cum Domino Moyses quadraginta dies et noctes, panem non [Col. 0647B] comedit, et aquam non bibit, et scripsit in tabulis verba foederis decem (Exod. XXXIV) .» Hodieque nonnulli fratres, dum laudibus divinis insistunt, non sunt solo standi labore contenti, satagentes insuper et per alia sui corporis exercitia fatigari.
Nam, ut de caeteris sileam, quidam frater, Gezo nomine, nunc a nostro non procul habitaculo disparatur, sexagenaria jam circiter aetate grandaevus, qui totum psalterium genua flectendo decurrit, hoc scilicet modo ut unum expleat versum dum pavimento prosternitur; alterum dum protinus elevatur. Sic itaque per totum psalterii cursum una semper fit metanoea per geminos versus.
Alius quoque nobiscum fuit, aetate provectior, qui jure Dominicus vocabatur. Hic mihi confessus [Col. 0647C] est, saepe se mille fecisse metanoeas per singulos dies, dum tamen ferrea lorica jugiter esset indutus ad carnem. Sed qui talia quaerit audire curet opuscula nostra percurrere.
Nunc autem sufficit mihi sanctitati vestrae suggerere ut hoc ignobilis negligentiae vitium in sua prius Ecclesia corrigat, deinde per caeterarum palmites tanquam falcem salutiferae correptionis extendat. Districte quippe prohibendum est non modo clericis, sed et laicis utriusque sexus, ut nisi, sicut mos est, inter nocturni lectiones officii, alias dum divinis hymnis insistitur, nemo sedeat, nisi, corporis [Col. 0647D] eum valetudo compellat. Plerosque nempe vidimus non modo sacri, sed et saecularis ordinis viros, qui sic inter quaelibet ecclesiasticae synaxis officia status sui viribus sunt contenti, ut nec podio, nec adjacenti prorsus ulli materiae dignentur inniti. Qui nimirum quo laboriosius in conspectu supernae majestatis se conspicientis assistunt, et suaviorem dulcedinem intimae quietis 669 acquirunt; quantoque [Col. 0648A] difficilius sui corporis gravedinem tolerant, tanto copiosius eos ad Deum meritum levat.
Porro autem, sicut Eutropii testatur historia, Varro consul quoniam apud Cannas, dum adversus Annibalem confligeret, perdidit, nunquam postmodum usque ad vitae suae terminum recubans cibum sumpsit. Quod si faciunt hoc ethnici ut famae suae nomen extendant, quid agendum est Christianis ut in coelesti sibi gloria sedes acquirant? Enimvero si dignus in Deum nobis fervor inesset, par fuerat nos inter divinae laudis excubias non modo non sedere, sed et manibus in alta porrectis incessabiliter psallere. Sicut hortatur nos Psalmista, cum dicit: «In noctibus extollite manus vestras in sancta, et benedicite Dominum (Psal. CXXXIII) .» Et Apostolus ad [Col. 0648B] Timotheum: «Volo, inquit, viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione (I Tim. II) .» Nam et praeclarus Ecclesiae doctor Ambrosius beatos martyres Gervasium et Protasium extensis manibus semper orantes se vidisse testatur. In cujus verbis datur intelligi quoniam et ipse non aliter tunc orabat episcopus, quanquam ipse vitandae gloriae causa non exprimat. Verisimile quippe est ut cum quo simul orant, nequaquam ab eo in orationis qualitate dissentiant: alioquin si aliter orabat Ambrosius, ad hoc sibi 670 ille modus orationis ostenditur, ut ad hanc orandi regulam deinceps informetur. Cui cum beatus Paulus de praefatis martyribus diceret, quorum corpora in eodem loco inveniens, signanter addidit: in quo stas et oras. [Col. 0648C] Stabat quippe sacerdos egregius cum orabat, non ad instar istorum sedebat, et otiosa tractabat. Praeterea cum idem dicat Apostolus: «Qui sunt administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I) .» Ubi credenda est frequentius angelica beatitudo discurrere, quam in Ecclesia, ubi novit Dei populum, propter quem scilicet mittitur, convenire? Et qui potentiori cuilibet personae festinanter assurgimus, qua praesumptionis audacia sedere coram virtutibus angelicis non timemus?
Tu autem, dilectissime, quia in occiduis partibus inter sacerdotes insignis es ac celebris famae, ubique, in quantum potes, et hoc ignominiosae sessionis opprobrium destrue, et caetera quae villicatui sacerdotalis [Col. 0648D] officii competunt, non segniter implere contende: argue, obsecra, increpa, atque, ut idem monet Apostolus, «vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum imple (II Tim. IV) ;» ut, cum necesse fuerit conspectui summi pastoris assistere, copiosum ac dignum tanto nomine fructum de peracto valeas ministerio consignare.
Sit nomen Domini benedictum.
De frenanda ira et simultatibus extirpandis
Gratulatur V. episcopo, quod a gravi quodam morbo Dei gratia convaluisset. Hinc sumpta occasione eumdem hortatur, ut iracundiam cohibeat; odii et simultatum semina, si quae sunt in animo suo, penitus evellat; et denique ut, juxta evangelicae legis praeceptum, inimicis suis omnes injurias et offensas condonet.
[Col. 0649A] Domno V. reverentissimo episcopo PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
Vere divinae dispositionis ordo laudabilis, quia dum secat, curat; dum percutit, erudit; medetur, dum vulnus infligit. Ad hoc enim te, venerande Pater, divina severitas corporalis molestiae verberibus cinxit, ut tanquam docilem puerum a levitate compesceret, idcirco te malleo disciplinae percussit, ut vas utile in domo Domini a scabrescentis scoriae vel superductae rubiginis squalore purgaret. Hinc est quod de incorrigibilibus et indisciplinatis per prophetam dicitur: «Percussisti eos, et non doluerunt; attrivisti, et noluerunt accipere disciplinam [Col. 0649B] (Jerem. V) .» Et iterum: «Frustra conflavit conflator; malitiae eorum non sunt consumptae (Jerem. VI) .» De quibus et alibi per prophetam divina vox ait: «Omnis domus Israel mihi versa est in scoriam (Ezech. XXII) .» Tunc enim domus Israel in scoriam vertitur, cum divina peccator animadversione percussus, vel in desperationis voraginem labitur, vel contra juste saevientis imperium per impatientiam effertur. At contra, quasi manente metallo, scoria sub divinis percussionibus avolat, cum quilibet poenitens superno verbere vapulans, et inhorrescentium a se vitiorum rubiginem projicit, et reflorescentium candore virtutum ac resplendentis vitae nitore clarescit. Quod utique per respectum divinae gratiae in te perspicue videmus impletum, cum et inimicos [Col. 0649C] omnes in gratiam recepisti, et sic ab interiori prius valetudine convalescens, etiam corpore factus incolumis, Ecclesiae gaudium reddidisti. Unde cum David non ingrata Deo debes voce cantare: «Castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me (Psal. CXVII) .» Et cum Jona: «Cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, ut veniat ad te oratio mea ad templum sanctum tuum (Jon. II) .» Dehinc gratiarum actiones cum eodem propheta hoc potissimum debes fine concludere: «Ego autem in voce laudis immolabo tibi; quaecunque vovi reddam pro salute mea Domino (Ibid.) .» Nos etiam, qui te velut amissum recipere, Deo largiente, meruimus, offeramus ei sacrificium nostrorum vitulos [Col. 0649D] labiorum; et cum filia Raguel Sara dicamus: «Benedictum est nomen tuum, Deus Patrum nostrorum, qui cum iratus fueris, misericordiam facis, et [Col. 0650A] in tempore tribulationis peccata dimittis his qui invocant te (Tob. III) .» Sequestri plane functus officio frequenter institeram, ut cum inimicis tuis rediviva pace componeres, ut osoribus tuis te injuste laedentibus sacerdotaliter indulgeres; sed animi tui motus, quos homo blandiens lenire non potuit, austeritas divina perdomuit; et, ut ita loquar, iram tuam irascendo placavit. Saevire scilicet in te voluit, ut saevitiam tolleret: spiritum ultionis effudit, ut mansuetudinis in te spiritum reformaret.
Quanto plane studio vitium iracundiae sit vitandum, nunc prudentiae tuae liquido valet probare judicium. Nam qui tunc tibi videbantur amari, [Col. 0650B] tuaeque familiaritatis accessu prorsus indigni, dulcissima nunc eorum affabilitate perfrueris, teque in eos secure projiciens, quodammodo jucundis amicitiae constrictus amplexibus delectaris. Tunc enim merito dicebas: «Turbatus est prae ira oculus meus (Psal. VI) ;» nunc autem alacri potes voce cantare: «Justitiae Domini rectae, laetificantes corda, praeceptum 673 Domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII) .» Praeceptum quippe Domini charitas est. «Hoc est, inquit, praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. XIII) .» Hoc sane praeceptum oculos cordis illuminat, sicut e contrario livor et odium caecat. «Quisquis» enim, sicut ait Joannes, «odit fratrem suum, in tenebris est, et in tenebris ambulat, et nescit quo eat, quia tenebrae excaecaverunt [Col. 0650C] oculos ejus (Joan. II) .» Quo contra, Dominus ait: «Ego lux in hunc mundum veni; et omnis qui credit in me, in tenebris non manet (Joan. XII) .» Enimvero si omnis qui credit in Christum non manet in tenebris, et omnis qui odit fratrem suum, juxta Joannis vocem, in tenebris est; ille profecto non credere in Christum manifeste convincitur, qui feralis odii tenebris excaecatur.
Ex hujus igitur apostolicae et evangelicae sententiae ratione colligitur quia quisquis odii caecitate percutitur, inter Christi fideles superfluo numeratur; et quicunque est odiosus, necessario sequitur, ut sit etiam infidelis et in Deum non habeat fidem, qui circa proximum divinitus institutam amiserit charitatem. [Col. 0650D] Illa siquidem solummodo vera fides dicitur, quae per dilectionem operatur (Gal. V) . Excludatur igitur ab electorum mentibus iracundia, quae odium [Col. 0651A] general, quae nimirum cordis oculos, quos per semetipsam turbat, per virulentam sobolem deterius caecat; et iracundus quisque se veraciter perimit, dum laesionem proximi vel, quod atrocius est, mortem sitit. Unde scriptum est: «Virum stultum interficit iracundia, et parvulum occidit invidia (Job V) .» Porro cum scriptum sit: «Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas (Sap. II) ;» quoties turbulentos animi motus sub mansuetudinis vigore restringimus, ad conditoris nostri similitudinem redire conamur. Nam dum quietem mentis ira diverberat, dilaniatam quodammodo scissamque perturbat, ut sibimetipsi non congruat, ac formam intimae similitudinis velut aqua fluctuante confundat; et dum cor fluidum iracundia permovet, tanquam undae [Col. 0651B] fluctuantis imago propriae origini non respondet. Per iram denique sapientia perditur, ut quid, quove ordine agendum sit, ignoretur. Unde scriptum est: «Ira in sinu stulti requiescit (Eccle. VII) .» De qua alibi legitur: «Ira perdit etiam prudentes;» quia videlicet confusus animus, etiamsi valeat quid subtiliter intelligere, lethalis vitii mole depressus non valet explere. Porro autem qui consuevit frequenter irasci, justitiam nunquam poterit operari. Mentiri me fortasse quis diceret, si apostolus in epistola non scripsisset: «Ira viri justitiam Dei non operatur (Jac. I) .» Nam dum perturbata mens judicium suae rationis exasperat, non quod Deus praecipit, sed quod furor suggerit rectum putat.
Quanta sane sit iracundiae pestis, in hoc patenter [Col. 0651C] exprimitur, cum nobis iracundi hominis societas prohibetur; et quasi per antiquae scripturae sententiam quadam jam, ut ita fatear, excommunicatione percellitur, dum a proximorum suorum contubernio separatur. Ait enim Salomon: «Noli esse assiduus cum homine iracundo, ne discas semitas ejus, et sumas scandalum animae tuae (Prov. XXII) .» Et iterum: «Melius est, inquit, sedere in angulo domatis, quam cum muliere litigiosa et in domo communi (Prov. XXI) .» Unde 674 qui se ex humana ratione non temperat, necesse est ut solus bestialiter vivat. Per iram sane concordia rumpitur, unde cohabitantium saepe societas violatur. Sicut scriptum est: «Vir animosus parit rixas, et vir iracundus effodit peccata (Prov. XXIX) .» Peccata nempe [Col. 0651D] iracundus perhibetur effodere, quia malos etiam, quos ad furoris insaniam provocat, cogit ut deteriores per impatientiam fiant.
Per iram praeterea lux veritatis amititur, amittitur, et obtenebratae mentis obtutibus inoccidui solis radius occultatur. Unde dicit Apostolus: «Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV) .» Nam cum iracundia menti confusionis tenebras incutit, huic Deus illico radium suae cognitionis abscondit. Per iram certe sancti Spiritus splendor excluditur, cujus scilicet habitaculum fieri mens improba non meretur. Unde per prophetam dicitur : «Super quem requiescet [Col. 0652A] spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos?» (Isai. LXVI.) Nam cum humilem dixit, quietum consequenter addidit, quia dum ira menti quietem simul et humilitatem subtrahit, suam sancto Spiritui protinus habitationem claudit; dumque se per furoris insaniam elevat, ne ad se Spiritus sanctus introeat, semetipsum mens velut obseratis foribus damnat. Et sciendum quod ira saepe tranquillitatis mentita colorem, superficiem quietis obtendit, dum in furoris indignationem aperte non prosilit : sed interim, dum intra mentem velut in clibano vehementius aestuat, licet extrinsecus taceat, clamosas intra forum conscientiae voces format. Unde per Salomonem dicitur: «Praestolatio impiorum furor (Prov. XI) .» Et Sapiens [Col. 0652B] quidam ait: «Cogitationes iracundi vipereae sunt generationes, mentem comedunt matrem suam.» Tradunt autem physici quod anima hominis tripartita sit. Est enim, ut aiunt, rationalis, irascibilis, concupiscibilis.
Non ergo sine magno labore compescitur, quae non per accidens oritur, sed naturaliter insita perhibetur. Verumtamen adversus hoc vitium, sicut nec adversus concupiscentiam, nequaquam debemus desperare victoriam. Natura quippe nostra, cui scilicet ista dicuntur originaliter insita, ex primi quidem parentis est transgressione corrupta, sed ad statum incolumitatis pristinae per nostri Redemptoris est gratiam reformata. Et licet lex carnis cum spiritus lege confligat, facile mens nostra vetustatis [Col. 0652C] suae tenebras superat, si in eo quem renovata concepit vigore coelestis gratiae perseverat. Unde dicit Apostolus: «Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis (Rom. VIII); » ubi mox additur: «Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem: Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis (Ibid.) .» Porro si ira vel concupiscentia, quae nobis dicuntur naturaliter insitae, per vigorem spiritus superari non possent, nequaquam idem praedicator 675 egregius impossibilia praecepisset. Ait enim: «Nunc autem deponite et vos omnia, iram, indignationem (Coloss. III) .» Ad Ephesios quoque: «Omnis, inquit, amaritudo, et [Col. 0652D] ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia (Ephes. IV) .» De concupiscentia vero superfluum est exempla proponere, quam et lex antiqua vetat, et omnis sacrarum Scripturarum censura condemnat.
Superari ergo per divinam gratiam possunt quae superari per divina mandata jubentur. Quid igitur ira deterius, quae nimirum de felle antiqui draconis evomitur, et ut re vera lethale virus in furiosi cujuspiam corde grassatur? «Ira» siquidem, sicut scriptum est, «daemonium habet (I Reg. XVIII) .» Quod etiam experimento dignoscimus, si Saul irascentis historiam per ordinem perpendamus. Ait enim Scriptura: «Quia cum mulieres Israelitarum [Col. 0653A] ludentes in sistris, et laetitiae tympanis canerent, percussit Saul mille, et David decem millia; iratus est Saul nimis, et displicuit in oculis ejus iste sermo.» Deinde subinfert: «Post diem autem alterum invasit spiritus Dei malus Saul, et prophetabat in medio domus suae (I Reg. XVIII) .» Ecce liquido videmus quod scriptum legimus, iram scilicet habere daemonium. In Saul enim cor ira praecessit, et mox nequitiae spiritum introduxit: dehinc abreptitium suum in zelum vesani furoris accendit, ac ad perimendum David, quem sanctus inhabitabat Spiritus, incitavit. Nam, teste Scriptura: «Tenebat Saul lanceam et misit eam, putans quod configere posset David cum pariete (Ibid.) .» Fremebat enim in vasculo suo auctor iracundiae spiritus, eumque adversus innocentem [Col. 0653B] feralis invidiae facibus inflammabat.
Cui propemodum consimile quid in Urbinati territorio jam fere a decennio contigit, quod ad nostram profecto notitiam, ipsa potius rei praesentia quam fama vulgante, pervenit. Advesperascente quippe jam die, in duorum quorumdam presbyterorum cordibus sol inocciduus occidebat, eosque adversum se mutuis injuriarum jurgiorumque conviciis auctor discordiae spiritus accendebat. Cumque presbyter compresbyterum probrosis contumeliarum irrisionibus laceraret, et alter alterum multo mordacitatis sale maledictorumque relationibus conspersisset, [Col. 0653C] unus eorum minaciter intonans, et dentibus stridens, correpta lancea iter arripuit, atque ad domum suam longius constitutam, furibundis properare gressibus coepit. Sed cum illum jam superveniens caligo noctis obnuberet, cor etiam interiores tenebrae perniciosius possiderent, ecce quinque nigri equites cum caballis aeque nigrantibus obviant, eique is qui major inter eos videbatur insultat: Saepe, inquit, institi, ut te mihi subderes, ut in clientelam meorum contubernalium devenires.
Toties itaque subterfugiens, jam non poteris jugum meae ditionis evadere. Videbatur enim nobilis quidam vir esse, Romanus nomine, 676 qui frequenter eum sollicitaverat, ut sibi subditus fieret. Presbyter itaque nimii terroris horrore perculsus, ad praecipientis [Col. 0653D] imperium manus utrasque complosit, atque illius manus dedititiorum more deosculans, se velut in herilis fidei tuitione commisit. Cui videlicet rei congruit quod Salomon ait: «Manus in manu non erit innocens malus (Prov. XI) .» Quem protinus ille percunctans: Scis, inquit, qui sim? Ille praesto respondens ait: Nonne tu es dominus meus Romanus? At ille: Absit, absit; sed ego sum, inquit, diabolus, cui tu nunc commissus es, et individua deinceps societate constrictus.
Sta igitur in fide, et serva quod pollicitus es; et post hujusmodi verba vel gesta praesto disparuit. Tunc ille tremefactus, confusus atque perterritus, ad domum non sine magno trepidationis horrore [Col. 0654A] pervenit: paulo post ad episcopum suum sanctae memoriae, Teuzonem nomine, me quoque praesente, poenitentiae flagitator accessit. Cui mox sacerdotalis officio dignitatis adempto, cum aestivum tunc cauma fervesceret, et secandarum messium tempus instaret, juxta carinae ( f. canonum) regulam, inclusionem custodiae carceralis indiximus: annorum poenitentiam competenti moderatione praefiximus: atque ut in spem certae recuperationis absque dubio convalesceret, adhortati omnes sumus. In quo nimirum facto manifeste perpenditur, quoniam iracundus dum zelo immoderati furoris accenditur, juxta Scripturae testimonium, a daemonio possidetur. Nunquid enim iracundus daemonio vexante non agitur, qui nonnunquam ad plectendam cujuslibet non laedentis, quin [Col. 0654B] potius sibimet obsequentis, innocentiam permovetur? Ultro enim dum libero mentis judicio caret, erga res etiam insensibiles vindictam ultoriae animadversionis exercet. Quod utique Cyrus rex Persidis egisse deprehenditur, sicut Herodotus antiquae scriptor historiae profitetur. Qui dum militum vallatus agminibus, Gnydem fluvium transvadaret, unus regiorum equitum candore formaque praecellens, dum per rapacem alveum, ubi offensi vado vortices attollebantur, ingreditur, undarum procellis praecipitanter irruentibus, naufragus absorbetur. Tunc rex ira permotus, ulcisci in amnem statuit, contestans cum qui praeclarum voraverat equitem, ita permeabilem relinquendum, ut vix aliquando posset attingere genua feminarum. Annum igitur, ut conjicitur, totum [Col. 0654C] in hoc ridiculoso labore perpetuat, ac reum majestatis fluvium dum multis utrinque fossis aperuit, quasi totidem per latera vulneribus sauciavit: per quadringentos scilicet et sexaginta rivulos aquas fluminis subdivisit; sic, sic velut inimici sui sanguinem perfluere compulit, et divitem venam, in quam tyrannus infremuit, paupertate multavit.
Cernis itaque, qualiter ira reddit amentem, quae dum exsequitur quod impatientia suggerit, semetipsam ridentibus pabulum subsannationis 677 exponit. Per omne quippe vitium quod ab hominibus perpetratur, diversis utique modis misero cordi veternosi hostis virus infunditur. In iracundiae vero [Col. 0654D] peste, tota sua viscera serpens concutit, omnem fellis amaritudinem evomens fundit; adeo ut prudentem mentis expertem, rationabilem furiosum, callentem ingenio reddat insanum. Alienat enim miseros, et velut abreptitios insanire compellit. Quod sane licet omnibus Christianis sit omnino prohibitum, permaxime tamen sacerdotibus est cavendum. Nam cum veritas cunctis fidelibus in commune praecipiat, ut dissidens quisque munus suum ante altare deserat, nec illud antequam laeso fratri reconcilietur, offerre praesumat (Matth. V) , quanto propensius id agendum est sacerdoti, qui videlicet non metalli pondus, non corruptibilem margaritam, non certe manipulos segetum, sed vitalis eucharistiae [Col. 0655A] oblaturus est sacramentum! Et cum illa singularis hostia pro inimicis principio sit oblata, Apostolo testante qui ait: «Cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem filii ejus (Rom. V) ;» qua mente sacerdos ad tam terribile sacramentum, qua temeritatis audacia mensae coelestis praesumit adire convivium, si dum reconciliationis mysterium celebrat, fratri suo reconciliari contemnat? Inimicus offert hostiam, quae inimicitias solvit, ad mysterium pacis impacatus accedit; cum majus sit sacrificium peccanti dimittere quam laudis hostias immolare; et placabilius sit Deo bonae voluntatis holocaustum quam exterioris victimae sacramentum.
Unde non otiosum credimus si his verbis inseritur quod celebri a nonnullis relatione vulgatur. Vir quidam, [Col. 0655B] ut dicitur, potentiorem se hominem interfecit, a cujus etiam filio, more saeculi, non legibus Evangelii, multas bellorum molestias pertulit: paterni scilicet ultor interitus, et strages anhelabat hominum, et frequentium reportabat manubias rapinarum. Inter has igitur homicida deprehensus angustias, imperiale decrevit adire vestigium, si quod forte tot calamitatibus posset reperire solatium. Quo comperto, paterni sanguinis ultor insequitur, eumque, sive ut tribunalium lege constringat, sive ut repente gladiis opprimat, impiger comitatur. In Teutonicis vero partibus tunc imperator agebat.
Cum itaque procedens modeste, quasi securus incederet, subsequens autem celerius properaret, tandem contigit ut sibimet invicem propinquantes, [Col. 0655C] in mutuos uterque ducerentur aspectus. Sed cum is qui homicidii reus erat, vix quatuor vel quinque comitum fulciretur auxilio; interfecti vero filius triginta ferme cingeretur obsequiis armatorum, quaternionem suum cohortatur ut fugiat. Ille se conspiciens de persequentium manibus avolare non posse, animae patrocinium petiit, ad humilitatis umbraculum confugium fecit. Projectis igitur armis, brachiis etiam in modum crucis extensis, solo prosternitur, et vel miserentium veniam, vel ictus ferientium praestolatur. At ille jam victor ad reverentiam crucis manum reprimendo compescuit, ultro etiam ne ab aliquo feriretur inhibuit: postremo pacem integram faciens, ad honorem sanctae vivificae crucis, 678 non modo vitam, sed et paternae necis donavit offensam.
[Col. 0655D] Hac igitur insigni peracta victoria, quam scilicet non tam alterius quam sui, et, ut ita fatear, non tam hostis quam proprii cordis victor exstiterat, ad regis curiam, quia non procul erat, accessit: sed mox ut ecclesiam oraturus ingreditur, res mira nimiumque stupenda, Salvatoris imago, quae in cruce videtur expressa, tribus eum vicibus inclinato capite visa est salutare. O quam gloriosum et insigne praeconium, ut ab auctore misericordiae mereretur reverenter accipi, qui propter ejus reverentiam omiserat vindicari; et ab eo recipere salvationis honorem, pro quo saluti contrariam postposuit ultionem. Quod protinus imperator audiens, honorifica eum et affectuosa, prout decebat, affabilitate suscepit, et [Col. 0656A] copiosa munerum liberalitate ditavit. O si vir ille sacerdotalis ordinis officio fungeretur, quam confidenter ad offerendum Deo munus potuisset accedere! Quo contra, quisquis in corde irae vel odii confusiones agglomerat, et tempus ultoriae retributionis exspectat, quam perniciose, quam noxie sacris altaribus appropinquat! Hominibus quippe vertitur in incendium, quod ad refrigerii provisum est augmentum.
Unde fortasse contigit quod cuidam suo presbytero venerabilis Alfanus Salernitanus archiepiscopus nuper evenisse perhibuit: qui nimirum presbyter ad cumulandos pecuniae quaestus non mediocriter a viduis [Col. 0656B] et fenorum captabat usuras, et de caetero carnali conversatione vivebat. Hic aliquando dum missarum celebraret officium, inter ipsam Dominici corporis fractionem, tres repente favillae ignis ex ipso coelesti sacramento prodeuntes emicuerunt, et in pectus sacrificantis terribiliter impegerunt: quod nimirum quid esse potuerit subtiliter inquirentis prudentia judicabit.
Illud etiam silentio praetereundum esse non arbitror, quod idem Salernitanae rector Ecclesiae, et religiosissimus, ac veracissimus Casinensis monasterii abbas Desiderius, uno mihi, ut ita loquar, ore dixerunt; quoniam episcopus, cujus me ad praesens vocabulum fugit, dum in quodam castro consecraturus esset Ecclesiam, ab eo qui Beneventanae tunc [Col. 0656C] erat electus Ecclesiae, beati Barbati confessoris reliquias petiit. Qui nimirum fraternis acquiescens votis, sacras mundissimae bustiae reliquias intulit, sigillum competenter expressit, et statuto die per fidelem quemdam monachum arcana petenti dona transmisit. Sed mox ut soluto sigillo capsidile recluditur, inane prorsus et vacuum reperitur. Miratur gerulus deesse reliquias, quas credebat inclusas; dolet episcopus a spei suae se suspensione frustratum; verumtamen, ingruente proposito, dedicatur ecclesia. Redit nuntius, vacuum, ut credebat, capsidile reportans. Sed ecce, dum graditur, sentit quod intra bustiam aliquid agitatur: mox aperit vasculum, 679 totum venerabilium reliquiarum, sicut allaturus acceperat, inesse reperit sacramentum; [Col. 0656D] post paululum vero et praefata ecclesia est omnino destructa, et totum nihilominus castrum in quo fuerat constituta; quod sane an ex merito sacerdotis evenerit, an quolibet alio divino judicio, nobis ad liquidum patere non potuit.
Illud etiam nunc ad memoriam redit, quod praefatus Salernitanus archiepiscopus cuidam ex suis civibus evenisse perhibuit. In maris denique tempestate deprehensus, futurum se monachum affectuosa sponsione devovit: sed naufragio erutus, votum solvere vitae hujus amore contempsit. Expleto vero anno, ipso die quo votum Domino suae conservationis [Col. 0657A] obtulerat, Kalendis scilicet Januarii, dum hinc inde discurreret, cum ludentibus et cachinnantibus pueris choros duceret, et frivola quaedam ac scurrilia verba noaret [ f. boaret], subito lapis de tecto super eum cecidit, et obtrivit. Sic infelix ille, qui mundum deserere contempsit ultroneus, amisit invitus; et fallacem carnis dulcedinem perdidit, qui amando carnem mentitus est veritati.
Huic itaque contigit quod scriptum est: «Ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVIII) .» Et illud Apostoli: «Horribile est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X) :» Quod si ira Dei viventis cunctis peccantibus est timenda, illi certe est obnixius ac terribilius formidanda, qui laborat impatientiae vitio. Qui dum in pectore suo stomachantis animi turbinem [Col. 0657B] versat, motum divini furoris in se per suam iracundiam provocat. Quid enim justius quam ut ira mereatur iram? vindicta pariat alterutram talione vindictam? Unde vir sapiens ait: «Qui vindicari vult, a Deo inveniet vindictam, et peccata illius servans reservabit (Eccli. XVIII) .» Quo contra salubriter admonet, dicens: «Relinque proximo tuo nocenti te, ut tunc deprecanti tibi peccata solvantur (Ibid.) :» ubi mox quasi argumentando subjungit: «Homo homini servat iram, et a Deo quaerit medelam? In hominem similem sibi non habet misericordiam, et de peccatis suis deprecatur?» (Ibid.) Adhuc etiam velut indignando subinfert: «Ipse dum caro sit, reservat iram, et propitiationem petit a Deo?» (Ibid.) Et tanquam pro iracundo fusa oratio exaudiri [Col. 0657C] non valeat, donec in iracundia perseverat, convenienter adjecit: «Quis exorabit pro delictis illius?» (Ibid.)
Et quia cum ante oculos nostros mors celerius ventura reducitur, protinus iracundiae tumor necesse est reprimatur, apte subnectit: «Memento novissimorum, et desine inimicari; memorare timorem Domini, et non irascaris proximo (Ibid.) .» Reprimatur igitur iracundiae furor in corde, ut nunquam prorumpere possit in vocem. Sicut et in Ecclesiaste dicitur: «Aufer iram de corde tuo, et amove malitiam a carne tua (Eccle. XI) .» Irae quippe tanquam rapaci atque praecipiti cuidam fluvio, Dominus trium obstaculorum sufflamen opposuit. In quibus utique furoris impetum disciplinae loro cohibendum esse [Col. 0657D] mandavit. 680 Primum scilicet in corde, secundum in gutture, postremam oppositionis metam praefixit in voce: «Omnis, inquit, qui irascitur fratri suo, reus erit judicio;» hic opposuit obicem cordis: «Qui autem dixerit racha, reus erit concilio;» ecce obstaculum gutturis: «Qui autem fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V) ;» ecce obstaculum vocis. Hae sunt igitur oppositiones, et quasi quaedam crates, et rudera coelestis imperii, quibus iracundiae ac furoris impetus premitur; et ne quasi rapax fluvius obviantia quaeque subvertat, sub disciplinae rationalis judicio cohibetur. Sit ergo mens nostra non quasi vitrum, quod ad primum percussionis ictum impatiens frangitur, sed pretiosi potius [Col. 0658A] vena metalli, quae sub mallei contusione purgatur. Esset plane vitrum cunctis metallorum fulgoribus longe praestantius, si primis ictibus praesto non cederet, si nativi soliditate roboris percussionis injuriam toleraret. Sed quia citius frangitur, inter caeteras metallorum species suppar et contemptibilis judicatur. Vitrum scilicet ex arena fit per humanae artis industriam, ideoque compellitur ingenitae fragilitatis servare naturam.
Verumtamen tradit historia, quia faber quidam sub Tiberio Caesare tale quoddam excogitaverit temperamentum, quo vitrum ductile fieret atque flexibile, [Col. 0658B] et juxta naturam cujusque metalli, ad ferientis ictum infractum ac solidum permaneret. Qui dum aulae regiae foribus fuisset admissus, porrexit imperatori phialam, hoc, quod excogitaverat, artificio temperatam. Quam rex indignatus subito projecit in pavimentum: quae nimirum phiala nullatenus est confracta, sed ad similitudinem vasis aenei vel argentei reperta est ex quodam latere complicata. Faber autem protinus phialam de pavimento levavit, vasculum de sinu protulit, et vas non scissura collisum, sed oblique retortum, metalli more correxit. Hoc facto Caesar admiratus, dixit artifici: Estne quisquam alius praeter te, qui hanc vitrorum sciat efficere condituram? Jurat faber neminem esse super terram praeter se solum, qui hujus artis comprehendat [Col. 0658C] ingenium. Quo Caesar audito, praecepit eum protinus decollari; nimirum reputans, quia si hujus artis exquisita subtilitas in communem hominum notitiam deveniret, aurum conspueretur ut lutum, omniumque vilesceret species metallorum: et revera si tam fragilis vitro natura deesset, videlicet ut ductilis effecta, ictus ferientis admitteret, cujus unquam metalli fulgor perspicaciam vitreae claritatis aequaret? Ut igitur ad propositum revertamur, sicut vitrum fragilis natura depretiat et soliditatis robur caetera metalla commendat; ita per iracundiam tota virtutum structura collabitur, et per imperialis patientiae majestatem nitentium gemmarum splendore coruscum Deo in nobis habitaculum fabricatur. Sicut enim illa virtutes eradicat, sic ista congerminat.
Porro autem et me, qui haec utcunque conscribo, naturalis iracundiae conspersio stimulat, ac saepe levissima quaelibet offensio concussa meae quietis arcana perturbat; ut in me plerumque, quod vix est acu vel spina leviter punctum, phalarico telo mihi videatur esse perfossum. Levem virgam judico tauream, tolerans colaphum suspiro plumbatam. Sed haec intrinsecus, quantum vero ad opus, dicat ira quod vult, frendeat, fremat, dentibus strideat: in omnibus his quae mihi interius suggerit, in quantum negare potuero, meum extrinsecus adjutorium non [Col. 0659A] habebit: licet inflata turgeat, sufflet, furiat, saeviat, intumescat, ego sibi membra mea non dabo, ut per ea quasi per arma quod conatur efficiat. «Nolite, inquit Apostolus, exhibere membra vestra arma iniquitatis peccato (Rom. VI) .» Non enim illi do manum meam, ut per eam inflata percutiat vel aliquid rapiat. Non linguam, non labia moveo, ut per ea sui fellis amaritudinem fundat.
Dum ego itaque saevienti irae penitus haec auxilia denego, necesse est ut mox velut sine pabulo flamma flacceat, aut prorsus intereat, aut tanquam ventus inoffenso aere inaniter transeat, dum obstaculum deest in quod praecipitanter impingat. In semetipsam scilicet infracta reliditur, dum materia fomitis, in qua se valeat exercere, frustratur. Hoc enim respondeo [Col. 0659B] irae, quod titillanti luxuriae. Aliquando me libido succendit, inflammat, viscera concutit, genitalia subrigit; sed in his omnibus faciat ipsa suis viribus contenta, quod potest; nam meae cooperationis auxilium habere non 682 potest. Clamat iracundiae furor, audio; aestuat libidinis ardor, sentio; sed nec illis clamoribus auxilii manum porrigo, nec istis furentibus flammis pabuli fomitem subministro; illis opem ulciscendo non fero, illis per effectum libidinis non insufflo. Hoc itaque modo necesse est ut irae furor inaniter evolet ac deficiat, et ardor libidinis sese, dum materiae fomes non ministratur, exstinguat. Naturam quippe possum ex ratione compescere, [Col. 0660A] non omnino delere: possum lenire, non prorsus exstinguere. Faciat in me unusquisque quod vult, mihi necesse est intra memetipsum patientiam quaerere, nec debeo fructum ex alienae virtutis mercede sperare. Nam ubi desunt bella quae provocent, non offertur victoria quae coronetur. Incassum clypei tegmen opponitur, ubi jaculi vel mucronis acies non vibratur. Si flamma fornacis emoritur, metalli puritas non probatur; ita me non aliena mansuetudo faciet patientem, sed intra me debent erigi propugnacula turrium, quae procul abjiciant ac propellant ingruentium turbines jaculorum.
Haec tibi, venerabilis Pater, imperite dictavi, non ut te doceam, quis es, auctore Deo, doctor Ecclesiae; sed ut turbulentis mihique similibus possem sub allocutionis [Col. 0660B] tuae occasione prodesse. Nec tamen vereor ne sancta prudentia tua moleste ferat, si quid sibi junior quisque suggerere cum humilitate praesumat, cum non ignoret hominibus prophetica Dominum voce dixisse: «Venite et arguite me (Isai. I) .» Et Moysen Domini Symmystem ex Jethro, gentilis videlicet hominis, ore patienter audivisse: «Stulto labore consumeris (Exod. XXXVIII) .»
Omnipotens Deus, qui te, venerande vir, nobis incolumem reddidit, et vitiorum omnium te faciat evitare squalorem, et tanquam ex cocto per ignem vasculo suo spiritualium virtutum ingerat claritatem.
Sit nomen Domini benedictum.
De tempore celebrandi nuptias
Totus est in confutandis quibusdam qui asserere non erubescebant nuptias tempore quadragesimalis jejunii contractas, dummodo copula non intercedat, validas esse, et ideo non debere dissolvi. Ostendit igitur nuptias consensu, non concubitu, contrahi.
[Col. 0659B] Domnis V. et P., religiosis Faventinae Ecclesiae clericis, PETRUS peccator monachus fraternae charitatis [Col. 0659C] obsequium.
Conquesta est mihi vestra fraternitas, quod quidam ecclesiasticae disciplinae ordinem confundentes, et juxta prophetam, Deum ponentes post corpus suum (Ezech. I) , quadragesimali jejunio matrimonium contrahunt; sed ut canonum sententiam subterfugiant, uxore ducta et celebratis nuptiis, solum concubitum defuisse contendunt. Accedit adhuc vestrae querelae, quod gravius est, quia nonnulli, qui specietenus spirituales videntur, et Scripturarum sibi scientiam vindicant, illos excusare nituntur. Nam cum canonum decernat auctoritas ut quicunque a Septuagesima usque ad octavas Paschae, tribusque [Col. 0659D] hebdomadibus ante festivitatem sancti Joannis, ab Adventu quoque Domini usque post Epiphaniam, nuptias celebraverint, separentur; illi in solo nuptiali concubitu nuptialia jura constituunt, eosque [Col. 0660B] perhibent dividi non debere, qui dilato duntaxat carnali commercio, praedictis temporibus foederantur. [Col. 0660C] Quod nimirum quam absurdum, quamque sit frivolum, quisquis utcunque sacri eloquii limen terit, facile deprehendit. Si enim jure in concubitu constare nuptiae perhibentur, quid est quod sacri canones prohibent ut absque publicis nuptiis nunquam matrimonium copuletur? Nunquid hoc volunt, ut vir uxori publice misceatur? Cumque hoc adeo sit inhonestum et pudore plenissimum, ut in totius humani generis tam prolixis aetatibus nemo unquam praeter duos homines id attentasse legatur, Paridem videlicet, et quemdam philosophum; quomodo fieri canonica censura praecipit quod effraenata quoque luxuria gentilis populi turpissimum judicavit? Porro si nuptiarum celebritas in solo carnali commercio constituitur, quid est quod secundas contrahere nuptias [Col. 0660D] viduata quoque persona permittitur; a tertiis vero vel quartis auctoritate canonica prohibetur? Nunquid postquam vir uxori secunda vice conjungitur, jam redire ad torum suum ulterius, quod omnino [Col. 0661A] ridiculum est, denegatur? Enim vero si concubitus nuptiae sunt; quoties vir mulieri admiscetur, toties procul dubio nuptias celebrare convincitur.
Quapropter si carnale negotium quis centies iteraverit, non modo multinubi, contra canonicam regulam, sed et centinubi crimen incurrit. Quod qui praesumit astruere, sine dubio creditur insanire. Concubitus quippe, qui tamen jure permittitur, non nuptiae, sed res est potius nuptiarum. «Non enim,» juxta Leonis papae sententiam, «omnis mulier viro juncta uxor est viri; quia nec omnis filius haeres est patris.» Et paulo post: «Non dubium est, inquit, eam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur nuptiale non fuisse mysterium.» In cujus itaque verbis liquido perpendere possumus, quia [Col. 0661B] aliud nuptiale mysterium, aliud carnale est sacrilegium. Quod enim canonice fit, sacramentum est; quod autem contra canones usurpatum est, sacrilegium est. Ex ratione quippe temporis agitur ut una eademque res sive salubris, sive noxia judicetur. Quisquis enim inhorrescente hieme vites putat, vineam dissipat. Qui aestate seminat, frumenta profligat. Tunc denique suscipiendis seminibus apta tellus efficitur, si congruo tempore sarriatur. Qui sub nivali turbine caementarios conducit, ruinam construit. Qui succosa verni temporis ligna succidit, ut domatum parietes erigat, ut laquearium 685 tabulata compingat, supervacui se laboris vexatione fatigat. Et ut ad sacramenta veniamus, qui praeter statuta tempora clericos ordinat, non eos utique provehit, [Col. 0661C] sed offensionis obstaculum, ne de caetero provehantur, opponit. Qui passim, nec certo tempore chrismatis vel baptismi sacramenta celebrat, non tam opifex sacramenti quam reus dicitur sacrilegii.
Cum ergo ipsa ecclesiastica sacramenta suorum temporum vicissitudines quaerunt, vigoremque suum ex deputati temporis congruitate concipiunt, quo pacto sola matrimonia vires habere poterunt, si temporum statuta confundunt. Ut enim Salomon ait: «Omnia tempus habent et suis spatiis transeunt universa sub coelo (Eccle. III) .» Et paulo post: «Tempus flendi et tempus ridendi, tempus plangendi [Col. 0661D] et tempus saltandi, tempus amplexandi et tempus longe fieri ab amplexibus (Ibid.) .» Qui ergo flendi tempore saltant, et rident: qui tunc amplexantur, quando longe fieri ab amplexibus debent, sicut apud eos temporis ordo pervertitur, sic eis jure voluptas in amaritudinem, gaudium in moerorem, in confusionem gloria, in prostibulum thalamus permutatur. Cum enim legibus cautum sit, ut tempore messium vel vindemiarum nequaquam causarum litigia ventilentur, ne forensia negotia dirimantur, et temporum ratio fert, ut quidquid tunc in tribunalibus judicum definitur, irritum censeatur; quomodo quadragesimale tempus nuptias non evacuat, quas canonum auctoritas damnat? Nunquid minorem [Col. 0662A] vim canones sacri continent, quam pragmaticae sanctiones? Dicitur nuptiarum summam esse concubitum, qui nimirum si desit, nuptiale dici non posse mysterium.
Ergo et beata virgo Maria viro, secundum eos, carnaliter nupsit, quae juxta Evangelii fidem sponso suo Joseph nuptiali foederatione convenit: «Ante, inquit, quam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. I) .» Sed quia nuptiarum vocabulum patenter evangelista non exprimit, ideoque nuptias celebrasse B. Virgo mihi perhibenti fortasse non creditur. Expositorum aliquis, prout occurrit, in testimonium deducatur. Ait nempe Beda in expositione Matthaei: «Notandum, inquit, in primis in eo quod ait: Antequam convenirent; [Col. 0662B] verba conveniendi non ipsum concubitum, sed nuptiarum, quae praecedere solent, tempus insinuant, quando ea quae prius sponsa fuerat, conjux esse incipit. Ergo antequam convenirent, dicit: Antequam nuptiarum solemnia rite celebrarent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Siquidem memorato ordine postea convenerunt, quando Joseph ad praeceptum angeli accepit conjugem suam.» Ambrosius quoque: «Non te, inquit, moveat, quod frequenter Scriptura conjugem dicit: non virginitatis ereptio, sed conjugii testificatio, nuptiarum celebratio declaratur.»
Cum ergo luce clarius constat, quia beata Dei Genitrix virgo non nupsit; et tamen juxta 686 Scripturae sententiam, absque dubio nuptias celebravit; [Col. 0662C] quomodo dicitur, ubi concubitus defuit, nuptias dici non posse? Nos autem e diverso libere profitemur, et concubitum posse sine nuptiis fieri, et sine concubitu recte nuptias appellari. Sunt enim aliquando nuptiae caelibes, sunt quae dignae dicantur nuptiae virginales. In quibus videlicet sic uxor viro dotali foedere jungitur, ut praelato coelestis thalami desiderio, carnali nullatenus misceatur ( vide scholia ad calcem opusculi ). Ex quarum scilicet genere nuptiarum B. Joannes evangelista subtractus a Domino traditur, qui nimirum cum virgo permanserit, nihilominus tamen nuptiae vocatae sunt, quas contempsit. Ad quod etiam nuptiarum genus, beatus Apostolus auditores suos videtur invitare, cum ait: «De quibus scripsistis mihi, bonum est homini mulierem [Col. 0662D] non tangere; propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque mulier suum virum habeat (I Cor. VII) .» Cum mulierem non tangere bonum esse primo perhibeat; deinde propter fornicationem uxorem habere unumquemque decernat, ad caelibes procul dubio nuptias discretus doctor invitat, ut si laqueum fornicationis duntaxat evadere possumus, carnale commercium in nuptiis non quaeramus. Nuptiarum plane societas ab initio propter gignendam sobolem et propagandam posteritatem non ambigitur instituta.
Quantum ergo ad antiquitatem saeculi, intentio [Col. 0663A] nuptiarum est procreatio filiorum. Attamen sicut solo vomere terra proscinditur, sed, ut hoc fieri possit, caetera necessaria membra aratris attexuntur; soli nervi in citharis atque hujusmodi musicis vasis aptantur ad cantum, sed ut aptari possint, insunt et caetera in compagibus organorum, quae a canentibus non percutiuntur; ita et huic intentioni, propagandae videlicet sobolis, adduntur et alia, cum propter conjugalis matrimonii sacramentum, tum propter speciem honestatis, conventus videlicet pronuborum, convivii celebris apparatus, dona sponsalia, tabularum dotalium instrumenta, et si qua sunt alia. Quae videlicet omnia simul juncta nuptiae vocantur. Et haec antiquitus, ut praedictum est, ad propagandam tantummodo sobolem; nunc autem advesperascente jam mundo et illius coruscante [Col. 0663B] doctrina, qui de virgine virgo est, ad evitandam spectat procul dubio fornicationem. Tunc enim, salvo altiori mysterio, dicebatur: «Maledictus vir qui non habuerit semen in Israel!» Nunc autem dicitur: «Viri, diligite uxores vestras sicut Christus Ecclesiam (Ephes. V) .» Et Apostolus: «Tempus est, inquit, ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint.» Et iterum: «Volo vos omnes esse, sicut ego (Coloss. III) .» Enim vero qui, sicut superius diximus, uxorem ducendam praedicat, et non tangendam, non exculpere prolem, sed fornicationis videtur oppilare voraginem; nec tumescentem uterum, infantiumque balatum, sed immaculatum cubile, et conjugalis continentiae desiderat caelibatum. Qui nimirum cum 687 dicit: «Si se non [Col. 0663C] continent, nubant (I Cor. VII) ;» et alibi: «Revertimini in idipsum, nec tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram (Ibid.) ;» patenter ostendit quia mutuae inter conjuges castitatis est avidus; admistionem vero carnis permittit invitus.
Constat ergo per haec, quae superius comprehensa sunt, quia quisquis sine concubitu fieri posse nuptias denegat, adversus Apostolum, per quem Christus loquitur, contumaciter pugnat. Qui et omnes homines vult sicut semetipsum continenter vivere; et tamen admonet unumquemque suam uxorem, ne in fornicationem labatur, habere. Erubescant ergo stulte sapientes, et sapiendo vecordes, qui pervicaciter asserunt virum a femina dividi non debere, [Col. 0663D] quam non interveniente concubitu quadragesimali tempore duxit uxorem. Qui videlicet ad tantam quandoque prorupere vesaniam, ut eam quoque, quae ipso sancto die Parasceve, quo Dominus crucifixus est, a viro furata dignoscitur, abnegent relinquendam; et dum impudenter astruunt quasi legale connubium, sacrilegum roborant versutis allegationibus pellicatum. Quippe cum Dominus pateretur crucis affixionem; ille versabat in mente sordis [sordidam] luxuriae voluptatem. Et cum Redemptori suo totus orbis, ut re vera capiti membra, commoritur; ille subantis libidinis turpitudinem meditatur. Quid aetate mea hoc Dominicae crucis die contigerit, succincte perstringam. Apud Ravennam sane urbem [Col. 0664A] multa animalia in macello sunt a libripendibus caesa, quae communi senatus consulto, et praecipue Martini venerabilis eremitae decreto, omnia canibus sunt projecta. Quid igitur facerent zelum Dei habentes, si novam nuptam transire in sponsalitium cernerent, si amicorum turbas, relicta crucis adoratione, nuptiales choros ducere comperissent?
Sed dicite mihi, o novae assertionis auctores, si casu obrepserit homini, ut intra quadragesimalis observantiae cursum uxor se carnaliter jungat, salvo conjugio, poenitentiam illis imponitis; an eos ab invicem solutis tabulis interveniente divortio separatis? Sec ecce, canonica decernit auctoritas, ut quisquis eo tempore cum conjuge labitur, quadraginta [Col. 0664B] duntaxat dierum poenitentia reformetur. Quo igitur pacto in solo concubitu consistere nuptias dicitis, et utrumque idem esse contra totius sacri eloquii sententiam judicatis? cum videlicet censura canonica nuptias illicitis temporibus institutas remoto omni scrupulo dividat; concubitum vero sola parvae poenitudinis animadversione percellat? Dicite, inquam, mihi, cum pace vestra loquor, si in solo concubitu nuptiae constare dicendae sunt, cur nuptiae contra legum mandata contractae, usque ad divortium condemnantur; concubitui vero levis tantummodo poenitentiae mensura praefigitur? Si enim utraque unum sunt, sicut non diversa sunt in peccato, ita nec dispari debent subjacere judicio, 688 et quorum est eadem causa, [Col. 0664C] una utriusque debet esse censura.
Porro autem, quid est hoc etiam quod canonica sanctione praecipitur, ut virgines, quae se non custodiunt, si eosdem qui eas violaverint maritos acceperint, eo quod solas violaverint nuptias, post unius anni poenitentiam reconcilientur? Si enim nihil aliud sunt nuptiae quam concubitus, cur dicuntur nuptias violasse virgines prostitutae, quae profecto concubitum non violarunt, sed potius impleverunt? Enim vero si solo concubitu nuptialia jura complentur, jam non damnentur foeda prostibula, imo meritoria coronentur, et olidi fornices aedes sint nuptiales. Huccine tandem philosophorum nostrorum argumentatione perventum est, ut ejusdem sint meriti et nuptiales tabulae, et obscenarum pellicum [Col. 0664D] voluptates? Idem lupanaris videatur esse volutabrum, quod cubile immaculatum?
Et, ut cum stomacho loquar, tantumdem furtivus videatur valere concubitus, quantum publica ac per hoc honesta celebritas nuptiarum? Confundatur ergo versuta calliditas, nec quae veritas segregat, multiplicitate verborum jungere se posse confidat. Reprimatur etiam plectenda praesumptio, ne quod temerariis ausibus nunc latenter inchoat, per conveniendi vitium passim postmodum inolescat. Dirimantur infausta conjugia, et in sui vigoris statu ecclesiastica permaneat disciplina. Rescindatur quod contra legum scita contractum est, ne cancer, qui [Col. 0665A] nunc oritur, male serpendo pullulet, et ab uno se per ecclesiastici corporis membra dilatet. Sic itaque nunc temerariae praesumptioni sacerdotalis auctoritas obviet, ut Christiana religio non, quod absit, vento doctrinae circumferatur et fluctuet (Ephes. IV) , sed in apostolicae traditionis regula immobiliter perseveret.
Ex quarum scilicet genere nuptiarum beatus Joannes evangelista subtractus a Domino traditur. Fuerunt itaque non modo hic noster sanctus cardinalis, sed et alii qui asseverarent, sponsum nuptiarum quae factae sunt in Cana Galilaeae Joannem hunc ipsum evangelistam fuisse, et a Christo ad sui sequelam vocatum, sponsae nuntium remisisse. Quam rei quoque existimationem ex antiquis historiis acceptam, [Col. 0665B] duo in primis Benedictinae item religionis decora sanctitate ac doctrina celeberrimi (Beda nempe venerabilis, et Rupertus abbas), aperte satis confirmant. Et quidem Bedae testimonium nongentos ante annos litteris consignatum de Joanne hoc est (BEDA homil. de S. Joan. ): «Sed hunc prae omnibus diligit, quia virgo electus ab ipso, virgo in aevum permansit. Tradunt namque historiae, quod eum de nuptiis volentem nubere vocaverit; et propterea, quem a carnali voluptate retraxerat, potiore sui amoris dulcedine donavit.» Ruperti vero, qui Damiani tempora attigit, verba sunt (RUPERT. in Joan. lib. II, in fin.) : «Joannem evangelistam relictis nuptiis (ipsius enim istas fuisse nuptias, opinio fere omnium est, ipsum Dominum sequi coepisse arbitramur. Tradunt namque historiae quod eum de nuptiis volentem nubere vocaverit). 689 Eadem quoque veritas duobus vetustissimis prologis Evangelio secundum Joannem praefixis, [Col. 0665C] quorum alter tribuitur Hieronymo, et alter Augustino, comprobatur. Illius textus est series: «Joannem de nuptiis volentem nubere vocavit Dominus.» Hujus porro prologi auctorem fuisse Hieronymum, sanctum Thomam inter alios asseruisse, Sebastianus Barradius animadvertit (BARRAD. in Evang. tom. II, lib. III, cap. 1) . «Hanc opinionem, ait Barradius, sequitur divus Thomas (2-2, quaest. 186, art. 4) , et dum exponit prologum illum divo Hieronymo ascriptum, eamque putat esse D. Hieronymi sententiam.» Alterius vero prologi attestatio talis est: «Iste siquidem est Joannes, quem Dominus de fluctivaga nuptiarum tempestate vocavit, et cui matrem virginem virgini commendavit.» Hunc etiam prologum Augustino ascribi debere, Baronius (ut alios nunc missos faciam) ultro fatetur (Annal. tom. I, ad an. Chr. 31) . Ait enim: «Augustinus in praefatione in Joannem evangelistam haec habet: Iste siquidem est Joannes.» Et caetera modo relata: [Col. 0665D] quae cum viderit ille, nihilominus hanc de Joannis nuptiis sententiam omnino explodendam esse contendit, vocatque commentitiam, nuper excogitatam atque ridiculam; Augustini autem testimonium interpretatus, sic Augustinum ait dixisse vocatum a nuptiis, non quod cum uxorem duxisset, eam reliquerit, sed quod eam prorsus non acceperit, prout idem Augustinus in fine ejusdem operis testatur, cum his utitur verbis ( in Joan. tract. ult. prope finem): «Plus amatum, quod neque uxorem duxerit, et ab ineunte aetate castissimus fuerit.»
Ita Baronius ex Augustino. Verum tanti viri pace affirmare non dubitaverim, haec Augustini verba magis favere sanctissimis Patribus Bedae, Damiano, Ruperto, Thomae, Bonaventurae, caeterisque quam sibi; atque dum Augustinus, vel etiam alii inquiunt, Joannem evangelistam non duxisse uxorem; tantumdem est, ac si cum uxore eum non vixisse, vel non cohabitasse. Praeterea Damiani opinionem veritati [Col. 0666A] esse conformem, et alii multi docent scriptores et sanctitate et litteris praeclarissimi, angelicus doctor (S. THOM. 2-2, q. 186, art. 4, ad 1) : «Ne alicui spes perveniendi ad perfectionem tolleretur, assumpsit ad perfectionis statum etiam illos quos invenit matrimonio junctos. Non autem poterat absque injuria fieri, quod viri uxores, desererent; sicut absque injuria fiebat, quod omnes divitias derelinquerent. Et ideo Petrum, quem invenit matrimonio junctum, non separavit ab uxore, Joannem tamen volentem nubere a nuptiis revocavit.» Seraphicus doctor (S. BONAV. in vita Christ. c. 20, p. II opusc.) : «Quamvis dubium sit, cujus fuerint nuptiae in Cana Galilaeae, sicut magister in historia scholastica tangit, nos tamen meditemur fuisse Joannis evangelistae, quod habetur in prologo super Joanne, ubi Hieronymus affirmare hoc videtur.» Sanctus Antoninus Florentiae archiepiscopus (Chron. p. I, c. 3, tit. 5, § 6, et p. III Summ., tit. 1, c. 2 in princ.) : «Celebratis autem nuptiis in Cana [Col. 0666B] Galilaeae, quae communiter dicuntur fuisse Joannis evangelistae,» etc., quibuisdam etiam interjectis: «Joanne autem non consummato matrimonio virgo secutus est Christum.» Hisce tantae auctoritatis viris addas Nicolaum Lyranum (in c. II Joan.) de sacris litteris optime meritum, qui trecentos ante annos non tantum prologum illum in Joannem fuisse Hieronymi exponendo 690 confirmavit, verum etiam superiorum Patrum sententiae sic astipulatus est: «Dicitur etiam communiter, quod istae nuptiae fuerint Joannis evangelistae, a quibus eum Christus vocavit ante consummationem matrimonii per copulam carnis. Ex hoc in Ecclesia observatur quod ante carnalem copulam potest licite alter conjugum intrare religionem; hoc autem videtur per dictum Hieronymi in prologo, ubi dicitur quod Christus vocavit eum de nuptiis nubere volentem. Ex quo videtur quod nuptiae fuerunt suae, quia Christus non legitur in aliis nuptiis fuisse. Hoc etiam videtur [Col. 0666C] per hoc quod mater Jesu erat ibi tanquam in nuptiis nepotis sui. Non enim est verisimile quod ipsa venisset, nisi multum attinuisset sibi, sicut ivit ad Elisabeth cognatam suam, festinanter tamen, ut habetur (Luc. I) ; quia secundum quod dicit Ambrosius, non libenter stabat in publico, sed magis in orationis secreto.» Eidem sententiae subscribunt et alii permulti gravissimae auctoritatis et doctrinae viri, Thomas de Vio, card. Cajetanus in cap. II Joannis, Dominicus Soto 4 sent., dist. 17, quaest. 1, art. 4, qui non alia quam SS. Hieronymi et Augustini auctoritate fretus, ex hoc Christi facto concludit posse alterum conjugum, rato et non consummato matrimonio, etiam altero invito religionem ingredi. Dionysius carthusianus, cujus sunt verba (in c. II Joan.) : «Hieronymus enim sentit, quod sponsus fuit Joannes evangelista, filius sororis beatissimae Virginis.» Joannes Major qui sic habet (in c. II Joan.) : «Joannes Zebedaei has nuptias [Col. 0666D] contraxisse putatur, ita Hieronymus et Augustinus existimant, a quorum sententiis nisi patenti ratione vallatum contraire pudet.» Sylvester Prierius, qui sic ait ( in Evang. Domin. 1 post Oct. Epiph. ): «Sciendum est quod tenetur communiter, quod istae nuptiae fuerunt Joannis evangelistae;» quod videtur sonare dictum Hieronymi in prologo. Robertus Carazolus, episcopus Aquinas, De sanctorum laudibus serm. 35, Hugo de Prato serm. 18, Dom. 1 post octavam Epiphan.; Michael de Palatio, enarrat. 1, in cap. 2; Jo. Thomas Turgillus tom. I, in idem Evangelium; Joannes Osorius tom. I Concion. in cap. II Joan., et (ut alios praetermittam) Philippus Diez tom. III conc. Domin. 2 post Epiphan., in hisce etiam recentioribus nostris temporibus scribens: «Communiter (ait de hujusmodi nuptiis) habentur fuisse sancti Joannis evangelistae, ex quibus eum sanctissimus Salvator mundi vocavit.» Itaque cum haec de Joannis nuptiis existimatio [Col. 0667A] tantae auctoritatis innitatur testificationibus, talesque habeat patronos, quos credibile est non futili traditione persuasos; et quod ex vetustis historiis desumptum Beda et Rupertus affirment, quod illis receptis et antiquis prologis confirmetur, quod a sexcentis annis ad haec nostra tempora communis habita fuerit, revera cur tam facili negotio commentitia, nuper excogitata atque ridicula credatur, non video. Quod autem Nicephorus testatur (Hist. l. VIII, c. 30) harum nuptiarum sponsum fuisse Simonem Cananaeum, cum ejus opinio infirma habeat fundamenta, nec antiquos sectatores, praeter illum, merito a doctis quibusque scriptoribus exploditur. Et eo maxime, quod cum recenseat ejusmodi nuptias, non tamen ab 691 iis esse abstractum affirmat. «Helena, ait ille, Constantini imperatoris mater, in Cana Galilaeae (ubi Simonis Cananaei nuptiae celebratae sunt) sacram aedem aedificavit.» [Col. 0668A] Unde Alexandri III sententia ( cap. Verum. De convers. conjugat. ), qua ex nuptiis vocatus asseritur sponsus, de Joanne, quem a Christo vocatum fuisse scriptores testantur, potius intelligenda videtur. «Verum, ait ille, post consensum legitimum de praesenti, licitum est alteri, altero etiam repugnante, eligere monasterium» 692 (sicut sancti quidam de nuptiis vocati fuerunt), «dummodo carnalis commistio non intervenerit inter eos.» Cardinalis quoque Baronius postquam dixisset ( Annal. ad an. Chr. 31): «Qua in re potius Nicephoro assentiendum esset affirmanti fuisse ejusmodi nuptias Simonis Cananaei;» statim subjecit: «Caeterum et Nathanael erat e Cana, Galilaeae oppido,» ut tradit Hieronymus ( De locis Hebr. ) «posito in Galilaea gentium.»
Sit nomen Domini benedictum.
De fide Deo obstricta
Dum Mediolani sanctus doctor ad corrigenda clericorum illius Ecclesiae vitia ab apostolica sede legatus versaretur, aderat ei praecipuus adjutor Landulphus quidam, vir et generis nobilitate, et litterarum cognitione non vulgaris; quique ad eam rem ex sententia perficiendam non mediocre studium, auctoritatemque afferebat. Is concitata ab iisdem clericis populari seditione, cum uterque ad exitium furentibus plebis animis deposceretur, vovit se ubi primum ex tam atroci tempestate evasisset, rebus humanis valere jussis, ad religionis portum convolaturum. Quod tamen dexteritate et Damiani facundia, sedata populi seditione, voti compos effectus, praestare negligebat. Scribit igitur ad eum, et enumeratis multorum exemplis, qui graves Deo non servatae fidei poenas persolverant, hortatur, ut fidem non homini, sed Deo obstrictam fallere reformidet.
[Col. 0667B] LANDULPHO clerico et senatorii generis, et peritiae litteralis nitore conspicuo, PETRUS peccator monachus salutem.
Praestolatus sum, et certum tenui, ut juxta condictum, sacri ordinis arriperes institutum. Sed quia te rex Aegypti luti et lateris servitio non oppressit (Exod. I, V) : quia a procinctu suae militiae satrapis insistentibus non abjecit, sed potius cum Levita illo de latere montis Ephraim blandiens socer Bethlehemita retinuit, filiaeque suae amore devinctum, multis sermonum atque refectionum suavitatibus delinivit (II Reg. XXIX; Judic. XVI) ; quod non homini, sed Deo spoponderas, humana non persolvisti temeritate.
Obsecro, mi frater, quid prudentia tua valet excusationis obtendere? quid argumentatur, ut ei liceat quod, Christo judice et angelis testibus, promiserat, non implere? cum Dominus per Moysen dicat: «Si quis virorum voverit Domino, aut se constrinxerit juramento, non faciet irritum verbum; sed omne quod promisit, implebit (Num. XXX) .» An forte hoc purgat mendacium, idoneumque videtur in defensione perfugium, quod Mediolanensis civitas tunc in seditionem versa, repentinum utique nostrum minabatur interitum? Et quod necessitas intulit, si voluntatis desit arbitrium, non manebit? Sed canonica [Col. 0667D] decernit auctoritas, ut si vidua pietatis violentiam pertimescens, sacrum velamen quasi non perseverantiam [Col. 0668B] [perseveratura] suscipiat, ab eo quod semel iniit proposito non recedat.
Absit ergo ut virum timor absolvat, qui feminas etiam in judicio non excusat; praesertim cum me denuntiante, ne hujusmodi te voto pro timore mortis constringeres, nisi etiam consequenter per vivi operis efficaciam promissa impleres; tu te divinae sententiae devotasti, si datae sponsionis aliquando mysterium violares. Dicam quod super non dissimili re nuper apud nos accidisse cognoscitur.
Vir quidam, Arduinus nomine, famosae prudentiae, genere clarus, divitiis opulentus, certa mihi devotione [Col. 0668C] spoponderat, quod si ante non posset, saltem expleto decennio, ad monasterium B. Vincentii, quod videlicet in Urbinati constitutum est territorio, monachicum suscepturus habitum declinaret. Tandem termino condictae pactionis exacto, cum ego huic assiduus exactor insisterem; ille inde cedendo, blandiendo, verbis quidem bonum omne promitteret, ipsius autem conversionis effectum quibusdam tergiversationibus protelaret; rector quoque jam dicti monasterii illius favebat votis, dissuadebatque converti, cujus nimirum 695 pernecessariis sustentabatur auxiliis. Interea languore corporis irruente decubuit, peccata confessus, judicio sacerdotis [Col. 0668D] absolvitur, pauperibus et ecclesiis multa largitur, in tantum, ut cunctis quasi bene compositis, assistentes [Col. 0669A] sibi cognatos et affines sub hac obtestatione constringeret; «Obsecro, inquit, per charitatem, quae Deus est, nemo me reddi huic mortali vitae deposcat; ne quod absit, imparatum postmodum mors improvisa reperiat (II Joan. IV) .» Aliquanto autem post ejus obitum tempore, praedicto abbati vir ille per visum nocturnae quietis apparuit. Videbatur autem quod in spatiosa quadam campi planitie imperator, si recte teneo, vel quaelibet excelsa potestas, cum totius regni primoribus et copioso moraretur exercitu. Cumque ille stupefactus huc illucque oculos deduceret, ecce Arduinus a quibusdam tanquam custodibus celeriter ducebatur. Heus, inquit, siste gradum, fige pedem, quiesce paulisper, mihi non loqueris, Arduine?
[Col. 0669B] Age, frater, quid tibi est? laetaris an pateris? adest poena vel gloria? Cui tristis et flebilis: Cur, ait, me de gloria consulis, qui jugibus poenis afficior, et ne ad momentum quidem respirare permittor? Ad quem abbas: Quid tibi, inquit, B. Vincentius, num tibi nunc in necessitate non succurrit, cui ad collaborandum suae domus administratoribus tam sedulo decertasti? Cui mox ille subjunxit: Sanctus, ait, Vincentius diu me suum fecit sperare colloquium; sed quia dudum fatigatus, hoc obtinere non merui, spem hanc, omnino jam frustratus, amisi. Ubi solerter attendendum quam recta sit linea divinae justitiae, imo quam artifex apud Deum mensura vindictae. Ille siquidem dum adhuc viveret, convertendum se in monasterio beati martyris et promittebat, et [Col. 0669C] differebat; nunc autem ad ejusdem martyris venire colloquium, et quasi ex promissione sperabat, et tamen nullatenus impetrabat. Dignumque fuit, ut abbas potissimum hanc cerneret visionem, qui ne converteretur, illi obstiterat.
Alius etiam aeque notus mihi, atque civis in Ravennati urbe pollebat, et legis peritia strenuus, et grammaticorum regulis competenter instructus. Hic mecum fidedictor instituit, ut si ego, simul et ipse relinqueret saeculum. Quid plura? Tandem ego ad conversionem veniens, ut sponsio redderetur exegi, sed obtinere non potui. Ille quippe me gaudendo praemisit, suaque vestigia subsistens, artificiose repressit. Non diebus vero multis postmodum, dum hunc adversus levirum suum furentis animi livor accenderet, [Col. 0669D] gladio repente percussa manus ejus obriguit; sicque stupefacta mansit ac rigida deinceps, ut bajulo suo magis esset oneri quam virtuti. Jam itaque inutilis factus, mundum, dum abuteretur, abjecit; et non jam manceps, sed cum Benjamin totus dexter (Gen. XXXV) , in sancta usque ad obitum conversatione permansit.
Interea Joannes quoque Commiaclensis episcopus ad memoriam redit, qui dum conversionem 696 suam per longa temporum intervalla differret, aliquando contigit ut in fundo suo, quem in saltus possidebat [Col. 0670A] territorio, moraretur. Illic itaque constitutus, pauperculae cuidam viduae porcum; quem velut spem sui victus alebat, praecepit auferri, suisque ferculis profuturum, non segnius praeparari. Emittit preces illa, fletus fundit ac gemitus, sibique diligentiae suae reddi postulat detrimentum. Sed suo ventri magis quam illi pius episcopus dum propriis providet mensis, mandatum parvipendit auctoris, qui per prophetam dicit: «Subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam (Isai. I) .» Sed qui absens credebatur instituendo praeceptum, praesentem esse se docuit inferendo judicium. Nam episcopus, dum lacrymas viduae, suae facit delicias gulae, mox percussus in gutture, vulnus incurrit, quod nullis medicorum studiis, donec vixit, evasit.
[Col. 0670B] Hoc itaque praepeditus incommodo, cum jam juxta Scripturam, sola vexatio intellectum daret auditui (Psal. XXVIII) , tandem sanis consiliis acquievit, et episcopales infulas monachica professione mutavit, atque in Pomposiano coenobio, quod in B. Mariae semper virginis est honore constructum, longis post temporibus vixit. Usque tamen ad obitum tanta laesi gutturis laboravit molestia, ut nisi cum magna difficultate trajicere alimenta non posset; adeo ut ad geminam semper mensam succedentium sibi fratrum in refectione discumberet, vixque tantum cibi caperet, unde recreare stomachum potuisset.
Sed dum hujus episcopi reminiscimus, sub hac occasione quid etiam Clusino episcopo contigerit, scribere provocamur. In ipsa plane quarta feria, [Col. 0670C] quae initium Quadragesimae dicitur, fecit convivium sumptuosis dapibus instrui, et balneum praeparari, accitisque militibus, et obsequentium turbis lautum diem deduxit, et velut advenienti nuptae, Quadragesimae cum nuptiali convivio gratulabundus occurrit. Ubi hoc tantum dissonabat a regula, quia cum adhuc livescerent in capitibus cineres, aestuabant ingurgitati mero et distenti dapibus ventres. Sed, o vigilans super nos divina clementia! incolumis tunc, atque vegeti vultum episcopi paralysis repente corripuit, ejusque faciem inhonestam visu atque ora distorsit; per plures etiam annos, quibus postmodum supervixit, hoc in se divinae animadversionis insigne portavit.
Num et Adam Semproniensem episcopum praeteribo, qui se monachum fieri saepe promiserat; sed semper excusationes quibusdam quasi rationibus coloratas obtendere satagebat. Aliquando mitius febriens, me vocavit ad se; cui nimirum, ut monachus fieret, cum ego violenter insisterem, velle se perhibebat; et tamen ut per quasdam verborum ejus rimas erumpere videbatur, rem differre tentabat. Postremo quod apud me magis obtinuit, ait: Ego quidem, pater, quidquid praecipis, incunctanter obtempero; verumtamen nolo te lateat, 697 quia mox ut ego factus fuero monachus, praedis quoque atque [Col. 0671A] rapinis haec procul dubio patebit Ecclesia; insuper et possessiones ejus, et praedia scelesti homines radicitus exstirpabunt. Hoc ergo audiens, dum delusus Ecclesiae tam periclitanti, proh dolor! animae non praevidi. Recedens igitur sibi, suisque mandatum dedi, ut si languor aliquatenus ingravesceret, aut mihi per judicem protinus innotescerent, aut illum ad monasterium non longe positum deferrent.
Porro autem postquam ego recessi, frater ejus haec mihi per nuntium delegavit: Dominus quidem meus, ut speramus, per divinam clementiam convalescet; verumtamen hortor ut revertaris ad eum, hoc scilicet ordine, ut videlicet Dominico die propius accedendo ad coenobium B. Vincentii, quod ab episcopatu vix quinque lapidibus distat, requiescas. [Col. 0671B] Secunda vero feria maturius surgens, ac matutinas laudes suaviter equitando persolvens, ad nos diluculo nondum plenius diescente pertingas; et posthaec venire te, quaeso, non pigeat. Nam si veneris, tui labor itineris compensatione congrua non privabitur. Hoc ultimum ego audiens, illico nauseatus exhorrui, et tanquam mihi spes daretur munerum, pro pecuniae quaestu ire me funditus abnegavi; conscientia teste non mentior, ipsum quoque non leviter conviciatus sum, velut inhonestae legationis auctorem. Rursus tamen me in memetipso recolligens, timere coepi, ne si hic homo ex hac vita transiret, me postmodum conscientia negligentiae redarguens cruciaret. Quid verbis immoror? Tandem parui, cunctaque sicut ille mandaverat per ordinem servans, [Col. 0671C] cum vix dum aurora prorumperet, ecclesiae lumen accedendi [ f. limen accessi]. Sed ecce cum omnes hinc inde perstreperent, fletus et ejulatus emitterent, vix duobus assistentibus pueris, intra cubiculum cadaver episcopi jacebat exanime. In quo nimirum casu, ac summo studio perpendendum quanta adversus incautos hujus vitae dilectores callida machinatoris insidietur astutia. Accurate scilicet et argute illud mihi temporis punctum per ora mittentium constituit ut venirem, quod episcopi mors inopinata praecederet, ut et illius me praeveniret occasus, et meos frustraretur adventus. Quid ergo prodest quod dum ad conversionis gratiam provocamur, clypeum nobis excusationis semper opponimus, et tanquam Deus interne non videat, necessitatum [Col. 0671D] non urgentium fabricam compilamus? Nam cum parvas quaslibet res nobis injuste sublatas districte dijudicet; credendum est quod hominem sibimet subtrahi, pretiosam scilicet substantiam, aequanimiter ferret?
Dicam quod mihi Guarimpotus senex, vir videlicet honestissimus, apprime litteris eruditus ac medicus, retulit: Quidam, inquit, alienum suem furtive subripuit, et caveae clandestinus inclusit. Vir tamen ille pietatis operibus intentus consueverat esse, et praecipue humanitatem peregrinis et hospitibus sedulus exhibebat. 698 Interea adest dives Jesus in [Col. 0672A] effigie pauperis, et tanquam prolixo jam crine deformis egebat arte tonsoris. Ille protinus reverenter assurgens, inter caetera officiosae humanitatis impendia coepit illum forcipibus attondere; sed dum tornat ac satagit, ecce reperit duos in occipitio sub crinibus oculos latitantes. Expavit homo, stupensque contremuit, et quid vellet esse quod cerneret pavidus inquisivit; cui mox ille: Ego, inquit, Jesus vocor, qui undique cuncta contemplor; et isti sunt oculi, quibus etiam suem vidi, quem nuper in cavea conclusisti; moxque disparuit. Ille protinus ad cor rediens, et divinam circa se clementiam recognovit, et quod inique praesumpserat satisfactione purgavit. Sed qui tibi tam unanimi fraternae gratiae familiaritate conjungor, obsecro, non te pigeat minimum [Col. 0672B] quid audire quod loquor. In hoc enim copiosior gratia purae ac non suspectae charitatis ostenditur, si quidquid venit in mentem, non tam urbane quam simpliciter proferam.
Certe vir quidam, nomine Pambo, clarus quidem genere, sed tenuis facultate, Romae constitutus, in uno mecum versabatur hospitio, cum Heinricus piae memoriae rex, coronam suscepit imperii. In ipsis autem vigiliis Dominicae Nativitatis, propinquae jam nocti imminentibus tenebris, non parvus porcorum grex per longam nundinarum porticum ducebatur. Tunc praefatus Pambo inter opaca venalium unum e porcis irruens arpaxavit, fauces ne grunniret obstrinxit; [Col. 0672C] sicque gratulabundus ad socios, ut in crastinum pararetur, abduxit. Illucescente itaque sacrosancta solemnitate, suo fruitur scelere, et satiatus exsultat de sui criminis impunitate. Putabat enim fortasse, quod hoc non attenderet Deus; sed subsequente proxima nocte, didicit quia super eum divina retributio vigilavit. Nam dum equum suum male custodiens obdormiret, subito fur habenam, quam ille suis innexuerat manibus, astute subduxit, equumque cum freno sumit, et sellam transposuit. Evigilans itaque subtili se sensit multatum judicio, quia ex eadem manu qua porcum rapuerat, aucto fenore caballum sibi subreptum esse cognovit. Sed quamvis in hoc homine e vestigio sit ultio secuta post culpam, non mirum quod a quibusdam reprobis [Col. 0672D] aliquando poena differtur, suisque sceleribus diutius perfruuntur. Sicut enim Scriptura testatur, «Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Job XXI) .»
Memini plane, quia cum apud Parmense oppidum liberalium artium studiis docendus insisterem, dum adhuc videlicet in ipso adolescentiae flore, et nova pubertas indueret 699 faciem, et aestus libidinis accenderet carnem, clericus quidam, Zeuzolinus nomine, pellicem suam juxta meum habebat hospitium, ut aiunt, aspectu lubricam et inhonesto satis decore venustam. Hic itaque nitidulus, et semper ornatus [Col. 0673A] atque conspicuus incedebat, ita ut caput ejus nunquam nisi gibellinica pellis obtegeret, indumenta carbasina, atque niventia siligio per artem fullonis inficeret, calceus postremo ad aquilini rostri speciem non falleret. Erat illi praeterea vox gracilis, suavis ac tinnula, adeo ut in ecclesia modulans audientium corda mulceret, et astantium in se plebis ora converteret. Affluebat uterque deliciis, rubebant ora flammantia; quotidie cachinnis invicem atque ludibriis, oculorum nutibus et scurrilitatis illecebris festivis applaudebant.
His ergo furiis ac perditis moribus, quia corpore contiguus aderam, mente longinquus esse non poteram. Quid dicam? quia dum haec cernerem, titillantis luxuriae molestias pertuli, cum etiam postquam [Col. 0673B] ad eremum veni, ejusdem lenocinii memoria me saepius colaphizare non destitit; saepe, fateor, mihi malignus hostis hoc schema proposuit, et illos esse felices ac beatissimos, qui tam jucunde viverent, persuadere tentavit. Sed hujus beatitudinis initium diximus, consequenter etiam quo fine concluserint attexamus. Nam dum per quinque fere annorum lustra in hac luxuriosa voluptate vixissent, ante annum, cum commune ipsius urbis flagraret incendium, in una domo reperti, uterque simul igne consumpti sunt. Sic sic nimirum flamma libidinis ignem meruit combustionis; et quid dulcis vita contulerit, amarus, proh dolor! exitus demonstravit.
Sed ut ad reos redeam, qui conversionem suam [Col. 0673C] et pollicentur, et fallunt, presbyter quidam Maurus nomine, ante annos paucos se mihi devote commisit, meque certum, quia monachus in eremo fieret, reddidit; paulo post mutatum est cor ejus, ac foedus quod pro me cum Deo pepigerat, violavit. Sed ut caecitas mentis erumperet in superficiem carnis, et caligo quae latebat liquido pingeretur in fronte, in ejus oculo repente vulnus oboritur, quod eum, donec advixit, inhonesta deformitate foedavit. Postmodum vero dum orationis studio Romam pergeret, amnemque tenuis admodum gurgitis transvaderet, cum caeteri omnes vadum illaesi transmearent, solus equus illius subito sine sessore repertus est. Requirentes igitur eum, dum per alveum fluminis huc illucque discurrunt, undis hunc obrutum exanime [Col. 0673D] cadaver inveniunt. Hoc itaque modo dum sancto proposito vagationis suae quisquilias praetulit, utriusque laboris meritum delusus amisit.
Verum ego dum dulcedine tuae charitatis illectus, sermonem diutius protraho, non clam me est, quod modum jam compendii epistolaris excedo. Porro autem non ego te peritum rudis admoneo, non de Scripturis exempla propono, sed tanquam rusticus res tantum domesticas retuli; ut quotidianis stomachum dapibus, hebetem vilibus ad edendum siliquis, vel herbis virentibus excitarem. Ad tuae igitur te remitto mentis armarium, ubi certe plurimae conduntur paginae Scripturarum. Illic prudentia 700 tua solerter inquirat, quid melius sit, an ut persoluto [Col. 0674A] conversionis tuae debito, in soliis judicantium sedeas; vel non soluto, ante tribunal aequissimi judicis rationem redditurus assistas (Matth. XIX) . Unum scio, quia si a mundi vanitatibus ulla posses ratione converti, fieres procul dubio os Dei, praeco Christi, tuba coelestis eloquii, destructor diaboli, aedificii fundator aeterni; esses postremo lumen Ecclesiae, ac murus inexpugnabilis militiae Christianae.
Attonem quemdam professione jurisconsultum, qui cum Deo se dicatum reliquum vitae in monasterio acturum verbis conceptis pollicitus [Col. 0674B] esset, fidem impie praestare recusabat; perjuriumque suum cavillationibus quibusdam (ut hujusmodi solent homines) et captiosis argumentorum laqueis defendere nitebatur; a tam nefario facinore deterrere conatur et culpae magnitudine, et poena ante oculos proposita.
ATTONI causidico PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
Constat te, vir illustris, domini Mainardi abbatis manibus sponte commissum, et pro coelesti desiderio monachicum devovisse propositum: nunc autem mente mutata, sicut dicitur, non modo votum violare disponis, sed et id fieri posse per multas argumentorum versutias cavillaris. Hinc est, quod eumdem abbatem hoc conspuisse jurgio stomachatus assereris: Ostende, inquiens, mihi authenticae Scripturae [Col. 0674C] sententiam, qua me, vel mundo digne calumnieris abstractum, vel monasticae regulae jure fatearis obnoxium. Ut igitur legis perito viro in primis de forensi jure respondeam, Romanis legibus cautum est, ut quod semel a dante conceditur, nullo modo revocetur.
Cum ergo haec apud homines jubeatur forma servari, quanto magis apud Deum debet inviolabiliter custodiri! Homo itaque non amittit quod semel accepit: Deus autem possessionis suae jure fraudabitur? Terrenae militiae duces, eos sibi qui militiam professi sunt, vindicant; nos in divini procinctus arma juramus, characterem nobis militiae coelestis [Col. 0674D] imprimimus, et notam nobis inurere transfugii non timemus? Dedisti Deo non aurum, non equum, non denique alienum, quod extra te, sed temetipsum, et nunc subtrahere niteris? Quam ergo mercem vice tui Domino permutabis? «Quam enim commutationem dabit homo pro anima sua? (Matth. XVI.) » Quanquam Moyses in lege praecipiat: «Homo, inquit, qui votum fecerit et spoponderit Deo animam suam, sub aestimatione 701 dabit pretium (Levit. XXVII) .» Ubi solerter attendendum est quod paulo inferius subinfertur: «Omne quod Domino consecratur, sive homo fuerit, sive animal, sive ager, non vendi, nec redimi poterit; quidquid enim semel fuerit consecratum, sanctum sanctorum erit Domino (Ibid.) .» Audi etiam, [Col. 0675A] fili mi, quam terribilem in te sententiam vir sapiens manifeste depromat: «Initium, ait, superbiae hominis, apostatare a Deo, quoniam ab eo qui fecit illum recessit cor ejus; quoniam initium omnis peccati est superbia: qui tenuerit illam, adimplebitur maledictis, et subvertet eum in finem (Eccli. X) .»
Ergo, frater mi, juxta consilium ejusdem sapientis: «Convertere ad Dominum, et relinque peccata tua, precare ante faciem Dei, et minue offendicula (Ibid.) .» Ubi praesto subjungit: «Revertere ad Dominum, et avertere ab injustitia tua; et nimis odito exsecrationem, et cognosce justitias et judicia Dei, et sta in sorte propositionis et orationis altissimi Dei (Ibid.) .» Illud etiam ejusdem viri te non praetereat. [Col. 0675B] «Non impediaris orare semper, et non verearis usque ad mortem justificari; quoniam merces Domini manet in aeternum (Eccli. XVIII) .» Illud etiam non obliviscaris: «Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem; subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te (Eccl. V) .» Ecclesiastes etiam dicit: «Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae, antequam veniat tempus afflictionis tuae, et appropinquent anni de quibus dicas: Non mihi placent (Eccle. XII) .»
Obtulisti temetipsum Deo, et factus refuga subtraxisti? Deum puerum, et te facis ovum. Nam dum te sibi prius oblatum conaris, quasi ludendo subducere, [Col. 0675C] videris eum velle velut puerum obgannire. «Nolite errare; Deus non irridetur. Quae enim seminaverit homo, haec metet (Gal. VI) .» Deludis auctorem, offendis mendacio veritatem. Porro cum Deus sit procul dubio Veritas, nullo magis offenditur vitio quam mendacio. Audi itaque quid in Deuteronomio per Moysen Dominus dicat: «Cum votum voveris Domino Deo tuo, non tardabis reddere; quia requiret illud Dominus Deus tuus; et si moratus fueris, reputabitur tibi in peccatum: si nolueris polliceri, absque peccato eris; quod autem semel egressum est de labiis tuis, observabis, et facies sicut promisisti Domino Deo tuo, et propria voluntate, et ore tuo locutus es (Deut. XXIII) .» Imo perpende insuper, et haec quam formidolosa sententia sit, quam per Evangelium [Col. 0675D] Dominus intonat, dicens: «Nemo mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Spopondisti, et sponsionem violare non metuis? Vovisti, et votum solvere negligis? cum Psalmista dicat: «Venite et reddite (Psal. LXXV) .» Salomon etiam in Proverbiis: «Fili mi, inquit, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam; illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus tuis (Prov. VI) .»
702 Si ergo manum suam apud extraneum ille defigit, et reddendae pro eo rationi sese obnoxium facit, qui pro amico spoponderit, quanto magis tu ratiocinium Deo debes, qui non pro alieno vel extraneo [Col. 0676A] spopondisti, sed temetipsum Deo specialiter obtulisti! Coepisti quidem divini amoris igne fervescere, cum te decrevisti militiae coelestis obsequio mancipare: ardere scilicet per spiritum coepisti, sed per degenerem carnis ignaviam tepuisti. Unde per Apocalypsim Joannis sententia haec in te divina dirigitur, cum torpens animus tuus a sancto proposito revocatur: «Utinam frigidus esses aut calidus; sed quia tepidus es, et nec frigidus, neque calidus, incipiam te evomere ex ore meo (Apoc. III) .» Sane praeterquam cibus evomitur, nulli prorsus usui congruus judicatur. Tu vero et in corpus Christi tanquam suave refectionis epulum trajecisti, dum observandis ejus excubiis te per astipulationis et commissionis judicium tradidisti; nunc autem, proh [Col. 0676B] dolor! quasi fastiditus evomeris, dum votum sponsionis refringere ac violare conaris; non attendens quod in libro Numeri per Moysen Dominus ait: «Si quis virorum votum Domino voverit, aut se constrinxerit juramento, non faciet irritum verbum suum; sed omne quod promisit, implebit (Num. XXXII) .» Et quidem in conspectu hominum laicus es per paludamenti ac saecularis habitus speciem; sed in Dei omnipotentis obtutibus a monacho cecidisti per violatam sacri propositi sponsionem. Coram hominibus stare conspiceris, sed in conspectu Domini cecidisti. Nam quod tibi fuerat ante commissionem licitum, de caetero tibi licere non poterit, dum a melioris propositi deliberatione succumbis.
Sed quia mihi forte non credis, meisque sermonibus fidem adhibere contemnis, beatus saltem tibi Gregorius papa sufficiat, qui hoc in tertia expositionis homilia super Ezechielem, per haec eadem quae supponimus, verba declarat: «Sunt, ait, nonnulli qui bona quidem quae noverunt operantur, atque haec operantes, meliora deliberant; sed retractantes meliora, quae deliberaverant immutant. Et quidem bona agunt quae coeperunt; sed a melioribus, quae deliberaverant, succumbunt.» Hi nimirum ante humana judicia stare videntur in opere, sed ante omnipotentis Dei oculos ceciderunt in deliberatione. Unde fit plerumque, ut et bonum opus eorum minus placeat Deo; quia cum per mentis [Col. 0676D] deliberationem in meliori gradu inconstanter ponitur, hoc ipsum cogitationis inconstantia accusat.
Sed quia perfecti quique magna se discretionis subtilitate conspiciunt, ne ad deteriora unquam vel in opere, vel in cogitatione delabantur; et quantum quotidie proficiunt, incessanter pensant, recte de his dicitur: «Non revertebantur, cum incederent; sed unumquodque ante faciem suam gradiebatur (Ezech. XXIII) .» Tu autem te, mi frater, econtra retrogradum exhibes, dum 703 non cum sanctis animalibus ante faciem tuam graderis, sed ridiculose post tergum redire conaris. Nec illud advertis quod per Isaiam Dominus dicit: «Vae genti peccatrici, populo [Col. 0677A] gravi iniquitate; semini nequam, filiis sceleratis: dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum (Isai. I) .» De quibus Jeremias: «Facti sunt retrorsum, et non ante (Jer. VII) .»
Perpende ergo, quia qui retrorsum abalienatur in semine nequam, et inter sceleratos filios ponuntur: illos scilicet, qui non cum benedictione dignis in haereditatis jura succedunt, quibus dictum est: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) :» sed cum eis potius, qui sententiam perpetuae maledictionis incurrunt, quibus utique dicitur: «Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» Expedire te coepisti, frater, de laqueis hujus perniciosi ac deceptoris mundi, et [Col. 0677B] festinare ad dulcedinem Dei; nunc disponis a Deo recedere, et mundi te rursus laqueis implicare? Contra quod Petrus ait: «Si enim refugientes coinquinationes mundi in cognitionem Domini nostri et Salvatoris Jesu Christi, his rursus implicati superantur, facta sunt eis posteriora deteriora prioribus (I Pet. II) .» Melius enim erat illis non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem, retrorsum converti ab eo quod illis traditum est sancto mandato. Contigit enim eis illud vere proverbium: «Canis reversus ad suum vomitum, et sus lota in volutabro luti (Prov. XXVI) .»
Porro sicut per prophetam dicitur: «Quam durum et amarum est dereliquisse te Dominum Deum tuum (Jer. II) .» Iterumque de te tuisque similibus: [Col. 0677C] «Me, inquit, dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas (Ibid.) .» Quos contra Paulus admonet, dicens: «Videte, fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, discedendi a Deo vivo et vero (Hebr. III) .» A Deo plane non receditur gradibus pedum, sed pravorum perpetrationibus operum. Et cum a celsioris propositi sublimitate corruitur, tunc a Deo, qui est vertex et cardo bonorum omnium, infelix anima separatur. Non sufficit tibi, quia sacri ordinis sponsionem violata fide conaris infringere, nisi et ejusdum perversae defensionis audaciam velis, et in alios frivolis quibusdam argumentationibus propagare. Dogmatizas enim, ut arbitror, quia licet quispiam manibus se committat [Col. 0677D] abbatis, et sacrum polliceatur subire propositum, non prohibeatur hujusmodi sponsionis violare promissum. Ex quibus profecto assertionibus haeresis oritur, nisi conatus iste tuus quantocius reprimatur. Neque enim mox ut quis in haeresim labitur, jure protinus haeretici vocabulo denotatur; sed ille duntaxat haereticus merito dicendus est qui tuetur errorem, qui defendit abominabilis perfidiae pravitatem. Praeterea, nec abs re esse credimus, si vel pauca de sacris canonibus exempla ponamus; quatenus ex diversis auctoritatibus evidenter appareat, quatenus aversioni 704 tuae reluctantis justitiae murus obsistat; ut oberrantibus inconstantiae tuae vestigiis nullum pateat prorsus aufugium; sed quocunque te verteris, [Col. 0678A] auctoritatis te lora cohibeant, pravisque conatibus concorditer atque ideo valenter obsistant. Et dum per anfractus oberrare contendis, obicibus undique circumpositis, invitus ad recti tramitis lineam revertaris. Attende igitur quid statuerit Chalcedonense concilium (Act. XV, can. 7) : (Qui monachorum, inquit, vitam expetiverunt, statuimus, neque ad militiam, neque ad dignitatem aliquam venire mundanam. Sed hoc tentantes, et non agentes poenitentiam, quominus redeant ad hoc, quod propter Dominum primitus elegerunt, anathematizari.)
[Col. 0678B] Audi nihilominus et Leonis papae decretum (Leonis pp. epist. 90, ad Rusticum Narb. ep. apud Grat. 20, q. 3, Propositum) «:Propositum monachi proprio arbitrio aut voluntate susceptum, deseri non potest absque peccato.»
Quod enim quis vovit Deo debet reddere. Unde qui relicta singularitatis professione, ad militiam vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus est; quia et si innocens militia, et honestum esse potest conjugium, electionem tamen meliorem deseruisse transgressio est. Monachi plane propositum proprio tunc arbitrio suscepisti, cum ad monachicum te transiturum ordinem spopondisti.
Hinc est, quod egregius ille vir non ait, quod induit [Col. 0678C] quis non debet exuere; sed potius ait, quod vovit Deo debet reddere. Ut evidenter edoceat, quoniam et vovere, est suscipere; et votum frangere, procul dubio sacrum propositum violare. Hinc est, quod postmodum non dicit, sacrum habitum deseruisse; sed, electionem, inquit, meliorem deseruisse, transgressio est. Hinc est etiam, quod in Toletano concilio reperitur (Conc. Tol. VI, can. 48) : (Monachum autem paterna devotio, aut propria professio facit, quidquid horum fuerit, allegatum [ f. alligatum] tenebit. Proinde his ad mundum revertendi recludimus aditum, et omnes ad saeculum interdicimus regressus.)
Sed jam ab his supersedendum est, ne dum propositionem nostram pluribus nitimur Scripturarum [Col. 0678D] testimoniis allegare, videamur in epistolari compendio lacinias texere. His igitur tantisper instructus exemplis diligenter attende, quam plectibilis sit excessus sponsionem sacri ordinis violare. Quamobrem, dilectissime fili, venenata male blandientium contemne consilia; perniciosa, vel potius mortifera suadentium ridendam perhorresce veniam, et a sibilis antiqui serpentis aures obtura. Sacrum, sicut pollicitus es, non tardes adire propositum; ut non cum his qui apostati sunt subruaris, quod absit, in poenam, sed cum his potius qui apostolicam tenuere doctrinam, porrigente manum Christo, quandoque proveharis ad gloriam.
De laude flagellorum et disciplinae
Intermissam a coenobii Casinensis monachis singulis diebus, qui Sabbatum praecedunt, verberibus in conspectu omnium corpus afflictandi consuetudinem revocandam esse, multis rationibus conatur ostendere.
[Col. 0679A] Sanctis fratribus in Casini montis coelesti schola degentibus, PETRUS peccator monachus servitutem.
Observatio sextae feriae, dilectissimi, cui vestra sancta devotio dedicavit, et jejunii salutaris inediam, et apostolicorum verberum disciplinam, quot hominum multitudines ad exemplum salutis attraxerit, et tanquam novella divinae plantationis oliva in exuberantium germinum propagines pullulaverit, testes sunt non modo monasteria vestra, hoc est, quae suorum gaudent imitari vestigia magistrorum, sed et multitudines urbium atque villarum, quae se communiter ingerentes atque laetantes idipsum plausibiliter arripiunt institutum Adeo ut plerique prae devotionis ardore concepto, nisi quantocius hujus [Col. 0679B] observantiae suscipiant regulam, non levem se reputent propriae salutis perferre jacturam; nullatenus ambigentes, quia dum die crucis per corporalem alimentorum se continentiam mactant, passionis Redemptoris in veritate communicant; atque ad Dominicae resurrectionis gloriam se pervenire non inaniter credunt; dum, Christo in cruce pendente, ipsi quoque suae carnis illecebras per abnegatae refectionis patibulum crucifigunt. Hinc est quod ait Apostolus: «Si compatimur, et conregnabimus; si commorimur, et convivemus (II Tim. II) .» Et iterum: «Si complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI) .» Et paulo post: «Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum [Col. 0679C] ipso (Ibid.) .»
Sed sciendum est quod humani generis inimicus, dum totum sacrificium non valet de manibus offerentium rapere, more quasi harpyiae, partem saltem quamlibet conatur auferre. Hinc est, quod cum Abraham Deo sacrificium ex diversis animalibus obtulisset, scriptum est: «Quoniam descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham (Gen. XV) .» Super mactata quippe cadavera descendunt volucres, dum ad rapiendum sacrificium afflictorum corporum nostrorum, aereae se praecipitant potestates; ut vel totum de manibus litantium rapiant, vel partem praeraptam [ f. praereptam] quasi [Col. 0679D] de manubiis sibi victoriae triumphalis applaudant.
Hinc est, quod auctor antiquae superbiae spiritus [Col. 0680A] per ora quorumdam, tanquam per vasorum suorum organa, vobis concrepat, dicens: Jejunio quidem non penitus improbandum est corpus atterere, sed turpe nimis et inhonestum est ante tot fratrum intuentium oculos membra nudare. Et unde vox ista procedit, nisi ab illo qui parentes generis nostri nuditatem erubescere compulit? (Gen. II.) Ante vocem quippe serpentis, ait Scriptura: Erat uterque nudus, Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. At postquam eis venenata consilia callidi draconis instillavit astutia, protinus scriptum est: «Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata (Gen. II) .» Audenter dicam, dilectissimi fratres mei, quia quisquis, ut compatiantur Christo, [Col. 0680B] nudari vestibus erubescit, hic procul dubio serpentis verba audivit; et quia de sua nuditate confunditur, instar primi parentis, a divinis, ut ita loquar, aspectibus occultatur: «Vocem, inquit, tuam audivi in paradiso, et timui eo quod essem nudus, et abscondi me (Ibid.) .» Et revera sine dubio celatur a facie Dei qui portare dedignatur improperium Christi, cum Apostolus dicat: «Exeamus igitur extra castra ad eum, improperium ejus portantes (Hebr. XIII) .»
Humilis ergo frater extra castra cum Paulo simul egreditur, et portare Salvatoris improperium non veretur; superbus autem et arrogans 707 quisque petit cum primo parente latibulum, ut omnia cernentis Dei vitet aspectum; nimirum ex illis est [Col. 0680C] quibus dicitur: «Discedite a me, operarii iniquitatis, quia nescio vos (Luc. XIII) .» Nescio, inquit, quia vos fugientes a me non vidi, hoc est, elationis vestrae superbiam reprobavi.
Porro cum in initio salutaris hujus observantiae unusquisque vestrum et disciplinam nudus acciperet, et nuditatis ignominiam non timeret; quis vos postmodum fascinavit et Christi passionem, quae mundi decus, et salus est hominum, erubescere docuit? Absit autem ut vobis, dominis videlicet meis, illud inferre praesumam, quod Galatis Apostolus ait: «Sic, inquit, stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini (Gal. III) .» Illud tamen audacter [Col. 0680D] dicam, quod Corinthiis exprobrans, dicit: «Quia libenter suffertis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit, si [Col. 0681A] quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit (II Cor. XI) .» Quae nimirum omnia ad doctrinam perversa dogmatizantium pertinere quis ambigat? Porro autem, sicut dixit Deus ad Adam: «Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno de quo tibi praeceperam ne comederes comedisti?» (Gen. III.) ita vobis non immerito valeat cum jurgio severitatis intendi: Quis ad hoc vos induxit ut crucis Christi portare contumeliam timeretis, nisi quia verba cujuspiam male suadentis audistis?
Hinc est etiam quod, a me sollicite perquisiti quod erat in causa, simpliciter mihi respondistis quia videlicet piae memoriae Stephanus cardinalis hoc insugillando derisit, ac, velut indignam rem conspuens [Col. 0681B] et exsecrando despiciens, ne ulterius fieret penitus interdixit. Nec mirum, cum Apostolus dicat: «Verbum crucis pereuntibus quidem stultitia est; his autem qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est (I Cor. I) .» Domnum plane Stephanum cum credam per Christi gratiam nonnullis floruisse virtutibus, morbo tamen elationis laborasse, prout fervor juventutis impelleret, dicebatur: et, forte justo Dei omnipotentis exigente judicio, factum est ut propter hujus verbi piaculum obitum incurreret repentinum. Brevi quippe temporis spatio postquam haec vobis verba locutus est, accepit antidotum. Festivitate vero B. Scholasticae virginis invitante, quasi vegetus et jam incolumis ad nocturnum surrexit officium, eodemque die prior ipse, deinde germanus [Col. 0681C] ejus junior repente defuncti, atque altera die pariter sunt sepulti.
Et credi forsitan digne potest hoc divina fuisse moderatione dispositum ut venerabilis ille frater in ejus potissimum virginis die judicium improvisae mortis incurreret, contra cujus monasterium incauti sermonis arrogantiam protulisset; quatenus ob hanc culpam animam illius laesio nulla contingeret, pro qua momentaneae mortis poenam caro ejus tam subito 708 corruens pertulisset. Saepe namque sic divinae justitiae misericordia permiscetur, ut in hac vita peccator dignam perpetrati sceleris recipiat vicem, quatenus illic aeternae damnationis fugiat ultionem; et hic eum finiendi supplicii poena percellat, ut illic ultionem quae nunquam finitur evadat.
Hic plane ad memoriam redit quod mihi nuper Petrus de Burgo, vir videlicet clarissimus, retulit: Faber est, inquit, in regione quae Pilonicum dicitur, artis malleatorum apprime peritus, et in fabricandis maxime lanceis atque sagittis circumquaque notissimus: spretis scilicet ferramentis et utensilibus quae congrua sunt necessitatibus hominum, illa delectabatur acuere quae infigendis sunt apta vulneribus et caedibus bellatorum; ita ut non jam parvus eorum numerus esset qui per ejus inevasibiles [Col. 0682A] gladios in certamine corruissent. Hic cum aliquando non graviter sauciatus in pectore cecidisset, quoniam procul erat a propriis, in aliena receptus domo decubuit: ubi tandiu vulnusculum medicinalis industriae sedulitate curavit, donec resumptis aliquantulum viribus, in melius de languore convaluit. Misso atque ab uxore sua vehiculo, ut, rediret ad propria laetus quidam praesto surrexit; sed, dignum stupore miraculum! totum cum armo brachium in lectulo dereliquit; atque, ut rem audias inauditam, nullam tunc doloris molestiam sensit, sed sic sua tanquam aliena miratus, et se repente debilem reperit, et convulsum a se brachium eminus jacere conspexit. Justo nimirum Dei judicio factum est ut repente brachium perderet quo videlicet repentinae [Col. 0682B] mortis ministra tela creduliter fabricasset, et ubi vulnus non pertulit, ibi se vulneratum invenit, qui saepe quamplurimos per feralis artis ingenium improviso vulnere sauciavit.
Ut ergo ad id quod exorsum est sermo recurrat, quisquis disciplinam suscipere pro nuditate sui corporis erubescit, procul dubio cum Adam Dei deambulantis in paradiso fugit aspectum, et crucifixi Christi convincitur ridere [ f. irridere] supplicium; nec eum sequitur qui, ut nos liberaret a maledicto, ipse factus est maledictum (Gal. III) ; sed illum potius imitatur qui omnes de sublimi videt, et ipse princeps est super omnes filios superbiae (Job XLI) . Ille nimirum [Col. 0682C] indutus est gloria, de quo per prophetam dicitur: «Omnis lapis pretiosus indumentum tuum (Ezech. XXIV) ;» sed propter elati tumoris arrogantiam in confusionem corruit sempiternam. Iste vero est cujus et persecutores et sectatores unum concorditer profitentur opprobrium. Illi siquidem insidiantes dicunt: «Morte turpissima condemnemus eum (Sap. II) ;» isti vero poenitentes clamant: «Nos putavimus 709 eum quasi leprosum et percussum a Deo et humiliatum (Isa. LIII) .» Quibus utique verbis supra jam proheta praemiserat: «Non erat ei neque species neque decor: et vidimus eum, et non erat aspectus; et desideravimus eum despectum, et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem, et quasi absconditus est [Col. 0682D] vultus ejus et despectus; unde nec reputavimus eum (Ibid.) .»
Dic ergo, quisquis es qui Christi passionem superbus irrides, qui, cum eo nudari flagellarique despiciens, nuditatem ejus et cuncta supplicia tanquam nugas ac naenias et quaedam somniorum deliramenta subsannas; quid facies cum eum, qui publice nudatus est et in cruce suspensus, videris in majestatis suae decore conspicuum, angelicis agminibus undique constipatum, incomparabilis splendoris immensitate circumdatum, et super omnia visibilia et invisibilia ineffabiliter gloriosum? Quid, inquam, facies, cum eum, cujus nunc ignominiam despicis, aspexeris in igneo tribunalis excels [Col. 0683A] solio praesidentem, et omne genus humanum recto aequitatis examine terribiliter judicantem? Tunc sol obscurabitur, luna tenebris involvetur, stellae de coelo cadent, fundamenta montium contremiscent, coeli tristibus radiis coruscabunt, terra simul et aer flammis in excelsa furentibus cremabuntur, et elementa pariter omnia confundentur (Matth. XXIV) ; et tu ornate, tu molliter et decenter indute, intra ista quid facies? Qua fronte, qua praesumptionis audacia illius gloriam participare sperabis, cujus portare contumeliam et ignominiam despexisti?
[Col. 0683B] Quis te delicatum atque tenellum aggregabit collegio martyrum, in quorum corporibus videbuntur in gloria universae non modo virgarum vibices sed et innumerabilium vulnerum cicatrices? Christus crucis non erubuit turpitudinem; et tu putidae carnis tuae vermibus devorandae confunderis nuditate. Ille nudatur, caeditur, nectitur vinculis, oblinitur sputis, quinquepartito vulnere illius caro perfoditur, ut nos a vitiorum, quae in nos per quinque sensus ingrediuntur, irruptione curemur; et tu lascivus, tu unctus, tu petulculus ac tenellus, non vis thesaurum carnis tuae hominibus detegi, ne mortalis vel terrena, quod absit! sed magnum quid debeat aestimari? Paulus apostolus ter virgis in publico caeditur, nec veretur; quinquies quadragenas [Col. 0683C] una minus in judicio accipit, et laetatur; praeterea gaudere se dicit in frigore et nuditate (II Cor. V) . Petrus cum coapostolis omnibus flagellatur, atteritur in concilio Pharisaeorum; et omnes gloriantur atque tripudiant, quia dignatus est eos Jesus pro suo nomine contumelias pati (Act. V) . David propriis indumentis exutus, et Ephod lineo praecinctus, ante arcam Domini totis viribus saltat; et non suam sed Dei gloriam quaerens, atque a regalis genii gravitate declinans, in Dei omnipotentis honore conjubilat. Cui Michol: «Quam 710 gloriosus, inquit, hodie fuit rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum! et nudatus est, quasi si nudetur unus de scurris (II Reg. VI) .» Superbi scilicet regis filia humilitatem viri portare [Col. 0683D] non potuit, atque idcirco nuditatis, quae Domino ministrabat, gloriam non cognovit.
Talem ergo merentur habere magistram qui carnem suam coram fratribus perhibent non esse nudandam. Et quoniam isti, arescentes in radice superbiae, nunquam spiritualem germinant fructum, his merito congruit quod de illa quoque Scriptura testatur, dicens: «Igitur Michol filiae Saul non est natus filius usque in diem mortis suae (Ibid.) .» Nam et isti merito deberent a vobis cum austeritate repelli, sicut illam David suis responsionibus fregit: «Vivit Dominus, ait, quia ludam ante Dominum, et vilis fiam plusquam factus sum, et ero humilis in oculis meis (Ibid.) .» Cui scilicet Michol simul cum [Col. 0684A] suis discipulis deliciose viventibus quodammodo per Isaiam Dominus dicit. «Et nunc audi haec, delicata et habitans confidenter, quae dicis in corde tuo: Ego sum, et non est praeter me amplius, non sedebo vidua, et non videbo sterilitatem; venient tibi haec duo subito in una die, sterilitas et viduitas (Isa. XLVII) .» David plane, ut nudus incederet, sanctus qui in eo erat Spiritus impulit; Michol vero paternus ille possessor, ut eum insolenter argueret, incitavit. De quo videlicet possessore dicitur: «Quia insiluit spiritus Domini malus in Saul (I Reg. XVI) .» Ideoque sine ulla dubitatione credendum est quia divinus eum Spiritus provocat qui ad honorem crucis Christi se humiliter nudat, et ille superbi Saul spiritu in arrogantiam tumoris [Col. 0684B] attollitur, qui se, ut crucifixo Christo participet, exuere dedignatur. Quae profecto superbia sic eum ab ipso humilitatis auctore divisit, ut ne Samuel quidem sibi veniam impetrare potuerit.
Egregium prophetarum Isaiam publice coram omni populo nudum incedere Dominus imperat, et monachus, qui, ut ita loquar, unius stateris impar est, nudari coram paucis fratribus erubescit: «Vade, inquit, solve saccum de lumbis tuis, et calceamenta tolle de pedibus tuis;» moxque subjunctum est: «Et fecit sic, vadens nudus et discalceatus (Isa. XX) .» Et notandum quia non molle carbasinum, non stamineum delicatum; sed, ait, solve saccum de lumbis tuis. Ut ex vestis mollitie colligas quam delicate, quam molliter vixerint quoscunque [Col. 0684C] etiam sub lege veteri Spiritus veritatis implevit. Reges igitur ac prophetae, imo Salvator, pariter et apostoli nequaquam veriti sunt nudari, cum id ordo persecutionis expetiit; et tu, quasi dominicus delicatus, times nudus aspici, ne te contingat oculis videntium fascinari! Et revera fratres tui pulli sunt corvorum qui Domini sui portare gloriantur opprobrium; tu, sicut dicitur, filius gallinae albae, gaudes ornatus ac nitidulus apparere. Sed dum corvorum contemnis superbiendo nigredinem, leprae, quam lex antiqua denuntiat, incurris alborem.
Age, frater, quid est caro ista, quam videlicet tam diligenti cura vestibus contegis, et tanquam [Col. 0684D] regiam sobolem molliter nutris? Nonne massa putredinis? nonne vermis, pulvis ac cinis? Nec iste, qui nunc est, a sapiente viro attenditur, sed potius dignum est ut sanies, virus, fetor, et obscenae corruptionis illuvies, quae postmodum futura est, perpendatur. Quas ergo gratias tibi referent vermes, qui voraturi sunt carnes quas molliter ac suaviter enutristi? Age, inquam, cur passus est Christus? An ut proprios reatus ablueret, et excessus sui commissa deleret? Sed audi Petrum de illo dicentem: «Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (II Petr. II) .» Ad quid ergo passus est? Adhuc Petrus ipse respondet: «Christus, ait, passus est pro nobis, vobis relinquens [Col. 0685A] exemplum ut sequamini vestigia ejus (II Petr. II) .» Christus ergo primo passus est, quem protinus apostoli sunt secuti, quorum et nos vestigia praecipimur imitari, sicut unus eorum dicit: «Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (I Cor. XI) .» Ad quid ergo Christum legimus passum, nisi ut ejus e vestigio prosequamur exemplum?
Obsecro itaque vos, dilectissimi, aures vestras a serpentinis perversa loquentium sibilis claudite, easque in simplicitate pauperis et crucifixi Christi Jesu virgines custodite; aureum Babylonis poculum, et calicem irae Dei, qui vobis blande porrigitur, ab ore vestro repellite; pestifera superborum et adulterantium verbum Dei venena vitate. De quibus ad Timotheum Apostolus dicit: «Profana et [Col. 0685B] vaniloquia devita: multum enim proficiunt ad impietatem; et sermo eorum ut cancer serpit (II Tim. II) .» Ne vobis et mihi, quod absit! gemina formido contingat, quam Apostolus diversis ponit in locis: «Vobis quidem timeo ne, sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate quae est in Christo Jesu; mihi autem illud timeo ne sine causa laboraverim in vobis (Gen. III; II Cor. XI) .» De illis etiam dicit: 712 «Nam ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, transfigurantes se in apostolos Christi, quorum finis erit secundum opera eorum (II Cor. XI) .» Non ergo mens sancta participare crucem Christi in verberibus metuat, non ejus contumeliam in nuditate corporis erubescat, [Col. 0685C] cum ipse dicat: «Qui me erubuerit et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet, cum venerit in majestate sua, et Patris, et sanctorum angelorum (Luc. IX) .» Nunquam plane de sui corporis nuditate confunditur qui clara mentis acie [Col. 0686A] futurae praemia retributionis contemplatur, nec perhorrescit plagarum sub momento volantem asperitatem qui provide considerat eam quae sibi compensanda est suavitatis aeternae dulcedinem.
O quam jucundum! o quam insigne spectaculum! cum supernus Judex de coelo prospectat, et homo semetipsum in inferioribus pro suis delictis mittat! Ubi reus ipse, in pectoris sui tribunalibus praesidens, trifarium tenet officium; in corde se constituit judicem, reum in corpore, manibus se gaudet exhibere tortorem; ac si Deo sanctus poenitens dicat: Non opus est, Domine, ut officio tuo me punire praecipias; non expedit ut ipse me justi examinis ultione percellas; ipse mihi manus injicio, ipse de me vindictam capio, vicemque meis peccatis reddo. [Col. 0686B] Et hoc est profecto quod Petrus apostolus admonet, dicens: «Nemo vestrum patiatur quasi homicida, aut fur, aut maledicus, aut alienorum appetitor; si autem ut Christianus, non erubescat (I Petr. IV) .» Enimvero ubi hoc fit, daemones fugiunt, et quod ad Christi gloriam eorumque fit ignominiam, cernere perhorrescunt. Huic econtra spectaculo assistunt angeli, qui gaudent de peccatore converso (Luc. XV) ; et hoc Deo gaudentes annuntiant, cum jam invisibilis Judex id ipsum per se delectabiliter cernat. Haec est hostia quae viva mactatur, ad Deum per angelos oblata defertur; et sic humani corporis victima illi unico sacrificio quod in ara crucis oblatum est, invisibiliter permiscetur; et sic in uno thesauro sacrificium omne [Col. 0686C] reconditur, videlicet et quod unumquodque membrum, et quod caput omnium obtulit electorum.
Sit nomen Domini benedictum.
De X Aegypti plagis atque decalogo
Perniciosa quaedam et teterrima vitia, quae ab omnibus, et praecipue ab iis qui arctius vitae institutum arripuerunt, evitanda esse, per Aegypti plagas indicari; iis, tanquam antidota, quae in Decalogo continentur praecepta singula singulis ex diametro opponi docet.
[Col. 0685D] Dilectissimo fratri JOANNI jam non Laudensi, ideoque laudabili viro, PETRUS peccator monachus paternae dilectionis affectum.
Contempsisti nuper, fili, Pharaonem, et superbi regis ac opprimentis Aegypti simul abominatus es servitutem; necesse est ergo nunc ut, gradiens per desertum, multa tentationum genera subeas, sitis ac famis inopiam perferas, et sic per aerumnosa pericula diversaeque calamitatis angustias ad terram repromissionis attingas. Oportet ergo te ad montem Sinai cum Hebraico populo festinare, et illic divinae legis mandata percipere, ut, his tanquam telis ac lorica [Col. 0686D] munitus, et insurgentium hostium jacula respuas et ingruentibus quibuslibet adversitatum casibus non succumbas. Sed haec lex data est populo quinquagesimo die postquam egressi sunt ex Aegypto. Quinquagesimus autem numerus poenitentiae dedicatur, sicut per multa Scripturarum argumenta colligitur. Quod et Jubilaeus significat annus, et quinquagesimus ille psalmus, quem David poenitendo descripsit. Et sicut illi in Evangelio debitores, quorum alter quingentos, alter debebat quinquaginta denarios (Luc. VII) ; ita quoque qui debebat centum cados olei, quinquaginta scribere jussus est [Col. 0687A] (Luc. XVI) . Quae videlicet omnia poenitentiae odoramenta salubriter spirant, si non desint nares intelligentiae, quae mysterii fragrantiam sagaciter attrahant. Ut ergo dignus sis divinae legis edicta suscipere, te per poenitentiam corrige, praeteriti reatus nequitiam confitere; et sic, intra poenitentiae numerum currens, ex confessione peccati pervenies ad montem Dei. Et hoc aptissime congruit quod mons ille Sinai dicitur, quod rubus interpretatur. Per rubum sane, qui spinis undique cingitur, peccatorum nostrorum, quae Dominum pungunt, asperitas designatur. Unde per Jeremiam dicitur: «Spinis peccatorum suorum circumdedit me populus hic (Thren. III) .» Et in Apocalypsi legitur: «Quia videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt; [Col. 0687B] et plangent se super se omnes tribus terrae (Apoc. I) .» Hic itaque mons sanctam praefigurat Ecclesiam, in qua fit et confessio simul et remissio peccatorum. Nam Moyses in rubo Dominum vidit, qui videlicet rubus Ecclesiam, in qua Dominus videtur, expressit. Unde et idem Moyses cum peteret, dicens: «Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te (Exod. XXXIII) .» Cui responsum est ut supra petram staret, et inde Domini posteriora conspiceret. Petra nimirum illa fides est, super quam Ecclesia catholica construitur, unde Dominus videtur.
Ab hoc ergo monte necessarium est medicamenta [Col. 0687C] suscipere, quae te valeant ab eo quem in Aegypto contraxeras languore sanare. Quid enim plagae quae in Aegypto factae sunt, nisi vulnera? et quid lex illa coelestis, nisi eorumdem fuit vulnerum medicina? Debet enim per confessionem peccator eluviem sui reatus evomere, et sic poenitentiae poculum de vasculo divinae legis haurire. Hic enim sorbetur antidotus, ut animae languentis aegritudo sanetur. Porro autem animae carnalibus illecebris dissolutae per voluptatum suarum campos et prata discurrunt, et, tanquam effrenes equi, per lenocinantis petulantiae blandimenta lasciviunt. Cohortantur enim se vicissim, sicut liber Sapientiae testatur, et dicunt: «Venite, et fruamur bonis quae sunt, et utamur creatura tanquam in juventute celeriter; [Col. 0687D] vino pretioso et 715 unguentis nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis; coronemus nos rosis, antequam marcescant; nullum pratum sit quod non pertranseat luxuria nostra, nemo nostrum sit exsors luxuriae nostrae; ubique relinquamus signa laetitiae (Sap. II) .» Isti nimirum lascivientes et hinnientes equi quanto pinguioris arvinae sunt robore validi, tanto intrinsecus deterioris morbi noscuntur aegritudine dissoluti; et cum illis frenum divinae legis adhibetur, quid aliud quam nexus ac vinculum putrescentibus membris apponitur; ut quod dehiscere prorsus ac fluere coeperat, praeceptorum coelestium retinaculis astringatur? Hinc est quod evangelicus ille Samaritanus appropians [Col. 0688A] illi qui vulneratus a latronibus fuerat, alligavit vulnera ejus, infundens oleum et vinum (Luc. X) . Hinc est quod per Ezechielem pollicetur, dicens: «Quod perierat requiram, et quod abjectum fuerat reducam, et quod confractum fuerat alligabo, et quod infirmum fuerat consolidabo (Ezech. XIV) .» Plagae igitur factae sunt in Aegypto, quia humanae animae vulnera infliguntur in mundo. Necesse est ergo ut vulnerati quique ad montem Sinai, hoc est ad Ecclesiam, veniant, ut eorum vulnera praeceptorum coelestium nexus astringant. Nam quot plagae fuerant, tot praecepta sunt divinitus promulgata, ut quot sunt vulnera cordis aegroti, totidem sint medicamenta quae illis valeant adhiberi.
Sed antequam de plagarum ac legalium mandatorum concordi numero disputemus, dicendum est quia, sicut quinquagesimo die, postquam paschalis agnus occisus est (Exod. XII, XIX, XX) , Hebraicus populus legitur accepisse Decalogum; ita nihilominus a resurrectione Domini quinquagesimo similiter die Spiritus sanctus super apostolos visus est in varietate linguarum (Act. II) . Illic digito Dei lex perhibetur fuisse descripta, et Spiritus sanctus, qui die Pentecostes discipulis datus est, digitus Dei dicitur, sicut ipse Dominus ait: «Si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei (Luc. XI) .» Audit illic populus voces atque tonitura clangoremque [Col. 0688C] buccinae perstrepentem; aspicit lampades et fulgura montemque fumantem. In vocibus nempe et tonitruis ac tubae clangoribus vehemens clamor est praedicantium, in lampadibus autem atque fulguribus claritas miraculorum. Quae scilicet omnia sancti Spiritus sunt virtute completa; quo flagrantes apostoli in varietatibus intonuere linguarum, et radiarunt splendore virtutum. Quod autem Dominus in igne simul ac fumo descendit, mystice docet quia, sicut fideles radio suae cognitionis illuminat, sic infidelium oculos quasi per fumigantes tenebras erroris obscurat. Hinc est quod Dominus in Evangelio dicit: «Ego in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant (Joan. IX) .» Et per Isaiam dicitur: «Succensa est [Col. 0688D] quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit; et succendetur in densitate saltus, et convolvetur superbia fumi (Isa. IX) .» Sed 716 quoniam epistolari compendio haec sacramenta non congruunt, quae prolixis etiam voluminibus explicari vix possunt, redeamus ad plagas Aegypti et mandata legis; et videamus hinc nostra vulnera, illinc medicamenta coelestia sub eodem numero contineri; ut quot sunt morbi, totidem apponantur antidoti; quatenus, dum suum cuique vulneri malagma salutis apponitur, rationalis anima mox ad statum incolumitatis pristinae per omnia reformetur. Porro autem cum per lasciviae fluxum resolvitur anima, divinae legis indiget ligatura. Et cum mandatorum coelestium vinculis [Col. 0689A] alligatur, ad robur optatae salutis per objecta vulneribus fomenta reducitur.
Age igitur, prima plaga est cum aquae vertuntur in sanguinem (Exod. VII) . Porro autem istae plagae non fiunt nisi in Aegypto, id est in corde tenebroso et caligine caecitatis oppresso. Cui scilicet aquae vertuntur in sanguinem, cum caeca mens, quantum ad se, confundit ac violat rectae fidei puritatem. Sicut enim per aquam omnes de visceribus terrae segetes prodeunt, sic ex fide spiritualia proferuntur alimenta virtutum. Tunc igitur aqua in sanguinem vertitur, cum caecitate perfidiae cor insipiens obscuratur. Sicut de quibusdam dicit Apostolus: «Quia [Col. 0689B] cum cognovissent Dominum, non sicut Dominum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. I) .» Cui primae plagae, hoc est pestilentissimo vulneri, mox adhibetur primi medicina praecepti: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI) .» Hoc est enim medicinale vinculum quo perfidiae vulnus debeat alligari, ut, hoc audiens, unum solummodo Deum colas, et in plures deos marcescentis perfidiae putredinem non effundas. Et, justo Dei judicio, juxta litteram factum est ut illius fluvii sanguine potarentur Aegyptii in quo primitus pueri necabantur Hebraei.
[Col. 0689C] Secunda vero plaga ranarum est abundantia (Exod. VIII) . Rana clamosum est animal, et in limosis vociferatur ex more paludibus. Cui similes judicantur haeretici ac philosophi, qui, velut super paludes limosas, hoc est inter turbas squalore perfidiae sordidas, vanis adversus Christum vociferantur obloquiis; et, dum per argumenta fallaciae non desinunt importunis garrire clamoribus, inane quidem in auribus taedium, sed nullum mentibus vivendi afferunt cibum. Cui morbo, qui videlicet in anima lethaliter saevit, secundum praeceptum tanquam poculum salutis occurrit. Secundum autem praeceptum est: «Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum (Exod. XX) .» In vanum namque Christi nomen 717 assumit qui eum non Creatorem, sed tantummodo [Col. 0689D] creaturam credit. Vanitati enim creatura subjecta est. Et ideo tales homines sunt procul dubio vani, quia, veritatem Dei commutantes in mendacium, fidem adhibent vanitati.
Tertia vero plaga ciniphes sunt (Exod. VIII) . Hoc autem animal tam minutum est ac perexiguum, ut, dum se per aerem librat, et huc illucque vagabundis anfractibus instabiliter volat, visum cernere volentis effugiat. In corpore tamen nostro cum sederit, pungit: adeo ut cum eas nequeas videre dum volant, compellaris sentire cum stimulant; et, dum circumvolantes, seseque importunius ingerentes, vultus [Col. 0690A] nostros infestare non desinunt, volentes quiescere non permittunt. Quamobrem haec plaga vagationis et inquietudinis vitium manifeste designat. Quo videlicet morbo quidam laborantes inutiliter huc illucque discurrunt, et, velut malis Vertumnis obnoxii, per impatientiam non quiescunt. Sed quoniam ciniphes istae perexiguae sunt et noxiae, ut non tam pondus videantur habere quam morsus, qui vitio vagationis inserviunt, quod per ciniphes designatur, leve quidem arbitrantur esse peccatum, sed non levi reatus perfodiuntur aculeo. Non aggravat pondus, sed penetrat morsus; quia quanto vitium hoc levius deputant, tanto major necesse est ut peccati stimulus animae languentis inferiora transfigat. Huic itaque languori tertii praecepti obviat medicina, cum dicitur: [Col. 0690B] «Memento ut diem Sabbati sanctifices (Exod. XX; Deut. V) .» Sabbatum, id est requies. Ubi est sanctificatio Sabbati, ibi procul dubio spiritus Dei. Unde scriptum est: «Super quem requiescet spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.) Pensanda sunt verba, quia si Spiritus sanctus requiescit tantummodo super quietum, ergo deserit inquietum. Enimvero, sicut secundum praeceptum refertur ad Filium, ita hoc tertium pertinet ad Spiritum sanctum, qui nihilominus tertia est in sancta Trinitate persona. Nam et illam tertiam plagam Spiritui sancto incantatores ascribunt, cum et ipsi ciniphes excitare non possunt, dicentes ad Pharaonem: «Digitus Dei est hic (Exod. II) .» Ad colendum hoc Sabbatum, discipulum [Col. 0690C] suum provocabat Apostolus, cum dicebat: «Attende lectioni et doctrinae (I Tim. IV) .» Et alibi: «Orate sine intermissione (I Thess. V) .» Ad hujus Sabbati cultum Dominus nos provocat per Prophetam, cum dicit: «Vacate, et videte, quoniam ego sum Dominus (Psal. XLV) .» Ac si dicat: Spirituale sabbatum colite, vagationis inquietudinem devitate, ut per Spiritus sancti gratiam fixos, non vos ciniphes inquietent, sed spiritualis sabbati cultura sanctificet. Notandum praeterea quoniam tria duntaxat ista praecepta in una descripta sunt tabula; alia vero septem continebantur in altera. Ista siquidem ad charitatem Dei; illa vero ad amorem pertinent proximi. Et idcirco non amplius quam duae sunt tabulae, quia geminae sunt charitatis impressiones 718 distinctae. [Col. 0690D] Tria plane praecepta in una tabula, septem vero descripta fuisse in alia, ex hoc maxime colligitur quod beatus Apostolus ad Ephesios ait: «Filii, obedite parentibus vestris in Domino, hoc enim justum est (Ephes. VI) .» Honora patrem et matrem, quod est mandatum primum in promissione, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram. Cur autem primum hoc mandatum dicitur, nisi quod in principio secundae tabulae positum est? Quod etiam in promissione dicitur, quia quod in aliis praeceptis non invenitur, hoc praeceptum longaevitatis promissio sequitur. Praemisso nimirum hoc quod dicitur: Honora patrem et matrem, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram. Hoc ergo praeceptum, [Col. 0691A] quod quartum est in generali numero mandatorum, in secunda tabula ponitur primum.
Cui contraria est quarta plaga, hoc est cynomya, quae dicitur musca canina (Exod. VIII) . Nihil enim tam caninum est quam ignorare parentes, et illis qui nos genuerunt, reverentiam non deferre. Eos etiam tanquam muscae circumvolantes canini mores exagitant, qui, dum deferre parentibus nesciunt, per levitatis inconstantiam a naturali gravitate recedunt; eosque tanquam caninae muscae dilacerant, dum se contra genitores suos quasi ringentes et oblatrantes per impatientiam vexant. Ut haec ergo plaga curetur, digna parentibus reverentia deferatur.
Quinta plaga mors pecorum est (Exod. IX) . Omnes enim qui, spreto conjugali toro, alienarum se mulierum foeditatibus polluunt, et per obscenae libidinis passim fluxa resolvunt, quid aliud quam bruta dicenda sunt pecora, atque a ratione spiritualis intelligentiae penitus aliena? Facti sunt enim, «sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) .» Et per Jeremiam dicitur: «Satiavi eos, et moechati sunt, et in domo meretricis luxuriabantur; equi amatores in feminas emissarii facti sunt, unusquisque ad uxorem proximi sui hinniebat (Jer. V) .» Haec ergo pecora necesse est ut funditus exstincta depereant, nisi divinae legis medicamen accurrat. Dicitur [Col. 0691C] ergo: «Non moechaberis (Exod. XX) .» Hoc itaque quintum praeceptum quintae plagae tanquam medicinalis nexus opponitur, ut, dum proprio toro quisque contentus esse compellitur, nequaquam in extraneos carnis amplexus intemperantia diffrenatae libidinis extendatur.
Sexta plaga sunt vulnera, et vesicae turgentes atque ferventes (Exod. IX) . In vulneribus scilicet 719 arguitur dolosa odientium ac purulenta malitia; in vesicis, tumens et inflata superbia; in fervore, aestuans ira et inflammati furoris insania. Sunt enim animae quaedam homicidales, in quibus hae pestes oriuntur et acerrime saeviunt; easque, [Col. 0691D] nisi humanum sanguinem fundant, quiescere non permittunt. Huic itaque furenti morbo et immaniter saevienti sextum praeceptum tanquam medicina coelestis occurrit, quo dicitur: «Non occides (Exod. XX) .» Ut hoc quilibet audiens, exortam malae voluntatis in semetipso perniciem reprimat, nec extrinsecus ad effundendi cruoris effectum conceptum malitiosae conscientiae virus erumpat.
Post haec plaga grandinis ponitur, ubi scilicet grando et ignis pariter ferebantur (Exod. IX) . Porro autem duo haec contraria sunt, frigus in grandine, calor in igne; sic qui aliena furantur, et a fraterna [Col. 0692A] charitate sunt frigidi, et ardore cupiditatis accensi. Ubi etiam fulgura atque tonitrua mista fuisse cum grandine perhibentur. Quid autem per fulgura et tonitrua, nisi pavor intolerabilis designatur? Et hoc furibus familiare est, ut primo capi, deinde puniri tremefactis visceribus paveant, nec tamen a semel conceptae nequitiae perpetratione quiescant. Istae nimirum pestes, hoc est, grando, ignis, fulgura, simul atque tonitrua, eorum corda qui clam aliena diripiunt, tanquam quaedam arva, devastant: et, si qua sunt, omnes bonae voluntatis fruges, et germina dissipant. Huic itaque pessimo vulneri septimi succurrit medicina mandati, cum dicitur: «Non furaberis (Exod. XX) .» Ut hoc quisque cognoscens, cordis sui segetes hac multiplici peste non perdat, sed bonorum [Col. 0692B] operum frugibus animae suae cellarium repleat, implens illud apostolicum: «Qui furabatur, jam non furetur; sed laboret manibus suis, ut habeat unde tribuat necessitatem patientibus (Ephes. IV) .»
Octava autem plaga locustae sunt (Exod. X) . Per haec animalia, quae segetum germina destruunt et pestifero fruges ore corrodunt, qui possunt melius designari quam ii qui fratribus detrahunt, et falsum illis crimen opponunt [imponunt]. Nam quasi alienae segetis germina devorant, dum fratrum suorum non modo bona supprimunt, quae praedicare debuerunt, sed ultro etiam nota eos falsi reatus infamant. Rodunt itaque, quia non modo eorum vera bona per [Col. 0692C] invidentiam contegunt, sed eis etiam stigma fictae pravitatis inurunt. An isti tanquam locustae non rodunt, quibus per Apostolum dicitur: «Si mordetis et comeditis invicem, videte, ne ab invicem consumamini?» (Gal. V.) Huic itaque plagae mandatum illud competenter opponitur, quo dictum est: «Non falsum testimonium dices (Exod. XX) .» Ut videlicet falsus quisque testis, 720 qui non erit impunitus, ab alienae vitae morsu se reprimat, locustinos dentes abjiciat, et virentia segetis alienae germina non abrodat.
Jam nona plaga est densitas tenebrarum (Exod. X) . Nemo magis in interiores tenebras labitur, quam [Col. 0692D] is qui conjugalis thalami violat fidem, et alienam invadere quaerit uxorem. Sed has tenebras, quas utique cor luxuriae deditum tolerat, divinae legis splendor illustrat, cum dicitur: «Non concupisces uxorem proximi tui (Exod. XX) .» Ubi notan […] quia non dicit, non tolles sive non pollues, […] quod plus est, non concupisces uxorem proximi […] Superius certe dictum est, non moechaberis; hic dicitur, non concupisces uxorem proximi tui. Ergo de re una duo videntur esse mandata. Illic enim moechiae alienum torum violantis effectus; hic etiam violare volentis prohibetur affectus. Illic spurcus et illicitus condemnatur adulterii coitus; hic etiam adulterinae concupiscentiae compescitur appetitus. Et [Col. 0693A] revera ipsa concupiscentia violandi alieni matrimonii adulterium est, sicut Dominus ait: «Qui viderit uxorem alterius ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) .» Non ergo quispiam alienam concupiscat uxorem, ne palpabilem tenebrarum patiatur in corde caliginem. Quam et si forte jam patitur, corruscantem radium mandati legalis admittat, et sic tenebras conscientiae caecutientis abjiciat.
Postremo decima plaga est mors primogenitorum (Exod. XI) . Duos filios habet homo, nimirum cum facit opus quod ad hanc pertinet vitam, et cum spirituale quid operatur quod ad vitam tendit aeternam. [Col. 0693B] Sed spiritualis fructus, quasi primogenitus noster, in nostris operibus debet obtinere primatum. Unde et Dominus: «Primum, inquit, quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI; Luc. XII) .» Ac si dicat: Gignite spiritualem fructum, qui vester sit utique primogenitus; qui vero ad hujus vitae pertinet necessaria, sit in haereditate secundus. Huic enim primogenito cum Jacob debetur benedictio (Gen. XXIV) , de Esau vero ejusque similibus Scriptura dicit: «Haereditas, ad quam in principio festinatur, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» De his duobus liberis in Deuteronomio per figuram dicitur: «Si habuerit homo uxores duas, unam dilectam, et alteram odiosam, genueritque ex eis liberos, et fuerit filius [Col. 0693C] odiosae primogenitus, volueritque substantiam inter filios suos dividere, non poterit filium dilectae facere primogenitum, et praeferre filio odiosae: sed filium odiosae agnoscet primogenitum, dabitque ei de his quae habuerit cuncta duplicia; iste est enim principium liberorum ejus, et huic debentur primogenita (Deut. XXI) .» De quibus omnibus verbum illud hic duntaxat ducimus exponendum, 721 quod uxor dilecta sit vita mollis, deliciosa, carnalis; odiosa autem uxor est vita spiritualis, utpote rigida, districta, et omnino carnalium delectationum illecebris inimica. Hujus ergo filio primogenita debentur, quia spiritualis vitae fructus illum habere meretur in praemium, qui est, juxta Joannem, [Col. 0693D] «Primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae; qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Sed hic primogenitus, id est spiritualis fructus, illi procul dubio moritur, qui, suis non contentus, alienis rebus intendit; quod fraterni juris est appetit, et bona proximi succensis avaritiae facibus concupiscit. Sed decimum legis praeceptum est: «Non concupisces rem proximi tui (Exod. XX) .» Hoc igitur ille mandatum diligenter [Col. 0694A] audiat, ne primogenitum perdat, ut de primogenito suo gaudeat, et nequaquam quod alienum est concupiscat.
Haec sunt, fili charissime, divinae legis edicta: ab his omnia Scripturae sacrae prodeunt instrumenta, his omnibus sanctae religionis innititur disciplina. Haec certe fluentium vulnerum vincula, haec salubris est animarum languentium medicina. Has plane omnes plagas, quas in Aegypto pertulimus, imo cunctos interiorum aegritudinum morbos, quos in planitie saecularis vitae concepimus, apud montem Sinai (Exod. XIX) , hoc est, in sublimitate sacri propositi, curare debemus. In his itaque semper esto, haec sedulus [Col. 0694B] meditare: et, ut ita loquar, haec pigmenta vel species in ptisanario mentis tuae jugiter tere. Ex hac igitur aromatum cella 722 non exeas; sed hic omnes animae tuae latebras curiosius inspice; cuncta viscerum tuorum arcana scrutare; medicamenta vulneribus, prout cuique apta perspexeris, adhibe, et incolumitatem postquam semel adeptus fueris, pervigili satage solertia custodire. Nam pejor est recidiva quam febris; et, sicut medici perhibent, diaeta non minus est observanda quam cura; videlicet ut alimenta quae sunt contraria caveas; et quidquid noxium, quidquid acceptis antidotis probatur adversum, tanquam virus lethale contemnas. Hoc est plane decachordum illud psalterium, quod crebra plectri jubemur impulsione percutere, hoc est, sanctis operibus [Col. 0694C] quasi tot chordas quot sunt mandata, crispare. His itaque bene compositis, cum Moyse montana conscende, districtioris vitae fastigium arripe, ut cum eo simul merearis audire: «Vade, et dic eis: Revertimini in tentoria vestra; tu vero sta hic, et loquar tibi omnia mandata, et caeremonias, atque judicia (Deut. V) .» Tu quoque dans mundo repudium, cum Domino jugiter permane, et in ejus conspectu promptus assiste. Neque enim dicit: Sede hic, vel recumbe mecum; sed, sta hic mecum. Ut intelligas ipsum spirituale otium in laboris exercitio constitutum. Sta igitur in monte cum Domino, ut infoederabile bellum cum spiritibus nequitiae jugiter conseras, ut illices passionum carnalium petulantias non enerviter frangas. Sic itaque adversus ingruentium vitiorum [Col. 0694D] barbariem dimica, ut rebelles cum Josue victor obtineas reges (Jos. X) , ipseque te jubeat victricibus plantis eorum calcare cervices; quatenus, hostium manubiis opulentus, et victoriarum titulis insignitus, terram repromissionis triumphator attingas, imo cum veris Israelitis terram viventium haereditario semper munere possideas.
Sit nomen Domini benedictum.
De sancta simplicitate scientiae inflanti anteponenda
Consolatur Ariprandum monachum, qui ingenium liberalibus disciplinis in saeculo non excoluerit: ostenditque sciendi cupiditatem originem esse malorum omnium; scientiam ipsam, praesertim a Christianis virtutibus abjunctam, professoribus perniciosam, aliis inutilem; contra vero sanctam simplicitatem securam esse ac perutilem. Proinde illum hortatur ut, si velit aliquid utiliter sapere, ad Deum per contemplationem rerum divinarum accedat.
[Col. 0695A] Sanctae spei filio ARIPRANDO, PETRUS peccator monachus paternae dilectionis affectum.
Nimis ingratus est servus, si postquam tela vel gladios ab herili liberalitate percepit, eisdem mox armis accinctus, adversus dominum suum protinus in bella consurgit: perduellionis reus est miles qui, ditatus imperialibus donis, asserit aptius sibi convenire coronam quam subjectionis vel obedientiae clientelam. Confiteris te, fili mi, frequentius impugnari, et infestantium cogitationum perferre caliginem, quia cum docile cor ac facillimum habeas ad discendum, ante veri luminis aditum requisisti quam caecam philosophorum sapientiam disceres: ante ad eremum pervolasti, sequens vestigia piscatorum, quam liberalium artium non dicam studiis [Col. 0695B] sed stultitiis insudares.
Hanc ergo querelam a te clementia divina commeruit, quae et tibi subtilioris ingenii gratias praerogavit. Nimirum si inter ipsa tuae rudimenta militiae veternosus hostis eodem te genere certaminis impetiit, quo scilicet et in ipso mundi nascentis initio primos parentes humani generis superavit. Haec enim prima serpentis verba sunt ad mulierem, his sibilis draco teterrimus in cor ejus venena stillavit: «Scit Deus, inquit, quod in quocunque die comederis ex eo,» haud dubium quin pomo, «aperientur oculi vestri:» et, «eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) .» Ecce, frater, vis grammaticam [Col. 0695C] discere? disce Deum pluraliter declinare. Artifex enim doctor, dum artem obedientiae noviter condit, ad colendos etiam plurimos deos inauditam mundo declinationis regulam introducit. Porro, qui vitiorum omnium catervas moliebatur inducere, cupiditatem scientiae quasi ducem exercitus posuit, sicque post eam infelici mundo cunctas iniquitatum turmas invexit. Quid ergo mirum si in Evae filium idipsum adhuc jaculum vibrat quod in eamdem Evam antiquus olim hostis intorserat? Expertus quippe non potest desperare successum, dum eamdem filiis infert pugnam qua super parentes nostros dudum se meminit obtinuisse victoriam.
Sed cum Redemptor noster pastor utique sit, non quidem canum vel luporum ferarumve frendentium, sed ovium, et non tantum ovium sed et agnorum, [Col. 0696A] non licet, quaeso, pastori, ut censoriam super gregem suum virgulam teneat, eumque vel mensae vel pascuae pro voluntate decernat? Nam et Dominus in legalibus caeremoniis modo boves, modo vitulos, modo arietes, modo agnos anniculos praecipit immolari.
Dum ergo de grege suo faciat possessor quisque quod velit, quo pacto non licuit Creatori tuo te velut agnum tenerrimum mensae refectionis apponere, reliquumque gregem in exterioris adhuc vitae pascuis reservare: ut te jam intra propria viscera speciali quadam familiaritate trajiciat, dum alios interim suis temporibus convertendos moderamine piae dispensationis [Col. 0696B] exspectat? Samuel namque puerulus tanquam tener agniculus cum tribus farinae modiis et amphora vini, mensae Domini, ut 725 ita loquar, apponitur, dum Heli sacerdoti, et templo Dei, quod erat in Silo, a parentibus dedicatur (I Reg. I) . Joannes Baptista non solum ipse agnus, sed Agnum praedicaturus qui tollit peccata mundi, de grege sacerdotalis domus eligitur, et in deserta contendit (Luc. III; Joan. I, etc.) ; ut eo Dominus, velut epulo suavis edulii, delectabiliter saginetur. Non enim homines ad procinctum spiritualis militiae pro suo duntaxat alleguntur arbitrio; sed is qui eos, ut ad se convertantur, inspirat, singula super eos aetatum ac temporum momenta dispensat; ut alios ad se trahat grandaeva jam senectute maturos, alios juvenilis [Col. 0696C] incrementi vigore robustos; istos tollat primo pubescentis adolescentiae decore vernantes, illos autem ab ipso pueritiae lactantis exordio, velut de nido pullos inducat implumes. Achias sane prae nimia jam senectute caligat, sed uxorem Jeroboam eminus adventantem prophetalis oculi serenitate prospectat: «Ingredere, inquit, uxor Jeroboam, cur aliam te esse simulas? Ego autem missus sum ad te durus nuntius (III Reg. XIV) .» Ezechiel tricennali viget aetate, cum, juxta Chobar fluvium constitutus, ad dispensandum propheticae gratiae promovetur officium (Ezech. I) . David vixdum primo florentis adolescentiae decore pubescens, de post fetantes paternae subjectionis eligitur, et ad crispandum spiritualis allegoriae psalterium, atque ad obtinendum regalis sceptri fastigium promovetur (I Reg. XVI) . [Col. 0697A] Jeremiae dictum est: «Priusquam te formarem in utero, novi te; et antequam exires de vulva, sanctificavi te, et prophetam in gentibus dedi te (Jer. I) .» Et quid plures enumerem? Qui enim Eleazarum prae senili algore jam frigidum, triumphali martyrii fervore succendit (II Mach. VI) , ipse teneros adhuc B. Felicitatis filios invictae fidei constantia roboravit.
Sed forte dicas: Multos lucrifacerem, si gratia praedicationis affluerem, si copiam scientiae litteralis haberem. Et ego respondeo quoniam et Eleazarus multos potuisset ab idololatria revocare, si viveret [Col. 0697B] (II Mach. VII) ; Machabaei et innumerabiles Christi martyres plurimos ad agonem fidei firmare potuissent, si persecutionis illatae differre supplicia decrevissent; sed quoniam ad poenarum perferenda tormenta efficacius aedificaverunt martyrizando quam praedicando, postponentes verbum, reliquere sequentibus imitationis exemplum. Tu quoque valentius provocas videntes te properare post Christum, quam promovere potueras audientes qualibet multiplicitate verborum. Nec enim Deus omnipotens nostra grammatica indiget, ut post se homines trahat, cum in ipso humanae redemptionis exordio, cum magis videretur utique necessarium ad conspergenda novae fidei semina, non miserit philosophos et oratores, sed simplices potius ac piscatores. Unde legitur [Col. 0697C] quia Samson maxillam asini quae jacebat arripuit, et in ea mille Philisthaeos occidit (Judic. XV) . Quid est enim per jacentem asini maxillam mille viros occidere, nisi per linguas humilium 726 atque simplicium perfectum non credentium numerum a pravitatis suae statu dejicere, atque ad humilitatem Christi per sanctae praedicationis officium inclinare? Nam quia Samson interpretatur sol, postquam mundo sol iste resplenduit, postquam miraculorum atque signorum suorum per orbem terrarum radios sparsit, omnium mox sibi resistentium colla perdomuit, eosque a superbiae vitae suae rigore prostravit.
[Col. 0697D] Tu quoque, fili mi, ut praedicandi sortiaris officium, imitare vel asini, de quo dictum est, vel etiam ovis exemplum. Quae nimirum cum vivit, turpiter beat [balat], mortua vero in instrumentis musicis suaviter cantat: sic et qui carnaliter vivunt, balare cum ovibus inaniter possunt, naviter explere praedicatoris officium nequeunt. Dicit etiam Propheta: «Laudate Dominum in tympano et choro (Psal. CL) .» Corium quippe non sonat, nisi siccum relinquens humor abscedat. Si ergo vis ut tympanum vel chorda tua clarum in auditorum cordibus sonitum reddat, omnis a te vitae carnalis humor evaneat, mens tua ab omni fluxu luxuriae prurientis arescat. Nam et frigus concretum pectori, vocem [Col. 0698A] intercipere consuevit. Si vis ergo Dei verbum claris vocibus intonare, cave ne divini amoris in te flamma tepescat, ne tibi principis in Aquilone sedentis (Isai. XIV) algor obrepat. Hoc denique frigus jam tunc ille conceperat qui deambulanti Domino ad auram paradisi post meridiem, raucis quodammodo vocibus respondebat: «Audivi, inquit, vocem tuam, et timui, eo quod nudus essem, et abscondi me (Gen. III) .» Porro quia meridianus ab illo jam fervor abierat, aura quoque frigoris est alumna. Huc accedebat quia et illum jam innocentia sublata nudaverat. Haec omnia quid aliud innuunt, quam quia illius viscera exstincti amoris algor obstrinxerat, atque ideo vox illius in auribus Domini raucum sonabat? Hoc frigore jam et Heli sacerdos constrictus [Col. 0698B] obtorpuerat, qui filiis suis aiebat: «Non est haec bona, filii mei, fama, quam ego audio, ut transgredi faciatis populum Domini (I Reg. II) .» Nam quia praedicatoris hujus guttur ab amore Domini algor occluserat, idcirco vox ejus quodammodo rauciens, in filiorum suorum cordibus efficaciter non sonabat. Si vis ergo vocem habere vel in praedicationibus intonantem, vel in orationibus efficacem, satage semper ut te divinus fervor accendat, ne vocem tuam torpor frigoris intercipiat. Frigidae quippe mentis oratio vel praedicatio non admittitur, et tanquam vox rauciens non auditur. Ab hoc plane frigore Abraham alienus exstiterat, de quo Scriptura pronuntiat: «Quoniam apparuit ei Dominus in convalle Mambre, sedenti in ostio tabernaculi sui in ipso fervore [Col. 0698C] diei (Gen. XVIII) .» Et sponsus ille coelestis, sicut in Canticis dicitur, pascit et cubat in meridie (Cant. I) . Enimvero cum te cordis acumen permovet ad querelam, quid aliud agis quam adversus Deum per eadem quae Deus contulit arma confligis? Et cum ingratum esse Deo non parvi sit criminis, 727 formidolose tibi cavendum est ne inde contra Deum prosilias in tyrannidem, unde gratiarum illi debueras actionem; et dum scientiam, quae inflat, immoderatius flagitas, charitatem, quae aedificat (I Cor. VIII) , insipienter offendas. Quid enim scis utrum dispensator meritorum omnipotens Deus ad hoc tibi subtilioris ingenii perspicaciam agilitatemque contulerit, ut jam tibi quodammodo signum futurae remunerationis ostenderet; et occidentem illam [Col. 0698D] scientiam, quam pro illius amore sprevisti, vivacis mentis acumine compensaret. Nam cum litterae oriantur ex sensu, non sensus procedat ex litteris, cui sensus incolumis est litteras non requirit. In litterario quippe ludo, ubi pueri prima articulatae vocis elementa suscipiunt, alii quidem abecedarii, alii syllabarii, quidam vero nominarii, nonnulli etiam calculatores appellantur; et haec nomina cum audimus, ex ipsis continuo quis sit in pueris profectus agnoscimus.
Cui vero per donum sancti Spiritus intellectus aperitur, quia per conceptum vigorem vivacis ingenii [Col. 0699A] cuncta facile comprehendit, his ad discendum gradibus magnopere non egebit. Sicut de tribus illis pueris dicitur: «Quia dedit illis scientiam et disciplinam in omni libro et sapientia, Danieli autem dedit intelligentiam omnium visionum et somniorum; ita ut Babyloniorum sapientes ad eorum prudentiam non attingerent, eosque magi, harioli, vel aruspices in mysteriorum coelestium revelationibus non aequarent (Dan. I) .»
Sed et, veteribus omissis, ad modernos iterum veniamus. Beatus Benedictus ad litterarum studia mittitur, sed mox ad sapientem Christi stultitiam revocatur; et, quia scholam pia rusticitate mutavit, hoc descriptum reliquit in capisterio mulierculae, quod de se mundi sapientes exprimere nequeunt in [Col. 0699B] mensa geometricae vel astronomicae disciplinae. Litteras et Martinus ignorat; sed hic fatuus et imperitus perditas trium mortuorum animas ab inferis revocat. Antonius non rhetoricatur, sed toto conspicuus orbe, litteris, ut ita loquar, vitalibus legitur. Hilarion Platones et Pythagoras projicit, unoque contentus Evangelio, in sepulcrali se cellulae antro concludit; sed ecce daemonibus imperat, quem philosophorum studia non exornant. Quae si tu quoque apud saeculum, ut efflagitas, didicisses, fortassis hodie Dominus intra sortis suae funiculum non haberet. Est enim sapientia de qua scriptum est: «Nam per sapientiam sanati sunt quicunque placuerunt tibi, Domine, ab initio (Sap. IX) .» Et est sapientia, de qua dicitur: «Non est haec sapientia desursum [Col. 0699C] descendens, sed terrena, animalis, diabolica (Joan. III) .» Et, o quantis haec ipsa terrena et animalis sapientia non concessit iter prosperum, ut videlicet ante corruerent in periculum mortis quam fruerentur optatis!
Gualterus plane, magistri mei, scilicet Ivonis, socius fuit, qui per triginta ferme annos ita per occiduos fines sapientiam persecutus est, ut de regnis ad regna contenderet: et non modo Teutonum, Gallorum, sed et Saracenorum quoque Hispaniensium urbes, oppida simul atque provincias penetraret; sed mox ut, studiis toto, ut ita loquar, orbe corrasis, exsilium habitatione mutavit, et jam velut in [Col. 0699D] pace compositus docere pueros coepit, aemuli sui, cujusdam videlicet alterius sapientis necessarii vel fautores, eum simpliciter gradientem ex insidiis occiderunt: qui confossus gladiis, non sacerdotes, ut mihi relatum arbitror, petiit; non de transactis confessionem vel poenitudinem gessit; sed usque ad ultimum spiritum hoc solum inclamare non desiit: Heu quale damnum! Si quid autem vel de confessione facienda vel aliud quid dicebatur, ille jam alienatus hoc solummodo repetebat: Heu quale damnum! Hic itaque velut arachne inextricabilia, ut sibi videbatur, subtegminis fila contexuit; sed mox ut ea ventus ultimae necessitatis impulit, protinus in nihilum omnia dissipavit. Anni quippe nostri, [Col. 0700A] testante Propheta, sicut aranea meditabuntur (Psal. LXXXIX) .
Ugo, Parmensis Ecclesiae clericus, quot utilitatum dotes habuerit, non enumero, quia laciniosi styli devito fastidium. Hic tantae fuit ambitionis in artium studiis, ut astrolabium sibi de clarissimo provideret argento, ut, dum spiraret ad episcopale fastigium, Conradi imperatoris se constituit capellanum: a quo dum revertitur regiis pollicitationibus cumulatus, et de consequenda dignitate pene non dubius, incidit in latrones. Presbyter enim quidam in Teutonicis partibus, qui laicum habebat asseclam, pascentes equos illius tentavit invadere. Cui dum ille sese impiger objecisset, presbyter eum lancea confodiens, interemit, et tunc liquido deprehendit nil fuisse [Col. 0700B] quod didicit, dum simul amisit et irridentis vitae dulcedinem et concupiti culminis dignitatem.
Praeterea saepe contingit ut nonnulli carnaliter sapientes et diutius vivant, et nunquam valeant invenire quod optant. In sapientiae quippe suae vanitate confisi, dum sperant facile cuncta suppetere, arbitrantur utique se religionis testimonio non egere; et dum inanem sapientiam jactant, insipienter vivere non formidant. Quamobrem a se conspicientibus eorum actus exploditur, vita conspuitur, conversatio deridetur, fama polluitur, testimonium condemnatur; ideoque qui proposuerant ad votum carnis vivere, in contrarium versa sententia, saepe [Col. 0700C] compelluntur egere, cum e diverso quique simplices et quieti rebus exuberent necessariis 729. Unde per Isaiam Dominus dicit: «Pro eo quod vocavi, et non respondistis; locutus sum, et non audistis; et faciebatis malum in oculis meis; et quae nolui elegistis: propter hoc ecce servi mei comedent, et vos esurietis: ecce servi mei bibent, et vos sitietis; ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini; ecce servi mei laudabunt prae exsultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore, et prae contritione spiritus ululabitis (Isa. LXV) .»
Hodieque certe in Romana urbe frater advivit, ortus de summis proceribus Galliarum, cujus nomen taceo, quia fratris ignominiam perhorresco. Cui nescio an aliquid utilitatis desit. Tot siquidem [Col. 0700D] exteriorum bonorum floribus enitescit: nobilis ut imperator; pulcher aspectu quodammodo, sicut Tullius loquitur; ut Virgilius poetatur; tuba vehemens in Ecclesia; perspicax et acutus est in lege divina; scholastice disputans, quasi descripta libri verba percurrit; vulgariter loquens, Romanae urbanitatis regulam non offendit. Quid de monachico prosequar ordine? quid de regularis magisterio disciplinae? In quorum videlicet notitia ita convaluit ut nec docere naviter possit; sed ejus, proh dolor! talis est vita, ut eum alteri nullus invideat, ad se introducere nemo deposcat; et, ut rem non diutius protraham, stulto sapienti monasterialis ad habitandum janua clauditur: cujus passim rusticis et [Col. 0701A] imperitis ac dyscolis aditus non negatur. Unde recte vir sapiens ait: «Melior est homo cui deficit sapientia, et deficiens sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem Altissimi (Eccli. XIX) .»
Quod etiam in Domino meo Leone probatur incluso. Posuimus enim stulte peritum, apponamus etiam sapienter indoctum. Hic plane Leo (cum praeter psalmos, aut nescio quid tenuissimum et extremum) litteras non didicerit, grammaticos quoslibet ac mundi philosophos in Scripturarum notitia et consiliorum spiritualium profunditate praecellit: ut quicunque ad illum de quovis animae negotio consulentes accedimus, suscipientes ab eo verbum, ita confidimus ac si prophetici spiritus oraculum reportemus. [Col. 0701B] Sed quoniam et tibi apprime notus est, et opusculis nostris frequenter insertus, sufficiat unum hic verbum proponere quod nuper ab ejus ore quasi negligenter cecidit, sed a me negligenter audiri non potuit. Nam cum inter caetera spiritualiter vivendi capitula solerter inquirerem: Utrum ille post solutum nocturnae synaxis officium posset dormire si vellet, hoc se funditus nescire perhibuit. Cumque idipsum ego saepius iterarem, et an ille circa diluculum dormiret perquirerem, respondit ille se hoc omnimodis ignorare, quia nunquam penitus expertus esset. Subjunxit etiam se suis assuetum cogitationibus respondere: Accidietur, inquit, cor, palpitent oculi, os per crebra balaustia gannire non cesset, caput etiam nutet et in ima devergat; [Col. 0701C] sed quia haec omnia me perimere nequeunt, ad consentiendum hujus temporis somno nullatenus superabunt. Nam et nos super hac re distichum feceramus, quod hic inserere otiosum esse non ducimus:
Quocirca, dilectisime fili, noli hujusmodi sapientiam quaerere, quae tibi simul cum reprobis et gentilibus valeat convenire. Quis enim accendit lucernam, ut videat solem? quis scolacibus utitur ut stellarum micantium videat claritatem? Ita qui [Col. 0702A] Deum vel sanctos ejus sincero quaerit intuitu, non indiget peregrina luce ut veram conspiciat lucem. Ipsa quippe vera sapientia se quaerentibus aperit, et, sine adulterinae lucis auxilio inocciduae se fulgor ostendit. Unde scriptum est: «Clara est semper, et nunquam marcescet sapientia; et facile videtur ab his qui diligunt illam; et invenitur ab his qui quaerunt illam: praeoccupat eos qui se concupiscunt, ut illis se prior ostendat (Sap. VI) .» Illam ergo sapientiam quaere, illam totis visceribus ardenter amplectere, ex qua non modo valeas sapere, sed et vivere, ac per eam sine fine gaudere. In Deo igitur, qui vera est sapientia, quaerendi et intelligendi finem constitue: hunc assiduus meditare, in eo jugiter requiesce. Cui scilicet in eodem Sapientiae libro dicitur: [Col. 0702B] «Nosse enim te, consummata justitia est; et scire justitiam et virtutem tuam, radix est immortalitatis (Sap. XIII) .» In illo igitur defige totum tuae mentis obtutum, ab illo sapientiae fonte sume sitibundi pectoris haustum, ut in visceribus tuis illius vitalis poculi vigore concepto, et ipse coelestis gratiae madore jugiter vireas, et in alios distillantia fontis irrigui fluenta transfundas. Et quaeso ut hoc per te quandoque Deus omnipotens exhibeat fratribus tuis quod per Isaiam promisit pauperibus suis: «Egeni, inquit, et pauperes quaerunt aquas, et non sunt; lingua eorum siti aruit. Ego Dominus exaudiam eos, Deus Israel non derelinquam eos (Isa. XLI) .» Ubi mox sequitur: «Aperiam in supinis collibus flumina, et in medio camporum fontes; ponam desertum in [Col. 0702C] stagnum aquarum, et terram inviam in rivos aquarum (Ibid.) .»
Quoniam igitur, fili charissime, temetipsum velut agnum tenerrimum obtulisti, et hoc daemones 731 per aera volitantes incursant, ut vel ex manibus tuis oblata diripiant, vel injecta pravae cogitationis illuvione corrumpant; tu cum Abraham imminentes ad impetum volucres abige, ut holocaustum tuum immaculatum et integrum valeas custodire (Gen. XI) . Ex eorum quippe pharetra procul dubio toxicata cogitationis hujus sagitta depromitur, ut litterarum studia remanentibus in saeculo coaevis tuis invideas, et in hoc eos cautos ac providos, te vero deceptum et fatuum credas, utpote, si hoc et ipse fecisses, quasi gratiorem tunc hostiam Deo tuae [Col. 0702D] conversionis offerres: sed hoc totum Deo veraciter obtulisti quidquid, ad meliorem ac manentem substantiam properans, pro amore illius acquirere contempsisti. Melius est autem totum simul offerre, quam particulariter dispensare. Sicut enim melius est ovem dare quam fructus ovis, ita laudabilius est totam artem Deo simul offerre, quam fructus artis. Julianus Caesar et Donatus martyr uno tempore didicerunt. Et ille quidem permansit in studiis, hic secutus est vestigia veritatis. Sed ille in sapientia sua tam feliciter floruit, ut octo libros contra Galilaeos (sic enim Christianos vel apostolos vocat) et Evangelium scriberet; Donatus autem desipuit, ut coeleste fastigium cum triumphalis martyrii gloria [Col. 0703A] penetraret. Joannes evangelista apud saeculum pene nil didicit, sed, spretis oratorum dialecticorumque versutiis, ad simplicem Jesu stultitiam puerulus commigravit. Hic tamen dum per libri sui principium summae lucis mysterium terribiliter intonat, illico philosophorum caeca subtilitas in tenebrosa studiorum suorum profunditate caligit. Praeterea beatus papa Gregorius artis grammaticae disciplinam eatenus in suis 732 laudat epistolis, ut eam congruere deneget Christianis (GREG. MAG. Reg. lib. IX, epist. 45) . Hieronymus ad tribunalia tremenda pertrahitur, flagris atrocioribus verberatur: cui tamen non aliud quam Ciceroniani nominis crimen impingitur. Devotatur ille hac se prorsus ultione plectendum si saeculares libros ulterius legeret, ac si [Col. 0703B] Christum per apostaticae perfidiae sacrilegium denegaret. Dicebatur enim illi: «Ciceronianus es, non Christianus.» Et ille: «Si saeculares, inquit, codices ulterius legero, te negavi (HIERON. epist. 22 de custodia virgin) .» Honesta satis et utilis sapientia! nimirum, quae cum Christi negatione confertur, quae haereticae perfidiae comparatur; ut idem valeat [Col. 0704A] eam legere, quod Deum negare. Si ergo is qui terrenum illud dogma didicerat, ab ejus compescitur usu; quanto magis qui necdum expertus est, ab ejus prohibetur accessu? Si ille cohibetur a notis, quanto cautius iste reprimendus est a discendis. Discumbis, frater, ad mensam Dei, sufficiant tibi dapes coelestis eloquii. Abjice lolium, quod in vesaniam comedentium mentes inebriat; suscipe frumentum, quod esurientium animas sobria refectione confirmat. Nec fauces animae tuae vitalis escae fastidiant alimentum, sed procul abjiciant falsitatis ineptias et quisquilia vanitatum. Omnipotens Deus, dulcissime fili, doctrina te suae legis erudiat, ut cor tuum verae sapientiae luce perfundat; te de manibus tuis viventis hostiae suscipiat holocaustum, et ad spiritalium [Col. 0704B] provehat incrementa virtutum; te semper in se manere concedat, et invicem ipse in tuis visceribus delectabiliter requiescat, ut, sicut est ipse pollicitus, tanquam palmes in vite, nunquam desinas pii operis germina pullulare. Amen.
Sit nomen Domini benedictum.
De ferenda aequanimiter correptione
Ariprandum tironem in militia spirituali laudat quod adolescens ad eremum se contulerit, monetque illum ut exemplo Christi Domini regularem disciplinam non deserat; proinde aequo animo ferat non modo seniorum verum etiam juniorum correptiones, quae ad animi labes abluendas sui aliorumque profectum plurimi faciunt: multa ex occasione dicit de bono correptionis, et cur, et an sine culpa sanctus Paulus sanctum Petrum objurgaverit.
[Col. 0703C] ARIPRANDO fratri charissimo PETRUS peccator monachus paternae dilectionis affectum.
Exigis, dilectissime fili, ut tibi aliquid scribam, et qui, me dictante, frequenter aliis scriptitas, ut tibi quoque aliquid scribatur imploras. Sed unde scriptori congruentius incipiam scribere, quam a scribendi ipsius mystica dignitate? In te quippe, qui scribis, tres sunt digiti, et una manus; cui vero scribis, tres sunt personae, et unus Deus. Cum igitur ex diversis apicibus continuum ducis articulum, ad illum semper unum tua dirigatur intentio, cujus in temetipso per quamdam similitudinem conspicis sacramentum. Et quia, dum in scholarum adhuc gymnasio inter adolescentulos ageres, et ephebi vultus florem necdum pubis ulla vel tenuis lanugo vestiret, [Col. 0703D] fervor te sancti Spiritus incitavit ut non monasteriale propositum, sed eremi potius arriperes institutum: cave ne, per aetatis adhuc imbecillis obtentum, sancti loci regulam violes; ne rigorem atque severitatem beatae conversationis enerves; ne mutari velis solitam severitatis consuetudinem; ne peregrinae adinventionis praesumas superinducere novitatem. Nam et ipse qui magister est angelorum in coelo, morem in terra tenuit quem invenit; [Col. 0704C] nec dedignatus est terrenam servare consuetudinem, qui venerat exhibere coelestem. Nam, ut infinita praeteream, cur sibi caput ac pedes unguento conspergi muliebri ministerio passus est, nisi quia Palaestinae atque Judaicae regionis mos erat ut ejus accolae crebrius ungerentur? Hinc est enim quod ait: «Tu autem cum jejunas, unge caput tuum (Matth. XXVI; Luc. VII) .» Et quid mirum si Dominus in vita servaverit morem patriae, quem et sepulturae suae sacrosanctis exsequiis non dedignatus est custodire? Sic enim Joannes refert: «Joseph ab Arimathia et Nicodemus acceperunt corpus Jesu, et ligaverunt illud linteis cum aromatibus, sicut mos Judaeis est sepelire (Joan. XIX; Matth. XXVII) .» Cum ergo is qui est ipsa sapientia, per quam cuncta [Col. 0704D] sunt condita, in his etiam rebus quae nullius pene videntur esse momenti, traditionem hominum servare non respuit; quantae praesumptionis est, si disciplinae quis regulam frangat, quam a sanctis Patribus traditam non ignorat?
Inter caetera igitur sanctae conversationis insignia, quae videlicet et in aliis florere consideras, et tu [Col. 0705A] ipse, divina suffragante clementia, jam irreprehensibiliter servas, unum prae caeteris cave ne correptiones aliquando graviter feras, ne qualibet occasione redargui a tuis quoque junioribus erubescas. Quod videlicet hujus loci tam familiare est atque nativum, ut qui corripitur [correptus, fugit, nobiscum habitare non possit. Ad hoc enim homo de saeculo magisterio regularis disciplinae submittitur, ut rubiginem quam de mundo lenocinante contraxerat asperae correptionis lima detergat. Unde est quod Sapientia loquitur in Proverbiis: «Convertimini ad correptionem meam; en proferam vobis spiritum meum (Prov. I) .» Non enim dixit, ad blanditias meas; sed: «Convertimini, inquit, ad correptionem meam.» Unde quibusdam corripi dedignantibus [Col. 0705B] ait: «Mane consurgent, et non invenient me; eo quod exosam habuerint disciplinam, et timorem Domini non susceperint, nec acquieverint consilio meo, et detraxerint universae correptioni meae (Ibid.) .» Hinc admonet dicens: «Disciplinam Domini, fili mi, ne abjicias, nec deficias cum ab ipso corriperis: quem enim diligit 735 Dominus, corripit; et quasi pater in filio complacet sibi (Prov. III) .» Jure scilicet non hominis, sed Domini, correptio dicitur, cum in amore Christi a proximo in proximum quaelibet severitas irrogatur; et nimis a sapientia deviat qui superbum cor divinis increpationibus non inclinat. Unde et idem Salomon ait: «Qui diligit disciplinam, diligit sapientiam; qui autem odit increpationes, insipiens est [Col. 0705C] (Prov. XII) .» Quapropter idem insipiens in Proverbiorum libro conqueritur, dicens: «Cur detestatus sum disciplinam, et increpationibus non acquievit cor meum, nec audivi vocem docentium me, et magistris non inclinavi aurem meam?» (Prov. V.) At contra quisquis increpationibus aequanimiter acquiescit, de catalogo sapientum non recedit. Unde scriptum est: «Auris quae audit increpationem vitae, in medio sapientium commorabitur; qui vero abjicit disciplinam, despicit animam suam (Prov. XV) .» Vitrici denique privignis indulgent; patres dura plerumque verbera propriis pignoribus adhibent. Illi nimirum odientem pascunt; isti vero diligentes erudiunt et affligunt. Unde scriptum est: «Qui parcit virgae, odit filium suum; qui autem diligit [Col. 0705D] illum, instanter erudit (Prov. XIII) .» Et alibi: «Melior est manifesta correptio, quam amor absconditus. Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis (Prov. XXVII) .» Iterum scriptum est: «Erudi filium tuum, ne desperes: ad interfectionem ejus ne ponas manum [animam] tuam (Prov. XIX) .» Ad interfectionem quippe filii paterna manus ponitur, cum in eum quem nequiter agentem conspicit, non modo non invehitur, sed ejus insuper plectendis actibus delectatur; et plausibilibus non veretur verbis extollere, quem duris debuerat verberibus
Quisquis ergo sapiens est, austeritatis illatae duritiam animae suae vulneribus deputat medicinam. Unde scriptum est: «Si corripueris sapientem, intelliget disciplinam (Prov. XIX) ;» et iterum: «Plus proficit correptio apud prudentem, quam plaga apud stultum (Prov. XVII) .» De quo etiam prudente dicitur: «Qui patiens est, multa gubernatur prudentia; qui autem impatiens est, exaltat stultitiam suam (Prov. XIV) .» Stultitiam quippe suam exaltat impatiens, quia quo per impatientiam suam a quibuslibet frequentius laeditur, eo quotidianis contra eos jurgiis atrocius efferatur. Unde legitur: «Semper jurgia quaerit malus; angelus autem [Col. 0706B] crudelis mittitur contra eum (Prov. XVII) .» Crudelis angelus contra quaerentem jurgia mittitur, quia dignum est ut mentem in qua crudelitas habitat, crudelis possessor invadat; quia, sicut dicit Apostolus: Ira daemonium habet. Unde illic, mox ut crudelem mitti contra impatientem docuit, praesto subjunxit: «Expedit magis ursae occurrere, raptis fetibus, quam fatuo confidenti sibi in stultitia sua (Ibid.) .» De hoc fatuo et impatienti scriptum est: «Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum 736 viro furioso, ne forte discas semitas ejus, et sumas scandalum animae tuae (Prov. XXII) .» Porro sicut aeger qui non capit antidotum moritur, ita qui non potest corripi, nequit ab animae suae languoribus relevari. Unde rursus per Salomonem dicitur: [Col. 0706C] «Noli subtrahere a puero disciplinam; si enim percusseris eum virga, non morietur; tu virga percuties eum, et animam ejus de inferno liberabis (Prov. XXIII) .» Vis audire quid illis immineat qui respuunt corripi? qui dedignantur a senioribus objurgari? «Viro, inquit, qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus ei superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur (Prov. XXIX) .» Ubi et paulo post subditur: «Erudi filium tuum, et refrigerabit te, et dabit delicias animae tuae (Ibid.) .» Enimvero equo adhuc indomito pes in subtele percutitur, ut postmodum clavis affigi ferrum sibi suppedaneum patiatur. Rudi quoque tauro circulus lentae vitis innectitur, ut assuetus hoc procul dubio discat, quatenus jugum postmodum detrectare non [Col. 0706D] audeat. Sic junior quique frater etiam tunc objurgandus est cum non peccat, ut disciplinam verae correptionis postmodum aequanimiter ferat. Quo contra de non correpto scriptum est: «Qui delicate a pueritia nutrit servum suum, postea illum sentiet contumacem (Prov. XIX) .» De quo videlicet servo vir sapiens ait: «Cibaria, et virga, et onus asino; panis, et disciplina, et opus servo (Eccli. XXXIII) .»
Nec ob id tibi, fili charissime, tot Scripturarum testimonia coacervo ut sanctae indolis tuae moribus haec judicem expedire; sed hoc potius ut coaevis tuis ex tua valeam occasione consulere. Non enim [Col. 0707A] vas Jerichontinis plenum aquis nobis allatum est, quas ego scilicet instar Elisei (IV Reg. II) , coelestis sapientiae sale conspergerem, et sic eas amaritudine defaecarem. Sed nec ollam te plenam colloquintidis [colocyntidis] praebuisti, cujus amarissimum gustum trita divini verbi farina in dulcedinem verteret, sicque prophetarum filiis comestibilem exhiberet. Non enim arundo visa es in deserto vento agitata (Matth. XI) , sed illa potius quae mel protulit, unde praecursor Domini Joannes vixit. Advexisti, frater, alvearium favis distillantibus plenum; praebuisti te nobis agrum non ligonibus sarriendum, sed plenis jam falcibus desecandum; non scilicet paliuris ac vepribus inhorrescentem, sed exuberantium messium decore flaventem. [Col. 0707B] Quo contra, de negligente ac fatuo vir sapiens dicit: «Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam stulti, et ecce urticae omnia repleverant (Prov. XXIV) .» Impatientibus sane correptiones quasi gladii sunt, sed si volunt ut hi gladii vertantur in falces, hirsuta vitiorum suorum dumeta, quibus horrent, permutentur in messes. Unde propheta cum praemisisset de Salvatore nostro, quia «judicabit gentes, et arguet populos multos,» protinus addit: «Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces (Isa. II) .» Nimirum congruus ordo, dum primum quidem peccator arguitur: deinde gladii in vomeres, et 737 lanceae conflantur in falces. Nam dum impatiens quispiam per disciplinam mitior factus, tanquam planus ager increpationis cultro proscinditur, [Col. 0707C] deinde suavi semine sanctae praedicationis aspergitur, et sic demum fecunda bonorum operum fruge vestitur: huic scilicet et gladii facti sunt vomeres, et lanceae convertuntur in falces. Quia qui reprehendi prius tanquam gladio perfodi devitabat, nunc et vomerum sacrae doctrinae libenter sustinet, ut fruges ferat; et falcem supernae messionis exspectat, ut horrei coelestis promptuarium repleat.
Spiritualis plane quisque conventus, si fraterni zeli frequenti correptione non utitur, Israeliticae plebis mystica laborat inopia: quae videlicet, incipiente Saul regis imperio, fabrum ferrarium non [Col. 0707D] habebat. Dicit enim Scriptura: «Quia faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel (II Reg. XIII) .» Porro sicut ferrum reliqua metalla fortiter edomat, ita correptionis malleus vitia delinquentium reprimit, et quasi cudendo rigidae mentis duritiam frangit. Hinc est quod de ipso fabrorum spiritualium principe per Isaiam dicitur: «Ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunam, et proferentem vas in opus suum (Isa. LIV) .» De ferro quoque Ecclesiastes dicit: «Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius, sed hebetatum erit, multo labore exacuetur, post industriam sequitur sapientia (Eccle. X) .» Sed Philisthaei de terra Israel fabros ferrarios tollunt, cum maligni spiritus, falsae pietatis [Col. 0708A] obtentu, zelum correptionis de fratrum labiis auferunt. Unde et illic subditur: «Caverant enim Philisthaei ne forte facerent Hebraei gladium aut lanceam (I Reg. XIII) .» Unde paulo post: «Retusae itaque erant acies vomerum, et ligonum, et tridentum, et securium, usque ad stimulum corrigendum (Ibid.) .» Dum Philisthaei timent gladios, tollunt fabros; ut, dum armorum fabricatura compescitur, non sit etiam qui caetera exercendi laboris utensilia fabricetur, Apostolo quippe testante: «Gladius spiritus est verbum Dei (Ephes. VI) .» Hunc gladium quia perversi timent spiritus, fabros de terra Israel auferunt, dum eos qui redarguere delinquentium errata debuerant, a tenenda censurae disciplina compescunt; et hac negligentiae dissolutione contingit [Col. 0708B] ut in servorum Dei quibusque conventibus non modo sacrae praedicationis sermo cesset audiri, sed et honestarum artium exercitia desinant frequentari. Nam quia districta magisterii eos disciplina non reprimit, propriis voluntatibus dediti, scribere nesciunt; artis honestae vel manuum exercitia nulla condiscunt, cum Apostolus dicat: «Qui non laborat, non manducet (II Thess. III) .» Quae nimirum cum sibi sint necessaria, saeculares viros, vel etiam reprobos adeunt, quoniam haec apud se reperire non possunt. Unde illic dicitur: «Descendebat ergo omnis Israel ad Philisthiim, ut exacueret unusquisque vomerem suum, et ligonem, et securim, et sarculum (I Reg. XIII) .» Israel ergo ad Philisthaeos ascendit, sed descendit, ut utensilia suae 738 necessitatis [Col. 0708C] exacuat, cum sancti ordinis viri ad saecularium ima declinant, ut ab eis sibi commodum cujuslibet utilitatis acquirant. Vides ergo quia si de sacro conventu correptionum censura subtrahitur, disciplinae vigor funditus enervatur, et religio tota destruitur; quia, dum unusquisque propriae sequitur voluntatis arbitrium, ad saecularia rediens, spiritualis observantiae violat institutum. Unde quisquis est cui regularis vitae fervor inaestuat, correptiones libenter amplectitur; et, tunc etiam cum innocens est, suis reprehensionibus delectatur. Non ut eum conscientia peccasse remordeat, sed quoniam hoc prodesse caeteris audientibus sperat, ut unde ipse, innocens et mundus, arguitur, alii, vel lapsi vel lapsuri, forte corrigantur.
Unde nunc ad memoriam redit quod Paulus, sicut ad Galatas scribit, beatum Petrum coapostolum increpavit; sed ei, quem velut discordando redarguit, votis interioribus concordavit: «Cum venisset, inquit, Petrus Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis videbatur. Prius enim quam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat; cum autem venissent, subtrahebat et segregabat se, timens eos qui ex circumcisione erant (Gal. II) .» Ubi mox additur: «Et simulationi ejus consenserunt caeteri Judaei, ita ut et Barnabas duceretur ab eis in illam simulationem (Ibid.) .» O quam dura superficie [Col. 0709A] tenus verba, et, si solis attendantur in syllabis, ab apostolici culminis gravitate funditus aliena. Reprehensibilis est Petrus, cui ad reprehendendum et ad corrigendum commissa sunt omnia regna terrarum (Matth. XVI) . In faciem ei resistitur, ad cujus imperium janua regni coelestis Christi fidelibus aperitur; simulationis auctor asseritur, qui primus est in praedicatoribus veritatis; et, ut copiosior adhuc exaggerari valeat injuria, diligenter attende quid sequitur: «Sed cum vidissem quod non recte ambularent in veritate Evangelii, dixi Cephae coram omnibus: Si tu, cum Judaeus sis, gentiliter vivis, et non Judaice, quomodo gentes cogis Judaizare?» (Gal. II.) Quid est hoc, beate Paule, quod priorem tuum increpationibus laceras, objurgationibus exacerbas? [Col. 0709B] Quo pacto non vereris eum ante hominum ora confundere, cui speciali jure concessum est universali totius orbis Ecclesiae praesidere? An fortassis excidit quod vos communis utriusque doctor instruxit? «Si peccaverit, inquit, in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum solum; sin autem te non audierit, adhibe duos vel tres testes (Matth. XVIII) .» Tu vero non private conventum, non clam coram testibus allocutum, sed palam omnibus arguis, et insuper ad posteritatis venturae notitiam, quod gravius est, hoc te fecisse conscribis. An et illud oblitus es quod Timotheo ipse jussisti: «Senem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem?» (I Tim. V.) Sed in eo quod B. Petrum Paulus coram omnibus manifeste redarguit, foris quidem contradictor apparuit, sed [Col. 0709C] 739 cordis ejus vota complevit. Gentiles enim venientes ad fidem non audebat Petrus, eis praesentibus qui ex circumcisione crediderant, in convescendi societate reci, ere, ne videlicet illi scandalum sustinerent, et mox a fide adhuc tenera sub hac occasione recederent. Et ideo qui cum gentibus edere consueverat, quibusdam a Jacobo venientibus, ab eorum se consortio subtrahebat: timens scilicet ex circumcisione credentibus, ne, si eum convesci gentibus cernerent, perfidiae periculum sustinerent. Nam quia Petrus ita per omnia sentiebat ut Paulus, gentes scilicet observare ritus Judaicos non debere, qui Actus apostolorum legit dubitare non poterit: imo hujus sententiae primus auctor Petrus inter apostolos indubitanter invenitur, cujus nunc a Paulo quasi [Col. 0709D] praevaricator arguitur. Ait enim: «Nunc ergo quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare [Col. 0710A] potuimus? sed per gratiam Domini Jesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi (Act. XV) .» Volebat ergo Petrus permaximo coram omnibus argui, gaudebat objurgantis invectione confundi, ut id quod invitus agebat correptus omitteret, et in eo quod solus attentare timuerat, socium inveniret. Paulus ergo Petro cum restitit, eique procul dubio intrinsecus concordavit, quem extrinsecus arguit; alioquin, quomodo Paulus in alio condemnaret quod ipse non dissimili necessitate compulsus egisset? Nam propter Judaeos, qui legis observantiam et veteres ritus tenendos esse perhibebant, et Timotheum, gentilis videlicet hominis filium, circumcidit: et ipse, votum solvens, sibimetipsi caput rasit, et sacrificium juxta veteris legis caeremonias obtulit. [Col. 0710B] (Act. XVI, XXI) .
In hoc ergo quod Petrum corripere visus est, obsecundatus est, non adversatus; et non adversus eum, sicut Porphyrius opinatur, superbe pugnavit, sed humiliter ministravit. Haec nimirum Pauli correptio ministerium fuit obedientiae, non objurgatio disciplinae; non temeritas invectionis, sed unanimis concordia voluntatis. Tu itaque, dilectissime, cum super qualibet occasione corripieris, etiam si te deliquisse nequaquam conscientia reprehendat, quod objectum est, libenter amplectere, culpabilem te coram fratribus tuis humiliter confitere. Quod nimirum [Col. 0710C] et illis erit imitationis exemplum, et tibi proveniet in augmenta virtutum. Memento quod per Salomonem dicitur: «Melius est a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi (Eccle. VII) .» Talis ergo sit voluntas tua ut is etiam qui te forte durius arguet, cum tui cordis intentione concordet; et in eo quod in te asper invehitur, morigeretur potius quam obluctetur. Praesentibus itaque conversatio tua luceat, absentibus fama in benedictione redoleat. Esto, quod superius diximus, ager et exuberans copia segetum et spirans odorantibus pigmentorum, ut in te quoque delectetur omnipotens Deus, et dicat: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Deus (Gen. XXV) .» Ut quoniam Ariprandus ipse vocaris, ares ( ἀρετὴ ) autem virtus dicitur, tanquam [Col. 0710D] ager uberrimus centeni feras fructus acervum, et Deo prandium merearis offerre virtutum.
Sit nomen Domini benedictum.
De castitate et mediis eam tuendi
Damiano nepoti inter caeteras virtutes castitatem praecipue commendat: quam ut facilius tueatur, quotidie ut Dominicum corpus percipiat suadet. Deinde contra insidias daemonis illum instruit. Postremo, ut se priori commendet, petit: quem de hospitalitate servanda admoneat.
[Col. 0709D] DAMIANO charissimo filio PETRUS peccator monachus paternae dilectionis affectum.
[Col. 0710D] Quia litterarum gerulus anxie parat exire, non possum, quae mittenda sunt, elimata styli digestione [Col. 0711A] conscribere; teque volo ut potius veri consideres sensum, quam aucuperis lenocinia phalerata verborum. Interim itaque, dum praesto rescribere nequeo, sufficiat hoc tibi simpliciter scribi, quod Timotheo velut aequaevo per epistolam Apostolus praecipit: «Dum venio, inquit, attende lectioni, exhortationi, atque doctrinae (I Tim. IV) .» Cui nimirum jam et ista praemiserat: «Exemplum esto fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide, in castitate (Ibid.) .»
Et ut de caeteris virtutibus quae nunc per epistolam enumeratae sunt interim taceam, castitatem, quam ultimam posui, non in membris tantummodo [Col. 0711B] studeas servare corporeis, sed haec eadem permaxime regnet ac vigeat in visceribus cordis. Nulla quippe virtus est quae in adolescentiae flore graviora certamina perferat, quam videlicet velut in camino surgentis incendii, titillantis illecebrae genuinus ardor impugnat. Sed cum super hoc themate nobis uberius disputare non liceat, quia prae nimia celeritate non vacat, quid mihi imperatrix, Agnes olim scilicet aureo quidem diademate coronata, nunc autem multo felicius et incomparabiliter eminentius in regis aeterni thalamo collocata, hesterno jam vespertini temporis elabente crepusculo, retulit, hic annotare succincte raptimque non pigeat; ut apud animum tuum, non tam laciniosa loquendi prolixitas quam insignis exempli dignitas convalescat. Porro dum praefata [Col. 0711C] Christi sponsa, et B. Petri filia, in omnium dispositione virtutum delectabiliter pascitur, in tractanda tamen castitatis pudicitiaeque munditia propensius immoratur. Unde factum est ut, dum nonnulla de salute animarum mutuis confabularemur eloquiis, et praecipue quasi quosdam versaremus in manibus vernantis flosculos castitatis, illa hoc in medium protulit: Postquam imperator, inquit, Otto regnum Italiae Berengario victor eripuit [Col. 0711D] Anno Christi 95. , captas illico duas ejus filias in Teutonicas partes exsilio transmigravit. Quae nimirum, dum venusti vultus specie et insigni corporum pulchritudine regum referrent generis dignitatem, coeperunt multi regni proceres Adelaidi Augustae vehementer insistere, ut tam elegantis formae decus dotali sibi mererentur copula [Col. 0711D] sociare. Quae nimirum puellae dum omnes procos aequa prorsus dedignatione contemnerent, et mortale conjugium sanctae superbiae supercilio fastidirent, una illarum duos pulcinos suis uberibus supposuit, et tandiu inter vestem et carnem, donec omnino putrescerent, occultavit. Cumque conspiceret homines ad suum venire colloquium, laxabat occulte vestem, et naribus colloquentium gaudebat exhalare fetorem. Cumque colloquentes ei hanc quotidie narium paterentur injuriam, tandem cessavit delusa sollicitudo quaerentium, et virgo Christi, per simulatam carnis alienae putredinem, inviolabilem sui corporis [Col. 0712A] servavit integritatem. Unde factum est ut utraeque postmodum sorores eligerent sanctimoniale propositum, et usque ad finem vitae monachicum servarent irreprehensibiliter institutum.
Quamobrem pudeat, vel, o fili, vitio libidinis enerviter, vel in cogitatione succumbere, de quo cernis infirmiorem et fragilem sexum cum tanta gloria triumphare: et, ut frementem bestiam valeas, ut ita loquar, ex agro tui juris expellere, satage te, frater, jam quotidie Dominici corporis et sanguinis perceptione munire. Videat occultus hostis labia tua Christi [Col. 0712B] rubore rubentia, quae territus perhorrescat, et mox in tenebrarum suarum latibula pavescendo diffugiat. Quod enim tu per visibilem panis ac vini speciem suscipis, ille, velit, nolit, Dominici corporis ac sanguinis intelligit veritatem.
Porro autem eadem mihi tunc venerabilis regina narravit quod nuper in Vormaciensi ecclesia, dum longiori per negligentiam tempore eucharistia reservata fuisset in buxide, sola postmodum illic caro fuerit reperta. Ita dum curiosius in eam multorum visus intenderet, nil aliud quam veram ac solidam carnem procul dubio judicaret.
Rainaldus etiam venerabilis Cumanae Ecclesiae pontifex dum adesset, quod sibi paulo ante contigerat, veridicus enarrator exposuit: Presbyter, inquit, in [Col. 0712C] ecclesia cui, Deo auctore, deservio, hodieque nisi fallor advivit, qui tam parvam ac tenuem in litterarum habet doctrina notitiam, ut aperte quoque scriptionis articulum syllabatim vix valeat legere; nimia tamen paupertate constrictus, utcunque missarum cogitur solemnia celebrare. Hic aliquando dum sacri muneris eucharistiam detulisset aegroto, ut erat utique deses ac negligens, aliquantulum Dominici sanguinis remansit in calice. Quod cum ille in ecclesiam rediens comperisset, sed fastidio praepeditus noluisset accipere, mox calicem lavit, et in labrum marmoreum in quo erat aqua sanctificata, projecit. Et, o magnum divinae virtutis indicium! illam labri partem quam id quod effusum est de calice, contigit, in sanguineum ruborem repente convertit, ubi scilicet [Col. 0712D] duae majores guttae sanguinis exprimuntur; sed neque illae, neque aliae quae juxta videntur esse minusculae, nullo possunt studio vel ablui vel abstergi, quo rubor impressi sanguinis aliquatenus valeat aboleri. Cum ergo purpureus ille cruor tam tenaciter haeserit in vase lapideo, quantum putamus jus sibi potestatis vindicat virtus illa coelestis in pectore Christiano? His itaque coelestibus sacramentis, fili charissime, te frequentius munire non differas, quibus videlicet diabolicae versutiae et subdolae machinationis argumenta repellas. Praecinctus erigere, constanter atque robustus sta semper in acie, nec [Col. 0713A] ignores indeficientem adversarium contra te infatigabiliter dimicare.
Interea dum haec loquor, et illud nunc ad memoriam redit, quod Hildebrandus Romanae Ecclesiae archidiaconus, eisdem qui superius memorati sunt et episcopo praesentibus retulit: Duos, inquit, sanctos monachos vidi, et non mediocrem apud eos locum familiaritatis obtinui; qui nimirum singulis morabantur in cellulis, apud monasterium quod in loco constructum est qui dicitur Aquisgrani, quorum videlicet alter, qui majoris videbatur esse simplicitatis, Marinus; alter autem Romanus vocabatur proprio [Col. 0713B] nomine. Sed Marinus vix ulla dies erat in qua diabolum vel per speciem aliquam non aspiceret, vel per somnium non audiret, adeo ut antiquus hostis sibi saepe compsalleret, simulque cum eo divinae laudis officia celebraret. Aliquando vero tenebrarum auctor se transfiguravit in angelum lucis, eique quasi legem dictando mandavit: Cave, inquit, quia qui angelum Dei et aspicere et alloqui meruisti, indignum est ut de caetero cum hominibus loquaris. Protinus ille, tanquam mandatum divinitus accepisset, a fratrum se funditus collocutione removit, seque sub rigida silentii censura constrinxit. Cui cum frater Romanus primo, deinde abbas monasterii, ut sibi loqueretur vehementer insisteret, et ille praedantis labiis ( suppl. responsum vel quid simile ) non [Col. 0713C] mitteret; abbas, fores cellulae violenter irrumpens, dignis indiscretum fratrem verberibus castigavit, et sic ad reddendum sermonis officium compulit. Cui mox admonendum subjunxit: Idcirco, inquit, antiquus adversarius, bonorum semper operum inimicus, silentium tibi tentavit imponere, ut et tu fructum fraternae aedificationis amitteres, et illi qui a te sublevandi erant tuae consolationis auxilium non haberent. Sic itaque frater, quia non malitia, sed ex simplicitate peccaverat, ad mentem quantocius rediit, et, contempta suggestione diaboli, admonitionibus pii patris humiliter acquievit.
Sed dum te, fili mi, ad evacuandas antiqui hostis insidias provoco, quid praefata regina retulerit audisse ex ore beati Leonis noni Romanae Ecclesiae [Col. 0713D] pontificis, non omitto. Ait itaque praedictus papa: Amita mea, sanctimonialis effecta, in quodam virorum erat monasterio constituta; ibique in propria degens cellula cum quadam pygmaea, id est brevis staturae femina, quotidianae laudis officia patienter et humiliter persolvebat.
Quadam vero nocte cum ante nocturnae synaxis [articulum, vel horam vel aliquid simile ] maturius surrexisset, comitemque suam more solito saepius inclamasset; illaque, gravi sopore depressa, nullatenus responderet, tandem in iram commota, quid diceret non attendit: Diabole, inquit, surge. 745 [Col. 0714A] Ad quam vocem praesto diabolus, ejus quae dormiebat effigiem repraesentans, accessit; et mutuos reddendo versiculos, psallere simul coepit; cumque ad illum psalterii locum modulatione continua pervenissent ubi dicitur: «Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant a facie ejus qui oderunt eum: sicut deficit fumus, deficiant (Psal. LXVII) ,» et reliqua: hic illico malignus spiritus substitit, et hos exprimere versiculos non praesumpsit. Hoc sancta mulier cum apud se miraretur, expavit; et, quod erat, non inaniter suspicans, signum sibi sanctae crucis imposuit, statimque malignus hostis evanuit; et quis esset qui sanctae mulieri psallendo comes exstiterat, se fraudulenter occultando monstravit. Huic etiam venerabili matronae nocturnis horis nequam [Col. 0714B] spiritus cadaver cujusdam hominis, qui pro suis sceleribus appensus fuerat, attulit; et, ut illi terrorem incuteret, hujusmodi sibi, ut ita loquar, xenium procuravit. Quae mox abbati loci fratrumque conventui quid sibi nequissimus hostis fecisset innotuit; atque ut pro illo misero fratres omnes in commune preces effunderent, obnoxiis [ f. obnixis] precibus impetravit. Postmodum vero cuidam divinitus revelatum est, per orationes fratrum illum misericordiam consecutum. Sic itaque deceptus hostis antiquus, qui dum viventi machinatur illudere, jacturam cogitur de mortuo sustinere.
Ad hoc igitur et hujusmodi diabolicae tentationis [Col. 0714C] tibi proponuntur exempla, ut et ipse contra hostis callidi deceptoris insidias solerter evigiles: et, dum te delectat aliorum cum hoste luctantium audire victorias, ipse te per languidi corporis ignaviam non remittas. Sed jam ista sufficiant. Commenda me fratribus, domno priori ex nostra parte humiliter suggere ut a fervore solito pietatis et misericordiae non tepescat, sed susceptionibus hospitum et subsidiis egenorum, in quantum res domestica patitur, insistere non omittat. Sed et illi conveniens exemplum profero, quod huic rei, quam sibi suadere gestio, non mediocriter profuturum esse confido. Nam et eadem Agnes regina quae supra inquit etiam quia vir quidam in Alemanniae partibus avia saltuum, praerupta montium, opaca sylvarum venandi studio [Col. 0714D] peragrabat. Hic itaque dum anxius huc illucque discurrit, et sollicitus curiositatis indagine ferarum lustra perquirit, invenit duas mulieres, matrem scilicet ac filiam, per illos hiemalium cumulos pruinarum et profunda nivium rudera miserabiliter oberrantes. Qui protinus misericordia ductus, comiti suo qui eum solum sequebatur, ait: Levemus in equis has feminas, singuli singulam, et ad hominum habitacula devehamus, quia vel oberrantium forte luporum sunt morsibus exponendae, vel vi nimii algoris sunt procul dubio moriturae. Quod comes penitus abnegat, et hanc se ferre posse stomachatur injuriam. Cui dominus: Ego, inquit, si tu fastidis, solus utramque levabo, et hanc quam dicis injuriam [Col. 0715A] alacriter sustinebo. Cumque unam 746 post se, et alteram, in medio residens, poneret ante se: tandem socius mente compunctus atque confusus, domino suo cessit unam, et ipse ad subvehendum corripuit alteram. Sic igitur eas per difficillima loca et longos anfractus non sine gravi periculo detulerunt, donec scilicet molendinum casu obvium reperirent, ibique eas deponerent. Adjecit etiam dominus ut uni earum vestem traderet, qua vim frigoris aliquatenus temperaret. Hic aliquanto post tempore factus est monachus, et deinceps, ingravescente molestia, ad extrema perductus est. Tunc fratribus, qui astabant, cum magna coepit animadversione clamare, dicens: Videtis innumerabilium daemonum turbam, quae me undique circumvallat, meque terribilibus oculis intueri [Col. 0715B] et impugnare non cessat? Cumque continuis orationibus et psalmodiae fratres insisterent, ille tamen nihilominus tremefactus visceribus formidaret, tandem ille qui sibi, sicut dictum est in venatione comes exstiterat, assistens propius exclamavit: Nonne vides quod mulier illa quam tecum simul ad aquimolum devectavi, vestimentum illud quod sibi tunc dedi tenens in manibus, ventilat, et omnes in hac domo daemones violenter exturbat? Paulo post, ecce, Deo gratias, ejecti sunt, et a meis obtutibus, mulieris hujus impulsu, prorsus evanuerunt. Sic igitur ille sub bonae spei securitate defunctus est, et misericordiae fructus, quos vivus exhibuit, oblatos sibi, dum moreretur, invenit. Nam saepe contingit ut inter multas carnalium actionum tenebras [Col. 0715C] unum boni operis lumen erumpat, quod hominem ad bonum finem portumque perducat.
Unde non otiosum arbitror si et id quod Stephanus ejusdem reginae capellanus, vir videlicet honestus et prudens, enarravit, attexo. Ait enim quod Stedelandus imperator Galliciae retulit, quod tunc ad unius notitiam, alio postmodum referente, pervenit: Tres, inquit, meretrices erant, obscenis lupanarium foeditatibus deditae, et, ut ita loquar, omni [Col. 0716A] transeunti turpi lenocinio prostitutae, sed cum regio illa communi Saracenorum et Christianorum esset habitatione permixta, illae se Christianis quidem turpiter exponebant; Saracenorum vero consortia funditus abdicabant. Cumque se dolerent illi in hoc foedo negotio despici, suaeque genti conquererentur injuriam irrogari, tandem eas ad tribunal praesidis pertrahunt, et ut suis quoque, sicut Christianis, in luxuriae permixtione consentiant, vehementer insistunt. Sed dum scelus hoc apud eas, modo terrores, modo blanditias intentantes, aliquatenus obtinere non possent, prolata sententia praesidis, adjudicatae sunt morti. Quid plura? Protinus spiculatores accedunt, nudis cervicibus vibratos pugiones incutiunt; sed ne supremam quidem cutem incidere, cassatis ictibus, [Col. 0716B] possunt. Interea dum et istae mori alacriter 747 volunt, et illi occidere nequeunt, carcerali custodiae mancipantur. Nocte vero uni earum, quae quasi superior erat caeteris, Salvator apparuit, eique dixit: Noli timere, hodie certamini vestro finem imponam, vosque cum corona martyrii in gloriae meae amoenitate suscipiam. Sequenti vero die ad tribunalia judicis deducuntur, inquisitione facta, eadem nihilominus sententia perseverat; idem est qui fuerat animus; et Agarenorum, sicut prius, per omnia detestantur amplexus. Protinus ergo carnifices, quoniam in cervicibus earum nil se posse probaverant, earum guttur gladio defaecant [desecant], 748 et sic de meretricibus martyres efficiunt. Sed quoniam longius quam incipiendo decreverat, jam stylus iste [Col. 0716C] perducitur, cohibendus est calamus, et epistolaris compendii ponendus est modus. Tandem divinae pietatis imploro clementiam, ut inter caetera virtutum et totius sanctae religionis insignia, inviolabile tibi servandae pudicitiae robur infundat, et vasculum tui corporis in sanctificatione et honore custodiat; quatenus is qui dicit in Canticis: «Ego flos campi, ego lilium convallium (Cant. II) ;» sicut pro te dignatus est fieri filius Virginis, sic etiam vernare te faciat floribus castitatis.
Sit nomen Domini benedictum.
De spiritualibus deliciis
Honestum monachum edacitatis et ciborum delectu plus justo studiosiorem, spiritualium dulcedine epularum ante oculos posita, ad terrenarum dapium contemptum, et coelestium deliciarum meditationem et amorem perducere conatur.
[Col. 0715D] HONESTO fratri PETRUS peccator monachus salutem.
Qui coactus in arma progreditur, impulsus tamen fortiter praeliatur, corrigit ignominiosae trepidationis [Col. 0716D] opprobrium, dum obtinet ex virtute triumphum. At si et invitus incipit, et mox occurrentibus adversariis corde pavido terga vertit, etiam si fugiens hostilia tela contempserit, nota tamen degeneris infamiae non carebit. Tu quoque, frater, in quantum datur intelligi, non ultroneus in militiae spiritualis [Col. 0717A] arma jurasti; et postquam, dato nomine, tirocinii sacramenta professus es, nil insigne, nil forte, nil certe dignum laude gessisti; sed, ex Aegypto progressus, ciborum ac potuum coepisti murmurare penuriam, cunctas Aegypti delicias suspirare (Exod. XVI) , cum illo carnali conquerens Israel: «Utinam mortui essemus per manum Domini in Aegypto, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panes in saturitate!» (Dan. III.) Misit ergo te rex Babylonis in caminum ignis ardentem, sed videre non potuit Dei Filium tecum inter globos flammarum aestuantium incedentem. Stuppae, naphthae, picis ac malleolae congeriem persecutor intulit; sed divina virtus hujus erga te vires incendii non exstinxit (Ibid.) . Porro de flamma illa dicitur: Quod erupit, [Col. 0717B] et erecta est super fornacem cubitis quadraginta novem. Non enim ad quinquagenarium numerum, id est usque ad mystici Jubilaei, potuit pertingere sacramentum. Jubilaeus enim annus requietionis est, ignis ergo ille carnalis concupiscentiae non ad requiem pertinet, sed scandala potius generat, dum reprobam mentem titillantibus illecebris aestuantem vexat atque perturbat. Non enim ad illum quinquagesimi diei pertinet ignem, de quo dicitur: «Totus autem mons Sinai fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascenderet fumus ex eo quasi de fornace (Exod. XIX) .» Sed nec illi congruit qui, quinquagesimo nihilominus die, post Dominicae resurrectionis gloriam super apostolos in linguarum varietate descendit (Act. II) . Uterque igitur [Col. 0717C] ignis iste descendit, quia nimirum de coelo venit. Ille autem non descendisse, sed ascendisse legitur, ut de carnalis concupiscentiae petulantia procedere videatur.
Noli, frater, noli gulae vel carnis deservire libidini, qui te militem spopondisti sobrietatis auctori. Pudeat te carnalium voluptatum esse vernaculum, nec collum tuum ingenuo Christi jugo submissum, vinculis subjicias barbarorum. Non Eglon rex Moab sub sua te ditione possideat (Judic. III) , sed tecum simul Aoth illum inopinato pugione transfodiat. Nec Agag rex Amalech, cum terreno Israel sub suo te imperio comprimat (II Reg. XV) , sed cum Samuel [Col. 0717D] coram te per artus in frusta concidat. Non te destructor ille Hierusalem delectet (IV Reg. XXV) , qui profecto, quoniam illecebrarum suggerit oblectamenta, carnalium super coquos habere dicitur principatum. Si te dulce quid manducare delectat, divinum illud ad mysticum manna in cordis tui palato sapiat, de quo dicitur: «Quia gustus ejus erat quasi similae cum melle (Exod. XVI) .» Simila scilicet ista de grano frumenti fit, quod in terram cadens, ac mortuum, multum attulit fructum (Joan. XII) . Sed haec simila melle conspergitur, quia humanitas Redemptoris plena est dulcedine deitatis. Deus enim erat in Christo, mundum reconcilians sibi (I Cor. V) . Vel certe mel in simila, dulcedo est spiritualis in [Col. 0718A] littera. Hinc est quod ex eodem 751 manna Hebraicus ille populus turtulas sibi confecisse describitur: «Frangebat, inquit, populus illud mola, sive terebat in mortario, coquens in olla, et faciens ex eo turtulas saporis, quasi panis oleati (Num. XI) .» Turtula plane nisi prius aperitur, gustari non valet quod intra ejus septa reconditur. Oracula nempe prophetarum quasi quaedam turtulae sunt, quae sub quadam quasi carnalium theca verborum spiritualis intelligentiae contegunt sacramentum. Hanc turtulam aperire non poterat, cui per Isaiam dicebatur: «Lege librum istum. Et respondit: Non possum. Signatus est enim (Isai. XXIX) .» Hanc sibi turtulam eunuchus ille reserari petiit, cum Philippo dicenti sibi: «Putasne intelligis quae legis?» Respondit: [Col. 0718B] «Et quomodo possum, nisi aliquis ostenderit mihi?» (Act. VIII.) Ac si dicat: Turtulam quidem istam in manibus teneo, sed non possum ex ea comedere, nisi eam docta manus aperiat, et medullam mihi spiritus, qui in palea litterae latet, exponat. Hanc per semetipsos aperire non poterant, de quibus Jeremias aiebat: «Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) .»
Hoc ergo manna, dilectissime, hunc vitalis alimoniae cibum in meditationis tuae mortario subtiliter pinse, in fervidi amoris olla jugiter excoque, ut ex hoc animae tuae viscera valeas velut a ruinae coelestis adipe saginare. Hoc intimae refectionis edulium cordis tui fauces obdulcet, hoc animum tuum ad illud coeleste convivium provocet. Hic denique cibus in [Col. 0718C] gustu mentis tuae delectabiliter sapiat, hic te ad esurienda supernae refectionis alimenta succendat.
Repressa igitur diversorum aviditate ciborum, unus duntaxat esuriatur, unus omni desiderio flagitetur: «Unam, inquit, petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI) .» Haec est enim unitas illa quae quadraginta novem surgentis flammae cubitis decrat (Dan. II) ; quia carnalis appetitus, dum per multa raptatus oberrat, non habet unum illud, causam videlicet finemque gaudendi, in quo delectabiliter requiescat. Jubilaeus autem hac unitate concluditur, quia in solo Creatoris amore omnis sanctorum spes et intentio ponitur, in eo tota eorum requies collocatur. [Col. 0718D] Per omne quod agunt, ad illum tendunt, et in eo, tanquam in Jubilaeo, a cunctis mundi vanitatibus requiescunt. Enimvero sicut septimus dies, qui per omnem celebratur hebdomadam, vel certe septimus quietis annus, qui per omne nihilominus septennium celebratur, hujus temporis significant requiem, qua sancti solum Deum diligunt, et in eo a cunctis mundi perturbationibus requiescunt; ita per Jubilaeum, quinquagesimum videlicet annum, illa ultima requies designatur, qua videlicet electi omnes secura semper atque interminabili requie perfruuntur. In hac enim vita sola cujuslibet sancti viri anima Deo per vim certae spei ac purae dilectionis innititur: nam caro multis adversitatum calamitatibus perturbatur. [Col. 0719A] 752 Unaquaeque nimirum hebdomada Sabbatum dierum, septennium vero Sabbatum habebat annorum; Jubilaeus autem erat Sabbatum Sabbatorum. Ex septies enim septem quadraginta novem summa perficitur, cui superaddita monade, quinquagenarius numerus, qui est Jubilaeus, impletur. In quo nimirum numero sicut septies septem dicimus, sic in intellectu nostro requiem animarum videlicet et corporum geminamus. In Jubilaeo quippe nostrae quietis, hoc est in illa vita felicitatis aeternae, sic electus quisque non solum animae, sed et corporis immutabili quiete perfruitur, ut nulla jam in utralibet substantia cujuslibet turbinis incommoditate vexetur. In Jubilaeo tubis clangitur (Levit. XXV) , et ad possessiones suas unusquisque revertitur; quoniam, [Col. 0719B] sicut dicit Apostolus, ipse Dominus in jussu, et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo: et mortui qui in Christo sunt, resurgent (I Thes. IV) . Quid est enim in voce archangeli et in Dei tuba descendere, nisi quodammodo consonantibus tubarum clangoribus intonare? Et quid est mortuos qui in Christo sunt, resurgere, nisi ad possessiones suas unumquemque redire? Tunc enim Abraham, tunc Moyses, tunc certe Pilatus, tunc Herodes, tunc justus quisque, sive peccator, ad possessionum suarum jura revertitur; cum carne, quam ad tempus deposuerat, reinduitur: ut cum ipso suo corpore unusquisque recipiat quod meretur. Habent praeterea nunc reprobi utriusque substantiae quodammodo requiem, quia et animarum suarum et corporum perficiunt [Col. 0719C] voluptatem, ut nimirum concupiscentiae flamma, quae tanquam ex camino Chaldaico, aestuanti eorum mente, progreditur, ad septies septem (Dan. III) , hoc est ad quadraginta novem, consurgere videatur; sed quoniam ad unitatem, quae Deus est, ex mentis intentione non tendunt, ad beati Jubilaei plenitudinem non pervenient.
Sed qui Jubilaeum Deo, hoc est requiem, quaerimus, et ipsi Jubilaeum Deo in nobis exhibere debemus. In cujus enim corde Deus in hac vita requiescere non permittitur, ei postmodum coelestis vitae requiem non largitur. Nunquid enim in nobis Jubilaei quodammodo quietem non expetit, cum per Isaiam [Col. 0719D] dicitur: «Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos?» (Isai. LXVI.) Nunquid et columba illa, quae tunc eumdem Spiritum praesignabat, requiem non quaerebat? De qua legitur: «Quia cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad Noe in arcam (Gen. VIII) .» Columba quippe requiem in mundi periclitantis aqua non invenit, quia Spiritus sanctus in his qui cum mundo depereunt nullatenus requiescit. Ad arcam vero, in qua erant octo animae, columba revertitur; quia in illis sanctus Spiritus habitare dignatur in quibus per lavacrum baptismatis certa spes est beatae resurrectionis. Unde scriptum est: «Spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I) .» [Col. 0720A] An non se Dominus apud nos requiem pollicetur habere, 753 cum dicit: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diligit eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus?» (Joan. XIV.) Hanc apud quemquam non se reperisse requiem conqueritur, dicens: «Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; Filius hominis non habet ubi caput suum reclinet (Luc. IX) .» Quisquis ergo in corde suo cujuslibet malitiae venena concepit, festinet de pectoris sui fovea vulpes excutere, ut in eo Dei Filius caput suum merito debeat reclinare. O tu quisquis es, cor tuum, spelaeum scilicet vulpium, in arcanum castae meditationis verte mortarium: in quo videlicet manna coelestis eloquii non desinas subtiliter terere, ut oleatus ex eo panis tibi [Col. 0720B] valeat provenire. Panis enim oleatus sacrae Scripturae est intellectus, Spiritus sancti suavitate conditus. Haec tibi, frater charissime, Spiritus influat [infundat]; hic a te cum Samson torporis atque desidiae nexum abjiciat, atque ad fortiter cum hoste certandum ferventer accendat (Judic. XVI) .
In desperatis quidem rebus gloriosum est fortiter agere; insignis praeconii est eum qui corruerat in ruinam, inopinatam reportare victoriam. Marcellus nempe Romanorum consul, dum in manus Gallorum improvidus incidisset, et, armatis hostibus undique circumfusis, aufugii prorsus aditus non pateret, in Vitromarum [Virdomarum] regem illorum tanquam fulmen ferventissimus irruit: eoque perempto, plurimas quoque cum collega suo, Marco [Col. 0720C] videlicet Scipione, hostium copias interemit. Quid ergo mirum si quod adversus hominem fuisse per humanam fortitudinem constat, nunc contra diabolum per virtutem sancti Spiritus fiat? Excutiatur ergo, charissime frater, a te degener hujus inoliti torporis ignavia, viriliter manus arma corripiat, et intortis oppugnantium jaculis 754 clypeum intimae circumspectionis opponat. Nec te cum Isboseth in inguine percussuri latrunculi reperiant in lectulo somniantem (II Reg. IV) , sed potius cum David Philisthinorum agmina sentiant insuperabiliter obluctantem (II Reg. II) . Ut ergo hanc, auctore Deo, merearis obtinere victoriam, non ultra cum carnali illo Israel immurmurans dicas: «Anima nostra arida est, nihil aliud respiciunt oculi nostri [Col. 0720D] nisi manna (Num. XI) ;» sed potius laetus et alacer cum Propheta decantes: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) Aviditas ergo carnalis deliciae menti nostrae stomachum vegetare non desinat. Illae siquidem carnales epulae nihil aliud quam vermem enutriunt; istae vero mori hominem non permittunt, sed in aeterni viroris amoenitate custodiunt. Illae sui avidos in igne cum divite guttam aquae sitire compellunt (Luc. XVI) ; istae cum Daniele secreta nobis mysterii coelestis aperiunt (Dan. X) . De illis vero: «Esca ventri, et venter escis; Deus autem hunc et illas destruet (I Cor. VI) .» De istis autem dicitur: «Favus distillans labia tua, sponsa; mel et lac sub lingua [Col. 0721A] tua (Cant. IV) .» Et iterum: «Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano (Ibid.) .»
De pretiosarum vero vestium vanitate, cujus morbo diceris laborare, non scribo; quia stylum ultra producere, sicut ipse perpendis, charta deficiente, non valeo. Ad epistolam ergo quam venerabili abbati tuo Mainardo super hoc themate scripsi, [Col. 0722A] prudentiam tuam dirigo, rogans ut illam non perfunctoria celeritate transcurras, sed vigilanter in ea quae momenti sunt attendas. Omnipotens Deus, dilectissime frater, carnalis sensus in te vires evacuet, et mentem tuam in spiritualis desiderii soliditate confirmet.
Sit nomen Domini benedictum.
De perfecta informatione monachi
Sanctus doctor fratrueli suo Classensi monacho salutem dicit, eumque adversus daemonis insidias salutaribus armat monitis. Omnium primum monet ut corporis in eo mundities, temperantia in victu, orationis studium, animi demissio, obedientiae virtus eniteat. Deinde rogat muliebrem convictum evitet, nullisque verborum fucis in congressionibus utatur. Iterum orat affinium amorem restringat, ne munus aliquod ambiat, de aliorum fama ne detrahat, per morbi simulationem sui rationem haberi ne cupiat. Postremo illi suadet ne reprehensiones ad aures admittat, lapsus agnoscat, paucosque e multis, eosque spectatae virtutis imitetur.
[Col. 0721B] PETRUS peccator monachus MARINO puerulo salutem in Domino.
Rudis tiro facile in prima belli congressione prosternitur, nisi, adhibito prius campidoctoris officio, diligentius informetur. Tu autem, qui nuper in divinae militiae sacramenta jurasti, qui in professione sancti propositi inter pueriles alas nomen dedisti, inter ipsa castrorum spiritualium rudimenta cognosceris tanto propensius salutaribus monitis indigere, quanto non terrenam, sed divinam potius militiam adorsus es bajulare. De qua nimirum dicit Apostolus: «In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae, non carnalia, sed potentia Deo sunt (II Cor. X) .»
[Col. 0721C] Porro autem quia consanguinitatis mihi necessitudine jungeris, fratruelis quippe es, arbitror tuae salutis curam eo mihi periculosius impendere, quo tenera tua adhuc aetas, alienae opis indiga, id videatur et ex debito quoque propinquitatis exigere. Nam cum Apostolus censeat eum qui ad episcopatus apicem promovetur, filios habere debere subditos cum omni castitate (I Tim. III) , atque in catalogo virtutum sacerdotis, etiam filiorum pudicitiam et obedientiam ponat; tu mihi, licet non sis filius, a mea tamen cura non merito judicaris extraneus, cui germana videris affinitate propinquus: praesertim cum et ipse tibi monachicum tradiderim habitum, non sine causa me a consultationibus tuis diffiteor absolutum. Primo omnium, dilectissime fili, castitatem servare [Col. 0721D] vigilanti solertia satage, et omne crimen lethiferae pollutionis exclude, ut scias, juxta Apostolum, vas tuum possidere in sanctificatione et honore (II Thess. IV) . Haec est enim sanctimonia, sine qua nemo videbit Deum. Servetur munda corporis tui tunica, et in tanti regis nuptiis nullo petulantis luxuriae reperiatur squalore foedata.
Sit ergo tibi castitas semper in corpore, sit semper in mente; quatenus sic lilia indisciplinatae carnis velut exaratae terrae cultura candescant, ut radix quoque in sui viroris gratia inconvulsa permaneat. Carnis titillat illecebra, surgunt libidinis incentiva, ad apostolica mox tela prosiliens (II Cor. XII) , evangelicum quoque gladium bellator fervidus arripe; et frementes cuneos hostiumque barbariem, duce Christo, facile poteris obtruncare. Unum est ut sobrietas quotidie tibi comes sit individua, nec aliquando a tuo sit collegio, gula pruriente, divulsa. Ubi enim viscerum pori ciborum repleti sunt, suum illic procul dubio robur sibi vindicat flamma libidinis. Haec enim pestis ariditate [Col. 0722C] repellitur, et ubi efferi corporis humor deficit, haec etiam arescendo marcescit. Plane ut ignis aquae, sic luxuria inimica est frigori, atque ideo ubi genuinum carnis ardorem ciborum fomenta destituunt, fervor quoque luxuriae necesse est exstinguatur. Nolo ergo cibis lautioribus inhies: 757 nolo vino affluenter indulgeas, sive de ejus coloris saporisve distantia aliquando disputare praesumas. Hoc tenuis lageos horror exasperat, illud venachoricae debilitatis enervat; istud porrothasiam rubet, illud autem aureo Mareotidis decore flavescit; prohibetur lectio; nauseanti vappa est; baptismus irrepsit: exspectavi quidem vinum, sed huic aquae perexiguum vini videtur admistum; huic sane vino Aminaea quidem vitis plurimum contulit, sed Rhaetica propemodum [Col. 0722D] superare contendit. Noli itaque callere quid Arigitis, quid Rhodia sapiat; quem suavitatis acrorem cum purpureis Preciis Psythiisque componat. Haec enim omnia gulae philosophantis sunt argumenta, et ingurgitationis abominandae materia. In sumendis ergo alimentis parcitas asperitatem mitiget, vulgaritatem delibatio castigata commendet. Nec sufficit in esculentioribus [Col. 0723A] cibis cohibere crapulam, nisi et in ipsis grossioribus noverit quis tenere mensuram. Sic enim vulgari quolibet cibo crapulantis aliquando gulae culpa committitur, sicut et in deformi scorto coeundi voluptas expletur. Qui vero consuevit ventrem brevi panis aridi mensura conficere, non facile de inadipatis novit eduliis judicare. Qui timet aquam ad satietatem bibere, mulsi se potionibus ingurgitare non quaerit. Si vis ergo inter delicias sub sobrietatis legibus vivere, cave quoque inter ipsa simplicia alimenta edacitatis frena laxare. Suavem vero cibum cur debeamus expetere? qui, quantislibet apparetur impendiis, et antequam in os intret, nobis non sapit; et postquam, flumine glutiente, trajicitur, venter, cui illapsus est, non discernit. Totius autem nostrae [Col. 0723B] voluptatis iter, cui tanta ambitione servimus, brevissima unius palmi summa concluditur. Qui enim Christum desiderat, et ipso pane vescitur, nimirum qui de coelo descendit (Joan. VI) , de quam pretiosis cibis stercus conficiat magnopere non discernit. Quidquid ergo non sentitur post gulam, idem tibi sit quod panis et olera. Nam si gula non sibi thesaurizat, sed ventri; cur ipsa quid quasi delicatius eligit, quod venter idem indifferenter admittit?
Ut ergo non sentiat pudicitia periclitata naufragium, inter fluctuantis hujus vitae discrimina sobrietas magistra tui corporis teneat clavum. Abigendis quoque cogitationibus sollicitus semper invigila, [Col. 0723C] quia non enixius expedit carnem ab illecebrosa titillatione reprimere, quam mentem quoque a turpium cogitationum phantasmate custodire. Novi fratrem in Christo, qui districtam hanc mentis suae regulam jugi ac pervigili servat intuitu; ut quotiescunque libidinis suggestio subrepit, mox cogitationi suae, velut expeditus ad proficiscendum, dicat: Eamus, inquit, ad circum; illico omnia coemeteria ac sepulturas imaginando perlustrans, putrescentium virus saniemque cadaverum, scatentes quoque vermes et fetentium jus carnium curioso rimatur intuitu: cumque 758 considerat quia olim carnes illae, in sua viriditate florentes, his subjacuere molestiis, corpus etiam suum paulo post futurum esse non ambigit quod illas esse jam cernit. Compendium [Col. 0723D] dat luxuriae, qui praebet oculum corruptelae; nec est libidini diversorium, in qua versatur mente sepulcrum. O quoties ille frater candentem cultrum et vomerem, quasi cauterium quoddam, genitalibus impressit? ita ut, crepitante quodammodo praefixae carnis incendio, ad nares usque fumus per enargiam exhalare videretur.
Cum necessitatis aliquando casus exegerit ut tuum feminae colloquium negare non possis, limis semper oculis, et velut aliorsus intentus, absentem tui praesentiam exhibe: longinquus alloquere, confabulator absiste, terraeque defixis obtutibus, neque pallentem neque rubentem ejus faciem possis judicare. Beatus aliquando Romualdus rediens a sibyllae [Col. 0724A] comitissae colloquio, comitanti fertur callide dixisse discipulo: Quam elegantis, ait, et venusti vultus femina, nisi, proh dolor! unius oculi dispendio laboraret! Cui discipulus: Absit! magister, inquit, sicut decora certe facies, ita quoque oculi, prout sagaciter deprehendi, nihilominus incolumes vigent. Quem magister acerrima protinus animadversione corripiens: Et quis te, inquit, in faciem feminarum respicere docuit? Tunc ille circumventum se esse respiciens, poenitentia ductus erubuit, et de caetero cautiorem se fore obstinatissima pollicitatione devovit. Versutus namque adversarius pictor est, sed qui facile quidem possit ad memoriam visa reducere, vix autem in parietibus mentis nostrae ignotarum nobis specierum lineamenta formare. Si vis itaque [Col. 0724B] ad perfectionis fastigium provehi, amodo necesse est in cunctis virtutum studiis exerceri: videlicet dum aetas tua cerea est, dum mores teneri in quamlibet partem valent indifferenter adduci. Cum ipsis ergo corporalibus incrementis coaeva virtutum exercitia coalescant, ut consuetudo leviget quod debilitas humanae fragilitatis abhorret. Nunc itaque exiguo cibo exigua nihilominus se intestinorum mensura coaptet; ut dum ipsa viriditate sua vasculi sinus attrahitur, modica postmodum annonae mensura facile repleatur.
Assuescat lingua sub taciturnitatis se cohibere censura, et tacendo discat quod loquendo postmodum [Col. 0724C] graviter proferat, ne, si nunc districtum negligit custodire silentium, loquendi postmodum nequeat frenare pruritum. Lentescant nunc genua crebris attrita metanoeis, imo caetera membra diversis exercitationibus edomentur, ne quorumdam more durus postmodum stare videaris et rigidus; et manimundulus, ut aiunt, quasi sacra Cereris oblaturus. Esto sollicitus ad exhibendum sedulitatis officium, et promptus semper ad obsequia delata respuere, ipse satage omnibus ministrare. Aliquid parari vel afferri praecipitur, repente consurge, et festinus accelera, ut jubentis vox 759 in te potissimum fuisse directa videatur. Illud autem te praecipue et sub districta prorsus animadversione praemoneo, ne quorumlibet te fratrum offendant privata jejunia. [Col. 0724D] Novi enim quorumdam mihi similium vitia. Nonnulli namque aliis jejunantibus tanto livoris atque invidiae felle torquentur, ut illorum salutem sibimet in perniciem vertant, et, ut ita loquar, per alieni profectus scalam ipsi in praecipitium corruant. Non, inquiunt, licet agere nisi quod communis monasterii regula vel majorum cohortantur exempla. Quibus nimirum facile respondetur quia si regula a regendo dicitur, potius ad districtionem jejunii quam ad dissolutionem vel ventris pertinere videtur ingluviem; atque ideo illi inter eos non immerito majores sunt judicandi eorumque exempla sectanda, qui, per angustam ingredientes portam, sub sobrietatis legibus et arctiori crucis Christi noscuntur [Col. 0725A] vivere disciplina. Quapropter, cum de vocabulo regulae conflictus oboritur, illi magis debent ad jejunium provocari quam isti ab arrepti propositi rigore compesci. Correptiones autem, quamlibet duras sive multiplices, noli abhorrere, sed libenter complectere. Sicut enim aurum vel argentum ad claritatis speciem, lima poliente, perducitur; ita et anima nostra, correptionibus erasa, a peccatorum suorum vel a rubiginoso quodam squalore purgatur. Cave etiam ne, quorumdam exemplo, dum obedire detrectas, in negligentem, quod absit! praepositum calumniam querula mordacitate devolvas. Samuel ergo ad memoriam redeat, qui desidem inertemque magistrum tam patienter, tam humiliter coluit, ut intempestae noctis silentio ter vocatus accurreret, [Col. 0725B] totiesque interrupti soporis excubias non doleret. Poterat enim modo velut expostulanti objicere: Cur, inquiens, non vereris extraneo tanta auctoritate praecipere, qui segnis es filiis imperare? qui tamen, Scriptura teste, non tumuit, non querulus sugillavit; sed ad jubentis imperium perniciter pervolans, simpliciter ait: «Ecce ego, vocasti enim me (I Reg. VIII) .»
Peccasti aliquando? Non est enim homo qui non peccet; et forte in notitiam venit quia prima post naufragium tabula est culpam simpliciter confiteri; prompta confessio facilem pariat veniam; ne, si defensio falsitatis accesserit, quod acu fortasse fuerat [Col. 0725C] tenuiter punctum, lata videatur cuspide perforatum. Hinc est enim quod, cum David perpetrati reatus arguitur, mox ut in vocem confessionis erupit, dicens: «Peccavi Domino (I Reg. XII) ,» ex ore prophetae protinus audivit: «Dominus transtulit peccatum tuum; non morieris.» Et quia se occasio praebuit, hoc etiam te fraudari non patiar, quia nonnulli, a pueris in religionis ordine constituti, sola inobedientia superbiae mista depereunt; cum in saeculo plurimi, post immanium criminum perpetrata flagitia, per humilitatis studium indulgentiam promerentur. Ecce enim David adulterium homicidiumque commisit (I Reg. XI) : Saul vero 760 Samueli inobediens exstitit (I Reg. XIII) . Sed quid, quod ille, nullo interveniente, vel in puncto veniam [Col. 0725D] meruit; alterum vero nec propria confessio, nec prophetae tam lugubris et amara atque prolixa supplicatio reconciliavit? Plane si Scripturae series utrobique discutiatur, copiosior Saul quam David in verbis poenitentiae reperitur. Iste siquidem duntaxat id, quod praemissum est: «Peccavi Domino;» ille autem: «Peccavi, inquit, quia praevaricatus sum sermones Domini et verba tua, timens populum, et obediens voci eorum (I Reg. XV) .» atque id ipsum postmodum repetens, ait: «Peccavi (Ibid.) .» Accessit autem et longanimis valde Samuelis oratio, de quo videlicet dicitur: «Contristatusque est Samuel, et clamavit ad Dominum tota nocte illa;» sed divina voce responsum est: «Usquequo, ait, tu luges [Col. 0726A] Saul, cum ego projecerim eum, ne regnet super Israel?» (I Reg. XVI.)
Quid est ergo quod alterius poenitentia pie suscepta; alterius autem sub districtae severitatis est examine reprobata? nisi quod ille scelus inobedientiae, spiritu superbiae, parvipendens, nequaquam pleno corde poenituit; hic autem pauca quidem protulit, sed ejus viscera divini timoris gladio transfixa veri luctus amaritudo replevit. Haec, quaeso, considerare non negligant qui, cum inobedientiae obediant, de graviorum se immunitate criminum procaciter jactant. Quorum profecto nonnullos saepe videmus ad agendae confessionis judicium frequentare, [Col. 0726B] solo se devote prosternere, tinnulis se et accuratis verbis magis facete quam humiliter accusare; atque ideo nunquam eorum mores ad idoneae correptionis emolumenta procedere, quia videlicet cum Saul ore poenitent, corde tument.
Cum incolumis vigeas, noli sponte languere. Advertisne quid loquor? Illud namque mihi in plerisque monasteriis non mediocriter displicet, quod nonnulli vegeto corpore, quique prorsus medicinalis industriae non indigeant, hodie vaporandam Nemitori venam praebent; cras sibimet hirudines adhibent; diversa perendie medicaminum construunt artificia. Interea similago commolitur, placentae examussim fabrefactae tepescentibus tantum cineribus excoquuntur; fluminum sinus sive et marium [Col. 0726C] perscrutantur; macellum quoque vacare, quia piscis pelagi profunda petierat, non meretur. Imo infelix infortunium creditur si piscosus ager sterilis invenitur, ubi nimirum et necessitas ubertatem et ubertas parit inopiam. Interea quodcunque sive terrae sive maris animal ad victimam ducitur, peritus coquus necesse est perquiratur, qui videlicet ignibus tanto discretionis libramine moderetur, quatenus artifici et magistra temperie ad ossa perveniat, et tamen superficiem carnium non comburat, tanquam quibusdam praestigiis videatur vapor et transiliens exteriora non tangere et penetrans ad interiora transire. Quid plura? discumbentes tandem, 761 imo jacentes, stomacho nauseante, liguriunt, et edaci fastidio vix imperant ut probent [Col. 0726D] esse vera quae fingunt.
Ad locum porro regiminis nunquam ambitiosus anheles, dum, in proximo digressurus, diem propriae vocationis ignores. In eodem plane Classensi coenobio quod nunc incolis, aetate nostra quidam monachus vicem prioris obtinuit, qui abbas idem fieri ardentissime concupivit; sed dum satagit, dum conciliabula cogit, dum fabricat, et versutiae malleos infatigabiliter versat, in languorem decidens ad extrema perductus est; dehinc in phrenesim repente conversus, quod sciens mente conceperat, ore nesciens effluebat. Ecce, inquit, in proximo comprehendam, mihi dabitur monasterium, adest virga; accipiam, et praevalebo. Inter haec igitur [Col. 0727A] verba defunctus, sinistram de se fratribus spem reliquit.
Negligentes denique negligenter aspice, studiosos autem circa animam suam ac vigiles vigilanter attende. Illud siquidem, ne aliena mala curiose dijudices; hoc autem, ut temetipsum ad bonorum exemplar aemulatione sanctae imitationis informes. Propone itaque tibi aliquos, egregios videlicet fratres, ex totius conventu coenobii, quorum recta vestigia tuto valeas imitari: et ut facilius possis aspirare quo duco, exemplum tibi de veteribus dabo. Heracleotes Zeuxis (CICERO, l. II De inventione) magno a Crotoniatis conductus est pretio, ut Dianae simulacrum insigne [Col. 0727B] depingeret, et ejus imaginem ad probatissimam suae artis industriam sine comparatione formaret. Poposcit autem omnes urbis virgines in uno spectaculo colligi, ut futuri elegantiam operis ex earum posset specie mutuari. Sed quia pudicas et honestas virgines in publicum prodire fas non erat, earum fratres ducti sunt ad palaestram, ut ex eorum pictor decore colligeret quid de sororum venustiori nimirum pulchritudine judicaret. Sed quoniam natura non omnes uni pulchritudinis dotes attribuit, ut quod uni membro praerogat, alii saepe demat; eoque fit, ut unum idemque hominis corpus, quod hic formositate praeeminet, illic deformitate laborat; ex omni illo puerorum examine quinque duntaxat pictor elegit, quos ad compilandam cujusque pulchritudinis [Col. 0727C] elegantiam prae oculis habuit. Sed quorsum haec tam longa narratione protracta? Nimirum ut et tu ex pluribus paucos eligas, ad quorum normam interioris hominis pulchritudinem effigiare contendas. Verbi causa, sicut ille ab alio relucentes oculos, ab alio subductas aures, ab hoc denique lacteas ac rubore suffusas mutuatus est genas; ita nihilominus etiam tu ab alio promptam obedientiam, ab alio ferventissimam charitatem, ab isto pernoctationis excubias, ab illo diuturni silentii disce censuram; quatenus, sicut ille diversorum corporum habitudines ad unius simulacri speciem transtulit, sic et tu ex variis sanctorum virorum virtutibus unius in te veri Dei restaures imaginem, ut ad eumdem 762 postmodum feliciter cognoscendum [Col. 0727D] revertaris auctorem.
Cave duplicitatem; esto simplex (I Cor. V) , ut quod lingua depromitur, mente versetur. Azyma namque soliditate statuitur, fermentum cavernis scaturescentibus vitiatur. In azyma veritas et sinceritas; in fermento malitia est et nequitia. Qui simpliciter gradiens, azymus est, novum hominem induit; qui ex duplicitate fermentum est, in vetustatis errore permansit, ac per hoc ad novitatis gratiam non pervenit. Quid enim prodest Christianum verbo tenus se profiteri, et re ipsa antichristianum esse?
[Col. 0728A] Totus esto semper in prophetis, totus in Evangeliis; occupa cor tuum undique diversis sacrae Scripturae sententiis, ut nulla ejus pars vacet admittendis cogitationum inanium phantasiis. Quod si sermo fortassis horret incultus, et mel Dei in cordis tui fauce non sapiat: «Quam dulcia enim, ait Propheta, faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum!» (Psal. CXVIII.) ora, jejuna, atque omnes a te illecebras terrenae delectationis abscinde, ut quod non ex se sed ex te videtur insipidum, in tuo possit ore dulcescere. Pueri namque illi qui se regis decreverant epulis abstinere, omnium librorum sapientiam et scientiam grata meruerunt talione recipere. Danieli quoque, quia censurae hujus auctor exstiterat, hoc est insuper [Col. 0728B] additum ut visionum omnium atque somniorum notitiam perciperet (Dan. I) . Digno videlicet retributionis divinae commercio, ut qui se a carnalis edulii voluptate reprimerent, ad spiritualis intelligentiae dapes mentis ora laxarent. Arescat igitur caro, ut mens saginata pinguescat.
Cibi qui esculentiores sunt excludantur, ut intestina bella arbiter occultus inspiciat, et pro stercoris esca, coelestis alimenti nobis suavitates apponat. Nec ineptus applices quod saepe suis discipulis vir Domini Romualdus aiebat: Fratres, [Col. 0728C] inquit, cum in quorumlibet conventu [vos] reficitis, intentis ad cibum caeteris, in ipso refectionis initio parcite: et cum jam illis ex parte satisfactum fuerit, vos inchoate, quatenus et hypocrisis notam possitis evadere et sobrietatis regulam sine offensione servare. Porro autem vidi Pomposiae monachum apprime divinae legis [scientia] et disciplinis regularibus eruditum, qui, ut ferebatur, hoc cum assidente sibi fratre parili conventione pepigerat, ut apposita cuique vini, sicut mos est, personaliter obba, uterque quotidie utriuslibet mensura contentus esset. Nimirum ut ex eo quod uni competeret, duo se sub sobrietatis moderamine sustentarent; cum vero socius ille deesset, in ipso aestatis ardore, qui nimirum eo 763 loci ferventior incumbit, eo usque in propria [Col. 0728D] obba vinum acescere permittebat, ut scaturescentes in ea vermes saepius reperiret. Martinus itaque decalvatus, hoc quippe ei vocabulum erat, ad extrema perveniens, cum ejus totum corpus hydropis humore immaniter intumesceret, omnes nos, qui lectulo videbamur assistere, petiit ut eum dignaremur scopis singillatim quilibet verberare. Cumque sic in fide perfecta et sancta fuisset confessione defunctus, cuidam postmodum fratri in visione apparuit. Erat autem in cujusdam splendidissimae regionis vernanti et florido nemore, candida decoratus stola, et fulgido praeclarus aspectu; recumbebat autem in lectulo tegumentis insignibus et mirificis adornato, de quo videlicet hucusque sufficiat, [Col. 0729A] ne, dum historiam teximus, epistolaris compendii limites excedamus.
Decreveram quidem jam calamo imperare silentium; sed quem longa siti videmus arescere, peravarum est illi cyathum propinare. Cave itaque, fili charissime, ne quando, intra claustrum monasterii constitutus, de saecularibus negotiis colloquia cum saecularibus misceas: et sicut referre, ita nihilominus et audire contemnas. Illico plane indignatio sancta respondeat, et pii zeli fervor erumpentes mox inconditi sermonis ineptias frangat: «Quae, inquies, est participatio justitiae cum iniquitate? [Col. 0729B] aut quae societas lucis ad tenebras?» (I Cor. VI.) Et revera quid monacho cum saecularibus naeniis? Quid mihi perstrepentium juridicorum fora, tribunalia judicum, aulas regum, intra monasteriorum septa pertrahere? Quid mortuo homini narrare de praeliis, dotales tabulas inter tales, divortio interveniente, rescissas; illos titulis efferre natalium, infamare alios novitate cerdonum? His itaque et hujusmodi nugis inaniter occupari, quid, quaeso est, nisi a perspicuo fonte divinae laudis fauces avertere, et coenosi luti spurcitias ore versare? Unde non immerito per Jeremiam Dominus conqueritur, dicens: «Duo mala fecit populus meus, me dereliquerunt, fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas [Col. 0729C] (Jer. II) .» Enimvero ipsam claustri tui fabricam respice: ecce enim quadrifida est, ut nimirum ipse loci situs evidenter edoceat quod undique te a mundanae conversationis strepitu semotum esse conveniat. Porro satis indecens est et inhonestum, ac per omnia probatur absurdum, ut quod in tabernis consuevit quis eructare cauponum, quod passim versatur inter gynaecea textricum, in sanctorum choro locum invenire valeat monachorum. Sane ubi prophetas et apostolos alloqui me desiderantes aspicio, ubi Christum suum mihi pandentem Evangelium cerno, ego relictis illis, inquiram si nuper Adriam transfretantes adhuc applicuerunt naves? quanti sal vaeneat? utrum annonae modium taxema [Col. 0729D] carius vendat? Facessat igitur ab ore militis Christi omnis vani 764 rumoris ineptia; et lingua quae immaculati agni, imo summi Verbi rubet sanguine, dedignetur otiosi sermonis sese faecibus inquinare. Noli cuiquam detrahere, sed ne tu aurem quidem dignum ducas detrahentibus applicare. Cum detractoribus, ait Salomon, ne commiscearis; quoniam repente veniet perditio eorum, et ruinam utrorumque quis novit? tam videlicet illius qui detrahit, quam ejus qui aurem accommodat detrahenti. Ipse potius, si ratio postulat, peracti sceleris argue, durus invehere, non verens praesentem austerius increpare; absentem autem non laceres, nec apud alios livido dente commordeas. Saepe enim, nescio quo pacto, severius arguentem [Col. 0730A] aequanimiter sustinemus, quem vel summotenus accusantem perferre non possumus. Exige tibi ut animus tuus ex abbatis jugiter animo pendeat, et nunquam proprii cordis arbitrium, sed ejus humiliter sequaris semper imperium. Ora itaque Deum ut per eum tibi, velut organum scilicet suae veritatis, aperiat quid tibi agendum esse pro sui beneplaciti dispositione decernat.
Noli phaleratam aliquando proavorum lineam texere, ut de vana te velis alieni nominis generositate jactare. Plane qui haeres Dei, et cohaeres est Christi, omnem terreni stemmatis prosapiam superat. [Col. 0730B] Verumtamen esse Christianum magnum est, non videri vel dici; et ille plus saepe placet mundo, qui displicet Deo. Quorumdam sane versuta calliditas, quasi derogando, majorum suorum nomen exaggerant; et, ut potentes atque magnifici fuisse videantur, superbiae eos vel crudelitatis arguunt. Tenes quod dico? Accuso Achillem multi sanguinis reum, ut tu intelligas bellorum studio strenuum. Arguo Italicae pervasionis Annibalem, ut tu audacem non dubites, et robustum. Memineris frequenter orandum ut, corpore terrae prostrato, mens erigatur ad coelum. Ventre vacuo saepius dormi; sitim te ad lectulum comitantem sopor mitiget. Moderata vigilia purae orationis est causa, indiscreta autem et otiosa loquendi fit saepe materia; quia cui [Col. 0730C] palpitantibus oculis, oscitantibus labiis legere aut orare non licet, aliquando vacare fabulis libet. Quapropter sero lectulum pete, ad vigilias moderatius surge. Praeveniat siquidem somnus accubitum, non accubitus somnum; ut quo difficilius necessitas dilata conceditur, a fessis membris avidius rapiatur. Interea rumusculos, et gloriolas, et palpantes adulatores, tanquam serpentini morsus venena devita, et velut abjecta theriaca protinus audiant: «Avertantur statim erubescentes, qui dicunt mihi: Euge, euge!» (Psal. LXIX) Nihil mediocri in te contentus sum, fili; totum summum, totum perfectum est quod in te sentire desidero. Deposita igitur omnis inertiae et torporis ignavia, adversus [Col. 0730D] temetipsum ipse congredere, tecum dimica, tecum pugna: et, arrepto evangelicae disciplinae 765 mucrone, omnes circumfrementium vitiorum cervices obtrunca; dura quaeque et aspera pro Christi semper amore perferens, virtutis exercitium crede. Quidquid carni voluptuosum videtur et blandum, ut revera diaboli viscarium, perhorresce. Quisquis enim in monachica regula carnis se sperat blanditias invenire, velut ex arido ligno succum conatur exprimere. Scurrilia quaeque, urbanitates, sales, facetias leporesque verborum a labiis tuis tanquam gentilitatis quoddam praeputium circumcide. Piscatorum namque sumus discipuli, non oratorum, ut ex ore Christiani non latinitas Tullii, sed simplicitas resonet Christi. Omnes 766 voluntates [Col. 0731A] proprias frange, undique te cum apostolo Christi mortificatione praecinge; undique impressa tibi stigmata crucis ostende, ut quo nunc arctius judicati vestigia sequeris, eo post sublimius judicantis consortio perfruaris. Omnes autem sanctos fratres monasterii tui mea vice saluta, charissimos autem [Col. 0732A] mihi fratres, Boninum et Petrum, si solito more videris aliquando excelsius canere, hoc distichon meo nomine in eorum manibus pone:
Sit nomen Domini benedictum.
Institutio monialis
Blancam nobilissimam feminam, quae divitiis, liberis et charissimis rebus quibusque relictis, in monasterium Deo servitura secesserat, prudentissimis praeceptis et salutaribus monitis instruit, quid fugiendum ei sit, quid appetendum, quasi digito commonstrans. Ac primum quidem rudem adhuc et inexpertem spiritualium certaminum bellatricem, tanquam telo acerrimo, praemunit; dum eam hortatur ut paupertatem et angustias et tribulationes, quae Deo militantibus perferendae sunt, fortiter excipiat; et ita sibi persuadeat Deo dilectos variis in hoc mundo turbinibus tantisper exagitari, donec in felicissimae patriae portum ingressi, aeterna tranquillitate fruantur. Tum vero eamdem ad perfectiorem statum perducere cupiens, ad Deum amandum tota mentis contentione invitat. Deinde ad praecavendas daemonis insidias, mortis contemplationis ei clypeum demonstrat. Adhuc validioribus armis eam induit, dum extremi judicii imaginem ex sacrae Scripturae penetralibus depromptam ante oculos proponit, et ut assidue meditetur, inflammat. Postremo, timoris praesidio satis et abunde vallatam ratus, per amoris viam rursus in patriam reducit ad felicitatem illius sempiternae contemplationis, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit.
[Col. 0731B] BLANCAE olim comitissae, nunc coelesti Sponso conjunctae, PETRUS peccator monachus jubilum cordis in Spiritu sancto.
Ad regales nuptias epulaturus accedo, thalamos auro gemmisque radiantibus adornatos videre desidero; nuptialibus saginari daptbus avidissime concupisco. Undique igitur mystica deferantur xenia; prophetica simul et apostolica non desint tam excellentibus nuptiis ornamenta. Evangelicus itaque noster Isaias jam procedat ad medium, et munificus exhibeat quod paravit, ornatum videlicet calceamentorum, lunulas, torques atque monilia, armillas et mitras, discriminalia et periscelidas, murenulas [Col. 0731C] et olfactoriola, inaures et annulos et gemmas in fronte pendentes, mutatoria et pallia et linteamina, acus et specula et sindones, vittas atque theristra. Haec igitur omnia spiritualibus conferenda sunt nuptiis, ac novae sponsae diligenter aptanda, quo veri Sponsi placere possit obtutibus. His nimirum infulis venustata, hac ornamentorum erat varietate composita regina illa, quam Psalmista contemplatus, aiebat: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumamicta varietate (Psal. XLIV) .» Nuptiae factae sunt in Cana Galileae: et sicut Evangelista testatur, vocatus est Jesus ad nuptias cum discipulis suis (Joan. II) ; sed tanquam pronubus, non ut sponsus; quasi pransurus, non ut nupturus. Istae vero nuptiae tanto illas privilegio superant, ut [Col. 0731D] hic Jesus jure credatur non amicus esse, sed sponsus. Et quoniam qui adhaeret Domino (I Cor. VI) unus spiritus est, sponsus iste non modo sponsae jungitur, sed unitur, atque ex hac copula non corruptio [Col. 0732B] nascitur, sed integritatis potius clausula reparatur. Illic Jesus aquam convertit in vinum; hic idem Jesus et vinum semetipsum fecit et cibum. Cibum videlicet, quia ipse est panis vivus qui de coelo descendit (Joan. VI) ; vinum vero quod laetificat cor hominis (Psal. CV) ; Spiritus ejus est de quo iterum dicit: «Poculum tuum inebrians, 769 quam praeclarum est!» (Psal. XXII.) Spiritus enim Dei hominum montes inebriat, ut, tanquam a suis sensibus alienati, divitias hujus mundi, honores et gloriam respuant, ad subeunda vero pro Deo quaeque dura vel aspera flammantibus desideriis inardescant. Hoc musto deebriati fuerant quibus Judaei vere dementes ac furiosi dicebant: «Musto pleni sunt isti (Act. II) .» Hoc musto plenus erat vir ille de filiis prophetarum, quem ad [Col. 0732C] ungendum Hieu regem miserat Eliseus, de quo dixerunt vesane sapientes ad eum: «Quid venit insanus iste ad te?» (IV Reg. IX.) Quid autem mirum si hi, qui puri sunt homines, cum Spiritu divino replentur, ab hujus mundi sapientibus, atque ideo vere desipientibus, judicentur insani? cum et ipse qui magister est angelorum dictus sit habuisse daemonium (Joan. VIII.) ; imo, ut Marcus evangelista testatur, aestimatus sit etiam fuisse phreneticus. «Venit, inquit, domum, et convenit iterum turba, ita ut non posset nec panem manducare; et cum audissent sui, exierunt tenere eum: dicebant enim, quoniam in furorem versus est (Marc. III) .» Hanc sancti Spiritus ebrietatem et tu, o venerabilis domina, sana mente conceperas cum saeculum relinquere [Col. 0732D] decrevisti: et, velut columbae simplicis alas excutiens, ad innocentium atque simplicium nidulum convolasti, tunc dicens; «Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam?» (Psal. LIV.) Nunc etiam secure decantans: «Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine, exspectans eum, qui me salvam faciat a pusillanimitate spiritus, et tempestate (Psal. LIV) .» Haec te nimirum ebrietas impulit ampla satis atque uberrimis fecunda proventibus jura contemnere, munita turrium atque castrorum propugnacula declinare, dulcium propinquorum necessitudinem ac vernaculorum affectus abjicere, quodque horum omnium permaximum est, unicum filium, eumque ephebum adhuc atque impuberem, sine conjugalis solatio foederis abdicare, et, quae constipatis vallata clientum cuneis solebas incedere, jam didicisti in angulo monasterii cum pauperibus Spiritus sancti mulieribus humiliter residere. Haec te sobria, ut ita loquar, ebrietas docuit [Col. 0733B] ut pro carbasinis lanea, pro purpureis atque nitidulis pulla ac despicabilia eligeres indumenta. Haec te persuasit ebrietas ut siligineas pollines ac fercula dapibus referta postponeres, atque ad librae pensilem te mensuram panis cibarii cohiberes. Haec te plane perita et pudica ebrietas incitavit ut, cum primo adolescentiae flore frueris, viro obeunte relicta, non tam claris tamque magnificis procis annueres, non, ut omnia videbantur hortari, thalamos iterares; sed, soli jam Christo victuram, mundo te mortuam exhiberes. Enimvero, tanquam perita negotiatrix nundinis intenta venalibus, projecisti mundum, ut acquireres coelum; praevenisti mortem, ut sententiam mortis evaderes; elegisti pauperiem, ut divitiarum non pereuntium copiam possideres.
Atqui, ut mirabilior tua videatur esse conversio, non te mundus a se repulit, sed solus ardor divini Spiritus incitavit. Enimvero, sicut providentia divina disposuit ad educendum de Aegypto Israeliticum populum (Exod. III) , tunc est Moyses missus, cum jam Pharao ad opprimendum illum duris operibus fuerat excitatus, quatenus Israelitarum mentes Aegypto deformiter inhaerentes, alius dum vocaret, quasi traheret; alius velut impelleret, dum saeviret, ut dum plebs in servitio turpiter figitur, vel malis impulsa, [Col. 0733D] vel bonis provocata moveatur. Hoc etiam in populo Dei frequentius agitur, cum, praedicatis coelestibus praemiis, saevire in electos reprobi permittuntur; ut si, vocati, ad terram promissionis, exire negligimus, pressuris saltem saevientibus impellamur. Atque haec Aegyptus, vita videlicet praesens, quae nos oppressit blandiens, adjuvet premens; quatenus, quae, dum foveret, jugo nos servitutis attriverat, libertatis viam, dum affligit, ostendat. Haec itaque causa est quod ab injustis justi sinuntur affligi, ut, dum futura audiunt bona quae diligunt, patiantur etiam mala praesentia quae perhorrescunt, atque ad faciliorem exitum, dum amor provocat, cruciatus impellat. Tibi autem cum vitae hujus undique prosperitas arrideret, non te mundus, qui blandiebatur, [Col. 0734A] impulit; sed speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) Christus ad suae dotationis amplerum per afflatum sancti Spiritus provocavit: «Surge, inquit, amica mea, sponsa mea, et veni: columba mea in foraminibus petrae, in caverna maceriae: ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis, et facies tua decora (Cant. II) .» Anima quippe sancta jure Christi amica et sponsa vocatur, quia illi per fidem dilectionemque conjungitur. Sed haec sponsa quasi adhuc jacet, dum in mundanis actionibus implicatur; tunc surgit, cum ad procinctum divinae servitutis erigitur. Ac si dicat: Quae in saecularis vitae mollitie jaces, jam surge, atque ad familiare contubernium meae contemplationis erigere. «Columba mea in foraminibus petrae.» [Col. 0734B] Si, juxta Apostolum, petra Christus est (I Cor. X) , foramina petrae vulnera sunt Redemptoris, quae profecto non casu quinque sunt, lanceae scilicet et clavorum; sed quia nos fueramus quinque sensuum vulneribus sauciati, per has quinque plagas saluti sumus perpetuae restituti. Istae siquidem portae erant per quas die Sabbati propheta, ne inferrentur onera gravia, prohibebat. In his ergo foraminibus Dei columba consistit, quia sancta quaelibet anima totam propriae salutis spem in sui Redemptoris passione constituit. Ibi velut ab accipitris incursu defenditur, quia a cunctis malignorum spirituum insidiis custoditur. Ibi plane nidificat, quia illic fetus bonorum operum coacervat. De hac petra per Psalmistam dicitur: «Montes excelsi [Col. 0734C] cervis, petra refugium 771 herinaceis (Psal. CIII) .» Quid enim hoc loco per montes, nisi altae Scripturarum intelligendae sunt profunditates? Hi nimirum qui jam dare contemplationis saltus noverunt, altos sententiarum divinarum vertices quasi cacumina montana conscendunt. Ad quae profecto cacumina quia infirmi pertingere nequeunt, recte illic subditur: «Petra refugium herinaceis.» Quia videlicet invalidos quosque non intelligentia sublimis exercet, sed sola in Christo fides humiliter continet. Quod autem illic additur: «In caverna maceriae;» solent ex lapidibus maceriae fieri, ad custodiam vinearum, sicut per Isaiam dicitur: «Vinea facta est dilecto meo in cornu in loco uberi, et maceria [Col. 0734D] circumdedit et circumfodit eam (Isai. V) .» Quid ergo per maceriam lapidum, nisi praesidium et excubias intelligimus angelorum? Quibus videlicet anima in certamine posita, dum vallatur atque circumdatur, a cunctis adversantium spirituum tentationibus custoditur. Porro quod sequitur: «Ostende mihi faciem tuam;» tunc anima coelesti Sponso faciem suam ostendere dicitur, cum ejus speciem internis obtutibus quasi revelata facie contemplatur. «Sonet, inquit, vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis, et facies tua decora.» O quam suave commercium, imo quam inenarrabilis dulcedo in humanis visceribus oritur! cum Creator et creatura alternis in se invicem affectibus delectantur, sicut per Prophetam dicitur: «Suavis sit [Col. 0735A] ei laudatio mea, ego vero delectabor in Domino (Psal. CIII) .»
Et haec est summa cujuslibet sanctae animae mundi nexibus expeditae atque hic tota versari debet intentio, ut ad amorem Dei per omnium suorum operum incrementa contendat, et quandoque in veri Sponsi delectabiliter amplexibus requiescat. Sicut enim quis ad hoc ecclesiasticis gradibus initiatur ut ad sacerdotii culmen attingat, vel potius, ut tua dicamus, ad hoc virgo dotatione subarrhatur ut nubat, ita nimirum omnes saeculum relinquentes ad hoc debent semper eniti ut auctori suo valeant [Col. 0735B] arctius in amore conjungi. Alioquin quid proderat jugum Aegyptiacae servitutis abrumpere, Rubrum mare transire, si terram lactis ac mellis irriguam nunquam daretur intrare? Lac quippe fructus est carnis, mel labitur de supernis. Et quia Redemptor noster de coelo veniens carnem suscepit ex virgine, haec est terra illa viventium, ad quam debemus intentis semper amoris gressibus festinare. Hunc Sponsum, venerabilis soror, verae charitatis ulnis amplectere, super hoc jugiter delectare, inquam, in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI) . Hujus corpus et sanguinem etiam ore carnis crebrius suscipe, ut hanc ejus vocem merito possis audire: «Favus distillans labia tua, sponsa, mel et lac sub lingua tua (Cant. IV) .» Terretur [Col. 0735C] enim adversarius, cum Christiani labia Christi videt cruore rubentia. Agnoscit enim 772 praesto suae perditionis indicium, et divinae victoriae, qua captivatus est et obrutus, non tolerat instrumentum. Christus ergo per mysterium suum tibi videatur in ore, et Christus per sui amoris incendium tibi vivat semper in corde, ut congruat etiam tibi quod sponsa dicit in Canticis: «Fasciculus myrrhae, dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur (Cant. I) .» Quid enim per myrrham, amarissimam videlicet aromatis speciem, qua etiam defunctorum cadavera condiuntur, nisi Christi passio designatur? Quid aliud inter ubera, nisi locus cordis agnoscitur? Quisquis igitur amore continuo Christum in arcano sui cordis amplectitur, quisquis imitandi [Col. 0735D] gratia passionis mysterium jugiter meditatur, huic profecto myrrhae fasciculus Christus efficitur, atque, juxta Scripturae sacrae sententiam, inter ejus ubera commoratur. Unde et idem Sponsus ad sponsam: «Pone me, ait, ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum (Cant. VIII) .» Saepe nos, ob rei memoriam quam oblivioni tradere nolumus, digito nostro vel brachio signum aliquod innodamus; ut, dum signum frequenter attenditur, res, quam intercipere potuisset oblivio, jugiter in memoria teneatur. Quisquis autem Christum quasi amat, sed operari bona dissimulat, jam quodammodo sponsum super cor signaculum posuit, sed super brachium omnino non posuit. Quisque vero bonis [Col. 0736A] operibus videtur intentus, sed a divini amoris torpet incendio frigidus; jam iste sanctitatis imaginem super brachium posuit, sed adhuc in corde Christi signaculum non expressit. Ut ergo sancta anima Christi charactere utrobique signetur, eum in corde suo signaculum ponat, ut amoris ejus facibus medullitus inardescat. Ponat etiam consequenter in brachio, ut piis operibus valenter insistat. Signaculum Paulus in corpore suo, velut in brachio, Jesum posuerat, cum dicebat: «Ego stigmata Jesu in corpore meo porto (Gal. VI) .» Signaculum super cor Jesum posuerat, cum alibi gratulabundus aiebat: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo!» (Ibid.) Cujus sane stigmata expressa [Col. 0736B] gerebat in corpore, ejus se signaculum habere gloriabatur in mente. Porro autem et ipse coelestis Sponsus, electum quemque suum sibi signaculum ponit, eumque grata vice, tanquam ne de memoria deleatur, attendit. Juxta quod Zorobabel duci Judaeae pollicetur, dicens: «In illa die suspiciam te, Zorobabel serve meus, et ponam te sicut signaculum in conspectu meo (Aggaei II) .» Econtra, de quodam reprobo rege Dominus dicit: «Si fuerit Jechonias, filius Joacim regis Juda, annulus dexter in manu mea, inde evellam eum (Jer. XXII) .»
Ad hanc ergo tu, venerabilis soror, assidue vicissitudinem [Col. 0736C] satage, ut et coelestis Sponsus per amoris sui gratiam te semper accipiat, et tu ab eo (quod absit!) per amorem quorumlibet temporalium oculos non avertas; 773 quatenus et ille te subtiliter intuens, nullamque offensionis illuviem deprehendens, dicat: «Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) ;» et tu, ejus amore inenarrabiliter aestuans, hoc intima voce depromas: «Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus; caput ejus aurum optimum, guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis (Cant. V) .» Dilectus siquidem candidus virginitate, rubicundus est passione. Candidus, quia dicit: «Ego lilium convallium (Cant. I) .» Rubicundus, de quo Joannes dicit: «Qui lavit nos a peccatis nostris in sanguine [Col. 0736D] suo (Apoc. I) .» Electus ex millibus; de quo Salomon: «Virum, inquit, de mille unum reperi (Eccle. VII) .» Millenarius quippe numerus totius humani generis est intelligenda perfectio, in quo Salvator tanquam passer est unicus in aedificio (Psal. CI) . Caput ejus aurum optimum, quia caput Christi Deus (I Cor. XI) ; qui nimirum, sicut aurum metallis, ita, licet incomparabiliter, omnibus supereminet creaturis. Cujus guttur suavissimum dicitur, quia suorum melliflua suavitate verborum mentes audientium obdulcantur. «Quam dulcia, inquit, faucibus meis eloquia tua! super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) .» Totus etiam desiderabilis, quia in eum, testante Petro, desiderant angeli prospicere [Col. 0737A] (I Petr. I) ; vel quia humanitatis ejus mysterium, omne desiderium accendit in mentibus electorum, ut eos videlicet non modo resurrectionis gloria provocet, sed ad imitationis exemplum ipsa quoque ignominia passionis invitet. In hoc igitur sponso tuo, veneranda soror, assidue delectare, in hoc omnia cordis tui vota constitue, in hujus semper amplexibus ab omni sopita mundi turbine requiesce.
Sed interim, dum amplecteris sponsum, cave solerter adversarium: adhuc enim in salo versaris, nec dum portus statione perfrueris. Procinctus enim iste castrorum non quietis est municipium; via est [Col. 0737B] ista, non patria; ambulamus, et non habitamus. Tentatio enim est vita hominis super terram (Job VII) . Quapropter si tentationum bella desunt, gaude quidem, noli tamen nimium secura confidere; sed adversus repentinos et inopinatos insidiatorum hostium impetus te vigilanter accinge. Saepe namque nonnulli ad Deum de mundo conversi, in ipso suae inchoationis aditu, pacatissimam carnis tranquillitatem cogitationumque percipiunt; procedente vero tempore, duris tentationum probationibus fatigantur. Quod utique fieri divina dispensatione cognoscitur, ne in ipso suae novitatis initio tentationum asperitate frangantur. Nam si eos adhuc teneros ac intimi conflictus ignaros amaritudo tentationis exciperet, ad ea scilicet a quibus necdum longe [Col. 0737C] discesserant, facile remearent. Unde scriptum est: «Cum emisisset Pharao populum, non eos deduxit Dominus per viam terrae Philisthiim, quae vicina est, reputans ne forte poeniteret eum si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum (Exod. XIII) .» Ex Aegypto itaque 774 recedentibus, e vicino pugna subtrahitur; quia derelinquentibus saeculum quaedam pacis tranquillitas datur, ne, in ipsa teneritudinis novitate turbati atque conterriti ad ea quae contempserant revertantur. Prius ergo securitatis suavitate mulcentur, prius pacis quiete nutriuntur; post cognitam vero dulcedinem, tanto jam tolerabilius tentationum certamina sustinent, quanto in Deo altius agnovere quod ament. Tu ergo sic in his quae forte nunc prosperantur exsultes, [Col. 0737D] ut ab his quae posterius imminent non dormites. Esto igitur cauta et undique circumspecta; sicque te praebe pervigilem ut nunquam te hostes inveniant oscitantem. Confoederanda sunt quippe adversum te et prosapia generis et flos aetatis, venustas formae et memoria facultatis abjectae. Ad evitanda sane istorum tela certaminum, nullus mihi videtur validior clypeus quam meditatio mortis ac extremi terror examinis.
Pensandum quippe est, cum jam peccatrix anima a vinculis incipit carnis absolvi, quam amaro terrore [Col. 0738A] concutitur, quantis mordacis conscientiae stimulis laceratur. Recolit vetita quae commisit; videt mandata quae negligenter implere contempsit. Dolet indulta poenitentiae tempora sese inaniter percepisse; plorat immobilem districtae ultionis articulum inevitabiliter imminere. Manere satagit, ire compellitur; recuperare vult perdita, non auditur. Post terga respiciens, totius transactae vitae cursum velut unum brevissimum deputat itineris passum; ante se oculos dirigit, et infinitae perennitatis spatia deprehendit. Plorat itaque, quia intra tam breve spatium acquirere laetitiam potuit omnium saeculorum; deflet etiam, se propter tam brevis illecebrae voluptatem, inenarrabilem perpetuae suavitatis amisisse dulcedinem. Erubescit, quia, propter illam substantiam [Col. 0738B] quae vermibus erat obnoxia, illam neglexit quae choris erat angelicis inserenda. Jam radios mentis attollit, et cum divitiarum immortalium gloriam contemplatur, eam propter vitae hujus inopiam perdidisse confunditur. Cumque sub se reflectit oculos ad hujus mundi convallem tetramque caliginem, super se miratur aeterni luminis claritatem, liquido comprehendit quia nox erat et tenebrae quod amavit. O si redivivum poenitentiae tempus mereri potuisset, quam durae conversationis [conversionis] iter arriperet! qualia et quanta promitteret! quantis se devotationum vinculis innodaret! Interea, dum hebescentes oculi contabescunt, dum pectus palpitat, raucum guttur anhelat, dentes paulatim nigrescunt et quamdam velut aeruginem contrahunt; pallescunt [Col. 0738C] ora, membra cuncta rigescunt; dum haec itaque et hujusmodi tanquam vicinae morti praecedentia famulantur officia, adsunt omnia gesta simul et verba. Nec etiam ipsae cogitationes desunt, et cuncta haec amarum adversus auctorem testimonium reddunt. Coacervantur omnia ante respicientis 775 oculos, et quae conspicere refugit, coactus et invitus attendit. Adest praeterea hinc horrenda daemonum turba, illinc virtus angelica. In illo, qui medius est, liquido deprehenditur cui parti jure possessio vindicetur. Nam si pietatis in eo videntur insignia, invitationis angelicae blanditiis oblinitur, atque harmonicae melodiae dulcedine ut exeat provocatur; quod si eum sinistrae parti meritorum nigredo et foeditatis squalor adjudicet, intolerabili mox terrore concutitur, [Col. 0738D] repentini impetus violentia perturbatur, praecipitanter invaditur, ac de miserae carnis ergastulo violenter evellitur, ut ad aeterna supplicia jam cum amaritudine pertrahatur. Jam vero, post egressionem de corpore, quis explicare valeat quot armatae iniquorum spirituum acies in insidiis lateant, quot frementes cunei feralibus telis instructi iter obsideant, et, ne transire libera possit anima, velut militari more constipatae legiones, oppugnant? Haec et hujusmodi frequenter in corde versare, quid est aliud quam lenocinantia vitae hujus blandimenta respuere, mundo repudium dare, illices motus carnis elidere, solumque perfectionis adipiscendae propositum indeclinabiliter custodire?
His addendus est etiam extremi terror judicii, ut illius amaritudine valeat mundi hujus falsa dulcedo contemni. Ad evitandas namque diabolicae pugnae molestias valenter assurgimus, si necessitatis ultimae periculum provide pertractemus. Nam si repentinus ille atque terribilis adventus Christi digne perpenditur, quid erit in mundo ubi mens humana vel desipiens delectetur? Ille nempe dies est ad quem omnis praecedentium saeculorum intentio ac summa colligitur, cui cuncta sacrarum Scripturarum volumina famulantur, de quo beatus Petrus, ut audientium corda digno terrore concuteret: «Adveniet, inquit, dies Domini sicut fur, in quo coeli magno [Col. 0739B] impetu transient, elementa vero calore solventur (II Petr. III) .» Unde et mox subdidit: «Cum haec omnia igitur dissolvenda sint, quales oportet esse vos, in sanctis conversationibus et pietatibus exspectantes, et properantes in adventum diei Domini, per quem coeli ardentes solventur, elementa vero ignis ardore tabescent?» (Ibid.) De quo et Judas dicit apostolus: «Ecce veniet Dominus in sanctis millibus suis facere judicium contra omnes, redarguere omnes impios de omnibus operibus impietatis eorum, quibus impie egerunt, et de omnibus duris quae locuti sunt contra eum peccatores impii (Jud. I) .» De hoc et Joannes in Apocalypsi: «Ecce veniet cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt, et plangent se super se omnes tribus [Col. 0739C] terrae (Apoc. I) .» Et Malachias ait: «Ecce venit Dominus exercituum, et quis poterit cogitare diem adventus ejus, et quis stabit ad videndum eum?» (Mal. III.) et paulo post: «Ecce dies veniet, succensa quasi caminus, et erunt omnes superbi et omnes facientes impietatem sicut stipula, et inflammabit eos dies 776 veniens, quae non relinquet eis radicem et germen (Mal. IV) .» Et per alium prophetam dicitur: «Adhuc unum modicum est, et ego commovebo coelum et terram, et mare, et aridam, et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus (Aggaei VIII) .» Item alius: «Juxta est dies Domini magnus, juxta, et velox nimis; vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis, dies irae, dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et [Col. 0739D] miseriae, dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris (Sophon. I) .» Ubi notandum, tremendi diem judicii, quam proxime, quamque perniciter adventare propheta considerat, ad cujus agilitatem expressius inculcandam tot accelerandi nomina coacervat: ubi scilicet ad auxesim dictionis, bis ponit juxta, deinde velox, et nimis, ut liquido doceat quia oculis fidei id jam videtur in limine, quod infidelibus et caecis corde putatur procul abesse: et isti jam tribunalibus judicis quodammodo trementes assistunt, quem illi per diuturnae longinquitatis absentiam parvipendunt. De hoc ultimae et irremediabilis necessitatis die praeconatur Isaias, dicens: «Ecce dies Domini venit crudelis, et indignatione plenus, [Col. 0740A] et irae furorisque, ad deponendam terram in solitudine, et peccatores ejus conterendos ex ea; quoniam stellae et splendor earum non expandent lumen suum, obtenebratus est sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo; et visitabo super orbem mala, et contra impios iniquitates eorum (Isai. XIII) .» Et iterum: «Ecce, ait, validus et fortis Dominus sicut impetus grandinis, turbo confringens, sicut impetus aquarum multarum inundantium et emissarum super terram (Isai. XXVIII) .» Idem alibi: «Ecce nomen Domini venit de longinquo: ardens furor ejus et gravis ad portandum, labia ejus repleta sunt indignatione, et lingua ejus quasi ignis devorans, et spiritus ejus velut torrens inundans ad perdendas gentes in nihilum (Isai. XXX) .» Qui rursus [Col. 0740B] ait: «Eritque repente confestim a Domino exercituum, visitabitur in tonitruo et commotione terrae, et voce magna turbinis et tempestatis, et flamma ignis devorantis (Isai. XXIX) .» De quo videlicet igne Petrus ait. «Coeli autem qui nunc sunt, et terra, eodem verbo repositi sunt, igni reservati in die judicii et perditionis impiorum hominum (II Petr. III) .» De hoc et propheta dicit: «Auditam faciet Dominus gloriam vocis suae, et terrorem brachii sui ostendet in comminatione furoris et flammae ignis devorantis (Isai. XXX) .» De hac etiam ultione tremenda per Moysen Dominus dicit: «Gladius meus manducabit earnes (Deut. XXXII) .» De hac Jeremias ait: «Gladius Domini devorabit ab extremo terrae usque ad extremum ejus, non est pax universae carni (Jer. XII) .»
Gladius enim devorare terram dicitur, et pax universae carni deesse perhibetur, quia quisquis nunc carnaliter conversatur, vel terrena immoderatius ambire convincitur, ultimae districtionis necesse est gladio perimatur. De quo nimirum gladio per Ezechielem Dominus dicit: «Egredietur gladius meus de vagina sua ad omnem carnem ab Austro usque ad Aquilonem; ut sciat omnis caro quia ego Dominus eduxi gladium meum de vagina sua irrevocabilem (Ezech. XXI) .» De hoc utique gladio et Amos propheta dicit: «In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui 777 dicunt, non appropinquabit, et non veniet super nos malum (Amos, IX) .» Hic divini judicii terror interiores Nahum prophetae aures [Col. 0740D] turbaverat, cum dicebat: «Vox flagelli, et vox impetus rotae, et equi frementis, et quadrigae ferventis, et equitis ascendentis, et micantis gladii, et fulgurantis hastae, et multitudinis interfectae, et gravis ruinae, nec est finis cadaverum (Nahum, III) .» Enimvero de divino judicio quid viderit Daniel, manifeste describit, dicens: «Aspiciebam, donec throni positi sunt, et antiquus dierum sedit, vestimentum ejus quasi nix candidum, et capilli ejus quasi lana munda; thronus ejus flamma ignis, rotae ejus ignis accensus; fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus (Dan. VII) .» Et paulo post: «Judicium sedit, et libri aperti sunt (Ibid.) .» Qui nimirum libri, ipsi intelligendi sunt sancti, quorum nunc meritum [Col. 0741A] ab eis per custodiam humilitatis absconditur, et tanquam volumen codicis, ne legatur, involvitur. Tunc autem, ad eorum gloriam, universorum oculis aperitur; ut in eis praevaricatores tanquam per digestae scriptionis articulum legant divinae legis mandata, quae, dum adviverent, servare contempserant. Illic jam compelluntur et legere, qui hic per arrogantiae fastum verba Dei dedignabantur audire. Illic jugum Domini leve, et onus ejus suave mitibus (Matth. XI) et patientibus fuisse considerant, quod hic superbiae suae cervicibus intolerabile judicabant. Illic superbum omne confunditur, et quidquid elevatum fuerat, sub tantae majestatis indignatione curvatur. Unde per Isaiam dicitur: «Oculi sublimes hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo virorum. [Col. 0741B] Exaltabitur autem Dominus solus in die illa; quia dies Domini super omnem superbum et excelsum et super omnem arrogantem, et humiliabitur; et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan, et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos, et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum, et super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum est; et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa, et idola penitus conterentur; et introibunt in speluncas petrarum et in voragines terrae a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram (Isai. II) .» Quae nimirum [Col. 0741C] verba seriatim fortassis exponerem, nisi epistolaris compendii regulam excedere devitarem. Illud duntaxat summotenus video perstringendum, quia rebus insensibilibus dies divini judicii dicitur imminere; sed per figuras rerum ratione carentium, stoliditas intelligitur hominum reproborum. Cedri quippe Libani sublimes et erectae, potentes sunt hujus saeculi, per excellentiam quidem terrenae sublimitatis elati, sed bonorum operum fructibus infecundi. Quercus autem fructus quidem proferunt, sed non quibus homo reficitur; sed unde sues aluntur. Sues autem immundi intelligendi sunt spiritus, qui spurcis sordentium hominum operibus saginantur. Porro montes excelsi et colles elevati (Psal. LXIV) , superbi quique sunt, quasi per aggestum [Col. 0741D] tumidae cogitationis in alta porrecti; sed frumento, quo valles abundant, cunctisque spiritualium 778 studiorum frugibus alieni. Jam vero turris excelsa et murus munitus illos insinuat qui, cum peccatores sint, in quadam se velut innocentiae arce constituunt, seseque defensionis clypeo contegentes, reprehensorum suorum jacula ad se pertingere non permittunt. Tharsis autem exploratio gaudii dicitur. Quisquis enim, in hoc saeculo, unde gaudere possit explorat, huic superveniens dies Domini, quibus perpetualiter amarescat, moeroris atque tristitiae molestias irrigat. Venit etiam dies Domini non super omne quod pulchrum est, sed super omne quod visu pulchrum est; quia ille divini judicii [Col. 0742A] pondere premitur, qui intrinsecus quidem vitiorum latenter ingruentium deformitate confunditur, foris autem quadam adumbratae virtutis vel potius honestatis pulchritudine palliatur. Sed cum plurima suppetant, nos enucleatius exponere ista postponimus, quia prolixioris styli laciniam devitamus. Exempla quoque de divini terrore judicii plura his supersedemus inserere, quia cum huic tremendo examini omnis eloquii coelestis intentio militet, nos in exaggeratione ejus elaborare diutius non opportet. Ad hoc enim pleniter intimandum, etiam si caetera cuncta deessent, sola illa Veritatis verba sufficerent, quibus ait: «Erunt dies illi tribulationis tales quales non fuerunt ab initio creaturae quam condidit Deus, usque nunc, neque fient [Col. 0742B] (Marc. XV) .»
Tu autem, domina mea, domina, inquam, mea, imo et regina, Domino meo, coelesti scilicet regi, per annulum vivae fidei et arrham sancti Spiritus desponsata: tu itaque haec et his similia, quae de divini furoris et indignationis amaritudine leguntur mundi amatoribus imminere, crebrius perlege, subtiliter meditare; ut hoc velut amarae confectionis antidoto sibilos antiqui serpentis ejusque lethale virus possis evadere. In memetipso quippe frequenter expertus sum quia, cum visceribus meis hujus cogitationis amaritudo diffunditur, a cunctis male [Col. 0742C] blandientis mundi, ut ita loquar, humoribus, mentis meae stomachus exsiccatur. Saepe enim malignus spiritus, velut avis in ramo arboris, sic in lingua ponitur adulantis, et tanquam per organum vasis, in vas virus effluit, quod lethaliter in audientis interiora transfudit. Tu autem obtura aures malesuadis cantibus Sirenarum, et Scyllaeae voraginis prudenter evade naufragium; sicque cor tuum in sancto proposito terror judicis figat, ut nequaquam hoc ventus assentatorii favoris evellat. Antiquus enim ille seductor, qui dudum Evae per serpentem versutiae suae virus invomuit (Gen. III) , adhuc fortassis et tibi tanquam filiae morem servans, per aliud suum vasculum sibilabit: Revertere, inquiens, domum sub ipso sacrae professionis habitu, rege familiam, [Col. 0742D] expone pie vivendi formam, tene super filium ejusque coaevos gravitatis ac modestiae disciplinam, provide lapsuro non absonam legibus 779 sponsam, nec resilire permittas sibimet obsequentium clientelam. Haec igitur fabricans nequitiae spiritus non curat qua te ad saeculum retrahat veste, dummodo confidat quod per saeculares actus tibi principetur in mente.
Porro autem, cum plurima suppetant, id potissimum, quod nobis ante paucos dies contigit, referre congruum judicamus. Monachus quidam simplicis [Col. 0743A] naturae humilisque modestiae nobis aliquando cohabitaturus adhaesit, ac per octennium fere nobiscum in eremo non solum caste, sed, juxta fratrum quoque omnium testimonium, laudabiliter vixit; et, quoniam scribendi peritus exstitit, non pauca nobis librorum volumina pollucibiliter exaravit. Nuper autem, cum obeso vegetus corpore ac robustior solito videretur, coepit obstinate deposcere ut ad suum permitteretur monasterium remeare. Quod nimirum malignus cordi ejus intulit adversarius, ut perspicue postmodum ipsius rei declaravit eventus. Nam mox, ut, juxta petitionem, ad suum monasterium est reversus, cum alio quodam monacho dierum malorum sene, litteris aeque perito, atque librario, per femoralis fluxus egestionem cecidit; sicque omne [Col. 0743B] quod mundus diutius vixerat, repentina sceleratissimi criminis contagione foedavit; neve sine vindicta tam plectibilis culpa transiret, aegritudine mox irruente, decubuit, paucisque deinceps diebus ex hac vita confessus et confusus exivit. Sic, sic igitur, qui stat videat ne cadat (I Cor. X) . Et qui solo praecepto, cum uxore Loth, post terga respicere non veretur, conspecto saltem salis statunculo (Gen. XIX) , ac Deo desuper vindice terreatur.
At fortassis econtra dicitur quia corpusculum tuum gracile nimis et delicatum, ab ipsis lactantis infantiae rudimentis esculentissimis ac pene regalibus [Col. 0743C] fuit epulis molliter enutritum; nec sororum potes nunc mensulis esse contenta, quae magnificis olim fueras ferculis assueta; sed nec olere quidem, vel communibus cum eis uti potes eduliis, quae marinas exquisitasque delicias Indicis assueveras infercire pigmentis. His itaque male blandientibus suadelis, imo litis melle sagittis ex diabolica pharetra manifeste vibratis, tu discipula Crucifixi prudenter occurre, easque a te conditionis tuae sedula consideratione repelle. Perpende igitur quia caro, quae nunc accuratis dapibus enutritur, paulo post vermibus scaturire compellitur; ipsaque tunc fit esca rodentium, quae nunc delectabiliter saginatur jucunditate ciborum, ac tanto graviorem exhalat putrefacta fetorem, quanto suaviorem exhalat putrefacta fetorem, quanto suaviorem sibi procuravit [Col. 0743D] 780 educata mollitiem. Ecce, dum ista conscribimus, Sophia nobis ad memoriam redit, duorum scilicet marchionum, Uguzonis soror, Rainerii filia, quae ante hoc fere sexennium, dum sana adhuc esset et incolumis, abbatem monasterii sancti Christophori martyris ut sibi sepulturam construeret petiit; illoque renitente, eamque delirare perhibente, difficilius impetravit. Factumque intra monachorum claustra sepulcrum mox ut ingressa conspexit, nescio quo judicio, in aegritudinem corruit, ac paulo post abortiit, et obiit. Cujus profecto tumulus cum esset gypseus, artificiosisque caementariorum studiis undique communitus, tantam fetoris illuviem per continui circiter anni circulum exhalavit, [Col. 0744A] ut tolerari vix posset, nec fratres quiescere in tota illius claustri medietate permitteret. Et cum multa circumquaque sepulcra subsiderent, eademque minora satis impendia percepissent, nullum, praeter hoc solum, molestias naribus ingerebat, ut luce clarius innotesceret quoniam humana caro quanto tenerius ac mollius educatur, tanto deterius in putredinem ac nauseam vertitur. Enimvero fratres cum me cur id fieret inquisissent, quod videbatur, exposui: Hoc, inquam, ut opinor, ad salutem vestram divinitus agitur, ut in illo uno corpore quod tam pulchrum venustumque vidistis, quid etiam de caeteris mulieribus in tentatione luxuriae sentiri debeat, liquido colligatis; quoniam caro illa et tunc putredo veraciter erat cum ad se spectandam [Col. 0744B] lubricos intuentium oculos provocabat; quid enim tunc fuerit, nunc evidenter ostendit. Et quaelibet hominis caro, quae nunc vivere conspicitur, nequaquam de se post obitum putredinem generat; sed, quae semper fuerat, tunc se tantummodo putredinem manifeste declarat.
Sed, ad id quod asserimus roborandum, congruum est ut etiam de viva carne proferamus exemplum. Veracis itaque et honesti viri didici relatione quod narro. Dux Venetiarum Constantinopolitanae urbis civem habebat uxorem, quae nimirum tam tenere, [Col. 0744C] tam delicate vivebat, et non modo superstitiosa, sed artificiosa, ut ita loquar, sese jucunditate mulcebat, ut etiam communibus se aquis dedignaretur abluere; sed ejus servi rorem coeli satagebant undecunque colligere, ex quo sibi laboriosum satis balneum procurarent. Cibos quoque suos manibus non tangebat, sed ab eunuchis ejus alimenta quaeque minutius concidebantur in frusta; quae mox illa quibusdam fuscinulis aureis atque bidentibus ori suo, liguriens, adhibebat. Ejus porro cubiculum tot thymiamatum, aromatumque generibus redolebat, ut et nobis narrare tantum dedecus feteat, et auditor forte non credat. Sed omnipotenti Deo quantum hujus feminae fuerit exosa superbia, manifesta docuit ulciscendo censura. [Col. 0744D] Vibrato quippe super eam divini mucrone 781 judicii, corpus ejus omne computruit, ita ut membra corporis undique cuncta marcescerent, totumque cubiculum intolerabili prorsus fetore complerent; nec quispiam tantam perferre narium injuriam potuit, non cosmeta, non servulus, vix una duntaxat ancilla, non sine speciei redolentis auxilio, in ejus obsequii sedulitate permansit. Eadem tamen raptim accedebat, et protinus fugiens abscedebat. Diutius igitur hoc languore decocta et miserabiliter cruciata, amicis quoque laetantibus, diem clausit extremum. Quid ergo sit caro, doceat ipsa caro; quodque perhibet mortua, testatur et viva.
Sed, o utinam qui ejusmodi sunt, sic poena temporalis afficeret, ut non eos etiam tartarus exspectaret! Illic enim, juxta quantitatem gaudii retribuitur mensura tormenti; quantoque hic altius per jactantiam tumoris extollitur, tanto illic voracis incendii barathro profunditus absorbetur. Unde est quod de perversa anima sub Babylonis specie dicitur: «Quantum se exaltavit, et in deliciis fuit, tantum date illi tormenta et luctus (Apoc. XVIII) .» Et alibi: «Potentes potenter tormenta patientur, et fortior erit cruciatio (Sap. VI) .» Nam et ipsae carnales illecebrae, vel caetera vitia, quae hic pravos homines inflammabant, illic in picem resinamque vertuntur, [Col. 0745B] et ultricibus flammis vires tribuunt. Plane sicut Scriptura dicit (Job X) , illic est umbra mortis, quae profecto nihil est aliud nisi obscuritas divisionis [visionis]; quia damnatus quisque cum aeterno igne succenditur, ab interno lumine tenebratur. Natura vero ignis est ut ex se ipso et lucem exhibeat et ardorem, sed transactorum illa ultrix flamma vitiorum habet ardorem, non habet penitus lucem. Unde est quod de illo, quem a se repellit, Veritas dicit: «Ligate illi manus et pedes, et mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XII) .» Si ignis itaque, qui reprobos cruciat, lumen habere potuisset, is, qui repellitur, nequaquam mitti in tenebras diceretur. Hic etiam Psalmista ait: «Super eos cecidit ignis, et non viderunt solem [Col. 0745C] (Psal. LVII) .» Ignis enim super impios cadit; sed sol, igne cadente, non cernitur, quia illos, quos gehennae flamma devorat, a visione veri luminis caecat, ut et foris eos dolor combustionis cruciet, et intus poena caecitatis obscuret; quatenus qui auctori suo corpore et corde deliquerunt, simul corpore et corde puniantur; et utrobique poenam sentiant, qui, dum hic viverent, pravis suis delectationibus ex utroque serviebant. Unde bene per prophetam dicitur: «Descenderunt ad infernum cum armis suis (Ezech. XXXI) .» Arma quippe peccatorum sunt membra corporis, quibus perversa desideria, quae concipiunt, exsequuntur. Unde recte per Paulum dicitur: «Neque exhibeatis membra vestra, arma iniquitatis peccato (Rom. VI) .» [Col. 0745D] Cum armis vero descendere ad infernum, est cum ipsis quoque membris, quibus desideria voluptatis expleverunt, aeterni judicii tormenta tolerare, ut 782 tunc eos undique dolor absorbeat, qui nunc suis delectationibus subditi, undique contra justitiam juste judicantis pugnant. Quae tamen supplicia in se demersos et ultra vires cruciant, et eis vitae subsidium exstinguendo servant: ut sic vitam terminus finiat, quatenus semper sine termino cruciatus vivat; quia et ad finem per tormenta properat, et sine fine deficiens durat. Fit ergo miseris mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu; quia et mors vivit, et finis semper incipit, et deficere defectus nescit. Erant ergo nunc luxuriae [Col. 0746A] dediti, et ad propriae carnis arbitrium vivant, ut anima postmodum et carne simul intereant; nunc medullas mundanae dulcedinis sorbeant, ut repleti tunc perpetui cruciatus absynthio totis visceribus amarescant (Job XXI) . Necesse quippe est ut illic dentibus strideant, qui hic edacitate gaudebant; illic ab eis irremediabiliter plangitur, a quibus hic voluptuose ridetur: quique hic olfaciunt nidores aromatum, et acredinem inhiant pigmentorum, illic eos et sulphureus fetor excruciat, et terra picei fumi caligo circumdat. «Ducunt enim in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Num. XIV) .»
Verum haec illis exaggeranda sunt mentibus, quae post terga relictam Aegyptum repetunt, quae sedere super ollas carnium ignobiliter concupiscunt (Exod. XVI) , ut his cogitationum fluctibus terrorumque procellis quodammodo mare Rubrum fiat, quod eis in medio, ne revertantur, obsistat. Tu autem, veneranda soror, quae scilicet evangelicae quadrigae ac rotarum coelestium animalia sequeris, quorum sunt pedes recti (Ezech. I) , quaeque, cum ambulant, non revertuntur; nequaquam, ut pro certo confidimus, Loth sequeris uxorem (Gen. IX) , sed Annae potius imitaberis stabilita virtutem, cujus scilicet vultus non sunt amplius in diversa mutati (I Reg. I) . Et quoniam quod ab adulatore laudatur, [Col. 0746C] ab ecclesiastica auctoritate contemnitur, utramque hanc perpende sententiam. «Laudatur peccator in desideriis suis, et qui inique egerit, benedicitur (Psal. IX) ;» hoc adulantis est. «Maledicti, qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) ;» haec Ecclesiae vox est. Quod autem in reprobos, juxta quantitatem criminis, aequa sit etiam mensura maledictionis, testatur propheta David, qui nimirum in Judam Iscariotem triginta maledictiones intulit, sicut ille Dominum triginta argenteis sacrilega venalitate distraxit. Quarum videlicet sicut prima est: «Constitue super eum peccatorem,» sic extrema est illa: «Operiantur sicut diploide confusione sua (Psal. CVIII) ;» quas si quis per psalmi seriem subtiliter quaerat, certum est quoniam [Col. 0746D] non eas ultro citrove reperiat. In serie Scripturarum disce consequenter et ordinem rerum. Prius enim lex scribitur, deinde historia texitur Judicum, postremo liber ponitur Regum; quoniam hic divinae legis mandata perficimus, postmodum ad judicium venimus; ad extremum, si causa non 783 dissonat, cum Christo sine fine regnamus. Hi proventus afferendi sunt segetum, qui coelestibus horreis inferantur. Vitis plane si sit ferax uvarum, cuncta praecellit arbusta silvarum; sin vero sit sterilis, caeteris judicatur abjectior ac vilior esse virgultis. Unde est, quod ad prophetam divina vox ait: «Fili hominis, quid fiet ligno vitis ex omnibus lignis nemorum quae sunt inter [Col. 0747A] ligna silvarum? nunquid tolletur de ea lignum, ut fiet opus, aut fabricabitur de ea paxillus, ut dependeat in eo quodcunque vas?» (Ezech. XV.) Sic profecto monachus, si ad proferendos fructus boni operis sit intentus et fervidus, nihil inter homines eo valet esse praestantius; alioquin si frigidus, et infecundus arescat, ac dormiens stertat, jure tanquam vilis alga despicitur, et ipsis quoque saecularibus non aequatur. Si quis vero studiis adipiscendae perfectionis infervet, sed adhuc tamen per infirmitatem de prioris vitae vitiis intus aliquid retinet: saecularis quispiam, licet religiosus esse comprobetur et pius, nequaquam est huic per omnia comparandus. Melius quippe est vitiosum aurum quam aes purum; et pretiosius est hebes margaritum [Col. 0747B] quam marmor parium; pallens quoque carbunculus amabilior est quam caeruleus sit hyacinthus. Tu quoque si, velut in aurorae diluculo constituta, de pristinae vitae tenebris adhuc in te aliquid sentis, noli diffidere, pervenire celeriter ad plenitudinem lucis. Cave tantummodo ne in carnis mollitie requiescas, sed in sanctae disciplinae laboribus te vigilanter exerceas.
Utinam daretur tibi nunc dominum meum videre Dominicum, qui quod nos imperitae linguae conamur officio, ipse te efficaciori luculentissimae vitae doceret et informaret exemplo. Hic denique a tribus jam circiter [Col. 0747C] annorum lustris lorica ferrea vestitur ad carnem, duobus autem ferreis circulis in corpore cingitur, duobus item per brachiorum armos arctatur. Sed quia de illo in aliis nostris opusculis jam plura digessimus, nunc quod vix ante sex dies ad nos veniens retulit proferamus. Ait itaque: Contigit me nosse quod scripseris novem me uno die psalteria decantasse cum corporalibus disciplinis; quod certe cum audivi, tremefactus expavi, et conscientia remordente congemui; vae, inquam, mihi, ecce hoc de me, nesciente me, scriptum est; et tamen utrum hoc a me fieri potuisset ignoro. Ergo rursus experiar, et an hoc implere potuerim indubitanter agnoscam. Quarta igitur feria me vestibus exui, et armata scopis utraque [Col. 0747D] manu, totam noctem ducendo pervigilem, psallere ac me verberare non destiti, donec die altero, decursis duodecim ex more psalteriis, die tertio decimo ad psalmum: «Beati quorum (Psal. XXXI) ,» usque reptavi. Porro, quod nobis durum saepe videtur et asperum, quam ille puerile deputet ac despectum, uno doceamus exemplo. Frater 784 quidam cum se scoparum ictibus nimis abhorreret atterere, atque ut ipse sibimet plagas inferret atque perferret, gravissimum judicaret; tandem tamen domni Dominici crebrius insistenti, adhortationibus acquievit, ac per modulationem totius psalterii, et insuper quinquaginta psalmorum, sibimet disciplinam inferre propriis manibus non cessavit. Erat autem [Col. 0748A] nox illa praecedens Dominicam diem et B. Michaelis festivitatem. Cumque facto mane ad praedictum senem frater ille venisset, timensque ne de indiscretione redargueretur, quod egerat, per ordinem retulisset; hac ille voce respondit: Noli, frater, pusillanimus esse, vel pro hac tua, quae nunc est, infirmitate diffidere; potens est enim Deus ex imis te ad altiora provehere, et tanquam lacteolae tuae conversationis infantiam ad juvenilis roboris incrementa firmare. Et adjiciens ait: Nos etiam primo pedetentim coepimus, sensimque ad quod nos divina pietas perducere voluit, licet imbecilles ac fragiles, educti sumus. Sicque factum est ut non eum de immoderato fervore, sicut ille timebat, argueret; sed ne desperationi succumberet, tanquam [Col. 0748B] qui minimum quid egerit, animum refoveret. Hujus itaque sancti senis exemplo faciendae disciplinae, mos adeo in nostris partibus inolevit, ut non modo viri, sed et nobiles mulieres hoc purgatorii genus inhianter arriperent. Nam et relicta Tethbaldi, sublimis utique generis et non infimae dignitatis, mihi aliquando retulit, per praefixam hujus disciplinae regulam centum annorum se poenitentiam peregisse.
Tu itaque libenter audi semper facta bonorum, vel si imitari potes, cumulum ubi perpetuae retributionis acquirant; vel si impossibilia sunt, uberius te in humilitate custodiant. Erigatur spiritus ad ea quae [Col. 0748C] promittuntur in patria, ut exsiliens parvipendat quidquid asperitatis horret in via. Cum pondus auri radiantis attenditur, labor itineris levigatur. Ubi loco praemii corona proponitur, stadii cursus alacriter transilitur. Perpende igitur quam beatus sit qui, cum tanta reproborum multitudo repellitur, ipse ad nuptiale convivium ingredi, cum splendida electorum societate, mereatur; quantae dignitatis sit adesse semper obtutibus Conditoris, contemplari praesentissimae speciem Veritatis; facie ad faciem Deum cernere, choris angelicis interesse: ubi sic praesentibus quique gaudiis sunt repleti, ut de futura nunquam sint adversitate solliciti: ubi dum quieta mens incircumscripti luminis amoenitate perfruitur, de suorum quoque concivium praemiis inenarrabiliter gratulatur. [Col. 0748D] Illic vitae fontem et sitientes hauriunt, et haurientes sitiunt; quia ibi non potest, vel aviditas passionum gignere, vel satietas fastidire. Ex eo plane, quod auctori vitae semper assistunt, omem vim beatitudinis trahunt. Hinc floridae juventutis aeterna viriditas, hinc venustas est pulchritudinis, et indeficiens vigor incolumitatis. Ex illo itaque 785 aeternitatis fonte percipiunt, ut aeternaliter vivant, ineffabiliter gaudeant: et, quod est longe praestantius, ad ejusdem Conditoris similitudinem convalescant. Sicut enim Joannes evangelista testatur: «Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) .» Tunc mors absorpta est in victoria (I Cor. XV) ; omnisque humanae naturae funditus corruit corruptela. De hac [Col. 0749A] porro civitate sanctus ille Tobias aiebat: «Portae Hierusalem ex sapphiro et smaragdo aedificabuntur; et ex lapide pretioso omnis circuitus murorum ejus; ex lapide candido et mundo omnes plateae ejus sternentur; et per vicos ejus alleluia cantabitur (Tob. XIII) .» De hac et Joannes ait: «Quia singulae portae ejus erant ex singulis margaritis, et platea civitatis aurum mundum, tanquam vitrum perlucidum (Apoc. XXI) .» De qua etiam mox adjecit: «Quia non eget sole, neque luna; sed claritas Dei illuminabit eam, et lucerna ejus est agnus (Ibid.) .» Ibi praeterea natura humana, quae vitiata fuerat, cunctis passionum squaloribus defaecata tripudiat, et azyma facta, in suae puritatis atque sinceritatis munditia perseverat. Cum spiritu siquidem, et caro spiritualis [Col. 0749B] facta, concordat; ac totus homo sui Conditoris arbitrio in nullo penitus dissonat. Tunc impletur quod sponsae sponsus eloquitur: «Veni, sponsa mea, tempus putationis advenit (Cant. II) .» Surculus enim cum putatur, remanente quod utile est, abscinditur quod superfluum est. Sic ex humana natura manet quidem omne quod Conditor fecit; tollitur autem quod diabolus addidit. Illic arcana singulorum patent oculis omnium. Illic omnium mentes in mutui amoris unione conflatae, nulla invicem varietate dissentiunt; sed in communi voluntatis studio omnes unanimiter foederantur. Apud nos, cum una festivitas colitur, altera non habetur; illic autem omnium solemnitatum semper est coacervata laetitia, quia illi praesentes assistunt, qui solemnitatum sunt procul dubio [Col. 0749C] causa. Deest illic ignorantia, deest impossibilitas; quia in 786 Sapientia, cui uniti sunt, cuncta sciunt; in Omnipotente omnia possunt. Illic revelata facie contuebimur, quomodo Pater ineffabiliter Filium gignat, quomodo Spiritus sanctus ex [Col. 0750A] utroque procedat. Illic videbimus quomodo is, qui nusquam deest, non per partes, sed totus ubique est, quomodo etiam fieri possit, ut et intendat singulis tanquam vacet ab universis; intendat universis tanquam vacet a singulis; quomodo is, qui coelestibus praeeminet, abyssi fundamenta sustentet; qui mundi intima penetrat, quomodo exteriora cuncta circumdat. Illic odoris suavitas cunctorum excedit vires aromatum, omnem superat fragrantiam pigmentorum. Illic beatorum aures harmonicae dulcedinis organa melodia permulcent. Illic pratis jucunda satis amoenitate vernantibus, candentia lilia nunquam decidunt, rosaeque purpureae cum croceis floribus non marcescunt. Et certe de illa coelestis Hierusalem beatitudine sempiterna incomparabiliter [Col. 0750B] plus est in re quam mens possit humana concipere; plus mente concipitur quam ullis sermonibus explicetur. Quid ergo plura de illis beatorum civium gaudiis eloquar? Quandoquidem eorum felicissimae voluntati cuncta prorsus elementa deserviunt, et cuncta ad eorum nutum, omnia ad eorum vertuntur arbitrium. Vera quippe est sententia illa qua dicitur: «Omnia quaecunque voluit Dominus, fecit in coelo et in terra; in mari et in omnibus abyssis (Psal. CXXXIV) .» Et quod de capite dicitur, de membris quoque illius dignum est ut credatur. His te gaudiis, venerabilis soror, Deus omnipotens introducat, ipseque tibi sit praemium, cum assumit, qui factus est pretium, cum redemit. Commenda me Moysi, et Aaron ducibus tuis, sanctis videlicet Vitali et [Col. 0750C] Rodulpho presbyteris [Col. 0749] De Vituli et Rodulpho vide epistolam 14 libri V. ; qui videlicet noverint, quia idcirco, contra morem epistolae, titulos inseruimus, ut inelimati atque prolixi styli duplex fastidium levaremus.
Sit nomen Domini benedictum.
De vita eremitica et probatis eremitis
Teuzonem monachum, mox sanctitate insignem, qui ab abbate dissentiens, e monasterio discesserat, et ipsum sanctum doctorem, qui una cum eodem abbate ut eos invicem reconciliaret, ad se venerat, post multas contumelias, tandem e cella expulit, mansuetudinem et modestiam traducere conatur; dum ei tantae superbiae causas et fontes exponit: nimirum, quod sub nullius disciplina, sed tanquam sibi ipsi praeceptor, monasticae vitae institutum sectatus; quodque, cum eremitam profiteretur, in media tamen urbe et saecularium multitudine vitam traduceret. Igitur, ne singulare vivendi genus sequatur, admonet: quod quam perniciosum sit, monachorum quorumdam tristi exitu probat. Discretionis quoque freno cohibendas esse monachorum actiones ostendit. Ac demum, ne de seipso tam praeclare sentiens, alios contemnat, virtutes ei quorumdam ante oculos ponit, qui tamen modestissimi erant, nec ut ille, se efferebant. Tandem ut ei humilitatis exemplum praebeat, veniam ab illo petit, si quid asperius fortasse a se dictum videatur.
[Col. 0749D] Domno TEUZONI eremitae PETRUS peccator monachus resumendae charitatis aculeum.
Minus se proximum amare convincitur, qui perlatae laesionis injuriam sic in auctorem expostulare dissimulat, ut omnino se sub silentii censura constringat. [Col. 0750D] Nam dum sibimet quasi ex virtute patientiae consulit, lapso fratri salutiferae correptionis manum porrigere parvipendit; dumque patientiae immoderatae deservit, imminutae charitatis sententiam non evadit. Non enim dicit Dominus: Si peccaverit [Col. 0751A] in te quis, patere et tace; sed, si peccaverit in te, inquit, frater tuus, vade et corripe eum, ut videlicet correptus ad cor redeat, et corrigens quod erravit, ad ejus, unde pessundatus fuerat, rursus charitatis celsitudinem convalescat. Sunt siquidem duo, lapsus et laesus. Charitas ergo, quae inter utrumque dijudicat, sic debet justitiae lances appendere, sic inconcusso examine aequitatis inter eos jura servare, quatenus non modo enixius studeat, ne laesus, quod absit, per impatientiam corruat, quam ut per satisfactionis dignae commercium, et is quoque qui lapsus est, surgat.
[Col. 0751B] Per longiora te ignotarum regionum loca, per praecipitia montium, per saxosa Alpium praerupta quaesivimus, tandem ad januam pertingentes post multa precum quidem nostrarum, tuarum autem volumina altercationum, cum jam lapsus pene deficeret spiritus, vix demum tanquam importuni capitis homines admissi sumus (dominus enim mihi tunc Albizo adhaerebat); intenti autem et non mediocriter avidi aedificationis documenta suscipere, protinus in ipso mutuae collocutionis exordio coacti sumus jurgiosis quibusdam contentionibus deservire; et qui gestiebamus de spirituali certamine subtilia quaedam et occulta discutere, vix tandem suffecimus perplexas quaestiones atque inutiles arroganter objectas, ineptae videlicet litis materiam propulsare: [Col. 0751C] quippe conveneramus Eliam, vel Paulum videre in eremo humiliter latitantem, citra spem reperimus quodammodo Xenocratem in gymnasio grandiloque 789 proponentem: imo quibus mens erat imitationis gratia agnum conspicere mitem, ferocem potius taurum incurrimus cornibus immaniter ventilantem. Inter ipsas tamen quaestionum contentionumque densissimas grandines, prout licuerat, mitis ille praedicator ad memoriam recurrebat, dicens: «Stultas, inquit, et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites; servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes (II Tim. II) .» Et iterum: «Noli verbis contendere: nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium (Ibid.) .» Illud quoque non prorsus exciderat: [Col. 0751D] «Profana autem et vana eloquia devita: multum enim proficiunt ad impietatem (Ibid.) .» Haec, et hujusmodi nobis tacite conferentibus, illud etiam cum eodem Apostolo, clamoso quodam silentio, conscientia respondebat: «Si quis, inquam, vult contentiosus esse, nos hujusmodi consuetudinem non habemus (I Cor. XI) .» Quid plura? Tandem cum in arcto positi multiplicium objectionum vallaremur angustiis, ubi ratiocinandi copia suppetere desiit, ad sanctorum mox exempla confugimus, ut illis saltem fides habeatur quorum auctoritas ad probationem cujuscunque negotii incunctanter admittitur. Cumque super quodam disceptationis articulo sanctus Romualdus in testimonium duceretur, praesto quaesitum [Col. 0752A] est utrum ipse Romualdus aut tunc exstiterit sanctus, vel nunc sit in paradiso receptus. Et licet contra fidem totius Ecclesiae nostrarum provinciarum haec de sancto viro quaestio moveretur: ad astruendam tamen partis nostrae sententiam, illos in testimonium sanctos adscivimus, quorum celeberrima et vetus opinio etiam apud plebeios quoslibet et ignaros nutare non possit: Leonem videlicet, atque Gregorium, clarissimos olim Romanae sedis antistites, quorum quidem alter authentica canonum decreta promulgat; alter Ecclesiam perspicuis ac profundis coelestis eloquentiae fontibus irrigat. Sed his nominatis, tantumdem est. Nam et super his nihilominus quaestio geminatur: Quo pacto quis certum teneat, utrum et isti tales fuerint, quibus sine retractatione [Col. 0752B] debeat fides accommodari, sive etiam digni sint intra sanctorum catalogum percenseri.
Cumque haec et alia plura in sermocinationis decursu impudenter effluerent, quae non modo illum fructum aedificationis, ad quem gliscebamus, afferrent, sed supervacuam potius interminabilium quaestionum caliginem generarent; tandem recolentes illud quo dicitur: «Verbum abbreviatum faciet Dominus (Isai X) ,» quasi de spumosi maris procellosis turbinibus emergentes, ad tuti portus sinum applicare studuimus, dum de charitate, in qua nulla quaestio videbatur, adorsi sumus. Erat quippe inter te et abbatem tui monasterii non ferenda simultas et [Col. 0752C] inveterata discordia. Ille igitur utpote vir mitis, ac simplicis animi, sponsionibus suis cuncta dignae satisfactionis et humilitatis jura transcendit, 790 et nos sequestri foederis inter se et te exsecutores instituit. Verum nos dum alienis amicitiis inconsulte consulimus, in implacabile odium proprii capitis devoluti sumus: quin potius in oblatrantis Charybdis latus incidimus, qui nos Scyllaeae voraginis naufragium evasisse credebamus: dehinc paucis quasi rationibus irrationabiliter redditis, et cum jurgio et timore impatienter effusis, ad trabale scilicet odium non evellendum, sed enixius radicandum; tandem per semicinctia correpti, violenter excludimur, et prae damnatis foribus familiare colloquium ulterius non meremur. Digna nimirum ultione multati, ut [Col. 0752D] qui in commendandae charitatis crimen incidimus, et quod in homicidias durum est, perpetuo digni odio censeremur. Verumtamen ne de his leviter ridere videamur, quae piis mentibus fraterna sunt compassione legenda, inhonestae confusionis historiam hucusque contexuisse sufficiat.
Nunc unde tibi hujus origo morbidae tabis obrepserit, tantummodo te si sit possibile audire patienter, ego non gravabor exponere. Nulla siquidem disciplina, ut dicitur, monasticae institutionis attritus, sub nulla majorum custodia maceratus, in ipso conversionis [Col. 0753A] novae tironicio adhuc durus et rigidus, hujus propositi iter arripiens, ante coepisti docere quam discere, prius depromere quam legum mandata servare. Huc aceedit quod eremiticam vitam non in eremo, sed intra populosae urbis moenia ducere decrevisti; ubi nimirum quidquid a tam magnifici nominis auctore praecipitur, sic arripiatur, tanquam si a sibyllino aditu vaticinii oraculum reportetur. Sed, quaeso, si monachus es, quid tibi cum urbibus? Si eremita, quid tibi cum civium cuneis? Quid enim cellae, vel fora strepentia, vel turrita conferunt propugnacula? Enim vero qui, tanquam deficientibus silvis, solitudinem in urbibus quaerunt, quid aliud credendum est, nisi quod solitariae vitae non perfectionem, sed favorem potius et gloriam aucupantur? [Col. 0753B] Illic igitur, captato vulgi favore, circumfluus, quid tibi mens vel improvisa dictaverit, proprio judicio lex habetur; quidquid praeceps lingua decurrerit, sententia deputatur. Nec te metiris juxta testimonium propriae conscientiae, sed secundum opinionem potius assentatricis turbae, apud quam videlicet venalis pallor in vultu, et auditum nomen jejunii stuporem mentibus ingerit. Vinum namque in urbe nescire, prodigium est; in eremo bibere, satis ignobile. Oleum in eremo magnae deliciae; in populo autem, qui saltem arvina non vescitur, abstinentiae palma donatur. Cilicium in eremo vestimentum, in urbe spectaculum. Cruribus pedibusque nudatis incedere in eremo quidem regula, in foro autem afflictio cernitur indiscreta. In eremo stratum molle juncus [Col. 0753C] est, vel papyrus, inter cives applauditur centone contentus. Quod enim illic conversatio rara mirabile reddit, hic societas 791 fraterna commune. Ac per hoc quod illic praeconio laudis attollitur, hic generaliter inditum gloriam non meretur.
Sed, o utinam praesens adesses, et quid in his silvis ab ignotis atque despectis agatur, oculo judicante, perpenderes! Tamen ut se, si fortassis inest tumor arrogantiae, deprimat, vel breviter aliquid te de illorum conversationibus erudire non pigeat. Nam, ut omittam de continua frugalitate, et penuria vestium, de rigore silentii, de jugi instantia remotionis, nonnulli apud nos sunt qui, inter caetera [Col. 0753D] districtionis impendia, tanta censura a vini perceptione se cohibent, ut jam pene per decennium, ne in paschalibus quidem festis, de praedicto liquore gustaverint; quorum videlicet alii sunt juvenili adhuc flore vernantes, alii jam ad venerandae senectutis maturiora vergentes, alii etiam uvis et aceto se nihilominus privant; plerique autem saginis, ovis, et caseo tanquam carnibus abstinent.
Quemdam habemus in cellula rusticum idiotam, vix quinquaginta psalmos utcunque balbutientem, eosdem tamen per dies singulos, subjectis semper litaniis, septies iterantem. Qui jam per tria ferme [Col. 0754A] lustra non prodiit, sed neque capillos totondit, neque barbam rasit. Hoc siquidem et ipsi crines evidenter asserunt, qui jamjam forte prolixiores illo talotenus fluunt. Quanquam nos hoc districtionis genus minime probemus. Hujus itaque continuo tenore talis est vita, ut tribus per hebdomadam diebus nil penitus comedat, tribus autem quamdam mensuram panis cum aqua percipiat; Dominicis autem et praecipuis festis non quidem pulmentum, sive liquamen aliquod, sed quamdam sibi frixuram quasi edulium praeparat. Quam sane vidisse, et non tetigisse, propemodum refectionem ducimus; gustasse autem, vel etiam olfecisse, partem poenitentiae deputamus. Porro autem duo in ejus cellula serpentes jam per plures annos, ut fertur, familiariter spatiantur. Qui [Col. 0754B] etiam, ut ipse fatetur, dum ille solo prostratus litaniarum votis insistit, circa caput ejus hinc inde blanda mites allusione discurrunt; et virosi morsus obliti, tanquam patrifamilias domus, clientelam devotae sedulitatis impendunt. Ecce, et venenatae bestiae inter se in exhibendo monachis obsequio concordant, cum videlicet ipsi monachi viperina invicem a se, proh dolor! immanitate resiliant. Mirum, quod tantum fetorem eo loci, nunquam querulus, tolerat: mirum, quod lutulentam ad bibendum aquam per tot dies in dolio velut sentinam servat, mutatoria numquam lavat, vestes nunquam mutat, nisi eucharistiam percepturus: quas tamen mox exuit, et ad id munus propter munditiam in 792 tuto reponit. Nisi post solis occasum nunquam accipit cibum, [Col. 0754C] servata tamen diebus Dominicis reverentia, in quibus videlicet circa sextam horam, unam ex his qua pro sacramentis fiunt, oblatiunculam percipit, et sic propter regulam jejunium solvit. (S. BENED. Reg. c. 38 et 41.) Quid autem de inopinatis ejus vigiliis dixerim? quandoquidem mihi ipse retulerit; die quidem, inquiens, nullo tempore quietem membris indulgeo; vespere autem psallens et orans, tunc demum sopori viscera fatigata concedo, cum jam jam nocturnae synaxis articulum propinquantem cognosco, quatenus mox, ut corpus sopor irruens totis viribus occupat, repente illum, quasi tintinnabulum feriens, ab audacis violentiae invasione depellat. Saepe rogatus ut pro necessitatibus ecclesiasticis, vel foederanda pace procederem, cum mihi detrimentum [Col. 0754D] esse pernoscerem, licet aliis proveniret, hunc fratrem ea fide consului, ut illi divina gratia dignaretur infundere quid mihi decerneret expedire. Protinus sancta simplicitas ad id quod propositum erat, compendiosae responsionis clausulam fixit. Quid, inquit, candelae prodest, si aliis luceat, dum se interim edax flamma consumat? Hoc responsum, fateor, laetus arripui, et tanquam divinitus datum, salva tantummodo charitate et obedientia servare decrevi.
Sed dum in unius viri virtutibus enumerandis prolixius immoror, ab aliis vel summotenus perstringendis, [Col. 0755A] longa mora prodiente, retardor; veniam autem ad dominum meum Leonem, et vere Leonem, qui antiquum draconem, caput scilicet, auctoremque malitiae, continuis ad bellum concertationibus provocat; et ab ipso impuberis adolescentiae tirocinio usque ad provectam jam senectutem, tanquam consertis cominus armis, adversus illum infatigabiliter pugnat. Vere, inquam, Leo, qui et mundum pervigil dormit, et divinae contemplationis quodammodo soporatus intendit. Quid ultra de hoc viro dicendum est, quam quod videmus illum et mundo mortuum et cruci Christo confixum? Hic nempe perfectae mortificationis est norma, hic singularis vitae regula, hic ad perfectionis apicem festinantibus imitabilis disciplina. Quidquid fere districtionis, quidquid [Col. 0755B] continentiae superius dictum est, in hoc viro consequenter intellige; praecipue tamen in eo charitatem, humilitatem et mansuetudinem venerare. Sermo denique ejus dulcis ad instar mellis solatur moestos, docet inscios, concordat iratos. Quis enim correptionis illius austeritate deterritus non redire disposuit? Imo quis quantalibet ingruentium tentationum pressus caligine sine consolatione recessit? Bene siquidem currentibus blandum, delinquentibus se praebet austerum. Sed hoc modo, ut et blanditiam in auctoritatem austeritas erigat, et eamdem austeritatem blanda rursus mansuetudo compescat. Rigor autem abstinentiae in eo tantus est, ut in ejus facie imago potius quam viventis hominis 793 corpulentia videatur. Percunctanti olim [Col. 0755C] mihi, quod possem invenire solatium, quia tamen exiguae mensurae panis mihi inter ipsa jejunia videretur; tale dedit praesto consilium: Aliis, inquit, diebus medietatem tibi mensurae illius appone, die autem illa, qua relaxare aliquid de consuetae regulae censura volueris, totam tibi summam praefixae quantitatis indulge; et tunc sufficiens erit raro censum, quod nunc modicum videtur indifferenter oblatum. Hoc autem in tantae angustiae necessitate remedium, utcunque ex consulentis merito placuit; sed curiosa meae edacitatis intentio, fateor, non quod praestolabatur, audivit. Nuper etiam mihi inter familiaria mutuae collocutionis verba subintulit: Frater, inquit, mi, faciant alii magna quaedam, prout gratia illis divina praestiterit; infirmitati autem meae non [Col. 0755D] erubesco sufficere, si per dies singulos duos annos poenitentiae possit implere. Aliquando autem, dum me tentationibus resistere prudenter instrueret, quod suum erat, alii contigisse narravit. Novi, inquit, fratrem quem, dum fornicationis spiritus graviter fatigaret et ille crebris orationibus vehementer insisteret, tandem nocte quadam super stratum quiescenti angelus Dei cominus astitit, et arrepto ferro testiculos ejus abscidit. Cumque ille vigilare se crederet, sed numinis auctoritate pressus, quid ageretur inquirere non auderet, tantam doloris vim in genitalibus pertulit, ac si revera materiale chriurgium partem corporis secuisset. Ab eo itaque tempore frater ille non modo hujusmodi passionibus [Col. 0756A] non subjacuit, sed et tanquam carne praemortua, nullum ulterius in se libidinis stimulum sensit. Sciscitanti autem mihi quis ille fuerit frater, Nihil mea interesse respondit. Longe vero post, cum jam oblivio potuisset obrepere, inter caetera conveni hominem: Nunquid non, inquam, mi pater, tale aliquid tibi accidisse professus es? Tunc ille ex improviso conventus, quod dixisse se credidit, negandum esse non duxit. Sed cur ego in singulis immoror, qui tantam virorum illustrium densitatem mihi imminere contemplor? Praetereo igitur dominum meum Lupum, verae videlicet mansuetudinis agnum. Qui profecto et antequam se carceri, quem pro aeterna libertate nunc incolit, perpetim inclusisset, per trium circiter annorum continuata curricula [Col. 0756B] vinum non bibit, nullumque sibi pulmenti liquamen indulsit. Transeo Petrum, qui nullum cubilis in cella sua patitur superesse vestigium, sed nudum jugiter terit, sive hiberno, sive aestivo tempore, pavimentum. Leonem quoque non numero, qui lumbos suos super nudum ferrea semper catena circumdat, ne sobrietatis limitem supergressio immoderatae refectionis excedat.
Sed ecce Leo rursus alius occurrit, qui, jam pene emensae senectutis oblitus, annosum diu vivendo senium gerit; et licet emeritus miles divini procinctus castra tirocinali, ut ita fatear, fervore custodit. Qui nimirum inter 794 caetera dona virtutum, sic [Col. 0756C] vigiliarum studio praeeminet, ut nulla totius anni, vel perexigua nocte, prius a fratribus ad nocturnale conveniatur officium, quam ille psalterium morose habeat, decantando cum suis litaniis, impletum; postmodum vero, juxta morem eremi, psalterium pro defunctis exsolvit. Porro autem cum jam, ut fert opinio, centum quadraginta aetatis annos excedat, postquam se constanter inclusit, hac etiam lege constrinxit, ut quotidie se scopis gravioribus atterrat; nullo etiam die nisi celebrioribus festis, circa vesperam tantum, comedendi consuetudinem solvat. In omni tamen vita sua nunquam sanguinem minuit, nunquam antidotum sumpsit. Illud quoque praetereundum non est, quia sic oleo laetitiae gratia illum divina perunxit, ut nec senilis gravitas tristia [Col. 0756D] sibi ora contrahere, nec vita remotior in ejus vultu potuerit rigidum quid vel asperum generare; sed semper hilaris, semper laetus, semper occurrit urbana quadam serenitate festivus.
Sed cur ergo sanctos commemorando viros, diversa passim loca perlustro? quandoquidem intra limen, et prae manibus teneo, ad cujus digne efferenda praeconia impar viribus non assurgo. Certe cellulis altrinsecus constitutis, solo basilicae mediantis interstitio, ego illeque dividimur; cujus si virtutibus enumerandis invigilo, ante dies elabitur quam scribendi materia deficere posse videatur. Dominicum [Col. 0757A] dico, doctorem videlicet, et dominum meum; cujus quidem lingua rustica est, sed vita artificiosa satis et lepida, quae sane vita satis utilius ad aedificationem vivis operibus praedicat, quam sterilis quorumdam lingua, quae accurata phaleratae urbanitatis verba inania trutinat. Longo jam annorum elabente circulo, ferrea ad carnem lorica praecinctus, infoederabilem pugnam cum iniquis spiritibus conserit; semper paratus ad praelium, non solum corde, sed et corpore praemunitus, adversus hostiles acies fervidus bellator incedit. Hanc autem continuae vitae consuetudinem indifferenter habet, ut vix dies ulla praetereat, quin duo psalteria modulando utraque manu scopis armata, nudum corpus allidat, et hoc remissiori quidem [Col. 0757B] tempore. Nam quadragesimalibus circulis, sive cum poenitentiam peragendam habet (crebro enim centum annorum poenitentiam suscipit), tunc per dies singulos dum se scoparum tunsionibus afficit, ad minus tria psalteria meditando persolvit. Centum autem annorum poenitentia, sicut ipso auctore didicimus, sic expletur. Porro cum trium scoparum millia unum poenitentiae annum apud nos regulariter expleant, decem autem psalmorum modulatio, ut saepe probatum est, mille scopas admittat; dum centum quinquaginta psalmis constare psalterium non ambigitur, quinque annorum poenitentia in hujus psalterii disciplina recte supputantibus invenitur. Sed sive quinque vices ducas, sive viginti quinquies, centum fiunt. Consequitur ergo, 795 [Col. 0757C] ut qui viginti psalteria cum disciplina decantat, centum annorum poenitentiam se peregisse confidat. Quanquam et in hoc plerosque noster Dominicus superet; quia cum nonnulli unam manum in disciplinis agendis exerceant, iste ut revera Benjamin filius [filius Gera filii Jemini] contra rebelles carnis illecebras utraque manu infatigabiliter pugnat (Judic. III) . Hanc autem centum annorum poenitentiam, ut mihi ipse professus est, facile sex diebus ex more consummat.
Memini quoque quia cujusdam Quadragesimae imminentis initio mille annos imponi sibi per nos ad poenitentiam petiit: quos certe omnes ferme antequam [Col. 0757D] jejunii tempus transigeretur explevit. Si cui autem hoc poenitentialis disciplinae genus, quia durum, videatur etiam fortasse superfluum, et quod ipse facere negligit, fieri etiam nolit: quid mihi peccatori super hac sententia videatur, paucis absolvam [Col. 0957D] Conf. epist. 8 lib. V et 1 lib. VI. . Devotio sancta fidelium cum se pro peccatorum suorum memoria verberibus afficit, communicare se sui Redemptoris passionibus credit. Nam et ipse Salvator noster, Evangelio teste, flagellis caesus est (Marc. I; Joan. XIX) ; et apostoli in conspectu concilii verberibus sunt affecti (Act. I) ; et Paulus quinquies quadragenas una minus, [Col. 0758A] accepit (II Cor. I) . Quod etiam innumeri martyres duris subjacuere verberibus; cui vacat eorum historias legere, non poterit ignorare. Ab illis ergo et hunc poenitentiae modum nos suscepisse gandemus, a quibus nimirum omnium studiorum spiritualium instrumenta didicimus. Porro si jejunia, vigilias, nuditatem, cilicia, genuum flexiones, et caetera his similia, idcirco remedia poenitentiae constituimus, ut per haec vitiorum illecebras deprimamus, et delectationibus carniste diverso amaritudinem apponamus: quae inter haec congruentius dici poenitentia potest, quam cum se peccator nudum sui judicis conspectui repraesentat, et deprehensorum more latronum, ipsam quae peccaverat, carnem verberando castigat? Huc accedit quod nonnullos legimus [Col. 0758B] post culpam in exstasi ad judicium raptos, hanc exsolvisse vindictam (HIERONYM. epist. 22 ad Eustoch.) . Credendumne ergo est quin hunc poenitentiae modum, quem Deus ipse a nolentibus exigit, a devotis et ultro offerentibus suscipere contemnat? Haec per excessum commendandae disciplinae gratia diximus, ut teneris et delicatis monachis detrahendi audaciam tolleremus. Nunc ad Dominicum, de quo coeperat, sermo recurrat. Enim vero cum hunc jam et incurva senectus deprimat, et crebris insuper languoribus contabescat, mirum unde illi tantus fervor incendat, ut in spiritualibus exercitiis semper invictum, semper infatigabilem se reddat. Nam ut, ipso referente cognovi, saepe duo psalteria cum disciplinis stando continuat, ita ut neque interim [Col. 0758C] sedeat, neque vel ad momentum a percussionibus incredibili mentis fervore quiescat. Inquirenti mihi aliquando, utrum posset cum ferreae vestis pondere aliquantisper genuum flexibus insudare; sub hac mihi dedit obscuritate responsum: 796 Cum incolumitas mihi votiva respondet, quandoque per omnes totius psalterii quindenos psalmos centies genua flectere consuevi. Quod quidem tunc non diligenter attendi, postmodum vero quod dictum fuerat, mente revolvens, a depresso homine mille metanoeas in uno psalterio fieri admiratus expavi. Quadam die post vesperam, cellulam meam ingressus: Magister, inquit (hoc enim indigno vocabulo me ex humilitate compellat), hodie feci quod hactenus me fecisse non memini, octo [Col. 0758D] nempe psalteria. inter diem et noctem modulanter explevi. Videbatur autem tunc totus vultus ejus ita scopis attritus, ac sulcantibus quibusdam vibicibus livefactus, tanquam si pila fuerit, ptisanarum more, contusus. Psalmodia sane illi idcirco tam facile provenit, quia non tam verba, ut ipse asserit, lingua perstrepente revolvit, quam sensum mentis vivacitate percurrit. Aliquando a me remotus habitabat; cumque ad me ingressum quibus tunc se vitae legibus ageret inquisissem, respondit se carnaliter vivere, et quintis, semper feriis cum Dominicis diebus a solito se abstinentiae rigore laxare. Requisitus [Col. 0759A] utrum pulmento quolibet, ovis vel caseo vesceretur: negavit. Rursus si piscibus aut pomis? Pisces, ait, et poma, si qua sunt, aegrotantibus praebeo, quorum non minimam multitudinem jacere in nostris partibus ingemisco. Cumque illum durus exactor in angusto concluderem, dicens: Unde ergo illis diebus remissius vivis, si nihil corum comedis quae necesse sit vel ignibus decoqui, vel in arboribus inveniri? respondit: Feniculo, inquit, cum pane libenter vescor. Mox nimirum perite cognovi quam carnaliter homo viveret, qui suas delicias in feniculo constituisset. Habet plane uberem lacrymarum gratiam, sed alternam. Cum enim reclusus sub districto se silentio reprimit, mox, ut voluerit, affluenter plangit: at si colloquio frequentetur, fletum se amisisse [Col. 0759B] conqueritur. Nam et ego illi saepe penuriam meae tarditatis impropero, dicens: Heu! inquam, mi pater, istae tuae lacrymae infecundae sunt, quae alias orando lacrymas parere nequeunt. Optarem namque, quod consequens est, nimirum, ut sicut tu mihi pater es, ita nihilominus et tuae lacrymae mearum quoque lacrymarum fierent genitrices.
Possem tibi adhuc multa quidem, et alia non ignobiliora de his, qui nobis noti sunt, fratribus scribere, si non magnopere luxuriantis styli fastidium devitarem. Vereor etiam ne pagina haec in manus eorum de quibus loquitur veniat; et eorum animos, qui laudari in hac vita laudabiliter exsecrantur, offendat. [Col. 0759C] Haec autem idcirco tibi exempla proposui, ut dum majora fortassis aliorum bona consideras, tua dijudices; et tumorem singularitatis objiciens, cum multis te aliis in sacrae militiae stadio currere non ignores. Mox ut dicuntur ea Job, quae proprias vires excedant, protinus ad poenitentiae patrocinium convolat (Job XXXIII) , 797 ita ut etiam ori suo digitum superponat, dicens: «Leviter locutus sum (I Reg. X) .» Postquam certe audivit Elias septem millia virorum ante Baal genua non flexisse, didicit jam non de singularitate tumescere, dum plures innocentiae suae consortes haberet. Et ii sane, quorum superius mentionem feci, non clari, non famosi, non certe vulgi opinione notabiles; sed despicabiles et pannosi ita se bonis omnibus inferiores judicant, ut etiam nobis [Col. 0759D] se, nostrisque similibus quolibet conversionis indicio non praeponant. Nobis autem scilicet convescentes non dedignantur communi mensa participare, imo tanquam suppares omne nobis charitatis officium familiariter exhibent. Tu quoque si recte, si discrete, si fructuose per viam vis vere religionis incedere, sic tibimetipsi sis austerus et rigidus, ut aliis videaris hilaris et remissus; sic intra temetipsum studeas in rectitudinis arce praecellere, ut noveris te et infirmis fratribus misericorditer inclinare; sic in tribunali mentis tuae justitiae frena dispone, ut tamen delinquentibus non obdurescas, venialiter indulgendo. Sit in corde moeror, in vultu laetitia; in fratris adventu caro tua sentiat refrigerium, [Col. 0760A] nec multum timeas, si solitae servitutis non impleas pensum. Pulsante cellulam tuam fratre protinus tristes rugae discedant, contracta se ora resolvant, serena facies occurrat, festina frons laetitiam praeferat. Peccatum in te mortis periculum deputa, in aliis fragilitatem conditionis appella. Decerne alium ferula dignum, unde te scorpionibus arbitraris obnoxium. Non sis justior justo; et qui times peccata committere, non dubites veniam peccantibus impertire. Non est illa recta justitia, quae in desperationis foveam mentes pertrahit alienas. Non est medicina laudabilis, quae sic putrida resecat, ut simul etiam sana corrumpat. Noxius ignis est, qui sic nititur vepres exurere, ut insiliat etiam domos globis furentibus conflagrare. Enim [Col. 0760B] vero, qui aliorum vitia ex more libenter carpit, peccati macula non evadet; quia licet zelo justitiae ferveat, aliquando necesse est ut in laqueos detractionis impingat. Plane, nisi multum nostra nobis vita splendesceret, non tantopere nostris oculis aliena conversatio displiceret. Si districti circa nos essemus, ut dignum est, judices, non tam rigidos experiretur aliena culpa censores; in alios scilicet disciplinae nostrae vigor extenditur, dum circa excessus proprios sola pietatis et mansuetudinis jura servantur. Sed quorsum ista? Quia diceris omnes fratres tuos tam austera, tam superciliosa dijudicare sententia, ut per totius anni circulum nonnisi semel, et tunc non a tui monasterii sacerdotibus, sed aliunde quaesitis, divina percipias sacramenta. Dico [Col. 0760C] quod dicis: Quis hunc presbyterum ordinavit? Respondetur, ille episcopus. Et ipsum, ais, ad episcopatus officium qualiter, aut quis promovit? Papa scilicet; qualiter autem, ipsi viderint; moxque subjungis: Esto tandem quod papa gratis episcopum consecravit; nunquid et papa ipse ad apostolicae sedis apicem gratis ascendit? Hac igitur inter mirabilium quaestionum perniciosa caligine, quantum in te est, saeculum omne confundis, et velut mare, de temetipso tempestatem 798 generans, nec ipse quiescis, nec alios vivere in tranquillitate permittis. His enim et hujusmodi ineptis haesitationibus haereses saepe et schismata pestilenter emergunt, quae incautas hominum animas a catholica unitate praecidunt. Ut enim verbis te [Col. 0760D] apostolicis alloquar: «Tu quis es, qui judicas alienum servum? Suo enim domino stat, aut cadit, stabit autem: potens est enim Deus statuere illum (Rom. XIV) .» Non omnes qui in praetorio sunt, promendi judiciales calculos archisterium sortiuntur; neque omnes qui sunt intra Ecclesiam, claves Ecclesiae susceperunt. Cum ad aliena judicanda quis arroganter extenditur, ad ea profecto consideranda quae sua sunt, obtusior invenitur. Tunc enim socialis vitae congruenter est ordo dispositus, si unusquisque proprii juris limite sit contentus: ubi autem alter alterius terminum supergreditur, omnis profecto recte vivendi linea necesse est confundatur. Sufficiat ergo nobis considerare quae nostra sunt, [Col. 0761A] ne dum aliena immoderate persequimur, a nostri laboris fructu et digna mercede vacuemur. «Qui enim totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II). » Et Paulus: «Modicum, inquit, fermentum totam massam corrumpit (II Cor. V) .»
Vidi nempe monachum eremitam vitam districte satis et rigide perferentem: qui nimirum et vultu pallidus, et corpore vehementer afflictus, fixis in terram oculis, mundo mortuus videbatur; vinum quoque per undecennium non gustaverat. Sed, o terribile Dei judicium, et profundum summae districtionis abyssum! Taedet dicere. Hic aliquando [Col. 0761B] in phrenesim decidens, atque in belluini furoris rabiem immaniter efferatus, ex manibus in diversa nitentium, et vinculis quibus nectebatur se repente proripuit; et ubi plurimus rotabatur vortex, in spumosi fluminis voraginem mersus interiit. Sed quanquam quovis mortis articulo meritum suum cuique perire non possit, ad hoc tamen ista praemisimus, ut in quibuslibet nostris bonis operibus nunquam pertinaciter confidamus; sed metuentes semper quid superna de nobis sententia statuat. De his qui nobiscum sunt, judicare mens nostra temere non praesumat; et si enim videmus in praesenti quo gradimur, ignoramus tamen quo cursus noster fine claudatur. Patet via quae teritur; sed occultum est quo pervenitur.
Et quia se occasio praebuit, terribilem nihilominus et alterius monachi casum praetereundum esse non ducimus, etsi non magnopere huic opusculo congruere videamus. In Perusino monasterio, sancti videlicet Salvatoris, cui nuper et ipse praefui, quidam monachus paulo ante fuerat, nomine Guinizo, astutus nimis 799 et callidus, saecularibus argumentis ac litigiosis contentionibus vehementer intentus. Hic itaque dum et in mutandis abbatibus et fratribus perturbandis aestuans non quiesceret, ad hoc usque pervenit, ut diaboli ad superandos aemulos patrocinium quaereret et ejus se dictioni etiam corporaliter manciparet: cui tamen seductor [Col. 0761D] spiritus exigenti ante promisit, quod tertio, priusquam moreretur, die, suum sibi exitum nuntiaret. Credidit infelix, et diu postmodum vivens, ita sub hac deceptoria securitate permansit: tandem in aegritudinem lapso adest fidejussor iniquus, et perendianum, sicut spoponderat, obitum innotescit. Protinus advocatis ille fratribus, cuncta haec quae cum nequissimo pepigerat, per ordinem narrat. Cumque illi instarent, dicentes: Esto confessus, age poenitentiam; repente ille obdormiebat, et sive pulsantibus, sive clamantibus, evigilare non poterat; si non illi obticescerent, vel aliud quid praeter poenitentiam loqui vellent, mox ille expergefactus, invicem loquebatur; sed rursus audito [Col. 0762A] nomine poenitentiae, obrigescebat in sensibus sopore correptus, donec horrendae morti traditus, ad eum cui deditionem fecerat est infeliciter devolutus. Postmodum vere per plures noctes nigra canum turba non cessabat sepulturae ejus assistere, et quasi depositum custodire, ita ut non minimo videntes horrore concuterent. Heu quam perniciosa res spiritus contumax et litigiosus in monacho! Hic enim, quia temporalem habere pacem cum suis fratribus noluit, aeternae pacis gaudium, in tartarum demersus, amisit. Hoc autem et si praesenti stylo usquequaque non congruat, idcirco tamen inter haec apicibus mandare curavimus, ut rem memorabilem, ne oblivio tolleret, quasi ad paxillum funiculo stringeremus; atque hic quisquis inquietus ediscat ad quem [Col. 0762B] finem lis animosa perducat.
Inter omnia igitur quae divina nobis sunt lege mandata, nihil est monacho propensius enitendum, quam ut patientiam in omnibus habeat, qua videlicet alienae pravitatis injuriam aequanimiter ferat. Haec plane virtus ad perfectionis culmen monachum provehit, et terribilem in Dei hostibus dimicantem animum facit. Haec omnium vitiorum victoriam tribuit, et contra furentes mundi praecipites impetus humanam mentem insuperabilem reddit. Et quid amplius dicam? Quandoquidem quidquid de rigore abstinentiae, quidquid de quacunque corporis afflictione superius dictum est, vel dici potuit, pene [Col. 0762C] nihil sit, si ipsa virtutum nutrix patientia desit, Apostolo testante, qui ait: «Corporalis, inquit, exercitatio ad modicum utilis est; patientia autem ad omnia utilis est (I Tim. IV) .» Adolescentem me in Faventina urbe propter litterarum studia constitutum audire contigit quod enarro. Inter duos sibimet convicaneos obortis invicem simultatibus, alterius oculos alter effodit. Caecus itaque postquam se mundo nimium inutilem vidit, monasterium 800 petiit. Postmodum vero cum et ipse illator injuriae languore correptus, conversionis habitum anxie quaereret, sed ad idem monasterium deferri, propter illum quem creduliter attrectaverat, incongruum judicaret, monachis super hac re secreto mussitantibus, tandem fama negotii ad acutiorem videlicet [Col. 0762D] non videntis pervenit auditum. Cumque ille, quod imminebat plenius didicisset, coepit mox obnixe deposcere, et quibus valebat precibus instantissime flagitare, ut illum fratres cum omni charitate susciperent, semetipsum insuper custodem scilicet, ac ministrum ejus obsequiis insudare juberent. Importunis sane insistens precibus, tandem obtinuit, et ei quem carnis lumine videre non poterat, perspicuo charitatis oculo ministrabat. Decumbenti itaque sedulus minister assistere, tegminibus confovere, necessaria quaeque porrigere, percipiendis etiam alimentis suasorie provocare. Nam et ad digestionis occultum, ut dicebatur, saepe se ferre et referre gaudebat aegrotum. Sic nimirum, sic qui geminum [Col. 0763A] lumen carnis amiserat, charitate simul et patientia, quasi duobus in animae facie oculis resplendebat.
Superiora tibi, Teuzo pater, ex epistola proposui, ut desinas de singularitate tumescere; istud autem ideo, ut discas juniorum fratrum etiam offensas, si forte contigerint, aequanimiter tolerare; nimirum quod moribus tuis duxi maxime necessarium, hoc in disputativae narrationis ordine servavi consequenter extremum. Jam igitur ab illa rigida nimis et torosa mentis tuae animositate compesce, teque in patientia cum fratribus tuis et blanda charitate compone. Quisquis enim per feralitatem amicis [Col. 0763B] suis contubernalibus non concordat, ferarum more solus necesse est ut bestialiter vivat. Qui ergo Redemptoris sui discipulus non dedignatur existere, discat se mitem proximis suis et humilem exhibere: «Discite a me, inquit, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Qui denique sancti Spiritus templum esse desiderat, ut id ipsum repetam, ab humilitate simul et quiete mansuetudinis non recedat. Ait enim: «Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum?» (Isa. LXVI.) Non igitur eorum animos verbositatis quaestionibus pulses, non eos tanquam torvae cervicis taurus cornicibus ventiles; ne dum a te fugitur, illud in tui opprobrium jaculetur, quod de bove cornupeta antiquitus dicebatur:
Nunc igitur, dilectissime mi pater et domine, pedibus tuis me protinus [ f. prostratus] advolvo, fusisque lacrymis veniam humiliter peto: videlicet ut [Col. 0764B] ori meo clementer indulgeas, et me, qui tibi audacter insuggillare praesumpsi a charitatis tuae dulcedine non repellas, dummodo nempe haec quae superius comprehensa sunt, salubriter admittantur. Ego non abnuo satisfactionis 802 gratia, et nudas ferulae vestrae scapulas subdere, et de caetero paternis sanctitatis vestrae legibus reverenter obtemperare. Spero autem quod et haec mea vobis non erit infructuosa correptio; quia dum menti vestrae tam scilicet gravi, tam maturae, tam certe sanctae amarum forte sapit, quod ausu junioris arguitur, in vobismetipsis liquido potestis addiscere, quid vobis dura loquentibus, de alieno debeatis corde sentire. Rogo autem, venerabilis pater, ut pro me peccatore semper orare digneris. Quia autem faciem vestram [Col. 0764C] ulterius in hac vita visurum me esse non spero, divinam deposco clementiam, ut, soluto militiae cingulo, sic nos in mutuos repraesentet aspectus, quatenus et unum supernae videlicet Hierusalem ascribatur emeritis municipium, et socialis in utrumque procedat recompensatio meritorum.
Sit nomen Domini benedictum.
De bono status religiosi et tropologia variarum animantium
Hac epistola, cum in ipso statim exordio depravatos hominum mores, et calamitosum suorum temporum statum deplorasset, illorum felicitatem extollit qui, tempestates saeculi fugientes, ad tutissimum religionis portum confugerent. Quo in genere Casinenses monachos praecipue admiratur: montem ipsum Casinum arcae Noeticae non dubitans comparare, quae diluvii tempore omnis generis animantium refugium fuisset. Hinc, occasione arrepta, ad animantium naturas proprietatesque describendas digreditur, quas (quemadmodum facit apud Graecos Epiphanius) ad hominis mores et utilitatem mire traducit atque accommodat.
[Col. 0763D] Domno DESIDERIO archangelo monachorum, sanctoque conventui, PETRUS peccator monachus servitutem.
Qui saeculum reliquistis, quas ereptori vestro Deo gratias debeatis, is perite considerat, qui mundi furentis flagitia non ignorat. Pudor enim, et honestas [Col. 0764D] periit; et dum ecclesiastici vigoris sensim disciplina collabitur, inundans vitiorum ac pravitatum omnium in dies pestis augetur. Ut illum propheticum nostro potissimum tempore videatur impleri: «Non est, inquit, veritas, non est misericordia, [Col. 0765A] et non est scientia Dei in terra. Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt (Osee IV) .» Et quia haec non modo principalis censura non reprimit, sed fieri cum favorabilis assensus exsultatione permittit; et ex eo risus excutitur, cui non modo gemitus, sed et furor et impatientia debebatur; recte per eumdem prophetam postmodum dicitur: «In malitia sua laetificaverunt regem, et in mendaciis suis principes: omnes adulterantes, quasi clibanus succensi sunt a coquente (Osee VII) .» Et quoniam ardor avaritiae, sive luxuriae, prius tanquam laquearia domus atque tigilla principes corripit, deinde per subjectos sese velut per planiora diffundit; paulo post addidit: «Omnes calefacti sunt quasi clibanus, et devoraverunt [Col. 0765B] judices suos; omnes reges eorum ceciderunt, non est in eis qui clamet ad me (Ibid.) .»
Et quia bonos principes malus populus non meretur, atque ideo totus mundus velut unum corpus continuata criminum contaminatione perfunditur, divina vox per prophetam exprobrat, dicens: «Ubi est rex tuus, Israel, maxime nunc salvet te in omnibus urbibus tuis; et judices tui, de quibus dixisti: Da mihi regem et principes (Osee XIII) .» Ubi et praesto subjungitur: «Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea (Ibid.) .» Unde fit ut dum mundi principes non jura, sed lucra conservant, subjectos quoque proclives in malum nulla legalium sanctionum censura refrenet. Hoc mundus nostro tempore patitur, quod per Isaiam [Col. 0765C] dicitur: «Omne caput languidum et omne cor moerens; a planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas (Isa. I) .»
Quamobrem summopere curandum vobis est, dilectissimi, ut immensas Deo gratias jugiter referatis, qui videlicet hoc tempore de mundo estis electi, quo constat in eo quempiam difficile posse salvari. Implestis enim quod per Zachariam, Domino vociferante, praecipitur: «O, o, fugite de terra Aquilonis (Zach. II) .» Et rursum: «O Sion, fuge, quae habitas apud filiam Babylonis (Ibid.) .» Quibus nimirum Veritas dicit: «Ego vos elegi de mundo; et quia de mundo [Col. 0765D] non estis, propterea odit vos mundus (Joan. XV) .» Nam velut si ferox bestia pecus invalidum mordicus apprehendat, pastor autem, vel unum membrum de faucibus furiose deglutientis educat; ita vos Christus de ore cruenti praedonis 805 eripuit, dum, pereunte mundo, in obsequium vos sui famulatus allegit. Hinc est quod per Amos prophetam dicitur: «Quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic cruentur filii Israel, qui habitant in Samaria (Amos III) .» Sic itaque per exuberantioris gratiae munus non ambigitur vobis fuisse collatum, quod per eumdem prophetam alibi dicitur: «Plui super civitatem unam, et super civitatem alteram non plui. Pars una compluta est, et pars super [Col. 0766A] quam non plui, aruit (Amos IV) .» Corda quippe terrena atque carnalia velut aestu squalentia diuturnae siccitatis arescunt, quae fluenta supernae gratiae compunctionis imbribus non infundunt. De qua videlicet terra divina vox ait: «Mandabo nubibus ne pluant super eam imbres (Isa. V) .» At contra de mente illa, quae Dominum veraciter sitit, quae fontem sapientiae indeficienti desiderio concupiscit, per Isaiam dicitur: «Effundam enim aquas super sitientem, et fluenta super aridam. Effundam spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super stirpem tuam, et germinabunt in te herbas, quasi salices juxta praeterfluentes aquas (Isai. XLIV) .»
[Col. 0766B] Cum ergo vos omnipotens Deus mundo subtraxit ac sub monastica sibi disciplina servire constituit, quid aliud fecisse cernitur, quam velut olim in cataclysmo, de multis pereuntibus vos paucos elegit, ac in bituminatae arcae latibulum (Gen. VII) , ut viveretis, induxit? Claustrum quippe monasterii vivarium est animarum. Ibi quippe vivunt pisces, qui juxta legis edicta pennulas habent; atque ut in corpus Christi transferantur, Israelitarum mensis delicias praebent. Pisces quippe qui squamarum pennulas habent, dare saltus etiam super aquas solent. Quid ergo pennatis piscibus nisi electae animae figurantur, quae profecto solae in coelestis Ecclesiae corpus transeunt; quia modo virtutum pennulis fultae, saltus dare per coeleste desiderium sitiunt, ut superna per contemplationem [Col. 0766C] appetant, quamvis in semetipsas iterum ex mortali carne relabantur? Claustrum itaque monasterii utrum gurgustium, sive vivarium piscium solummodo, sicut dictum est; an etiam captabulum coelestium pecorum vel certe aviarium volucrum per spiritalem intelligentiam rectius possumus appellare? Hanc denique triplicem animalium speciem ponit Psalmista cum dicit: «Pecora campi, volucres coeli, et pisces maris (Psal. VIII) .» Hanc et Osee propheta commemorat cum ait: «In bestias agri, et in volucres coeli, sed et in pisces maris congregabuntur (Osee IV) .» Quo igitur horum trium vocabulo coenobium rectius exprimetur? Sed ut liquido cernitur, universa haec tria vocabula claustro monasterii procul dubio congruunt, dum in eo unanimis [Col. 0766D] et indivisae charitatis igne conflata spiritalium animalium diversitas continetur. Ibi quippe spiritales, sicut dictum est, vivunt pisces, sacrarum Scripturarum fluentis jugiter innatantes. Nisi enim esset spiritale gurgustium, ubi non terreni, sed 806 coelestes pisces spiritaliter viverent, nequaquam Dominus ad B. Job de typica Behemoth pelle dixisset: «Nunquid implebis sagenam pelle ejus, et gurgustium piscium capite illius?» (Job XLVIII.) Ibi pecora agri illius, scilicet de quo per Jacob dicitur: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII) .» De pecoribus autem, ipsis electis scilicet in sanctae charitatis unanimitate viventibus, Isaias ait: «Habitabit lupus cum agno, [Col. 0767A] et pardus cum haedo accubabit; vitulus et leo et ovis simul morabuntur (Isai. XI) .» Nam per sanctae charitatis viscera, lupus cum agno habitat; quia ii qui in saeculo raptores fuerunt, cum mansuetis ac mitibus in pace conquiescunt. Et pardus cum haedo accubat, quia is qui peccatorum suorum maculis varius fuit, cum eo qui se despicit ac peccatorem fatetur humiliari consentit. Vitulus autem, et leo, et ovis pariter commorantur; quia et is qui per contritum cor ad quotidianum se Deo sacrificium praeparat; et alius qui tanquam leo ex crudelitate saeviebat; et alter, qui velut ovis innocentiae suae simplicitate perdurat, in caulis sanctae Ecclesiae convenerunt. Ibi quoque coeli sunt volucres; ii nimirum qui virtutum plumis sese in ardua sublevant, [Col. 0767B] ac terrena quaelibet, et sub se transire de suae mentis arce prospectant. Dumque per terrena repere sub carnali concupiscentiae jugo despiciunt, libertatem aeris petunt, seseque ad coelestia, librata mentis contemplatione, suspendunt. De quibus nimirum volucribus Dominus in Evangelio loquitur, cum granum sinapis in arborem crevisse testatur: «Cum autem creverit, inquit, majus est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres coeli veniant, et habitent in ramis ejus (Matth. XIII) .» Nec mirum se et pecoribus agri, et volucribus coeli ac piscibus maris, homo per figuram spiritalis intelligentiae comparetur, cum et ipse homo, propter quem scilicet caetera creata sunt, omnis creatura dicatur: «Euntes, inquit, in mundum universum, praedicate [Col. 0767C] Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) :» Nam et naturales actus pecorum per spiritualem intelligentiam reperiuntur in moribus hominum; sicut et in hominibus aliquid invenitur, quod ad officia pertineat angelorum. Rerum quippe conditor omnipotens Deus, sicut terrena quaeque ad usum hominum condidit; sic etiam per ipsas naturarum vires, et necessarios motus, quos brutis animalibus indidit, hominem salubriter informare curavit. Ut in ipsis pecoribus homo possit addiscere quid imitari debeat, quid cavere, quid ab eis mutuari salubriter valeat, quid rite contemnat: quatenus dum a rebus quoque ratione carentibus homo rationalis instruitur, ad auctorem suum per viam sapientiae caute semper et inoffenso tramite gradiatur. Sed ut liquidius valeat [Col. 0767D] elucere quod loquimur, non gravemur aliquas hic animalium naturas apponere; et qualiter humanis congruant moribus, strictim, ac prout epistolaris brevitas patitur, breviter intimare. Nec tamen ut experti simus hujusmodi nobis peritiam arrogamus; sed id duntaxat quod ab his qui rimandis rerum insudavere naturis, nobis est traditum, indiscusse et irretractabiliter judicamus nostris opusculis inserendum.
Leo itaque, cum sit fortissimus bestiarum, ac, Scriptura teste, nullius pavescat occursum (Prov. XXXI) , videtur etiam naturalis habere quodammodo [Col. 0768A] subtilitatis ingenium. Nam cum a venatoribus quaeritur, eorum protinus odore concepto, ut persequentium se deludat indaginem, versutae struit fraudulentiae novitatem. Caudam quippe per terram trahens, vestigia sua, dum graditur, operit; sicque venantium laqueos, ne capiatur, evadit. Venatores plane hominum iniqui sunt spiritus, qui nimirum venatorum more carnes quaerunt, dum quoslibet homines, ut carnaliter vivant, immaniter persequuntur. Sed quisquis ad illum leonem pertinet, de quo per Jacob dicitur: «Catulus leonis Juda, venatoris odorem concipit, quia versuti hostis insidias deprehendit (Gen. XLIX) .» Cujus videlicet odorem argute conceperat, qui dicebat: «Non ignoramus astutias ejus (II Cor. II) .» Illis econtrario ignorantibus, de quibus [Col. 0768B] Joannes dicit: «Qui non cognoverunt altitudinem Satanae (Apoc. II) . «Hic etiam vestigia sua cauda, quae postrema pars est corporis, operit; quia vitae veteris pravitatem tegmine novae conversationis abscondit, sicut dicitur: «Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI) .» Et alibi: «Remisisti iniquitatem plebi tuae; operuisti omnia peccata eorum (Psal. LXXXIV) .» Sic igitur impressa vestigia cauda leonis operit, cum veterem vitam posterioris rectitudinis tegumentum obducit (Prov. XXVIII) . Ad hoc etiam pertinet, quod idem leo cibum fastidit hesternum, et escae propriae reliquias aversatur. Et tu, o homo, eo quo satiatus fueras, prorsus abhorre peccatum, ne tanquam canis reverti videaris ad vomitum (II Petr. II) . Adde [Col. 0768C] quia leo apertis oculis dormit; sic et tu, sic quiesce sopitus a mundo, ut pervigiles semper oculos habere perseveres in Domino. Sic dicitur: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) .» Leaena mortuum parit catulum. Qui profecto per triduum mortuus perseverat, donec tertia die pater ejus adveniens, in faciem ejus insufflat, sicque viventem celeriter excitat. Contemplativa quoque te vita ab hoc mundo mortuum pariat, cui Pater omnipotens spiritum suae vivificationis immittat. Et hoc modo, qui catulum leonis de tribu Juda die tertia suscitaverat; te quoque inter fidei, spei et charitatis triduum, non mundo, sed sibi viventem reddat, ut libera cum Apostolo valeas voce cantare: «Vivo autem, jam non ego, vivit vero in me Christus (Galat. II) .»
Authalopum [antaplon vel aptalon] quoque acerrimum nimis et violentum est animal, adeo ut nec illi venator accedere, nec persecutor quisquam audeat propinquare. Habet autem longa cornua in serrae similitudinem figurata, quibus nimirum praegrandia valeat arbusta secare, terraeque deponere. Cum vero sitierit, veniens ad Euphratem 808 bibit: prope quem videlicet fluvium frutex quidam nascitur, qui Gericine vocabulo nuncupatur, habens virgulta subtilia atque profixa. Veniens itaque authalopus ad Gericinam, dum ludere lasciviens tentat, cornua sua virgultis crebrescentibus obligat. Cum vero diutius pugnans, sese nullatenus valet [Col. 0769A] educere, magnis incipit vocibus exclamare. His excitatus clamoribus venator accurrit, eumque dum propriis nexibus arctatur, occidit. Tu, serve Dei, qui duobus es Testamentis admonitus, quasi totidem cornibus invicte munitus, quibus nimirum et temetipsum inviolabili valeas tuitione protegere, et adversantes spiritus robustissime ventilare; postquam Deum, fontem scilicet vivum, laudabiliter sitire coepisti, postquam magni Euphratis, id est coelestis eloquii fluenta bibisti, noli jam causarum saecularium vacare negotiis; noli te, velut petulcum animal, voluptatum carnalium irretire virgultis; ne dum te haec suis nexibus obligant, repente nequissimus adversarius impetat ac lethale vulnus tanquam improbus venator infligat. Excitat enim venatorem [Col. 0769B] vox clamoris, cum te accendit flamma libidinis. Nulla quippe vox criminum sonorius elevatur in coelum, de qua ad Abraham dicitur: «Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis; descendam et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint (Gen. XVIII). » Sed ut vires amittant incentiva libidinum, declinanda est procul dubio societas feminarum.
In quodam nempe monte Orientis, lapides sunt igniferi, qui masculus et femina nuncupantur, et dicuntur Pyroboli. Qui nimirum cum a se invicem procul sunt, non accenduntur; si vero femina appropinquaverit [Col. 0769C] masculo, protinus ex eis ignis egreditur; ita ut omnia quae circa montem sunt flammis vaporantibus exurantur. Ab ipsis ergo lapidibus edocemur, ut si consumi libidinis incendio nolumus, muliebris aspectus speciem declinemus, ne de conspecta forma flamma prosiliat, quae in nobis non montis, sed mentis fruteta pervadat.
Ad exstinguendum itaque libidinis incentivum operae pretium est ut etiam castoris imitemur exemplum. Cujus scilicet testiculi medicinalibus curis sunt permaxime necessarii. Castor itaque cum se videt a venatore propter genitalia persequi, haec mordicus abscindit, et ante venatoris faciem projicit. Sic illico venator abscedit, dum id propter quod eum persequebatur extorsit. Si vero contigerit ut [Col. 0769D] alter eum rursus venator inveniat, eumque acrius et instantius persequens, evadendi aditum jamjam penitus desperare compellat, in arcto situs, in os se venatoris erigit, sibi deesse virilia, propter quae perurgetur, ostendit. Sic sic ab insectantis venabulo liberatur, dum ostendit sibi deesse quod quaeritur. Tu quoque si vis casses intimi venatoris eludere, solerter a te stude titillantes illecebrosae libidinis fomites amputare. 809 Praecide a pectore tuo omne luxuriandi propositum, et sic quasi radicem luxuriae verenda repellis, dum libidinis actum cum ipsa penitus voluntate deponis. Et dum malignus spiritus tanquam improbus venator telis adversum te luxuriae dimicat, [Col. 0770A] tu in vires te protinus erige, ac deesse tibi luxuriandi materiam testones ostende, dicens illi: Cur me persequeris? cur me propter rem quae in me jam non est irretire conaris? En ego verenda non habeo, dum, amputato luxuriae seminario, castitatis propositum inviolabiliter servo. Dicit enim mihi per Isaiam Dominus meus: «Non dicat eunuchus: Ecce ego lignum aridum, quia haec dicit Dominus eunuchis qui custodierint Sabbata mea, et elegerint quae volui et tenuerint foedus meum: dabo eis in domo mea, et in muris meis locum, et nomen melius a filiis et filiabus (Isai. LVI). » Ego siquidem ex ipsis sum, de quibus per semetipsum in Evangelio dicit: «Sunt eunuchi qui se castraverunt propter regnum coelorum (Matth. XIX) .» Hoc itaque modo sollicite cavendum [Col. 0770B] est, ne versutus hostis tentationum suarum aculeis corda nostra transfigat, et castitatis, sive cujuslibet boni operis fructum, astutae fraudis arte decerpat.
Hujus autem figuram etiam herinaceus repraesentat, qui nimirum dum toto corpore spinis sit obsitus, vindemiarum tempore ingreditur vineam, et quam meliorem viderit occupat uvam. Quam mox tam violenter exagitat, ut omnia ejus in humum grana prosternat; indeque descendens, tandiu super eadem grana provolvitur, donec spinarum ejus aculeis omnia transfigantur. Sic undique onustus remeat, atque haec filiis suis alimenta comportat. [Col. 0770C] Custodienda est ergo boni operis vinea, ne super eam antiquus hostis ascendat, et spiritualium virtutum turgentia ac per hoc matura grana dejiciat; deinde tentationum suarum aculeis insuat, eaque bestiis terrae, hoc est, adversariis potestatibus cibum tendat. Sicque labefactatus atque frustratus a laboribus suis homo, id quod in Canticis legitur gemebundus exclamet: «Posuerunt me custodem in vineis, vineam meam non custodivi (Cant. II) .» Sicut enim ab hericio botrus exuitur acinis; sic a diabolo incautus quilibet homo nudatur operibus bonis. Mille formis enim et callidus nequitiae spiritus novae semper artis praestigias struit, ut possit non modo nudare, sed et funditus devorare quos decipit.
Cujus utique vulpecula quoque praebet imaginem, quae dum se mortuam fingit, mortem volucribus veraciter ingerit. Nam dum esurit, et anxie requirenti quod comedat non occurrit, quaerit ubi sit rubra terra; et dum reperit, toto corpore in ea provolvitur, ut 810 quasi caro nuda et cruenta videatur: mox sese in terram quasi mortuam projicit, flatum intra se reprimit, ut non respiret. Dumque hoc modo cruenta videatur et turgida, ab incautis volucribus non indubitatur exstincta. Descendunt itaque ut eam comedant; sed illa repente prosiliens arripit, easque veraciter devorat, quas [Col. 0771A] ad se devorandam fallaciter invitabat. Hujus itaque deceptor antiquus specimen exprimit, qui carnalia lucra quaerentibus se quasi mortuum fingit, illisque opera sua, tanquam membra sua quibus vescantur, exponit: «Manifesta enim sunt opera carnis, quae sunt, sicut dicit Apostolus, fornicatio, immunditia, luxuria, avaritia, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes (Gal. V) .» Haec plane sunt iniqui spiritus viscera, haec reproborum et carnaliter viventium quotidiana sunt alimenta. Ad haec dum perditi quique velut esurientes inhiant, eos malignus spiritus tanquam volucres vulpis dolosa deglutit, eosque in sui corporis viscera trajicit. De quibus [Col. 0771B] nimirum per Prophetam dicitur: «Introibunt in inferiora terrae, tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt (Psal. LXII) .» Hujus vulpis pars erat Herodes, qui capitis sui nomine censebatur, cum Dominus aiebat: «Ite, dicite vulpi illi (Luc. XIII) .» Haec vulpis in Scriba illo, velut in scrobis suae fovea latitabat, qui ex ore Veritatis audiebat: «Vulpes foveas habent (Matth. VIII; Luc. IX) .» Hujus vulpis fetus et illi sunt, scilicet haeretici, de quibus in Canticis dicitur: «Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas (Cant. II) .»
Et quid mirum si regna diaboli in dolosa videantur callere vulpecula, cum et in piscibus non inferior [Col. 0771C] artificiosae fraudis reperiatur astutia? ut dum cunctis animantibus homo praeponitur, per haec etiam, quibus praeest, cavere pericula moneatur. Polypus quippe petram in vadosis littoribus invenit, cui se miro modo constrictus affigit, ejusque colorem ac speciem induit. Obductus itaque terga in similitudinem saxi, plurimos piscium sine ulla suspicione fraudis allapsos intercipit; et dum scopulum simpliciter opinantur, casibus eos furtivae artis occludit. Talibus igitur argumentis sponte veniens rapina decipitur; et dum non metuit fraudem, ignorat ultimi naufragii vitare voraginem. Sed quid petra, nisi Christus? quid polypus, nisi homo dolosus et perversus, atque ob id haereticus? Hic affigitur petrae, et saxei mentitur schema coloris; quia, sicut [Col. 0771D] magister ejus, se transfigurat in angelum lucis (Cor. XI) . Adhaeret petrae, quia etsi non per operationem, saltem per professionem sanctae copulatur Ecclesiae, et velut incautos pisces arripiens devorat, dum hebetes quosque ac simplices perfidiae suae erroribus implicat. Unde et Apostolus ait: «Sustinetis enim si quis vos devorat, si quis vos decipit (Ibid.) .» Verumtamen in hujusmodi versutiis et fraudibus animalium aliquando salutaris allegoriae deprehenditur sacramentum.
Hydrus enim animal est habitans in gurgitibus fluminum, crocodilis feraliter inimicum. Hic itaque [Col. 0772A] cum viderit crocodilum aperto ore in crepidine fluminis dormientem, provolvitur in limo luti, ut faucibus illius lubrico corpore facilius possit illabi. Tunc in os crocodili dormientis perniciter insilit, quem ille desubitatus repente deglutit. Hydrus vero viscera ejus cuncta dilaniat, donec, eo jam prorsus exstincto, de cadavere illius vivus et victor erumpat. Quid hic crocodilus, nisi figuram tenet mortis et tartari? quid hydrus, nisi victoriam innuit Salvatoris? Limo igitur hydrus obvolvitur, dum Redemptor noster humanae carnis luto vestitur. Hic ventrem ingreditur crocodili, quia Dominus claustra penetravit inferni. Hic demolitur intima viscerum; et Dominus mortis evertit imperium. Ille corroso ac penetrato cadavere post victoriam redit, quia [Col. 0772B] Salvator noster postquam infernum moriendo momordit, cum triumphali de sepulcro gloria resurrexit. Unde morti per prophetam [Apostolum] victor insultat: «Ubi est, inquit, o mors, victoria tua? ubi est stimulus tuus?» (1 Cor. XV.) Et iterum: «O mors, cro mors tua; morsus tuus ero, inferne (Osee XIII) .»
Charadrium quoque figuram nostri Salvatoris exprimere non ambigimus, si mirabilem ejus naturam non sine admiratione pensamus. Est igitur hoc volatile totum album, nec ulla nigredinis macula reperitur in plumis. Quisquis autem est in aegritudine constitutus, per praesentiam hujus volucris [Col. 0772C] valet absque dubietate colligere utrum se in proximo convalescere, an imminente mortis articulo necesse sit interire. Nam si infirmitas est ad mortem, mox ut agrotum viderit, protinus oculos suos avertit, eumque ultra non respicit. Et sic indicium datur, quoniam ex incommoditate concepta languidus moritur. Alioquin si languidus ille victurus est, praesto charadrius obtutum suum in ejus ora defigit, ac intra se omnem illius aegritudinem concipit; deinde contra solis ardorem impiger evolat, aegroti valetudinem soli se objiciendo comburit, ac per aerem volitando dispergit. Mirabile visu! extemplo se languidus erigit, et defaecatus omni passionum gravedine convalescit. Quod Redemptori nostro volucris hujus figura conveniat, luce clarius ratio [Col. 0772D] manifestat. Instar quippe charadrii candidus est Christus, quia nulla criminis apparuit macula denigratus. «Quippe qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II; Isai. LIII) .» De quo et sponsa dicit in Canticis: «Dilectus meus candidus et rubicundus (Cant. V) .» Virginitate videlicet et innocentia candidus martyrii sanguine rubicundus. Qui nimirum ad infirmum Israel populum pius visitator advenit, 812 sed faciem suam ab eo (quoniam perfidiae et incredulitatis morbo moriebatur) avertit: ad gentilem vero populum, aeque scilicet languidum cum respexit, pietatis in eum oculos clementer infixit, in semetipsum ejus aegritudinem transtulit, eumque saluti pristinae reformavit. [Col. 0773A] «Vere enim, sicut per Isaiam dicitur, languores nostros ipse tulit, et peccata nostra ipse portavit. Et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo et humiliatum; ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus (Isai. XIII) .» Aegritudinem vero per aerem volitando dispersit, quia potestates aereas suis viribus debellavit. Ad ardorem solis ascendit, ac vim languoris exussit, quoniam ad Patrem rediens, qui est sol justitiae, mortemque deglutiens, ascendit in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Psal. LXVII; Ephes. IV) .
Sed et phoenix, volatile scilicet, quod in Indiae vel Arabiae partibus habitat, eumdem Redemptorem nostrum morte simul ac resurrectione designat. Ipse enim dicit: «Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X) .» Haec igitur avis mox ut quingentos vitae suae annos impleverit, ligna Libani montis ingreditur, et per alas utrasque diversis aromatum odoribus oneratur. Hoc itaque sacerdos civitatis Heliopoleos quibusdam significationum indiciis deprehendit, et mox coacervatis sarmentis atque ramusculis congeriem struit; super quam videlicet struem phoenix aromatibus onusta descendit, seseque supposito sarmentorum igne comburit. Alia [Col. 0773C] vero die sacerdos accedit, ligna quae composuerat exusta reperit: quorum cineres curiose perscrutans, invenit vermiculum valde pertenuem, sed eximii odoris suavitate flagrantem: secundo die rediens, reperit eum aviculam per plumas et alarum remigia figurantem: tertio demum die sacerdos adveniens, videt perfectam et integri status astare phoenicem. Phoenix itaque alas refertas aromatum suavitate deposuit; quia Redemptor noster de coelo cum gemino ad nos utriusque testamenti odore descendit, dicens: «Non veni legem solvere, sed implere (Matth. V) . Omnis, inquit, Scriba doctus in regno coelorum, similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII) .» Qui nimirum prius reperitur esse vermiculus; [Col. 0773D] ille profecto qui dicit: «Ego autem sum vermis, et non homo (Psal. XXI) .» Ille, inquam, quem vermis ille signabat, qui matutinus exsurgens hederam super caput Jonae positam dente percussit, et arescere compulit (Jonae ult.) . Praecedente quippe velut matutino sole, Evangelicae gratiae Dominus, synagogam, ut revera sterilem hederam districtae sententiae suae dente praecidit, ac marcescentem prorsus et aridam reddidit. Deinde phoenix plumefacta et in aerem alarum remigiis armata sustollitur; quia victor mortis Dominus ad Patris usque 813 confessum conjubilantibus undique supernis virtutibus elevatur. De quo per Psalmistam dicitur: «Qui ascendit super cherubim, et volavit: volavit [Col. 0774A] super pennas ventorum (Psal. XVII) .» Enim vero et nobis pro modulo nostro pennae sunt insitae, virtutes scilicet spirituales, quibus si viriliter utimur, ad coelestia sublevamur; sin autem ex desidiae torpore deponimus, necesse est ut in subripientium vitiorum profunda mergamur.
Hujus rei typum tenet sarra [serra], marina scilicet bellua quae, cum prolixas habeat pennas, mox ut viderit navem velificantem, alarum et ipsa praecincta remigiis, contendit velificare post navem. Sed vix per quadraginta stadia in hujus certaminis labore persistens deficit, et sic defessa, alas inter discrimina [Col. 0774B] marina deponit. Fluctu itaque vorante compellitur ut ad locum unde remigare coeperat, iterum relabatur. Navis plane, quae velificat, sanctam Ecclesiam, vel unamquamque fidelem animam signat. Quae nimirum ligno crucis evecta, spumantes fluctivagi mundi procellas evitat, virtutumque remigio ad portum perpetuae quietis anhelat. Sed hanc sarra dum persequitur, deficit; quia mollis et dissoluta quaelibet anima fervide quidem incipit, sed in labore lassescens ad perfectionis littus, quod subire decreverat, non pertingit. Sunt enim aliqui, qui dum alios ire per honestae vitae tramitem cernunt, pio desiderio provocati post eos iter arripiunt. Sed dum vel nimii laboris, vel inundantibus cujuslibet adversitatis fluctibus obruuntur, protinus a labore deficiunt; [Col. 0774C] et sic ad similitudinem sarrae, unde velificare coeperant, relabuntur. De quibus utique scriptum est: «Vae his qui perdiderunt sustinentiam (Eccli. II) .» Et vir sapiens: «Est amicus socius mensae, et non permanet in die necessitatis (Eccli. VI) .» Sed talibus rectores Ecclesiarum impigra debent exhortatione succurrere, ac inter ipsa saevientis procellae discrimina fluctuantes valido praedicationum brachio roborare, ut eos naufragari pelago sorbente prohibeant, dum ad perseverantiae robur inconcussa constantiae radice confirmant.
Quod echinus etiam, brevis videlicet pisciculus, [Col. 0774D] innuit, qui naves ingentes plenis currentes velis immobiliter sistit. Mirum certe quomodo piscis perexiguus corpore, tam enormem carabi molem valeat inconcusse compescere, ut tanquam fixa radicibus videatur haerere. Echinus ergo figit in fluctibus navem; rector Ecclesiae non confirmet animas tentationum inundationibus fluctuantes? Sicut illi, qui dudum vestigiis in pelago titubantibus, coeperat mergi, sed ereptoris meruit dextera sustentari, dictum est: «Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) .» Ergo praesules 814 animarum solerter invigilent, ne quos de casibus saeculi semel eripiunt, rursus eos raptor invadat, rursus ad vomitum redire compellat.
Cujus utique rei per quamdam similitudinem tigris indicio est, quae, sicut astruitur, ubi vacuum raptae sobolis cubile reperit, pernix illico vestigiis raptoris insistit. At ille quanquam equi fugacis agilitate praecurrat, agilioris tamen ferae quodam quasi volatu se praeverti posse non dubitat: cumque nullum sibi patere suffugium conspicit, hujusmodi technam captiosa fraude molitur, ubi feram sibi contiguam deprehendit, globosam de vitro sphaeram ante illius oculos projicit; at illa respiciens velut e speculo proprii corporis imagine luditur, et sobolem suspicatur. Retentat igitur cursum, dum amplecti desiderat foetum: sed ecce dum inani se frustratam [Col. 0775B] specie comperit, totis ad comprehendendum equitem viribus fundit: sed dum stimulis ire velocior imminet fugienti, ille sphaeram sequentis obtutibus alteram objicit: nec tamen sedulitatem matris memoria fraudis excludit. Nam tigris quasi lactatura prolem cassam versat imaginem. Hoc itaque modo et tigris orbatur, et ultio de venatore non sumitur. Ut autem hoc ad usus ecclesiasticos non incongrue transferatur, quid venator, nisi praedicator? Unde per prophetam dicitur: «Mittam eis multos venatores, et venabuntur eos de omni monte et de omni colle (Jer. XVI) .» Et quid hic tigris, nisi diabolus debet intelligi? Tigridi itaque catulum rapimus, cum de mundo, qui est cubile diaboli, conversum quemlibet hominem ad sanctitatis habitum provocamus. Cum ergo spiritalem [Col. 0775C] post nos tigridem currere per tentationum suarum argumenta sentimus, vitream illi sphaeram objicimus, dum fragiles sibi homines, ubi suam imaginem videant, demonstramus. Suos autem sibi demonstrare, est ab ejus pestifera visione nostros abscondere. In suis autem hostis antiquus suam cernit imaginem, in quibus utique reperit propriae nequitiae pravitatem. De his nempe vitreis hominibus, ejusque imaginem refundentibus, in Apocalypsi dicitur: «Si quis adoraverit bestiam et imaginem ejus, et acceperit characterem in fronte sua et in manu sua (Apoc. XIV) ,» et reliqua. Studeamus igitur a tigride catulos custodire, quos tulimus; ut a ferinis cruentae bestiae uberibus rapti, lacte quotidie coeletis eloquii non desinamus recreari, ne, quod absit, [Col. 0775D] illud nobis valeat objici, quod Pharisaeis dictum est: «Vae vobis, qui circuitis mare, et aridam, ut faciatis unum proselytum; et cum factus fuerit, facitis eum filium gehennae duplo quam vos (Matth. XXIII) ;» sed id potius, quod de se Veritas Patri dicit: «Quia quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Joan. XVIII) .» De quo et Joannes dicit: «Qui cum dilexisset suos, in finem dilexit eos (Joan. XIII) .»
Quanto denique suos amore dilexerit, per naturae suae vim etiam pelicanus ostendit. Hic enim ales, sicut tradunt ii qui rimandis animalium insudavere naturis, natos suos incomparabiliter diligit, sed dignam [Col. 0776A] ei vicem ingrata soboles non rependit. Ejus quippe filii mox ut incipiunt crescere, utrumque parentem adoriuntur unanimiter impugnare, qui repercutientes eos, quia disciplinae modum tenere nesciunt, quodammodo eruditionis ferulam in gladios vertunt, dum nimiis verberibus filios interficiunt; tertia vero die super mortuos mater incumbit, latus suum rostro percutiens aperit, unde super exstinctos maternus cruor instillat, qui protinus eos ad vitam incolumes suscitat. Quae nimirum res non tam figura, quam evangelica videtur historia. Per Isaiam namque Conditor hominum manifeste conqueritur: «Filios, inquit, genui, et exaltavi, ipsi vero spreverunt me (Isai. I) .» Qui etiam percussus est ab eisdem reprobis filiis, sicut pelicanus a pullis suis, sicut [Col. 0776B] per aliam scripturam dicit: «Insurrexerunt in me viri iniqui absque misericordia, quaesierunt me interficere, et non pepercerunt in faciem meam spuere, et lanceis suis vulneraverunt me.»
Pelicanus autem suos pullos repercutiens perimit; quia Deus perversum populum gravi captivitatum atque bellorum clade percussit. Sicut ei per prophetam dicitur: «Percussisti eos, nec doluerunt; attrivisti eos, et noluerunt accipere disciplinam (Jer. V) .» Sed ingratis filiis bonum pro malo redditur, cum ad vitam materno sanguine revocantur. Sapientia quippe Dei, mater scilicet omnium viventium, in cruce pendens latus aperuit, sicque peremptos ad vitam sacrosancti sanguinis sui profluvio revocavit. Sed sicut avis hujus, quam dicimus, fetus duritiam [Col. 0776C] exprimunt ingratae sobolis; sic e diverso upupa figuram exhibet pietatis. Ut sicut in uno reperit mens discreta quod spernat, sic in altero Christiana pietas quid imitetur addiscat.
Hae siquidem volucres cum senili gravantur aetate, ut jam nec volare valeant nec videre, filii parentibus suis pio compatientes affectu, vetustas sibi pennas evellunt, et eorum oculos alis propriis confovent, ac totum corpus undique velut obliniendo ac palpando demulcent; donec toto corpore renovati, plumis undique reflorentibus, adolescant. Sic per piae prolis obsequium tanquam primo pubescentes flore, et visum recipiunt et volatum.
[Col. 0776D] Sed quid miramur upupam misericordiae viscera parentibus exhibentem, cum videamus et fulicam in alieni quoque generis fetum maternam extendere pietatem? Sicut enim a naturarum scrutatoribus perhibetur, aquila, quae 816 regina dicitur avium, pullos suos coruscantibus solis radiis objicit, atque in aeris vastitate libratos, pio teneros ungue suspendit. Quisquis autem illorum intrepidam oculorum aciem inoffenso tuendi vigore conservat, hunc mater ad propagandum regii decus generis idoneum judicat. Si quis autem lumina sua solis radio perstrictus inflexerit, velut degener, et indignus tam excellenti nobilitate projicitur; et tanquam exhaeredatus ac spurius inter filios non habetur. Et qui [Col. 0777A] per infirmitatem luminis ab ingenuitate destituitur, generis haereditatem quodammodo inter ingenuos filios non sortitur. Sed aquilinum hunc pullum a genuinae prosapiae sublimitate dejectum plebeia quaedam avis, fulica videlicet, quae Graece dicitur φήνη , velut adoptivum suscipit, et tanquam naturale inter proprios fetus clementer enutrit. Et hoc modo quem aquila crudeliter paternae fecit haereditatis exsortem, ista sibi quasi maternae pietatis intuitu suis adoptavit filiis cohaeredem.
Ut igitur arma virtutum in spiritali certamine constituti etiam a volucribus mutuemur, sicut humanam, imo Christianam obstupescimus in fulica [Col. 0777B] pietatem, sic etiam altius admiremur fecundam in vulturibus virginitatem. Perhibentur enim vultures caeterarum avium more concubitui nullatenus indulgere, sed absque ulla prorsus masculini sexus admistione concipere; ut, si ad castitatis habendae munditiam humana nos exempla non provocant, saltem de virginitate vulturum prodiens pudor impellat; nec tantum eos, qui ex hac fuerint stupenda singularitate progeniti, brevis vitae finis angustat, cum usque ad centum annos longaeva se eorum vita producat.
Apes etiam sicut sunt immunes a coitu, ita etiam nullatenus corrumpuntur in partu; et sicut in conceptu sexus sexui non miscetur, sic in edendis fetibus nequaquam virginalis integritas violatur. Non [Col. 0777C] enim vulva, sed, ut ita loquar, bucca sobolem procreant, et illibatae prorsus et integrae ab omni corruptelae contagio perseverant. Nam ore filios e foliis legunt, et sic successurae posteritatis examen emittunt.
Sed cur nos virginitatis fecundae miraculum in volatilibus tantum praedicemus, cum in vilibus quoque reptilibus conceptum, simul et partum non levius admiremur? Mustella quippe, sicut physici perhibent, per os quidem concipit, sed per aurem parit. Cui profecto, si dignum ducimus immundis ac minusculis rebus humana conferre, congrue forsitan quosdam fratres minus quidem jejunantes, sed humiliter obedientes, possumus coaptare. Per oris quippe conceptum intelligimus cibum, sicut Veritas [Col. 0777D] dicit: «Omne, quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur (Matth. XV) .» Per auris vero partum signatur obedientia, sicut scriptum est: «Populus, quem non cognovi, servivit mihi, obauditu auris obedivit mihi (Psal. XVII) .» Sunt namque nonnulli fratres, qui vel prae valetudine corporis, vel mentis fragilitate jejunare vix 817 possunt, sed ad exsecutionem obedientiae, quaecunque illis injunguntur, ferventer se accingunt; et quo validius robur per alimenta percipiunt, eo gravioris obedientiae labores ferunt. Per os ergo cibum tanquam semen delectabiliter edendo concipiunt, cujus cibi fructum cum labore per obedientiam tanquam per aurem parturientes emittunt. Semen ergo quod per os intrat, [Col. 0778A] per aurem egreditur; quia, ut ita fatear, conceptus escae fructum parit obedientiae; et quem cibus edendo velut concipiendo delectat, labor obedientiae quasi parturiendo fatigat.
Aspis autem econtra, quoniam incantationibus aures obturat, obstinatae mentis inobedientiam signat. Nam cum eam ad os speluncae marsus, ut egrediatur, incantat, illa protinus unam aurem terrae strictius imprimit, alteri caudam velut impenetrabile sufflamen opponit. Sicque dum vox venefici aurium ejus interiora non penetrat, illa in cavea sua immobilis perseverat. Hujus porro serpentis multorum pravitas hominum imitatur exemplum, qui, dum hic terrena diligunt, illic in posterioris vitae longaevitate non confidunt, quasi terram et caudam auribus [Col. 0778B] suis, ne vox praedicationis ingrediatur, opponunt.
Sed sicut aspis eos exprimit qui cor in terrenis ac temporalibus figunt, sic ascida [asida] figurat eos, qui spem suam in coelestibus ponunt. Est enim animal pennatum quidem, sed volare non valens; est etiam naturaliter obliviosum ac memoriae viribus vacuum; et ideo nunquam parit, nisi cum in astra prospiciens vergilias jam surgere in superiora cognoverit. Aestivo itaque tempore, juxta Junium scilicet mensem, parit, et in solis fervore confidens ova sua sabulo vel arenis abscondit, ut, dum mater sui fetus obliviscitur et locum depositae sobolis intercipit prorsus oblivio, calor solis et clementia simul [Col. 0778C] aeris ova confoveant, ac velut ad maternae sedulitatis accubitum fetus erumpat. Obstetricante igitur sole, nascuntur ascidae pulli, velut ipsa matre desuper accubante confoti. Haec itaque volucris, dum oblivionis propriae conscia de se paritura diffidit, ad coelum prius oculos erigit, ut fetibus suis aeris clementia suppleat, quod materna stoliditas negat. Nos etiam, ut ex nobis boni operis germen erumpat, non haesitemus favorem divini Spiritus de coelestibus flagitare, ut cordibus nostris, quae propria fatuitas hebetat, ipse vires edendae salutiferae prolis infundat.
Avis etiam, quae alcyon dicitur, in edendis fetibus mirabilis perhibetur. Et sicut illa, quam diximus, aestivum quaerit in edendo calorem; sic ista brumalem eligit non sine marinis littoribus hiemem. Brumali [Col. 0778D] quippe tempore in arena marini littoris ova deponit, cum videlicet procellarum impetus ferventius in cumulos elevatur, ac littoribus validior fluctus illiditur. Sed, o supernae dispositionis stupendum valde miraculum! mox ut alcyon super littoreas arenas 818 ova deposuerit, quantumlibet undosus, quantalibet sit tempestate concussus, placida pontus tranquillitate mitescit. Elationes fluctuum concidunt, et omnes furentium ventorum turbines conquiescunt; et donec avis haec ova sua confovet, mare tranquillum et quietum jacet. Septem porro diebus editis ovis incumbit; septem quoque, postquam nat sunt, pullos enutrit. Hoc enim brevissimi spatio temporis adolescunt, alarumque remigiis avolare pubescentes [Col. 0779A] incipiunt. His itaque quatuordecim diebus tempus serenum, mare tranquillum, et nulla prorsus efflantium stridet ventorum procella. Cujus profecto typum sancta tenet Ecclesia, quae per septenarium numerum et fovet et nutrit; quia quos per septiformis gratiae Spiritus in baptismate ad fidem parit, per ejusdem Spiritus dona ad sanctae operationis incrementa perducit. Sed in exponendo volucris hujus partu postponimus moram terere, ne et ipsi videamur fastidium legentibus parturire. Hoc ergo ideo non exponendo transcurrimus, ut tantummodo legentibus sit miraculum, sed ut altius considerantibus fiat spiritalis intelligentiae sacramentum.
Columbarum quoque non vulgare quoddam praebet natura miraculum. Est enim in Indiae finibus arbor, Graece peredixion [peridexion] vocatur, cujus utique fructus nimis est dulcis et valde suavis. In hujus igitur arboris gratia columbae non modice delectantur, cujus nimirum eas fructus reficit et umbra defendit. Teterrimus enim draco ferali eas immanitate persequitur, et cruenti gutturis barathro inhiante absorbere molitur. Sed sicut columbae draconem, ita nihilominus draco formidat eam, quam praediximus, arborem: sed praecipue timet umbram, ita ut si umbra fuerit a parte arboris dextra, ille licet procul fugiat ad sinistram; quod si umbra cernitur in sinistra, ille vertatur ad dextram. [Col. 0779C] Donec ergo columbae sub arboris illius umbraculo fuerint commoratae, nullis eas crudelis bestia valet insidiis laedere; alioquin si procul eas invenerit, sine ullo contradictionis obstaculo repentinus invadit. Nos plane quibus simplicitas columbina praecipitur, necesse est ad sacrarum Scripturarum arborem fugere, si cruentam draconis intimi rabiem volumus evitare.
Sed quem draco signat, eumdem et ibis nihilominus indicat. Est enim volatile luridum, et immundum, et obsceno fetentium sordium squalore pollutum. Nam morticinis semper cadaveribus vescitur, et prope littora sive maris, sive stagnorum, sive fluminum jugiter commoratur. Quaerit enim si quid putridum, sive corruptum ab aquis cadaver [Col. 0779D] ejicitur, ut illo, quia se timet fluctibus credere, satietur; et quia, natare nesciens, nequaquam se gurgitibus audet immergere, quibuslibet immunditiis fluctu vomente projectis aviditatis suae rabiem contentus est satiare. Sed quem ales iste designat, qui famis rabie fluctuum extrema circumdat, 819 nisi illum de quo Petrus ait: «Quoniam adversarius noster diabolus, tanquam leo rugiens, circuit, quaerens quem devoret?» (I Petr. V.) Quid aquis ejecta cadavera piscium, nisi putrida ac marcida significant corda carnaliter viventium reproborum? De quibus dicit Apostolus: quia «sunt homines reprobi, naufragi circa fidem (II Tim. III) .» Mare quippe viventia corpora retinet, cadavera projicit; in fluentis [Col. 0780A] quoque Scripturarum hi permanere possunt, qui Deo vivunt; quisquis autem a fide vel rectis operibus moritur, corruptus ac fetidus a Christi corpore, quod est Ecclesia, necesse est evomatur, dicente Scriptura: «Quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo (Apoc. III) .»
Enimvero, quia ab eo, quod ante conceperat, calore tepescit, quasi de viro, qui fuerat, sese in feminam vertit, et hic hyenae merito comparatur, quae nonnunquam de masculo in feminam, aliquando de femina in masculum commutatur, atque ideo immundum animal dicitur, et ob id humanis esibus prohibetur, de qua per Jeremiam dicitur: «Spelunca hyenae haereditas mea facta est mihi (Jer. XII) .»
Huic panthera per diversitatem naturae videtur omnino contraria, quod animal calore quidem varium, sed specie pulchrum et simplicitatis gratia mansuetum, soli tantum draconi probatur esse contrarium. Haec itaque panthera cum diversis se venationibus refecerit, mox in suo spelaeo se recipiens dormit: post triduum vero refecta sopore consurgens magnum emittit cum clamore rugitum, cum quo simul rugitu tam mirae suavitatis atque flagrantiae odor egreditur, ut omnes pigmentorum vel aromatum species vincere videatur. Omnes autem bestiae saltuum, ad quas odor ille pertingit, ad eam protinus confluunt, ac tantae suavitatis spiramine delectantur; solus autem draco, cum vocem ejus audierit, [Col. 0780C] nimio terrore contrahitur, ac subterraneis illico specubus occultatur, ibique vim tanti odoris nullatenus ferens rigidus obstupescit, et effetus viribus ac prorsus inanis tanquam mortuus deficit. Caetera vero animalia, quoniam jucundae suavitatis odore pascuntur, redolentis pantherae, quocunque pergat, vestigia non relinquunt. Quantis expositionis flosculis haec posset exuberare materia, qui sacris vacat eloquiis non ignorat. Sed nos hinc quantocius expediri volumus, quoniam ad alia festinamus. Panthera plane omnia capiens interpretatur, quod illi congruere non ambigimus, qui dicit: «Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII) .» Varia est, et Christus omnium gentium est varietate vestitus. Et quoniam panthera pulchra est, ab ipso [Col. 0780D] non dissonat, de quo scriptum est: «Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis (Psal. XLIV) .» Et sponsa in Canticis: «Ecce, inquit, tu pulcher es, dilecte mi, et decorus (Cant. I) .» Quod vero mansuetum est animal, et de Christo per Isaiam dicitur: «Gaude, et laetare, filia Sion, praedica, 820 filia Hierusalem, quoniam rex tuus venit mansuetus et salvans (Isa. LXII) .» Qui dum dicit: «Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis (Joan. IV) ;» tanquam quibusdam venationibus satiatus est primitiis electorum. Ipse, qui dormivit in morte per triduum, postmodum emisit rugitum apostolicae praedicationis, et per silvas omnium gentium fragrantiam spiritalis diffudit odoris. «In omnem [Col. 0781A] enim terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Qui etiam dicit: «Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam in Christo Jesu Domino nostro; et odorem notitiae suae manifestavit per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus Deo in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor mortis in mortem, aliis odor vitae ad vitam (II Cor. II) .» Hic est igitur odor spiritualis gratiae, haec fragrantia salutis humanae quam panthera coelestis eructat, ut ad se feras silvarum, hoc est, gentium multitudinem trahat. Solus autem draco in subterraneae scrobis voraginem mergitur, quia veternosus hostis qui, juxta Joannem, dicitur diabolus et Satanas, de coelo projectus, atque in abysso est supernae sententiae catena ligatus (Apoc. XXI) .
Salamandra quoque, licet exigua, mirabilem fertur habere naturam, adeo ut si casu aliquando in igne mergitur, omnis ignea vis tanquam inundantis aquae profluvio protinus exstinguatur. Et ut quid per hoc figuretur, eluceat, humilitas patientiae reprimit flammivomum hominem a fervore vindictae.
Dorcas etiam, quae Latine caprea dicitur, non inutile conversationi nostrae naturae propriae praebet exemplum. Haec habitans in cacuminibus montium vim habet non modo subtiliter videndi, sed et mirabiliter discernendi; ita ut in longinquis ac procul remotis regionibus homines videat, et venatores an viatores sint sagaciter deprehendat. Nos quoque, si [Col. 0781C] terrena deserentes excelsa mentis arce subnitimur, ad discernendos spiritus, si ex Deo sint, per divinitus impensam discretionis gratiam sublevamur; utrum scilicet tanquam viatores nos ad patriam dirigant, an sicut venatores ad substratos tentationum suarum laqueos et objectos insidiarum casses impellant.
Lynx quoque tam incomparabile visus acumen habet, ut non modo quodlibet corpus solidum, sed et lapideos parietes penetret. Quod nimirum hoc modo probatur, quia si lynx ex una parietis parte consistit, caro vero altrinsecus ponitur, tanquam nihil intersit, ad eam protinus inhiat atque, ut sibi praebeatur, anhelat. Si ergo mutum pecus tam vivax [Col. 0781D] intuitus acumen habet, humanae mentis intima Deus omnipotens quanto profundius videt? «Vivus est enim sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti; pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis, et nulla creatura est 821 invisibilis in conspectu Dei: omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV) .
Sed et in serpentibus quoque nonnulla naturalis astutiae reperiuntur indicia, quae non inutiliter ad nostrae conversationis trahuntur exempla. Serpens […] cum senuerit, et oculi ejus coeperint caligare, [Col. 0782A] per circulum quadraginta dierum totidemque noctium nullo prorsus cibo reficitur, sed jugis inediae continentia maceratur. Sic nimirum quo magis macilenta corpus ejus ariditate constringitur, tanto pellis ejus squamosa laxatur; et dum caro a sua corpulentia deficit, pellis effeta follescit: deinde vel hiatum durae terrae vel scissuram lapidis quaerit, ac per illius angustias se suffulciens transit, sicque pellem penitus cum senectute deponit; mox itaque fit novus, cui simul et virtus reparatur et visus. Nos etiam si aliquando a juvenili sancti desiderii fervore tepescimus, et dissolutae vitae senio caligamus, per arctae poenitentiae transeamus angustias, ut, dum veterem exterioris concupiscentiae deponimus pellem, ad pristinam redeamus interioris hominis novitatem. Est et alia [Col. 0782B] natura serpentis, quia cum bibere concupiscit ante venenum evomit, hausta vero sufficienter aqua, ad locum ubi vomuerat redit, vomitumque resumit.
Presbyter quidam retulit quia sub oculis ejus serpens in lapide vomuit, deinde festinus ad fontem bibiturus irrepsit, sed dum ille peteret fontem, revolvit presbyter lapidem; reversus autem serpens, dum venenum, quod resumeret, non invenit, huc illucque perquirens, protinus exspiravit. Nos etiam, cum coelestis eloquii fluenta desideramus haurire, per conatum purae confessionis omnia vitiorum et lapsuum venena debemus evomere. Sed absit ut revertamur ad vomitum; quia non per terram cum serpentibus repere, sed ad ea quae sursum sunt (Coloss. III) praecipimur festinare. Illud est praeterea [Col. 0782C] ingenuum ac valde nobilius in serpente, quod dicitur quia fugit hominem nudum, aggreditur mordere vestitum. Ac si fortis quisque bellator invadat armatum, vereatur inermem. Non vis ergo timere diabolum? terrenarum rerum te vestibus exue. Vestitus es? cingentem colubrum perhorresce. Vis ad serpentis exemplum novus fieri, et languentis animae senectutem in pubescentis adolescentiae reflorere decorem? jejuna cum serpente per quadragenarii temporis circulum, hoc est, a carnalibus desideriis tempera per omnem hujus vitae decursum. Nam et idem serpens quanta sit jejunii virtus ostendit, quia mox ut sputum jejuni hominis gustat, protinus interemptus exspirat. Non ergo, serve Dei, te pigeat jejunare, ut moriatur ille qui te cibo turgidum nititur [Col. 0782D] deglutiens absorbere. Serpens praeterea totum corpus ictibus verberantis exponit, solum caput abscondit. Tu quoque in persecutionibus constitutus Christum intra mentis arcana reconde; corpus vero tuum, si res exigit, persequentium manibus trade.
822 Esse quoque viperarum genus creditur, quod si hominem mordeat, totum corpus ejus in virus vertat. Propterea quoddam aliud esse viperinum genus asseritur tam acris veneni, ut si qua avis super illud volare contigerit, exhalantis virtute fetoris extemplo moriens corruat. Quae videlicet hac coeundi, vel pariendi consuetudine naturali potiuntur imperio, ut masculus in os feminae caput impingat, quod illa prae nimii amoris impatientia mordendo [Col. 0783A] praecidat ac praesto deglutiat. Ex cujus capitis oculis duo catuli procreantur, qui partus tempore materna latera utrinque corrodunt, et sic altrinsecus simul occidentes et nascentes erumpunt. Qui nimirum ante sunt parricidae quam filii; et ideo nunquam praeter duos valet hujus generis excedens aliquid inveniri.
Est etiam, sicut fertur, aliud genus quod dicitur jaculum, quod volando repente hominem penetrat, et ita pertransit, tanquam nil sibi prorsus obsistat. Ad instruendam quippe humanam naturam pius Conditor diversas brutis animalibus vires, et astutiam contulit, ut ex belluinae quoque sagacitatis indagine non contemnenda in nostros actus valeamus exempla transferre.
Quis enim docuit onagrum, ut in aequinoctialis mensis Martii perpendiculo per duodenas horas diei, simul et noctis totidem rugitus emittat? et velut per naturalis horologii organum, horarum momenta distinguat? Per singulas enim horas sive diei sive noctis semel rugit, ac per hoc aequinoctialis librae adesse tempus ostendit.
Quis docuit elephantem perpetuam diligere castitatem? Qui tamen cum naturae coactus imperio vertens caput post se, quasi nolendo et nauseando, coierit, et concipiens semel femina ad concubitum non revertitur. Illa vero dum draconem, qui sibi feraliter insidiatur, tremefacta formidat, non alibi, [Col. 0783C] sed in aqua parit, quae ad ubera ejus usque pertingat. Nam si extra aquam peperit, draco catulum ejus repente devoraturus invadit.
Quis hanc ingenuitatem unicorni contulit, ut dedignetur viribus vinci, humilitatis arte patiatur se facile superari? Nunquam scilicet a venatoribus capitur, nisi prius in virginis gremio reclinetur.
Quis hoc medicinae genus aquilae tradidit, quae cum senuerit, et gravari coeperint alae ejus, atque oculi caligare, tunc quaerit fontem aquae, contra quem posita volat usque ad circulum solis, illicque in puriori aetheris vastitate librata, ad vaporem solis et alas incendit, et caliginem oculorum prorsus exurit, moxque descendens tribus in fontem vicibus mergitur, et sic alarum vigor et oculorum [Col. 0783D] acies multo melius quam juventus attulerat, renovantur?
Quis, quaeso, formicam ad hoc triturandi genus instituit, ut segetum grana discernat, et 823 ignobilia respuens, elegantioris frugem generis eligat? Acervum quippe segetis diligenter explorat, et hordeum quidem tanquam jumentorum pabula quodam modo fastidiens, aspernatur; ubi vero triticeum reperit granum, libenter amplectitur. Haec etiam venturae serenitatis tempus quibusdam deprehendit indiciis, et cum cellaria sua aerio cernit humore madescere, propriis humeris repositas victui suo fruges exportat, et damna domestica praecavens, torrentibus eas radiis solis exsiccat; et tanquam [Col. 0784A] non sufficiat, eadem ore proprio grana praecidit, ne videlicet per hiemalis inclementiam imbris iterum turgeant, et negata spe victus in herbas erumpant.
Quis etiam viperam docuit ut, cum cupiditas coitus incitat, ad littus illico properans murenae maritimae copulam petat? Hac igitur sibilis suam testificante praesentiam, continuo murena progreditur, et venenatae bestiae alterius elementi miscetur.
Quis accipitribus hujusmodi legis jura praefixit, ut ubi nidificant, per amplum hinc inde circuitum nullis omnino rapinis insistant, et cum ab eis ubique [Col. 0784B] locorum nisi bello non vivitur, illic ubi victores hostium manubias conferunt, pax tranquilla servetur? At ubi fetus suos jam plumescentes avolare posse deprehendunt, pedibus eos ac rostro nidis eliminant; et tanquam emancipatos legibus a sua procul cohabitatione propulsant; ut sic a tenero jam instituantur ad praedam, nec in segnitiem se, sperantes a parentibus alimenta, resolvant, sed ab ipso primi volatus exordio crebris rapinarum violentis assuescant.
Ubi praeterea ursa didicit, cum partus edat informes, natos suos lingente lingua per varia membrorum lineamenta distinguere, ac more figuli in naturalis effigiem generis, imaginemque formare? Imo quis medicinalis artis instrumenta perdocuit, quis ei [Col. 0784C] vires herbarum et curationis fomenta dictavit? Nam si quando ictibus gravissimae caedis afficitur, vel etiam jaculis perfossa sauciatur, herbae, cui Graece φλόμος nomen est, ulnera subjicit, et sic solo tactu omnes ulcerum dolores excludit, et ad incolumitatem pristinam convalescit. Serpens quoque, quod nos superius fugerat, si caecitatem patitur, esu feniculi luci pristinae reformatur. Mox igitur, ubi oculos sibi sentit obduci, notum petit praesto remedium, nec spei suae frustratur effectu.
Testudo visceribus pasta serpentis, cum venenum suis quoque sentit visceribus serpere, origanum sibi protinus ad remedium non negligit adhibere. Vulpis [Col. 0784D] etiam dolosa cum mortem sibi senserit imminere, ex sudante pinus 824 sibi resina medetur, talique remedio in longioris vitae spatia protelatur. Nam et ipsa animalia, quae sibimet adhibent a rebus exterioribus medicinam, in suis quoque visceribus medendi probantur habere materiam. De carnibus viperae, quae tyrus dicitur, non modo theriaca conficitur, sed et diversa medendi remedia providentur. Segmenta eboris in medelas varias assumuntur. Fel hyenae restituit oculis claritatem, cujus stercus similiter et canum vulnera curare noscitur. Omnis etiam aegra fera, si canis ebibit sanguinem, recuperat sanitatem. Nam et fimus hominis ad quanta curationum medicamenta proficiat, Galenus enarrat.
[Col. 0785A] Strutio, camelus, ranae, cameleontes, grues, ciconiae, fel aquilae, sanguis accipitris, stercus et carnes hirundinis, quibus morbis afferant medicinam, ille potest dicere cui propositum est de curationibus corporum disputare. Perhibent physici quia pellis colubri, quam deponit, si oleo fervente decoquitur, mire per eam dolor aurium mitigatur. Cimices nescientibus nullius videntur utilitatis, sed si sanguisuga faucibus haeserit, fumo illius excepto, statim evomitur; insuper, et difficultas urinae cimicis appositione laxatur. Praeterea porcorum, anserum, gallinarum fasianorumque pinguedines, quot in se medicamenta contineant, medici non ignorant. Pavonis fimus podagrae noscitur mitigare fervorem. Aeger leo si simiam devoraverit, mox de valetudine convalescit. [Col. 0785B] Leopardus, si agrestis capreae sanguinem hauriat, vim languoris evitat. Ursus aeger formicas vorat. Cervus languidus oleae ramusculos, ut sanetur, efflagitat. Cur autem haec omnia potens rerum Conditor naturis animalium indidit, nisi quia diversa per haec homini vitae hujus emolumenta providit? Ut dum creaturae, quae subjectae sunt homini, sese invicem fulciunt, ad utilitatem ejus qui praelatus est omnibus omnia referantur. Et dum in operibus suis bonitatem miratur opificis, ipse non haereat conditis, sed aspectum desideret Conditoris. Omnes plane naturas animalium, quas supra perstrinximus, si quis elaboret solerter inspicere, utiliter poterit In humanae conversionis exempla transferre, ut qualiter homo vivat, ab ipsa quoque rationis ignara [Col. 0785C] pecorum natura condiscat. Nam, ut Apostolus ait: «Non est Deo cura de bobus (I Cor. IX) ;» sed dum in brutis animalibus aliquid insigne conspicitur, homo protinus, ut quidquid illud est ad sui considerationem retorqueat, admonetur.
Quid est enim quod lupus, si tuo fuerit praeventus aspectu, non valet effugere; si te ille praevenerit, vocem tibi probatur auferre? Et ut magis stupeas, si obmutueris, tuum solvis amictum, et illico recuperas verbum. Quod si lupus in te forte repentinus insurgit, arripe petram, et protinus fugit. Quae autem est petra, nisi Christus? (I Cor. X) quem profecto, si, sicut dignum est, arripis, lupum [Col. 0785D] spiritalis nequitiae, qui te persequitur, effugabis; et ut 825 hinc incunctanter expediar, solve amictum tuum per confessionem, ut non mutus, sed eloquens serendae praedicationis habeas libertatem, Scriptura testante: «Dic tu iniquitates tuas, ut justificeris (Isa. XLIII) .» Quis, quaeso, docuit ovem, ut hiemis inopiam timeat, atque ideo velut insatiabilis autumnali tempore herbas inexplebiliter carpat? Avidius enim solito tunc pabulum rapit, herbamque non nesciens defuturam, sese, dum licet, uberius farcit, ut quasi futurae praeparetur inopiae et victus sui lucra reponat, antequam virens herba deficiat. Sed nec illud est sine causa quod elephas formidabilis tauris murem timeat. Leo, rex ferarum, pavescit exiguum [Col. 0786A] scorpionem; qui, videlicet leo, et veneno serpentis et aculeo perimitur scorpionis. Et quis non miretur quod leo, qui comantes cervice tauros excutit, qui sublato pectore terribilia feris ora superbus attollit, perexigui scorpionis aculeum pertimescit? Quis etiam admiratione ducat indignum quod elephas, qui turrita castra tot loricatis plena militibus portat, unius arboris ictu depressus occumbat? Nam qui triginta duos armatos, vel plures, et cum turribus ad instar urbium desuper eminentibus sustinendo non cedit, ad casum unius arboris corruit. Cui videlicet arbori frequenter innixus vel constans figat, vel in soporem se quiescendo relaxat. Nonnulli quoque has instruunt propter ebur insidias ut arborem, quam elephas innitendo frequentat, ex altera parte usque ad medium [Col. 0786B] fere concidant, et sic arbor ad tam enormis molem corporis corruat. Sed, dum quasdam animalium naturas ad aedificationem vestram, fratres mei, diligentius enumerando prosequimur, nequaquam obliviscendum est quia non librum, sed epistolam adorti sumus: quamobrem currentis articuli cohibenda libertas, frenanda voluntas est; quatenus sic aedificationi charitas serviat, ut tamen modum suum epistolaris compendi sobrietas non excedat. Monasterium itaque vestrum, dilectissimi, quidam paradisus est, in quo videlicet omnipotens Conditor, dum diversos hominum mores posuit, quasi tria animalium genera, terrenum, natatile ac volatile creavit. Haec est illa vetus mysticae significationis arca, in qua cunctorum animalium species includuntur. Hoc est denique vas [Col. 0786C] illud, quod quatuor manicis submitti de coelo vidit Petrus in terram, in quo erant omnia quadrupedia et serpentia terrae et volatilia coeli. Sed cum illic dicitur: «Surge, Petre, macta et manduca (Act. X) ;» credimus per misericordiam Christi quoniam haec animalia, quae vos estis, et ab hoc saeculo sunt divini verbi mucrone concisa et in Redemptoris sui corpus perfectae charitatis ardore conflata.
Sed valde cavendum est, quia necdum in littorea statione quiescitis, sed in procellarum adhuc turbinibus laboratis, ne flabrum ab ore vestro vani spiritus effluat, qui hujus ignis flammas exstinguat. Flatus enim et aliquando flammas elicit et aliquando flammas [Col. 0786D] exstinguit 826 atque, ut ita dixerim, quasi sufflat. Homo, cum sacrae doctrinae mysteria praedicat, sufflat, et cum otiosis fabulis vacat; sed, sicut per aedificationis verba ad amorem Dei cor audientis inflammat, sic agit ut a supernis desideriis per otiosa verba frigescat. Sed flatus iste, quem diximus, forte ridiculus deputabitur, nisi sacrae Scripturae testimoniis approbetur. Audi itaque de salubri flatu quid per Isaiam Dominus dicit: «Non in aeternum litigabo, neque usque ad finem irascar; quia spiritus a facie mea egredietur, et flatum ego faciam (Isa. LVII) .» Audi sub aliis syllabis de malo spiritu quid Paulus dicat: «Profana et vaniloqua verba devita; multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo [Col. 0787A] eorum serpit ut cancer (II Tim. II) .» Audi rursus per Isaiam bene sufflantem: «Ecce, inquit, ego creavi fabrum sufflantem in igne prunas, et proferentem vas in opus suum (Isa. LIV) ;» ac praesto de mutilibus vasis, quae scilicet in contumeliam per otissa verba formantur, adjungitur: «Et ego creavi interfectorem ad disperdendum; omne vas quod fictum est, contra te non dirigetur (Ibid.) .» Quid autem sit istud vas quod ab interfectore dispergitur, apertissime declaratur cum praesto subjungitur: «Et omnem linguam resistentem tibi in judicio judicabis (Ibid.) .» Quid est autem quod hic Isaias ait: «Omnem linguam resistentem tibi in judicio judicabis?» nisi hoc, quod in Evangelio Veritas dicit: «De omni verbo otioso, quod locuti fuerint homines, [Col. 0787B] reddent rationem in die judicii (Matth. XII) .» Fateor, fratres mei, nil fere in monasteriis agitur, unde mens mea terribilius super monachos imminere Dei judicium suspicetur. Nam continuo meatus impulsu, quasi torrens per decliva devexa procedens, eorum lingua decurrit, et cum tintinnabulum sonat, sic illis est tanquam si repentino protinus ictu eorum caput illidat. Quod tamen de quibusdam, absit autem ut de omnibus dicam. Quia vero praecipit regula ut a Pascha usque ad Kalendas Octobris mane exeuntes a prima usque ad horam pene quartam laborent, quod necessarium fuerit, ab hora autem quarta usque ad horam sextam lectioni vacent, his omnibus horis laborandi ac legendi studium quidam postponentes abutuntur in fabulis, et quidquid laboribus et lectionibus [Col. 0787C] debent totum vaniloquis sermonibus exhibent. Vir etenim sanctus, qui regulam condidit, nunquam mutaret horam nisi propter continuandi laboris instantiam (S. BEN. Reg. c. 48) , nec quartam pro tertia poneret nisi necessario laboris exercitio provideret. Sed profecto et illi operarii sunt iniquitatis, qui linguarum manus exercent in sermonibus otiosis. Nunquid enim manum lingua non habet, cum Scriptura perhibeat: «Quia mors et vita in manu linguae?» (Prov. XVIII.) Et quam inhonestum est ut, in hoc munere quo creaturis omnibus homo praeponitur, ipse largitor ab homine frequentius offendatur? Et cum naturis reliquis homo praesideat easque suae ditionis legibus subdat, quanti pudoris est, ut carunculam tenuem, quam inter fauces includit, edomare [Col. 0787D] non possit? Unde et Jacobus dicit: «Omnis natura bestiarum et volucrum domabilis est; linguam autem nullus hominum domare potest (Jac. II) .» Nullius quippe frena doctoris coercere valent linguam se cohibere nolentis: alioquin si pulsat et nititur, quod optat 827 procul dubio consequetur. Porro quod animalia cuncta humanae ditioni subdantur, loquens ad Noe vox divina testatur: «Terror, inquit, vester ac tremor sit super cuncta animantia terrae, et super omnes volucres coeli cum universis quae moventur super terram; omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt (Gen. IX) .» Nam ut ab homine etiam serpentes edomari propensius admiremur: Plinius immanissimam serpentium aspidem a quodam patrefamilias [Col. 0788A] in Aegypto testatur edomitam, et quotidie de caverna sua ad mensam illius egredi solitam, ut perciperet escam. Marcellinus etiam comes scribit mansuefactam tigridem Anastasio principi ab India destinatam. Hoc igitur exemplo congrue dicit apostolus: «Omnia siquidem ferarum genera in lingua reperiuntur (Jac. III) .» Ibi quippe est levitas volucrum, ibi feracitas bestiarum, ibi fraus virulenta serpentium. Volatiles enim sunt, qui proferunt in coelum os suum, et quorum os locutum est vanitatem (Psal. CXLIII) , quasi volucrum levitatem; feroces autem bestiae sunt, qui exacuerunt ut gladium linguas suas (Psal. LXIII) ; serpentes postremo sunt, de quibus dictum est quia, «venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XIII) .» Ubi ergo supervacuis [Col. 0788B] vacatur ineptiis, et quasi symbola congeruntur verbis otiosis, apud intrinsecus auscultantem non sermones hominum, sed quasi multigena decernitur vociferatio bestiarum. Ipse nimirum est, de quo in Canticis dicitur: «Dilectus meus respicit per fenestram, respicit per cancellos (Cant. II) .» Et ipse per prophetam: «Attendi, inquit, et auscultavi; nemo quod bonum est loquitur (Jer. VIII) .»
Sed ut noster sermo ab ea quam semel coepit materia non recedat, et loquentium vitia per non loquentium animalium prosequatur exempla; nunquam hostis fauces hydrus ingreditur, nisi cum crocodilus oscitans invenitur. Nam si clausum os teneat, [Col. 0788C] insidiantis impetum non formidat. Authalopus cum exclamat, ad suum ignarus interitum gladios venatoris invitat, quod donec obticuit, persequentis industriam fugacis cursus opinionem delusit. Atque ut hoc inferam, quod cancer ostreo, facit plerumque diabolus monacho. Cancer enim, quoniam ostreis vescitur delectabiliter eorumque carnibus tanquam epulis saginatur, operae pretium est audire quas illis struat insidias. Nam, cum avide sit appetens cibi, est argute prospiciens et periculi, quoniam, cum sit difficilis, est et periculosa venatio. Difficilis quidem, quoniam esca carnis interior validioribus testis includitur; periculosa vero, quia si chelas cancer immiserit, relabente protinus testarum dyptico inevasibiliter coarctatur. Quid ergo faciat, ut valeat obtinere [Col. 0788D] quod flagitat? Quo pacto desiderii sui vota perficiet, nisi ad exquisitae se fraudis argumenta convertat? Igitur solerter explorat si quando ostreum in locis ab omni vento remotis se contra radios solis aperiat; tunc ergo calculum clandestinus incursator immittit, et conclusionem ostrei interjectu 828 sufflaminis impedit; sicque hiantia claustra reperiens tuto jam chelas ingerit et viscera ostrei interna decerpit. Quid igitur ostreum congruentius videatur significare quam monachum? Qui nimirum vivit, dum sub silentii censura concluditur; perit autem, cum ad loquendum immoderatius aperitur: ad instar scilicet ostrei qui, cum non hiat, integer animam servat; cum vero effrenate proloquitur, vitae visceribus [Col. 0789A] vacuatur. Quid enim designat calculus, qui ostreae, ne recludatur, injicitur, nisi duritiam consuetudinis, qua quisque ne sese ad poenitentiam emolliat induratur? Nam quasi quidem lapidus pravae consuetudinis obstat, ne is, qui fabularum vacat ineptiis, a sua se vanitate recludat. Quid autem est per figuram cancer, qui post se naturaliter graditur, nisi apostata spiritus, qui, postquam semel a Conditore recessit, in posteriora relabi nunquam desiit? Unde et diabolus interpretatur deorsum fluens, quod sicut de sanctis animalibus dicitur, quoniam erant pedes eorum recti (Ezech. I) ; ita diaboli ejusque sequacibus pedes in posteriora sunt semper obliqui.
Et quia se sermo de pedibus intulit, sicut venator simiam, sic plerumque versutus insidiator illaqueat animam. Et quidem non scriptum reperi, sed ex ore perhibentis audivi, quoniam qui simiam quaerit capere vivam prius sibimet punicei coloris calceos consuit, quibus et soleas de plumbo subnectit; cum vero simiam eminus aspicit, ea cernente, pedibus suis calceos rubris aeque corrigiis illigat, eamque hoc modo quid postmodum faciat, quasi doctor informat; deinde latenter solvens ibidem calceos deserit seseque prope locum callidus explorator abscondit. Simia vero post venatoris, ut opinatur, abscessum, humani actus aemula relictos calceos suis quoque pedibus injicit ac ligulis fortiter stringit; sed ecce venator de suo [Col. 0789C] protinus latibulo prosilit, discipulamque suam propriis irretitam vinculis capit. Sic saepe malignus spiritus per vasculum suum quemlibet videlicet improbum ac protervum docet innocentes homines peccatorum vinculis irretiri, ut ad mala, quae coram intuentibus exhibet, eos ipse quasi dux et magister invitet, et dum pravum aemulus sequitur, suis ipse laqueis capiatur.
Sed et illud nunc subsequenter occurrit, quod mihi domnus Alexander papa necdum emenso, ut ita loquar, mense narravit. Ait enim quia nuper comes Gulielmus in Liguriae partibus habitans marem habebat simiae, qui vulgo maimo dicitur, cum quo et uxor ejus, ut erat impudica prorsus ac petulans, lascivius jocabatur. Nam et ego duos ejus filios [Col. 0789D] vidi, quos de episcopo quodam plectibilis lupa pepererat; cujus episcopi nos exprimere nomen omittimus, quia notare quemlibet infamia non gaudemus. Cum igitur petulanti ferae mulier saepe colluderet, ulnis astringeret, amplexibus demulceret, sed et ille nihilominus quaedam libidinis 829 signa praetenderet atque ad nudam illius carnem pertingere quibusdam gestibus anhelaret, dixit ei cubicularia sua: Permitte, si placet, quidquid vult agere, ut liquido pateat quid nititur attentare. Quid plura? permisit, et quod turpe dictu est, cum femina fera concubuit; deinde consuetudo tenuit, et commercium inauditi sceleris inolevit. Quadam vero die dum se comes uxori conjugali more [Col. 0790A] misceret, maimo protinus, tanquam zelotypo concitatus spiritu, super utrumque prosiliit; virum velut rivalem brachiis et acutis unguibus arpaxavit, mordicus apprehendit et irrecuperabiliter laceravit. Sic itaque comes exstinctus est. Innocens igitur homo dum fidem thalami servat uxori, dum animal suum quotidianis alit impendiis, nil ab utroque suspicatur adversi, nimirum qui clementiam praebebat officii. Sed, ah scelus! et femina turpiter jus conjugii violat, et bestia in jugulum domini gladium vibrat.
Enimvero nuper allatus est praefato papae, et simul et nobis grandiusculus quidam puer; et si jam, ut dicitur, vicennalis, tamen prorsus elinguis et maimoni forma consimilis, ita ut eodem vocabulo [Col. 0790B] nuncupetur. Unde sinistra posset oriri suspicio, si hujusmodi, non jam dicam ferinus, sed ferale portentum paterna tunc aleretur in domo.
Sed dum de turpi infidelitate mulieris eloquimur, cetus etiam ille marinus nobis in memoriam revocatur qui nimirum super enorme corpus sabulum portat, ac terga sua super undas elevat, ut tanquam insula fluctus marinos excedat. Hanc igitur incunctancter insulam esse credentes remiges applicant, paxillos figunt, navim sistunt, focos instruunt, sed bellua mox ut ignis sentit ardorem, illico mergitur in profundum et navem simul ac nautas vorat ferale naufragium. Nam et Gerardus, noster videlicet monachus, [Col. 0790C] retulit in Normandiae littoribus captam se vidisse balaenam, de cujus linguae carnibus quatuordecim sagmarii sunt non leviter onerati. Sed ut ad aliud redeam unde digressus sum, quid mirum, si fidem in bellua nauta non reperit, quam et vir 830 in uxore propria non invenit? Quid mirum, si bestia muta insulam mentita procellis immergitur, cum et mulier violata fide conjugii et ferinis amplexibus exponatur? Quid enim tam nostrum, et tam proprii juris in hoc mundo, cui varii casus possit deesse suspicio?
Nostris quippe temporibus audivi contigisse quod narro. Piscator quidam parvulum in lembi sui prora filium suum posuit, ac in fluenta progrediens congrum prolixae magnitudinis cepit. Laetus itaque praedam [Col. 0790D] projecit in navim, ita ut caput ejus contra puerum verteret, puer autem e regione sederet. Sed cum piscator intentus remigio redire contenderet, et alacris de prosperae fortunae successu sollicitudinem non haberet, pavefactus puer in piscis aspectu lugubris exclamavit: Ita me respicit, jam me bestia devorabit. Cui pater alludens: Tu, inquit, cum devorabis, non ipse te. Cumque puer idipsum secundo repeteret, sed ejus verba pater ineptias deputaret, tandem piscis sublatus in aerem puerum violenter impetiit, eumque repente corripiens aquis se cum rapina sua raptor immersit ac neuter ultra comparuit.
Ecce, fratres mei, quae est in hoc mundo tam secura possessio, in quam nos tuto projicere; quidnam juris est nostri, quod non debeamus tanquam rotam volubilem deputare. Hanc rotam Salomon docet esse cavendam, et Creatoris semper adesse debere memoriam. Qui cum diceret: «Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae, antequam veniat tempus afflictionis tuae;» paulo post addidit: «et confringatur rota super cisternam, et revertatur pulvis in [Col. 0792A] terram suam, unde erat (Eccli. XV) .» Caveamus igitur in qualibet instabili possessione confidere, vel fallacis insulae sabulo tanquam imperiti remiges applicare. Adeamus igitur Christum, tutissimum videlicet navigantibus portum, et de marino discrimine liberati, fide prorsus ac certae quietis aufugium illum tantummodo personet lingua loquentium, qui disponit et ordinat naturalia jura mutorum, ut in omnibus creaturis sola praedicetur virtus ac potentia Creatoris.
Sit nomen Domini benedictum.
De patientia in insectatione improborum
Dominicum Loricatum corporis mortificatione admirabilem menet, ne improborum hominum illatis molestiis alio cum suis demigraret, sed sacrae Scripturae praeceptis edoctus sanctorumque exemplis confirmatus, res adversas, in quas Deus servos incidere permittit, aequo animo ferat, ut se bonis operibus exercens et mala tolerans verum Christi membrum agnoscatur.
[Col. 0791B] Domno DOMINICO et caeteris fratribus qui in sua vicini montis eremo commorantur, PETRUS peccator monachus ultimam servitutem in Domino.
Scripsistis mihi, dilectissimi, quia tantus perversorum ac violentorum hominum vos livor infestat, quod nisi vobis ego raptim celeriterque succurram, vos loco ceditis aliumque vobis, qui rapinis his atque molestiis non sit obnoxius, providebitis. Quae me, fateor, audita legatio graviter perculit, et plus me vestra pusillanimitas quam hostilis contristavit adversitas. Nam cum assidue videamini divinis insistere paginis, mirum est quomodo vobis adhuc ignota sit patientia regina virtutum, cui nimirum [Col. 0791C] cuncta deserviunt volumina Scripturarum: «Quaecunque enim, ut Apostolus ait, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) .» Quare ad nostram doctrinam? Nunquid ut syllogismorum calleamus tendiculas struere, ut tonantia et accurata verba rhetoricae copiae coloribus venustare et harmonicae suavitatis organa melosque distinguere, ut astrorum mathematicorum signa, ut aiunt, noscamus radio designare? Non plane ad haec indaganda sacris Scripturis instruimur, sed per eas potius ad exempla patientiae provocamur. Unde mox sequitur: «Ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus (Ibid.) .» Eadem namque Scriptura, quae nos ad tenendam patientiam erudit, spe etiam consolationis attollit, quia, cum narrat electi Dei [Col. 0791D] quot sint supplicia pressurasque perpessi, indicat etiam quae per haec sint praemia consecuti. Medicus plane sanguisugas tumentibus aegroti membris apponit virusque simul cum sanguine ab intimis visceribus sorbere permittit; diversae tamen intentionis est medicus et hirudo. Illa siquidem nil aliud gestit, nisi ut sanguinem bibat; iste ad hoc tendit, ut languidus convalescat. Illa satiatur et moritur; aegrotus [Col. 0792B] autem, dum perdit sanguinem, recuperat sanitatem. Illa denique sua se morte satiat et exsultat; aegrotus autem, dum vulneratur, ad statum salutis erigitur. Quid igitur mirum, si Deus omnipotens, qui est medicus animarum, sic nos occulta sui moderaminis arte disponit, ut ex alienis vulneribus nobis medicamenta conficiat, quatenus dum nobis hostile vulnus infligitur, ex eo potissimum salutis antidotum procuretur. Tyrus plane genus serpentis est, ex cujus cruore theriaca fit, quae videlicet grassantem pestem in his qui venenantur exstinguit.
Si ergo venenum veneno novit homo depellere, [Col. 0792C] quanto magis mirabilis praevalet Deus ex alienis contritionibus nobis utilia providere? Omnia quippe sanctorum gesta quid aliud narrant, nisi pressuras atque certamina, quae de perversorum quorumlibet hominum infestatione pertulerunt? Ipse quoque Redemptor noster servilem formam, quam ex intemerata Virgine suscepit, non ante regnis coelestibus intulit quam omnia, quae Scriptura testatur, irrisionum atque poenarum tormenta percurrit. Quid ergo novum, si peccator homo rerum, quae extra se sunt, sustineat amissionem, cum ille, qui peccare nunquam potuit, in suo corpore 833 pertulerit crucem? (I Petr. II.) Necdum sane, juxta Apostolum, usque ad sanguinem restitistis (Hebr. XII) . Sed, o utinam hoc saltem de vobis posset dici, quod ille [Col. 0792D] quibusdam bene patientibus dixit: «Rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis (Hebr. X) .» Hinc est, quod et alius dicit apostolus: «Omne gaudium existimate, fratres, cum in tentationes varias incideritis (Jac. I) .»
Duo scilicet sunt, quae si vigilanter attendimus, facile violentorum quorumlibet insolentias injuriarumque molestias superamus: praecepta videlicet [Col. 0793A] et exempla; quia et Scripturae sanctae nos ad poenitentiam cohortantur, et electi quique, quidquid a furiosis diaboli membris inferri potuit, aequanimiter pertulerunt. Nam, quod divinis admonitionibus, et praecedentium exemplis adjuti, de profundo nobis illatae tribulationis eripimur, recte in Jeremia propheta de puteo prodeunte, signatur. Projecerant quippe eum, sicut Scriptura testatur (Jer. XXXVIII) , in lacum, in quo non erat aqua, sed lutum: qui postmodum, ut levetur, funes ad eum et panni veteres deponuntur. Quid enim funibus, nisi praecepta Dominica figurantur? quae quia nos in mala operatione positos, et convincunt, et eripiunt, quasi ligant et trahunt, coarctant et levant. Sed ne ligatus his funibus, dum trahitur, incidatur, simul etiam panni [Col. 0793B] veteres deponuntur, quia ne divina praecepta nos terreant, antiquorum Patrum nos exempla confortant, ut ex eorum nos comparatione facere praesumamus, quod ex nostra imbecillitate formidamus.
Si ergo nos de hoc profundo tribulantis vitae levare festinamus, ligemur funibus, id est praeceptis Dominicis astringamur. Intersint etiam panni veteres, cum quibus melius teneantur funes, id est, praecedentium confortemur exemplis, ne infirmos nos ac timidos praecepta subtilia vulnerent, dum levant. Quasi quosdam pannos veteres Paulus apostolus subjungebat, cum ad sublevandos discipulos [Col. 0793C] praeceptis suis spiritualibus exempla veterum commendaret, dicens: «Justi ludibria et verbera experti; insuper et vincula et carceres; lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt (Hebr. XI) .» Et paulo post: «Habentes itaque tantam impositam nubem testium, deponentes omne pondus, et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen (Hebr. XII) .» Et iterum: «Mementote praepositorum vestrorum qui vobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis imitamini fidem « (Hebr. I) .» Superius videlicet, dum spiritualia praecepta loqueretur, quasi funes miserat, postmodum vero memorans exempla majorum, quasi veteres pannos adhibebat. Enimvero servus Dei tunc debet timere [Col. 0793D] cum temporale quid percipit; tunc gaudere, cum perdit; quia, cui propositum est coelestia scandere, expeditius procul dubio vacuus quam gradiatur onustus.
Dico vobis quod mihi nuper acciderit: Mediolanensem urbem domini Nicolai papae legatione functus adivi; ibi dum essem, abbas sancti Simpliciani vasculum mihi argenteum loco muneris misit, quod dum oblatum repente vidissem, primo quidem aspernatus abhorrui, et cur ille mihi munus offerret, subtiliter inquisivi. Suspicatus quippe sum, ne ille negotium fortassis haberet: atque ideo me anticipando [Col. 0794A] praeveniens, muneribus occuparet. Mos quippe est apud nos, ministros videlicet apostolicae sedis, ab his, quorum adhuc negotium pendet, nihil prorsus accipere; ab his autem, qui omnino quieti sunt, si dare voluerint, non abjicere; et haec regula nostrum omnium, sed illorum duntaxat est, qui meliuscule se ab aviditate custodiunt. Quid plura? Convenitur ad commune colloquium, cur donum sit largitus, inquiritur; utrum causam habeat, sciscitatur. Undique quietus ex omni reperitur parte securus, ita ut re ipsa respondere videretur: In medio populi mei habito; adhuc tamen quaesivi utrum, dum ad ecclesiasticos gradus ascenderet, sive cum monasterii regimen suscepisset, venalitatis forte commercium irrepsisse cognosceret. Cumque haec omnia ille funditus [Col. 0794B] abnegasset, et non pro talibus se dedisse munus astrueret, sed ob hoc solum, ut in nostram amicitiam aditum sibi reperiret; respondi ut, quod suum erat tollens, amicitiam nostram non more saecularium mercede redimere; sed, quod inter fratres est legitimum gratuito possideret. Inter haec tamen, ut vobis in aure loquar, mens mea talis erat, ut post etiam districte requirens, nihil in eo noxium reperi, si ille mihi ad ingerendum munus importunus existeret, ejus mihi violentia nullatenus displiceret. Volebam siquidem vim mihi fieri, et velut invitus ad vota compelli. Cumque ille ad recipiendum, quod semel dederat, se prorsus averteret, et ne aurem quidem petitionibus inclinaret, ego jam securus et audacior factus, durius, ut sua reciperet, ingerebam. [Col. 0794C] Interea dies elabitur. Cumque peculiaribus psalmis nocturnus meditator insisterem, coepit me conscientia acrius remordere, et quasi sub quodam ratiocinio convenire. Si ille, ut videtur, bonus est vir, tu innocenti homini suam voluisti pecuniam tollere, cum illi capitulum non obsistat, in quo tuum necesse sit auxilium exspectare. Porro si negotium habet, indignum est, te sancto fratri linguam tuam venalem facere, quae tanquam utriusque communis sibi quoque debet, ut tibi, gratuito ministrare. Cumque haec adversum me pugna perseveranter ingrueret, jamque ego clamorem cogitationum remordentium non perferrem; decendente crepusculo, mox ad hominem properans, manicavi, eique tabescentis conscientiae vulnus aperui. Cumque uterque nostrum [Col. 0794D] hunc inde invicem confligerent, et ille se, quod semel dederat, non recipere; ego me assererem non tenere, 835 tandem amicae contentioni hunc ego terminum posui: duo, inquam, mihi nova sunt monasteria, unum ad calcem jam, Deo auxiliante, perductum; alterum vero, necdum episcopali dedicatione firmatum: sanctorum itaque locorum, si placet, participium suscipe, atque, ut tibi libet, quod animae tuae proficere debeat, donum pro benedictione transmitte. Hoc igitur argumento cupiditatis meae turpitudinem palliavi, et tanquam non accipiens astutus accepi: postmodum vero ad eremum rediens, cellulam quidem festinus intravi, sed per memetipsum intrare vix potui; et qui extra me inordinate [Col. 0795A] sum fusus, justo judicio in me sum postmodum, ut ita loquar, satis difficulter ingressus. Inter caetera vero, tanta animum meum muneris illius caligo confudit, et tanquam vermis scatens mea corrodere viscera non cessavit, ut, teste conscientia, mallem me lepra percussum quam illo munere sauciatum. Attendebam porro illinc tantam fratris liberalitatem quae mihi nihil debebat, et obtulit; hinc meam avaritiam, quae, quod per officium non merebatur, accepit. Taedebat me tunc oblitum, quod per virum Sapientem dicitur: «Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta (Eccli. IV) .» Et cum, juxta Apostolum, beatius sit magis dare quam accipere (Act. XX) ; illum jure beatum, me miserum deputabam. Heu me, inquam, cum a suscipiendis [Col. 0795B] muneribus excutiendam manum Scriptura praecipiat (Isa. XXXIII) ; quomodo tu manum excutis, ut abjicias; quam potius incutis, ut accipias; stringis, ut rapias; retrahis, ut possiden la recondas. Et revera avaritia 836 in manu suscipientis viscus est, quae quidquid apponitur, excuti non permittit; sed more piscis haerere compellit. Quid igitur? Rixam mentis meae ultra non perferens, sancto fratri munus suum remittere studui. Deinde, Deo auxiliante, dum vixero contra sordes munerum jam cautius [Col. 0796A] vigilabo. Ecce, quod superius dixi, quia servus Dei tunc debet timere, cum temporale quid percipit; tunc gaudere, cum perdit. Amodo itaque neque pro specie monasterii construendi, neque pro necessitate servorum Dei, tenebo quasi materiam honestatis, ubi valeam vires exercere cupidinis. Tanquam qui castitatis anhelat solvere cingulum, ut quasi sibi haeredes provideat, init copulas nuptiarum, et sub nomine propagandi germinis famulatur illecebris voluptatis; ita nonnulli, dum esse nequeunt Christi, vel apostolorum nuditate contenti, gaudent sive regimine, sive quibuslibet exercitiis implicari; ut dum propriae satisfaciunt avaritiae, necessitati videantur pii operis deservire. Nos autem, dilectissimi, gaudeamus semper et illatas nobis injurias aequanimiter ferre, et [Col. 0796B] nocentibus insuper utilia ministrare. Sit manus nostra ad suscipiendum cauta atque suspecta; ad erogandum vero pro possibilitate benigna. Sit mens in prosperis timida, sit in adversitate secura, cumque bona facit et tolerat, tunc se procul dubio numerari inter Christi membra confidat. Quisquis enim recte vivens flagellis atteritur, sicut Christi nunc in utroque vestigia sequitur, ita postmodum ejus consortio non privatur.
Sit nomen Domini benedictum.
De jejunio Sabbati
Monachos ad jejunandum Sabbato, in sepulturae Christi honorem, hilariter et devoto, sicut tribus aliis per hebdomadam diebus solebant, cohortatur; utilitates ejusdem jejunii, et meritum ante oculos proponens.
[Col. 0795C] Sanctis fratribus in Gamugni eremo constitutis, PETRUS peccator monachus pacis osculum in Spiritu sancto.
Pensualium conductores aedium, vel procuratores agrorum, dum dominis suis placere desiderabiliter ambiunt, exactionum canones minui, villicatus sui tempore, non permittunt; nos etiam, quibus non quarumlibet rerum, sed animarum vestrarum est commissa custodia, valde pertimescimus, si frugum vestrarum redditus, qui dominicis inferebatur horreis, sub nostra cura minuitur, si sanctae servitutis vestrae pensum per nostram, quod absit, conniventiam non impletur. Quidquid enim in hoc mundo [Col. 0795D] laboratur, in usus proficit hominis, solus autem animarum fructus usibus deservit auctoris. Eo ergo formidolosus divinum cogimur exspectare judicium, quo rationem debemus, non de segetibus in secessuum mox cuniculos digerendis; sed de animabus potius, quae sui repraesentant imaginem Conditoris. Non plane ad ratiocinium ducimur de novalibus, quae vomeribus sunt, et cultris obnoxiae; sed de rationalibus [Col. 0796C] terris quae suscipiendis sunt coelestis eloquii seminibus excolendae. Sicut ergo nobis timendum est, qui circa vestram jubemur invigilare custodiam, ita et vos cum magna laetitia cordis, ad propositam sanctis laboribus vestris debetis anhelare coronam, nec minuere quod coepistis; sed pondus levigare, prospiciendo quo tenditis. Inter caeteros autem flores sanctae vestrae conversationis et studia pietatis suggero charitati vestrae ut quatuor per hebdomadam diebus consueta jejunii regula teneatur, et praecipue Sabbatum, quod in quorumdam mente jamjam vacillat, nisi a debilibus, non solvatur. Novi plane, quod trium dierum sine pugna, et discrepatione jejunia transiguntur; Sabbato autem mens infirma et tepida paulatim incipit in quodam abstinendi, vel [Col. 0796D] edendi meditullio nutare, et tanquam in bivio constituta, quo potissime egressum vertat, ambigere, moxque a suo rigore resolvitur, mensas, patinas, calices et quidquid eduliis competit, meditatur. Corpore se debilem simulat, quae sit edendi suavitas crebris in cogitationibus versat: seseque peragendis superventurae noctis sufficere posse desperat. Interea veternosus ille gulae prurientis incentor accendit, [Col. 0797A] reficiendi libidinem ingerit, venenum pestiferae delectationis infundit, auream discretionis edocet semitam, indiscretionis astruit summopere cavendam esse ruinam; melius esse cum sobrietate comedere, quam edendi rabiem duplicata fame nutrire. Accurate namque hunc suae calliditatis hamum seductor antiquus in filios injicit, qui olim ad capiendos parentes humani generis inescavit (Gen. III) . Aculeo gulae transfixos parentes nostros attraxerat, gulae adhuc aditum ad capiendos nos callidus explorator observat. Adhibet adhuc et quoslibet assentatores ac placentarios incitat; ut hoc extrinsecus dicant, quod ille interius seminat, quatenus miser homo inter tot balistas et machinas, inter tot telorum turbines et missilium tempestates facile corruat; adversum [Col. 0797B] quem videlicet et linguarum obsidio et cogitationum seditio conspirantes unanimiter pugnant. Praeterea nec omittendum quod eadem pugna de tertia feria infirmis mentibus oritur utroque quadragesimali tempore, cum quinque diebus per hebdomadam jejunatur, quae fit de Sabbatis, caeteris anni temporibus, quando videlicet intra quatuor dies jejunii summa concluditur. Malignus quippe hostis, quia quadragesimale Sabbatum apud servos Dei temerare non sufficit, tertiam saltem feriam violare contendit; cum autem hujus diei rigor amittitur, ad expugnandum Sabbatum protinus 839 ille transfertur; ut et antiquus adversarius ab inferendo certamine nunquam desinat, et Dei famulus occasionem victoriae nunquam perdat.
Vos autem, dilectissimi, regulam a Patribus traditam, a vobis etiam per longa jam tempora custoditam, sine causa nolite dimittere; saluberrimo cultui vivificae etiam sepulturae Dominicae jejunium copulate. Enimvero tres isti dies, tres per mysterium continent temporum diversitates, sexta feria, Sabbatum et Dominica dies, ideoque istos inter caeteros dies praecipue observare debemus: duos in carnis castigatione, tertium in spiritualis laetitiae jucunditate. Sexta quippe feria Dominus in cruce pependit, Sabbato in sepulcro quievit, die vero Dominica resurrexit. Quasi enim sexta feria est tota [Col. 0797D] haec vita, in qua nunc tanquam morientes vivimus, in qua crucem quotidie post Jesum portare jubemur; Sabbatum autem, quod utique requies interpretatur, illud significat spatium quod est a die, qua morimur, usque ad resurrectionis diem quo videlicet ad tribunal aeterni Judicis resumptis corporibus praesentamur; dies vero Dominicus illa post judicium aeternitas erit, quae lucis et gloriae terminum non habebit. In hujus ergo defluentis temporis Sabbato unusquisque nostrum suum corpus affligat, ut in illo postmodum suaviter requiescat. In hoc fervens spiritus carnis suae blandimenta mortificet, ut in illo feliciter epulaturus exsultet. Hic ad Domini sepulturam cum sanctis mulieribus lugeat, ut illic [Col. 0798A] ejus, qui de morte resurrexit, gloriam cernat. Lugubres oculi, pallida ora, demissi vultus, inculta caesaries, signa sint nos esse discipulos crucifixi, vel in sepulcro jacentis, ut qui nunc cum apostolis lugentes et jejunantes affligimur, eis postmodum in mellis et piscis assi convivio sociemur (Luc. XXIV) . Ut autem qui fructus, quaeve sit utilitas septima feria jejunandi, non tam verbis quam rebus eluceat; non abs re credimus, si etiam de nostris opusculis ad aedificationem vestram breve aliquid mutuemur.
Nam quod dicturus sum, ibi jam scripsisse me memini, ubi de octo quondam jejuniis disputavi: [Col. 0798B] mox, inquam, ut ista conscripseram, quid mihi casu vel potius divino nutu nosse contigerit, non celabo. Senior quidam frater, qui jam triginta fere annis eremitica cellula usus fuerat, ad me venit, et soli visionem, quae sibi acciderat, patefecit. Saepe, inquit, magister, in te simultatis et irae stimulum pertuli, quia diem Sabbati tantopere ut jejunaretur instabas; interea concupivi Hierosolymam pergere; cumque hoc in dies desiderio ferventius aestuarem, dormienti mihi Dominica 840 nocte astitit in visione splendidus quidam clericus, et dixit: Frater Joannes, sic enim vocabatur, vis venire Hierosolymam? Cui cum velle me respondissem, protinus me illuc per somnium duxit, multaque sanctorum sepulcra circumiens, quodque cujus esset specialiter [Col. 0798C] designavit; tandem ad sepulcrum Domini eodem duce perveni, et ecce post sepulcrum stabat quidam clericus serena facie, et pulcher aspectu, cervicetenus stola candida decenter ornatus, qui dixit mihi: Tu nudius tertius vivificam crucem, hesterno quoque die sepulturam Dominicam, dum jejunasti, veraciter adorasti. Ex hoc, remoto omni scrupulo dubietatis, agnosce, quia et sexta feria crucem, et Sabbato sepulcrum Christi verissime celebras et adoras, si praedictos dies orando et psallendo jejunas. Quo videlicet instructus oraculo, et scandalum, quod adversum te, Pater, habueram, perdidi, et deinceps Sabbatum non minori devotione, quam sextam feriam, si facultas suppetat, jejunavi [Col. 0798D] [jejunabo]. Haec mihi sanctus frater retulit, cum haec quae scribimus et tunc omnino nesciret, et adhuc prorsus ignoret. Hoc autem rescribere non piguit, ut si opusculum illud vobis occurrere non contingat, hoc saltem fraternitatis vestrae notitiam non evadat.
Cavendum est itaque, dilectissimi, ne nostro tempore sancta vita ista tepescat, sensimque se imminuendo, quod absit, omnino deficiat. Novimus enim de magna olim et ardua vix jam tenues superesse reliquias; et sicut, quod a majoribus est omissum, non reparatur a nobis; ita quod apud nos per negligentiam deperit, nequaquam successorum nostrorum [Col. 0799A] posteritas instaurabit, ut verum sit illud Horatii (Lib. III Carm., od. 6.) .
Tota plane vita ista quodammodo Sabbatum est illius ultimae resurrectionis, et quasi profestum nunc, atque vigilias colimus, ad quam suspiramus, solemnitatis aeternae. Sed qui ad nuptias properat, vel epulas cujuslibet magnae festivitatis exspectat, ad anticipandum praecedentis horae jentaculum non anhelat. Nos ad illud refectionis aeternae nuptiale convivium invitati, festinare jam coepimus; et adhuc molliter ac deliciose viventes, velut horam edendi 842 legitimam praevenimus. Quid prandenti cum tumulo? Quid epulis cum sepulcro? Si sepulturam Domini cum discipulis, non cum militibus custodimus, afferamus misturam myrrhae et aloes (Joan. XIX) , [Col. 0800B] non cacabos et lebetes. In illis siquidem amaritudo mentium, in istis autem sunt illicebrae voluptatum. Ad sepulturam sane debemus pectora tundere, non dapibus ventres inflare; debemus moesta lacrymis ora perfundere, non epotandis calicibus indulgere; non ingurgitari mero, sed potum cum fletibus temperare (Psal. CI) . Nec tamen haec inconsultius, et sic absque discretione statuimus, ut humanitatem debilibus, et valetudinem laborantibus denegemus. Verumtamen sic sibi discretionem is qui infirmatur, indulgeat, ut salubrem consuetudinis regulam, cum convaluerit, non omittat. Sic ipse remissius vivat, ut is qui incolumis est, in continentiae suae nihilominus rigore permaneat. Non igitur, dilectissimi, gravemur Sabbati servare jejunium; ut dum nunc sub [Col. 0800C] castigatione corporum Redemptori nostro consepelimur in morte, et ipsi resurgentes cum ipso postmodum epulemur in coelestis gloriae claritate (Rom. VI) .
Sit nomen Domini benedictum.
De celebrandis vigiliis
Monachos suos ad celebrandas octo festivitatum vigilias, quas per indevotionem et abusum a plerisque suorum temporum negligi conqueritur, hac epistola adhortatur; cum rationes, quae in contrarium facere videbantur, ab hominibus parum piis allatas, facile diluisset.
[Col. 0799D] Sanctis fratribus in eremo constitutis, PETRUS peccator monachus salutem.
Naturaliter autem hoc morbo humana laborat infirmitas, ut ex continentiae rigore facile corruat; ad virtutum vero statum disciplinamque vivendi difficulter assurgat. Unde fit ut cum districtum quid pro Deo arripere nitimur, soli viam laboris necesse est, vix aliquo comitante, carpamus; quod si nos quantumlibet ad voluptatis fluxa remittimus, ultroneos praesto ad imitandum nos quamplures socios invenimus. Hoc, dilectissimi fratres, idcirco conquerimur, quia pleraque per annalem circulum veneranda jejunia, [Col. 0800D] quae videlicet hactenus in antiqua progenitorum nostrorum traditione coluimus, nunc quibusdam, novas velut sectas introducentibus, passim negligi, et in prandiorum epulas mutata dolemus. Quae nimirum hic enumerare otiosum esse non ducimus; ita ut etiam rationes singulorum, cur omitti non debeant, prout epistolae compendium patitur, afferamus.
Age igitur, cur Assumptionis beatae Mariae semper [Col. 0801A] Virginis jejuniis non sunt celebrandae vigiliae? quam videlicet consuetudinem usque ad nos, imo usque nunc procul dubio novimus et antiquitus tenuisse? An quia Dei Genitrix ex hac vita per martyrium non transivit? Sed si haec est ratio cur jejunari non debeat; ergo nativitas beati praecursoris Christi sine causa jejunio praevenitur, quando scilicet non hinc puer propheta migrasse per gladium, sed huc potius agnoscitur venisse per uterum. At si rei dignitas vigilanter inspicitur, idcirco utraque haec festivitas digne praemissis est excipienda jejuniis; quia et B. Virgo molestiam carnis moriens pertulit, et B. Joannes per conditionem nascendi ex maternis visceribus vagiendo ac plorando processit. Merito illis per jejunia pridiana compatimur, ut illucescentibus eorum [Col. 0801B] solemniis, communi cum eis laetitia perfruamur; ut moerore simul cum illis afflicti, simul epulemur, etiam gaudio feriati. At fortasse dicitur, quia B. Virgo, quae sine dolore vitae auctorem edidit, dolorem moriendo non sensit? Sed qua auctoritate eam quis divinetur in corpore non doluisse morientem, cujus animam pertransierit gladius adhuc etiam in carne manentem? (Luc. II.) Praesertim cum et ipse mediator Dei et hominum moriturus dicat: «Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) .» De quo et Petrus: «Quem Deus, inquit, suscitavit a mortuis, solutis doloribus inferni (Marc. XIV; Act. II) .» Sed sive moriens dolorem non senserit, quod Deus utique potuit; sive senserit, quod permisit: unde, quaeso, iste est praedicator epularum, et salutaris [Col. 0801C] abstinentiae inimicus, nisi ex eorum numero, de quibus Apostolus conqueritur, dicens: «Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, et quorum Deus venter est, et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt (Philipp. III) .» Moyses et Aaron mortis debita persolventes, mensurno [ f. menstruo] dierum spatio sigillatim quisque ab Israelitica plebe deplangitur (Num. XX; Deut. XXXIV) . Defunctum quoque Jacob tota Aegyptus lugubri septuaginta dierum lamentatione prosequitur (Gen. L) . Tu obeunti Genitrici Dei, uno saltem die, refugis compati, ut inter ejus solemnia merito debeas gloriari?
Porro de Nativitate Salvatoris non minus inhonestum [Col. 0801D] quid et indecens agitur, cum in ejus vigiliis a nonnullis etsi tantum coenetur, vino tamen et diversis coctionum apparatibus indulgetur. Plane autem panis ille ad hoc de coelo 845 descendit (Joan. VI) , ut jam communis cibus sit etiam hominum, qui eatenus specialis tantum fuerat angelorum; satis absurdum est, si refectione coelitus erumpente divina, locum praesto non praebeant alimenta terrena. Et tunc vini faeculenti ingurgitatio mentium nares obtundit, cum jam odor coelestis gratiae melliflua suavitate respirat. Nam et amicum suum quisque, quem de longinquo venientem unice videre desiderat, non epulis vacans, sed alacriter jejunus exspectat. Quanquam enim partus ille singularis doloris taedium [Col. 0802A] omnino nescierit, partui tamen dolor familiariter est conjunctus, testante Veritate quae ait: «Mulier cum parit tristitiam habet, quia venit hora ejus; cum autem pepererit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum (Joan. XVI) .» Unde non immerito tota sancta Ecclesia, sicut morienti Christo commoritur, cum resurgente consurgit, cum coelos ascendente conscendit; ita quodammodo cum beata ejus Genitrice patiente comparturit, simulque quasi parturiens in vigiliis moeret, ut puerperio salutis effuso cum ea simul in sancta Nativitate conjubilet, quatenus ad tantae solemnitatis gloriam non modo spirituali tripudio mens gliscat, sed et ipsa caro quae afficta fuerat refrigerium sensura congaudeat, juxta illud [Col. 0802B] Prophetae: «Sitivit in te, inquit, anima mea, quam multipliciter et caro mea?» (Psal. LXII.)
Nonnulli plane, quod praetereundum non est, spiritualis militiae fratres sub hac occasione in praedictis vigiliis victitant, ut ad personandas ecclesiastici melodias officii robustius convalescant. Sed si non tam humanas quam divinas aures cupimus ex vocum nostrarum quantumlibet accurata suavitate mulcere, corporis nostri tympanum celsius intonabit siccum, quam liquore vini vel olei pinguedine delibutum. Meliusque est ut pro labore jejunii cantilena sub sobrio discretionis moderamine temperetur, quam ut pro superstitione canendi, saecularibus a spirituali [Col. 0802C] ordine dissolutionis praebeatur exemplum. Plane, cum tam longum Quadragesimae spatium, quod a Patribus est praefixum, Nativitati Domini militare cognoscitur, mirum est quomodo tam praeclara festivitas solo vigiliarum suarum honore privetur. Porro autem quomodo non erubescimus, quia, ut jam dictum est, nativitatem servi, beati videlicet Joannis Baptistae, aquam bibendo praecurrimus; in vigiliis vero Dominicae Nativitatis vina incontinenter olemus? Praesertim cum dies ille prae cunctis annis diebus, et aestivo caumate fervidus et spatio sit prolixus; iste vero et brevis sit et humectus. Et certe si vigiliarum placet instantia, liberius vigilamus abstemii, quam vini soporantis ebrietate gravati.
[Col. 0802D] Epiphaniarum quoque vigilias ob magnitudinem solemnitatis, in qua videlicet tot in unum sacramenta concurrunt, dignum est jejunare: 846 licet ii, quibus aliter suaderi potest, non prohibeantur cum liquaminibus et vina percipere. Hic, ut arbitror, stomachabitur vitae mollioris assertor, hic rugas contrahet fumantis edulii disputator, clamitans me peregrina jejunia noviter introducere, quae nulla Patrum valeam auctoritate firmare. Sed ut non cum eo lutum diutius teram, sed hinc me incunctanter expediam, dicat mihi cur beatus Gregorius in ordinatione missarum specialem hujus diei missam posuit, et vigiliarum Epiphaniae nomine titulavit? Cur itaque vigilias nominat, in quibus ciborum libertatem [Col. 0803A] censura jejunii non castigat? Et cum vigiliarum missae semper hora nona ex ecclesiastica consuetudine celebrentur, ut nimirum ad subsequentis diei videantur solemnia pertinere; cur haec vigiliarum missa dicatur, quae hora tertia scilicet ante prandium celebrata, nequaquam sequenti diei militare conspicitur? Perquirant igitur manducones nostri totius annalis circuli singulos dies, et cum nusquam repererint vigilias dici, in quibus missae debeant absque jejunio celebrari, necessario fateantur, in vigiliis Epiphaniae cum celebratione missarum, celebrandum quoque, remota omni dubietate, jejunium.
Praeterea, de paschali quoque Sabbato quod Dominicae [Col. 0803B] resurrectionis gloriam antecedit, perspicua ratio est, quia districte debeat jejunari. Nam si auctori vitae mortuo ac sepulto ut revera ejus membra compatimur, si in discipulorum collegio constituti una cum apostolis lamentamur, turpe est si nos pleno ructemus ferculo cum ille, quem flevimus, adhuc jaceat in sepulcro. Apostoli siquidem, Scriptura testante, tandiu mortuo Domino compatiuntur in luctu, quousque resurgens post triduum, novo laetificarentur aspectu (Matth. XXVIII; Marc. XVI; Luc. XXIV; Joan. XX) . Sed nos, ut ab hujus controversiae molestia feriemur, advocatum ventris ad B. Silvestri testimonia definitiva transmittimus: cujus utique verbis si fides adhibetur, cuncta protinus inter nos jurgia conquiescunt. Silvestri siquidem verba [Col. 0803C] sunt: Si omnis, inquit, dies Dominicus causa resurrectionis Domini tenetur et colitur, justum est ut omnis Sabbatorum dies causa sepulturae jejunii suscipiatur instantia; ut flentes cum apostolis de morte Domini, gaudere cum eis de resurrectione mereamur. Et rursus: Si omnis Dominicus dies resurrectionis creditur gloria decoratus, omnis qui antecedit eum, dies Sabbati sepulturae jejunio mancipandus est, ut merito gaudeat de resurrectione, qui de morte ploraverit. Quibus profecto verbis, tam planis ac propter tardos multipliciter inculcatis, nihil a me adjiciendum aliud video, nisi hoc tantum: quia si sanctus ille vir propter illud unum Dominicae sepulturae Sabbatum, omnia totius anni Sabbata jejunio dicanda percenset; dum illud unum, quod principale [Col. 0803D] est atque praecipuum, in epulas solvitur, qualiter ab eo in reliqua, forma, vel exemplar abstinentiae transferetur? 847 Constanter igitur asserendum est, quia sicut dies Parasceve sextas totius anni ferias districtionis censura praecedit, sicut Resurrectionis dies solemnitatis gloria reliquos dies Dominicos antecellit; ita quoque et Sabbatum, quod inter utrumque consistit, plusquam caetera Sabbata sub abstinentiae rigore necesse est observari. Sicut enim Parasceve crucis dies doloris, sic et Sabbatum sepulturae dies agnoscitur et moeroris. Quod si pro labore de longinquo ad baptismi lavacra concurrentium, vel diversorum debilitate fragilium eodem die apud quosdam usus inclevit aliquantulum indulgentius [Col. 0804A] vivere, spiritualibus hoc ferendum est, non requendum; ne si tunc isti sumendis dapibus vacant, cum adhuc apostoli omnes plorant, ab eorum se coetu, quod absit, exsortes ostendant.
Nec nobis objiciatur quod tunc in missarum solemniis Gloria in excelsis Deo canitur: hoc quippe pro baptizandis agitur, ut nimirum illucescente jam resurrectionis gloria, in morte Domini baptizari videantur (Rom. VI) ; ideoque missa, quae intra ipsum diem prohibetur, nocte celebrari praecipitur. Ut nimirum in quodam meditullio, hinc mortis Christi, inde resurrectionis, generalis baptismi constituatur [Col. 0804B] salutare mysterium. In baptismi siquidem sacramento, ad imitationem Christi et morimur et resurgimus. Morimur, dum in aquam mergimur; resurgimus, dum lavamur. Unde dicit Apostolus: «Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte, ut quomodo surrexit Christus per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Ad hoc plane in salutare lavacrum mergimur, ut peccatis omnibus moriamur; ad hoc erigimur, ut consurgentes Christo, soli justitiae de caetero jam vivere debeamus, sicut idem dicit Apostolus: «Jesus Christus mortuus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Ibid.) .» Unde et eadem missa simul videtur esse quodammodo [Col. 0804C] quadragesimalis atque paschalis; dum postquam alleluia canitur, mox etiam tractus, qui Quadragesimae proprius est, adhibetur. Quod si Pascha omnino completum esse post missam, adversario pervicaciter adnitente, persistitur; nos in luctam non ultra protrahimur; hoc tamen pacto, ut esus carnium laicis protinus invadatur. Nec enim causa est cur libertas paschalis cibi differatur in posterum, cum Pascha, sicut dicitur, sit omnino completum. Quod si ecclesiasticae disciplinae perspicue videtur adversum, fateatur necesse est adversarius, illum sepulturae Dominicae diem, non Pascha, sed Paschae potius esse vigilias, ac per hoc ex vigiliarum saltem regula jejunio mancipandum.
Mox ut ista conscripseram, quid mihi casu, vel potius divino nutu nosse contigerit, non celabo. Senior quidam frater, qui jam a triginta fere annis eremitica cellula usus fuerat, ad me venit, et soli visionem quae sibi acciderat, patefecit. Saepe, inquit, magister, in te simultatis et irae stimulum pertuli, quia diem Sabbati tantopere ut jejunaretur instabas; interea concupivi Hierosolymam pergere; cumque hoc in dies desiderio ferventius aestuarem, dormienti mihi Dominica nocte constitit in visione splendidus quidam clericus, et dixit: Frater Joannes, sic enim vocabatur, vis venire Hierosolymam? Cui cum velle me respondissem, protinus me illuc per somnium [Col. 0805A] duxit, multaque sanctorum sepulcra circumiens, quodque cujus esset specialiter designavit; tandem ad sepulcrum Domini codem duce perveni, et ecce post sepulcrum stabat quidam clericus serena facie, et pulcher aspectu, cervicetenus stola candida decenter ornatus, qui dixit mihi: Tu nudius tertius vivificam crucem, hesterno quoque die sepulturam Dominicam, dum jejunasti, veraciter adorasti. Ex hoc, remoto omni scrupulo dubietatis, agnosce, quia et sexta feria crucem, et Sabbato sepulcrum Christi verissime celebras et adoras, si praedictos dies orando et psallendo jejunas. Quo videlicet instructus oraculo, et scandalum quod adversum te, Pater, habueram, perdidi; et deinceps Sabbatum non minori devotione quam sextam feriam, si facultas suppetat, [Col. 0805B] jejunavi [jejunabo]. Haec mihi sanctus frater retulit, cum haec quae scribimus et tunc omnino nesciret, et adhuc prorsus ignoret.
Enimvero de litania majore turpiter a nonnullis, et manifestissime contra canonum sententias agitur; quia in ea per occasionem beati Marci, cujus eodem die festivitas est, non tenetur. Sed quia conspiratoribus ventris nostra prorsus assertio ludibrium dicitur, ut subterfugium desit, ipsa canonica auctoritas simpliciter inferatur. Ait enim Maguntiense concilium (cap. 3) : Placuit nobis, ut litania major observanda sit a cunctis Christianis uno die, septimo Kalendas Maii, sicut in Romana Ecclesia constitutum reperimus, et sicut sancti Patres nostri constituerunt: non equitando, non pretiosis vestibus induti; [Col. 0805C] sed cinere aspersi et cilicio induti jejunemus, nisi infirmitas impedierit. At si cui adhuc ista auctoritas forte non sufficit, sufficiat sedes apostolica, sufficiat et ampla Roma, quae hoc jejunium non modo decretalis paginae promulgatione corroborat, sed et viva annuatim veneratione conservat. Ubi notandum quia geminae festivitati, sancti videlicet Marci, atque Pentecostes, intra cujus spatium saepius dies ista concluditur, jejunium sancti Patres praevalere sanxerunt; ita tamen ut ecclesiasticum nihilominus officium solemniter impleatur.
Unde et illud graviter ferimus, quia plerique 849 fratres, dum jejunare in beatorum apostolorum Philippi et Jacobi vigiliis perhorrescunt, solemnitatem Pentecostes in excusationem suae dissolutionis [Col. 0805D] opponunt, dicentes non debere quemquam sub jejuniorum tunc censura constrigi, cum tempus dictet paschalibus potius gaudiis epulari. Quibus succincte ac breviter ego respondeo quoniam, si sic inimica sunt invicem et festivitates Ecclesiae et ecclesiasticae jejunia disciplinae, ut simul celebrari non possint, ergo nec litaniae majores, quarum supra meminimus, neque tres illi Rogationum dies ante ascensionem Domini, nec vigiliae Pentecostes poterunt jejunio mancipari. Et ne hoc parum videatur, etiam jejunium illud tollitur quod post adventum sancti Spiritus in eadem hebdomada fieri a sanctis Patribus concorditer est institutum. Et quia, sicut dicitur, cum solemnitate jejunium convenire non [Col. 0806A] potest, et apud quorumdam examen sub festivitatis praesentia jejunium vires non habet, sed semper festivitas praevalet, auferantur igitur de octavis B. Joannis Baptistae vigiliae apostolorum Petri et Pauli; de octavis quoque Laurentii martyris vigiliae B. Mariae virginis eradantur; in Quadragesimae etiam majoribus quibusque festivitatibus refectio geminetur. Quod si hoc ecclesiasticae regulae non admittunt, et mundus, qui sub apostolicae traditionis institutione jam senuit, neotericis nequaquam dogmatibus acquievit, fatendum est festivitates, nisi praecipuae sint, non praejudicare jejuniis, ut, suo cuique jure servato, et ecclesiasticum pro solemnitate peragatur officium et castigatio corporalis suum non deserat institutum. Unde constat quia quisquis duorum tam [Col. 0806B] venerabilium apostolorum, Jacobi videlicet et Philippi, vigilias jejunare detrectat, non ad hoc amore festivitatis inducitur, sed juxta rhetoricantis gulae suae consilium molliter vivendi suavitate mulcetur.
Praeterea et beati Jacobi, qui frater est evangelistae Joannis, plerique vigilias parvipendunt, et irreverenter ac inconsiderate transiliunt. Et hoc ideo fortasse praesumitur, quia non suo tempore eadem festivitas celebratur. Sicut enim in Actibus apostolorum, Luca testante, didicimus, circa paschale tempus B. Jacobus ad Herode est interemptus. Nam cum praemisisset: «Quia occidit Herodes fratrem Joannis gladio;» paulo post intulit: «Erat autem [Col. 0806C] dies Azymorum (Act. XII) .» Circa idem vero tempus B. Petrus est a vinculis absolutus, quo iste Jacobus paulo ante Herodiano fuerat gladio detruncatus. Et quia intra festa paschalia utraque festivitas absolute ac libere celebrari non poterat, in aliud necessario tempus ex antiquorum Patrum est discretione translata. Quod si propter hoc solemnis ille dies vigiliarum suarum debet honore privari, ergo nec ipsa festivitas debet coli. At si festivitas haec apostolica pro necessitate paschali in tempus aliud digne transponitur, 850 dignum quippe est ut suae etiam vigiliae inseparabiliter comitentur. Absoluta siquidem est auctoritas canonum, quae generaliter praecipit omnes apostolorum vigilias celebrari. Quod si adversarius adhuc in suae allegationis instantia pervicax [Col. 0806D] invenitur, illud etiam inferam quia, si propterea festivitas illa, quoniam mutatur tempore, jure suo privatur honore, ergo nec paschalis magna solemnitas honoranda jam erit, quae videlicet non fixam temporis certitudinem, sed plenilunii potius sequitur rationem. Ecclesiastica siquidem fides habet, quia octavo Kalendas Aprilis Redemptor noster est crucifixus, quo videlicet die et in virginali utero fuerat ante conceptus. Quod si hanc temporis rationem sequi volumus, sexto Kalendas ejusdem mensis per singulos annos resurrectionem Dominicam necesse est celebremus. Quod profecto idcirco non fit, quia dignum est quartam decimam lunam cum Azymitarum prius Pascha transmittere, ut ad novum Pascha [Col. 0807A] valeamus sicut ex umbra legis ad veritatis gratiam pervenire.
Eant ergo sanctarum vigiliarum hostes et jejunierum venerabilium destructores, ac dogmatizent paschali solemnitati reverentiam non servandam, ut, quoniam variatur tempore, devotione fidelium et assueti cultus careat dignitate, et quod de Pascha male senserint, consequenter et de Ascensione, ac Pentecoste necessario fateantur. Quod si nobis objecerint, Decollationem sancti Joannis idcirco non habere vigilias, quia de tempore passionis Domini, quo videlicet S. Baptista peremptus est, in Augustum [Col. 0807B] mensem ex more transfertur, respondemus non propter mutationem festivitatis hoc fieri, sed quoniam cum vigiliis sanctam nativitatem ejus excepimus, ne popularis gravetur infirmitas, in ejusdem decollatione sola unius diei solemnitate contenti sumus.
Postremo de beati quoque Bartholomaei vigiliis, quas nonnulli jam violare paulatim incipiunt, non diversa sententia est. Quo nimirum die aliquando abbas quidam, non infimis comitantibus viris, de longinquis finibus ad nos in eremo degentes pransus et coenaturus advenit; alia vero die, festivitatis scilicet apostolicae, rogatus, ut digressurus jentaculum caperet, renuit nullisque precibus acquievit. Sed, o digna restituens divina sententia! sive in [Col. 0807C] coenobium sanctimonialium, quod tunc visitavit, sive apud aliquem saecularium ad quoscunque transmisit, [Col. 0808A] per totam diem illam ne vini quidem vestigium potuit invenire, sicque divina dispensatione coactus est jejunii debitum in ipsa festivitate persolvere, cujus non timuit vigilias contra ecclesiasticae institutionis regulam temerare; et, ut ita loquar, luit in festo quod deliquerat in profesto.
Haec igitur, dilectissimi, de octo vigiliis examussim suo tempore celebrandis sanctitati vestrae illimato stylo conscripta direximus, et 851 ut vos ad ea corrigenda quae nunc insolenter emergunt viriliter accingamini, ut revera Christi milites, adhortamur. Teneatur itaque per vos ecclesiasticae genium disciplinae, paternae traditionis norma permaneat, religionis status a sua dignitate non corruat, vigor ecclesiasticus non mollescat. Enimvero non ambigo [Col. 0808B] scripturam hanc, si in eorum manus devenerit, quibus sunt perosa jejunia, turpiter conspuendam. Ab his scilicet, quibus tumet uncta cutis atque nitidula, qui sobrietati dum infoederabiles pugnas inferunt, rubentia pingues ora 852 flammescunt. Mihi autem nullius amore, vel odio rectum licet occultare quod sentio; et qui Julianum Caesarem octo adversus Evangelium Christi scripsisse volumina non ignoro, ab his etiam qui evangelicae sunt disciplinae contrarii, scriptiunculam meam verbis mordacibus lacerari nullatenus erubesco. Dicant enim illi cum antiquis obsonatoribus suis: «Manducemus et bibamus, cras enim moriemur (Isa. XXII) ;» et nos cum servis Christi respondeamus: «Jejunemus et sacras vigilias celebremus, ut in festivitate coelesti sine fine [Col. 0808C] victuri feliciter epulemur (I Cor. XV) .»
Sit nomen Domini benedictum
De fluxa gloria mundi et despectione saeculi
Agnetem imperatricem Romam non superbo apparatu, sed cultu infra privatae feminae personam dejecto ingredientem, ad praesepe Christi Domini visendum, reginae Sabae comparat, quae regiam Salomonis magnificentissime ingressa est. Eamdem praeterea laudat quod regales pompas mirifice contempserit. Deinde exemplo Romanorum regum ac externorum fluxas esse mundi dignitates et multis calamitatibus obnoxias aperte demonstrat. Acriter reprehendit eos qui nobilitate et divitiis gloriantur, cum mortalium omnium idem sit ortus atque occasus.
[Col. 0807D] Scuto bonae voluntatis Dei coronatae AGNETI imperatrici, PETRUS peccator monachus servitutem.
Regina Saba venit in Hierusalem audire sapientiam Salomonis (III Reg. X; II Paral. IX) ; imperatrix Agnes Romam adiit addiscere stultitiam Piscatoris. Nam sicut Paulus ait: «Quia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) .» Illa, sicut sacra testatur Historia, ingressa est cum multo comitatu et divitiis, camelis quoque portantibus aromata, et aurum infinitum nimis et gemmas pretiosas; [Col. 0808D] ista vero cum Hermisinde cognata sua, non dispari sancti Spiritus fervore succensa, tanquam Maria Magdalena cum altera Maria veniunt ad sepulcrum (Matth. XXVIII; Marc. XVI; Luc. XXIV; Joan. XX) , non ut corpus Jesu perungant fomentis aromatum, sed ut pedes ejus fluentis irrigent lacrymarum. Non enim jam quaerunt viventem cum mortuis, sed adorantes tenent vestigia resurgentis. Carnalis plane Salomon reginae Sabae quaestionum nodos et mysteria reseravit aenigmatum; nostra vero regina nil sibi solvi proposuit, nisi suorum vincula peccatorum. Salomon namque, qui fuit figura Christi et quaedam velut imago, sive prophetia, personam nostri Salvatoris [Col. 0809A] expressit. De illo quippe dicitur «quia locutus est tria millia parabolarum, et fuerunt carmina illius quinque millia;» ubi praesto subjungitur: quia «disputavit etiam super lignis, a cedro, quae est in Libano usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, et disseruit de jumentis, et de volucribus, et reptilibus et piscibus (III Reg. IV) .» Quae scilicet Redemptori nostro non ambigit cuncta congruere, cui vacat haec diligenti consideratione tractare. Ipse nimirum tria millia parabolarum est locutus, qui et mystica Patrum praecedentium facta, et per allegorica prophetarum oracula, vel etiam per coruscantis Evangelii documenta, dum sub velamine pene cuncta disseruit, quasi tria millia in verbis suis parabolarum numeravit. Unde et in Evangelio Matthaeus ait: [Col. 0809B] «Haec omnia locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et sine parabolis non loquebatur eis (Matth. XV) .» Cujus etiam carmina quinque millia sunt, quia chorus virginum, quae sub quinario numero describuntur, ante thronum ejus, sicut Joannes in Apocalypsi dicit (Apoc. XI) , canticum novum jugiter modulatur; vel quia quinque sunt vulnera Dominici corporis, quibus per universum orbem triumphalis ejus victoria praedicatur, sub eodem numero carmina supputantur, sub quo tenentur et vulnera, per quae victoria singularis laudis aeternae gloriam promeretur. Unde cum in Canticis dicitur: «Surge, amica mea, sponsa mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae, et in caverna maceriae;» protinus additur: «Ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in [Col. 0809C] auribus meis, quia vox tua dulcis (Cant. II) .» Sane quia non haec exacte tractamus, sed succincte celeriterque transcurrimus, sufficiat dicere quia cum petra sit Christus, foramina petrae procul 855 dubio sunt Dominici corporis cicatrices. Sed cum post hujus petrae foramina dulcis vox sponsae in sponsi auribus sonare praecipitur; quid aliud quam quinque vulneribus sub eodem quinario numero carmina laudum reddere pia quaelibet anima, vel sancta universalis Ecclesia commonetur, ut ejusdem quodammodo numeri carmina referat, quot pro se suscepta vulnera non ignorat; illique cunctos sui corporis sensus dedicet, quem totidem pro se sauciatum vulneribus videt? Quinque nimirum nostrorum sensuum vulnera, illis quinque Dominici corporis cicatricibus sunt sanata. [Col. 0809D] Quod autem Salomon super lignis a cedro, quae est in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, disputasse dicitur, hic necessario ad spiritualem remittitur intellectum, cum nullatenus stare valeat superficies litterarum. Hyssopus enim nequaquam de parietibus egredi, sed de saxosis cernitur montibus germinare. Paries itaque noster ipsa mortalitatis nostrae conditio est, quae nos a contemplatione conditoris, velut abditae domus obstaculum dividit, et in ima proclivis declinare compellit. «Corpus enim quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) .» Ex hoc ergo pariete hyssopus egreditur, quia de fragilitate nostrae mortalitatis erumpit, quod semper necesse est ferro poenitentiae [Col. 0810A] resecari. Hyssopo nimirum purificantur intima viscerum, per quam non incongrue designatur confessio peccatorum.
Disputavit igitur noster Salomon super lignis, hominibus videlicet intra germinantis Ecclesiae nemora radicatis a cedro, quae est, in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, id est ab ipsis eminentibus sanctis nitore justitiae candidatis usque ad peccatores et lapsos atque ad poenitentiae demum lamenta conversos. Hinc est quod sequitur: «Disseruit et de jumentis,» sanctorum scilicet adjutoribus, catholicis viris, «et de volucribus,» hominibus nimirum per sancta desideria ad superna [Col. 0810B] suspensis; «et de reptilibus et piscibus,» hoc est de his qui pectus concupiscentiae per terram trahunt, et qui per saecularium negotiorum fluenta vagantur. Dicitur etiam quod praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et Aegyptiorum, quia nimirum Redemptor noster superat intellectum et angelorum et hominum. Habebat ille quadraginta millia praesepia equorum currilium et duodecim millia equestrium. Quid per quaternarium numerum, nisi quadriga praestruitur evangelistarum? Et quid per duodenarium, nisi senatus exprimitur apostolorum? Per doctrinam quippe evangelicam et apostolicam vectatur Dominus per universam latitudinem orbis terrarum. «Currus enim Dei decem millibus multiplex, millia laetantium, Dominus in [Col. 0810C] eis, in Sina in sancto (Psal. LXVII) .» Nam quia Sina mandatum interpretatur, constat in eis tantummodo vectari Dominum, ubi fit coelestium observatio mandatorum.
Notandum autem quia sicut regnum David, 856 qui tot pressuris attritus. Dominum designat in mortalis adhuc vitae stadio laborantem, sic Salomonis istius incomparabilis gloria praefigurat eumdem Dominum post mundi finem in paterni culminis majestate regnantem. Unde illic dicitur quia non erat argentum, nec ullius pretii putabatur in diebus Salomonis. Quod nimirum quomodo juxta litteram stabit, ut credi valeat tempore Salomonis argentum vel penitus non fuisse, ac per hoc omnino de terra deletum, vel nullius perexilis saltem pretii constitisse? [Col. 0810D] Nam si nullius erat pretii, sicut dicitur, ergo mille talenta argenti ne unius quidem poterunt ovi appendio supputari. Quod sane credi, quam frivolum, quam videatur ineptum, ipse revincit textus, et ordo verborum, qui postquam praemittit: «Non erat argentum, nec ullius pretii putabatur in diebus Salomonis;» praesto subjungit: «quia classis regis per mare cum classe Hiram semel per tres annos ibant Tharsis, deferens inde aurum et argentum (III Reg. X) .» Cur enim per tot marina discrimina metallum hoc classis illa deferret, quod pretium penitus non haberet? Et paulo post dicitur quia «offerebantur ei vasa aurea et argentea (Ibid.) .» Deinde subinfertur quia «egrediebatur quadriga ex Aegypto sexcentis siclis argenti, et equis centum quinquaginta [Col. 0811A] (III Reg. X) .» Non ergo pretio carebat argentum, quo vehicula redimebantur equorum. Sed argento designatur claritas ecclesiasticae praedicationis, de qua dicitur: «Eloquia Domini, eloquia casta argentum (Psal. XI) .» Quod videlicet sanctae praedicationis argentum, nullius, ut ita loquar, pretii reputabimus, nec aliquatenus erimus ejus indigi, postquam ad veri Salomonis regnum ex hac fuerimus calamitate translati. Non enim tunc praedicationis indigemus eloquio, ubi datur in decore suo regem gloriae facie ad faciem cernere, quem utique consuevimus ex ore praedicatoris audire. Sicut per prophetam pollicetur Dominus, dicens: «Nemo dicet: Agnosce Dominum, omnes enim cognoscent me, a maximo usque ad minimum, dicit Dominus (Jer. XI) .»
Sed forte quis asserat Scripturae verba nos ad nostrum intellectum violenter inflectere; et quod Salomon de se videtur asserere, ad Salvatorem perhibeat specialiter per omnia pertinere. Dicat itaque hujus objectionis assertor qua Salomoni valeat ratione competere quod quasi de se dicit: «Deus enim dedit mihi horum quae sunt scientiam veram ut sciam dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum, initium et consummationem et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes et commutationes hominum, anni cursus et stellarum dispositiones, naturas animalium et iras bestiarum, vim ventorum et cogitationes hominum, et quaecunque [Col. 0811C] sunt absconsa et improvisa didici (Sap. I) .» Nam ut de caeteris interim sileamus, quomodo nosse potuit hominum cogitationes, cum ipse Deo alibi dicat: «Tu solus nosti corda omnium filiorum hominum?» (III Reg. II.) Sed quis et absconsa omnia et 857 improvisa didicit, nisi Redemptor noster, in cujus pectore sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi? (Col. II.) Qui profecto per humanitatem didicit quod per divinitatem naturaliter novit.
Ad hunc ergo Salomonem tu nuper, o regina, venisti, non ut illa Sabaeorum, in curribus, equitibus et elephantis, sed in lacrymis potius, gemitibus et lamentis. Tu ergo veraciter es regina Saba. Saba siquidem interpretatur humilis, vel campestris. Et bene campestris. In campum quippe certaminis descendisti, [Col. 0811D] ut manus manibus conseras; et pro castris Christi stans, non enerviter cum hoste confligas. Venisti, inquam, non ut aenigmatum tibi mysteria scrupulosa dissolveret; sed ut per simplicis clavicularii sui ministerium regni coelestis aditum reseraret. Venisti humilis ad humilem, pauper ad pauperem; et quasi cum perornatis et incultis gregum pastoribus adorare venisti puerum in praesepio vagientem (Luc. II) . Vidisse nempe tunc te, et quae circa te, mirandum valde spectaculum, et imitandum Salvatoris erat aedificationis exemplum. Vestis enim pulla et lanea. Is cui insidebas, non dicam equus, sed potius burno, vel burricus, vix mensuram desidis excedebat aselli. Mutaveras enim coronam velo, purpuram [Col. 0812A] sacco et manus quae in modum columbae [columnae] gestare consueverat sceptrum, attrita jam erat portare psalterium. Revera, quia, «omnis gloria filiae regum ab intus (Psal. XLIV) :» vernantium decor ille gemmarum, et coruscantium auro vestium cultus, jam ad interiora migraverant, et in occulti speculatoris obtutibus interior sponsae species relucebat. Cui sponsus: «Tota, inquit, pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) .» Et iterum: «Pulchra es, amica mea, suavis et decora (Cant. VI) .» Delicatam porro cervicem illam, ex qua cum bracteolis aureis et rutilantibus margaritis dudum murena pendebat, nunc margo laneae vestis exasperat. Unde ministri coelestis illius sponsi tibi blandiuntur et dicunt: «Murenulas aureas faciemus [Col. 0812B] tibi vermiculatas argento (Cant. I) .» Et sponsus adhuc: «Coronaberis, inquit, de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum (Cant. IV) .» Amana siquidem mons Ciliciae dicitur, qui et Taurus a compluribus appellatur. Sanir et Hermon terrae Judaicae montes sunt, in quibus leones et pardi habitare creduntur.
Per hos ergo montes, reges et principes diversaeque mundi hujus intelligendae sunt potestates, quae velut montes sese in superbiae culmen attollunt, et malignis spiritibus tanquam pardis atque leonibus [Col. 0812C] habitaculum ferunt. De his tu ergo montibus coronaberis, quia quotquot mundi principes ac potentes ad Deum per tuum convertuntur exemplum, pro his omnibus aeternae gloriae tibi cumulabitur praemium; eris quoque non modo coronata, sed et ipsa corona, propheta attestante, qui 858 ait: «Et eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui (Isa. LXI) .»
Amisisti, regina, virum post quem dedignata es thalamos iterare, vel proci cujuslibet foedus admittere, nisi qui priorem virum excellentioris gloriae dignitate transcenderet. Quid igitur faceres? Vir ille tuus imperator exstitit, regiae dignitatis apicem tenuit, et quod in hominibus singulare est, Romani imperii monarchiam dispensavit. Quia igitur in tantae [Col. 0812D] celsitudinis arce praeeminuit, eo superior quispiam in humano genere reperiri non potuit. Quae ergo in terris idoneum et qui tuis placeret oculis invenire non poteras virum, in coelestis sponsi provolasti violenter amplexus. Violenter inquam: «Regnum quippe coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI) .» O beata ista superbia, o beata mentis elatio, et omnibus digna praeconiis, quae dum carnalis thalami jura contempsit, in dotalium regis aeterni gloriosa transivit. Carnalis plane vir virginitatis arcana corrumpit, sponsus autem ille coelestis eas etiam quas sibi violatas associat, in virginale decus illico sine difficultate reformat, ut nimirum contracti squaloris inquinamenta deponant, et velut [Col. 0813A] aridae prius arbusculae denuo comantes in pristini decoris gratiam revirescant. Porro autem cum carnali viro nuptura exornatur, mox apud affines et notos undique pecunia quaesita congeritur, et quidquid valet acquiri, sacculis illico, vel obsignandis capsidilibus infarcitur, ut quo magis ad virum mulier onerata deproperat et eo gloriosior appareat, et ille propensius in ejus amore sedulus infervescat. Tu contra, ut nuptialia cum coelesti sponso foedera contrahas, regalis aerarii congeriem prodigis, radiantia quaeque cum auro vel argento margarita dispergis; aulaea tua blattina, vel potius deaurata, templorum laquearibus appenduntur, ornamenta regalia sacris famulantur altaribus. Nullis, ut ita fatear, parcitur rebus, et hoc solum indigentibus, [Col. 0813B] vel Ecclesiis non confertur quod extra tui juris peculium reperitur; cuncta projicis, cuncta dilapidas, ut ad sponsi coelestis amplexus exonerata prorsus, imo nuda pervenias.
Haec autem non propter te, venerabilis imperatrix, edissero, quam et his verbis potius offendere pertimesco, sed ob id potius, ut dum tuae virtutis insigne utcunque depromitur, non parva legentibus aedificatio procuretur. Ubi enim tanta sublimitas pro sui conditoris amore, ad pavimentum usque dejicitur, quae cervix superbiae protinus a sui rigoris erecta tentigine non flectatur? Quae tumidae cujuslibet mentis inflatio [Col. 0813C] praesto non folleat, cum tantae gloriae principem nunc velut despicabile mancipium cernat? Quis praeterea rerum transeuntium pertimescat inopiam, cum spontaneam videat in ea muliere pauperiem, quam tot utique regnis paulo ante conspexerat imperantem? Aut quis inculti habitus injuriam 859 perhorrescat, cum aureo subtegmini, et regalibus pompis a regia majestate vile stamen praelatum esse considerat?
Veniam ad mensam et ad famelicam, ut ita loquar, epularum affluentium ubertatem. Quale, rogo, est congestam ante te struem lancium et renidentium carnium epulas per mensas circumquaque transmittere, et carnium ne ipsam quidem pinguedinem aliquatenus degustare? contrectare manibus dapes, et [Col. 0813D] eas in ore non sapere? imo ipsum panem, vel quaelibet incultioris apparatus edulia cum timore summotenus ligurire? Unde mihi saepe conquesta es, eatenus edendi te non posse cohibere pruriginem, ut ex his quae apposita cerneres, non aliquid tibi quandolibet immoderatius indulgeres. Hinc saepius lacrymae, hinc gemitus, hinc et profunda suspiria. Lugebas enim quia quantavis disciplinae cautela, cujuslibet districtionis instantia naturam funditus superare non posses. Sed, sicut et tunc forte non tacui, jejunium tuum, regina, multiplex est. Nos enim aliquando jejunamus a cibis, sed tu jejunas a purpura, jejunas a corona atque a tot et tam magnificis imperialis gloriae pompis. His enim abstinere, non immerito [Col. 0814A] jejunium nuncupatur, quibus utique mens quaeque carnalis delectabiliter pascitur. Nam si simplex aqua a Davide projecta, Scriptura teste, in sacrificium vertitur (II Reg. XXI) ; tot rerum honorumque contemptus quantam apud Deum gloriam promeretur? O quam gravis est, quamque laudabilis abstinentia, assuetam juvenculam a virili jejunare complexu! nunquid et hoc grave jejunium non est, ut quae consueveras istos in honorum culmen attollere, illos insolenter usa dignitate privare, nunc reculis contenta domesticis, aspectus hominum fugias, et in orationis ac psalmodiae sedula modulatione persistas? Nam quia fueras olim Susanna cum viro (Dan. XIII) , merito nunc facta es Anna post virum (I Reg. I) ; et quia tunc conjugalem pudicitiam [Col. 0814B] immaculate servaveras, nunc cum filia Phanuel, quod templum Dei dicitur, in ecclesia jugiter perseveras (Luc. II) . Hinc est quod a me per venerabilem Rainaldum Cumanum episcopum requisisti utrum liceret homini inter ipsum debiti naturalis egerium [ipsam egeriem], aliquid ruminare psalmorum. Ad quod ego, quod ad tempus occurrebat, exposui, quoniam et sanctum Job Deus omnipotens visitavit in sterquilinio constitutum (Job XVIII, et deinceps) , et beata martyr Agnes, cujus et tu aequivoca es, in obsoletis et sordidis lupanarium locis angelum simul et angelicum reperit indumentum. Nam et Apostolus ubique nos praecipit orare, cum dicit: «Volo ergo viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione (I Tim. II) ,» quanquam [Col. 0814C] haec magis eo loci versanda sunt in corde quam sint explicanda sermone. Hoc ego, quanquam silentio dignum fuerit et nequaquam per multorum ora vulgandum, idcirco dixerim, ut liquido legentibus innotescat quantus sancto pectori tuo divini amoris ardor incandescat, ut ne ad breve quidem punctum a divinis obticere laudibus acquiescat. Quid ad haec dicent qui de ecclesia non oratorium sed locutorium, et non oraculum, sed conciliabulum faciunt, ac per hoc in ea domo saecularia verba permiscent, 860 quae duntaxat ob hoc constructa dignoscitur, ut in ea prorsus a negotii saecularis actione vacetur?
Sed ut hi qui ad apostolorum limina confluunt, sanctae devotionis tuae salubriter imitentur exemplum, [Col. 0814D] sub arcana quoque B. Petri confessione ante sacrum altare me sedere fecisti, ac per lugubres gemitus et amara suspiria ab ipsa quinquennis infantiae tenera adhuc, et nuper ablactata levitate coepisti; et tanquam illic ipse B. Apostolus corporaliter praesideret, quidquid subtile vel minutum in humanitatis tuae potuit titillare visceribus, quidquid in cogitationibus vanum, quidquid praeterea subrepere potuit in sermone superfluum, fidelibus est relationibus evolutum. Ad quod mihi visum est, ut nil aliud confitenti poenitentiae pondus injungerem, nisi ut illud divinae legationis elogium iterarem: Age quod agis; operare quod operaris. Vel illud quod his qui Thiatyrae erant per angelum mittitur: «Non mittam [Col. 0815A] super vos aliud pondus; tantum id quod habetis, tenete (Apoc. II) .» Nam, Deo teste, ne unum quidem diem jejunii, vel cujuslibet afflictionis indidi, sed ut in coeptis solummodo sanctis perseverares operibus imperavi.
Et utinam a quibusdam homicidis, vel diversorum criminum reis, illi gemitus, illi fletus in confessione prorumperent, sic tabescentis et acerrimo dolore transfixae mentis spiritus fremeret, sic male sibi conscia pectora singultirent, sicut illic plangebantur vel inanium phantasmata cogitationum, vel quarumlibet puerilium ineptiae levitatum. Hoc provocentur exemplo, qui ad veneranda sanctorum corpora [Col. 0815B] pia devotione festinant. Illic itaque proprii reatus morbos, quasi noxios humores et aegritudines evomant, hi qui per conatus purae confessionis egestius poenitentiae salutaris antidotum sumant. Illic baptismum poenitentiae statuant, in quem per judicium officii sacerdotalis immersi, vetusti hominis indumenta deponant jamque novi de veteribus vivant. Tu autem, domina mea, nam quia te Redemptoris mei sponsam esse non ambigo, meam te vocare dominam nullatenus erubesco, domina, inquam, mea, fige pedem in radice perseverantiae, et in amorem illius, ad quem per manus sacerdotum et pauperum quotidie cuncta transmittis, medullitus inflammare, ut illud tibi jure contingat quod in lege praecipitur, videlicet ut qui captam in bello mulierem forte diligeret [Col. 0815C] eamque suscipere voluisset uxorem, prius ejus caesariem raderet unguesque praecideret, ac vestem, in qua capta erat, auferret (Deut. XXI) ; sicque ad ingenuitatem Israelitidis ex more prosilientem jure sibi matrimonii copularet. Jam igitur ungues tui cum caesarie coepere praecidi; jam vestis qua tegebaris, auferri: quia quidquid in tui cultus ornatibus pulchrum, quidquid in facultatibus pretiosum, te velut ambire, vel comere in exterioribus cernitur, 861 in pietatis opera quotidie profligatur. Restat ergo ad intimam sponsi tui jam pervenire dulcedinem, et suavissimam illam confoederati spiritus unitatem: «Qui enim adhaeret Domino, unus cum eo spiritus est (I Cor. VI) ,» videlicet, ut ille divini amoris sapor tuis visceribus influat, illa suavitatis [Col. 0815D] intimae flamma tui pectoris arcana succendat, quam et miser mundus et mens quaeque carnalis ignorat, ut illud Canticorum ardenter exclames: «Guttur dilecti mei suavissimum, et totus desiderabilis (Cant. V) ,» et ille tibi vicissitudine grata respondeat: «Favus distillans labia tua, sponsa; mel et lac sub lingua tua, et odor vestimentorum tuorum, sicut odor thuris (Cant. IV) .» Nec turberis si qua te fortassis adversitas feriat, ob id enim fit, ut internus ille dispositor ad hanc te dulcedinem trahat. Nam et mater cum ablactare vult filium, aliquando fel uberibus adhibet, ut dum aspernatur ille quod horret, compellatur ad alimentum se transferre quod roboret. Israeliticum quoque populum idcirco rex [Col. 0816A] Aegypti percellere ac lacerare permittitur (Exod. V) , ut ad repromissionis arva contendere festinantius provocetur.
Porro ut de te sileam, quae talione vicaria et odisti mundum et perosa jam exploderis mundo, nunquid et ipsis regibus, a quibus mundus iste diligitur et quibus captiosa fraude blanditur, non quantocius in amaritudinem vertitur ut nimirum hodie, qui ex hostibus victoriae signa reportet, triumphalis cum gloriae pompa praecedat, et cras illum ignobiliter terga vertentem, hostilis mucro transfodiat? Baltassar nempe ipso die quo vasa templi Domini jam temulentus [Col. 0816B] concubinarum labiis foedare praesumpsit, Medorum gladiis, Dario victoriam obtinente, subjacuit (Dan. V) . Galba Romanus imperator quatuor tantummodo mensibus imperavit, et in Romae foro gladio percussus occubuit. Taceo Neronem, praetereo Ottonem, quos a semetipsis interfectos Romanae reipublicae testantur historiae. Nonne Vitellius interemptus est a ducibus Vespasiani? Nonne et Pertinax occisus est a militibus praetorianis? Macrinus, Antoninus, Alexander, Philippus, Gallienus, nonne omnes hi imperatores militaris impetus gladios pertulerunt? Domitianus praeterea suorum conjuratione confossus est. Probus [Charus], dum castra supra Tigridem haberet, coelesti fulmine repente peremptus est. Sed qui vult plenius nosse, seriatim Romanae [Col. 0816C] antiquitatis percurrat historias, ibique liquido videbit quam pauci reipublicae principes communi morte defecerint. Nam et Gordianus, et Philippus, Decius, Gallus, Volusianus, Gallienus, Quinctilius, Aurelianus, Numerianus, Licinius, Constans, Constantinus Junior, Julianus Apostata, Valens, Gratianus, Valentinianus Junior, Joannes, Valentinianus tertius, Majorianus, Anthemius, Nepos, omnes isti Romani imperii rectores, nonne vel in otio 862 seditiosa suorum sunt fraude necati, vel in procinctu hostilibus perierunt gladiis interempti? Sed et quibusdam quid profuit quod eorum in hoc saeculo prolixius annosa vita duravit? Nam, ut infinita praeteream, Valerianus imperator in Mesopotamia cum Sapore, Persarum rege, praelium commisit et perdidit; quem [Col. 0816D] ille protinus captum irrevocabilis custodiae vinculis mancipavit; qui nimirum, sicut tradit historia, ignobili apud Parthos servitute consenuit; et quoad vixit, huic probrosae addictus est poenae, ut ejusdem provinciae rex, incurvato eo, pedem cervicibus ejus imprimeret et sic in equum arrogantia tumidus assiliret. Quis est enim, cui se fortuna non transferat, et modo de adversis in prospera, modo de prosperis in adversa scenica se varietate convertat? Quanta plane gloria, quantus suorum favor arrisit Annibali, cum apud Cannas Paulum Aemilium cum tot Romanorum militum agminibus stravit? cum denique tres aureorum annulorum modios, quos equitum Romanorum, senatorum et militum detraxerat manibus, [Col. 0817A] Carthaginem destinavit? Plurimas etiam Italiae sibi civitates subdidit, adeo ut jam Romani cives Italiam relinquere decrevissent, et statum labentis imperii funditus desperarent. Sed quam in contrarium successus iste conversus est, cum Mago frater ejus a Scipione apud Carthaginem Hispaniae capitur, Asdrubalis alterius fratris caput mucrone desectum ante ipsius Annibalis castra projicitur, ipse deinceps post inevasibile fugae periculum, ut veneno se perimat imminente necessitate compellitur? Quam in contrarium versa est et illius eximii fortuna Pompeii, qui post tot triumphos clarasque victorias, quas diverso terrarum orbe confecit, postquam viginti duos reges in solo orientali climate superavit, vilis Achillae gladio detruncatus occubuit? Caesar [Col. 0817B] etiam, quem victoriae cupidum totus occiduus orbis satiare non poterat, cui velut quidam contradictionis obex, ut ita loquar, importunus et arrogans Oceanus obsistebat, cujus ora flammantia innumerabilium strages gentium non complebant, senatorios intra curiam gladios pertulit, a quibus utique viginti duabus plagis confossus interiit.
Nunquid et mulieres ab hujus mundanae deceptionis rotali vertigine reperiuntur immunes? Cleopatra nempe magnifice toti dominabatur Aegypto, quod videlicet regnum centum millia villarum includere perhibetur. Huc accessit quod Antonius, qui Orienti simul imperabat et Asiae, Octaviani Augusti [Col. 0817C] sororem repudio sprevit, et hanc sibi infaustis auspiciis in matrimonium copulavit. Verum ad quem finem tam gloriosi tamque magnifici conjuges pervenerunt? Antonius siquidem ab Augusto apud Actium navali praelio superatus in Aegyptum fugit, ibique desperatis rebus ipse sibi mortem propria deliberatione conscivit. Sed et Cleopatra postmodum, non dissimili necessitate 863 coacta, in pretiosum viri sui sepulcrum se sponte projecit, aspidemque propriis uberibus adhibens, dum et illa sanguinem sugeret, et haec in se venena contraheret, exspiravit. Semiramis etiam post obitum viri sui, quot strages dederit, quot sibi regna subdiderit, quo demum fine defecerit liquido veterum testantur annales. Cum ergo fallax hujus mundi felicitas tot mundi [Col. 0817D] calamitatibus sit obnoxia, cum potentia temporalis tot casibus varianda subjaceat, et rerum ordo sese velut scenicae vertiginis alternitate confundat, quis sanae mentis a rebus tam frivolis tamque fugacibus animum non avertat? Nam ut et ipsa, quae tibi sunt notissima, non praeteream, cum quanta gloria papa Victor, et vir tuus imperator Henricus, uterque vir sanctae memoriae, tunc erant et aetate virentes et dignitate florentes, cum luna serenissimo terram fulgore perfundens, eclipsin passa, repente contabuit, et rutili splendoris speculum ignobili, non dicam pallore, sed obscuritate mutavit. Quod profecto, sicut in proximo patuit, nihil aliud quam vicinum utriusque principis interitum praesignavit. Nam eodem [Col. 0818A] anno uterque defunctus est. Quod autem postmodum, ante hoc ferme biennium, luna in sanguinem versa est, quia sanguis peccata significat: «Libera me, inquit David, de sanguinibus, Deus (Psal. X) ,» in quantum mihi videtur, nil aliud nisi sanctam significavit Ecclesiam, Cadaloici sceleris sanguine cruentandam. Cadalous enim millies anathematizatus, dum pro venaliter acquirenda Romana Ecclesia infinitas per populos pecunias spargit, corda hominum per avaritiam in aeris speciem velut in sanguinem vertit. Sicque dum pestilentes homines metalli hujus non desinunt habere rubedinem, splendor Ecclesiae quodammodo vertitur in cruorem. Cor enim quod cupit ejus ante Dei oculos speciem induit. Sed haec alias.
Ut igitur ad id unde digressus sum redeam, omnes homines, sive potentes, sive sint inopes, eamdem sortiuntur originem, nec dissimilem habitur sunt finem. Inter hos autem duos limites est quaedam vitae diversitas, ut alii se glorientur esse spectabiles, alii se doleant indigentes. Sed haec humanae vitae varietas, momentanea temporum brevitate concluditur, ut et elati quique diutius de sua prosperitate non gaudeant, et inglorii suae dejectionis incommodum festinanter evadant. Quod est ergo principium nostrum et qui finis, quae, sicut dictum est, variare non possumus; sed omnes in commune [Col. 0818C] mortales haec indifferenter possidemus? Sed audi sapientem virum in libro 864 Sapientiae perhibentem: «Sum, inquit, et ego mortalis homo, similis hominibus, et ex genere terreno illius qui prior factus est, et in ventre matris figuratus sum caro, decem mensium tempore coagulatus sum in sanguine ex semine hominis, et delectamento somnii convenientis, et ego natus accepi communem aerem, et in similiter factam decidi terram, et primam vocem similem omnibus emisi plorans, in involumentis nutritus sum et curis magnis (Sap. VII) .» Nemo enim ex regibus aliud habuit nativitatis initium. Ubi et protinus additur: «Unus ergo introitus est omnibus ad vitam, et similis exitus (Ibid.) .» Si ergo unus, quod dicitur, ad vitam introitus et similis [Col. 0818D] exitus diligenter attenditur, varietas illa quae versatur in medio, necesse est ut tanquam volax fugacis somnii vanitas contemnatur. Hoc etiam quod praemissum est: «Decem mensium tempore coagulatus sum in sanguine, ex semine hominis, et delectamento somnii convenientis;» si non pigeat vigilanter advertere, quae mens haec audiens, typho valeat arrogantiae superbire? Et quis continuo non compellatur sese nosse putredinem, dum tam obscoenam ortus sui considerat foeditatem? dicens intra se: «Quid superbis, terra et cinis? (Eccli. X) .» Quod etiam post exitum tuum, futurum est primo vermis, deinde pulvis. Erubescat ergo cordis elati superbia, et qui se considerat inter ortum et obitum [Col. 0819A] communi cum caeteris naturae lege constringi, desinat de sublimioris gloriae singularite jactari.
Tu autem, venerabilis domina, quae e coeno terrenae superbiae ad sublime verae humilitatis fastigium conscendisti, ita constanter in ejus arce persiste; sic in ea, quam per spem semel ingressa es, terra viventium, perseverantiae pedem immobiliter fige, ut in saecularis viae lubricum non libeat ulterius declinare. Nam quae dudum terreni fueras uxor imperatoris, nunc per sanctae professionis dotem sponsa facta es Redemptoris. Sic igitur ei te in vera cordis humilitate substerne, sic illi glutino fervidae [Col. 0820A] charitatis unire, ut cum mystica illa sponsa congruenti valeas voce cantare: «Inveni quem diligit anima mea, tenui eum, nec dimittam (Cant. I) ;» et illud: «Dilectus meus inter ubera mea commorabitur (Ibid.) .» Ut quoniam cor hominis inter ubera situm latitat, continuus sponsi tui amor a cordis tui visceribus non recedat; et cui nunc sancta anima tuo in amore conjungitur, nequaquam de caetero a dulcedinis ejus complexibus evellatur, quatenus illud in te Isaiae vaticinium solemniter impleatur: «Gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus (Isa. LXII) .»
Sit nomen Domini benedictum.
De officio principis in coercitione improborum
Ejusdem Gothifredi ducis lenitatem in puniendis criminibus reprehendit, ostenditque quantum nimia benignitate principum in populos damni redundet. Augeri profecto, non reprimi improborum audaciam; resque humana susque deque misceri, nisi peccata paribus poenis coerceantur.
[Col. 0819B] GOTHIFREDO excellentissimo duci, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.
Qui pigmentata quotidie bibit, ac melle condita, aliquando longa dulcedine gustus ejus offenditur, et in austeritate vilis vappae jucundius delectatur. Et certe per Salomonem dicitur, quia: «Qui mel multum comedit, non est ei bonum.» Inter adipati quoque juris edulia virentes herbae fastidium reprimunt, et nauseantis ad vomitum peccatoris arcana componunt. Tu sane, vir eminentissime, quodammodo multa quotidie percipis, et nectareo sapore conspersa, dum tibi unusquisque ad votum loquitur, nec aliud quidquam suggerere nititur, nisi quod tuis auribus blandiatur. Quidquid tibi plane dicendum est, prius accurate componitur, et quasi fabrilis instrumenti studio cuditur, [Col. 0819C] ac politur: videlicet quidquid illud est, substrata potius humilitas suggerat, quam libera loquentis auctoritas dicat. Et o infelix, et deceptioni semper obnoxium mundanae fastigium dignitatis! quia cum caeteris dicant homines illa quae sentiunt; potentibus saeculi fucati sermonis argumenta componunt; et eos qui se aliis exhibent puros, divites compelluntur semper habere suspectos. Dum ergo mundani quilibet homines excellentiae tuae pocula tantummodo mellita propinant, id enim solummodo suggerunt, quod tibi placitum esse perpendunt, inter dulces quotidianae assentationis illecebras non debet moleste ferri meorum amaritudo sermonum, tanquam inter suaves epulas aliquando placet agrestium viror herbarum.
Quod ergo vivis tibi saepe sermonibus protulit, hoc [Col. 0820B] nunc per epistolam replico. Fateor sane, multum mihi displicet, quia monarchiam hanc, in qua pene centum millia degunt hominum, tanquam rusticum quemdam viculum negligis; eamque duci, per quem regi et administrari debeat, non committis. Ex omnibus quippe, quibus nunc per regiminis officium praeemines, districto judici ratiocinium debes; et quanto nunc gloriosius est in obtinenda dignitate fastigium, tanto durius erit in reddenda ratione judicium. Transfer ergo pondus in alterum, ut quod propriis non potes cervicibus ferre, per alium valeas, communicato labore, portare.
Illud etiam mihi non mediocriter displicet, quia in plectendis flagitiis et temerariis iniquorum hominum ausibus coercendis, remissior cerneris esse [Col. 0820C] quam debeas; et dum peccatoribus parcis, augere peccata convinceris. Enervato quippe rigore justitiae, status evertitur disciplinae; et dum ultoriae severitatis censura reprimitur, temeraria delinquendi licentia relaxatur. Inordinata sane pietas nutrit impietatem; et timida manus medici, vulnus auget aegroti. Facit enim exuberare putredinem, dum non secando, sed palpando quotidie superducit vulnusculo cicatricem. Pharmacopola denique, qui mollibus unguentis non permiscet acredinem, tumoribus exsiccandis nullam potest adhibere virtutem. Non omnia membra Ecclesiae uno funguntur officio. Aliud nempe sacerdoti, aliud competit judici. Ille siquidem visceribus debet pietatis 867 affluere, et in maternae misericordiae gremio sub exuberantibus doctrinae [Col. 0820D] semper uberibus filios confovere. Istius autem officium est, ut reos puniat, et ex eorum manibus eripiat innocentes; ut vigorem rectitudinis et justitiae [Col. 0821A] teneat, et a zelo sanctionum legalium non tepescat; ut ab aequitatis linea non declinet; ut legitimi vigoris genium non enervet. Meminerit etiam semper quod per Apostolum dicitur: «Vis non timere potestatem? fac bonum, et habebis laudem ex illa. Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem malum feceris, time, non enim sine causa gladium portat (Rom. XI) .» In quibus utique verbis [datur, vel aliquid simile ] intelligi, aliud esse gladium principis, aliud infulam sacerdotis. Non enim ad hoc praecingeris gladio, ut violentorum mala debeas palpare, vel ungere; sed ut ea studeas vibrati mucronis ictibus obtruncare. Hinc est quod sequitur: «Dei enim minister est vindex in iram ei, qui male agit (Ibid.) .»
Si ergo Dei minister est, qui mala facientes in iram vindicat; diaboli procul dubio minister est, qui criminosos ac reprobos suaviter palpat. Et sicut Deo praebet obsequium qui perversos ulciscitur; sic minister est adversarii, qui perpetrantibus iniqua blanditur. Necesse est, ut contrahat mucro rubiginem, qui semper in theca reconditus, nunquam exercet ultionem. Scaber ensis efficitur, qui dum cohibetur semper a vulnere, non limatur. Quo contra, per Ezechielem dicitur: «Gladius exacutus est et limatus; ut caedat victimas, exacutus est; ut splendeat, limatus est (Ezech. XXII) .» Distat plane tribunal [Col. 0821C] judicis a cathedra sacerdotis. Ille nimirum ad hoc gladium portat, ut eum in ultione injuste viventium exerat: iste baculo tantum contentus est innocentiae, ut quietus et placidus teneat, custodiam disciplinae. Quanquam et sacerdos si immoderata circa subjectos pietate resolvitur, et ipse sententia divini furoris non immerito condemnatur. Nam sacerdos erat Heli, de quo dictum est ad Samuelem: «Eo quod noverat indigne agere filios suos, et non corripuerit eos, idcirco juravi domui Heli quod non expietur iniquitas domus ejus victimis et muneribus, usque in aeternum (I Reg. I) .» Erat ergo judex, causas atque negotia jurgantium dirimere negligat; maximam diei partem missarum solemniis, et orationibus insistendo [Col. 0821D] consumat. Sed ecce illic dicitur, quia nec ipsius quidem sacerdotis iniquitas expiari poterit victimis et muneribus usque in aeternum, eo quod Heli vitia non coercuerit filiorum.
Et perpende quale est, quod victimae simul ac munera, quae peccata principaliter abluunt, habitam erga subjectos negligentiam expiare non possunt. Multi nempe falsae pietatis 868 errore decepti, unde se Deo placere insipienter autumant, inde adversus eum crudeliter pugnant; et ex eo merentur iram, unde se adepturos opinati sunt gratiam; et dum aliis veniam falsae pietatis impertiunt, ipsi motum [Col. 0822A] divinae indignationis incurrunt. Vir namque de filiis prophetarum dixit ad socium, ut se percuteret: quem quoniam ille ferire contempsit, protinus a leone percussus interiit (III Reg. XXVII) . Placere se Deo de pietate sua arbitratus est Achab, cum Benadab regem Syriae non modo vocavit fratrem, sed et in curru proprio sibi dignatus est assessorem. Sed audi quid indiscreta pietas mereatur audire: «Quia dimisisti, inquit Dominus, virum dignum morte de manu tua, erit anima tua pro anima ejus, et populus tuus pro populo ejus (Ibid.) .» Saul Agag regem Amalech non occidit, sed captum peracta victoria conservavit, et pro hac misericordia digne remuneratus audivit: «Pro eo quod abjecisti sermonem Domini, abjecit te Dominus, ne sis rex (I Reg. XIII) .» [Col. 0822B] Pius exstitit populus erga mulieres Madianitarum, sed ait illis Moyses: «Cur feminas reservastis? Ergo cunctos interficite, quidquid generis est masculini, etiam parvulos; et mulieres, quae noverunt viros in coitu, jugulate (Num. XXXI) .» Idem quoque Moyses, postquam fabricatus esset vitulus in Oreb, ait filiis Levi: «Occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum (Exod. XXXII) .» Et postquam viginti tria millia hominum caesa sunt, ait: «Consecrastis hodie manus vestras Domino, unusquisque in filio et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Ibid.) .» Amalecites ille, qui gloriatur se peremisse Saul, dum se non galeam, sed diadema de capite bellantis abstulisse confingit, gladio David percussus, occubuit (II Reg. I) . Interfectores etiam Isboseth, dum caput [Col. 0822C] illius quasi loco muneris offerunt David, gladium non evadunt (II Reg. IV) ; et quem speraverant muneri gratias redhibentem, commissi potius homicidii experiuntur ultorem. Petrus etiam Ananiae et Saphirae mendacium non inultum abire permisit (Act. V) ; sed eos oris gladio feriens, aliorum ne simile quid forte praesumerent, corda perterruit. Paulus quoque, dum excessibus coercere discipulos nititur, virga delinquentibus comminatur (I Cor. IV) . Salvator etiam noster, qui tanquam mitis agnus apparuit, mox ut Petro coeli terraeque jura commisit, protinus eum dura redargutione corripuit: «Vade, inquit, post me, Satana, scandalum es mihi; quia non sapis quae Dei sunt: sed ea, quae hominum (Matth. XVI; Marc. VIII) .» Quid est ergo quod sancti [Col. 0822D] viri toties in delinquentes reperiuntur invecti, vel correptione verborum, vel ultionibus operum, nisi, ut manifeste clarescat, quia in hac mortalitate recte non vivitur, si blandis ac mollibus asperitas non miscetur? Nam ubi penitus disciplina postponitur, ubi districta legitimi vigoris censura reprimitur, necesse est ut prona semper ad malum fragilitatis humanae conditio ad illicita relaxetur. Et in eum procul dubio tota subjectorum culpa redundat, qui eos, ne praecipitanter excederent, sub disciplinae loro cohibere debuerat. Inordinata nempe pietas principis, quid est aliud, quam confusio plebis? Nam dum ille a moderanda regiminis habena reprimitur, subjecti quique, velut effrenes equi, per abrupta raptantur. Agere nimirum [Col. 0823A] licet omne 869 quodlibet, et nunc liquido cernitur quod saepe dictum in libro Judicum reperitur: «In diebus illis non erat rex in Israel, sed unusquisque quod sibi rectum videbatur agebat (Judic. XVII) .» Et illud quod tempore Achab impiissimi regis dictum est per Michaeam: «Non habent Dominum isti; revertatur igitur unusquisque in domum suam in pace (III Reg. XXII) .» De tempore quoque Saul dicitur: «Quia retusae erant acies vomerum, et ligonum, et tridentium et securium usque ad stimulum corrigendum (I Reg. XXIII) .» Retusae quippe sunt acies utensilium, cum zelus ac fervor exstinguitur magistrorum, nec stimulus est, qui pungat, cum deest qui delinquentium peccata corripiat. Hunc pungentem se Paulus stimulum sentire coeperat, [Col. 0823B] cum vox illi divina dicebat: «Durum est tibi contra stimulum calcitrare (Act. IX) .»
Enimvero quod dicturus sum non mihi stylus historiae tradidit, sed comes Ubaldus, vir videlicet disertus ac prudens, nudo duntaxat sermone narravit. Theodosius, inquit, imperator cum religioso quodam eremita consueverat habere colloquium, cujus videlicet obtemperabat imperator imperiis, et conscientiae sibi latentis arcana pandebat. Servus itaque Dei, ut erat simplex, purus ac mundanae propemodum pravitatis ignarus, Augustum districte permonuit ut erga delinquentes pius existeret, ut a [Col. 0823C] reorum ultionibus abstineret, et qui sibi deposceret a superno judice veniam, ipse non exigeret a fratre vindictam, nimirum cum ipse judex dicat: «In qua mensura mensi fueritis, eadem remetietur vobis (Matth. VII) .» Imperator itaque fidem sancti viri monitis adhibens, coepit flagitiosis et quibusque nocentibus impune commissa remittere, sacrilegis ac lege plectendis venialiter indulgere, cunctis etiam aliena jura temere pervadentibus debita relaxare. Ad haec regni proceres conqueruntur, regalis mysterii [ministerii] tractatores ruinam mundi periclitantis expostulant, et per fas ac nefas cuncta confundi, nisi per aequitatem justitiae rebus humanis celerius occurratur, affirmant. Lamentantur denique per superstitiosae hujus ac frivolae pietatis ignaviam [Col. 0823D] passim rapinas ac violentias fieri, legum scita dissolvi et ad audenda plectibilia quaeque vel noxia perversorum nequitias hominum per concessae libertatis audaciam concitari. Hac imperator querula suggestione permotus, ad hominem Dei veredarium destinat, consilium flagitat, quid sibi a murmurantibus objicitur exponit, quid potissimum sit ipse facturus inquirit. Haec vir Dei solerti examinatione discutiens mutandamque sui consilii sententiam recognoscens, ore quidem siluit, quadam vero mystici operis significatione respondit. Aspiciente siquidem pragmaticae legationis bajulo, caput undique pexuit, et quidquid in gremium demolitum est vel effusum, in ignem sine mora projecit; moxque corripiens [Col. 0824A] sarculum, ingreditur hortulum, quaeque noxia demolitur, steriles herbas exstirpat, circumcirca sarriens, 870 virentia excolit et communit oluscula. Illas igitur eradicat, ut radicibus evulsis arescant; istas vero fovet et excolit, ut per adulti germinis incrementa proficiant. His itaque mystica significatione peractis, in eadem silentii censura persistens, innuit nuntio ut ad suum dominum redeat, eique quae viderat per ordinem innotescat. Qui nimirum non sine quadam animi stomachantis indignatione reversus, murmurare coepit, et conqueri, quia non missus esset ad sani capitis hominem, sed ad vesanum potius, ac dementem: Sperabam, inquit, ut decurrentibus me verbis instrueret, et juxta inquisitionis meae seriem, per apertae responsionis [Col. 0824B] alloquium ex omnibus informaret. Ille autem velut alienatae mentis ac furiosus, modo incultam capitis caesariem pectere; modo correpto per hortulum suum coepit ligone sarrire; tanquam ego lendes ejus ac pedunculos magnipenderem, vel ruralis industriae magisterium flagitarem. Tunc imperator, quod dicebatur diligenter auscultans, et altiori consilio quod factum fuerat, mente pertractans, ait hoc non esse ridiculum, sed mysterium; atque id sibi quod quaesierat evidentibus indiciis indubitanter expressum: Servus, inquit, Dei nobis melius agendo quam loquendo respondit, et genuino suae operationis oraculo, nodum unius nostrae quaestionis absolvit.
Quid enim apertius eo, quod verticem pexuit, et mox in ignem detersa projecit? ac si diceret: Per multimodae divisionis pectinem, hoc est per legitimae discussionis ac discretionis examen, et noxia quaeque dispereant, et quae bona sunt abjectis malis purificata remaneant. Eamdem porro sententiam per hortuli quoque voluit iterare culturam, ut sicut ille noxias cum suis cespitibus herbas evulsit, bonum autem olus, ut uberius germinaret, excoluit; ita nos, quasi per discretum libratae justitiae sarculum, et elaboremus reprobos radicitus exstirpare, et bonos ut Deo fructificent in tranquilla pace componere. Hoc illi qui aderant audientes, quod velut anilium nugarum deputaverant ante ridiculum, [Col. 0824D] venerari coeperunt, et revera spiritualis ac profundae sapientiae sacramentum. Tunc imperator, hoc tanquam prophetico confirmatus oraculo, violentias injuste viventium coepit ulcisci, reatus ac scelera districta jurisdictionis animadversione percutere, a nefariis ausibus improbos cohibere, et per auctoritatem imperialis potentiae perversorum corda terrificans, in pace cuncta componere Sic itaque mundus, qui perire coeperat per ignaviam, ad aequitatis atque justitiae refloruit disciplinam. Hoc autem ego, non ut constanter verum fuisse perhibeam, retuli; sed quod mihi cursorio sermone relatum est, in quantum non intercepit oblivio, praelibavi. Verumtamen nunquam hoc usque ad nos [Col. 0825A] antiquitas, fama vulgante, transmitteret, si non ad aedificationis exemplum prodesse posteris credidisset.
871 Vix plane quinquennio ante meae nativitatis exortum, humanis rebus exemptus est tertius Otto, qui imperialis apicis dignitate pollucibiliter floruit, et Romanam rempublicam strenue gubernavit. Hic itaque cum vicennalis adolescentiae vix adhuc excessisset aetatem, inter insignia multa et praeclara quae gessit tribus regni proceribus atque comitibus oculos eruit, Rodulpho videlicet, Raimundo et Arimundo. In quo nimirum conspicuo decore justitiae, sic omnium aliena diripientium viscera tremefecit, sic totum regnum in securitatis et pacis tranquillitate composuit, ut omnes fere intra compendii sui [Col. 0825B] limitem se formidolose reprimerent, nec juris proprii terminos per insolentiam transilirent. Unde per ora populi haec se praeconii fama diffuderat; in evulsione sex oculorum unum pacatum est regnum. Tres facti sunt caeci, et omni populo quietis optatae lumen infulsit. Tu quoque, vir magnifice, sanctorum tibi principum, et legalia jura servantium exempla propone; noxiae pietatis imaginem a te procul exclude, et erga populum, qui tibi commissus est, satage semper justitiam custodire. Scriptum est enim: «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV) .» Et Salomon: «Diligite, inquit, justitiam, qui judicatis terram (Sap. I) .» Sic ergo rectitudinis zelo semper accensus, incede nunc per justitiae tramitem, ut non [Col. 0825C] judicandus, sed remunerandus, ad ipsum quandoque justitiae revertaris auctorem.
Nimiam mansuetudinem et lenitatem fugiendam eidem Gothifredo inculcat, admonens illum, videat etiam atque etiam, ne dum paucis sceleratis parcit, bonos omnes perdat. Ut hoc ei facilius persuadeat, exemplum Hugonis ducis, qui ante illum totius fere Italiae gubernacula administraverat, adducit, ejusque severitatem collaudat.
GOTHIFREDO praecellentissimo marchioni, PETRUS peccator monachus salutem.
[Col. 0825D] Saepe nuntius post nuntium mittitur, ut res, quae nimis est necessaria, importunis saltem precibus impetretur. Nam et evangelicus ille judex extra Evangelium vivens (Luc. XVIII) , qui non Deum, non hominem reverebatur, taedio tandem et indefessa mulieris instantia victus agnoscitur. Tu vero, quem et inter homines pudor honestae vitae spectabilem et apud Deum castus reddit timor insignem, petitionibus meis repulsam non debes ingerere, quem utique non adversarium conquerentem, sed tibi potius aspicis utilia suggerentem. Scripsi tibi nuper epistolam de servando rigore justitiae, quam nunc 872 apicibus quidem gemino, sed a proposita semel materia non recedo.
Tene igitur, vir eminentissime, stateram aequi libraminis, examen intra trutinam cohibe, pariles legalium sectionum lances prae oculis semper appende. Sed hic forte illud Salomonis objicies: «Noli esse nimium justus (Eccle. VII) .» Et ego tibi econtra respondeo: Noli esse nimium pius. Sicut enim sub immoderata justitia pusillanimitas frangitur, ita sub pietate nimia male liber animus ad insolentiam procaciter effrenatur. Nunquid enim illic indiscreta pietas non prohibetur: «Percute filium tuum virga, et liberabis animam ejus a morte?» (Prov. XXIII.) Et iterum: «Qui parcit virgae, odit filium suum (Prov. XIII) .» Et alibi: «Qui diligit filium suum, assiduat [Col. 0826B] illi flagella (Eccli. XXXI) .» Et idem: «Equus indomitus evadit durus, et filius remissus evadet praeceps. Lacta filium tuum, et paventem te faciet; lude cum eo, et contristabit te. Non corrideas illi, ne doleas, et in novissimo obstupescent dentes tui (Ibid.) .» Si ergo pater disciplinam et flagellum debet unico filio, quanto magis princeps populo, ne tanta effrenatae libertatis audacia pereat multitudo? Unde scriptum est: «Rex insipiens perdet populum suum, et civitates inhabitabuntur per sensum prudentum (Eccli. X) .» Ut ergo populus, qui tibi subjectus est, ex justi regiminis observatione salvetur, necesse est ut ipse in tribunali examine constitutus, quae sunt justa decernas; et eos insuper quos per provincias dirigis, ut legis edicta districte prosequantur, instituas. Unde [Col. 0826C] vir sapiens cum praemisisset: «Judex sapiens judicabit populum suum, et principatus sensati stabilis erit;» protinus addidit: «Secundum judicem populi, sic et ministri ejus; et qualis est rector civitatis, tales et inhabitantes in ea (Ibid.) .» Quid plane sanctius? Quid Deo charius? Quid certe in Christiana religione praestantius, quam judicare justitiam, et illicitis ausibus per legitimi rigoris occurrere disciplinam? In quo nimirum et nocentibus praestatur et patientibus. Illis scilicet, ut violentiae piaculum non incurrant; istis autem, ut discrimen ingerendae calamitatis evadant. Illis, ut contenti propriis, aliena non rapiant; istis, ut defensi purae tuitionis umbraculo, propria non amitant. Illis, ne laedendo proximos, divini furoris in se gloriam provocent; istis, ut a [Col. 0826D] nefandorum nequitia liberati, gratias semper agentes, in jubilo divinae laudis exsultent. Quod utique suavius sacrificium Deo valet offerri, quam de violentorum manibus pupillos eripere, viduas defensare, oppressos erigere, spoliatos et abjectos in amissos proprii juris titulos reformare? Hinc enim scriptum est: «In judicando esto pupillis misericors, ut pater, et pro viro matri illorum; et eris tu velut filius Altissimi obediens, et miserebitur tui magis, quam mater (Eccli. IV) .» Quid ergo majus? Quid in humanis operibus excellentius, quam id, pro quo mortalis homo et Dei filius fiat: et Deus 873 illi non paternae, sed quod majus est, viscera maternae pietatis impendat? Ut qui stans pro pupillis et viduis adversus [Col. 0827A] impiorum nequitias dimicat, ipso tanquam lacteola soboles sub confoventibus se divinae pietatis uberibus requiescat.
In ulciscendis plane ac legali severitate plectendis excessibus iniquorum, omnes sibimet unanimiter concinunt, et in unius sententiae decreta concurrunt, et Patres videlicet legis antiquae, et sancti doctores Ecclesiae. In lege namque scriptum est: «Maleficos ne patiaris vivere (Exod. XXII) .» Et Apostolus inter multa: «Sive regi quasi praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum (I Petr. II) .» Beatus Augustinus [Col. 0827B] ait: «Quae est vanitas uni parcere, et omnes in discrimen adducere? Polluuntur enim omnes, uno peccante.» Et Hieronymus: «Qui percutit malos, inquit, in eo quod mali sunt, et habet causam interfectionis, ut percutiat pessimos, minister Dei est.» Item alibi: «Homicidas et sacrilegos punire, non est effusio sanguinis.» Et beatus ait Ambrosius: «Hostem ferire victoria est, reum aequitas, innocentem homicidium.» Quod profecto sancti de inferenda impiis ultione non dicerent, nisi corporale supplicium etiam animabus eorum aliquatenus crederent profuturum. De quo nimirum, omissis interim aliis, quid Cyrillus Hierosolymitanus episcopus senserit, breviter inseramus: «Mors, inquit, quae poenae causa infertur pro peccato, purgatio est peccati [Col. 0827C] ipsius, pro quo jubetur inferri.» Absolvitur ergo peccatum per poenam mortis; nec superest aliquid, quod pro hoc crimine judicii dies, et poena aeterni ignis inveniat. Ubi quis accipit peccatum, et habet illud secum, nec aliquo supplicio poenaque diluitur, transit etiam cum eo post mortem, et quia temporalia hic non persolvit, expendet aeterna supplicia. Vides ergo quanto gravius sit accipere peccatum, quam morte multari? Hic enim mors pro vindicta datur et apud justum judicem non judicatur bis in idipsum. Ubi autem non est solutum vindicta peccatum, manet aeternis ignibus exstinguendum. Quibus utique sancti viri verbis indubitanter asseritur, quia per temporalem poenam reus absolvitur et per immunitatem aeterni supplicii cruciatibus [Col. 0827D] reservatur.
Ut autem domesticum tibi, vel, ut ita loquar, vernaculum praebeamus exemplum, nemo melius occurrit, quam gloriosae memoriae Hugo dux et marchio, qui eum, quo tu nunc fungeris, obtinuit principatum. Obtinuit, inquam, utramque monarchiam [ f. marchiam], et quam Tyrrhenum videlicet, et quam mare Adriaticum alluit. Sed cum perpenderet, quia 874 propter improbitatem injuste viventium, strenue regere utramque non posset, ultroneae renuntiationis arbitrio, cessit imperatori monarchiam Camerini [Col. 0828A] cum Spoletano ducatu; juri vero proprio Tusciam reservavit. Hujus tempore Capuanus princeps, si rite rem teneo, dum manibus chirothecas vellet adducere, hi qui adversus eum conspiraverant, ei protinus quasi subservientes, occurrunt, manus ejus utrasque complodunt; et mox evaginatis gladiis, eum confodientes, interimunt. Quod mox, ut incomparabilium virtutum viro, Hugoni videlicet marchioni, qui dictus est, patenter innotuit, nil moratus Capuanam urbem numerosis exercituum legionibus circumfudit: eamque tandiu bellicis armatorum copiis expugnare non destitit, donec ex ea victoriam caperet et interfectores domini sui digno necis supplicio trucidaret. De quo nimirum et alia tot virtutum insignia referuntur, ut prolixitate temporum splendida [Col. 0828B] nominis ejus fama aboleri nullatenus valeat; sed quasi virens semper ac florens, in ore hominum solemniter vivat. E quibus et nos scribere nonnulla possumus, quae forent aedificationi procerum profutura; sed quia dum nobis dicerentur, singula gestorum verba notare negleximus, ne quod absit, aliquo fallamur in verbo, scribenda haec aliis delegamus. Breve tamen, quod audivi de puerili ejus aetate, non taceo. Obertus [Ubertus, et Albertus etiam ] marchio pater ejus Hugonis regis naturalis filius exstitit; qui nimirum Guillam [Willam] majoris Bonifacii marchionis filiam, conjugali sibi foedere copulavit. Hic non multo post indignationem primi Ottonis imperatoris incurrit, ac subinde relicta conjuge, Pannoniam profugus exsulavit. Qui cum longo post tempore [Col. 0828C] resumptus, in gratiam rediit, matrem cum grandiuscula jam prole reperiens, admiratus expavit. Negat homo se genuisse, quem conspicit, et zelotypiae permotus invidia, fetae mulieri obscenum crimen intendit; nequaquam se tam insperatae rei perhibet conscium; diffitetur se conceptionis hujus nosse mysterium, nec posse fieri ut se asserat patrem qui praegnantem non reliquit uxorem.
Ad hoc tandem res diutius ventilata protrahitur, ut non aliter, quam per actae purificationis indicium tam gravis objectio sopiatur. Hoc igitur ex utraque parte convenit, ut in vasta quadam amplissimae domus [Col. 0828D] area conventus religiosarum fieret personarum. Quibus nimirum in subselliis suis undique considentibus, puer solus in medio poneretur; et si patrem, quem nunquam antea viderat, adiens peteret, ab omni procul dubio matrem suspicione purgaret. Quid plura? Conveniunt pontifices, adsunt cum monachis et abbatibus inferioris etiam ordinis sacerdotes; fletur, gemitur, suspiratur, ad coelum oculos erigunt, pugnis pectora moesta contundunt, profluentibus lacrymis tristia ora perfundunt. Dimissus itaque puer in 875 medio sine papate, vel gerula, coepit ire; et cum pater sederet inter vulgus, nec ab aliis videretur ulla subsellii varietate distinctus; contemptis omnibus, puer ad eum signanter accessit [Col. 0829A] eique tanquam notissima familiaritate blanditus adhaesit. Sic itaque liberavit matrem, dum divino provocatus instinctu, petiit genitorem. Hoc igitur modo matri confusio tollitur, patri filius redditur, et utriusque parentis affectus erga se invicem in communi sobole reformatur. Omnes ergo qui aderant, tanto stupefacti miraculo, votiva mentis conjubilatione et dignas auctori Deo gratias referentes, exsultant.
Hic praeterea saepe dum equitaret, comitum cuneos post se dimittere consueverat, et vel solus, vel uno contentus assecla, longius praecedebat; et tunc agricolas, vel opiliones his compellabat affatibus. Quid vobis, inquit, videtur de marchione isto, quem dicunt? Nunquid non crudelis et impius, pauperes [Col. 0829B] opprimit, terram dissipat et cuncta ditionis suae bona profligat? Ad quod illi: Absit, aiunt, absit; falsum est penitus, o homo, quod loqueris. Non est enim potestas talis super terram, quae sic violentiis et rapinis abstineat, quae in tanta pace et securitate subjectum sibi populum regat. Vivat optamus, vivat illa potestas ad refugium pauperum, prospere floreat ad omnium custodiam subjectorum. Quod ille audiens, exsultabat in Domino. Unde saepe dicebat: In tanta volo semper erga subjectos, et praecipue rusticos, mansuetudine vivere, ut annona, quae caballi mei rodentis ore delabitur, a rusticorum porcellis e vestigio colligatur. Porro autem cum de se quid diceretur inquireret, quid aliud, quam nostri Redemptoris imitabatur exemplum? qui nimirum [Col. 0829C] cum omnia procul dubio nosset, a discipulis tamen, veluti nescius, inquirebat: «Quem dicunt homines esse Filium hominis?» (Matth. XVI.) Cui cum illi diversas hominum opiniones exprimerent, addidit: «Vos autem quem me esse dicitis?» Scilicet ut rex angelorum formam daret rectoribus hominum, quatenus non quid in os eorum assentatorie dicatur attendant; sed quod eorum testimonium apud absentes habeatur inquirant. Sicque quod in se reprehensibile ex eorum fama deprehenderint corrigant: ad exsequenda vero bona, quae de se dicere cognoverint, avidius invalescant.
[Col. 0829D] Ut autem praefati marchionis etiam finem breviter perstringamus; cum in extremae valetudinis languore decumberet, et totius regni lumen exstingui, non parva diversorum ordinum multitudo defleret; venerabilis quidam 876 episcopus, cujus me ad praesens vocabulum fugit, hoc in ligno, quod in igne tunc ardebat, expressum per quaedam litterarum vestigia deprehendit. Hugo marchio quinquaginta annis vixit. Cumque hoc quasi faustum [Col. 0830A] omen ii qui aderant crederent, signumque hoc esse recuperandae salutis, erectis in spem cordibus, autumarent, paulo post ipse defunctus est.
Hic praeterea sex [septem] monasteria in sui juris possessione construxit, quae non modo praediis ac mancipiis, sed et aureis, et argenteis vasis, diversis etiam ecclesiasticis ornamentis, copiosa liberalitate ditavit. In quorum uno, venerabili videlicet ac religioso, quod ad honorem Dei genitricis est in Florentina urbe constructum, jacet cadaver ejus humatum. Cujus obitum cum Augustus, qui tunc habenas Romani regebat imperii, Otto videlicet tertius agnovisset, quia quondam adversus eum stimulo mordebatur invidiae, protinus in hanc vocem congratulabundus erupit: «Laqueus contritus est, et nos [Col. 0830B] liberati sumus (Psal. CXXIII) .» Sed paulo post, eodem scilicet anno et ipse defunctus est. Sic itaque suam improvidus pertulit, qui de morte alterius nequiter exsultavit, non attendens id quod vir sapiens ait: «Noli de mortuo inimico gaudere, sciens quod omnes morimur (Eccli. VIII) .»
Sed et aliud adnectere non otiosum credimus, quod inter sanctos ejusdem coenobii monachos celebri redolere memoria frequenter audivimus. Aiunt enim, quia praefatus marchio Marino abbati, qui monasterium id tunc regebat, per speciem nocturnae visionis apparuit; atque, ut corpus suum in supinum juxta consuetudinem volveret, quod in os reclinatum jacebat, admonuit. Quibus profecto visionibus [Col. 0830C] abbas fidem praebens, probare rem voluit, et honesti viri corpus pronum, et in faciem jacens, sicut sibi revelatum erat, inveniens, reverenter, ut decebat, in latus alterum supinavit. Nec mirum plane, si vir iste sepulturae consuetudinem petiit, quam et ipse circa se caput electorum omnium voluit exhiberi. Dicit enim evangelista Joannes: Quia, «Joseph et Nicodemus acceperunt corpus Jesu, et ligaverunt illud linteis cum aromatibus, sicut mos Judaeis est sepelire (Joan. XIX) .» Hunc tibi praedecessorem tuum, vir eminentissime, quasi speculum statue, aliorumque tibi qui pravitates hominum per rigorem justitiae represserunt, exempla propone. Eripe de violentorum manibus innocentes; superborum, et contra statuta viventium, erectas frange [Col. 0830D] cervices. Experiantur te reprobi principem, non irrideant sacerdotem. Nocentium fruticum radices evelle, ut fructuosa plantaria possint comas erigere. Sic igitur in agro Domini, qui tibi ad excolendum commissus est, sarculum legitimi vigoris exerce, ut et supernis horreis proventum centesimi fructus inferre, et dignae remunerationis nummum ab eo qui te conduxit merearis accipere.
Sit nomen Domini benedictum.
De vera felicitate ac sapientia
Quam longissime inter se distent vera et fucata felicitas ostendit: itemque quantum humanarum scientiarum vanitates abhorreant ii qui divinae Sapientiae dulcedine capiuntur. Proinde hortatur illum ad quem scribit, ut si omnino profanis litteris divitiisque et caeteris, quae falso a mortalibus bona appellantur, nuntium remittere non potest; saltem illis, tanquam ancillis et pedissequis, utatur ad veram sapientiam felicitatemque assequendam.
[Col. 0831A] Prudentissimo viro BONIFACIO, PETRUS peccator monachus indissolubile circulum charitatis.
Non ignoro, frater, quia cum mea epistola saecularium manibus traditur, mox eloquentiae nitor curiose perquiritur; quam consequens sit dispositionis ordo, tractatur: utrum rhetoricae facultatis color eluceat, an sententias argumenta dialecticae subtilitatis involvant; quaeritur etiam utrum cathegorici, an potius hypothetici, quae proposita sunt, per allegationes inevitabiles astruant syllogismi.
Sed haec et hujusmodi phalerata ludibria ii qui spiritu Dei vivunt, ut revera frivola et vana contemnunt; et, sicut Apostolus ait, arbitrantur ut stercora (Philip. III) . Qui etiam locutum se esse discipulis perhibet, non humanae sapientiae verbis, ut non evacuetur crux Christi (I Cor. I) . Et quam pulchra, quam utilis, quam honesta locutio, quae dum auctorem suum vento vanae gloriae per arrogantiam inflat, crucem Christi, quae est mundi salus, evacuat. Tu itaque, dilectissime, in nostris litteris noli prurientem mordacis eloquii sperare salsuginem, noli accuratae urbanitatis quaerere venustatem; ovina tibi simplicitas placeat, quae ad Deum provocat; non serpentina calliditas, quae lethales virus instillat. «Erat, inquit, Scriptura, serpens callidior cunctis animantibus terrae (Gen. III) .» Nam et Dominus, qui inter semen mulieris atque serpentis, infoederabiles inimicitias posuit, non serpentium, sed [Col. 0831C] pastorem se esse ovium nominavit, et non ait: Serpentes mei; sed «oves, inquit, meae vocem meam audiunt; et ego agnosco eas, et vitam aeternam do eis (Joan. XVI) .» Porro sapientes saeculi despicabilem indicant simplicitatem servorum Dei. Hinc est, quod Moyses dicit: «Illicitum est Aegyptiis comedere cum Hebraeis, et profanum putant hujusmodi convivium (Gen. XLI) .» Cur autem hoc? Declarat alibi, cum ait: «Detestantur, inquit, Aegyptii omnes pastores ovium (Gen. XLVI) .» Sicut enim Veritas dicit: «Filii hujus saeculi prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt (Luc. XVI) .» Et ideo serpentina illis calliditas placet, puritatem vero ovinae simplicitatis abhorrent. Sed ait Dominus Petro: «Si diligis me, pasce oves meas, pasce agnos [Col. 0831D] meos (Joan. XXI) .» Nunquid dicit: Pasce vulpeculas [Col. 0832A] meas, pasce dracones meos? Hoc autem idcirco dixerim, dilectissime, ut et tu caveas horridam serpentis astutiam, et sancta prudentia tua inter fatuitatem et calliditatem sit medie temperata. Unde et Jacobus cum serpentinam excluderet sapientiam, dicens: «Non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica (Jac. III) ;» paulo post quam sapientiam habere debeamus, subjungit: «Quae autem, inquit, desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia et fructibus bonis, judicans sine simulatione (Ibid.) .» Hinc et Paulus ait: «Non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XVIII) .» De immoderata quippe sapientia per Isaiam [Col. 0832B] dicitur: «Peribit sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium ejus abscondetur. Vae qui profundi estis corde, ut a Domino abscondatis consilium, quorum sunt in tenebris opera, et dicunt: Quis videt nos? et quis novit nos?» (Isa. XXIX.) Per eumdem quoque prophetam talis sapientia deridetur: «Ubi est, inquit, litteratus? ubi legis verba ponderans? Ubi doctor parvulorum? populum imprudentem non videbis, 879 populum alti sermonis; ita ut non possis intelligere disertitudinem linguae ejus, in quo nulla est sapientia (Isa. XXXIII) .»
Quid autem distet inter spiritualem sapientiam [Col. 0832C] terrenamque prudentiam, alibi discernit cum dicit: «Quia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) ;» et iterum: «Prudentia hujus mundi inimica est Deo: legi enim Dei non subjicitur; nec enim potest (Rom. VIII) .» Hinc est quod, sicut in libro Genesis dicitur, quinque reges, qui subesse noluerunt Chodorlahomor, a quatuor regibus superati sunt (Gen. XIV) . Et ubi? in valle Silvestri, quae nunc est mare Salis. Qui sunt enim quatuor reges, nisi quatuor virtutes quas Scriptura sacra nominat principales? Quid vero per quinque reges, nisi totidem sensus corporis, ac per eos exterior scientia designatur? Sicut autem illae quatuor virtutes velut ex originali matris suae, rationis [Col. 0832D] scilicet fonte, procedunt; sic isti in terrenae sapientiae [Col. 0833A] vanitate, velut in convalle salsuginis, immorantur, ibique a suis hostibus sunt prostrati; quia dignum est, ut in anima omnis spiritualis sapientia vincat, et carnalis prudentiae calliditas pereat. Hinc et de David legitur: Quia «fecit sibi nomen cum reverteretur capta Syria, in valle salinarum, caesis duodecim millibus (II Reg. VIII) .» Verus enim David Christus, fortis scilicet viribus et pulcher aspectu, in valle salinarum duodecim millia hominum stravit, quia per apostolos suos de salsa, imo falsa hujus mundi sapientia triumphavit. Qui enim duodecim spiritualis praelii bellatores habuit, quasi totidem per eos hominum millia trucidavit, dum stulte sapientes a frivolae sapientiae vanitate convertit. Quorum videlicet bellatorum unus ad Corinthios [Col. 0833B] dicit: «In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus: nam arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo, ad destructionem munitionum, consilia corporis destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi (II Cor. X) .»
Porro autem sicut coelestis sapientia coelestes facit et legitimos Ecclesiae filios; ita terrena prudentia terrenos reddit et spurios. De quibus per Baruch dicitur: «Filii quoque Agar, qui exquisierunt prudentiam quae de terra est, negotiatores terrae, et Theman, et fabulatores, et exquisitores prudentiae, [Col. 0833C] viam sapientiae nescierunt, neque meminerunt semitarum ejus (Baruch. III) .» Saecularem ergo prudentiam assequi cupientes et spiritualem sapientiam contemnentes, filii sunt Agar, non Sarae; et manzeres 880 facti Ismaelitae jure censendi sunt non Israelitae. Et quoniam Agar, advena interpretatur, ii non sunt sapientiae filii, sed advenae, et peregrini. Nec ex illis sunt, quibus aiebat Apostolus: «Jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei (Ephes. II) .» Tu autem, dilectissime, ut ejusdem te prophetae sermonibus alloquar, disce ubi sit prudentia. Haec enim in Deo sunt essentialiter constituta, atque ab eo sunt procul dubio requirenda. Sed quia tu in saeculo non imum obtines locum, nec potes prorsus effugere, ut [Col. 0833D] aut saecularis eloquii cum colloquentibus verba non conferas, aut aliquando de litteratoriae disciplinae studiis aliquid non attingas, hac tibi discretione utendum est; ut in saecularibus quidem te velut hebetem reddas, in spiritualibus vero studiis omnes tuae mentis nervos exerceas: in illis te praebeas negligentem, in his autem omnino vivacem. Quia ergo a temetipso hoc obtinere non potes, ut in mundalis exsecutione negotii omnino careas serpentis astutia; vel hoc satage, ut terrenam prudentiam tuam sapientia spiritualis absorbeat, eamque velut in sui corporis arcana convertat. Sicut de maleficis Pharaonis Scriptura proloquitur: «Projecerunt, inquit, singuli virgas suas, quae versae sunt in dracones, [Col. 0834A] sed devoravit virga Aaron virgas eorum (Exod. VII) .» Virga quippe Aaron maleficorum virgas absorbuit; quia sapientia Christi, quam illa signabat, omnes hujus mundi sapientias annullavit, mundique sapientes sui corporis, quod est Ecclesia, visceribus counivit. Absurdum praeterea est et satis inhonestum, ut eadem prudentia eademque subtilitas rebus adhibeatur humanis quae spiritualibus impenditur et divinis. Hinc est, quod Moysi Dominus ait: «Sume tibi aromata, stacten et onycha, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum, faciesque thymiama compositum opere unguentarii, mistum diligenter et purum (Exod. XXX) .» Thymiama quippe ex aromatibus compositum facimus, cum in altari boni operis virtutum multiplicitate redolemus. [Col. 0834B] Quod mistum et purum fit; quia quanto virtus virtuti jungitur, tanto incensum boni operis sincerius exhibetur. Ubi et bene subjungitur: «Cumque in tenuissimum pulverem universa contuderis, pones ex eo coram testimonio tabernaculi (Ibid.) .» In tenuissimum pulverem aromata universa conterimus; cum bona nostra quasi in pila cordis occulta discussione tundimus, et si veraciter bona sint, subtiliter retractamus. Aromata ergo in pulverem redigere, est virtutes recogitando terere, et usque ad subtilitatem occulti examinis revocare.
Et notandum quod de eodem pulvere dicitur: «Pones ex eo coram testimonio tabernaculi:» quia [Col. 0834C] tunc nimirum bona nostra veraciter in conspectu superni judicis placent, cum haec mens subtilius recogitando, conterit, et quasi de aromatibus pulverem reddit. Nec grossum durumque sit bonum, quod agitur, ne si hoc arcta retractationis manus non comminuat 881 odorem de se subtilius non aspergat. Hoc plane studium, tantaque subtilitatis instantia non rebus est adhibenda terrenis, sed ad hoc tantum habenda est, ut placere valeamus obtutibus Creatoris: nec ut in saeculo videamur insignes, sed ut coram Deo in nostra simus examinatione prudentes. Unde illic additur: «Talem compositionem non facietis in usus vestros, quia sanctum est Domino;» moxque subjungitur: «Homo quicunque fecerit simile, ut odore illius perfruatur, peribit de populis suis (Exod. III) .» Quisquis ergo, sive litterarum saecularium disciplinis, sive rebus quibusque terrenis hoc studium exhibet, quod ad placendum Deo examinationi duntaxat intimae principaliter debetur, merito perit, quia thymiama, quod soli Deo debuit, rebus temporalibus et caducis impendit. Enimvero quod de scientia loquimur, hoc ipsum ex delectatione hujus vitae necesse est fateamur. Dignum quippe fuerat, ut terrena prudentia in nobis prorsus aresceret, et spiritualis solummodo sapientia in nobis refloreret, sicut Apostolus admonet, dicens: «Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Coloss. III) .» Dignum [Col. 0835A] nihilominus fuerat ut haec vita in nostro corde non viveret, sed nobis prorsus emortua nequaquam mortuos delectaret, sicut idem dicit Apostolus: «Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte, ut quomodo surrexit Christus per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Sed quia haec nonnullis praesertim saecularibus impossibilia sunt, et perfectionis utriusque fastigium assequi plene non possunt, admonendi sunt, ut quae non possunt exacte contemnere, secundo saltem loco ea conentur habere.
Et quoniam haec vita plerosque saeculares tanquam [Col. 0835B] uxor substracta delectat, elaborandum est, ut licet eam nequeant prae infirmitate mentis, ut dignum est, odire; nequaquam tamen aggrediantur illam immoderate diligere, ut si necdum praevalent ei repudii dare libellum, pudeat tamen ad comparationem aeternae vitae amoris illi praebere primatum. Unde et in lege praecipitur: «Si habuerit, inquit, homo uxores duas, unam dilectam et alteram odiosam, genueritque ex eis liberos, et fuerit filius odiosae primogenitus, volueritque substantiam inter filios dividere, non poterit filium dilectae facere primogenitum, et praeferre filio odiosae, sed filium odiosae agnoscet primogenitum, dabitque ei de his quae habuerit cuncta duplicia: iste enim principium liberorum ejus, et huic debentur primogenita (Deut. XXI) .» Duae scilicet hominis [Col. 0835C] uxores, virtus sunt et voluptas; livoris et odii inter se invicem velut quadam zelotypia dissidentes. Et voluptas quidem ad hanc vitam, virtus ad aeternam pertinet gloriam. Illa plane dilecta est, quia virum suum, 882 hoc est fragilem cujusque spiritum, malesuada jucunditate demulcet: ista vero dicitur odiosa, quia per arctam et angustam viam homines ire constituit, et aspera semper ac dura proponit. Sed filius odiosae nobis primogenitus est; quia virtutem conditor noster nobis originaliter indidit, voluptas autem, et quaelibet carnalis illecebra ex vitio nostrae pravitatis emersit. Sed quia non est istius temporis per singula verba hujus praecepti figuram enucleanter exponere, sufficiat hoc ad compendium dicere ut si non possumus dilectam uxorem, quae [Col. 0835D] nobis procul dubio noxia est, a thalami nostri societate repellere, studeamus saltem odiosam, quae sobria est, et honesta, in primogeniti dignitate praeferre: quatenus si nobis difficile est quantulamcunque saltem hujus vitae dulcedinem non sentire, praerogetur tamen dominii palma virtuti, relinquatur servitus voluptati. Illius filius in primogeniti dignitate praecellat; istius autem filius in subsequela ordinis, et sub disciplinae semper refrenatione supersistat.
Vis fortassis addiscere qui uxoris dilectae sunt filii? Paulus inquiratur apostolus: «Manifesta sunt, inquit, opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, [Col. 0836A] sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Galat. V) .» Vis enim consequenter audire, quae sit soboles odiosae? Ausculta quod subdidit: «Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Ibid.) .» Hic ergo filius tanquam primogenitus duplicia debet habere substantiae, videlicet, ut fructus spiritus corpus, simul et animam regat: atque utriusque substantiae, interioris scilicet et exterioris hominis jura possideat.
[Col. 0836B] Si ergo tibi difficile est ut una sis uxore contentus, nec praevales dilectae, quae odio habenda est, repudii praebere libellum; fac saltem ut odiosa, quae totis viribus amplectenda est, in domo cordis tui dignitatis obtineat principatum. Illa vero, quae nunc male diligitur, tandiu novissimum teneat locum, donec foeditatis suae merito sensim veniat in fastidium, de fastidio funditus vertatur in odium. Filius odiosae tibi sit primogenitus, eique deferatur obsequium a caeterorum multitudine liberorum. Hinc est quod Josue subversa Jericho imprecatus est, dicens: «Maledictus vir coram Domino, qui suscitaverit, et aedificaverit civitatem Jericho, in primogenito suo fundamenta illius jaceat, et novissimo liberorum ponat portas ejus (Jos. VI) .» Nam quia per Jericho, [Col. 0836C] quae in lunam vertitur, haec vita signatur, ille civitatem Jericho in primogenito suo suscitat, qui bona praesentis vitae principaliter amat. Et quia Veritas in Evangelio praecipit: «Primum quaerite regnum Dei, et 883 haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) ;» merito maledictione damnatur quisquis ab hoc praecepto declinare convincitur, propheta attestante, qui ait: «Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» At contra, ille portas Jericho ponit in novissimo liberorum, qui sic utitur temporalibus bonis, ut haec non cum amore possideat, sed ad coelestis gloriae praemium medullitus inardescat. Qui coelestibus in amore suo terrena supponit, transitoria floccipendit. Hoc itaque faciens, et [Col. 0836D] odiosae uxoris filium, juxta mandata legis, efficit primogenitum, et secundum Josue sententiam, portas Jericho in novissimo suscitat liberorum. Quo contra, Cain in primogenito suo Henoch condidit civitatem (Gen. IV) , quia futuram non sperabat haereditatem; et quia se quasi in Jericho hujus saeculi praepropere dedicavit, elogium perpetuae maledictionis incurrit. Unde scriptum est: «Haereditas, ad quam festinatur in principio, in novissimo benedictione carebit (Prov. X) .»
Tu itaque, dilectissime, si necdum solius spiritualis vitae, velut unius uxoris thalami, vales esse contentus, sed adhuc male blandientis terrenae conversationis illecebra teneris astrictus, in domo cordis tui, tanquam primogenitus, amor aeternae vitae praecellat: [Col. 0837A] et tanquam suppar atque repressa temporalium rerum cura 884 subserviat. Sicut in Canticis legitur: «Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) .» Laeva quippe subesse capiti dicitur, cum praesens vita a mente, quae cogitationum caput est, despecta calcatur. Dexterae vero amplexibus stringitur, qui solius aeternae vitae desideriis undique delectatur. Plane quia et Salomon ait: «Da partem septem, necnon et octo (Eccle. XI) »; sic praesentem vitam, quae per septenarium numerum designatur, excurre, ut jam in amore futurae, quae per octonarium resurrectionis exprimit gloriam, totis studeas visceribus habitare. Illi perfunctoriam [Col. 0838A] atque volaticam exhibe curam; in hac perseverantem atque perpetuam, sicut aeterna est, indeficuae dilectionis fige sententiam. Porro quod de transitoria vita dicimus, hoc et de exteriori prudentia consequenter admonemus: nimirum ut in animo tuo et temporalis vita, et scientia saecularis, tanquam mentis calce depressa, subsidat. Amor autem aeternae vitae, et spiritualis studium sapientiae, velut in summa cordis tui constitutus arce praecellat; quatenus dum fragilem hanc vitam cum sua sapientia despicis, repleri divino Spiritu, qui ad aeternam te provocet gloriam, felici vicissitudine merearis.
Sit nomen Domini benedictum.
De novissimis et Antichristo
Ostendit primo difficile esse loqui de rebus novissimis; deinde utilem esse earum meditationem ad res humanas despiciendas; tertio disputat de Antichristi regno et morte; denique de quindecim signis, quae ex sancto Hieronymo diem judicii praecedent.
[Col. 0837B] Dilecto fratri ADAE PETRUS peccator monachus humilis in Domino salutem.
Quod me, frater charissime, quid ante mundi creationem fuerit, quid post judicium de mundo futurum sit, discutis, de ipso quoque judicio solerter inquiris, tu quidem religiose, et prudenter agis; verum me ad incognita pertrahis et quae necdum didici, docere compellis. Quaeris plane quod nescio: exigis quod ignoro. Nam et Isaias ait: Priora annuntiate mihi, et novissima quae futura sunt, et dicam quia dii estis (Isa. LXI) ; aperte volens exprimere neminem posse quid ante mundum fuerit, vel post eum futurum sit, enarrare. Fructuosum est tamen inquiri, [Col. 0837C] licet res absolute nequeat explicari. Humana quippe mens hujusmodi naturae est, ut cogitationibus vacare non possit; aut enim se exercet in seriis, aut delectatur in vanis; et donec utilia meditatur, ab ingruentium meditationum irruptione defenditur. Nec pravitas habet susurrandi locum, ubi mens utilibus rebus intenta strictum tenet cum sobria cogitatione consilium. Igitur operae pretium est et satis utile cogitare quam breve sit spatium transitorii temporis ad comparationem ejus jugiter permanentis. Nam si conferre illud volumus immensae magnitudinis spatium quo Deus exstitit ante mundi hujus originem, illud quoque, quod post ejusdem mundi permansurum est finem, cum hoc tantillo tempore, quod est ab initio mundi usque ad finem mundi, [Col. 0837D] minor est haec comparatio, quam si pugillum aquae in mare projicias, vel si mensuram cubiti cum toto terrarum spatio conferre contendas. Nam et immensitas maris, et spatium terrae finita sunt, sicut et pugillus aquae, et mensura cubiti; quamvis illa majora, [Col. 0838B] ista sint incomparabiliter minima. Ideoque facilius comparari possunt finita finitis, quam ea quae finem habent iis quae nullo possunt fine concludi. Nam quia Deus est alpha et omega, principium et finis (Apoc. XXII) , sicut sine initio semper exstitit, ita finem habere non poterit. Mundus autem iste ab ipso suae creationis exordio, nec dum septem millia annorum implesse cognoscitur. Et quis sciat quam breve futurum sit temporis spatium, usque quo Deus judicaturus est mundum? Quomodo ergo comparari possunt septem millia, vel etiam decem millia annorum interminabili divinitatis essentiae, quae nec originem potuit habere, nec finem?
[Col. 0838C] Cum haec igitur et hujusmodi pervigili meditatione discutimus, dum haec suppliciter in cogitatione versamus, non parvus nostrae mentis profectus acquiritur; quia dum meditatur aeterna, liquido conspicit quam despicienda sint temporalia. Dum igitur mens rationalis haec cogitat, additur etiam ut semetipsam non cum tempore transituram, sed sine fine victuram esse perpendat. Considerat itaque se hujusmodi esse naturae, ut necessario aut perpetuis potiatur praemiis, aut suppliciis crucietur aeternis. Haec itaque sedula meditatione discutere, sed et diem judicii sollicite praecavere, non parvus est fructus: in quo videlicet die cui semel bene successerit, ultra non corruet; et cui se res in sinistram verterit, de caetero non consurget. Quod itaque de [Col. 0838D] die judicii quaeris et Antichristo, lege librum beati Augustini De civitate Dei, et Expositionem sancti Hieronymi in Danielem prophetam, Apocalypsim quoque cum commentariis suis: in quibus utique sufficientem tibi notitiam hujus materiae poteris in [Col. 0839A] venire. Sicut enim et authentica prius Scriptura designat, et postmodum superveniens expositorum stylus elucidat, tribus annis et semis Antichristus regnabit; et interfectis ab eo Enoch et Eliam, ipsum Antichristum, et maximam membrorum ejus partem Michael archangelus interficiet. Cui non 887 est contrarium quod per Apostolum dicitur: «Quia Dominus Jesus Christus interficiet illum spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II) .» Nam sive per se, sive per angelicum Christus eum perimat ministerium, ab eo potissimum pestis iniqua destruitur, cujus virtute ac potentia superatur. Enimvero, sicut a doctoribus traditur, in monte Oliveti, in papilione ac solio suo eum Dominus perimet; in illo videlicet loco contra quem, videntibus [Col. 0839B] apostolis, in coelum victor ascendit. Unde Isaias ait: «Praecipitavit Dominus in sancto monte faciem dominatoris tenebrarum, et eum qui dominatur cuntis populis (Isa. XV) .» De quo per Danielem dicitur: «Sermonem contra Excelsum loquetur, et sanctos Altissimi conteret; et putabit quod possit mutare tempora et leges; et tradentur in manu ejus usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis (Dan. VII) .» Unde colligitur Antichristum tribus annis et dimidio regnaturum. Tempus enim annus est, tempora duo anni sunt. Tribus igitur annis et dimidio regnaturus, deinde divini furoris gladio est perimendus; ut et tyrannus omnino dispereat, et vero regi creatura se universa prosternat. Unde et idem Daniel: «Judicium quippe sedebit, ut auferatur [Col. 0839C] potentia, et conteratur, et dispereat usque in finem. Regnum autem, et potestas, et magnitudo regni, quae est subter omne coelum, detur populo sanctorum Altissimi, cujus est regnum sempiternum; et omnes gentes servient ei, atque obedient.»
Porro post mortem Antichristi quadraginta quinque dies erunt residui usque ad adventum Christi, in quibus et persecutio cessabit, et magna pax, ac tranquillitas erit, ut intra hujus temporis spatium et justi quique, si quid persecutionis articulo titubaverant, poenitentiam agant, et ministri diaboli in torporis [Col. 0839D] atque desidiae securitate dissolvantur: sicut in diebus Noe plantabunt, et aedificabunt; celebrabunt convivia, et contrahent matrimonia; eisque studio frivolae vanitatis intentis subito perveniet interitus (Matth. XXIV; Luc. XVII) . Quod autem quaeris, utrum prius hic mundus ardeat, et post judicium fiat, evidenti majorum sententia definitum est, judicium praecedere, et sic mundi conflagrationem subsequi. Peracto quippe judicio, repente ignis erumpens tantum aeris spatium occupabit, quantum aqua dum cataclysmus invaderet ascendit. Qui videlicet ignis ardebit terram, et crassitudinem aeris, et sic purgabit electos. Sed quae de die judicii in epistola quam [Col. 0840A] ad Blancam scripsimus comitissam [Col. 0839D] Epistola ultima libri VII. testimonia Scripturarum nonnulla congessimus; tanta quoque ejusdem thematis apud expositores sacri eloquii sunt, ut intra epistolare compendium nequeat coarctari, ad eorum te exuberantia fluenta dirigimus, et omissis arentibus rivulis, de fontibus Israelitae bibere suademus.
Illud tamen quod de quindecim signis totidem dierum diem judicii praecedentium beatum Hieronymum referre didicimus, hic eisdem verbis inserere non superfluum judicamus. Quibus profecto verbis sicut nec auctoritatis robur adscribimus, ita nec [Col. 0840B] fidem penitus denegamus. Res ergo sicut ad nos pervenit, hujus stylo se simpliciter inserat, ut antiquis etiam Hebraeorum populis, qui divini judicii terror increverit, ex eorum paginis innotescat. Signum, inquit, primi diei: Maria omnia in altitudinem exaltabuntur quindecim cubitorum supra montes excelsos orbis terrae, non affluentia, sed sicut muri aequora stabunt. Signum secundi diei: Omnia aequora prosternentur in imum profundi, ita ut vix queant ab humanis obtutibus conspici. Signum tertii diei: Maria omnia redigentur in pristinum statum, qualiter ab exordio creata fuerant. Signum quarti diei: Belluae omnes, et omnia quae moventur in aquis marinis, congregabuntur super pelagus, more contentionis, invicem mugientes et rugientes; nescientque [Col. 0840C] homines quid cantent, vel quid cogitent, sed tantum scit Deus, cui omnia vivunt, officio gerendi. Haec quatuor signa pelagi sunt, et tria sequentia signa aeris, et aetheris sunt. Signum quinti diei: Omnia volatilia coeli concionabuntur in campis, unumquodque genus in ordine suo; eaedem volucres invicem colloquentes et plorantes erunt, non gustantes, neque bibentes, adventum judicis timentes. Signum sexti diei: Flumina ignea ab occasu solis surgent, contra faciem firmamenti, usque ad ortum currentia. Signum septimi diei: Errantia sidera, et stationaria spargent ex se igneas comas, qualiter in cometis apparet, orbi, et ejus habitatoribus. Signum octavi diei: Terraemotus erit magnus, ita ut nullus homo stare possit, aut nullum animal, sed solo sternentur [Col. 0840D] omnia. Signum noni diei: Omnes lapides tam parvi quam magni scindentur in quatuor partes, et unaquaeque pars collidet alteram partem, nescietque ullus homo sonum illum, nisi solus Deus. Signum decimi diei: Omnia ligna silvarum, et olera herbarum sanguineum fluent rorem. Signum undecimi diei: Omnes montes, et colles, et omnia aedificia humana arte constructa, in pulverem redigentur. Signum duodecimi diei: Omnia animalia terrae de silvis et montibus venient ad campos rugientia et mugientia non gustantia et non bibentia. Signum decimitertii diei: Omnia ab ortu solis sepulcra usque [Col. 0841A] ad occasum patebunt, cadaveribus surgentibus, usque ad horam judicii. Signum decimiquarti diei: Omne humanum genus, quod inventum fuerit, de habitaculis et de locis in quibus erunt velociter abscedent, non intelligentes neque loquentes; sed discurrent [Col. 0842A] ut amentes. Signum decimi quinti diei: Vivi homines morientur, ut resurgant cum mortuis longe ante defunctis [Col. 0841A] Opusc. hujus finis videtur imperfectus. .
Sit nomen Domini Benedictum.
Expositio mystica historiarum Libri Geneseos
Qualiter valeat homo consummari et quomodo debeat perfici, liber hic succincte perstringit, prout ex mundi creationis ordine reperiri datur. Quia enim homo microcosmus, hoc est minor mundus esse dicitur, necesse est ut ad suae plenitudinis incrementa contendens ipsam mundanae conditionis speciem imitetur, et, sicut visibilis atque corporeus hic mundus per suarum partium molem et magnitudinem consummatus est, sic et homo noster interius ad sui plenitudinem paulatim perveniat per augmenta virtutum. De qua spirituali plenitudine dicit Apostolus: «Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi.» Tunc autem in homine dicitur ut fiat lux, cum datur ei ut illuminatio sibi credulitatis infulgeat; [Col. 0841C] prima quippe mentis lux fides est. Unde jam fidelibus Ephesiis bene dicit Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino;» et hoc est primum in lege praeceptum: «Audi, Israel: Dominus Deus tuus unus est.» Tunc autem in homine primus dies fit, cum novus ad fidem venit.
Secunda die fecit Deus firmamentum, et divisiones aquarum, quarum aliae ad inferiora defluerent, aliae in superioribus remanerent. Quid autem firmamentum nisi robur est Scripturarum? Unde legitur quod coelum in die judicii plicabitur sicut liber. Quid autem sunt aquae inferiores, nisi hominum [Col. 0841D] multitudines, juxta illud Apocalypsis: «Aquae multae, populi multi?» Quid vero superiores, nisi chori sunt angelorum? de quibus in psalmo dicitur: «Et aquae omnes, quae super coelos sunt, laudent nomen Domini.» Angeli enim Scripturarum coelum super se non habent, sed sub se, quia non egent ut verbum Dei legentes audiant, qui ipsum Deum praesentem clare conspiciunt et in ejus semper amore flammescunt. Cum igitur homo per firmamentum, hoc est, per coelestis eloquii documentum, jam incipit dividere inferiores aquas a superioribus, id est, carnalia a spritualibus, terrena a coelestibus separare; tunc in eo secundus fit dies, quia non modo fidei lumen, sed etiam rerum incipit habere discretionem.
Facta igitur divisione aquarum, hoc est, inter terrena et coelestia, necesse est ut humana mens haec eadem terrena minutius dividat, et sic reprobos homines, hujus terrenae sapientiae salsugine prurientes, a justis, fontem fidei sitientibus, tanquam ab arida mare, discernat. Infideles enim sive carnales quilibet a maris tentationum fluctibus quatiuntur, et tanquam procellarum cupiditatum et arrogantiae tempestatibus intumescunt; sancti vero quique ac justi velut arida Deum sitiunt, et tanquam ferax terra virentes bonorum operum fructus germinate contendunt. Ideoque cum dixisset Deus: «Et appareat arida,» eodem die itidem praecipit: «Germinet terra herbam virentem facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum.» Quisquis [Col. 0842C] ergo hoc solerter exsequitur, quisquis hoc subtiliter meditatur, huic procul dubio tertius jam dies exoritur. Unusquisque ergo se ab amara carnaliter sapientium salsugine dividat, fontem vitae Dominum, factus arida, divinae gratiae fontem medullitus sitiat, bonorum fructuum germina proferat, ut sibi dies tertius illucescat.
His ita positis et salubriter ordinatis, anima hominis, quasi dimotis vitiorum tenebris, radiare incipit nitore virtutum. Quid vero est quod prius germinat terra et protinus creantur luminaria, nisi quia, prodeunte boni operis germine, lux in anima [Col. 0842D] copiosior 891 oritur, ut imitari valeat sui vestigia Redemptoris? Acceleret ergo mens humana spiritualium segetum germinare proventum, ut rutilantibus divinae lucis radiis illustretur, quatenus, dum quarti diei luce perfruitur, etiam ad contemplanda coelestia, more spiritualium volucrum, rapiatur.
Quinta die creati sunt pisces, per quos designantur, qui baptismatis sacramentum percipiunt, sicut, per volucres, illi qui virtutum pennis ad coelestia se contemplanda suspendunt. Quintum ergo diem cum volucribus habet quisquis mundi amore contempto quasi dedignatur coenum calcare terrenum, ac per contemplationis gratiam ad coelestis gloriae [Col. 0843A] se provehit appetitum. Hic igitur non jam in terra graditur, sed per aerem volat, quia terrena quaeque despiciens ad coelestia sitibundus anhelat, juxta illud psalmi: «Sitivit anima mea ad Deum, fontem vivum.» Hic ergo quasi perfectus vir ad sui Conditoris merito formatur imaginem, qui tantam nimirum charismatum spiritualium possidet dignitatem, ut non jam solum quorumlibet normam praecipiatur tenere sanctorum, sed et ipsum Dei, in quantum fas est, imitari conetur exemplum, sicut dicit Apostolus: «Estote imitatores mei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut Christus dilexit vos.» Differentia quippe magna erat inter Paulum, qui Christum imitabatur, et eos quos provocabat ad imitandum seipsum, dicens: «Imitatores mei estote, [Col. 0843B] sicut et ego Christi.»
Sexto die creatus est homo ad sui imaginem et similitudinem Creatoris. Quod utique sicut tunc factum est per humanae conditionis exordium, ita nunc agitur per instaurationis intimae sacramentum. Hic praeterea inter omnia, scilicet aquae simul et terrae animantia, quasi monarchiam accipit, et quemdam sublimioris excellentiae primatum, quia vir quisque perfectus ac virtutibus consummatus novit de singulis rectum proferre judicium, sicut ait Apostolus: «Spiritualis homo judicat omnia; ipse autem a nemine judicatur.» Hunc itaque Deus omnipotens perfectum virum, mundo scilicet mortuum [Col. 0843C] sibique viventem, suum constituit thronum ac per eum saepe justitiae suae promulgat edictum. Hinc est etiam quod ordo ille angelicus, per quem frequentius judicia sua decernit omnipotens Deus, thronus vocatur, quia in eis summus sedet arbiter, cum judicia per eos aequitatis exercet. Perfectum itaque virum Deus suum constituit solium, ut in eo suaviter requiescat. Unde et per Prophetam: «Super quem, inquit, requiescet spiritus meus, nisi super humilem et mansuetum, et trementem 892 sermones meos?» Et notandum quod per unumquemque diem dicitur: «Factum est vespere et mane, dies» talis. Vespere scilicet ipsa boni operis perfectio est; mane vero lux mentis. Nam cum opus bonum ad perfectionem pervenit, tunc in operantis mente [Col. 0843D] lux gratiae spiritualis exoritur, ut dum lucidum opus foris exsequitur, intrinsecus ipsa gratia spiritus illustretur.
Sic itaque pervenitur ad Sabbatum, in quo Deus et ipse consummatis omnibus requiescit, et hominem requiescere praecipit: Hoc itaque modo et homo fit Dei Sabbatum, et Deus Sabbatum hominis fit, quia ipse homo in Deo requiescit, et Deus in eo. «Manete in me, et ego in vobis, dicit Dominus;» ipse quippe nobis intemporale tempus et illocalis est locus. Illocalis scilicet, quia loco non circumscribitur; intemporalis vero, quia nunquam finitur. [Col. 0844A] Tempus itaque nobis est Deus, dum dicit in Evangelio Joannis: «Nonne duodecim sunt horae diei?» Se scilicet diem, duodecim autem horas totidem dicit apostolos. Locus vero illic indubitanter exprimitur ubi propheta David, cum praemisisset: «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient,» protinus addidit: «Filii servorum tuorum habitabunt ibi,» haud dubium quin in te. Fecit itaque Deus coelum et terram; tamen requievisse non dicitur. Fecit germinantia terrae et luminaria coeli; et requievisse non dicitur. Fecit omnia quae pascuntur in terris et quae moventur in aquis; et in omnibus nunquam legitur requievisse. Sed plasmato ad imaginem suam homine, Sabbatum protinus quietis illuxit, et sic humanitatis Conditor requievit. Et [Col. 0844B] cum ipse per prophetam Isaiam dicat: «Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum,» quod in illorum creatione non dicitur, in sola hominis conditione quievisse perhibetur. Et ut magis magisque praeclaram hujus diei septimi stupeas dignitatem, dicit Scriptura quod benedixit Deus diei septimo et sanctificavit illum, quia in ipso cessavit ab universo opere suo; quod in caeteris diebus fecisse nullo modo reperitur. Quid enim est Deo Sabbatum sanctificare, nisi templum sibimet in sancti atque perfecti viri mente struere? Sicut ait Apostolus ad Corinthios: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos, et Spiritus sanctus habitat in vobis.» Porro autem, sicut de Sabbato diximus, ita quoque ratio exigit ut de templo dicamus quia et [Col. 0844C] Deus templum hominis, et homo est templum Dei, sicut in Apocalypsi Joannes ait: «Templum non vidi in ea, Dominus enim Deus omnipotens templum illius est, et Agnus.» Templum itaque hominis Deus, templum Dei dicitur homo; hoc hominis templum spiritualis est paradisus, mens scilicet sancta, mens perfecta, mens munda, atque ad sui Conditoris imaginem signanter expressa. Haec, inquam, mens, sive rationalis anima jure dicitur paradisus, quae et coelestium charismatum est 893 fluentis irrigua et tanquam fertilium arborum vel herbarum sic virentibus sanctarum virtutum vernat germinibus adornata; fons enim ille sive fluvius qui illic dicitur egredi de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, quique dividitur in quatuor capita, [Col. 0844D] ratio mentis est, ex qua velut originali fonte quatuor virtutes, justitia videlicet, fortitudo, prudentia simul ac temperantia, quasi totidem salutiferi gurgites, profluunt, qui terram nostri cordis fertilem reddunt. Lignum vero vitae ipsa bonorum omnium mater est sapientia, de qua et Salomon ait: «Lignum vitae est his qui apprehendent eam; et qui tenuerit eam, beatus.» Lignum vero scientiae boni et mali transgressio est legis indictae experimentumque miseriae, sed quia nobis propositum non est exponere cuncta per ordinem, sufficiant haec succincte, quae huic negotio competunt, praelibasse.
Ad hoc Dei virtus exinanita est ut infirma nostra firmaret; ad hoc Dei sublimitas inclinata est ut dejectos erigeret; ad hoc vita mori dignata est ut mortis imperium destruens ad vitam mortuos revocaret: quod nimirum et in ipso generis humani declaratur exordio. Scriptum est enim: «Quia immisit Dominus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem.» Super quo cum loqueretur Apostolus, dicens: «Relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una,» praesto subjunxit: «Sacramentum [Col. 0845B] hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia.» Et vere magnae virtutis indicium mirandae profunditatis est sacramentum. Per Adam siquidem Christus, per Evam designatur Ecclesia. Quid est autem quod prius Adam Deus soporavit, deinde costam ex ejus latere, unde mulier formaretur, eduxit, nisi quia prius Redemptor in morte dormivit, sicque de latere ejus in Ecclesiae sacramentum sanguis et aqua profluxit? Translata est Eva de viri latere dormientis, exivit et Ecclesia de latere Christi in cruce pendentis. Sed quid est quod omnipotens Conditor, cum mulierem de viro, id est, fragilem sexum de fortiori propagare disponeret, non viri carnem, sed os potius ad faciendam feminam sibi voluit materiam exhibere? Potuit enim [Col. 0845C] Deus homini carnem subtrahere, unde femina formaretur, et hoc certe congruentius videretur; fiebat enim sexus debilior, qui nimirum consequentius de carnis infirmitate quam ex ossis procederet fortitudine. Et, ut magis stupeas divini operis sacramentum, non pro osse os reddidit; sed carne potius, quod in viri corpore vacabat, implevit. Unde Scriptura cum dicit: «Tulit unam de costis ejus,» mox addit: «Et replevit carnem pro ea:» poterat nempe ad mulierem plasmandam carnem viro detrahere; poterat os et ossis dispendium immutilato corpore restaurare, sed os tulit, et carnem reddidit. 894 Sic fragilem de virtute formavit; debilis itaque factus homo Adam, ut fortis fieret Eva. Infirmatus est Christus, ut roboraretur Ecclesia; illius enim infirmitas, [Col. 0845D] nostra est fortitudo, et ad hoc ille nostram pertulit infirmitatem, ut ad suam nos statueret fortitudinem, «Quod infirmum Dei,» ut ait Apostolus, «fortius est hominibus,» et alibi: «Nam si crucifixus est Christus ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei.» Nam etsi nos infirmi sumus in illo, sed vivimus cum eo ex virtute Dei. Enim vero saeculi hujus homines, qui bellorum ambiunt virtute clarescere, qui per hora vulgi suas optant victorias celebrare, cum ingressuri sunt praelium, in corpore suo quod infirmum est et molle subjiciunt, quod durum est atque ad penetrandum difficile superponunt; loricis quippe ferreis induuntur, et carnem, quae facile cedit ictui. custodire contendunt, ut illud [Col. 0846A] durum ac forte, quod foris est, defendat molle quod intus est. Redemptor noster, cum mundi hujus campum pugnaturus ingreditur, ad debellandas hujus aeris nequitias fortis praeliator armatur; quia novum debebat instruere praelium, novum induit genus armorum; videlicet ut quod infirmum est superponeret, et quod robustum est occultaret; loricam siquidem imbecillem carnis induit, et insuperabilem divinitatis fortitudinem occultavit. Sic per carnem diabolus a secundo homine perdidit, qui per carnem dudum primum hominem superavit eidemque nunc ruinae facta est causa, quae victoriae fuerat de primo parente materia.
Frigus concretum pectori vocem interrumpere consuevit, hoc denique frigus jam tunc ille conceperat, qui, deambulante Domino ad auram paradisi post meridiem, raucis quodammodo vocibus respondebat: «Audivi vocem tuam, et timui, eo quod nudus essem, et abscondi me.» Porro quia meridianus ab illo jam fervor abierat, aura, quae frigoris est alumna, huc accedebat, quia et illum jam innocentia sublata nudaverat. Haec omnia quid aliud innuunt, quam quia illius viscera exstincti amoris algor obstrinxerat, atque idcirco vox illius in auribus Domini raucum sonabat? Ab hoc plane frigore Abraham alienus exstiterat, de quo Scriptura pronuntiat: «Quoniam apparuit ei Dominus in ipso fervore [Col. 0846C] diei,» et Sponsus ille coelestis, sicut in Canticis legitur: «Pascit et cubat in meridie.»
Ut beatus Lucas expiari nos a nostris sceleribus per adventum nostri Salvatoris ostendat, non ab evangelicae narrationis exordio, sed a baptismo duntaxat et Christi cognatione ordinem ejus inchoat, quem per septuaginta 895 septem cognationis gradus ascendendo describit, quod et in libro Geneseos evidenter ostenditur, ubi Lamech uxoribus suis dixisse narratur: «Septuplum ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies.» Ultio quippe de Lamech septuagies septies danda dicitur, quia [Col. 0846D] septuaginta septem homines de femoribus ejus perhibentur egressi ac postmodum diluvio vorante referuntur absorpti. Sed qua Lamech percutiens sive percussus exprimitur, quid per hunc nisi primus parens humani generis figuratur? Qui nimirum et peccati telum, quo primus ipse percussus interiit, universae quoque successurae posteritati vulnus inflixit. De hoc ergo Lamech septuagies septies ultio data est, quia peccatum, quod primus homo contraxit, per septuaginta septem generationes in humano genere vigunt usque ad Christum; peccatum siquidem originale permansit, quod ipse per baptismi sacramenta delevit, ubi videlicet de illo dicitur: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi.»
Arcam, quae octo animas inter cataclysmi fluenta continuit, intrinsecus et extrinsecus liniri bitumine vox divina praecepit; sancta scilicet Ecclesia, quae ad resurrectionis gloriam tendit, sic intus et extra bitumine linitur, ut et foris blandiatur in fraterna dilectione, et intus cohaereat in dulcedinis mutuae veritate. Quisquis enim intus amat, sed foris fratribus morum inconsona asperitate discordat, intrinsecus quidem bitumen habet, sed extrinsecus non habet; quisquis vero se specie tenus affabilem praebens amicitiam simulat, sed in cordis occulto veritatem amicitiae non servat, damnabiliter intus hiat, [Col. 0847B] cum forinsecus superducti bituminis simulatione cohaereat. Quorum videlicet a diluviali naufragio neuter eripitur, quia duplici charitatis bitumine, ut divinitus praeceptum est, minime munitur; qui autem se et foris praebet amabilem, et intus conservat amantem, foris cum ramis verbi fructus exhibet beneficii, intus altam radicem figit, quia medullitus diligit. Hic profecto et intus et extra bitumine linitur, quia duplici charitatis glutino cum proximis foederatur. Porro autem quia de lignis laevigatis prius arca fieri praecipitur et sic deinceps ut bitumine liniatur, per hoc aperte nobis innuitur ut ligna nostra, duri videlicet inculti et asperi mores, prius expoliri debeant per spiritualis exercitii disciplinam, ut compactae dehinc fabricae bitumen accedat; quandiu [Col. 0847C] enim hominum mores asperi sunt et inculti, inaniter eis charitatis gluten apponitur, quia ab invicem cito dissiliunt, dum in eis politae moralitatis aequata confoederatio non tenetur.
Crucis mysterium arca illa continuit, cujus longitudinem trecentorum fuisse cubitorum Scriptura definit. Qui videlicet numerus in thau littera, quae crucis exprimit speciem, continetur. Porro sicut Noe cum suis per aquam lignumque salvatur, sic et Christi familia aqua salvatur et ligno, dum et baptismo salutis abluitur, et vivificae crucis impressione signatur.
Quae videlicet arca, ut in sacramento Christi humani corporis videatur aequiparare mensuram, trecentos [Col. 0847D] habuisse cubitos in longitudine, triginta vero in altitudine perhibetur. Trecenti namque quinquagenarium numerum sexies, et tricenarium in se decies includunt; et humani corporis longitudo a capitis vertice usque ad pedes sexies tantum habet, quantum latitudo, quae est a dextera usque ad sinistram; et decies tantum quantum altitudo, quae est ante et retro. Sic nimirum arca in trecentenario longitudinis suae numero speciem crucis, et in totius suae dimensionis altitudine figuram tenet Dominici corporis. Et sicut animae septem donantur Noe, ut per lignum salventur in aquis diluvii, sic septem Ecclesiae septiformi Spiritu repletae salvantur in Christo per lignum crucis et aquam baptismatis. [Col. 0848A] Per lignum nempe nos servituti suae princeps superbiae subdidit, et per lignum nos humilitatis auctor Christus Dominus in libertatis titulum revocavit.
Quindenarius numerus, quia ex septem et octo constat, mysterium in se continet beatae quietis et futurae resurrectionis; Deus enim, initio mundi conditi, septimo die requievit, et octavo die, cum mundum redimeret, resurrexit. Utriusque numeri hujus sacramentum continetur specialiter in baptismo, ubi scilicet novi de vetustate resurgimus, et deinceps quiescere a mundani strepitus perturbatione jubemur. Hoc denique septimae quietis et octavae resurrectionis [Col. 0848B] mysterium non intelligunt qui vel gloriae mundanae jactantia, vel terrenae sapientiae vanitatibus intumescunt. Unde apte hic dicitur quia «quindecim cubitis altior fuit aqua super omnes montes quos operuerat.» Montes scilicet, superbos significant et elatos. Altum ergo atque profundum resurrectionis et quietis intimae sacramentum omnem transcendit intellectum alta sapientium superborum.
«Reversae sunt aquae de terra euntes et redeuntes, et coeperunt minui post centum 897 et quinquaginta dies.» Quoniam in regenerationis nostrae mysterio septima requies cum octava resurrectione [Col. 0848C] conjungitur, bene in Genesis libro dicitur: «Quia reversae sunt aquae de terra, et coeperunt minui post centum et quinquaginta dies;» septuaginta namque, qui a septem, et octoginta qui ab octo dinumerantur, simul juncti centum quinquaginta fiunt.
Requievit arca mense septimo, vigesimo septimo die mensis super montes Armeniae. Quae nimirum septuagenarii requies bene in baptismo commendatur, quod videlicet per diluvium illud figuratum esse dignoscitur; in quo novi de Adam vetustate resurgentes deinceps quiescere a mundani strepitus perturbatione jubemur.
In hujus quippe mundi salo justi laborant, ubi suam reprobi possident requiem. Quam diversitatem bene corvus et columba ex arca dimissi significant; corvus enim, cadaveribus insidens, ad arcae claustra non rediit; columba vero reversa est, quia ubi pes ejus requisceret non invenit. Hic enim, ubi pravi quique carnalibus se voluptatibus satiant, sancti viri reperire nequeunt ubi ad quiescendum desiderii sui pedem ponant.
Cum mundi crimina diluvio quodam expiarentur effuso, futuri muneris columba similitudinem protulit, [Col. 0849A] cum per olivae ramum pacem terris redditam nuntiavit. Ait enim Scriptura: «Exspectatis autem septem diebus aliis, rursum dimisit Noe columbam ex arca; at illa venit ad eum portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo.» In emissione ac reversione columbae septenarius numerus ponitur, quia Spiritus sanctus, qui in mundi principio ferebatur super aquas, jam vesperascente saeculo sanctam replevit Ecclesiam.
«Cum proficiscerentur de oriente in occidentem, invenerunt campum in terra Sennaar et habitaverunt ibi in eo.» Cum Christus vero sit Oriens, propheta testante Zacharia, qui ait: «Ecce vir, Oriens [Col. 0849B] nomen ejus;» de oriente veniunt, qui a Christi consortio, male vivendo, vel proximos lacerando recedunt. Sennaar autem interpretatur excussio dentium, sive fetor eorum. In campo ergo Sennaar habitant, qui non constituti in arca virtutum, 898 sed potius in valle vitiorum, dentes excutiunt, ut proximos suos detractionibus mordeant et quasi rodant, et fetores emittunt, dum in coenosae conversationis squaloribus computrescunt. Sed eorum dentes Deus excutit, dum perversorum quorumlibet facta simul et verba confundit: unde et illic dicitur: «Idcirco vocatum est nomen ejus Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae, et dispersit eos Dominus super faciem cunctarum regionum.» Recte ergo dicitur, quia illi homines et vanae gloriae [Col. 0849C] captatores, nimirum dicentes ad alterutrum: «Venite, faciamus nobis civitatem et turrim,» etc., habitaverunt in campo Sennaar, quod apud nos, sicut dictum est, sonat excussio dentium, vel fetor eorum; quoniam perversi quique, dum contra divinae legis mandata superbiunt, dum adversus Deum cervicem cordis arroganter erigunt, et proximis damnabiliter detrahunt, ipsi proclivius in obcenae vitae sterquilinio volutantur. Et de excussione quidem dentium in psalmo dicitur: «Dentes peccatorum contrivisti.» Item: «Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confriget Dominus.» De fetore quoque eorum legitur: «Computruerunt jumenta in stercore suo.» Item in Threnis: [Col. 0849D] «Qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora.» Item Isaiae III: «Erit pro suavi odore fetor.» Quisquis enim vult aedificium fundare quod facile ruinae non sit obnoxium, necesse est eum non lateres et bitumen habere, quae repente dissiliant, sed lapides potius et saxa, quae parietes conjungant, et calcis ac sabuli coementum, quod ipsos parietes inviolata lapidum compago fortiter firmiterque constringat. Quod ergo jam dicti Babylonii lateres pro saxis et bitumen pro coemento habebant, carnalis vitae significatur aedificium, ad vim ventorum vel impetum fluminum quantocius obruendum.
Prudentia hujus mundi inimica est Deo; legi enim Dei non subjicitur, nec enim potest. Hinc est quod sicut in libro Genesis quinque reges, qui subesse noluerunt Chodorlahomor, a quatuor regibus superati sunt. Et ubi? In valle silvestri, quae nunc dicitur mare Salis. Qui sunt enim quatuor reges, nisi quatuor virtutes quas Scriptura sacra nominat principales? Quid vero per quinque reges, nisi totidem sensus corporis, ac per eos exterior scientia designatur? Sicut autem illae quatuor virtutes velut ex originali matris suae, rationis scilicet, fonte procedunt, sic isti in terrenae sapientiae vanitate [Col. 0850B] velut in convalle salsuginis immorantur, ibique a suis hostibus sunt prostati, quia dignum est ut in anima hominis spiritualis sapientia vincat, et carnalis prudentiae calliditas pereat. Hinc et de David legitur: «Quia fecit sibi nomen, cum reverteretur capta Syria in valle Salinarum, caesis duodecim millibus.»
«Qui tollens, inquit Scriptura, universa haec, divisit ea per medium, et utrasque partes circa se altrinsecus posuit, aves autem non divisit.» Terrena quidem animalia contra se et altrinsecus opponuntur, quia terreni quique contra proximos [Col. 0850C] jurgiis et contentionibus saeviunt, vel certe occultis adversus eos odiorum fomitibus inardescunt. At contra, qui sese in altum desiderii coelestis pluma sustollunt, dum sacrificium Deo semetipsos offerunt, a mutuae dilectionis glutino non recedunt.
Maligni spiritus vel orationes nostras pravis cogitationibus, vel opera bona peccati cujuslibet contaminatione corrumpere nituntur. Unde scriptum est quia, cum Abraham Deo sacrificium de pecoribus ac volucribus devotus offerret, descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham. Quid enim exprimunt volucres, nisi reprobos spiritus [Col. 0850D] per aera volitantes? Volucres ergo a sacrificio nostro repellimus, cum orationum seu operum nostrorum victimas a malignis spiritibus eas foedare tentantibus provide custodimus.
Cum sol occumberet, sopor irruit super Abraham, et horror magnus et tenebrosus invasit eum. Solis occubitus mundi designat occasum; horror vero magnus et tenebrosus vitiorum figurat criminumque caliginem, quae quotidie pestilenter perhorrescunt per aestuantem reproborum hominum pravitatem. Unde et illic paulo post additur: «Cum [Col. 0851A] ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans.» Sicut enim fumus ex igne clibani vaporantis egreditur, ita vitiorum omnium flagitiorumque caligo de camino aestuantis avaritiae generatur, sicut dicit Apostolus: «Quia radix omnium malorum avaritia est.» Et hoc circa finem diei, hoc est circa finem mundi. Fumans ergo clibanus tenebrosam caliginem generat, quia caminus avaritiae, qui in pectoribus hominum pravorum aestuat, multis diversitatum tenebris mundum pestilenter obscurat. An non mentes infelicium caecat, quae scilicet et fidem tollit, et omnium virtutum in eorum cordibus lumen exstinguit? Unde cum illud praemisisset Apostolus, praesto subintulit: «Quam, videlicet avaritiam, quidam appetentes erraverunt [Col. 0851B] a fide, et inseruerunt se doloribus multis;» multis quippe doloribus se inserunt, dum propter temporalia lucra infoederabili a se invicem simultate 900 dissiliunt, et plerumque, dum pro corporalibus in arma concurrunt, corporibus animas exuunt. Qui vero solis coelestibus inardescunt, pro doloribus oblectationibus potiuntur, quia in fraternae charitatis dulcedine unanimiter vivunt. Hinc est quod illo sacrificio vespertino, quod tunc Abraham obtulit, pecora quidem terrena ab invicem sequestrata composuit, sed volatilia non adjunxit. Unde Scriptura: «Qui tollens, inquit, universa haec, divisit ea per medium, et utrasque partes altrinsecus contra se posuit, aves autem non divisit.»
Si Creatoris nostri facta vigilanter attendimus, ad credenda quaelibet mala fidem adhibere facile non debemus; ipse enim, cujus oculis nuda et aperta sunt omnia, non dedignatus est, cum loqueretur ad Abraham super Sodomorum clamore qui ad eum venerat, dicere: «Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint. An non est ita, ut sciam?» Quod profecto ad nil aliud dictum videtur, nisi ut humana doceatur ignorantia sine experimentis audita non credere, incognita non leviter judicare, nec ante sententiam promere quam rem dubiam testimoniis approbare.
«Et ecce, inquit Scriptura, miserunt manum viri, et introduxerunt ad se Loth, clauseruntque ostium, et eos qui foris erant percusserunt caecitate a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent.» Sodomitae nempe violenter ad angelos conantur irrumpere, cum immundi homines ad Deum tentant per sacri ordinis officia propinquare. Sed ibi profecto caecitate percutiuntur, quia justo Dei judicio in tenebras interiores cadunt; ita ut nec ostium invenire praevaleant, quia, a Deo divisi peccando, unde ad eum revertantur ignorant. Qui enim non per humilitatis iter, sed [Col. 0852A] per arrogantiae vel tumoris anfractus ad Deum accedere gestiunt, patet profecto quia unde ingressionis aditus pateat non agnoscunt. Sed quia ostium Christus est, sicut ipse dicit: «Ego sum ostium,» et qui Christum exigentibus peccatis amittunt, qua intrare coelestium civium habitaculum possint, ostium non inveniunt. In reprobum autem sensum traditi sunt, quia, dum reatus sui pondus impropriae mentis statera subtili consideratione non trutinant, gravissimam plumbi massam pennarum inanium levitatem putant. Quod ergo illic dicitur: «Percusserunt eos qui foris erant caecitate,» hoc Apostolus manifeste declarat, cum dicit: «Tradidit eos Deus in reprobum sensum.» Et quod illic subjungitur: «Ut ostium invenire non possint,» hoc iste patenter [Col. 0852B] exponit, cum ait: «Ut faciant 901 quae non conveniunt,» ac si diceret, ut intrare tentent unde non debent.
Abraham dum immolare Deo filium suum voluit, cuncta pene per ordinem passionis Christi sacramenta signavit. Sicut Abraham, qui pater excelsus dicitur, unicum et dilectum filium Deo offerre non dubitavit, ita et summus Pater unigenitum Filium pro nobis omnibus tradidit. Et sicut Isaac ipse sibi ligna portavit quibus erat imponendus, ita quoque Christus crucis suae passionis gestavit in humeris lignum, in quo erat pro nostra salute passurus. Duo [Col. 0852C] autem servi illi procul dimissi Judaeos significant, qui, cum serviliter viverent et carnaliter saperent, non intellexerunt altissimam humilitatem Christi, atque ideo non ascenderunt in montem, locum videlicet sacrificii. Cur autem duo servi, nisi quia, peccante Salomone, ex una Israelitica plebe duo facti sunt populi? quibus utique saepe per prophetam dicitur: «Adversatrix Israel, et praevaricatrix Juda.» Asinus autem ille quo utebatur Abraham tunc, insensata erat stultitia Judaeorum. Illa plane bruta stultitia portabat omnia sacramenta; quae tamen quid ferret, velut irrationale animal, ignorabat. Jam vero quid est quod dictum est eis: «Exspectate hic cum asino; postquam autem adoraverimus, revertemur ad vos?» Audi Apostolum: «Caecitas, inquit, ex parte in Israel facta est, [Col. 0852D] ut plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret.» Quid est enim quod dicitur: «Caecitas in Israel facta ex parte?» Hoc est videlicet: «Exspectate hic cum asino, ut plenitudo gentium intraret,» hoc est, «postquam adoraverimus;» ubi videlicet sacrificium Dominicae passionis impletum per omnes gentes fuerit praedicatum. Quod autem sequitur: «Et sic omnis Israel salvus fieret,» hoc est, revertemur ad vos. Quid est autem quod aries inter vepres haerens cornibus invenitur, qui pro Isaac immolatus offertur? Crux nempe cornua habet; duo siquidem ligna invicem compinguntur, et sic crucis speciem reddunt; hinc est enim quod de Christo scriptum est: «Cornua sunt in manibus ejus.» [Col. 0853A] Haerens ergo cornibus aries, Christus est crucifixus inter aculeatas et vulnificas Judaeorum iniquitates. Sicut ipse per Jeremiam conqueritur, dicens: «Spinis peccatorum suorum circumdedit me populus hic.» Peracto sacrificio, dicitur Abrahae: «In semine tuo benedicentur omnes gentes.» Et postquam Dominus dixit: «Foderunt manus meas et pedes meos,» paulo post in eodem psalmo subjecit: «Reminiscentur, et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium. Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium.» Oblato itaque Abraham filio, et pro ariete immolato, appellavit nomen loci illius, «Dominus videt,» quia Dominus noster, postquam in ara crucis oblatus mortis nostrae debitum [Col. 0853B] solvit, videndum se deinceps fidelium suorum obtutibus praebuit, 902 ut nimirum redempti omnes illum jam per fidem inveniant, qui eatenus fidei oculos non habebant.
Porro non est obscurum quod Laban duas filias habuit, quarum juniorem Jacob in conjugium copulavit, ad cujus tamen amplexus pervenire non potuit, donec majorem ignarus atque ideo invitus accepit. Sed quia rem scientibus loquor, non mihi multis elaborandum est verbis. Laban quippe dealbatio interpretatur. Quis autem ad Deum convertitur, nisi ut, deposita peccatorum nigredine, per remissionis gratiam dealbetur? sicut ipse pollicetur, [Col. 0853C] dicens: «Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur.» Quod felix ille peccator postulabat, cum diceret: «Mundabor, lavabis me, et super nivem dealbabor.» Lia interpretatur, laborans; Rachel, verbum sive principium. Sed, si Scripturam diligenter attendimus, nec uno quidem die servisse Jacob propter Liae desiderium reperimus, sed per totas illas annorum hebdomadas pro sola Rachel servituti subjacuit. Insuper et ipsam Liam ad illius intuitum toleravit. Quis enim ad Deum idcirco convertitur, ut labores et aerumnas ac tentationum certamina patiatur? Omnis enim Deum quaerentis intentio hoc sperat, ad hoc spectat, ut ad requiem quandoque perveniat, et in summae contemplationis gaudio, velut in pulchrae Rachel amplexibus, requiescat, [Col. 0853D] videlicet ut per verbum quod audit ascendat ad videndum principium quod quaesivit. Sed necesse est ut hunc diversorum certaminum labor exerceat antequam ad quietis intimae suavitatem, quam concupiscit, attingat. Prius servitute deprimitur, ut jure postmodum ad perfectae libertatis titulos provehatur. Septem vero annis sub dealbationis gratia servit, cum septem ea quae ad proximi dilectionem pertinent Decalogi mandata custodit, videlicet ut primo timore constrictus atque ideo servitutis jugo depressus saltem a vetustae legis incipiat institutis, ut nimirum parentes honoret, ut non moechetur, non occidat, non furetur, non falsum testimonium proferat, non uxorem alterius, nec [Col. 0854A] rem proximi concupiscat. Quibus rite servatis, non mox, ut sperabat, ad contemplationis oblectamenta perducitur, ut velut exspectatae diu Rachel pulchritudine perfruatur, sed Lia sibi per noctem inopinato supponitur, quia inter humanae hujus ignorantiae tenebras tolerantia sibi laboris injungitur; ex qua tamen jam numerosam sobolem suscipit, quia uberes spiritualis lucri per hunc laborem fructus acquirit. Hanc itaque tolerat, ut ad illam quandoque perveniat quae perseveranter amat. Suadetur ergo ut per alios septem annos servire desudet, quia profecto necesse est ut adhuc alia septem praecepta observet, sed jam aliquanto liberior, non legalia tanquam servus, sed evangelica sicut gener, videlicet ut sit pauper spiritu, sit mitis, lugeat, esuriat sitiatque [Col. 0854B] justitiam, sit misericors, mundum cor habeat, sit postremo pacificus. 903 Enimvero vellet homo, si fieri posset, nullas laborum molestias agendo perferre, sed protinus in ipsius sui tirocinii rudimentis ad pulchrae contemplationis delicias pervenire; verumtamen hoc non in terra morientium fit, sed in terra viventium. Quod significare videtur illud quod ad Jacob dicitur: «Non est, inquit Laban, in loco nostro consuetudinis, ut minores ante tradamus ad nuptias.» Nec absurde major appellatur, quae prior est tempore. Prius est enim in Domini eruditione labor boni operis quam requies contemplationis. Expletis itaque duabus, altera videlicet legis antiquae, altera evangelicae gratiae, mox ad diu desideratae Rachel pervenitur amplexus, quia quisquis pertingere [Col. 0854C] ad divinae contemplationis oblectamenta desiderat, prius necesse est ut utriusque Testamenti peragere mandata contendat.
Sed quia electus quisque, perfectionis suae limite non contentus, filios etiam Deo gignere speciali fecunditate desiderat, postquam conjugale foedus Jacob cum duabus sororibus inivit, ad propagandum uberioris germen sobolis ancillas quoque ad generandi usum suscipere non refugit; atque, ut omnia spiritualibus intelligantur redundare mysteriis, ipsa quoque ancillarum nomina sub mysticis sunt praenuntiata figuris. Nam Bala interpretatur inveterata; sane quia intellectum spiritualis substantiae nudis [Col. 0854D] verbis humana lingua nequit exprimere, quandoque doctrina sapientiae per quasdam corporeas similitudines audientem nititur informare. De veteri autem vita et carnalibus sensibus dedita corporeae cogitantur imagines, quarum videlicet ad docendum usus assumitur, cum aliquid ex incomprehensibili et incommutabili essentia divinitatis auditur. Rachel itaque maluit utcunque filios ex ancilla suscipere quam omnino sterilis permanere, quia doctrina sapientiae, sive gratia contemplationis, per exteriorem scientiam, vel visibilium rerum formas auditoribus intimat quidquid de visibilibus intra arcana occultat; et sic quodammodo per ancillam filios accipit, dum per eam, quae sub se est, scientiam spirituales Deo filios [Col. 0855A] parit. Zelpha vero interpretatur os hians. Haec igitur ancilla illos figurat quorum, in praedicatione evangelicae fidei, os quidem hiat, sed cor non hiat. De quibus videlicet scriptum est: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me;» et de quibus Apostolus: «Qui praedicas, inquit, non furandum, furaris:» verumtamen ex hac ancilla cohaeredes futuros alios Lia filios accepit, quia saepe per tales praedicatores activa vita multos regni filios adoptavit. De quibus Veritas dicit: «Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite;» et Apostolus: «Sive, inquit, ex occasione, sive ex veritate Christus annuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo.» Hoc autem in his considerandum esse perpendimus, quia, sicut Jacob solius Rachelis intuitu [Col. 0855B] omnes illas mulieres accepit ex quibus filios genuit, sic quisquis, sub dealbationis gratia 904 constitutus, fructificare Deo spirituali fecunditate desiderat, necesse est ut per omne quod agit ad contemplationis gratiam semper tendat.
Egrediente anima, Rachel prae dolore, et imminente jam morte, vocavit nomen filii sui Benoni, id est, filius doloris mei; pater vero appellavit eum Benjamin, id est filius dexterae. Per Rachel enim Ecclesia non immerito designatur, quae nimirum et ad instar ovis innocenter vivit, et per studium contemplationis ad videndam Redemptoris sui speciem medellitus inardescit, qui de se requirentibus Judaeis ait: «Ego [Col. 0855C] principium, qui et loquor vobis.» Per Benjamin vero, quo nascente mater emoritur Rachel, designatur Paulus, quem de hac stirpe exstitisse nemo est qui dubitet. Et Benjamin bene nascente, mater emori dicitur, quia, appropinquante ad lucem novae regenerationis Saulo, persecutionibus Ecclesia per eum graviter impugnatur. Sicut Lucas in Actibus apostolorum: «Saulus, inquit, devastabat Ecclesiam, per domos intrans, et trahens viros ac mulieres, tradebat in custodiam.» Congrue itaque Rachel Benoni, id est, filium doloris nostri vocat, quem Jacob Benjamin, id est, filium dexterae nuncupat, quia Paulus, qui matris Ecclesiae dolor exstiterat, qui eam quodammodo, dum nasceretur, impugnando peremit, a Deo Patre filius dexterae est appellatus, dum per eum [Col. 0855D] divina potentia adversus gentes, quasi per fortem suam dexteram, dimicavit, verborum jacula valenter intorsit, salubres cordium plagas intulit, et per eum, devictis atque prostratis hostibus, cum gloria triumphavit. Hinc est quod idem Paulus ad Galatas ait: «Cum placuit autem ei qui me segregavit ex utero matris meae et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem eum gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini.» Non ergo immerito filius dexterae Paulus vocatur, per quem omnis gentium multitudo, quae ad dexteram Dei ponenda est, ad fidei sacramenta colligitur.
Iste est Onan qui invenit aquas calidas in solitudine, dum pasceret asinos Sebeon pastris sui. Hoc plane quantum ad litteram videtur frivolum. Quid enim ad sacram Scripturam pertinet ut referat quia custos asinorum aquas reperit in deserto? Sed ubi in sacris litteris nulla videtur utilitas, ad spiritualem intelligentiam necesse est ut mens recurrat. Quid est enim per figuram, Onan in solitudine patris asinos pascere, nisi spiritualem quempiam virum, cui Deus Pater est, simplices fratres sub disciplinae remotioris studio custodire? Et quid 905 est aquas calidas invenire, nisi in compunctionis [Col. 0856B] lacrymas, quae de fervore sancti Spiritus eliciuntur, erumpere? Nam et ipsa interpretatio nominum hujus figurae non refugit intellectum. Onan siquidem dolor tristitiae eorum, sive mussitatio vel murmuratio interpretatur. Quisquis enim verae compunctionis tristatur dolore, quasi sub quadam querula mussitatione adversum pravitatem vitae suae murmurare compellitur. Ipse quippe in aequitate principaliter stat, qui a justitiae rectitudine nulla necessitate coactus exorbitat. Onan ergo dum patris sui Sebeon asinos pasceret, aquas calidas reperit, quia quisquis se per vitae rectitudinem Deo filium exhibet, ac de peccatis suis medullitus dolet, dum se reddit in pervigili fratrum cura sollicitum, divino munere percipit gratiam lacrymarum. Nam et beata illa peccatrix [Col. 0856C] prius pedes Domini unguento perunxit, postmodum alabastrum unguenti pretiosi super caput recumbentis effudit. Caput Christi Deus: pedes Christi servi Dei. Sicut enim illa, dum humanitati Christi dependit obsequium, ad divinitatis attingere meruit intellectum, sic doctor Ecclesiae, dum membra custodit, contemplandae divinitatis gratiam percipit.
Descendit Judas in Thamna ad tondendas oves cum Hira opilione gregis sui Odolamitae. Thamnas autem deficiens interpretatur; per quam videlicet synagoga, in qua reges et prophatae defecerant, simul et unctio, donec veniret cui repositum erat, [Col. 0856D] ostenditur. Unde etiam per Prophetam dicitur: «Cum venerit sanctus sanctorum, cessabit unctio.» Quid itaque per Judam, qui ad tondendas oves in Thamna venit, nisi Redemptor noster intelligitur, 906 qui ut oves, quae perierant domus Israel, exoneraret peccatis, ad Synagogam venisse cognoscitur? Unde sponsus ad sponsam in Canticis: «Dentes tui sicut grex tonsarum, quae ascenderunt de lavacro.» Venit itaque Judas ad tondendas oves, non quidem solus, sed cum pastore suo Odolamite, cui nomen erat Hiras. Quid per Odolamitem, nisi Joannem intelligimus? Interpretatur autem Odolamites testimonium in aqua. Cum hoc plane testimonio venit Dominus ad aquas baptismatis, habens quidem [Col. 0857A] majus te timonium Joannis, sed, propter infirmas oves, hoc testimonio uti dignatus est in aqua. Unde cum videret eum ad Jordanis fluenta propinquantem, protinus exclamans ait: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi.» Et Evangelista dicit: «Testimonium perhibuit Joannes, dicens: Quia vidi Spiritum descendentem tanquam columbam de coelo et manentem super eum, et ego nesciebam eum, sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto.» Cui sane visioni et nomen pastoris illius aptissime congruit. Interpretatur enim Hiras, fratris mei visio. Erat quippe Dominus frater Joannis, non modo [Col. 0858A] secundum semen Abranae, sed et juxta cognationem Mariae et Elisabeth. Vidit itaque Joannes fratrem suum adhuc clausum in utero, vidit in baptismo, vidit oculo carnis hominem, vidit in spiritu majestatem. Unde utriusque hujus hominis interpretationem, Hiras videlicet, quod est fratris mei vis o, et Odolamites, quod sonat testimonium in aqua, idem Joannes sub unius sententiae versiculo comprehendit, dicens: «Ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.» Veniente ergo Juda ad oves tondendas, Thamar mutat habitum, quia mutat spirituale vocabulum. Thamar quippe commutans interpretatur; nam de Synagoga fit Ecclesia.
Sit nomen Domini benedictum.
Diploma de legatione S. Petri Damiani in Gallias
Non ignorat sancta vestra fraternitas, dilectissimi, quod ex auctoritate sedis apostolicae, cui nos indignos clementia divina praefecit, totius universalis Ecclesiae regendus ac disponendus nobis status incumbit. Quoniam igitur, pluribus Ecclesiarum negotiis occupati, ad vos ipsi venire non possumus, talem vobis virum destinare curavimus, quo nimirum post nos major in Romana Ecclesia auctoritas non habetur: Petrum videlicet Damianum, Ostiensem episcopum: qui nimirum et noster est oculus et apostolicae sedis immobile firmamentum. Huic itaque vicem nostram [Col. 0857C] pleno jure commisimus, ut quidquid in illis partibus, Deo auxiliante, statuerit, ita ratum teneatur et firmum, [Col. 0858B] ac si speciali nostri examinis fuerit sententia promulgatum. Quapropter venerabilem sanctitatem vestram fraterna charitate monemus, et insuper apostolica vobis auctoritate praecipimus ut talem tantumque virum, tanquam nostram personam, digna studeatis devotione suscipere, ejusque sententiis atque judiciis propter B. Petri, apostolorum principis, reverentiam humiliter obedire. Quisquis enim fastu superbiae, quod absit! inflatus, illius judicio contradictor vel adversator exstiterit, usque ad dignam satisfactionem, nostram vel Romanae Ecclesiae gratiam non habebit. Quia vero cum ad vos Girelmum misimus, adhuc adventum praefati domini Petri nos impetrare posse nullatenus speraremus, volumus ut si quid apud vos Girelmus coepit, ad [Col. 0858C] domini Petri magisterium veniat, et per ejus manum quidquid agendum est fiat.
[Col. 0857D] Tempore quodam necesse fuit sancto viro pro tuendis filiis ad Ecclesiam matrem recurrere, et Romanae sedis patrocinium advocare. Quapropter urbis illius refugium petens magno labore et difficultate a latere papae avulsum Dominum Petrum, Ostiensem videlicet episcopum, cognomento Damianum obtinuit: ut sibi daretur pro magno Petro praeliaturus, et adversarios prostraturus mirabili sua prudentia atque facundia. Erat namque vir ille abstinentiae singularis usu, et ferreorum vinculorum nexu undique [Col. 0858D] sic attritus, ut vix posset inveniri modus quo ejus corporis imbecillitas foveretur, ad equitandi onus grave utcunque tolerandum; et, quia levi plerumque scandalo offendi poterat, necesse habebat saepe satisfactione placari. Ad quam rem venerabilis Hugo ita se inclinabat, ut ejus animum reformaret ad tranquillitatem, ac si alter Martinus esset, qui nihil putaret indignum, quod humilitas agendum suaderet. Cum ergo venisset Cluniacum alter illo Gregorius per eloquentiae ubertatem, non tamen per [Col. 0859A] apostolicae vitae aequalitatem, vidissetque humanitatem et disciplinam, virgamque et baculum contulisset, coepit haerere ac stupere, qualiter sancti esse, aut sanctos institutores habere possent, qui tantis abundarent bonis: et rursum quomodo non sancti esse possent, aut perire, qui tam devote sustinerent tam grave pondus laboris, et custodiam monasticae disciplinae. Aliquando sane judicabat ciborum copiam, aliquando mirabatur hanc jejunantibus deesse gratiam, quam illos habere videbat. Verumtamen si fieri posset, sicut ipse dicebat, ut utraque virtus obedientiae et abstinentiae sociaretur in eis; tum profecto nihil apostolicae defuturum perfectioni. Qua de re conveniens domnum abbatem obsecrabat ut a sagimine duabus saltem feriis se suspenderent, qui [Col. 0859B] in caeteris tam perfecti essent ut anachoretis nihil deberent. Cui venerandus Hugo, discretionis custos egregius: «Si, inquit, Pater charissime, vultis nobis augere coronam mercedis per additamentum [Col. 0860A] jejunii, tentate prius nobiscum pondus laboris, vel per octo dierum spatium, et deinceps aestimabitis quid adjiciendum censere debeatis. Nam quandiu non gustaveritis pulmentum, nescire poteritis quid exigat condimentum salis; et si non adhibueritis saltem minimum digitum vestrum, nequaquam judicare de onere fraterno discrete, ac digne valebitis.» Quibus ille auditis sentiens fascis hujusmodi gravitatem suis viribus importabilem, cessavit a petitione ingravandi ponderis, et semetipsum coepit repercutere, unde alios ferire voluit, quia sagittam ad eos sine suo vulnere nequivit dirigere, intelligens magnum esse pensum illud, ac debere sufficere quod apprehendere ipse non posset, qui in tanto videbatur stare virtutum culmine. Eruditus itaque, praesul [Col. 0860B] multo eruditior rediit quam venit, magnumque thesaurum fugiendae inanis gloriae et capessendae verae humilitas secum reportavit.
Acta
[Col. 0859C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis.
Temporibus domni Alexandri papae universalis et summi pontificis, necnon regnante Henrici imperatoris filio Henrico, rege vero Francorum Philippo, an. ab Incarn. Dom. 1063, novum quid Cluniacensi monasterio contigit, quod ad posteritatis memoriam schedulae duximus adnotare. Droco scilicet, reverendissimus Ecclesiae Matisconensis episcopus, domesticorum suorum et praecipue clericorum suorum suasione pellectus, et, ut ita fatear, eis jugiter insufflantibus igne diri fomitis inflammatus, super idem monasterium tentabat jus potestatis arripere, locumque sibi dominationis quantulumcunque contra sedis apostolicae privilegia vindicare. Vallatus plane cuneis militum, stipatus agminibus armatorum, velut [Col. 0859D] praedicandi gratia, vel etiam judicii synodalis obtentu, ad B. Maioli confessoris Christi basilicam usque pervenit, sed resistentium sibimet infractus obstaculo, intrare non potuit. Hoc itaque tentabat, ut jugum monasterio novae usurpationis induceret, sicque postmodum ex occasione quodammodo superductae litigaret consuetudinis. Tunc Hugo venerabilis abbas ejusdem coenobii, nimirum non modo religiosus, sed et cautus et prudens, ut revera possessor ingenuus, jugum hoc degeneris servitutis exhorruit, et tanquam leprae malae consuetudinis noviter obrepenti medicamento contradictionis occurrit, caputque quod moliebatur ingredi vivacioris ingenii pede contrivit. Romanam itaque synodum impiger adiit, querelam suam coram sancto concilio fidelis relator exposuit, novo periculo sancti loci ruinam procul dubio minitanti, ut obviaret, oravit. Cumque sinistrum [Col. 0860C] nuntium, eorum maxime qui sanius sapiebant, corda percelleret, et tantae religionis tanquam celebris famae locum, ne quantumlibet a libertatis suae statu corrueret, piae compassionis studio formidarent, inter caeteros Petrus Damianus Ostiensis episcopus se protinus obtulit, seseque ad subveniendum monasterio, per tam longi, tam asperi, tam duri itineris pericula destinavit. Enimvero apud Cabilonensem civitatem ex auctoritate apostolicae sedis synodum congregavit, nonnulla, quae perperam videbantur esse consumpta, canonicae sanctionis vigore correxit; quaeque potuit, juxta ecclesiasticae disciplinae regulam, servanda constituit, causamque Cluniacensis monasterii, pro qua praesertim componenda devenerat, divina auxiliante clementia optimo judicialis [Col. 0860D] calculi fine conclusit. Nam in conspectu totius sancti concilii lectum est monimentum quod comes ille Willelmus, primus loci fundator, et oblator, instituit, ubi videlicet propter [ corr. praeter. MAI.] Romanum pontificem, nullum jus, nullum dominium cuicunque mortalium, vel cuilibet prorsus Ecclesiae dereliquit. Lecta quoque nihilominus sunt sedis apostolicae privilegia de tuitione, munitione, ac praefati monasterii perpetua libertate per succedentium sibimet Romanorum pontificum vicissitudines instituta. Inquisiti sunt omnes episcopi, si privilegia quae audierant, rata decernerent; omnes uno ore concorditer laudaverunt, atque ut perpetuo servanda atque illibata permaneant, communi judicio decreverunt. Et, tanquam non hoc judicium sub praeconii communis acclamatione sufficeret, viritim unusquisque consulitur, ipse quoque Matisconensis inquiritur: [Col. 0861A] qui nimirum non minus quam caeteri omnes episcopi rata privilegia et inviolabili ac perpetuo jure servanda libere cunctis audientibus profitetur. Et quia in eisdem privilegiis hoc inter caetera sub anathematis intentatione cautum est, ne cuilibet episcoporum liceat in praefati coenobii monachos excommunicationis promulgare sententiam; episcopus autem non absolute (sic se 913-914 funditus excusabat) excommunicationis jaculum intulit, sed ita, ut perhibebat, ira commotus, ait: «Si qui sunt mei juris in illo monasterio, quos mihi liceat excommunicare, illos excommunico.» Cum igitur in hac excommunicatione praedictum episcopum, licet ignorantem, contra privilegia Romanae Ecclesiae quomodolibet egisse convinceret; ille autem privilegiorum tenorem [Col. 0861B] ac seriem se legisse vel agnovisse constantissime propulsaret; tandem, sancto decernente concilio ad hunc decisiones finem causa perducta est, ut praefatus episcopus propria manu super sanctis Evangeliis superposita juraret, sicque sedis apostolicae legato sanctoque concilio satisfaceret.
Indiculum sacramenti.
Audiat, inquit ( scilicet Matisc. episcopus ), domnus Petrus Ostiensis episcopus, et omnis sancta synodus, quia eo die quo Cluniacum commotus adveni, non in contemptu sive despectu sedis apostolicae, vel domni Alexandri Romani pontificis hoc egi, et privilegiorum tenorem ac seriem, quae modo in nostris auribus lecta sunt, tunc ad liquidum non cognovi, sic me Deus adjuvet, et ista sancta Evangelia. [Col. 0861C] Post eum quoque quatuor Ecclesiae ejusdem clerici in conspectu omnium accesserunt, et jurejurando, quod ille juraverat, super eadem Evangelia firmaverunt. Duo autem de septenario numero, qui ad jurandum a sancto concilio praefixus fuerat, non [Col. 0862A] petente Matiscensi, sed donante domno Ostiensi episcopo remanserunt. Illico praefatus Matiscensis episcopus pavimento prostratus veniam petiit, seseque peccasse confessus, septem dierum poenitentiam in pane et aqua jejunaturus accepit. Postera autem die, eodem sancto residente concilio, clericis suis vesane ac procaciter insistentibus, idem episcopus petiit ut suae quoque Ecclesiae privilegium quod a papa dudum Agapito constitutum fuerat, legeretur. In quo nimirum nihil pene praeter jus atque consuetudinem uniuscujusque Ecclesiae videbatur peculiariter insitum, sed quod omnibus locis sanctis communi dignoscitur jure concessum: videlicet ut ne vel ea quae sui juris jam erant vel deinceps futura erant, quispiam violentus invaderet, sed sua omnia [Col. 0862B] rector Ecclesiae in pacis ac tranquillitatis otio possideret. Hoc itaque privilegium omnes episcopi in tanto concilio sine causa lectum esse dicentes, unanimiter decreverunt nihil hoc praejudicare privilegiis monasterii, quae pridie coram omnibus lecta fuerant: nihil minuere de his quae in illis legebantur ab apostolicae sedis liberalitate concessa. Sic itaque per synodales concilium perpetua monasterii libertate firmata, sanctumque locum soli subjacere Romanae Ecclesiae communi sanctorum episcoporum decernentes sententia, mox inter episcopum et abbatem omnis controversiae querela sopitur, omnis animositatis atque dissidii scissura componitur, et inter utrumque spiritualem videlicet virum firma pax charitatis glutino reformatur. Haec igitur per [Col. 0862C] ordinem brevi sermone digessimus, ut purissimae relationis rivum, quem nostris temporibus hausimus, in posteros etiam per veritatis alveum fideli poculo transfundamus.
Hymnus de gloria Paradisi
[Col. 0863] Finis tomi tertii Operum B. Petri Damiani.
Monitum
Operum S. Petri Damiani, quem nuper Leo XII P. M. inter sanctae Ecclesiae doctores decreto suo retulit, illa cumulatissima editio est, quam in quatuor digestam tomos Constantinus Cajetanus monachus olim adornavit, et nuperius Venetiis anno 1743 recusam habemus. Atqui hanc editionem cum ego ad codices Vaticanos conferrem, deprehendi nonnulla partim S. doctoris opuscula, partim vero de ipso scripta, quae summam Cajetani diligentiam fugerunt. Sunt autem 1. S. Petri Damiani Iter Gallicum in coaevo ferme codice ab ejus sodali et itineris socio scriptum; quem plane suspicarer Joannem esse monachum, S. Petri extremis vitae annis individuum comitem; sed quia in Vita quam edidit sancti viri, nullam itineris Gallici mentionem intulit, vix puto eum tam fuisse obliviosum ut saltem suae lucubrationis non meminisset. Porro ejus itineris praeterquam quod in editione Operum S. Petri memoria est, rei certe a Cluniacensi abbate adversus monasterium Lemovicense ano 1063 gestae (quo anno et Petrus ivit in Galliam et de re illa quaestionem habuit) narratio exstat contemporalis apud Baluzium in Miscellaneis, ed. nov. tom. I, p. 123, ubi paulo iniquius a Cluniacensibus actum videtur; unde Petri Damiani elucescit aequitas, qui adversarios quidem a vi inferenda scandalisque prohibuit; caeterum de ipso controversiae jure sententiam ferre ampliavit (p. 296) . 2. Expositio canonis missae in reginae Sueciae codice conservata; qui commentarius, praeter nomen auctoris bis inscriptum, ipsa sua dignitate genuinum se probat. 3. Collectanea ex Novo Testamento, de S. Petri scriptis ab ejus discipulo deflorata; quae quidem exstitisse inscriptio vetus docebat, sed Cajetanus diu quaesita non reperit, quanquam ea duobus Vaticanae bibliothecae codicibus continebantur. 4. Denique In iisdem codicibus epistolae aliquot vel fragmenta earum. His ego omnibus lucem diutius haud invidendam putavi. Trithemius cap. 335 librum quoque Petri nostri De meditatione mortis cum ejus initio pensandum est, in serie Operum numerat; sed deceptum esse Trithemium ut peculiare scriptum putaret, docuit me Vaticanus codex 373, in quo aeque seorsum scribitur; etsi reapse nihil est aliud quam opusculi quinquagesimi editi ad Blancam comitissam capitulum sextum. Codex item Vaticanus Urbinas 165 Petro Damiano inscribit sermonem De Absalone, qui sane in editionibus Petri non legitur, ejusque fetus verissimus credi potest; sed tamen jamdiu editus sub aliorum auctorum nominibus exstat, ejusque Ballerinii in tomo I Operum S. Leonis inter sermones additos rationem habent. Caeteroquin quod Casimirus Oudinus in Commentario suo De scriptoribus eccl. tom. II, ubi de nostro disserit, Cajetani editoris fidem suspectam habet, quasi is multo plura S. Petro Damiano scripta attribuerit quam veritas fortasse patitur, et aliorum varios fetus huic supposuerit, id omne contra est; etenim codices Vaticani, qui multi sunt, cum editione Cajetani prorsus conspirant. Quare virum religiosissimum et editorem apprime fidelem inique Oudinus accusat.
De Gallica profectione Petri Damiani
1. Catholicae fidei fundamento balbutiens solidata rusticitas, facundae sibi urbanitatis quodammodo participat praemia, et inculti sermonis conscriptio, luculentae scripturae mercedis sibi vindicat participium, quia cujus doctrina excelsos Scripturarum montes cum cervis nequit ascendere, tutum sibi cum ericiis in humili petra valet refugium praeparare. Balbutiat igitur nostra rusticitas, quandoquidem mihi non adest facunda urbanitas, et, si polito sermone perorare nequeo, qualicunque modo audeam vel mutire.
Explicit prologus.
2. Ad multorum itaque aedificationem credimus profuturum, si fidis litterarum tradatur apicibus [Col. 0865B] qualiter vir reverentissimus Petrus Damianus, Ostiensis episcopus, pro pace Cluniacensis monasterii se ipsum postposuit, et pro illius sanctae congregationis quiete se morti ultroneus tradidit. Cluniacense siquidem monasterium ab ipso suae fundationis initio, ita nativa et secura libertate constat esse liberrimum, ut, praeter Romanum pontificem, nulli ecclesiasticae vel saeculari personae debeat esse subpositum; divina scilicet disponente clementia, ut quo alicujus terrenae subjectionis pondere levigatur, eo divinae servituti plenius mancipetur, et quo mundanae factioni non reperitur obnoxium, eo monasticae professionis pensum valeat integrum exhibere. Vere nobilis et ingenua Christi servitus, quae terrenae servitutis nullum patitur contubernium! [Col. 0865C] Quandiu enim sub Pharaone luti et palearum premebatur [Col. 0866A] angariis, nullum Deo sacrificium Israeliticus populus legitur obtulisse. Divinis namque Moyses vocibus intonabat: Dimitte, inquit Dominus, populum meum, ut sacrificet mihi in deserto. Exeat igitur de Aegypto, ut divinae servitutis possit exhibere ministerium; nulla enim conventio Christi cum Belial, nulla societas luci ad tenebras. Pharao vero, verberibus castigatus, ut abiret populus acquievit; sed ut a suae potestatis dominio per integrum triduum separaretur, cruda superbia tumidus refutabat, quia inimicus ille, qui per Pharaonem intelligitur, non vult nos per integrum triduum ab eo separari. Aut enim operatione, aut locutione, aut etiam cogitatione, lutei operis aedificia, et si non igni obnoxia, semper ut construamus imperat. Sed [Col. 0866B] Israelis liberator, Aegypti servitute deposita, Pharaonis imperio derelicto, vult nos triduo ab eo separari, et in solitudine illa sibi sacrificari, in qua prophetarum ille eximius, qui, in regali aula positus, et ex potestate Pharaonis exutus, manens dicebat: Ecce elongavi fugiens, mansi in solitudine.
3. Venerabilis itaque illa Cluniacensis congregatio, in qua nihil servitutis sibi vindicat Aegyptus, nullum de triduo Pharao sibi retinet diem, quanto a jugo terrenae dominationis est libera, tanto melius vivit devota. Sed antiquus ille totius sanctitatis inimicus, hujus loci sanctae invidens libertati, quemdam contra eum episcopum suis stimulis incitavit. Droco [Col. 0865C] Ad hoc quasi nomen alludens aiebat Cluniacensibus Petrus lib. VI, ep. 5: vos draconeis per [Col. 0865D] me nexibus expediti. Porro Cluniacum dioecesi Matisconensi ( Macon ) contineri satis patet ex notitia [Col. 0866C] sequenti, quam ex alio et recente vaticano codice edimus. Cluniacum in Aeduis Galliae Celticae, id est in Burgundia, oppidum est, Matiscone civitate millibus passuum sex, Cabilone viginti, Lugduno viginti quatuor distans. Oppidum ipsum dioeceseos est quidem Matisconensis, sed per exemptionem abbati Cluniacensi tam in temporalibus quam in spiritualibus subest. In hoc oppido Gulielmus cognomento Pius, Aquitaniae dux et Pictavorum comes, cum virili prole careret, monasterium quod Cluniacense dicitur inchoavit, cui Brunonem moribus et doctrina clarum abbatem praefecit anno Domini 894. Hoc monasterium, deinde auctum et locupletatum, multos protulit viros magnos, inter quos Oddonem, Odilonem, Maiolum, Hugonem, sanctorum numero ascriptos. Tum Othonem monachum, praedicti Hugonis discipulum, [Col. 0866D] mox episcopum Ostiensem, et demum Urbanum hujus nominis secundum pontificem maximum, qui, [Col. 0867C] iisdem fere temporibus, quibus Cisterciensis ordo initium habuit, multa monasteria et prioratus suae professionis divi Benedicti in meliorem vivendi formam redigens, Cluniacensi monasterio addixit, Cluniacensemque [Col. 0867D] ordinem nominari voluit, multisque et admirandis ornamentis et plus quam episcopalibus abbatem Cluniacensem insignivit. Nam et chrisma consecrat, et baptismum ordinesque sacros omnibus in sua ditione et ordine constitutis confert, regnum ante se praemittit, pontificis instar, multis episcopalibus mitris hinc inde vallatum, pallium etiam more metropolitanorum gestat, et pileum ut cardinales insignibus suis imponit, seque cardinalem presbyterum natum, tituli sanctae Caeciliae, litteris inscribit, quod sibi et successoribus a Gelasio secundo pontifice concessum, et a Callisto item secundo approbatum asseverat, et pleraque alia quae longum esset enarrare. Nam consecrando abbati sceptrum ducale et ensis justitiae insigne exhibetur, et celebraturo sceptrum praefertur, ex Callisti pontificis antea Burgundiae comitis munere, et ruber pileus, quali cardinales utuntur, non praefertur modo sed et altari imponitur. Ex suis monachis quatuor asserunt [Col. 0868C] se habuisse pontifices, Gregorium VII, Victorem III, Urbanum II, et Paschalem II, qui etiam in eo monasterio sepultus est. Protulit idem monasterium et alios viros cum litteris tum vitae sanctitate [Col. 0868D] claros, inter quos Petrum et Renerium abbates, quorum de theologia praeclara scripta exstant, et ipsorum corpora multis coruscant miraculis. Habet Cluniacensis abbas in temporalibus plurima et ditissima oppida sibi subdita, et barones innumeros vassallos, qui ipsius mandatis parent; estque Matisconis civitatis comes et baro; in spiritualibus vero 16 monasteria, quorum abbates mitram gestant, incredibilemque prioratuum numerum in diversis Christiani orbis regionibus; succeditque haeres decedentibus tam abbatibus quam prioribus et caeteris monachis sui ordinis, et primi anni proventus quorumcunque beneficiorum percipit.» Haec ad historiam praeteritorum temporum pertinent; nunc enim Cluniaci monasterium nullum est. ED.
4. Tunc venerabilis Hugo, ejusdem monasterii pater [Col. 0868D] Ad hunc exstant S. Petri D. litterae. Idem hujus hortatu Vitam S. Odilonis se scripsisse narrat Petrus. , hujus praesumptionis novitate non potuit non dolere; pastorali siquidem intuens providentia et a suae nobilitatis statu locum non parum deficere, et totius congregationis animos insolito moerore turbari; sed ne hujus pravitatis lepra quasi pro consuetudine, [Col. 0867B] velut importunus cancer inserperet, et tantae sanctitatis locus degeneris consuetudinis postmodum laboraret infamia, monasticae disciplinae se munivit consilio, quo et ab hujus molestiae novitate monasterium nobiliter defensavit, et saecularis potentiae vindicta ejus sanctitatem non offuscavit. Vir itaque ille, qui non solum religione sed et pastorali prudentia incedit valde munitus, cujus etiam angelica facies interioris hominis indicat sanctitatem, in praefatae tempestatis turbine constitutus, apostolicae sedis decrevit adire concilium; et ut ex hujus perturbationis gurgite ad quietae stationis portum perveniret incolumis, solam sancti Petri festinavit intrare naviculam. Tunc coram sancto concilio, prout erat facundus orator, fida et honesta proclamatione, [Col. 0867C] ita suae incommoditatis querelam deposuit et istius negotii causam, prout evenerat, peroravit, ut ad misericordiam et auxilium corda audientium provocaret. Omnes nempe qui hujus loci sanctitatem vel visu proprio vel fama nuntiante cognoverant ex tam sinistro rumore turbabantur, et novam illius episcopi factionem publice detestabantur. Et ne tantae sanctitatis tantaeque libertatis locus a suae libertatis tramite vel parum deficeret, piae compassionis intuitu coeperunt singuli cogitare qua ratione, quove modo, sancto loco potuisset consuli, [Col. 0868A] et huic malae consuetudinis vitio valeret obviari. Nullus tamen eorum quos dictante justitia auctoritas commendabat, et quibus hujus causae decisio canonice competebat, tam longi itineris, tam laboriosae profectionis laborem profitebatur se velle suscipere.
5. Tunc venerabilis Petrus Damianus Ostiensis episcopus, cui, pro suae sanctitatis reverentia, et affecta sui corporis debilitate, et reverenda suorum temporum maturitate, nec papa nec episcoporum vel cardinalium quilibet non dicam praecipere, sed etiam suggerere praesumebat, inter caeteros se protinus obtulit, atque in die belli pro domo Israel ex adverso se militaturus opposuit. Hoc siquidem divina providentia credimus procuratum. Nam, sicut [Col. 0868B] postmodum ipsius rei eventus docuit, nullus praeter summae sedis episcopum, istius causae negotium ad competentem potuisset finem perducere, nisi illius sanctitatis prudentia et ejus facunda et incomparabilis interveniret eloquentia; quem quidem non tantum pro apostolicae sedis reverentia quantum pro ejus sanctitatis reverenda praesentia tota Gallia venerabatur. Vir itaque iste mirandus et imitandus sponte tunc gravis obedientiae pondus subiit, qui quondam celebris obedientiae munus invitus suscepit. Ad episcopalis namque culminis dignitatem vocatus, excusationes praetendit plurimas, se indignum, moribus inornatum, virtutibus vacuum atque huic officio imparem se esse clamitabat; ad Gallicae vero profectionis laborem, nulla excusatione praemissa, non [Col. 0868C] vocatus accessit. Verae quidem obedientiae ista sunt documenta salubria, ut et dignitatis obedientiam invitus aliquis subeat, et vilis obedientiae pondus libens suscipiat. Istius namque viri discreta obedientia duorum coelestis curiae militum facta procul dubio imitatur. Moyses quippe ut Israelitico praeesset populo est jussus a Domino; Paulus vero ut Hierosolymam pergeret divinitus est admonitus. Illi ut dignitatis honorem susciperet imperatur; iste ut adversitatis sarcinam acciperet admonetur. Sed ille, cui dignitas imponebatur, facundae loquacitatis [Col. 0869A] occasione praemissa, et impeditioris linguae allegatione deposita, tanti regiminis gloriam fugiens expavit; iste, cui tanti laboris pondus praecipiebatur, non solum non respuit, sed etiam quid sibi Hierosolymis eveniret, per prophetam Agabum recognoscens, mentis puritate confisus, ita gaudens dicebat: Ego autem non solum alligari, sed etiam mori paratus sum pro nomine Christi; non enim facio pretiosiorem animam meam quam me. Ecce, vir iste in episcopatus fugiendo culmine novus Moyses nobis declaratur; in votivo vero labore longi itineris, alter, doctor gentium, Paulus Ecclesiae repraesentatur.
6. Interea sanctae peregrinationis labor incipitur, [Col. 0869B] et via duri itineris festinatur; et quia charitas non quae sua sunt quaerit, sed quae Jesu Christi, monasteria noviter ab eo plantata irrigatori Christo committens, et omnes eremos quas vel fecerat vel suo patrocinio gubernabat, deserens, monachorum quoque agmina quae ipse ad ingenuam Christi servitutem adduxerat, derelinquens, ultramontanum iter tribus tantum discipulis comitantibus festinus arripuit. Et quia fortis est ut mors dilectio, non eum Jovianae Alpes, non Joviana pericula terruerunt, non etiam terrarum invia, non multa et mortifera praecipitia, non insuper cycnei capitis aspectus, non debile et macilentum corpus, non eum grandaevae senectutis pondus ab itinere removerunt. Cadaloicum etiam parvi pendit furorem, qui veluti orbata [Col. 0869C] tigris ejus sanguinem anxie sitiebat; contra quem Cadaloum, Parmensem scilicet episcopum, qui tunc papae nomen et ejus insignia adulter usurpabat, librum praesul iste conscripserat, in quo deridendam ejus vesaniam, et suam nefandam apostasiam Scripturarum testimoniis condemnavit. Ipsius quoque perversi nominis interpretationem, et quid in hujus praesumptionis exitu latitabat, ita prophetico prompsit elogio [Col. 0869D] In opusculo inscripto disceptatio synodalis, tom. III, p. 34, ait Petrus: Cadalous a cadendo dictus, ruinam populi sonat; Pressius lib. I, ep., 20: prima pars hujus nominis manifeste denuntiat casum, secunda populum; laos siquidem populus. , quod divina inspiratione credimus conscripsisse, quia quod scripserat, postmodum vidimus evenisse [Col. 0869D] Rem habes apud Petrum in opusculo 18, tom. III, p. 206. Item epist. lib. I, 20. Invectiones autem [Col. 0870D] acerbissimae Petri in Cadaloum passim in ejus scriptis leguntur. . Inter caetera quoque quae de illius canina rabie luculento sermone descripserat, eximiae profunditatis et mirae pulchritudinis versus ipse composuit; quos ob istius laudem et illius ignominiam hic exarare studuimus [Col. 0870D] Exstant haec carmina inter caetera P. Damiani edita tom. IV, p. 46. Itaque hic ea praetermittimus. .
[Col. 0869D] 7. His igitur verborum telis ille vulneratus, imo Scripturarum aggeribus vivus humatus, compita, diverticula, itineri quaeque pervia, per suos satellites observabat, quatenus vel eum occiderent, vel suis obtutibus vivum repraesentarent. Sed ille prudens, quasi leo confidens, itineris diversa pericula, et illius furtivas insidias, sanctae superbiae pede parvi pendens calcavit. Nimirum illius fultus erat auxilio, [Col. 0870A] qui suo fideli famulo sic promisit: Ego ante te ibo, et gloriosos terrae humiliabo. Ipsa etiam Joviana jam dicta et saepe dicenda pericula, quae vix unquam constat fuisse pervia, quae etiam mortis ruinam transeuntibus semper minantur, nullius, ut dicitur, Marronis [Col. 0870D] Marrones Alpium incolae quidam, ut docet Cangius in Glossario. subvectus auxilio, non pedetentim, ut mos est illius itineris, perrexisse, sed potius vidimus cucurrisse. Sed qualiter vir iste in tam duro itinere sese habuerit utillimum esset, si ejus pace potuisset fieri, quaedam de ejus continentia scribere, pro illorum saltem aedificatione qui, arrepta occasione alicujus itineris, statuta silentii jura confringunt, consueti jejunii regulam deserunt, psalmodiae quoque et totius pene monasticae disciplinae censuram quasi licenter confundunt. Sed quia [Col. 0870B] ejus sanctitatis offensam incurrere timeo, melius est suae lucernae lumen adhuc sub silentio tegere, quam ejus indignatione super candelabrum ponere. Sed obedire oportet Deo magis quam hominibus, et ejus offensam magis quam alicujus mortalis convenit perhorrescere. Veritatis enim ore ita jubetur: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Quaedam ergo illius, quasi communia et minime abscondi debentia, ita succincte scribamus quatenus nullius rumoris naevo, nullius laudis macula, ejus sanctitas offuscetur, et audientium pia devotio melioretur, et Christus per eum glorificetur.
[Col. 0870C] 8. In ipso namque aestivo tempore, quo dies plus solito protelantur et gulosis monachis quasi sine termino esse videntur, ita suae operationis ordinem retinebat, ut nec psalmodiae vel vigiliarum consuetudinem praetermitteret, nec jejuniorum vel silentii censuram postponeret. Qualiter autem nos qui suo lateri jugiter adhaeseramus, in suo jejunio, ut putabatur, decepit, non possum, quia nec debeo, reticere. Apud Gallos namque ista universalis viget consuetudo ut vinaria vascula intrinsecus prius pice perfundant, et servanda vina sic in ea postmodum recondant; quae illius terrae indigenae quasi quodam pigmento dicunt esse condita, sed adventantes plurimi nauseantes respuunt quasi pice corrupta. Nobis hujusmodi vinum pruritus gulae citius commendavit; [Col. 0870D] ille vero fideli, ut putabamus, deceptione ita exhorruit ut nec etiam convivio, in quo aderat, interesse voluerit. Sic per totam Galliam districti jejunii tenuit censuram, quia nequaquam precibus impetrare potuimus ut vel parvam ipse hujus vini sumeret sorbitiunculam. Aqua vero illius patriae vix alicubi ad bibendum habilis invenitur. Pisces quoque et accuratos cibos occasione qualibet penitus respuebat. Sic [Col. 0871A] quidem et aestivi caloris ardorem sustinebat per diem, et vigiliarum per noctem non deserebat laborem. Sed non sine admiratione intueri valeo, cum vir iste ad synodale militaturus properabat praelium, et pro ereptione multorum solus pugnaturus accesserat, ut vires sibi sero subtrahebat; et ut praedicationis sibi tribueret copiam, continua macerabat corpus inedia, et ne alicujus reprehensionis notaretur macula, prius in suae operationis pagina legerat quae aliis melius quia duplicius praedicabat. Castigabat, ut Apostolus, corpus servituti subdendo, ne forte ipse aliis praedicans inveniretur reprobus.
9. Comparetur nunc istius viri sancta militia illius victoriae pugnaeque, quae sub Gedeon fuisse describitur. Gedeon contra Madianitas dimicasse legitur, [Col. 0871B] sed milites, quos aquam fluminis hausisse flexis genibus conspexit, a bellorum procinctu protinus removit; quos vero recto genu aquam bibere viderat, secum ad praelium insolitis armis muniens duxit. Nam, ut illic dicitur, non consueta bellicae artis munitione eos armavit, sed in dextera tubas, in sinistra contra hostium multitudinem lagenam tenuerunt; et sic, Dei omnipotentis dispositione, his armorum generibus hostes territi ad fugae patrocinium se protinus converterunt. Sic vir iste bellicus et sub ecclesiastico campidoctore nutritus, sub duce suo Jesu pergens ad praelium, aquam fluminis flexo poplite minime sumpsit, quia doctrinam sapientiae quam de Scripturarum fluvio sitibundo pectore mirabiliter hausit, recta ejus operatio nobilitavit. Illorum [Col. 0871C] enim militum consortium miles iste jam spreverat, quibus Paulus dicebat: Dissolutas manus et genua debilia roborate. Nunquam enim debilitate operum spiritualis hausit fluenta doctrinae. Dexteram vero suam tuba, sinistram autem lagena munivit, quia praedicationis officium, quae per tubam intelligitur, fervidus exercebat; corporis vero fragilitatem, quae in lagena significatur, quasi pro nihilo ducens, parvi pendebat. In dextera igitur tubam, in sinistra ferebat lagenam, quia sinistrae vitae prosperitatem respuens ad dexterae vitae gaudia medullitus anhelabat. Unde et huic bene congruere cernitur quod electorum voce dicitur: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me; quia prosperitatem laevae, quae in praesenti vita subsistit, mentis [Col. 0871D] intentione calcabat; totum se in gremio aeternae beatitudinis, quae per dexteram accipitur, collocabat. Erat igitur, ut Salomon dicit: Longitudo dierum in dextera ejus, in sinistra vero illius divitiae et gloria. Incedebat ergo miles iste taliter armatus: erat in dextera ejus, ut dicitur, ignea lex; erat canorus et terribilis tubae sonitus, parvi pendebat corpus, roborabat spiritum, attenuabat carnem, saginabat mentem, exteriorem hominem castigabat, interiorem viribus roborabat, nullius timoris vel amoris intuitu suae praedicationis lucernam exstinguebat, quia, ut [Col. 0872A] Dominus ait: Nemo accendit lucernam et ponit eam sub modio, sed super candelabrum. Non enim pro temporali commodo lumen praedicationis est deserendum, sed super candelabrum potius ponendum, quatenus semper supra curam corporis vigeat gratia praedicationis.
10. His igitur virtutum telis vir iste vallatus, ubicunque se occasio praebuerat, divini verbi semen spargebat, et virtutum arbores in terra humani cordis plantabat, quas postmodum fecundis exhortationibus irrigabat. Quandocunque episcopus, abbas aut alicujus conditionis homo, debitae reverentiae causa ad eum confluebat, semper suae sapientiae recedebat sale conditus, sanctae praedicationis medicamine fotus, fraterna admonitione delinitus, atque in omnibus [Col. 0872B] ita melioratus quod valde antea non venisse tristabatur. Sic quidem fecundo labore itineris, qui ad unius monasterii salutem fervidus anhelabat, multorum infirmitatibus obiter providebat. In hoc nempe summum magistrum nobilis discipulus imitabatur. Salvator quippe mundi pro archisynagogi filiae resuscitatione pergebat, sed in ipso itinere a fluxus sanguine quandam feminam suae vestis medicamine liberavit; et dum sui corporis praesentia illam suscitare dignatus est, prius istam sola fimbria liberare voluit.
11. Adhaerebat praeterea nostro comitatui quidam venerabilis abbas, Adraldus nomine [Col. 0871D] De hoc homine Petrus ipse Damianus in opusc. XXXIV, 5, sic: Adraldi prudentis et religiosi viri, [Col. 0872D] qui Bremetensi praeminet monasterio, didici relatione. , qui quondam sanctae vestis habitum Cluniaco sumpserat monasterio, [Col. 0872C] et cujusdam ejus monasterii, Paterniaci nomine, prioratum aliquantum rexerat. Vir quippe valde litterarum studiis eruditus et liberalium artium peritia exornatus, religiosus in opere, facundus mirabiliter in sermone, celebrem et regalem tunc temporis abbatiam, Bremetensem scilicet, pastorali providentia gubernabat. Qui quidem in primo suae cognitionis limine quasi austerus et inconveniens judicatur; sed, postquam in ejus familiaritatis aula coeperis residere, tunc subito, quasi alteratus, benignus, prudens, tractabilis invenitur. Sed inter plurima istius viri dona virtutum, est quaedam quae hominibus illum valde commendat et in multorum devota dilectione validius solidat. Non enim ad instar Cluniacensis munificentiae, neque alicujus suae patriae [Col. 0872D] viri, sed quasi nobis natura Italicus munificus et largus semper habetur. Hoc namque nostrorum famulorum ora testantur, quos non haedinis, non ovinis, sed vulpinis pellibus texit. Quanquam mea, ut dicitur, impediente fortuna, tenacem Galliae morem in me solo servavit; sed non debeo hujus viri tacere praeconia, tametsi mihi nulla contulerit praemia.
Postquam vir iste nostri itineris coepit fieri particeps et totius nostrae convenientiae commune coepit habere consortium, cuncta, quae agenda erant [Col. 0873A] ejus consilio credebantur ejusque dispositioni omnia tradebantur. Ipse quoque Cluniacensis abbas ita in ejus viri prudentia confidebat ut nullius rei negotium sine ejus consilio agere disponeret. Tandem post aestivos sudores, post maximos et multos labores, post multa et diversa pericula, post immania montium et Alpiumprae cipitia, ad exspectantem nos venimus Cluniacum. De apparatu autem processionis et summa devotione nostrae receptionis supervacuum est scribere, cum eum jam devotis manibus praesentem suscipiebant, quem pro illius monasterii libertate diu jam advenisse multis precibus flagitabant. Tunc communi consilio coepimus quaerere quid super vocandis ad synodum episcopis statui deberet. Nam episcopus ille cujus temerario [Col. 0873B] ausu istius causae negotium agebatur, prout habet saecularis astutia, postquam nostrum fama nuntiante cognovit adventum, quia non illius terrae erat indigena, quo futurum concilium occasione quadam vitare potuisset, apud suos longius properans latitabat. Sed nequivit fugae patrocinio Cabillonensi non interesse concilio. Synodalis namque terminus ita provide statuitur quod longinqui et remotiores praesules naviter interesse potuerint. Tunc ex apostolicae sedis auctoritate commonitoriae ad episcopos diriguntur epistolae, debitam Romano pontifici obedientiam imperantes, et inobedientiae vindictam canonice intentantes, locum quoque et diem futuri concilii nuntiantes.
12. Interea octo dierum spatio mansimus Cluniaco. Veraciter ibi multos reperi Paulos, plurimos vidi Antonios, qui etsi solitudinis habitationem non incolunt, anachoritanum praemium imitatione operum non amittunt. Cum enim illius congregationis ordinem accurate coepi perspicere, et mutuae dilectionis inter eos manere benevolentiam et monasticam omnium causarum pollere convenientiam, statim ad illius primitivae Ecclesiae mens recurrit familiam, de cujus laude ita Lucas loquitur: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una, et erant illis omnia communia. Ad instar enim illius primitivae familiae, dicam potius coelestis patriae, non est ibi alicujus metus inopiae, non pondus alicujus miseriae: [Col. 0873D] ibi charitas regnat, spirituale gaudium ibi tripudiat, pax cunctos nectit, omnes patientia tolerat, longanimitas illos modificat, spes erigit, fides solidat, interius et exterius castitas mundat, devota illos obedientia purgat, sanctae et monasticae consuetudinis ordo inconcusse servatur, vivida mortificatio et regularis ibi districtio semper habetur. Quid de claustri custodia vel taciturnitatis opus est censura describere, cum nec etiam, praeter alicujus rei necessitatem, infra ipsum claustrum ausus est aliquis spatiari, nec sine interrogatione os ad loquendum audet ullo modo aperire? In vestium vero vilitate atque lectulorum extremitate nullo modo patris Benedicti transgrediuntur praeceptum. Divinae quoque [Col. 0874A] servitutis officia ita apud eos provide distinguuntur atque pia ex industria protelantur, ut nec longioris diei aliquod spatium a divino vacare possit officio; ita enim in ecclesiasticis atteruntur officiis ut vix claustrensi et honesta locutione, nisi signis, possit alter alteri aliquid intimare; quae quidem ita cauta et necessaria omnibus in locis facta deprehenduntur ut nullius levitatis, nullius reprehensionis valeant macula denotari. De ciborum vero vel vestium aequalitate, de pia infirmorum compassione atque omnium causarum congrua distributione scribere supersedeo, cum nec ipse abbas vel sospitate vigens, vel infirmitate gravatus, aliquam sibi cameram vel aliud quid praecipuum consuetus sit vindicare.
13. O nobilis et Israelitica Christi familia, quae [Col. 0874B] degenerem Aegypti deserens servitutem, et mare Rubrum submersis hostibus incolumis pertransivit, et superbam Jericho, Domini circumferens arcam, devicit! Importunum quoque Nabuzardan, intestinum scilicet hostem ratione moderantiae stravit, et petulantem Holophernum quasi nova Judith funditus jugulavit. Nunc cunctis regibus superatis, hostibus quasi quadam repromissionis terra utitur, de qua ad veram lacte et melle manantem operibus currere festinat. Est quoque illius loci larga pauperum eleemosyna, hospitum et adventantium summa diligentia; nullus enim pauper famelicus vel immunis inde recedit; nullus supervenientium insalutatus suscipitur, vel inhonoratus abire permittitur. Sed hujus sanctae operationis fluvius ex illo fonte profluit, [Col. 0874C] quem in sacro pectore abbatis Spiritus sancti gratia propinavit. Ex illo enim purissimo fonte hauriunt quod sic abundanter fluunt, et in illius operis et exhortationis bibliotheca legunt qualiter monastice vivant, qualiter divinae operationis ordinem custodiant. Est enim sua humilitate amabilis, moribus cunctis tractabilis et serena sui vultus proceritate omnibus notabilis. Quem Deus omnipotens ita suo timore subditum, et amore fervidum, et virtutum floribus voluit esse conspicuum, ut illius Ecclesiae pastorale ipsi committeret officium. Dicerem etiam adhuc de extrariae et saecularis rei hujus loci abundantia, sine qua praesens vita minime quempiam transire patitur, quomodo cunctae lapideae officinae monastico dispositae sunt ordine; quomodo ecclesia [Col. 0874D] maxima et arcuata, plurimis munita altaribus, sanctorum reliquiis non modice condita, thesauro plurimo et diverso ditissima; quomodo claustrum ingens et ipsa sui pulchritudine ad inhabitandum se quasi monachos invitare videtur, quomodo sufficiens est dormitorium, et prae continuo trium lucernarum lumine aliquid unquam nocivum in eo peragi quasi ab eo prohibetur; quomodo refectorium nulla superstitione depictum, sed sancta extremitate constructum, largum reficientibus fratribus praebet consessum; quomodo per cunctas officinas ubicunque aqua necessaria quaeritur, per occultos meatus statim mirabiliter sponte diffluit. Haec et alia de praedicto monasterio dicerem, sed quia Lemovicensem [Col. 0875A] laborem hujus descriptionis stylus exarare festinat, laboris intuitu talia scribere devitat.
14. In Lemovicensi namque civitate celebre, devotissimum atque ditissimum in honore sancti Martialis quoddam est monasterium, quod Cluniacensis abbas noviter acquisierat; sed quia illius loci monachi sibi non obtemperabant, maxima in eo tunc temporis discordia versabatur. Hujus namque acquisitionis intuitu, et ejusdem abbatis odio, prout erant saeculares monachi, a monasterio recedentes, per ejus cellulas hospitari coeperunt, et monasterium hostiliter impugnabant et monachorum, quos ibi de Cluniaco posuerat, sanguinem sitiebant. Ad tantam quoque vesanae mentis audaciam monachi ipsi proruperant, [Col. 0875B] ut burgum, in quo monasterium est, concremarent, et cuncta, quae circa monasterium fuerant, ignibus devastarent, et nisi Romana auctoritas interveniret et ex apostolica sede reverenda sibi persona succurreret, videbatur locus pessumdari. Quid super hoc negotio abbas faceret ignorabat, quo se verteret nesciebat, hujus itineris pondus nobis suggerere verecundans timebat, causam perfici aliter posse minime sperabat. Tandem erupit in vocem quod scatebat in mente, et quo ille doluerat ut medicaretur oravit. Hoc ipse abbas rogabat, hoc tota congregatio precibus flagitabat.
15. Tunc noster Ostiensis episcopus hunc sibi laborem superimponere paululum haesitavit et vix posse perficere credidit. Sed quia pro salute ejus [Col. 0875C] monasterii venerat, citius acquievit, et in suis membris circumquaque positis ipsi auxiliari disposuit. Sed ante ipsius profectionis initium, cunctis cum fratribus in capitulo residens, peracto sermone, totus in terra prosternitur, et ut sibi auxiliarentur, multis requisivit precibus, gyrovagum, sarabaitam [Col. 0875D] Sarabaita, monachus vagus et exlex. Vide Cangii Glossarium. et, ut consueverat, se miserum monachum clamitabat. Inter haec tanta ipsi coelitus lacrymarum tribuitur copia, quod omnes a fundo cordis longa traxere suspiria, et unusquisque sibimet displicens sic proclamabat: O bone Jesu, si homo iste, quem ultra homines credimus, sic ubertim lacrymans timet, quid nos faciemus aridi et ad ejus comparationem virtutibus alieni? Nam sicut abbas, me astante, postmodum retulit, multum istae lacrymae omnibus [Col. 0875D] profuerunt, audientium melioraverunt animos et mentes prospectantium solidaverunt. Tunc abbas communi fratrum consilio statuit ut abhinc pro ejus amore semper unus pauper pasceretur et vestiretur, et unus semper pro eo psalmus in communi cantaretur; et, denuntiato sibi ejus obitu, semper in suo anniversario solemnem in conventu missam celebrare, festivam corporum refectionem fratribus praeparare, et quidquid a mensa remanserit, pro ejus animae salute pauperibus statuit erogare [Col. 0876D] Rem hanc commemorat ipse Petrus epist. l. VI, 2 et 4. . Sic omnium fratrum societate muniti et pacis osculo confirmati, ad sanctum devenimus Martialem. Interea [Col. 0876A] nostri adventus rumor monachorum, qui monasterium infestabant, corda concusserat et eos circumquaque per diverticula fecerat latitare. Sed mox, ut venimus, illis litterae destinantur quatenus Romanae sedis legato se repraesentarent et allegationem hujus negotii, si justam sperarent, sine alicujus contrarietatis suspicione justitiae ratione defenderent; alioquin sub imperio abbatis deinceps viverent. Sed quia pristinae factionis vermis eorum viscera corrodebat, et Cluniacensem ordinem omnino suscipere renuebant, ad denuntiatum ratiocinium venire spreverunt, illum sibi praeesse abbatem penitus interdixerunt. Tunc illius civitatis episcopo comiteque consulto, ad hujus definitionis calculum res ista per trahitur. In hujus namque episcopatus ecclesia, quam [Col. 0876B] devota frequentia populorum repleverat, illorum contumacem absentiam coram omnibus praesul iste narraverat qualiter apostolicae sedis legato reverentiam et abbati debitam obedientiam recusabant. Tunc apostolica auctoritate, populo collaudante, praecepit ut nisi illa hostilis audacia a monasterii et monachorum laesione cessaret, excommunicationi procul dubio subjacerent. Super hoc vero quod abbati obedire nolebant, definitivam distulit proferre sententiam. Isto igitur negotio taliter definito et monasterio in tranquillitate jam posito, ne a divinae servitutis officio pars nostri itineris aliqua vacaret, redeundo venimus Silvaniacum.
[Col. 0876C] 16. Silvaniacus nempe mercationum frequentia dives et locus est famosissimus, sanctorum vero corporibus valde devotissimus. Quoddam namque in eo constructum est monasterium, in quo beatorum Christi confessorum Maioli scilicet et Odilonis corpora conquiescunt. Quod quidem monasterium episcopali adhuc benedictione minime ad plenum confirmatum fuerat. Interim synodalis terminus imminebat. Tunc multis intervenientibus episcopis et innumerabili populorum frequentia, magna cum veneratione ecclesia consecrata, et beati Odilonis corpore commutato et altari suo nomini consignato, Cabillonensis Ecclesiae praesul summa cum devotione nos honorifice suscepit.
[Col. 0876D] 17. Interea synodus congregatur, vocati praesules adsunt, non modica turba hominum devote festinat. Matisconensis quoque episcopus non dubius aut segnis occurrit; in sua namque prudentia (est enim litteris et sermone potens) et quorumdam episcoporum quasi conspiratione confisus, hujus causae amicabilem transactionem respuens, ad synodalem conflictum quasi triumphaturus fervidus bellator occurrit. Pene enim omnes episcopi, qui tunc aderant, praeter archiepiscopum Bysuntinum venerabilem scilicet et eloquentissimum virum, Cluniacensi monasterio invidebant ejusque causam, quantum caute [Col. 0877A] poterant, conculcabant, et ut hujus negotii magis infortunium quam triumphum abbas incurreret, occultis machinationibus fabricabant. Nam unusquisque causam suam in judicio agi credebat, cum coepiscopi negotium Romana discussio ventilabat, quia si abbati hujus rei victoria proveniret, quilibet episcoporum illi amplius resistere non auderet. Hujus igitur cautelae studio constipati, illum adjuvaturi, ut obsisteret incitabant. Sed noster Romanus belligerator horum machinatione et non parvi pendenda conspiratione praedoctus, sic postmodum hujus causae peroravit negotium, ut quos ille occultos jam tenebat adjutores, apertos postmodum suae causae habuerit contradictores. Nam in Cabillonensi ecclesia cuncto residente concilio, postquam, ut Romanae synodi consuetudo [Col. 0877B] deposcit, praedicationis verbum finivit, tale rhetoricae locutionis exorsus est prooemium, quod intentos simul et benevolos faceret auditores.
18. Ad vestrae, inquit, fraternitatis auxilium Romana nos delegavit auctoritas, et quasi ad charissimos fratres nostra communis mater destinavit Ecclesia. Vestra namque sibi debita sancta fidelitate confisa, quam etiam in nonnullis suis negotiis experta est profuisse, quidquid in istis partibus injuriae patitur, vestra nos adjuvante providentia, sibi ut emendetur exoptat. Per nos siquidem coram vestra sanctitate Romana lamentatur Ecclesia, quod multorum hominum insolentia multas inter vos quotidie patitur contumelias. Verumtamen inter caetera quae [Col. 0877C] sibi evenisse considerat, unum quid novum et insperatum eam non modicum perturbavit. Cum enim hujus sinistri rumoris fama totius Romani concilii noviter percelleret auditus, omnes pariter in moerorem simul et admirationem conversi sunt. Cumque diu protracta deliberatione, quem, qualem et quantum pro tantae rei praesumptione destinare deberent, nos demum mittere decreverunt. In hoc namque quantum super hoc Romana dolet Ecclesia, fratres mei, perpendite, quia non subdiaconum, non diaconum, non cardinalium quemlibet [Col. 0877D] Innuit vir sanctus Alexandri papae litteras ad praesules Galliae in quibus aiebat: «Talem vobis virum destinare curavimus, quo nimirum post nos major in Romana Ecclesia auctoritas non habetur, Petrum videlicet Damianum Ostiensem episcopum, qui nimirum [Col. 0878D] et noster est oculus et apostolicae sedis immobile firmamentum.» mittere procuravit.
19. Tunc episcopi omnes ex praemissa verborum dulcedine valde benevoli, et ex causae exaggeratione non parum intenti, exspectabant ut jam causa illa exponeretur, pro qua tantus et talis homo a Lateranensi [Col. 0877D] curia devenisset. Mox autem, ut suis verbis illorum benevolam audientiam adesse conspexit, sic coepit enarrare propositum: Cluniacense monasterium Romanae curiae esse subditum nullus vestrum, fratres, ignorat, et quod nulli alii personae praeter Romanum pontificem in eodem monasterio jus aliquod pertinet nullus addubitat, quod quidem supra omnia sibi pertinentia diligit monasteria; multis quoque apostolicae sedis privilegiis constat esse munitum. Quae omnia domnus Maticsonensis episcopus [Col. 0878A] parvipendens illud subjugare suaeque ditioni submittere quasi temerarius studet invasor. Tunc ille, quia jam suae nequitiae caput attritum et mentis rigorem jam pene sensit emortuum, coram cuncto concilio causam narraturus assurgit. Mox ex utraque parte causa exponitur, et utriusque partis allegatio ventilatur. Romanae Ecclesiae lecta sunt privilegia contra quae episcopus egisse accusatur; causa defenditur, culpa imponitur, controversia meritis partium examinatur. Tandem post multas contentiones, post utriusque partis varias objectiones, quia episcopus contra privilegia se non egisse purgare non poterat, ad hujus decisionis calculum res ista perducitur. Interrogantur episcopi, si apostolicae sedis rata decernerent privilegia et in suo tenore, quae [Col. 0878B] lecta sunt, sine laesione durantia. Omnes rata et inconcussa manere definitiva sententia decreverunt. Tunc ipse Matisconensis episcopus cum quinque ejusdem Ecclesiae clericis propria manu juravit [Col. 0878D] Exstat hujus jurisjurandi formula in editione Operum S. Petri D. tom. III, p. 911. , quia quod contra monasterium se egisse recolebat, neque ad injuriam apostolicae sedis, neque ipsius papae fecerat, neque adhuc privilegiorum tenorem ad liquidum noverat. Tali modo inter domnum episcopum et abbatem hujus causae negotium constat esse sopitum et plenae definitioni traditum. Pacis inter eos foedera collocantur, simultatis jurgia propelluntur. In eadem quoque synodo quaedam sunt ecclesiastica censura correcta, quaedam canonicae sanctionis vigore statuta, et dum pro unius causae intuitu synodus congregata fuisse decernitur, multis [Col. 0878C] postmodum causis constat fuisse proficuam.
20. Interea redeundi amer occurrit, repetendi itineris labor incumbit. Licentia petitur, sed licentia protelatur. Ipse enim abbas cum suis tractare coepit quomodo tanti labor itineris alicujus muneris compensatione levigaretur; sciebat enim hunc hominem pecuniam non amare, munera spernere, solius pietatis intuitu tantum sumpsisse laborem. Talia igitur decrevit offerre munera, quae non ipsi, sed per eum Deo transmitteret, ut, dum sibi nollet, Deo saltem tribueret. Capellam enim argenteam deauratam, cum sacris vasis et vestibus, palliis et utensilibus obtulit. Accipe, inquit, magister, istam sacram vestem et sancta vasa, quae Deo omnipotenti tribuimus [Col. 0878D] et divino ritu mancipanda per te tuis sanctis locis transmittimus. Tunc in prima fronte receptionis quasi palliata locutione deceptus, munera per se Deo tradita non est aspernatus. Interim dies transit; peractis necessariis, membra quieti dedimus. Interea diversarum cogitationum conflictus animum rapuere illius. Cogitabat ne sub hujus receptionis specie vitium aliquod latitaret, ne quod pro futurae mercedis intuitu laboraverat, terreno munere deperiret, et fructus, quos maturos manducare debuerat, obstupescentibus [Col. 0879A] dentibus acerbos ipse consumeret. Cogitabat quia beatius est dare quam accipere; et: Beatus qui subtrahit manus suas ab omni munere. Haec et alia sancto mentis examine trutinans compensabat. Mane autem facto, me primum adesse praecepit. Tunc sibi dilecti Baruntii memoriam, prout saepius consueverat, coepit habere. O, inquit, si ille charissimus frater noster adesset Baruntius [Col. 0879B] S. Petrus D. in disputatione De variis apparitionibus et miraculis cap. 1, ait: Baruncius plane mihi frater unanimis et in amoris praecipui dulcedine [Col. 0880B] singularis, etc. , salutiferi consilii nobis propinasset poculum! Nunquam enim mihi ut acciperem persuasit, imo ut terrena spernerem semper suggessit. Munera ista, quae tali velamento nobis deferuntur, non esse accipienda recogito; justitiam enim Dei occasione qualibet vendere timeo; terrenarum rerum negotiator esse non debeo. Quid tibi super hoc videatur edicito. Postquam [Col. 0879B] vero hujus mihi consilii ausum tribuit, non solum, quia voluerat, laudavi, sed ut faceret multis precibus postulavi, et quod pauperem Christum pauperes [Col. 0880A] sequi debemus, sanctis ejus auribus inculcavi. De quo quidem consilio suae paternitatis amor in me nasci, vel potius, ut puto, coepit augeri, quanquam hactenus nec ad mei vel alicujus notitiam amor ipse pervenerit; quasi enim quodam gelu adhuc in gemma constrictus, nec ad fructuum maturitatem, nec ad floris teneritudinem, nec etiam ad frondium viriditatem erupit. Tandem ne aeternae retributionis fructus aliquo nobis munere deperiret, et temporalis oblatio praemium aeternum consumeret, renuente et contradicente abbate, praedicta munera eidem dimisimus, et hujusmodi pondere nos onerare penitus renuimus, nihilque ab eo, praeter nobis necessaria, et quae itineris prolixitas requirebat, nos accepisse recolo. Sic officiis salutationis ex utraque parte exhibitis, [Col. 0880B] levigati et alacres ad dilecti fontis solitudinem redivimus Avellani [Col. 0880B] Anno 1063 die 5, ante Kal. Novembris. Confer. Petri D. epist. lib. VI, 5. .
Expositio canonis missae secundum Petrum Damianum
[Col. 0879C] 1. Qui pridie quam pateretur. Ecce, cum nunc ad summi sacramenti virtutem accedamus, deficit lingua, sermo disparet, superatur ingenium, opprimitur intellectus. Quis enim novit ordinem coeli et ponat rationem ejus in terra? Sed pulsemus ad ostium, si forte clavis aperire dignetur, ut accommodet nobis tres panes, qui maxime nobiscum erunt in hoc convivio necessarii. Fides enim petit et accipit; spes quaerit et invenit; charitas pulsat et aperit; petit et accipit vitam; quaerit et invenit viam; pulsat et aperit veritatem: Is enim via est, veritas et vita. Qui pridie, XV luna prima mensis, quae tunc exstitit sexta feria, passus est Dominus, et praedicta nocte, videlicet XIV luna prima mensis ad vesperas, ut legis figuras impleret, post typicum pascha corporis et [Col. 0879D] sanguinis sui sacramentum instituit, et calicem tradidit frequentandum. Sic enim fuerat praefiguratum in Exodo: Decima die primi mensis tollat unusquisque agnum per domos et familias, et servabit eum usque ad XIV diem mensis hujus, immolabitque eum universa [Col. 0880C] multitudo filiorum Israel ad vesperam. Et sument de sanguine ac ponent super utrumque postem in superliminaribus domorum, in quibus comedent illum. Et edent carnes nocte illa assas igni, et azymos panes cum lactucis agrestibus. Et post pauca: Est enim Phase, id est transitus Domini. Transitum istum Joannes determinat dicens: Ante diem Paschae sciens Jesus quia venit hora ut transeat de hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos, in finem dilexit eos. Et facta coena, complevit ea quae fuerant figurata. Aegyptus est mundus; exterminator, diabolus; agnus, Christus; sanguis agni, passio Christi; domus animarum, corpora; familiae domus, cogitationes cordis. Hoc sanguine tingimur per passionis fidem; illa tingimur per passionis imitationem, signum crucis intus [Col. 0880D] et foris opponentes contra adversarias potestates. Denique carnes agni comedimus cum in sacrificio corpus Christi suscipimus, et azymos panes, id est sincera opera, cum lactucis agrestibus, id est cum amaritudine.
[Col. 0881A] 2. Accepit panem. Ideo panem et vinum in sacrificium corporis et sanguinis sui Christus instituit, quod sicut prae caeteris cibis corporalibus panis et vinum reficiunt, ita corpus et sanguis Christi prae caeteris cibis et potibus spiritualibus interiorem hominem reficiunt et saginant. Unde, caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Quia vero Christus accepit panem et calicem in sanctas ac venerabiles manus suas; et sacerdos exemplo Christi carnem et sanguinem in manus accipiens, utrumque per se benedicit crucis signaculo. Panis fermentatus non debet offerri in sacrificium, tum ratione facti, tum ratione mysterii. Sic legitur in Exodo. Fermentum etiam corruptionem significat, teste Apostolo: modicum fermentum totam massam corrumpit. [Col. 0881B] Graeci tamen in suo pertinaces errore de fermento conficiunt. Elevatis oculis in coelum. Haec quidem verba nullus evangelista describit. Quis ergo tantae praesumptionis exstitit aut audaciae ut haec de se exponat? Sane istam formam ab ipso Christo acceperunt apostoli, et ab ipsis Ecclesia. Multa quidem tam de verbis quam de factis praetermiserunt evangelistae, quae tamen apostoli suppleverunt; possunt tamen haec ex aliis locis Evangelii comprobari. Joannes enim Lazari suscitationem describens testatur quod Jesus elevatis sursum oculis dixit: Pater, gratias ago tibi quoniam audisti me. Item alibi: Et sublevatis in coelum oculis dixit: Pater, clarifica Filium tuum. Sed sicut in coelum oculos levavit ad Patrem, cum animam Lazari revocaret ad corpus, [Col. 0881C] quanto magis credendum est quod tunc oculos ad Patrem in coelum levaverit, cum panem et vinum in corpus proprium commutabat. Gratias agens. Hinc quoque colligitur unde sacrificium laudis. Gratias agebat non pro se, sed pro redemptione hominum sic futura.
3. Benedixit. Quidam dixerunt quod Christus confecit cum benedixit, litteram construentes hoc ordine: accepit panem et benedixit; subaudiendum est, dicens: Hoc est corpus meum. Prius ergo illa protulit, ut eis vim conficiendi tribueret; deinde protulit eadem, ut apostolos formam conficiendi doceret. Sane dici potest quod Christus virtute divina confecerit corpus ea forma expressa sub qua posteri benedicerent; ipse namque per se virtute propria benedixit; [Col. 0881D] nos autem ex illa virtute quam edidit nobis. Cum ergo sacerdos illa Christi verba pronuntiat: Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus, panis et vinum in carnem et sanguinem convertitur illa Verbi virtute qua Verbum caro factum est et habitavit in nobis; qua dixit et facta sunt; qua feminam in statuam mutavit; qua virgam convertit in colubrum; qua fontes mutavit in sanguinem; qua aquam commutavit in vinum. Nam si verbum Eliae potuit ignem de coelo deponere, verbum Christi non poterit panem in carnem mutare? Quis hoc audeat putare de eo cui nullum verbum est impossibile, per quem omnia facta sunt, sine quo factum est nihil? Certe magis est creare quod non est quam mutare [Col. 0882A] quod est: ac longe majus est quod non est de nihilo creare quam quod est in aliud transmutare. Si dixerit aliquis: Certus sum ego omnino quod valeat, non sum certus quod velit; si dubitat ergo quod, cum Christus accepisset panem, benedixit, hoc est corpus meum, Veritas hoc dicit, et ideo verum est omnino. Et alibi: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Et ad majorem veritatis expressionem adjunxit: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus.
4. Ego vero qui vitam aeternam habere desidero, carnem Christi veraciter comedo et sanguinem ejus veraciter bibo, illam utique carnem quam traxit de Virgine, et illum sanguinem quem effudit in cruce. Sicut et vidua Sarephtana quotidie comedebat, et [Col. 0882B] non diminuebatur farina de hydria, et oleum de le cytho; sic universa Ecclesia quotidie sumit, et nunquam consumit carnem et sanguinem Domini nostri Jesu Christi. Verum an partes in partes, an totum in totum transeat, novit ille qui facit; ego quod residuum est igne comburo, nam credere jubemur, distinguere prohibemur. Sed quia instat quaerentis improbitas, salva fide concedemus quod talis panis in tale corpus commutatur, nec pars in partem. Reor tamen, salva fidei majestate, quod, ubi panis est consecratus, totus est Christus in tota specie panis, totus sub singulis partibus, totus in magno, totus in parvo, totus in integro, totus in fracto. Scio tamen quod dicitur a quibusdam: Quandiu species integra est, sub totali specie totale corpus existit; ubi vero dividitur, [Col. 0882C] in singulis divisionibus incipit esse totum, sicut in speculo, dum est integrum, una tantum apparet inspicientis imago; sed, ipso fracto, tot apparent imagines quot sunt fracturae. Quaeritur utrum corpus Dominicum sit locale, utrum faciat localem distantiam, utrum dici debeat quod jacet aut sedet aut stat; sed et alia multa circa praesentem articulum inquiri possent, quae melius intacta volo relinquere quam temere definire; nam bestia quae tetigerit montem lapidabitur. Tutius est in talibus citra rationem subsistere quam ultra rationem excedere, ne forte. quod absit, ossa regis Idumaeae redigantur in cinerem.
5. Fregit. Solet a multis inquiri, sed a paucis intelligi, quid frangitur ibi, quid a mure corroditur, quid inde crematur cum sacramentum concrematur. [Col. 0882D] Responsio. Sicut miraculose convertitur substantia in corpus Dominicum et incipit esse sub sacramento; sic quodammodo miraculose revertitur, cum ipsum ibi desinit esse. Et non valet ibi locus a conjugatis, hic est calor, sapor, qualitas et quantitas, cum nihil ab alterutro sit coloratum aut saporatum, quid ac quale miraculum? Quippe vincit naturam, et legi detrahit dispensatio; nec debueris quaerere naturam in gratia, nec consuetudinem in miraculo. Sane natura Dei est Trinitas, videlicet Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. In hypostasi Filii et trinitas substantiarum, videlicet deitas, corpus et anima; in sacramento corporis Christi est trinitas specierum, videlicet panis, vinum, et aqua. In natura Dei non est [Col. 0883A] accidens in substantia, nec substantia sub accidente; in hypostasi Filii est accidens in substantia, et substantia sub accidente. Dicamus ergo ad primum quod forma panis frangitur et atteritur, sed corpus Christi sumitur et comeditur, ea quae notant corruptionem, ad formam panis referentes; ea vero quae notant acceptionem, ad corpus Christi.
6. Dedit. Quaeritur utrum corpus suum in coena dederit mortale an immortale, passibile an impassibile? Sufficere credo si dicatur: tale dedit quale voluit; potest tamen concedi, salva fide, quod tale dedit quale tunc habuit, mortale videlicet et passibile, non tamen quod posset pati sub sacramento, sed quia sub sacramento poterat pati, passibilis credebatur nec laedebatur. Discipulis. Solet dubitari an [Col. 0883B] Judas acceperit. Quod videtur, cum dicat: Bibite ex hoc omnes. Sed quaeritur qua ratione medicus salutaris medicinam dabat aegroto, quam ei sciebat mortiferam? Ad hoc scilicet dabat, ut suo doceretur exemplo quod sacerdos non debet ulli communionem negare, cujus crimen, etsi sibi sit notum, non tamen Ecclesiae, ne forte non sit corrector, sed proditor. Accipite et manducate. Non est intelligendum quod sumptum corpus de manu Domini sibi discipuli administrarent, sed qui consecravit, idem et ministravit. Fortassis adhuc cogitatio pulsat animum, quaerens quid fiat de corpore Christi postquam fuit sumptum et comestum? Christus de ore transit ad cor; melius est ut procedat in mentem quam descendat in ventrem. Cibus hic non carnis, sed animae [Col. 0883C] venit ut comedatur, non ut consumatur; ut gustetur, non ut incorporetur; ore comeditur, sed non in stomacho digeritur; reficit animum, non effluit in secessum. Quod si forte secessus aut vomitus post solam Eucharistiae comestionem evenerit, in hoc species ad proprietatem sensui famulatur, quae quantum ad nos servat per omnia corruptibilis cibi similitudinem, sed quantum ad se non amittit inviolabilis corporis veritatem. Species quidem corroditur et maculatur, sed veritas nunquam corrumpitur aut coinquinatur. Siquando tale quid videris, nihil time illi; sed esto sollicitus tibi, ne tu forte laedaris, si male credideris.
7. Hoc est corpus meum. Quaeritur quid demonstret sacerdos per hoc praenomen hoc? Si panem, pani [Col. 0883D] nunquam congruit esse corpus Christi, sed demonstrat corpus Christi; sed quando profertur ipsum pronomen, nondum est transsubstantiatio. Respondetur, quod sacerdos non demonstrat, cum illis verbis non utatur enuntiative sed recitative, quemadmodum cum ait: Ego sum vitis vera, ego lux mundi, et multa alia. Simili modo. Sub utraque specie scilicet panis et vini utrumque, id est corpus et sanguis, consecratur; neutra tamen superfluit, ut ostendatur quod Christus totam humanam naturam assumpsit, ut totam redimeret; panis enim refertur ad corpus, vinum ad animam. Postquam coenatum est. Post coenam dedit hoc sacramentum, ut ultimum testatoris mandatum arctius memoriae commendaret. [Col. 0884A] Non ideo tamen est calumniandum Ecclesiae quod a jejunis accipitur; placuit enim Spiritui sancto ut in honorem tanti sacramenti primum os Christiani intraret. Accipiens et hunc praeclarum calicem. Continens metonymice ponitur pro contento. Hic est calix sanguinis mei, novi et aeterni testamenti, id est firmatio novae aeternae promissionis. Quaeritur utrum aqua cum vino convertatur in sanguinem? Dicitur enim quod aqua significat populum, et vino miscetur, ut Christo populus admistus significetur. Dico aquam transire in vinum, cum multo vino modicum infundatur aquae. Quaeritur an vanum sit quod geritur, si forte aqua praetermittatur? Dico, si ignorantia vel oblivione aquam praetermisit aliquis, graviter puniatur; non tamen sit etiam irritum sacramentum. [Col. 0884B] Tribus ex causis sacramentum corporis et sanguinis sui sub alia specie sumendum instituit: ad augendum meritum, ad fovendum sensum et ad vitandum ridiculum; ad augendum meritum, quia aliud ibi cernitur, et aliud creditur; ad fovendum sensum, ne abhorreret animus quod cerneret oculus; ad vitandum ridiculum, ne insultaret paganus si id ageret Christianus. Mysterium fidei. Mysterium dicitur, quia aliud cernitur, aliud creditur. Qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Pro solis destinatis effusus est quoad efficaciam; pro omnibus quoad sufficientiam.
8. Haec quotiescunque feceritis. Non possumus exire de Aegypto nisi celebrando Phase; ergo ut devastante angelo protegamur, agnum edamus. Sed quoties? [Col. 0884C] Augustinus dicit: Quotidie sumere nec laudo nec vitupero. De Zachaeo et centurione legimus: Alter gaudens suscepit Christum in domo sua; alter, Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum. Non alter alteri se praeposuit. Faciat unusquisque quod pium crediderit esse faciendum; hortor tamen omnibus diebus Dominicis esse sumendum, si tamen mens non sit in affectu peccandi. In mei memoriam facietis. Si quis peregre proficiscens, aliquod pignus ei quem diligit relinquit, ut quoties illud aspexerit, illius debeat amicitias memorare, is profecto sine fletu ac desiderio nequit illud aspicere. Unde et memores. Quia Dominus ipse praeceperat ut hoc in sui memoriam faceremus, idcirco tria commemoranda proponit Ecclesia, scilicet passionem, resurrectionem, [Col. 0884D] ascensionem; quorum primum pullulat charitatem, secundum roborat fidem, tertium laetificat spem. Quid in nobis magis charitatem accendat quam quod proprio suo Filio non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum? Quid in nobis magis fidem confirmet, quam quod Christus surrexit a mortuis, primitiae dormientium et resurrectio mortuorum? sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur. Quid magis in nobis amplificet spem quam quod Christus accendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus, ut ubi est ille, illic sit et minister ejus? Quia vero dicit se memorem Dominicae passionis, statim acerbiorem ipsius passionis commemorat [Col. 0885A] [partem], recolens in quinque crucibus quinque plagas. Deinde per tres partes Dominicae passionis prosequitur, sicut subsequenter ex ipso declarabitur. Abhinc igitur usque dum corporale desuper calicem removetur, Domini passio commemoratur. Nam ut dicit sacerdos, hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, unum crucis signaculum imprimitur super oblatam, significans illa viventis petrae foramina, in quibus residet immaculata columba fructuose nidificans. Tres autem cruces facit pariter super oblatam et calicem, quoniam in tribus verbis primis utraque species intelligitur; nunquam autem in crucis signaculo panis separatur a calice, nisi cum separatim nominatur.
[Col. 0885B] 9. Hic oritur non praetereunda silentio quaestio, quare super hostiam benedictam et plenissime consecratam adhuc benedictionis signum exprimitur? Imo talia sunt quaedam subjuncta in canone, quae videntur innuere, quod nondum sit consecratio consummata. In canone siquidem aliud verba significant, aliud signa portendunt [Col. 0885D] Cod., alia verba significant, alia verba protendunt. . Verba namque principaliter spectant ad Eucharistiam consecrandam, signa vero principaliter pertinent ad historiam recolendam. Hoc capitulum qui pridie quam pateretur in fine canonis subjici debuisset, quoniam in eo consecratio consummatur; sed quoniam impedisset ordinem historiae, quasi quadam necessitate compulsus capitulum illud quasi cor canonis, ita in medio collocavit, ut quae sequuntur intelligantur praecedere, [Col. 0885C] secundum illam figuram qua saepe fit, ut quae ratione succedunt intellectu praecedant. Vel potius, ut tam litterae quam historiae suus ordo servetur, dicatur quod signa pertinent ad historiam recolendam, verba ad consecrata hoc modo; nos tui primi, videlicet sacerdotes, sed et plebs tua sancta, scilicet populus Christianus; nam populus agit voto, sacerdotes peragunt mysterio.
10. Offerimus praeclarae majestati tuae, id est prae caeteris clarae; nam si justi fulgebunt sicut sol in regno Patris, quanto clarius divina majestas praefulget! De tuis donis, id est de fructibus segetum, quantum ad panem qui est consecratus in carnem. Ac datis, id est de fructibus arborum, quantum ad [Col. 0885D] vinum quod est consecratum in sanguinem. De istis, inquam, et de illis offerimus hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, id est Eucharistiam immunem ab omnini culpa originali, veniali et criminali; vel puram quantum ad cogitationem, sanctam quantum ad locutionem, immaculatam quantum ad operationem, quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Hoc est panem sanctum, id est sanctificantem, datorem vitae aeternae, quantum [Col. 0886A] ad stolam carnis; et calicem salutis perpetuae, quantum ad stolam animae. Supra quae propitio ac sereno vultu, id est respectu placabili digneris respicere, non quod vultus ejus mutetur aliquando, sed tunc Deus vultum suum super nos illuminat et serenat, cum misericordiam suam super nos exhibet et declarat [Col. 0885D] Hic S. Petrus sine dubio respicit ad Flori diaconi expositionem canonis. Videsis biblioth. PP. Lugdun., tom. XV, p. 77. G. Vicissim Petrum hoc loco imitatus videtur interpres anonymus canonis [Col. 0886D] missae, saeculo XV typis impressus, quem lego in codice Palatino 607. Dissidet vero ubique expositio Canonis, auctore Odone Cameracensi, quae impressa legitur bibl. praed. tom. XXI. , secundum illud psalmi; illuminet vultum suum super nos et misereatur nostri. Sicuti accepta habere dignatus es munera Abel, etc. Adverbium istud sicuti similitudinem innuit, non exprimit quantitatem; multo quidem acceptius est hoc sacrificium quam quod obtulit Abel, Abraham, Melchisedech; valet enim res plus quam umbra, veritas quam figura. Offeramus ergo sicut Abel, qui cor suum obtulit, et se totum Deo subdidit, et ideo dicit: [Col. 0886B] Respexit Deus ad Abel et ad munera ejus, sed prius respexit ad Abel quam ad munera. Sacrificium offeramus, arietinam proterviam, feritatem taurinam, hircinamque libidinem jugulantes, juxta illud psalmi: Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum, offeram tibi boves cum hircis. Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Hoc addidit in canone Leo papa.
11. Supplices te rogamus. Post coenam exiit Jesus in montem Oliveti, et progressus pusillum procidit in faciem suam orans. Ideo sacerdos inclinans se orat. Tunc accessit traditor et osculatus est eum; quod repraesentat sacerdos per osculum altaris. Et quia Jesus factus in agonia prolixius orabat, tertio dicens eumdem sermonem: sacerdos facit tres cruces, [Col. 0886C] primam et secundam distincte super oblatam et calicem dicens: Sacrificium Filii tui corpus et sanguinem sumpserimus; tertiam se ipsum signando in facie cum dicit: Omni benedictione coelesti et gratia repleamur. Quia factus est sudor ejus sicuti guttae sanguinis decurrentis in terram, forte propter sudorem corporis crucem imprimit super corpus, propter guttas sanguinis crucem imprimit super sanguinem; quia procidit in faciem, crucem imprimit in faciem. Vel per duas cruces quas facit sacerdos super corpus et sanguinem, designantur vincula et flagella, quibus elicitus est sanguis, cujus livore sanati sumus; per crucem quam facit sibi in facie, recolitur illud quod exspuebant in faciem ejus, et palmas in faciem dabant et velabant [Col. 0886D] faciem.
12. Jube haec perferri. Tantae sunt profunditatis haec verba ut intellectus humanus vix sufficiat penetrare; nam et beatus Gregorius, tanti secreti interpres [Col. 0886D] Hic quoque imitatur Florum Petrus, et in terdum alibi. , de hora immolationis ineffabiliter loquens: Quis, inquam, fidelium habere dubium possit in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo mysterio choros angelorum [Col. 0887A] adesse, summis ima sociari, terram coelestibus jungi, unum et idem ex visibilibus et invisibilibus feri? Et alibi dicit: Uno eodemque tempore ac momento et in coelos rapitur ministerio angelorum consecratum corpus Christi, et ante oculos sacerdotis videtur in altari, salvo tamen occulto coelestis oraculi sacramento. Possunt verba, licet simplicius, tamen securius hic intelligi, jube haec, id est vota fidelium, videlicet supplicationes et preces, perferri per manus sancti angeli tui, hoc est per ministerium angelorum, secundum illud quod ait angelus ad Tobiam: Quando orabas cum lacrymis, ego obtuli orationem tuam Domino.—In sublime altare tuum, hoc est in conspectum divinae majestatis tuae. Porro sicut beatus Augustinus determinat, non dicitur angelus [Col. 0887B] orationes nostras offerre Domino, quia tunc primo noverit Deus quod volumus, quia Deus novit omnia antequam fiant, sed quia necesse habet rationalis creatura temporales causas ad aeternitatem referre, sive petendo quae gratiose fiant, sive consulendo quid faciat, ut quod Deo jubente implendum esse cognoverit, vel evidenter vel latenter reportet. Hinc etiam evidenter apparet quod angeli in sacrificio semper assistunt.
13. Memento, Domine. Orat pia mater Ecclesia non solum pro vivis, sed etiam pro defunctis, et eos sacrae intercessione oblationis commendat sanctis; sive quia sanguis iste pretiosus, qui pro multis effusus est in remissionem peccatorum, non solum ad salutem viventium, sed etiam ad absolutionem [Col. 0887C] [valeat] defunctorum. Qui cum signo fidei. Non quod ibi sit fides, quia fides et spes evacuabuntur, sed signum fidei pro charactere christianitatis accipitur quo fideles ab infidelibus discernuntur. Et dormiunt in somno pacis. Secundum illud: In pace in idipsum dormiam. Sacra Scriptura appellat dormientes, ut ait Apostolus: Nolumus vos ignorare de dormientibus. Et Dominus in Evangelio: Lazarus amicus noster dormit. Propitiare, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus. In hoc loco sacerdos, quorum maluerit, debet agere memoriam specialem. Locum refrigerii, in quo non est ardor peccatorum. Lucis, in quo non est obscuritas tenebrarum. Et pacis, in quo est conflictus poenarum. Nobis quoque peccatoribus. Nam si dixerimus quod peccatum non habemus, nosmet [Col. 0887D] ipsos seducimus, et veritas in nobis non est. Cum Joanne, Stephano, Matthia, Barnaba. In hac secunda commemoratione sanctorum ex magna parte supplentur quae de praemissis sanctis jubebantur. Sed quaeritur quare Joannes repetitur, et quare Stephanus sociatur Joanni, et quare praemittitur Matthiae et Barnabae? Sane Joannes in prima commemoratione cum aliis disponitur propter apostolatum; in hac commemoratione repetitur et cum Stephano sociatur propter privilegium caelibatus, virgines enim sunt. Propterea caeteris praemittitur virginitas et maxime commendatur, quia Christus in cruce matrem Virginem virgini commendavit. Stephani vero virginitas ex eo maxime deputatur, [Col. 0888A] quod deputatus est ab apostolis ad ministerium viduarum; et ideo in hoc quod feminis est praepositus, testem meruit sincerissimae castitatis. Posset tamen non evangelista, sed Baptista Joannes intelligi; nec obstat quod praemittitur tum apostolis tum etiam martyribus, cum Baptista merito inter martyres possit numerari. Non aestimator meriti. Non secundum exigentiam meritorum retribuit, sed citra condignum puniendo, et supra condignum remunerando.
14. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Nam omnia per ipsum facta sunt et vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Creas, ergo condendo naturam; sanctificas, consecrando naturam; vivificas, transsubstantiando creaturam; et [Col. 0888B] benedicis, accumulando gratiam. Est autem simplex providentiae demonstratio. Haec enim omnia, id est panem, vinum et aquam, semper bona creas, secundum causas primordiales; sanctificas, secundum causas sacramentales; vivificas, ut transeant in carnem et sanguinem; et benedicis, ut conferant unitatem et charitatem; per ipsum, tanquam per mediatorem; cum ipso, tanquam coaequali; in ipso, tanquam consubstantiali; in Patre quippe notatur auctoritas, in Filio aequalitas, in Spiritu sancto coaevitas. Auctoritas in Patre propter principium; aequalitas in Filio propter medium; coaevitas in Spiritu sancto propter consortium. Sexta feria crucifixus est Dominus hora tertia linguis Judaeorum, quod narrat Marcus; sexta, manibus gentilium, [Col. 0888C] quod narrat Joannes; et circa horam nonam inclinato capite, emisit spiritum. Ad recolendam ergo crucifixionem, quae hora tertia facta est linguis Judaeorum ter clamantium; Crucifige, et rursus: Tolle, tolle, crucifige, sacerdos facit tres cruces super oblatam et calicem, cum dicit sanctificas, vivificas, benedicis. Ad recolendam vero crucifixionem, quae post intervallum trium horarum facta est manibus gentilium, facit item tres cruces cum hostia, dicendo super calicem: per ipsum, et cum ipso, et in ipso. Postmodum vero ad designandam divisionem carnis et animae Domini morientis, facit duas cruces in ore calicis, cum dicit: Tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti, Deus. Dum enim in Christo tres sint unitae substantiae, divinitatis ad [Col. 0888D] corpus, divinitatis ad animam, et animae ad corpus divisum ab anima, propterea non tribus crucibus, sed duabus mors Domini designatur.
15. Sacerdos etiam super mensam altaris manus extendit, quia Christus super aram crucis manus expandit. Subtilius tamen ac profundius haec possumus figurare; tres quippe cruces significant tres cruciatus quos Christus in cruce sustinuit, videlicet passionem, propassionem et compassionem; passionem in corpore, propassionem in mente, compassionem in corde. De passione dicit propheta. O vos, qui transitis per viam, attendite et videte si est, etc. Etiam: Foderunt manus meas et pedes meos. De propassione mentis Dominus inquit: Tristis [Col. 0889A] est anima mea; et item: Coepit Jesus pavere et taedere. De compassione cordis pro crucifixoribus oravit: Pater, ignosce illis. Ideo vero sacerdos facit has cruces cum hostia super calicem, quia Christus hujusmodi cruciatus in corpore super patibulum [pertulit]; per calicem enim passio designatur: secundum [Col. 0889D] Cod., super. illud: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste. Duae vero cruces, quas facit in latere calicis, designant duo sacramenta, quae de latere Domini profluxerunt, videlicet aqua regenerationis et sanguis redemptionis. Corporale desuper calicem removetur, quia velum templi scissum est, secundum quod de eo scriptum erat, hactenus erat clausum, et lignum missum est in aquis Marath, et dulcoratae sunt. Tunc exaltatum parumper sacramentum [Col. 0889B] de altari sacerdos deponit ipse et diaconus, quia venit Joseph ab Arimathia, venit et Nicodemus, et impetratum a Pilato corpus Jesu sepelierunt. Et quia advolvit saxum magnum ad ostium monumenti, diaconus super os calicis corporale reponit. Quia nunc factus est in pace locus ejus, diaconus mensam altaris osculatur. Quia factus est principatus super humerum ejus, diaconus manum pontificis osculatur.
16. Sacrificium igitur septem vicibus signatur in canone; prima vice ter, ubi dicitur, haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata propter ternam Christi traditionem, quae facta est de eo a Juda et a Judaeis. Secunda vice quinquies, ubi dicitur: quam oblationem tu, Deus, digneris facere benedictam, ascriptam [Col. 0889C] et ratam, ut fiat corpus et sanguis; propter quinque partes venditoris, sed et venditi et emptorum, videlicet sacerdotum, Scribarum et Pharisaeorum. Tertia vice bis, ubi dicitur, accipiens panem, benedixit et fregit. Similiter et hunc praeclarum calicem, gratias agens, benedixit, propter benedictionem panis qui transsubstantiatur in carnem, et vini quod transsubstantiatur in sanguinem. Quarta vice quinquies, ubi dicitur: hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae et calicem salutis perpetuae, propter quinque Domini plagas. Quinta vice bis, ubi dicitur, sacrosanctum corpus et sanguinem, propter vincula in quibus ligatum est corpus, et flagella quibus elisus est sanguis. Sexta vice ter, ubi dicitur, sanctificas, vivificas, benedicis, [Col. 0889D] propter crucifixionem quae facta est hora tertia linguis Judaeorum clamantium ter: Crucifige. Septima vice quinquies, ubi dicitur, per ipsum, et cum ipso, et in ipso, tibi Deo patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti, ter super calicem propter tres cruciatus quos Christus sustinuit, passionis, propassionis et compassionis; et bis in latere calicis propter aquam et sanguinem qui de latere-Christi profluxerunt. Inter has septem vices sacrificium signatur duabus vicibus bis, et tribus vicibus quinquies, et duabus vicibus ter; simul omnibus quinquies [Col. 0890A] quinque, quae sunt simul 25. Qui numerus per se ductus semper in se ipsum reducitur; nam quinquies quinque sunt 25; quinquies 25 sunt 125: 125 quinquies sunt 625; et ita semper abundat quinarius numerus et in se ipsum reducitur, si ducatur in infinitum, quamlibet eum multiplices. Eucharistiae sacramentum semper idem est sacrificium.
17. Non solum autem crucis impressio, verum etiam vocis expressio quae gesta sunt juxta crucem insinuant. Sacerdos enim voce paululum expressa, percusso pectore, silentium interrumpit, repraesentans contritionem et confessionem latronis; vel etiam exsultatione vocis, et tunsione pectoris exprimitur illud, quod centurio et qui cum eo erant, visis iis quae fiebant, timuerunt valde dicentes: Vere Filius [Col. 0890B] Dei erat iste; et percutientes pectora revertebantur. Quia vero Jesus clamans voce magna emisit spiritum, levat sacerdos vocem dicendo, per omnia saecula saeculorum. Videlicet quia mulieres lamentabantur flentes Dominum, chorus quasi lamentando respondet, amen. Jesus voce magna clamabat: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum; et ideo sacerdos elevata voce pronuntiat: Pater noster, qui es in coelis. Hanc orationem post canonem beatus Gregorius censuit recitari super hostiam; haec enim oratio caeteris omnibus multis rationibus antecellit, scilicet auctoritate doctoris, bonitate sermonis, sufficientia petitionis, fecunditate mysteriorum. Sunt hic septem petitiones quae adaptantur septem donis, septem virtutibus, septem beatitudinibus, contra septem [Col. 0890C] vitia capitalia. Homo enim est aegrotus, Dominus est medicus; vitia sunt languores, petitiones sunt planctus, dona sunt antidota, virtutes sunt sanitates, beatitudines sunt gaudia felicitatis. Quod sequitur secretae silentium, quietem significat Dominicae sepulturae. In Sabbato Christus secundum carnem quievit in sepulcro; secundum animam descendit ad inferos, ut fortior superveniens fortem spoliaret armatum. Libera nos, quaesumus, Domine. Haec oratio dicitur embolismus [Col. 0889D] Sic et anonymus palatinus, qui addit: id est superexcrescentia, eo quod nihil in ea petitur quod in [Col. 0890D] praecedenti Dominica oratione petitum non sit; nec tamen superfluit, quia est expositio et repetitio septimae petitionis. , et est expositio novissimae petitionis orationis Dominicae. Post passionis tristitiam ad resurrectionis gaudium pervenit, secundum illud: Ad vesperum demorabitur fletus; ad matutinum laetitia.
18. Diaconus et subdiaconus portant patenam, [Col. 0890D] quam sacerdos accipiens osculatur, et cum ea signum crucis sibi facit in faciem. Hi tam numero quam obsequio stantes illas mulieres significant, scilicet Mariam Magdalenam et Mariam Jacobi et Salome, quae portantes patenam, id est cor patens latitudine charitatis, in obsequium sepulturae emerunt aromata. Hanc ergo patenam, id est cor amplum latitudine charitatis, sacerdos accipit, id est Christus acceptat. Quia vero crucifixus ardenti desiderio quaerebatur, juxta quod inquit angelus mulieribus: Scio quod Jesum quaeritis crucifixum; [Col. 0891A] ideo crux cum patena imprimitur in facie; statimque sacerdos osculatur patenam, ostendens quod Christus confestim implevit desiderium mulierum; mox enim occurrit eis dicens: Avete. Tunc sacerdos frangit hostiam in tres partes; et duabus extra calicem reservatis, cum alia signum crucis facit super calicem, et alta voce dicendo: Pax Domini sit semper vobiscum, particulam hostiae in calicem dimittit. Sacerdos igitur hostiam frangit, ut in fractione panis Deum cognoscamus, sicut illi discipuli in Emmaus. Conjunctio panis et vini significat unionem carnis et animae in resurrectione Christi denuo supervenientem. Ideo ter signum producitur cum hostia super calice, quia virtus Trinitatis animam crucifixi reduxit ad carnem. Ideo etiam fiunt tres cruces super [Col. 0891B] os calicis, quia tres mulieris quaerebant crucifixum ad ostium monumenti; de quo diaconus removet corporale, designans quod angelus Domini revolvit lapidem ab ostio monumenti. Quid autem illae partes [Col. 0892A] significent, Sergius papa determinat, dicens: «triforme est corpus Christi; pars oblatae in calicem missa corpus Christi, quod jam resurrexit, demonstrat; pars comesta, corpus ambulans adhuc super terram; pars in altari usque ad finem missae remanens, corpus jacens in sepulcro, quia usque in finem saeculi corpora sanctorum in sepulcris erunt.» Pax Domini sit semper vobiscum. Hoc significat quod stetit Jesus in medio discipulorum, et dixit eis: Pax vobis. Quia vero statim dedit eis potestatem remittendi peccata; quorum, inquit, remiseritis peccata, etc., idcirco chorus clamat ad ipsum: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Et ne loquamur pacem, et non habeamus in corde, Innocentius pacis osculum dari decrevit et omnibus datur, [Col. 0892B] ut constet populum ad omnia, quae mysterio aguntur et in Ecclesia celebrantur, suum praebuisse consensum.
[Col. 0891] Explicit Expositio Canonis missae secundum beatum Petrum Damiani.
Testimonia Novi Testamenti
1. Quod in genealogia Domini reprehensibiles solum mulieres interponuntur, et quod Matthaeus descendendo XI generationes enumerat, cum Lucas LXXVII ascendendo describat.—2. Vos estis sal terrae; si sal evanuerit, in quo condietur?—3. Non potest arbor mala fructus bonos facere.—4. Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista.—5. Colligite primum zizania, et alligate fasciculos ad comburendum.
Illud vero quosdam movere non irrationabiliter potest cur sanctus evangelista reprehensibiles solummodo mulieres in Christi genealogia interponere studuit, sanctas vero et absque ulla contradictione [Col. 0891D] laudabiles silentio praeterivit. Sed hoc idcirco factum [Col. 0892C] est ut, dum Redemptor noster de peccatoribus natus esse describitur, pro peccatoribus de coelo ad poenam descendisse credatur; descendit quippe, ut peccata nostra ipse portaret; ascendit vero, ut divinitatis suae nos participes faceret, sicut per Apostolum dicitur, quia mortuus est propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram. Hinc est enim quod Matthaeus descendendo per Salomonem, cujus matrem concupiscendo David peccavit, XL generationes enumerat; cum Lucas ascendendo per Mathan, per cujus nominis prophetam peccatum David expiavit, LXX et VII generationes describat. Per Matthaeum quippe signatur, quia idcirco Dei Filius ad nos peccatores descendit, ut mortalitatis nostrae particeps fieret; per Lucam [Col. 0892D] vero innuitur quia idcirco post resurrectionem ad [Col. 0893A] Patrem ascendit, ut nos divinitatis suae consortes efficeret; sicut per egregium praedicatorem dicitur: Quod autem ascendit, quid est, nisi quia descendit primum in inferiores partes terrae? Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia. Per numerum autem quem Matthaeus ordinat, susceptio laboriosae mortalitatis; per illum vero quem Lucas posuit, humanae exprimitur abolitio pravitatis. Per quadragenarium quippe numerum labor exprimitur, quo videlicet Christus in corpore suo, quod est Ecclesia, per diversa vitae hujus tempora fatigatur. Hinc est quod Moyses et Elias 40 dierum continuavere jejunium; sed et ipse Dominus sub eodem numero abstinuit perceptione ciborum.
[Col. 0893B] Per Moysen itaque lex, per Eliam prophetia, per Christum vero Novi Testamenti patenter intelligitur gratia. Per afflictionem ergo legis, prophetiae simul et gratiae labor innuitur universalis Ecclesiae per universa mortalis hujus vitae saecula fatigatae. Hinc est quod filii Israel, aerumnis atque laboribus diutinae peregrinationis attriti post 40 annos terram sunt promissionis ingressi; quia videlicet omnes electi post emensum hujus peregrinationis excursum, mox haereditario jure terram viventium possidebunt. Per septuagenarium vero numerum, quem Lucas posuit, remissio peccatorum exprimitur, sicut ipse Dominus in Evangelio testatur. Cum enim Petrus interrogaret dicens: Domine, quoties peccaverit in me frater meus, dimittam ei usque septies? respondit: Non [Col. 0893C] dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies. Congrue autem per septuagenarium numerum peccatorum remissio designatur, quia ab undenario et septenario nascitur: undecim namque si septies multiplicentur, 77 numerum faciunt. Denarius autem numerus perfectus esse dignoscitur, per quem et Decalogus designatur. Sed si denarius est perfectus, restat necessario ut sit undenarius imperfectus. Quid est autem peccatum, nisi transgressio legis? Si ergo per denarium lex intelligitur, recte per undenarium legis transgressio figuratur; septenario vero numero tota saeculi hujus universitas continetur, quia septem diebus omnis decursus vitae praesentis evolvitur. Per undenarium ergo septies multiplicatum cuncta nostra peccata ad septuagesimum [Col. 0893D] septimum deducuntur numerum, in quo vera omnium fit remissio peccatorum. Unde eleganter a Christo et baptismo haec secundum Lucam series inchoatur, et in Dei Patris persona finitur. In baptismo enim Christi omnium nobis peccatorum remissio provenit per Spiritum sanctum qui super baptizatum Dominum in specie columbae descendit. Sic per Christum redempti, et per Spiritus sancti gratiam abluti, reconciliamur Deo Patri. Quos utriusque evangelistae sensus beatus Paulus una sententia comprehendit dicens: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, et de peccato [Col. 0894A] damnavit peccatum in carne. Cum enim dicit misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, peccatorum nostrorum susceptionem manifeste declarat, quam ostendit Matthaeus cum descendendo XL generationes enumerat. Cum vero sequitur, et de peccato damnavit peccatum in carne, expiationem omnium nostrorum criminum indicat, quam Lucas exprimit, cum ascendendo LXXVII generationes describit.
Vos estis sal terrae. Plurimus plane cibus sub una mole congeritur qui tamen exiguo sale conditur; et multus est populus Christianus, ad cujus comparationem perexiguus est numerus sacerdotum; sed dum populi multitudo sacerdotalis eloquii sale conspergitur, [Col. 0894B] coelestis sapientiae sapor in eorum cordibus gignitur, et gustus mentis humanae in delectatione coelestium suaviter obdulcatur. In quo cavendum est valde quod dicitur: Si sal evanuerit, in quo condietur? Nam cum sacerdotis cor ab amore supernae dulcedinis evanescit, amarescit illico per salsuginem terrenae concupiscentiae, ideoque jam non poterit aliena corda salire.
Non potest arbor mala fructus bonos facere. Arbor sane voluntas intelligenda est, non persona; nam eadem persona hominis et bona operari valet et mala, sicut ex eadem terra et ficus profertur et spina. Sed sicut mala arbor nunquam bona germinat [Col. 0894C] poma, ita de superba voluntate, quae procul dubio mala est, nunquam mera vel incontaminata procedit humilitas; et sicut radice laesa, totius arboris rami consequenter arescunt, sic ex mente superba, si quid boni operis ad tempus virescere cernitur, velut humore convallis exhausto, in praerupti saxi ariditate siccatur.
Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista. Exclusit itaque majorem, non negavit aequalem. Hinc est quod ad Zachariam angelus dicit: Ipse praecedet ante illum in sapientia et virtute Eliae. Par ergo Eliae Joannes videtur, in cujus sapientia et virtute venturus asseritur, praesertim cum et alibi [Col. 0894D] ipsa Veritas dicat: Elias jam venit, et non cognoverunt eum, sed fecerunt in eum quodcunque voluerunt; et si vultis scire, Joannes ipse est Elias. Sed ecce e diverso illud occurrit, quod Eliseus duplicem Eliae spiritum, juxta modum suae petitionis, accepit. Obsecro, inquit, ut fiat spiritus tuus duplex in me. Quod si Eliam Elisaeus dupliciter antecellit, aequalem Eliae Joannem quomodo superat, quo inter natos mulierum major nemo surrexit? Verumtamen ut solvatur quaestio, ponderandus est sensus, ut quod durum in verbis exterioribus sonat, de pia intentione procedere discretio sobrie sentientis intelligat. [Col. 0895A] Durum quippe sonuit quod Eliseus duplicem magistri spiritum petiit, cum non sit discipulus super magistrum; sed ex pura mente petitio ista processit, quia non terrenum aliquid, sed spiritualem gratiam postulavit; unde et Elias quasi subindignatus, incauta discipuli verba redarguit, cum ait: Rem difficilem postulasti; simplicitatem vero piae intentionis aspiciens praesto subjungit: Attamen si videris me, quando tollar a te, erit quod petisti; non videlicet duplicitas, quam incautus sermo profudit, sed donum spiritus, quod humili ac sincera mens intentione quaesivit. Hoc itaque modo nequaquam Joannem superat Eliseus, sicut nec major est quam Elias. Verumtamen si sacrae historiae tenorem inspicimus diligenter, uberiorem sive clariorem Eliseum [Col. 0895B] quam Eliam in miraculorum fuisse virtutibus invenimus. Ille nimirum vivens defunctum puerum vitae restituit, iste jam mortuus mortuum suscitavit. Illo prophetante hydria farinae et lecythus olei non defecit, iste obsessae et afflictae civitati protinus in diem alterum incredibiles hostilium castrorum copias obtulit, atque, ut in brevi cuncta concludam, Elias 12, Eliseus, ut Scripturae veritas tradit, 23 miraculorum signis enituit, quae, videlicet quia fastidium devitamus, hic enumerare postponimus.
Quomodo ergo hujus me nodo quaestionis expediam, ut prolata de magnitudine Joannis non vacillet sententia veritatis, qua dicitur in natis mulierum non esse majorem Joanne Baptista? Nam si major est Eliseus quam Elias, ergo major est et [Col. 0895C] Joanne, quod fieri impossibile est. Sed notandum quod aliud est magnum quid agere in signis miraculorum, aliud magnum esse in excellentia meritorum; nam si de miraculis agitur, nullum fecisse miraculum Joannes in Scripturarum paginis invenitur. Sed nunquid propter hoc infimus erit omnium sanctorum, quia nulla traditur signa fecisse virtutum? Eliseus ergo major est quam Elias in exhibitione signorum, quem tamen nequaquam superat in cumulo meritorum. Ita et Joannes par quidem est Eliae, quia sicut ille praeco futurus est Judicis, ita et hic praecursor factus est Redemptoris; sed major Elia, quia quem demonstravit, etiam baptizavit. Joannes itaque humanorum limes est meritorum; [Col. 0895D] quantumcunque enim apostolici senatus excellat auctoritas, quamtumcunque vel patriarcharum fides in divina agnitione proficiat, vel prophetarum miracula ad reseranda arcana mysteria convalescant, quantumlibet certe cumuletur triumphantium gloria martyrum, quantumvis effloreat vernans pudicitia virginum, vel in verbo vitae se exerceat lingua doctorum, citra metam Joannis omnia cohibentur, nihilque virtutis humanae, nihil religionis, nihil perfectionis ultra progreditur.
Colligite primum zizania, et alligate fasciculos ad comburendum. Pensanda sunt diligenter verba Veritatis ac cum timore quibus dicitur: Alligate fasciculos [Col. 0896A] ad comburendum zizania; quippe fasciculi alligantur, quia in illo perpetuae damnationis incendio, homicidae cum homicidis, adulteri cum adulteris, perjuri cum perjuris, incestuosi cum incestuosis, non diverso poenalium tormentorum genere constringuntur; illic eos infinitae poenae patens gehennae barathrum devorat, qui his se arroganter in superbiae cornibus extollebant; illic eorum carnes atque medullas saginis irriguas crepitans flamma depascet, qui hic arsere deliciis et aestuantis expleverunt illecebras voluptatis. Bene itaque dicuntur fasciculi alligari, quia nequaquam eos tunc separat diversitas ultionis, quos hic similitudo sociaverat pravitatis; et qui nunc eisdem criminibus sunt obnoxii ejusdem supplicii postmodum tenentur animadversione [Col. 0896B] constricti. De quibus omnibus alibi sub unius personae specie dicitur: Ligatis manibus et pedibus, mittite illum in tenebras exteriores. Illic membra ligantur ad poenam, quae hic soluta ac libera ferebantur ad culpam; vel tunc digne constringenda sunt in suppliciis, quae nunc male ligata sunt a pietatis operibus peragendis; illic animae reproborum cum corporibus simul inexstinguibili cruciantur incendio, sicut hic in exsecutione pravi operis jungebantur. Unde et per prophetam dicitur: Descenderunt ad infernum cum armis suis; arma quippe peccantium membra sunt corporis, quibus reprobi homines diabolo militant et ejus imperio perverse vivendo ministrant. Simul ergo cum animabus et corpora in aeterna morte damnantur, quae [Col. 0896C] simul in pravi operis perpetratione vixerunt; de quibus propheta dicit: Ibi Assur et sepulcra ejus.
Quisquis Evangelium beati Marci subtili meditatione considerat, et alta, ut dignum est, indagatione pertractat, rudibus quidem et non accuratis descriptum verbis, sed uberrimis inveniet coelestis intelligentiae redundare mysteriis. Est plane styli brevitate succinctum, sed profunda mysterii spiritualis ubertate diffusum. Perscrutantes namque omnes fere paginas Scripturarum, invenire vix possumus Spiritum veritatis cautius vel circumspectius per alium quemlibet quam per os beati Marci fuisse [Col. 0896D] locutum, adeo ut ipsa descriptionis series et ordo verborum magnum contineat sacramentum. Quod ut facilius elucescat, in ipso libri ejus exordio nos breviter intimare non pigeat. Primum namque miraculum ponit, quo Dominus daemonem per os hominis clamantem tacere praecepit, eumque protinus expulit. Obmutesce, inquit, et exi ab homine. Secundum miraculum est, quo febricitantem socrum Petri depulso typi calore sanavit. Tertium est, quo leprosum tetigit et purgavit. Quartum quoque est, quo paralyticum grabatum tollere et abire praecepit. Qui videlicet ordo, si diligenti cura perpenditur, manifeste docet quanta magisterii arte Spiritus sanctus scribentis calamum tenuit, et ad declarandum redemptionis [Col. 0897A] humanae mysterium, quasi per quamdam lineam, omnia dispensavit. In dejectione namque primi hominis principio diabolus locutus est ac pomum vetitum comedi persuasit. Deinde mulier, quia in delectationis concupiscentiam corruit, velut aestuantis ardorem febris incurrit. Adam vero postquam de fructu ligni male consentiendo gustavit, omnium mox vitiorum lepra perfusus, postremo et tanquam paralyticus a cunctis bonis operibus est interioris hominis languore constrictus. Quia ergo Filius Dei, sicut Joannes dicit apostolus, destruere venit opera diaboli, per eamdem viam persecutus est mortem qua illa ingressa fuerat in orbem terrarum; et ubi fusum est perditionis nostrae venenum, animarum medicus salutis objecit antidotum; atque unde mortem [Col. 0897B] hostis callidus introduxit, per eumdem tramitem Redemptor noster redeuntis vitae primordia reformavit: quatenus et diabolum, qui in ruinam nostram locutus fuerat, jamjam tacere compelleret, et Evam a febribus aestuantis concupiscentiae liberaret; a viro non modo lepram vitiorum scelerumque detergeret, sed eumdem quoque eatenus paralyticum ad exercenda pietatis opera validum liberumque laxaret. Sicut ergo in illis hominibus totum periit genus humanum, sic in istis a Salvatore curatis est superioris figurae mysterio saluti pristinae restitutum. In capitulo igitur Evangelii hujus libri studiosus lector addiscat, sequentis styli series quam profunda, quam mystica charismatum sacramenta contineat. Nec mirum, cum liber ille non plus Marci quam Petri [Col. 0897C] perhibeatur apostoli; quidquid enim iste scripsit, ex ore beati magistri callidus, ut ita dixerim, explorator audivit.
Porro autem nonnulla reperiuntur, quae sic sunt a beato Marco digesta, ut reliquis evangelistis videantur esse contraria. Quae tamen si sagacius perscrutentur, et caeteris consona, et sincerissimae fidei reperiuntur veritate fundata. Sicut est, quod caeteri hora sexta, hic asserit hora tertia Dominum crucifixum; quae profecto diversitas ita dirimitur, ut quoniam hora tertia tumultuati sunt: crucifige, [Col. 0897D] crucifige, eadem hora Dominum lingua crucifixerit Judaeorum, quem hora sexta corporaliter clavi confixere gentilium. Illi itaque juxta corporalem, ut ita loquar, rei gestae loquuntur historiam, iste spiritualem protulit de furiosa Judaeorum crudelitate sententiam. Illi praeterea referunt ante galli cantum ter a Petro Dominum fuisse negatum; iste qui hoc ex ore scilicet ipsius negantis audivit, non antequam gallus cantaret, sed antequam bis cantaret, negationem hanc factam esse perscripsit. Quod profecto juxta fidem rei veraciter contigisse, sicut Marcus asserit, indubitanter agnoscitur. Quod autem [Col. 0898A] alii evangelistae dicunt, ita debet intelligi, ut trina illa negatio ante galli quidem cantum fuerit coepta, sed postquam semel cecinit, sit expleta, ut, quoniam in Scripturis pars solet poni pro toto, id quod per Matthaeum dicitur: Antequam gallus cantet, ter me negabis, sic intelligatur tanquam diceret, ter me negaturus, antequam gallus cantet incipies, sed eamdem negationem, postquam semel cantaverit, antequam cantare bis adjiciat, consummabis. Sic itaque et quod Marcus ait: Priusquam gallus cantet bis, et quod alii dicunt: Antequam gallus cantet, ter me negabis, licet verbis videantur exterioribus dissonare, congruentissima reperiuntur intentione congruere.
1. Quod Lucas solus inter caeteros evangelistas tria cantica describat.—2. Ecce enim, ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo.—3. Reversi sunt autem LXXII cum gaudio dicentes: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo.—4. De eo quod, docente Domino, nuntiatur quia Pilatus Galilaeorum sanguinem cum sacrificiis immiscuerit.
Beatus Lucas, qui vituli speciem repraesentat, quia videlicet vitulus in sacrificium mactari consuescat, solus inter caeteros evangelistas tria describere cantica reperitur; primum Zachariae, secundum Mariae, tertium Simeonis; et cum nullus evangelistarum alius proprio stylo canticum inseruerit, [Col. 0898C] iste duntaxat, qui formam in se legalis hostiae solus exprimit, cantica diversa describit; primo quidem sacerdotis, deinde Virginis, postremo justi senis; ut per hoc ostendatur quoniam illi prae caeteris in excellentia canendi debetur officium qui semetipsum jam Deo veraciter obtulit holocaustum. Canat ergo siccus et aridus, non qui deliciis fluit humectus et uvidus. Ovis plane vivens balat, mortua cantat; arida chorda clarum, humida sonum reddit obtusum. Cavendum est ergo de saeculo venientibus, et terribiliter formidandum, ne dum mundanae conversationis laqueos fugiunt, mollis et fluxae vitae nexibus deterius innectantur, qui etsi Deo boni aliquid offerant, sacrificantis oblatio non suscipitur, nisi et is qui offert, quibusdam, ut ita [Col. 0898D] loquar, devotionis suae manibus offeratur. Hinc est quod Cain inaniter offerebat, quia semetipsum prius offerre neglexerat.
Ecce, inquit Elisabeth, ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo. Spiritus enim sanctus, qui eum antequam vitales auras carperet animavit, ipsum quoque materni pudoris hospitium, in quo degebat implevit, unde cum necdum posset hominibus verba depromere, potuit exsultando latentem in [Col. 0899A] utero virginis regem coeli maternis visceribus nuntiare. Ubi quaerendum est quomodo fieri potuit ut in eum Spiritus sanctus sua dona diffunderet, cum juxta ritum conditionis humanae adhuc in iniquitatibus conceptus existeret, et necdum originalis peccati vinculum percepta legalis observantiae circumcisione solvisset; cum per Moysen divina vox dicat: Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit. Sed notandum est quia Spiritus sancti gratia lege non stringitur, necessitatis vinculo non tenetur; sed sicut ubi vult spirat, sic et quibus vult gratis sua dona dispensat. Nam et Cornelium centurionem, antequam baptismi susciperet lavacrum, inspiravit, et in quosdam adhuc gentiles, loquente [Col. 0899B] Petro, non solum, ut Scriptura testatur, cecidit, sed etiam ut linguis loquerentur, instruxit. Quid ergo mirum, si beatum Joannem ante legalis mandati quodcunque remedium spiritus sanctus implevit, quem ipsius legis et prophetarum ac totius veteris testimonii limitem quemdam atque, ut ita loquar, intransmeabilem terminum providentia divina constituit? Lex enim et prophetae, ut Veritas ait, usque ad Joannem. Joannes enim iste cum Domino circumcisione non eguit, sed eum supra legem, supra humanae conditionis ordinem electio divina provexit. Cui etiam tanti honoris collata est gloria ut nativitati ejus ipsa Dei Genitrix interesset, ejusque principium latens in utero mundi Conditor sua praesentia dedicaret. Testatur hoc Lucas evangelista cum dicit: [Col. 0899C] Mansit autem Maria cum illa, videlicet Elisabeth, quasi mensibus tribus, et reversa est in domum suam. A conceptione quippe Domini usque ad nativitatem beati Joannis tres menses sunt. Nolebat itaque Maria discedere, donec grandaevae puerperae ministerium sedulitatis impenderet, et quae gestabat in aula sui corporis regem, cerneret anteire praeconem.
Reversi sunt autem LXXII cum gaudio dicentes: Domine, et daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Quid ad haec ille qui cordis attendit arcana respondit? Videbam, inquit, Satanam sicut fulgur de coelo cadentem; ac si dicat: videte ne dum nequitiae spiritus vestris subduntur imperiis, mentes vestrae [Col. 0899D] jugo premantur elationis, quia si Satanas per superbiam coelum perdidit quod tenebat, homo superbiens nequaquam valet invenire quod sperat.
Quid prodest hostiam Deo laudis offerre, et per torporem negligentiae foedis eam cogitationibus inquinare? Hanc porro boni malique misturam locus ille significat evangelicus ubi dicitur quia, docente Domino, aderant quidam ipso in tempore nuntiantes illi de Galilaeis, quorum sanguinem Pilatus miscuit cum sacrificiis eorum. Nam quia Pilatus os malleatoris interpretatur, quid per hunc nisi diabolum debemus [Col. 0900A] intelligere, qui paratus est semper homines offensionum ictibus verberare? Unde et virgam super humeros hominum tenere dicitur per prophetam, Virgam, inquit, humeri ejus superasti, sicut in die Madian. Quid vero sanguis, nisi peccata? quid sacrificia, nisi rectas et acceptabiles Deo significant actiones? Pilatus ergo Galilaeorum sanguinem cum sacrificiis miscuit, quia malignus spiritus vel orationes nostras pravis cogitationibus polluit, vel opera bona peccati cujuslibet attaminatione corrumpit, ut sanguis sacrificium polluat, dum reatus offensio oblatam Deo recti operis victimam foedat. Unde scriptum est, quia cum Abraham Deo sacrificium de pecoribus ac volucribus devotus offerret, descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham. [Col. 0900B] Quid enim exprimunt volucres, nisi malignes spiritus per aera volitantes? Volucres ergo a sacrificio nostro repellimus, cum operum nostrorum victimas a malignis spiritibus eas foedare tentantibus provide custodimus.
Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu triduo illud reaedificas? Sex nempe diebus omnipotens Deus omnia sua opera condidit, et sexto die hominem ad suam imaginem similitudinemque formavit. Sexta quoque aetate saeculi, Filius Dei factus est filius hominis, ut nos reformaret ad imaginem Dei. Sexta insuper feria ipse Dominus passus [Col. 0900C] est, ut ea nimirum die homo fieret ejus morte redemptus, quo dudum fuerat ipsius operatione plasmatus. Eodem porro die de costa viri formata est Eva, quo de latere Christi per aquam et sanguinem exivit Ecclesia. Videamus itaque quomodo per eumdem senarium numerum Dominici corporis templum divinae providentiae sit arte constructum. Templum sane illud Hierusalem per 46 annorum curricula fuerat fabricatum; unde et a Judaeis Domino dicitur: Quadraginta et sex annis, etc. Qui videlicet numerus, si per senarium ducitur, omne tempus quo Dominus in matris utero mansit impletur. Nam quadragies sexies seni 275 dies fiunt, qui dierum numerus complet novem menses et sex dies, qui videlicet tanquam decem menses parientibus [Col. 0900D] feminis imputantur, non quia omnes mulieres ad sextam diem post nonum mensem pariturae perveniant, sed quia tot diebus ad partum perducta ipsa perfectio Dominici corporis comperitur, sicut a majoribus traditur et firma auctoritate Ecclesiae custoditur. Octavo namque Kalendas Aprilis conceptus creditur, quo et passus; eo videlicet die sepultus est in monumento novo, ubi nec ante nec post quisquam est positus mortuorum, quo conceptus est in utero Virginis, ubi constat nullum seminatum fuisse mortalium; natus autem traditur octavo Kalendas Januarii. Ab ipso ergo conceptionis die usque ad diem nativitatis 276 reperiuntur dies, qui senarium numerum quadragies sexies continent. [Col. 0901A] Quo igitur numero lapideum illud templum antiquitus est aedificatum, eodem quoque numero et templum Dominici corporis per senarium est perfectum, hac tantummodo discretione servata, quod in constitutione templi annorum numerus ponitur, in aedificatione vero corporis Domini dierum calculus supputatur. Annorum igitur numerus templi illius antiqui, si per senarium ducitur, omnes dies, quibus mansit Dominus in virgineo ventre, complentur. Conjuncto itaque numero quo Deus opera sua fecit cum illo quo templum est conditum, Domini corpus efficitur, ut nobis detur intelligi quia per illud divinitatis templum, quod in Virginis utero constructum est, universa sunt Dei opera restaurata, sicut dicit Apostolus, quia proposuit [Col. 0901B] Deus in dispensatione plenitudinis temporum instaurare omnia in Christo, quae in coelis et in terris sunt in ipso. Sed hoc corporis templum, quod per senarium numerum fieri divina providentia voluit, tribus horis Judaica impietate resolutum, triduo reaedificavit, sicut ipse dicit: Solvite templum hoc, et post triduum reaedificabo illud. Hoc autem, inquit evangelista, dicebat de templo corporis sui. Nec mirum, si quod per senarium factum est, per ternarium sit solutum, per ternarium quoque rursus reaedificatum, cum et ipse senarius sicut ex ternario crescit, ita nihilominus et in ternarium resolvatur; unus enim, duo et tres, sex fiunt, e reciproce dimidium senarii, tres sunt, tertia pars duo, sexta unum; qui videlicet numerus idcirco [Col. 0901C] perfectus dicitur, quia sic ex suis partibus constat. Uno plane die integro et duabus noctibus in sepulcro Dominus jacuit, quia una sui corporis morte a duabus nos, animae videlicet et corporis, mortibus liberavit. Et recte per diem mors Domini designatur, qua nos ad lucem reducimur; nostra autem mors utraque per noctem, quae nimirum nobis ex peccato debetur. Totum autem triduum in humanae salutis expenditur evidentissime sacramentum; nam sexta feria passus, Sabbato in sepulcro quievit, die Dominico resurrexit. Tota autem haec vita nobis sexta feria est, quia videlicet crucem post Dominum bajulare jubemur. A die autem exitus nostri usque ad judicium, quasi sabbatum ducitur, quia interim beata requie animae perfruuntur; in resurrectione [Col. 0901D] autem corporum, paschalis nobis oritur dies, qui nulla fine concluditur, sed perpetuae jucunditate [Col. 0902A] laetitiae feriatur. Ut ergo ad hanc Dominicam per sabbatum valeamus congruenter attingere, necesse est nos nunc crucem post Jesum bajulantes sextam jugiter feriam celebrare. Alioquin si praepostero ordine nunc sub carnis lege viventes, quasi Dominicam ducimus, procul dubio postmodum non gaudium gaudio, sed tribulatione mutamus. Hinc est enim quod Dominus sicut 40 diebus in eremo vixit, totidemque post resurrectionem cum discipulis fuit, ita etiam ab ipso suae mortis articulo usque ad diluculum resurrectionis 40 horas habuit. Sicut igitur illorum dierum numero, ita nihilominus et horarum, quas diximus totius vitae nostrae tempus exprimitur; ut sicut ille quadragenario horarum numero mortuus mansit, ita et nos illi commortui, [Col. 0902B] quandiu hic vivimus, in carnis semper mortificatione vivamus.
Non ad mensuram dat Deus spiritum. Movere potest, cur Joannes Baptista perhibeat, quia non ad mensuram dat Deus spiritum, cum Paulus e contrario dicat: Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Quomodo ergo non ad mensuram, et quomodo secundum mensuram? Sed quod Joannes asserit non ad mensuram spiritum dari, de Redemptore nostro procul dubio debet intelligi, in quo videlicet habitat omnis [Col. 0902C] plenitudo divinitatis corporaliter; quod patenter agnoscitur, si ipsa textus evangelici series attendatur. Nam cum praemisisset non ad mensuram dat Deus spiritum, protinus intulit: Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus. Unde et alibi dicit: Nos de plenitudine ejus accepimus. Concordat ergo cum Psalmista Joannes, quia huic iste mensuram tollit, quem ille unctum prae consortibus asserit. Quod autem Apostolus mensuram ponit, hoc de quibusque fidelibus vult intelligi; juxta mensuram namque spiritus inest cuique mensura virtutis atque constantiae, ut vel vitiis attentantibus in pace resistat, vel in certamine constitutus insuperabilia tormenta percurrat. Samson quippe, donec VII crines habuit, insuperabilis fuit, et qui septiformis habet [Col. 0902D] gratiae Spiritum, invictum se praebet, ingruente quorumlibet tempestate bellorum.
Qui captus est amore pecuniae, nequaquam idoneus est ad ministranda verba doctrinae: quod bene in eo quod superius proposuimus apostolico declaratur exemplo. Nam cum Scriptura praemittat: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una; [Col. 0902D] moxque subjungat: Nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia, protinus addidit: Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri, et gratia magna erat in omnibus illis. Deinde subinfert: Nec enim quisquam egens erat inter illos. Quid ergo sibi vult, quod hujus sacrae scriptor historiae, dum de continentia loquitur apostolica [Col. 0903A] et communi vita, repente quasi materiam interrumpit, et ad enarrandam praedicationis constantiam, tanquam mutato stylo prosilit dicens: Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis? Cur uni materiae aliam interpolat, qui coeptam persequi et continuare debuerat, nisi ut patenter ostendat quia illi duntaxat idonei sunt ad praedicationis officium, qui nullum terrenae facultatis possident lucrum, et, dum aliquid singulare non habent, communiter omnia possident, nihil scilicet habentes et omnia possidentes? Hi nimirum, dum nullis terrenarum rerum praepediuntur obstaculis, expediti stant pro Dominicis castris in campo certaminis; [Col. 0904A] et quia rebus exuti solis virtutum armis accincti, gladio spiritus adversus vitiorum dimicant acies, idonei bellatores sunt obluctantium hostium obtruncare cervices: cui nimirum bello impares sunt, et enerviter cedunt, qui communibus non contenti, peculii singularis ambiunt proprietate gravari. Hinc est quod in Deuteronomio gradientibus ad praelium dicitur: Quisquis est homo qui plantavit vineam, et necdum fecit eam esse communem et de qua vesci omnibus liceat, vadat et revertatur ad domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius homo ejus fungatur officio.
Omne quod est in mundo concupiscentia carnis, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae. Concupiscentia scilicet carnis ad corporis voluptatem, concupiscentia oculorum ad visibilium rerum pertinet pulchritudinem; superbia vero vitae terreni honoris atque fastigii exprimit sublimitatem. Per haec [Col. 0904B] enim primus homo tentatus agnoscitur, sicut Scriptura testatur: Vidit, inquit, mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, ecce concupiscentia carnis; deinde sequitur: et pulchrum oculis aspectuque delectabile, ecce superbia oculorum; per oculos enim superbire convincitur quisquis in his quae Deus prohibet delectatur; superbia vero vitae fuit, cum mulier eadem ex ore serpentis libenter audivit: Eritis sicut dii scientes bonum et malum.
Non cuiqam sufficit ad capessenda praemia solus pudor virgineus, nisi et aliis fuerit ditatus virtutibus. Joanni quippe in Apocalypsi per angelum dicitur: Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt et sequuntur Agnum quocunque ierit. Agnus enim noster, ille videlicet qui tollit peccata mundi, charitatem habuit, quia pro salute hominum proprium sanguinem fudit; gratia humilitatis eminuit, quia humiliavit semetipsum usque ad mortem, mortem autem crucis; patientiam servavit, quia cum malediceretur non maledicebat, cum pateretur non comminabatur; mundanae dignitatis altitudinem sprevit, quia sicut per Joannem dicitur, cum vellent [Col. 0903D] illum regem constituere, montis latibulum petiit; inimicos dilexit, pro quibus et in cruce positus exoravit dicens: Pater, ignosce illis quia nesciunt quid faciunt. Ille itaque Agnum quocunque ierit sequitur qui non sola virginitate ejus vestigia, sed per omnes quoque virtutum semitas in quantum valet imitatur. Ille Agnum sequitur in perventionis requie qui illum imitari studuit in itineris adversitate. Illa namque virginitas perfecta est quae reliquis virtutibus cingitur, quae vera mentis humilitate conditur, quae non solum illibatam se servat in carne, sed etiam pudicam custodit in ore. Unde et beata virgo Maria, audito angelicae legationis mysterio, solitum modesti silentii rigorem tenuit, et si ipsa intra se discutere posset qualis esset illa salutatio, verbum inquirere [Col. 0904C] superfluum deputavit. Sed mox tacendo audire meruit quod interrogando inquirere non praesumpsit; ait enim angelus ei: Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Dominum; ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabitur nomen ejus Jesus.
Habebat in vestimento et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium. Vestimentum quippe Christi nihil est aliud nisi corpus quod sumpsit ex virgine. Per femur vero propagatio carnis fit. Qui ergo per propagationem generis humani in mundum hunc venit ex Virgine, et per incarnationis suae mysterium quia Rex esset et Dominus cunctis gentibus indicavit, in vestimento et in femore [Col. 0904D] scriptum habuit: Rex regum et Dominus dominantium; unde enim mundo innotuit, ibi scientiam suae majestatis inscripsit.
Singulae portae erant ex singulis margaritis. Margaritae illae pretiosae, quas beatus Joannes se conspexisse pronuntiat, ex quibus etiam coelestis Hierusalem portas perhibet esse constructas, sancti apostoli sunt; ipsi nimirum portae, ipsi sunt nihilominus margaritae, quia, dum signis atque prodigiis quosdam divini splendoris radios mittunt, ad supernae Hierusalem gloriam conversis ad fidem gentibus aditum pandunt; et quicunque salvatur, per hos quasi portas ad vitam viator ingreditur. Quorum [Col. 0905A] mysticam tenuere figuram et lapides illi qui, Deo jubente Moysi, rationali summi sacerdotis leguntur impressi. Hoc itaque rationale sacerdos ferebat in pectore, cum ingrederetur sanctum sanctorum. Praeceptum est ergo ut in eo ponerentur duodecim [Col. 0906A] lapides, terni per quaternos angulos […] auro, quia nimirum sancti apostoli per quadrifidum orbem de Trinitate, quae Deus est, praedicaverunt catholicae fidei veritatem.
Linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus. Sed dum ista dicimus, quaestionem nobis oriri non sine aliqua difficultate videmus; si enim signa propter infideles data esse dicuntur, quid est hoc [Col. 0905B] quod Redemptor noster in patria sua propter incredulitatem hominum vix paucas virtutes facere potuisse perhibetur? Sicut enim Marcus evangelista testatur: Multi audientes admirabantur in doctrina ejus dicentes: Unde huic haec omnia? et quae est sapientia quae data est illi, et virtutes tales quae per manus ejus efficiuntur? Nonne hic est fabri filius et Mariae, frater Jacobi et Joseph et Judae et Simonis? nonne et sorores ejus nobiscum sunt? et scandalizabantur in illo. Unde et paulo post subditur: Et non poterat ibi virtutem ullam facere, nisi paucos infirmos impositis manibus curavit, et mirabatur propter incredulitatem illorum. Quid est hoc, fratres, quia Paulus affirmat signa pro infidelibus data, Marcus asserit propter infideles fuisse subtracta? Nunquid [Col. 0905C] contrarias inter se invicem proferre sententias possunt, qui uno spiritu pleni sunt? Sed notandum est quia in ipsis infidelibus erat quidam diversitatis modus; par quidem error fuerat omnium non credentium, sed magna diversitas meritorum; aliud est enim si sola quis fallatur ignorantia, aliud si adjuncta quoque esset malitia. Ignorantia Paulus peccaverat qui dicebat: Qui prius fui blasphemus et persecutor et injuriosus, sed ideo misericordiam consecutus sum quia ignorans feci; per malitiam Judas peccavit, et ideo nequaquam venire ad indulgentiam meruit. Pro illis ergo infidelibus signa data sunt, quos divina providentia misericorditer salvare decreverat; propter illos vero subtracta sunt, quos [Col. 0905D] ab electorum sorte, exigentibus eorum meritis, districtae severitatis justitia repellebat.
Cum tradiderit regnum Deo et Patri. Hoc juxta verbi sonum quodammodo significare videtur, tanquam regnum donec Filius tenuerat, Pater non habebat, et cum Patri tradiderit, ipse non teneat; cum tradere regnum Deo Patri, nihil aliud sit, juxta sobrium intellectum, nisi perducere credentes ad contemplandam speciem Dei Patris; tunc quippe Deo Patri regnum a Filio traditur, cum per Mediatorem Dei et hominum in contemplationem divinitatis aeternae fidelium multitudo transfertur, id est, [Col. 0906A] ut jam necessaria non sit dispensatio similitudinum per angelos, et principatus, et potestates, et virtutes. Ex quarum persona non inconvenienter intelligitur dici in Canticis canticorum ad sponsam: Similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti, quoad usque rex in recubito suo est, id est quoadusque Christus in secreto suo est, quia vita [Col. 0906B] nostra abscondita est cum Christo in Deo; cum Christus, inquit, apparuerit, vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in gloria. Quod antequam fiat, videmus nunc per speculum in aenigmate, hoc est in similitudinibus, tunc autem facie ad faciem. Haec nimirum nobis contemplatio promittitur, actionum omnium finis atque aeterna perfectio gaudiorum; filii enim sumus, et nondum apparuit quid erimus; scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est. Ita quippe ait: Haec est autem vita aeterna ut cognoscant te unum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Hoc fiet cum venerit Dominus et illuminaverit abscondita tenebrarum. Cum tenebrae mortalitatis hujus corruptionisque transierint, tunc erit mane nostrum, de [Col. 0906C] quo in psalmo dicitur: Mane astabo tibi et videbo. De hac contemplatione intelligitur dictum cum tradiderit regnum Deo et Patri, id est cum perduxerit justos, in quibus nunc ex fide viventibus regnat, mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus ad contemplationem Dei Patris.
Paulus gloriatur quia ter virgis caesus est, et quia quinquies quadragenas una minus accepit. Praeceperat enim Moyses ut quem judices dignum viderent plagis, verberari facerent pro mensura peccati, ita duntaxat ut quadragenarium numerum non excederent. Quadragenarius siquidem numerus [Col. 0906D] humanae vitae significat cursum, qui videlicet numerus, dum quis vapulat excedi prohibetur, quia quisquis in hac vita perfectam egerit poenitentiam, nullam postmodum pro suis excessibus sentiet poenam. Porro ternarius propter mysterium sanctae Trinitatis ad fidem; quinarius autem propter quinque sensus nostros pertinet ad operationem; quia quisquis cum peccat, vel errat in fide, vel delinquit in opere, dignum fuit ut Paulus, qui utrobique peccaverat, ad perfectae purgationis officium ter virgis et quinquies ureretur verberum quadragenis. Quod autem dicitur una minus, haec est procul dubio quoniam Judaeorum judices unum decreverunt ictum de 40 minuere, ut dum ad legalem calculum non pertingerent, cum contra praeceptum legis excedere [Col. 0907A] nullatenus possent et, dum eitra persisterent, ulterius non transirent.
Qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Hic evidenter ostenditur nihil aliud esse pontificem quam boni operis sectatorem. Non enim dixit bonam dignitatem, vel bonum honorem desiderat, sed qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat: ac si dicat, qui ad episcopatum anhelat possidendum sine opere bono, inane vult nomen induere sine rei ipsius veritate. Non ergo constat episcopatus bractearum circumfluentium phaleris, non denique in glomeratis [Col. 0907B] constipantium militum cuneis, sed in honestate morum et sanctarum exercitatione virtutum. Mox subjungit: Oportet episcopum irreprehensibilem esse. Hic tantae vult esse perfectionis episcopum ut pene extra naturam loquatur Apostolus. Quis enim in carne constitutus, tam caute vivet, tam se sollicite undique circumspiciat ut reprehendi aliquando nequeat? Vae his qui et reprehensibiliter vivunt, et locum irreprehensibiliter vivendi adhuc reprehensibilius concupiscunt! Ex his nimirum sunt qui, obliviscentes affectum cognationis et patriae, sequuntur castra regum per ignota et barbara regna terrarum, et ad hoc eos impellit pereuntium ambitio dignitatum, quod extorquere non potuit coelestium promissio praemiorum.
Sunt quidam insipientes qui dicunt quia Redemptor noster nequaquam sit pro salute ac redemptione omnium hominum crucifixus; quibus nos pro tempore breviter respondemus quoniam contra vulnus originalis peccati, quo in Adam necessariae morti corrupta cunctorum hominum natura succubuit et omnium concupiscentiarum morbus insolenter erupit, verum, et potens ac singulare remedium mors nostri Salvatoris occurrit; qui nimirum liber a mortis debito, et solus absque peccato, pro peccatoribus mori voluit, et nequaquam debitor pro nobis mortis debitum solvit. Quantum ergo ad magnitudinem [Col. 0907D] et potentiam pretii, et quantum ad humani generis pertinet causam, sanguis Christi redemptio totius est mundi. Verumtamen qui saeculum hoc sine fide Christi et regenerationis sacramento pertranseunt redemptionis hujus participes esse non possunt. Cum itaque propter unam omnium naturam et unam omnium causam a Redemptore nostro in veritate susceptam omnes recte dicantur esse redempti, et tamen propter improbitatem suam non omnes a captivitate sint eruti, procul dubio redemptionis proprietas ad illos specialiter pertinet de quibus princeps hujus mundi missus est foras, ut jam non vasa [Col. 0908A] diaboli, sed membra sint Christi. Nullus enim est ex omnibus hominibus, cujus natura in Domino nostro suscepta non fuerit; quamvis ille natus sit in similitudine carnis peccati, omnis autem homo nascitur in carne peccati. Deus ergo, Dei Filius, mortalitatis humanae particeps absque peccato hoc peccatoribus mortalibus contulit, ut qui nativitatis ejus participes exstitissent, vinculum peccati simul ac mortis evaderent.
Sicut itaque non sufficit hominum renovationi natum fuisse hominem Christum, nisi in ipso de eodem de quo ortus est, spiritu renascantur; ita non sufficit hominum redemptioni crucifixum esse Dominum Jesum Christum, nisi commoriantur ei et consepeliantur baptismo. Poculum quippe immortalitatis, [Col. 0908B] quod confectum est de infirmitate nostra et virtute divina, habet quidem in se ut omnibus prosit, sed si non bibitur, non medetur. Qui dicit ergo quod non pro totius mundi redemptione Salvator sit crucifixus, non ad sacram virtutem, sed ad insanabilem respicit infidelium ac perditorum hominum vanitatem. Quantum ergo ad hoc spectat, quod Dei Filius communem nostram et naturam suscepit et causam, quantum etiam pertinet ad ejusdem pretii virtutem atque potentiam, Salvator noster jure pro totius mundi redemptione dicitur crucifixus. Sed, quia plurimis in impietate manentibus mors Christi nullatenus profuit, ab istis mundi redemptio merito dicitur aliena, quae sanctorum atque electorum Dei specialis perhibetur et propria, nec humani meriti praerogativa, [Col. 0908C] sed sola Salvatoris est gratia. Apostolus enim praecepit ut pro omnibus hominibus supplicetur, quod scilicet in cunctis Ecclesiis regulariter custoditur; ex quibus utique, quod multi pereunt, pereuntium procul dubio meritum; quod multi salvantur, salvantis est donum. Ut enim reus damnetur, inculpabilis Dei justitia est; ut autem reus justificetur, incomprehensibilis divinae clementiae gratia est. Nam et quamplures exstitisse noscuntur qui dicerent quod ideo quibusdam Evangelii praedicatio subtrahatur, ne percepta Dei praedicatione salventur. Sed si probari potest quod, ex quo Evangelium coruscare per mundum coepit, nemo prorsus exstiterit, cui Christi gratia nuntiata non fuerit, non recte dicitur quibusdam tacitum quod ostenditur omnibus praedicatum; [Col. 0908D] alioquin si reperiri possunt homines, quibus Evangelium nuntiatum non fuerit, non potest dici sine judicio Dei factum. Quod tamen nefas est ideo ab homine reprehendi, quia non valet humana scientia comprehendi. Quamobrem rectum judicii tenemus examen, si nec adversus Dei statuta conquerimur, quos deserit meritos deseri; ejusque misericordiae gratias agimus, qua liberat immeritos liberari, qui nimirum et ipsi in impietatis suae obstinatione persisterent, nisi per propensiorem dispensationis intimae gratiam eis Mediator Dei et hominum subveniret, cujus profecto sacratissimus sanguis sic in humanae salutis [Col. 0909A] sacramenta profluxit, ut omnes ad gratiam festinantes ablueret, fermentum vetus in sinceritatis azyma [Col. 0910A] verteret, et antiqui piaculi peste corruptum per regenerationis gratiam saeculum innovaret.
Fragmentum sequens non exstat in epistola B. Petri Damiani edita ad Henricum archiepiscopum Ravennatem, neque in opusculo ad eumdem, nisi forte meus aberravit oculus. Sumi ergo videtur ex alia quae non exstat epistola ad eumdem. Quanquam vero hic locus ad collectanea ex Novo Testamento pertinere non videtur, nihilominus a me libenter editur, tum quia in codice continenter scribitur, tum quia doctrinam de azymis continet idoneam explicandae S. doctoris sententiae, quam in Canonis expositione num. 2, dixit. Ibi enim Petrus Latinae Ecclesiae sententiam de azymis tuetur contra Graecos, qui non dogmatis, sed historici facti, ut controversistae demonstrant, errore fermentatum azymo praeferunt. Hic autem Petrus utriusque speciei valorem recte asserit.—Nec quidem S. Petri Damiani ad Bucconem epistola, quam subjicimus, in ejus operibus editis apparere videtur.
Sicut enim nihil interest in sacrificio vinum offeramus an mustum, ita prout mihi videtur idem est vel fermentatum offerre vel azymum; panis enim ille vivus qui de coelo descendit, sicut se per frumenti speciem, ita nihilominus voluit etiam significare per vitem. Nisi, inquit, granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. Et rursus: Ego sum vitis vera. Sufficiat ergo mihi duntaxat offerre vel quod ex frumento conficitur, vel quod ex vite producitur, nec incuriosus inquiro utrum panis in massa crudus servatus sit usque dum potuerit fermentari, vel etiam mustum eo usque sit in timna reconditum, donec in vini potuerit transire vocabulum. [Col. 0909C] Sed quia nobis hic non est de his disputare propositum, haec aliis tractanda relinquimus.
Consulendum me duxit dilectio tua utrum boni an mali angeli sint per quos omnipotens Deus peccata delinquentium feriat, et sive repentinae mortis, sive cujuslibet infortunii soleat irrogare vindictam. Ad quod profecto facilis patet et aperta responsio; nam si sacra Scriptura diligenter attenditur, per utrumque diversorum spirituum genus ultio fieri, prout summus decreverit Arbiter, invenitur. Ut autem in re perspicua succinctus sermo non haereat, Sodoma per bonos angelos est subversa; nam si fuissent contrariae fortitudines, eos beatus Loth nec adorasset, nec reverenter, ut legitur, hospitio suscepisset. [Col. 0909D] Obsecro, ait, domini, declinate in domum pueri vestri, et manete ibi. Ille quoque angelus, qui septuaginta millia virorum, David populum numerante, percussit, procul dubio bonus fuit. De quo Scriptura sic refert: Angelus, inquiens, Domini praecepit Gad ut diceret David, et ascenderet, exstrueret altare Domino Deo in area Ornan Jebusaei. Neque enim altare fieri reprobatus spiritus Prophetae praeciperet, et ille devotus humiliter obediret. Porro autem et illi angeli sancti erant, qui sicut in secundo Machabaeorum libro dicitur: Heliodorum sacri templi molientem auferre pecunias percusserunt, eumque terribilibus plagis affectum ac caecitate multatum tanquam mortuum reddiderunt. De quibus nimirum, sicut Scriptura prosequitur, apparuit illis, inquit, quidam [Col. 0910B] equus terribilem habens sessorem, optimis operimentis adornatum; isque cum impetu Heliodoro priores calces elisit, qui autem ei insidebat videbatur arma habere aurea. Alii etiam apparuerunt duo juvenes, virtute decori, optimi gloria, speciosique amictu; qui circumsteterunt eum, et ex utraque parte flagellabant sine intermissione, multis plagis verberantes. Subito autem Heliodorus concidit in terram eumque multa caligine circumfusum rapuerunt, atque in sella gestatoria impositum ejecerunt.
Quod autem per reprobos etiam spiritus flagella sua Deus hominibus inferat, Scriptura saepius manifestat; nam et spiritus malus regem Saul invaserat, qui vesano eum furore vexabat; et Satan beatum Job non solum in corpore, sed et in filiorum perculit orbitate. Daemon etiam Asmodaeus, sicut sacrae [Col. 0910C] historiae series astruit, septem Sarae Raguelis filiae viros occidit. Unde scriptum est quia immisit in eos indignationem, et iram et immissiones per angelos malos. Constat ergo quia per utrosque, bonos scilicet ac malos, angelos de nobis divinae justitiae motus ulciscitur, sicut his et pluribus aliis sacri eloquii testimoniis approbatur. Sed quia omnes hujusmodi vindictae et animadversiones divinae sententiae angelicis administrantur obsequiis, in solius est Dei omnipotentis arbitrio, quando per bonos, quandove per malos angelos fiant. Nam ut non per longinqua divagemur exempla: beata Caecilia boni angeli est comminata furorem, et beata martyr Agnes mali angeli factam perhibet ultionem. Illa quippe Valeriano [Col. 0910D] sponso denuntiat: Angelum Dei habeo amatorem, qui nimio zelo custodit corpus meum; hic, si vel leviter senserit quod tu me polluto amore contingas, statim circa te furorem suum exagitat et amittes florem gratissimae tuae juventutis. Ista vero dicit praefecto de filio ejus ab iniquo spiritu praefocato: ille inquit, cujus voluntatem volebat perficere, ipse in eum potestatem accepit. Manifesta igitur Novi ac Veteris Instrumenti auctoritate colligitur quod vindicta divinae animadversionis non modo per malos, sed per bonos etiam angelos exhibetur. Nam et paterfamilias quispiam et feras capit et fures expellit, aliquando per catulos, aliquando per domesticos viros.
Privilegium
[Col. 0911A] PAULUS papa V dilecto filio CONSTANTINO CAJETANO, Syracusano, monacho sancti Nicolai de Arena Catanensis, congregationis Casinensis, ordinis sancti Benedicti.
Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem. Cum tu, sicut accepimus, Opera B. Petri Damiani S. R. E. cardinalis, episcopi Ostiensis, editurus sis, quae non sine ecclesiasticarum litterarum detrimento in tenebris varie disjecta jacebant, tuaque laudabili opera, labore et diligentia, una cum aliis compluribus ecclesiasticorum scriptorum monumentis ex multis bibliothecis conquisita et collecta fuerunt, et idcirco fel. record. Clemens VIII praedecessor noster, studio bene merendi de republica Christiana et apostolica sede, cujus nobilis pars egregius hic [Col. 0911B] doctor exstiterat, Romam te vocaverat; nunc vero, aspirante divina gratia, primus tomus absolutus sit, ac tres reliquos te editurum propediem speres; nos, qui doctas piorum et eruditorum hominum lucubrationes complecti pastorali charitate tenemur et studia hujusmodi promoveri in Domino exoptamus, ut tam primus horum Operum tomus jam typis excusus, quam caeteri cum excudentur, sinceri et emendati prodeant, neque cujusquam incuria aut fraude adulterari vel labefactari possint, MOTU PROPRIO, ET EX CERTA NOSTRA SCIENTIA, omnibus et singulis Christi fidelibus, praesertim librorum impressoribus, ac bibliopolis quovis nomine nuncupatis, tam in Urbe et in universa ditione et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis: sub quingentorum ducatorum [Col. 0911C] auri, camerae apostolicae applicandorum, nec non amissionis librorum atque typorum, quam etiam in tota Italia, et extra eam ubivis gentium et locorum constitutis, sub excommunicationis majoris latae sententiae poenis ipso facto absque alia declaratione [Col. 0912A] incurrendis, auctoritate apostolica, tenore praesentium interdicimus et inhibemus: ne per quindecim annos a data praesentium computandos, primum tomum Operum B. Petri Damiani a te editum, et alios singulos a te edendos, dummodo omnes a magistro sacri palatii approbati sint, per totidem annorum spatium ab uniuscujusque eorum editione numerandum, absque tua licentia imprimere, aliove titulo vel forma, quovis praetextu mutatos, vel alio quocunque idiomate versos edere, vel sic editos vendere, seu venales habere audeant vel praesumant. Mandantes universis et singulis venerabilibus fratribus nostris patriarchis, archiepiscopis, episcopis et aliis locorum ordinariis, legatis, vicelegatis, gubernatoribus, potestatibus, et aliis officialibus, ut quando et quoties per [Col. 0912B] te vel tuo nomine fuerint requisiti, praemissa contra inobedientes exsequantur et observari faciant, invocato ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachii saecularis. Non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis, ac statutis et consuetudinibus, juramento, confirmatione apostolica, vel quavis firmitate alia roboratis; privilegiis quoque, indultis et litteris apostolicis, quibusvis personis quomodolibet concessis et confirmatis. Quibus omnibus illorum tenores, ac si ad verbum insererentur, praesentibus pro expressis habentes, pro hac vice duntaxat derogamus, caeterisque centrariis quibuscunque. Volumus autem ut praesentium litterarum exemplis, etiam in ipsis voluminibus impressis, eadem ubique fides habeatur, quae ipsis praesentibus haberetur, si forent exhibitae [Col. 0912C] vel ostensae. Datum Romae apud S. Marcum, sub annulo Piscatoris, die XVII Augusti 1606, pontificatus nostri anno secundo.
Scipio COBELLUTIUS.
Elogium de S. Petro Damiano
[Col. 0913A] Bernardus, sive potius Bertoldus, presbyter Constantiensis, in libro De vitanda excommunicatorum communione.
Petrus Damiani, piae memoriae, cardinalis episcopus sanctae Romanae Ecclesiae, ALTER HIERONYMUS IN NOSTRO TEMPORE. Haec Bernardus, qui idem affert [Col. 0914A] testimonium cap. X sui alterius libri Decretorum, apud nos ms. Eminentissimus quoque cardinalis Baronius eadem veterum scriptorum auctoritate ductus, egregium eumdem nostrum doctorem compellare solebat Hieronymum Juniorem.
De festo die S. Petri Damiani
[Col. 0913B] Festus dies sancti Petri Damiani ab immemorabili tempore solemni ritu quotannis celebratur tum Ravennae, tum per omnes alias Flaminiae regionis civitates et loca quorum ecclesiae eidem Ravennati subsunt metropolitano. Unde quotannis etiam ab earumdem civitatum praesulibus in Ordine divini officii typis impresso, inter sanctos alios coelestium spirituum Albo ascriptos, doctor idem egregius recensetur. Et quidem ibi sic habetur: Kalendarium sanctae metropolitanae archiepiscopalis ecclesiae Ravennae, ejusque dioecesis, eminentissimi et reverendissimi domini, D. Aloysii S. R. E. cardinalis Capponii, ejusdem sanctae Ravennatis Ecclesiae archiepiscopi jussu editum. Atque in eodem Kalendario sub vicesima tertia die mensis Februarii ita decernitur: [Col. 0913C] Petri Damiani episcopi et confessoris Ravennatis, duplex, fuit heri. In primo nocturno, Laudemus, In secundo nocturno, Beati Patris, ut in Communi confessorum pontificum. In tertio nocturno, Vigilate, ut in eodem Communi, nona lectio, et commemoratio feriae. Oratio pro sancto: Exaudi: Vesperae de praecedenti, commemoratio sequentis. His accedit Kalendarium Faventinae Ecclesiae, sub hisce verbis: Ordo divini officii recitandi, missasque celebrandi juxta ritum Breviarii et Missalis Romani, in Ecclesia et dioecesi Faventina, eminentissimi domini D. Francisci, S. R. E. presbyteri cardinalis, tituli sancti Marcelli, ejusdem civitatis episcopi jussu editus. Atque [Col. 0914B] in eodem, sub eadem qua supra die vicesima tertia mensis Februarii, hoc etiam modo decernitur: Petri Damiani episcopi et confessoris, ac Faventiae protectoris, Duplex majus. Lectiones primi nocturni: Fidelis sermo. Secundi: Beati Patris. Tertii: Vigilate, cum caeteris de communi confessorum pontificum. Nona lectio homilia et commemoratio feriae: In officio nihil fit de vigilia sancti Matthiae. Color albus. Missa: Sacerdotes. Secunda oratio feriae, cujus evangelium legitur in fine. Tertia, de vigilia Sancti Matthiae praefatio Quadragesimal. In secundis vesperis commemoratio feriae. Fit processio in civitate ex voto. Haec ex Ravennate et Faventina Ecclesiis, ut et in caeteris ejusdem provinciae ecclesiarum Kalendariis, quae nos brevitatis causa nunc praeterimus, [Col. 0914C] de divinis honoribus tam in officio ecclesiastico quam sacrosancto missae sacrificio Petro Damiani ultro exhibitis, a tempore cujus memoria non exstat. Quod non sine auctoritate Romani pontificis factum fuisse nullo pacto dubitari potest. Qua de re eumdem Petrum Damiani ab eodem Romano pontifice sanctorum numero ascriptum exstitisse tum ex his quae modo diximus, tum ex aliis quae tomo tertio egregii ejusdem doctoris Operum praelibavimus, tum denique ex multis aliis argumentis quae in eamdem rem adducere possumus, jure optimo, ut concludamus, operae pretium est.
Testimonia indigna
Sic Deus in hoc deploratissimo saeculo, cum excrevisset ad Ecclesiam obruendam diluvium carnis, dedit mundo tantum virum, qui austerissimae vitae [Col. 0914D] exemplo verbique praedicatione et scriptis, exsiccaret tantam putredinem, pariterque pugnaret adversus simoniacam haeresim, quae ubique locorum grassabatur impune. Quod autem pertinet ad scripta, hic ea cuncta recensere non immoramur, cum modo (1604) apud nos, mandato beatissimi [Col. 0915A] domini nostri Clementis, papae octavi, laboret domnus Constantinus Cajetanus, Siculus, monachus Casinensis congregationis, ut viri sanctissimi scriptorum monimenta undique collecta, prelo subjiciat; quod propediem spero fore. In his enim pervestigandis et exemplaribus pluribus, hinc inde perlatis, magno studio corrigendis, studio indefesso laborat; a que et ejusdem Petri Vitam accipies uberius scriptam.
Petrus Damiani (sic a fratris sui Damiani nomine [Col. 0916A] vocatus) Ravennas, monachus fuit ordinis S. Benedicti, ac deinde S. R. E. cardinalis, episcopus Ostiensis. Vixit temporibus Gregorii VI et successorum ejus usque ad Gregorium VII, ad quos omnes epistolas dedit. Vir fuit valde sanctus et devotus, et praecipue poenitentiae et austerae vitae amator ardentissimus. Pauloque post: Obiit in apostolica legatione, anno Domini 1072. Scripsit epistolas plurimas et sermones permultos: quae duo opera typis nuper (anno 1606 et 1608) mandavit Romae domnus Constantinus Cajetanus, ordinis S. Benedicti monachus.
Epistola ad Franciscum et Antonium Barberinos
[Col. 0915B] Sanctissimi Domini nostri Urbani VIII fratris filiis, S. R. E. cardinalibus, D. FRANCISCO, sedis apostolicae vicecancellario ac Romani apostolicique collegii Gregoriani protectori; nec non D. ANTONIO S. R. E. camerario, et utriusque signaturae ac sacrae congregationis de Propaganda Fide praefecto, Barberinis principibus, domnus Constantinus CAJETANUS abbas, salutem et felicitatem.
Sancti Petri Damiani cardinalis, episcopi Ostiensis, quartum librorum volumen, quod in lucem editur, vobis sese exhibet, cardinales eminentissimi: ut per vos sanctissimo D. Urbano VIII patruo vestro offeratur. Neque enim supremae inter homines potestatis [Col. 0916B] fastigium et magnitudinem satis intelligit, qui ante illum sine duce audet importunus irrumpere. Licet enim liber ipse auctoris sui nomine, viri nempe doctrina et sanctitate clarissimi, ac rerum quae in eo continentur pondere et utilitate satis per se gratiosus futurus sit apud eum qui fautor est litterarum et sanctitatis assertor, aliquid tamen commendationis et gratiae ex utriusque splendore nominis atque auctoritatis amplitudine sperat sibi accessurum: ita ut, vobis praeeuntibus, alacrior magisque fidens ante maximi pontificis conspectum appareat. Deus optimus maximus vos ad Ecclesiae suae utilitatem diutissime servet incolumes.
Epistola nuncupatoria
[Col. 0915C] Sancto Domino nostro URBANO VIII, pontifici maximo, CONSTANTINUS CAJETANUS abbas sempiternam felicitatem.
Quartus jam et ultimus, beatissime Pater, S. Petri Damiani cardinalis, episcopi Ostiensis, tomus publici juris efficitur: sed tamen consuetam tantae majestati praestat reverentiam: neque ante in populi conspectum prodire sustinuit, quam Urbanum in Petri cathedra sedentem supplex veneraretur. Quod certe factum nemo, ut arbitror, non magnopere laudabit. Ubi enim nobilium ingeniorum partus lucis incunabula felicius quam in sedis apostolicae penetralibus sortiantur? In illis nimirum penetralibus, unde gentes a criminibus expiatura vox mittitur, ubi coelestis oraculi arcana patefiunt, [Col. 0915D] ubi perennis thesauri dona dispensantur, ubi denique mortis antidotus et vitae pharmacum propinantur. Quod nomen chartis, ut ita dicam, victuris [Col. 0916C] illustrius praeponatur, quam quod resonat in ore populorum, publica decorat monimenta, privata honestat ornamenta, et inter sacrosancta mysteria sacerdotum voce depromitur? Quis non speret sibi tam augusti sideris luce praeeunte, tempestates omnes atque omnia monstra navigantibus infesta facile cessura, quousque ad illum beatae vitae portum, quem pie viventibus Conditoris nostri immensa bonitas et omnipotens sapientia praeparavit, victrix laborum pietas, et triumphatrix periculorum animi fortitudo perducat? Sed haec in aliorum libris justius essent praefanda, qui in sedis apostolicae clientelam novi recentesque venerunt. Petri enim Damiani, egregii doctoris Benedictini erga Romanam Ecclesiam fides eximia, ac pietas pene singularis, mea [Col. 0916D] commendatione non indiget: siquidem tam ex ejus scriptis (quorum maxima jam parte, summis duobus Pontificibus, Clemente VIII et Paulo V mandantibus, [Col. 0917A] homines per nos fruuntur) quam ex vitae ac rerum gestarum praeclaris facinoribus, nota satis ac testata posteris remanserunt; adeo ut ab illustribus ejus temporis ALTER HIERONYMUS merito dictus fuerit. Nimirum vir sanctissimus non degeneravit a majoribus suis (de ordinis Benedicti Patribus loquor) quorum studia, labores, vigiliae et excellens in omni laudum genere virtus, quantos omni tempore fructus Christianae reipublicae attulerit, aliquantisper fortasse hoc loco commemorarem, nisi publicis essent consignata monimentis, ita ut eorum memoria in benedictione futura sit penes omnem posteritatem. Pulcherrimorum namque operum, quae magnus patriarcha Benedictus ejusque alumni pro Christi gloria et communi hominum utilitate [Col. 0917B] perfecerunt, non solum exemplis, sed etiam vestigiis, plena est omnis Ecclesia sanctorum. Quo magis aequum esse et rationi consentaneum puto, me, qui eamdem religionem profiteor, totis viribus eniti ut non dissimilem exhibeam erga Romanam Ecclesiam, caeterarum Ecclesiarum principem ac parentem, obsequii ac pietatis ardorem. Cum enim omnibus a majorum suorum virtute degenerare turpe sit, tum illis potissimum id omni ignominia deformius esse debet, qui in sanctae religionis studio gloriosi certaminis cursum conficere statuerunt: quibus illa proposita est expeditissima ratio vincendi, retro oculos nunquam flectere, nec in medio deficientium lassitudinem imitari, sed strenue praeeuntium fortiter haerere vestigiis. Quamvis mihi etiam domestica [Col. 0917C] exempla majorum, a quibus in saeculo originem [Col. 0918A] duco, possint addere faces, ut ita dicam, et stimulos ad bene currendum. Sed enim quid attinet vetera, et quae mihi cum aliis communia sunt, enarrare; cum singularis affectus et observantiae in Romanum pontificem proprias ac peculiares causas habeam? Tua enim beneficentia, beatissime Pater, quod in me contulit, ut post maximos illos optimosque pontifices, antecessores tuos, Clementem VIII, Leonem XI, Paulum V et Gregorium XV, quibus a sacri litterarum monumentis inservivi, tibi inservi rem, jure suo postulat exigitque, ut totum me pro tua amplitudine, honore ac dignitate devoveam, atque ad hujus sacrosanctae sedis decus existimationemque omnia mea studia, curas, cogitationes convertam. Illud duntaxat addere non verebor. [Col. 0918B] Quemadmodum potuit antehac sanctitas tua anti quae, cum ordinis mei, tum majorum meorum erga sedem apostolicam, devotionis et observantiae specimen in me uno haud obscure recognoscere; ita si vita mihi suppetet, afflabitque, ut facit, incredibilis tuae istius benignitatis aura, magis magisque posthac recognituram.
Interim ultimum hunc illius clarissimi olim et sanctissimi cardinalis episcopi, et Petri Damiani tomum, qui jam, Deo auspice, a me cum tribus aliis a tenebris atque oblivione vindicatus est, at tuo munere publica luce fruitur, hilari fronte accipe; et qua soles humanitate, complectere. Deus omnipotens salvam diu florentemque Christianae reipublicae sanctitatem tuam conservet, ejusdemque vota [Col. 0918C] coeptaque omnia fecundet.
Carmina sacra et preces
Rogo te, immensa pietas, Deus Pater omnipotens, ne perdas me creaturam tuam ad tui similitudinem conditam ac pio Filii tui Domini mei Jesu Christi cruore redemptam. Porrige mihi manum tuam, Domine Deus meus, et eripe me de profundissimo lacu iniquitatum mearum. Erige lapsum, solve compeditum, illumina caecum, sana me mille malignorum spirituum vulneribus sauciatum. Heu me miserum, heu me perditum, heu me indeficienti lacrymarum fonte lugendum! qui dum spurcissimae carnis meae legibus vixi, nunquam te de me gaudere permisi, sed semper de reprobae vitae meae flagitiis ad amaritudinem provocavi. Sed scio, Domine, quia in voluntate tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati (Esther. XIII) . Si enim decreveris salvare nos, continuo liberabimur [Col. 0918D] Produc, Domine, de saxea cordis mei duritia lacrymarum abundantiam, qui de rupe deserti largissimam profluentis aquae copiam prodire jussisti (Exod. XVII; Num. XX; Psal. LXXVII) . Domine Jesu Christe, si tu es lux vera, et ego colo te, cur pateris in tenebris esse me? Vae mihi, lumen adoro, et tenebras perfero; veritati deservio, et per inanium cogitationum figmenta deludor. Domine, qui cavernas tartari divinitatis tuae radiis illustrasti; qui densas Aegypti tenebras Moysis famuli tui precibus effugasti (Exod. X) ; respice chaos istud, et tenebrosum mei cordis infernum visitationis tuae luce perfunde, ut animam, quam tu dignatus es, lux aeterna, redimere, tenebrarum auctor nequeat in obscuritatis suae caligine possidere. Qui illuminasti caecum a nativitate, illumina me (Joan. IX) . Qui leprosos mundasti, purifica me. Qui Lazarum de sepulcro suscitasti, resuscita [Col. 0919A] me vitiis fetidum, et perversae consuetudinis mole depressum (Joan. XI) . Qui Danielem in lacu a leonum morsibus custodisti, eripe me ( Dan. ult. ). Qui tres pueros de camini aestuantis incendio liberasti, libera me (Dan. III) . Qui liberasti Israel de oppressione Pharaonis, libera me (Exod. XII et XIII) . Qui liberasti David de manibus Goliae et Saulis, libera me (I Reg. XVI) . Qui eduxisti Petrum de carcere Herodis, libera me (Act. XII) . Domine benedicte, gloriose, piissime vides, et ipse conscientiae meae testis es, quia volo mala mea cuncta respuere sanctisque tuis jussionibus, ut dignum est, obedire; sed quia nequeo ex me, spero in te. Non enim invenio in carne mea bonum. Et revera, Domine, quis unquam sanctorum ex se virtutem vel sanctitatem habere potuit? [Col. 0919B] quis per se, sine auxilio, perfectionis culmen ascendit? Certe, Domine, non Petrus, non Paulus, non martyr, non apostolus, non denique ipsi angeli, non cherubim aut seraphim, nisi a te percepissent, donum aliquod habere potuissent.
Si ergo ipsae virtutes coelorum nihil habent a 3 se, sed omnia perceperunt a te, quid ergo boni a me, qui sum stereus et vermis, pulvis et cinis, poteris exspectare, nisi quod ipse digneris infundere? Tu enim es Pater luminum, a quo omne datum optimum omneque donum perfectum (Jac. I) . Tu es, a quo bona cuncta procedunt. Tu fons vitae. Tu auctor salutis aeternae. Sicut enim terrae non a se ipsa, sed de coelo semper lumen infunditur; sic anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) , tenebrosa [Col. 0919C] squalet semper et arida, nisi tuae gratiae rore perfusa tui splendoris radio fuerit illustrata. Et quidem inquiro apud me, Domine, ut tibi de meis aliquid offeram, sed, cum omnia mei pectoris arcana revolvo, nihil ibi nisi tenebras video, nihil omnino nisi vitiorum tribulos et spinas invenio. Vide ergo, Domine, miseriam meam, vide tantae paupertatis inopiam, mihique compunctionis gratiam tribue, quae animae meae rubiginem tergere tamque cruenta meorum criminum valeat inquinamenta lavare. Expelle, Domine, frigus hoc atque torporem de meo pectore, et flammam in me dulcissimae tuae charitatis accende. Nunquid enim, Domine, immensam tuae pietatis abundantiam mea valebit iniquitas vincere, quam totius mundi non potuerunt crimina superare? [Col. 0919D] Nam cum totus pene mundus esset idololatriae deditus, quis te rogare praesumeret, ut quem coeli non capiunt uteri virginalis angustias habitaturus inviseres, mortalitatis nostrae membra susciperes, mortis atrocissimae tormenta perferres, ut inimicos tuos a mortis debitae supplicio liberares?
Si ergo, clementissime et piissime Domine, misericordiae tuae magnitudinem totius mundi flagitia non vicerunt, unius canis mortui peccata quantumlibet gravia superabunt? Absit hoc a te, Domine. Absit a te, qui dixisti: Nolo mortem peccatoris (Ezech. XVIII, XXXIII) . Quid est ergo quod dicis: Gaudium [Col. 0920A] esse angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente? (Luc. XV.) Quid est quod de te Propheta dicit: Quia miserationes tuae sunt super omnia opera tua? (Psal. CXLIV.) Nonne tu, Domine, permisisti te ab illa spurcissima et foedissima muliere contingi, quae fluxu erat sanguinis cruentata? (Matth. IX; Luc. VIII.) Cujus praesumptionis audaciam non modo nullatenus condemnasti, sed ut salutem quoque cum ipsa vestimenti fimbria raperet, indulsisti. Nonne tu, mitissime Domine, cum multivira illa Samaritana loqui dignatus es? (Joan. IV.) sive, quod majus est, nunquid non cum Chananaea, quae adorabat idola, colloquium miscuisti? (Matth. XV.) Ejus insuper filiam a daemonio maternis precibus liberasti? Hanc circa me, quaeso, Domine, mirandae [Col. 0920B] pietatis tuae regulam exhibe; exstinctum animae meae infelicis igniculum his olei tui fomitibus reaccende. Non Pauli, non Petri misericordiam quaero, quia dum alter ignorantia, alter timore peccavit, facile uterque veniam obtinuit. Illud mihi, piissime Domine, misericordiae tuae genus indulge, illud animae meae languenti, vel jamjam potius morienti, suavissimae medicinae tuae poculum porrige, quod latroni in cruce pendenti misericors obtulisti, eumque absorptum ex deglutientis mortis faucibus eduxisti (Luc. XXIII) . Illud tuae misericordiae genus quaero, quod deprehensae in adulterio praebuisti (Joan. VIII) ; quod peccatrici in domo Simonis contulisti (Luc. VII) ; quae dum pedes tuos 4 crinibus tersit, animam suam a peccatorum sorde purgavit. Hoc modo trahe [Col. 0920C] me ad te, Salvator meus, accende me, purifica me. Impleantur amore tuo omnia viscera mea, ut benedicat tibi anima mea, et descendat super me misericordia tua. Ad hoc enim te Pater omnipotens misit in terras, ut salvos facias peccatores, qui tecum et cum Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
Recordare, Domine Jesu Christe, quia non auro, vel argento, sed proprii sanguinis tui me pretio redemisti (I Petr. I) ; et cum tu sis fons patens domus David in ablutione peccatoris et menstruatae, ego solus, Domine, tantae pietatis expers ero, et extra redemptionis tuae lineam remanebo? Heu me, piissime Domine, permittes me cum regenerationis [Col. 0920D] tuae tunica, quam mihi dedisti, cum vexillo sanctae crucis, quam mihi in fronte pinxisti, in manus venire diaboli, et cum ipsis tuis insignibus aeternis incendiis cruciari? Scio, Domine, quia tantae pietatis es, si ego perfecte convertor ad te, quod tu statim recipies me. Sed quia tantae fragilitatis et ignorantiae sum ut ipsa conversio per me sine te digne fieri non possit, tu me converte, Deus salutaris meus, tu illumina animam meam, tu dirige, tu in me flammam tuae dilectionis accende. Et forsitan, justissime et piissime Domine, tanta sunt peccata mea, [Col. 0919D] Intellig. opera nostra ex naturae viribus satisfacere non posse: nam supposita Dei gratia et [Col. 0920D] ejus acceptatione, satisfaciunt, ut theologi pluribus docent. ut nulla mea poenitentia ad haec plangenda [Col. 0921A] sufficiat; ecce corpus meum, per quod te miser offendi, tu, qui es animarum medicus, verbera, flagella; sive lepra, sive quibuscunque doloribus tibi visum fuerit, durissime percute. Tua plane creatura sum, conditor meus; tu me tuis cinge flagellis, nec tradas me in manus inimici mei; aut si eousque mea processit iniquitas ut in hac non possit vita deleri, praecipe usque ad diem judicii tui ultricibus me poenis affligi, ut tunc saltem extremus omnium electorum tuorum merear inveniri. Absit enim a me ut postulem gloriam. Sufficit mihi, ut tantummodo poenas evadam.
Sed quoniam preces meae, tam sordido ore prolatae, ad te non merentur ascendere, te rogo, beata virgo Maria, templum Dei vivi, aula Regis aeterni, [Col. 0921B] sacrarium Spiritus sancti, benedicta inter mulieres; redolet ager sacratissimi uteri tui naribus cordis mei; ex quo, videlicet agro, dum unicum illud ac singulare lilium prodiit, omne cum eo virtutum spiritualium germen erupit. Tu enim es coelestis illa terra, quae dedit fructum suum. Te materiam Sapientia coelestis habuit, unde templum sui corporis fabricavit. Te Spiritus sanctus implevit. Te virtus Altissimi ineffabiliter obumbravit. Tu defer preces meas ad Filium Creatorem tuum. Imo tu ora pro me, tu obsecra, cujus nimirum vota non possunt despici, cujus preces in ejus conspectu nequeunt parvipendi. Ecce, Domina mea, infelix ego deprehensus in crimine ducor ad furcas, raptor ad gladium, pertrahor ad supplicium. Exsurgat ergo Regina mundi, opponat se, ingrediatur [Col. 0921C] ad Filium et liberet reum. Accurre et tu, o 5 Michael, coelestis militiae princeps et qui in fine mundi perempturus es Antichristum contra Deum se contumaciter extollentem, jam illum dejice in corde meo regnare tentantem. Libera a tentatione animam meam dum vivit in corpore, ut eam post obitum Creatori suo digne valeas praesentare. Adjuva me et tu, o B. Gabriel, foederator coelestium nuptiarum; salva me precibus tuis miserum peccatorem, qui illum missus es nuntiare qui venturus erat in mundum peccatores et miseros liberare (Luc. I) . Medere et tu languidae animae meae, S. Raphael, quique Sarae daemonium abstulisti, et Tobiae oculos, quos perdiderat reddidisti (Tob. III, XI) ; malignum [Col. 0921D] ab anima mea spiritum, qui virum ejus Christum ab ea dividere conatur, exclude et caeco cordi meo luminis jubar infunde. Orate pro me, omnes sancti angeli, omnes sancti archangeli, omnes sanctae virtutes, omnes sanctae potestates, omnes sanctae dominationes, omnes sancti principatus. Ora pro me, sancte chorus throni, ora pro me, sancte chorus cherubim, ora pro me, sancte chorus seraphim. Orate pro me, omnes sancti patriarchae, omnes sancti prophetae. Oret pro me judex apostolorum senatus. Oret pro me candidatus martyrum chorus. Orent pro me sancti confessores omnesque sanctae virgines. [Col. 0922A] Orate pro me misero et funditus perdito, domini mei, omnes sancti Dei.
Et quae est tam crudelis multitudo peccati, quae tot senatorum coelestium nequeant intercessione deleri? Nec enim potestis esse misericordia vacui qui cum ipso fonte misericordiae inseparabiliter estis uniti. Scio, Domine, quia non mereor ecclesiae tuae limina sacra contingere, nec infelices oculos ad coelum levare. Indignus sum benedictum et gloriosum nomen tuum per polluta et spurcida labia mea proferre; sed veniat, oro, Spiritus tuus in animam meam, et omnia haec inquinamenta detergat. Si enim sol iste, qui non de sublimioribus tuis est creaturis, tantas habet vires ut sordes deleat, terras illustret, arva fecundet; quanto magis, si coaeternus et consubstantialis [Col. 0922B] tibi Spiritus tuus infelicem hanc arbusculam arescentem jam comisque nudatam dignetur invisere, faciet eam protinus revirescere! nec impotens erit eam virtutum floribus ac vernantium fructuum decore vestire. Veni, Domine Jesu, veni, dulcis habitator in me. Odor tuus omnia vincit aromata, suavitas tua favos et omnia mella transcendit. Veni, obsecro, totumque me tuo juri sic vendica; ut nullam in partem de caetero se tyrannus habere cognoscat, sed dedica me undique templum tuum, quia tu es Deus et Dominus meus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen.
Spiritus sancte Deus, omnipotens, coessentialis et [Col. 0922C] coaeterne summo Patri ac Filio, ineffabiliter ab utroque procedens, cordi meo dignanter illabere, et nequitiae meae tenebras mirificus illustrator expelle; ut sicut Dei Verbum virginalis potuit uterus te superveniente concipere; ita et ego per auxilium gratiae tuae, 6 eumdem meae salutis Auctorem valeam semper in mente portare. Tu enim, Domine, lux es mentium, tu virtus cordium, tu vita es animarum. Tu largitus es sanctis apostolis ut ad plenum redemptionis humanae sacramenta cognoscerent et fidei regulam inoffenso veritatis limite praedicarent. Tu dedisti beatis martyribus sanctae libertatis audaciam, ut et mundi principes non metuerent et exquisita poenarum genera constantissima longanimitate transirent. Tu locutus es in prophetis, tu in patriarchis [Col. 0922D] fidei fundamenta constituisti. Tu sanctis omnibus et velle et posse, omniumque virtutum flores, quibus coelestia scanderent, praebuisti. Et ego, peccator infelix, quomodo sine te salvus fieri valeo, qui scilicet absque te, quid saltem orare debeam, non agnosco? Profecto, Domine, si tu recedis, anima mea non vivit. Sicut enim subtracta anima, corpus emoritur; sic te recedente, ipsa protinus anima, necesse est exstinguatur [Col. 0921D] Id est, vita spirituali privetur. . Sentio, sentio, Domine, quia cum per occultam gratiam tuus aliquando vigor accedit, meus illico spiritus convalescit. Cum vero te peccatis meis exigentibus subtrahis infelix anima mea [Col. 0923A] protinus arelecta contabescit et corruit; nec ut in studio purae orationis exerceatur assurgit. Descende ergo in me, vivificator aeterne, meique pectoris glaciem flamma tuae caritatis accende. Praebe capiti meo aquam, et saxeam cordis mei resolve duritiam; super hoc scilicet elementum, Domine, et ante mundi originem ferebaris (Gen. I) ; et nunc ad purificationem animarum in vivifica fontis fluenta descendis. Veni ergo in me cum aqua compunctionis, et potum mihi da in lacrymis in mensura. Vae mihi misero peccatori, qui et innumerabilia quotidie flenda committo, et tamen flere non valeo! Imber ergo gratiae tuae, Domine, di tillet in me, ut anima mea, quae a vitae fonte recedens aruerat, per tuae visitationis afflatum noviter revirescat. Paratum cor [Col. 0923B] meum, paratum cor meum. Ecce, Domine, omnes sinus tibi mei cordis aperio, arcana pectoris laxo, tuaeque dignationis accessum inhianter exspecto.
Habet certe oculus carnis lumen suum, visibilem scilicet solem; sed te interior homo meus exspectat, qui lumen est animarum. Qui illuminasti caecum a nativitate (Joan. IX) , illumina me. Qui resuscitasti Lazarum (Joan. XI) , vivifica me. Heu, heu, infelix anima, cum tu sis vita corporis, ipsa mortua jacens, vivificatorem tuum habere Spiritum non mereris. Mortua tibi, vivis alii; ipsaque in tenebris constituta, exteriori substantiae lumen attribuis; sed videre non vales, quia non proprium lumen habes. Veni tu, obsecro, Spiritus veritatis, et omnes errorum tenebras a me potenter expelle. Judica, Domine, nocentes me, et [Col. 0923C] expugna impugnantes me; apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi (Psal. XXXIV) . Tu purificator et vivificator Spiritus, omnipotens aeterne Deus, ignis consumens es. Tu Spiritus judicii, tu Spiritus ardoris. Corripe itaque cor meum, et omnium culparum vitiorumque rubiginem virtute tui ardoris exterge, et inimicum tibi nequitiae spiritum a cunctis meis sensibus prorsus exclude. Ex surgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant a 7 facie ejus, qui oderunt eum. Sicut deficit fumus, deficiant; sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII) . Veni, quaeso, veni, benedicte Spiritus veritatis, et omnes meorum viscerum venas intimus scrutator ingredere. Tolle quidquid fermentatum, quidquid vitiosum, quidquid reperis noxiae vetustatis peste corruptum; [Col. 0923D] meque fac azymum ac tuae munditiae puritate sincerum. Redde me mortuum mihi, viventem tibi. Mortifica in me omnes fomites carnalium voluptatum, excoque me ad purum, et non solum vitiis, sed et mundo me redde prorsus exstinctum. Veni, obsecro, Spiritus benedictionis aeternae, omnesque mei pectoris latebras inenarrabili tuae dulcedinis suavitate perfunde. Anima mea ad tuum liquescat adventum, coelestem virtutem per te renovata concipiat. Ad sui vigoris originem redeat atque in amorem tuum succensis visceribus inardescat. Benedic, anima mea, Dominum, et omnia interiora mea nomen sanctum ejus (Psal. CII) . Uberem gratiae tuae benedictionem, Domine, anima mea suscipiat; et, ut tibi medullatas [Col. 0924A] hostias offerat, ineffabili tuae dulcedinis adipe saginata pinguescat. Illumina me, lux veritatis, accende me, purifica me. Tu enim es largitor charismatum, tu auctor sanctificationum, et omnium remissio peccatorum. Tu virtutes angelicas ad amorem tuum indesinenter inflammas; tuae charitatis incendio cherubim et seraphim incomparabiliter aestuant. Tu me, Domine, tibi totum vindica, totum posside, nullamque in me partem a te vacare permitte: sed solus in me vivas, meque tibi soli vivere facias, qui vivis et gloriaris in Trinitate perfecta unus et verus Deus per omnia saecula saeculorum Amen.
Te adoro, te colo, te glorifico, te magnifico, benedicte, [Col. 0924B] omnipotens, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, trinus et unus Deus. Adjuva me, Domine, absolve me, purifica me, munda me, Rex meus et Deus meus. Da mihi justitiam, fortitudinem, temperantiam et prudentiam. Da mihi perfectam fidem, spem et charitatem. Concede mihi Spiritum sapientiae, et intellectus, consilii, et fortitudinis, scientiae, et pietatis, et timoris tui. Da mihi irriguum inferius et irriguum superius. Da mihi benedictionem de rore coeli et de pinguedine terrae. Mollifica, Domine, lapideum cor meum. Da mihi compunctionem et contritionem cordis, ut defleam innumerabilia peccata mea. Domine, non sum dignus ut intrem in ecclesiam tuam. Indignus sum levare infelices oculos meos ad coelum, vel exprimere nomen tuum benedictum [Col. 0924C] per labia mea; sed tu, qui creasti me sicut vis et sicut scis, miserere mei, Domine, Deus meus.
Miserere, Domine, omnibus amicis meis, et propinquis, et omnibus benefactoribus meis, et omnibus qui orant te pro me, et omnibus qui rogant me orare pro se. Da eis poenitentiam 8 fructuosam, mortifica in eis omnia vitia, et fac eos florere virtutibus tuis. Fac eos, Domine, sic per omnia vivere, ut majestati tuae valeant de bona sua conversatione placere. Miserere, Deus, pontificibus, regibus, potestatibus et omni populo Christiano. Sancta Maria, ora pro eis omnibus. Omnes sancti et sanctae Dei, orate pro eis. Miserere, Domine, [Col. 0924D] omnibus benefactoribus meis defunctis, et pro quibuscunque orare debitor sum; et omnes fideles tuos absolve, et da eis partem et societatem cum sanctis tuis. Sancta virgo Maria; ora pro omnibus; omnes sancti et sanctae Dei, orate pro eis omnibus.
Te adoro unum in trinitate, et trinum in unitate, benedicte, omnipotens, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Miserere mihi miserrimo peccatori, clementissime, Deus meus, et miserere omnibus fidelibus tuis vivis et defunctis. Sancta virgo Maria, mater Dei et hominis, templum Dei vivi, virgo ante partum et virgo post partum, exaltata super choros [Col. 0925A] angelorum, ora pro nobis omnibus. Sancte Michael, princeps militiae coelestis, sancte Gabriel, foederator coelestium nuptiarum, sancte Raphael, medicina Dei, orate pro nobis. S. Joannes Baptista, ora pro nobis. S. Petre, qui habes claves regni coelorum, S. Paule, S. Andrea, S. Joannes evangelista, orate pro nobis omnibus. S. Stephane, S. Apollinaris, S. Laurenti, orate pro nobis omnibus. S. Silvester, S. Martine, S. Benedicte, venerabilis pater noster, orate pro nobis omnibus. Sancta Agatha, S. Agnes, S. Caecilia, orate pro nobis omnibus. Omnes sancti angeli et archangeli, throni et dominationes, principatus, potestates, virtutes, cherubim, et seraphim, omnes sancti patriarchae et prophetae, apostoli, martyres, confessores, virgines, anachoretae, viduae, omnes [Col. 0925B] sancti et sanctae Dei, orate pro nobis omnibus fidelibus Christi vivis et defunctis. Pater noster.
Deus, cujus munere et trinitatem in personis, et unitatem in divina substantia confitemur, concede propitius ut, hac fidei lorica muniti, a cunctis mereamur adversitatibus liberari. Per Dominum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui sanctae Trinitatis unam confitemur essentiam; sicut nunc ambulamus, te ducente, per fidem; sic aliquando, te suscipiente, perducamur ad speciem. Per.
[Col. 0925C] Deus, qui nos et sine confusione trinitatem, et sine divisione substantiam tuae majestatis credere docuisti, largire supplicibus, ut super hoc catholicae fidei fundamentum surgat 9 in nobis sanctarum structura virtutum. Per Dominum.
Deus, qui nobis sanctae Trinitatis mysterium revelasti, tribue, quaesumus, ut qui jam ex fide vivimus, per boni operis augmenta crescamus. Per Dominum nostrum.
[Col. 0925] Oratio primae genuflexionis, sicut et secundae pars desid. in ms. . . . inflictus ad eum respiceret, et venenum exitiale evaderet, optatae salutis vitam adipisceretur, significans te ipsum futura longe post curricula pro tui salute plasmatis crucis patibulo extollendum, ut quos diabolus armis invidiae captivaverat, tua [Col. 0926B] desiderabilis passio ad patriam revocaret. Concede tam mihi misero 10 et peccatori quam omnibus tuo cruore mercatis, qui hodie sanctam passionem tuam supplices venerantur lignumque vitae adorant, ut diabolicas insidias te adjuvante vincamus, et aeternae vitae participes effici mereamur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Domine Jesu Christe, qui nos per passionem sanctae crucis hodierna die de diabolica servitute liberasti, ut quo die hominem condideras, eodem et reformares, exaudi me miserum et peccatorem coram hoc signaculo sanctae crucis tuae confitentem et deprecantem, ut hujus venerabilis et vitalis signi tuitione [Col. 0926C] munitus, et hostis nequissimi ignita tela repellere et ab inflictis evacuari vulneribus, et ad vitam aeternam valeam pervenire, per te, Domine Jesu Christe, qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas Deus in saecula saeculorum. Amen.
Dum crucem dilectissimi Filii tui, omnipotens Pater, adoro, pateat mihi coelum, obsecro ut et oratio mea pervenire possit ad te, et tua descendat misericordia super me. Haec enim hostia singularis, piissime Domine, in odorem tibi suavitatis oblata, et tuam circa nos justitiam mitigat, et, tanquam pii thuris incendium de thuribulo sacratissimae passionis evaporans, humanarum mentium nares obdulcat. O inenarrabilis victima, quae et cautionem maledicti [Col. 0926D] veteris abolevit, et signaculum nobis aeternae benedictionis impressit. O sacrificium verae placationis et laudis, quod et antiquae transgressionis inimicitias abstulit, et inter coelum et terram foedus aeternae concordiae reformavit. Per hoc, Domine, tuae virtutis insigne vexillum miseram me tui gregis oviculam de cruenti leonis faucibus eripe, ut victus atque contritus a te super me nequeat triumphare. Reduc me ad pascuae tuae semper amoena virentia, nec abjicias servum, pro quo tradere dignatus es Filium, qui tecum et cum Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
Mediator Dei et hominum, Domine Jesu Christe, qui veram carnem ex intemeratis beatae Mariae visceribus suscepisti, quique pro salute nostra ipsum Agnum immaculati tui corporis obtulisti Deo Patri super aram crucis in odorem suavitatis, atque, ut antiquae praevaricationis virus evomeret, temetipsum fecisti humano generi medicinam; absolve me nimis infelicem et miserum, innumeris peccatorum vinculis obligatum. Ecce ante ipsum, Domine, vivificae crucis tuae me prosterno vexillum, novumque et inauditum victoriae tuae supplex adoro triumphum. Tu enim sacerdos et hostia; tu redemptor et pretium. Libet, piissime Domine, tanquam sub recenti tuae passionis 11 articulo te in crucis supplicio videre [Col. 0927B] pendentem. Libet pretiosissimum sanguinem in ore meo suscipere distillantem. O beata scilicet hostia, quae et tartarea septa dirumpit, et coelestis regni januam fidelibus aperit. O pretii nostri pondus in crucis statera libratum, quo debiti nostri chirographum antiquus exactor deplorat excisum. Video te interioribus oculis, Redemptor meus, crucis clavis affixum. Video te novis vulneribus sauciatum. Audio te latroni clara voce dicentem: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Per istud itaque salutiferae tuae passionis ac mortis imploro mysterium; per hoc, inquam, redemptionis nostrae lacrymabiliter obsecro sacramentum. Noli me, sicut mereor, ab electorum tuorum societate dividere, sed in paradisi gloria cum ipsomet beato latrone constitue. [Col. 0927C] Tu, Domine, animam meam hujus sanctae crucis impressione consigna, tu me hujus virtute purifica. Per hanc me totum undique juri tuo sic vindica, ut nulla prorsus adversarii valeat in me portio reperiri, quatenus te ad judicium veniente, cum hoc in coelo divinae virtutis insigne claruerit, ego hoc stigmate signatus inveniar, ut crucifixo configuratus in poena, consors fieri merear resurgentis in gloria, qui vivis et, regnas cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Amen.
Si pietatem tuam, mitissime Deus, humanam mensuram habere cognoscerem, ego tam immanissima scelerum mole depressus funditus desperarem. Sed dum immolari pro me tam potentem hostiam [Col. 0927D] video, quomodo me desperare debeam, non attendo. Nam si agnus ille paschalis, brutum scilicet animal, populum Israel a plaga mortis potuit liberare (Exod. XII) ; quanto magis illius sacratissimus sanguis, qui Conditor est angelorum, quantaslibet animae meae sordes valet abluere? Tu, piissime Domine Jesu Christe, velut species aromatica redoles in mortario passionis attrita, ut nobis miseris et peccatorum morbo languentibus fieres medicina. Tu tanquam botrus ille terrae lactis et mellis (Num. XIII) irriguae calcatus es in prelo crucis, ut nobis aeternae salutis poculum propinares et arentia corda nostra sancti Spiritus inundatione perfunderes. Tu, Domine, per quinque plagas sacratissimi corporis tui sanasti omnia vulnera, quae nobis inflicta sunt per [Col. 0928A] quinque sensus corporis nostri. Tu Patri victima suavitatis et nobis factus es pretium redemptionis. Adoro, Domine, crucem tuam; adoro vivificam mortem tuam. Abluat, obsecro, sanguis tuus sordes animae meae, nec ulterius teneat exactor obnoxium pro quo tam sublime pretium est solutum. Sit iste victoriae tuae titulus, Domine, in anima mea, semper erectus, ut nullum in possessione tua jus sibi vindicet invasor antiquus, sed hoc prospecto, praesto diffugiat et velut fumus ad accessum tui Spiritus evanescat; ut haereditatem tuam, quam proprio mercatus es sanguine, per continuam digneris gratiam possidere; cui sis per misericordiam tuam et protector invictus et inhabitator assiduus, qui 12 cum Deo Patre et Spiritu sancto vivis et regnas per omnia [Col. 0928B] saecula saeculorum. Amen,
Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, gratias agimus immensae tuae pietati, qui cum in forma Dei esses, pro nobis temetipsum humiliasti, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Deprecamur te, Domine, ut quibus tantam contulisti gratiam, veram peccatorum tribuas indulgentiam. Custodi in nobis opera misericordiae tuae, ne pereant quos redemit dextera tua. Sana languores populi tui et da gloriam nomini tuo. Rogo etiam te, Domine piissime, ut me miserum ac fragilem a tua non repellas gratia, et qui hucusque longe a tua voluntate vitiosus discessi, deinceps per ineffabilem misericordiam tuam emendatus tuae placeam feliciter [Col. 0928C] majestati. Depelle a me, Domine, quidquid noxium, quidquid ineptum, quidquid vitiosum, quidquid tuae voluntati est contrarium. Concede mihi, Domine, ut mala mea hic, dum vivo, digne defleam, et acceptabilis sit poenitentia mea in conspectu tuo. Tribue mihi veram fidem, spem firmam, charitatem non fictam. Sit in me fixa humilitas, sobria vita, vera scientia, fortitudo, prudentia, justitia, temperantia, cursus rectus, finis perfectus, te praestante, Deus noster, qui cum Patre, etc.
Domine Jesu Christe Nazarene, rex angelorum et sanctorum omnium, qui eras ante saecula in divinitatis essentia cum Deo Patre unigenitus Filius; in plenitudine autem temporis exinanitus formam [Col. 0928D] servilis corporis ex Maria virgine accipiens, in similitudine hominis factus et habitu inventus ut homo. Verum utique hominem in Deo vero assumens, humiliatus et obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis, redemisti nos tuo sancto sanguine pretioso. Agnus immaculatus surgens a mortuis, ascendens in coelum, sedes ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Quem adorant angeli, et ego infelix peccator te suppliciter adoro, confitens peccata mea, et deprecans ut, sicut me participem sacramentorum mortis et redemptionis tuae per crucem fecisti, ita per virtutem hujus sacrosanctae crucis, omnia in me vitia et peccata exstinguas et perimas, et contra omnes spirituales nequitias et antiqui hostis insidias, ejusdem sacrosanctae crucis virtute [Col. 0929A] invocata, victricia tela efficias; et consurgentem me tecum in novitate spiritus et gloriae, ad ea, quae sursum sunt, cum sanctis et electis tuis ad dexteram tuam positis, pertingere concedas ipse idemque Jesu Christe, Deus immortalis, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivis et regnas per infinita saecula saeculorum. Amen.
Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, gloriosissime Conditor mundi, qui cum sis splendor 13 gloriae, coaeternus et aequalis Patri sanctoque Spiritui, ideo dignatus es carnem immaculatam ex Virgine sumere, et innocentes ac gloriosas tuas palmas in crucis patibulo permisisti configi ut claustra dissipares inferni et humanum genus liberares de morte. Miserere [Col. 0929B] mihi misero, Domine, oppresso gravi facinorum pondere multarumque nequitiarum sordibus inquinato. Noli me relinquere, piissime Domine, sed indulge misericorditer, quod impie gessi, et quae negligenter feci. Exaudi me, quaeso, clementissime ac misericordissime Jesu, Deus bone et benigne, prostratum ante adorandam gloriosissimam tuam crucem, ut in his sanctis diebus et semper tibi merear assistere mundus, et tuis jugiter placere conspectibus, quatenus liberatus a malis omnibus, tuo sim semper adjutorio consolatus, Christe Domine, Salvator mundi, qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen.
Christe, qui pro nobis patibulum crucis et mortem [Col. 0929C] subiisti, ut a nobis expelleres mortis potestatem, et sanguinis tui nos pretio liberares, miserere mihi humillimo servo tuo, et omnium meorum mihi veniam tribue peccatorum, et me coram adoranda tua cruce prostratum in his sanctis diebus, et jugiter ab omnibus malis eripe, bonisque tuis misericorditer refice, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivis et regnas per immensa saecula saeculorum. Amen.
Deus, qui ligno pereuntem hominem per lignum reparasti in melius, quaesumus, ut virtus hujus triumphalis ligni morte et sanguine tuo ditati, cui tota devotione colla submittimus, et vitia in nobis universa mortificet, et contra omnia adversa nos [Col. 0929D] muniat, qui vivis et regnas cum Patre et Spiritu sancto Deus per omnia saecula saeculorum.
Domine Jesu Christe, qui es et qui eras Deus cum Patre ante saecula genitus, Deus ex Deo vero, conceptus de Spiritu sancto, et natus homo in fine saeculorum de virgine semper Maria, qui obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis, redemisti nos tuo sancto et pretioso sanguine, et destructo mortis imperio, omnibus in te credentibus coelestis gloriae aditum reserasti, te Deum verum, et Dominum meum suppliciter adoro, sedentem ad dexteram Dei Patris omnipotentis, deprecando infinitam et ineffabilem misericordiam tuam, ut per virtutem [Col. 0930A] hujus salutaris signi redemptionis nostrae redimas me miserum et dignum morte peccatorem, ab omnibus criminibus et facinoribus meis, et libera me ab omnibus malis praeteritis, praesentibus et futuris, et mortifica in me omnia vitia spiritualium et carnalium nequitiarum, et fac me resurgere in 14 virtute gratiae et gloriae tuae; et quae sursum sunt, coelestia desiderare et quaerere, et ad aeternae beatitudinis gloriam feliciter pervenire, praestante tua immensa clementia, Domine Jesu Christe, Deus et Dominus noster, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto in unitate deitatis omnia creando regis, vivificas et gubernas per immortalia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0930B] Christe, audi nos, III. Pater de coelis, Deus, miserere nobis. Fili Redemptor mundi, Deus, miserere nobis. Spiritus sancte, Deus, miserere nobis. Sancta Trinitas, unus Deus, miserere nobis. Sancta Dei Genitrix, semper intemerata, virgo Maria, et omnia sancta seraphim et cherubim, intercedite pro nobis et pro omnibus vivis et defunctis fidelibus . . . .
Per Christum Dominum nostrum. Qui intemeratae Genitrici, gratia plenae, per archangeli Gabrielis oraculum, hodierna die salutaris adventus sui patefecit arcanum; quique vernantis vulvae flore conceptus, [Col. 0934C] fermentum vetus in azymam vertit, quia hominem induens, humanae naturae originaliter vitiatae contagia non contraxit. Loricam nempe sibi de nostra fragilitate composuit, in qua exsultans ut gigas, et potens ac fortis in praelio, potestates aereas debellavit. Infirmae se carnis obtexit velamine, qui erat omnipotens in perennis essentiae majestate; dumque se humanae naturae Verbum Patris univit, in virginalis alvi thalamo coelestis Sponsus sanctam sibimet Ecclesiam foederavit, pro cujus amore angustias materni non dedignatus est uteri, qui infinita latitudine non capitur coeli. Quem laudant angeli.
Beata Dei genitrix, virgo Maria, templum Dei vivi, aula Regis aeterni, sacrarium Spiritus sancti. Tu virga de radice Jesse. Tu cedrus in Libano. Tu rosa purpurea in Jericho. Tu cypressus in monte Sion, quae singulari privilegio meritorum, sicut nescis in hominibus comparem, ita nihilominus et angelicam superas dignitatem. Cui novo et inaudito miraculo datum est ut Verbum, quod ante saecula Deus genuit, fieret filius tuus, et homo, quem tu in fine saeculi genuisti, verus atque perfectus esset Filius Dei.
[Col. 0935D] O gloriosa puerpera, in qua sola reperitur fecunda virginitas, quae sic ex intemeratis visceribus Filium protulisti ut illibatae pudicitiae integritas cresceret, non libido virginalis clausulae signaculum violaret. Tibi Spiritus sanctus, dum conciperes, obumbravit, non ut ipse, quod absit, in sacratissimo utero tuo fieret pro semine sobolis, sed usus est potius virtute ac potentia Creatoris. De te summus pontifex noster sui corporis hostiam sumpsit, quam in ara crucis pro totius mundi salute sacrificium obtulit. Tu lux oriens Nazareth, tu gloria Hierusalem, tu laetitia Israel, tu decus mundi, tu nobilitas populi Christiani.
O Regina mundi, scala coeli, thronus Dei, janua [Col. 0936A] paradisi, audi preces pauperum, ne despicias gemitus miserorum. Inferantur a te vota nostra atque suspiria conspectui Redemptoris, ut quae nostris excluduntur meritis, per te locum apud aures divinae obtineant pietatis. Dele peccata, relaxa facinora, erige lapsos, 20 solve compeditos. Per te succidantur vepres et germina vitiorum, praebeantur flores et ornamenta virtutum. Placa precibus Judicem, quem genuisti singulari puerperio Salvatorem, ut qui per te factus est particeps humanitatis nostrae, per te quoque nos consortes efficiat divinitatis suae. Qui cum Deo Patre, et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Deus, qui Filium tuum ad nos per Virginem dignatus es mittere, da nobis ad te, suffragantibus ejusdem B. Mariae precibus, jugiter festinare. Per eumdem Dominum.
Deus, qui humanae substantiae veritatem de virginalis uteri materia suscepisti, da nobis beatae Genitricis tuae precibus ita degenerem exuere vetustatem, ut te novae generationis induamus Auctorem. Qui cum Patre.
Concede nos, quaesumus, omnipotens Deus, B. Mariae semper Virginis precibus sublevari, per cujus ineffabilem partum procurasti salutis humanae remedium. Per Dominum.
Deus, qui vitiatae stirpis originem per virginalis uteri reparas dignitatem, concede propitius, ut quos proprii reatus moles gravat, intercessio beatae Dei Genitricis attollat. Per Dominum.
Deus, qui antiquis patribus novae gratiae mysterium revelasti, praesta, quaesumus, ut Ecclesia tua Danielis foveatur auxiliis, cujus propheticis est aedificata [Col. 0941B] doctrinis. Per Dominum.
Deus, qui per utriusque Testamenti patres unius Ecclesiae tuae fundamenta constituis, da nobis B. Danielis patrocinio protegi, cujus sumus mysticis revelationibus salubriter instituti. Per Dominum.
Deus, qui Susannam per B. Danielis judicium liberasti, haec munera propitius respice, atque ejus precibus venerandis ab omni nos adversitate defende. Per Dominum.
Deus, qui per Habacuc prophetam B. Danieli prandium destinasti, ipso interveniente, concede ut quae de coelesti mensa percepimus sinceris mentibus illibata [Col. 0941C] servemus. Per Dominum.
Deus, qui Ecclesiam tuam in apostolicis voluisti consistere fundamentis, da nobis, quaesumus, B. Bartholomaei precibus et in recta fide persistere, et piis semper operibus abundare. Per Dominum.
Precibus B. Bartholomaei apostoli tui, Domine, quaesumus, hoc tibi munus oblatum vitale nobis perfice sacramentum. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut donum coeleste, [Col. 0944D] quod sumpsimus, intercedente B. Bartholomaeo apostolo tuo, non nobis ad judicium, sed ad salutis aeternae proveniat incrementum. Per.
Da, quaesumus, Ecclesiae tuae, misericors Deus, ut quae B. Bartholomaei apostoli tui est aedificata doctrinis, ejus etiam continuis protegatur auxiliis. Per Dominum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut Ecclesia tua B. Bartholomaei apostoli gaudeat suffulta praesidiis, cujus etiam magnificis informatur exemplis. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut B. Bartholomaei [Col. 0945A] apostoli tui nunquam nobis desit auxilium, cujus quotidie non cessamus venerabilem honorare triumphum. Per.
Deus, cujus nutu per diversa terrarum loca ipsa quoque sanctorum corpora disponuntur, tribue, quaesumus, ut qui B. Matthaei apostoli tui translationem colimus, ipsi etiam a pravitate nostra ad pie vivendi rectitudinem transferamur. Per.
Haec hostia, quaesumus, Domine, vincula nostri reatus absolvat, et intercedente B. Matthaeo apostolo tuo donum nobis gratiae coelestis acquirat. Per.
[Col. 0945B] Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui coelestia dona percepimus, intercedente B. Matthaeo apostolo tuo, per haec ad aeternae refectionis esuriem provocemur. Per.
Deus, qui B. Barnabam apostolis tuis in praedicatione sociasti, ad ejus nos, quaesumus, tribue pervenire consortium, cujus gloriosum gaudemus celebrare triumphum. Per.
Oblata munera, quaesumus, Domine, tua benedictione sanctifica, quae te, donante, illa nos flamma tuae dilectionis accendat, per quam B. Barnabas omnia sui corporis tormenta devicit. Per.
Coelestis mensae dapibus recreati, quaesumus, omnipotens Deus, ut, intercedente B. Barnaba apostolo tuo, quod ore percepimus sincera mente servemus. Per.
Deus, qui B. Barnabae apostolo tuo post adustae carnis incendia coelestis gloriae refrigerium tribuisti, aestus in nobis, quaesumus, passionum carnalium reprime, et corda nostra gratiae tuae rore perfunde. Per.
Deus, qui in beatis martyribus tuis Maximiano, Malcho, Martiniano, Dionysio, Joanne, Serapione et Constantino, futurae resurrectionis primitias suscitasti, da nobis sic a mundi perturbatione quiescere, ut ad coelestem vitam mereamur de terrae pulvere vigilare. Per.
Munera populi tui, quaesumus, Domine, beatorum [Col. 0951A] martyrum tuorum intercessione sanctifica, ac nos etiam per haec a peccatorum maculis clementer emunda. Per.
Coelestis mensae dapibus recreati, quaesumus, omnipotens Deus, ut nullis nos permittas erroribus decipi, quos per gloriosos septem martyres de beata resurrectionis gloria confirmasti. Per.
Ait B. Petrus apostolus Apollinari discipulo suo: Eia. Vers. Surge. Vers. Ecce enim eruditus es de omnibus, quae fecit Jesus. Et perge. Vers. Multitudo enim populi illic moratur. Praedica. Vers. Constat enim apud te, quod vere sit Dei Filius. Et ne for. Vers. Hodie splendidus martyr Apollinaris [Col. 0951B] victor penetravit coelum; gaudentes socii, canite: Eia.
Surge, accipe Spiritum sanctum, simulque pontificatum, et perge ad urbem, quae vocatur Ravenna; [Col. 0952B] praedica ejusdem nomen Jesu, et ne formidaveris. Psal. Mittat Dominus Jesus Christus angelum suum qui praeparet iter tuum, et quae postula veris annuat tibi.
Deus, qui nos per B. Apollinarem martyrem tuum atque pontificem apostolicis voluisti documentis imbuere, da nobis, quaesumus, et illa servare quae docuit, et ad hoc pertingere quod promisit. Per.
Deus, qui B. Apollinarem, pro confessione tui nominis prunis impositum, suavitatis hostiam suscepisti, da nobis, quaesumus, et pio devotionis incensum tibi semper offerre, et contriti cordis hostias immolare. Per.
Mittat Dominus noster angelum suum, qui praeparet iter tuum, et quae postulaveris annuat. 36 Vers. Ponens Petrus manum super caput B. Apollinaris, dixit illi: Alleluia.
Obsecramus suppliciter, Christe, Patris gloria, lux mundi vera, porrige lapsis famulis dexteram, stare qua valeant contra callidi hostis certamina, favente nobis tua clementia. Vers. Deus, qui operaris cum Petro magistro meo, operare et mecum, ut clarificetur nomen tuum.
Clara nobilis praeconia Apollinaris coelica martyris [Col. 0952D] laetis promant vocibus agmina.
Omnis et orbis quadrua dramatum dulce melos resonent climata.
Exsultet merito nimis alumna tam egregii civis Antiochia.
Plaudat praecipue felix Ravenna, sacro ejus cruore purpurata.
O virtus nova, vinci nescia; o turris David invictissima, cuncta pro nihilo reputans tormentorum genera!
Alta viscerum ridens vulnera, dura verberum spernens stigmata, aqua refrigerat fervida membra flammis torrida.
Carcerales hinc tenebras, longa ferens exsilia, famis quoque pertulit inopiam, sustinuit equulei suspendia.
[Col. 0953A] Catenarum mox vincula sacra vinciunt brachia, contundere non timet os rabida cum lapide carnificis insania.
Eviscerans claustra tartarea, exanimem patritii suscitavit filiam.
Quis referat quot caecorum lumina, quot languida divinitus reparavit corpora?
Petimus, Ecclesiae radians sidus, et lucerna pontificum nitida martyrumque gemma,
Pectora nostra prece sedula vitiis emunda, virtutibus robora, cor in astra leva,
Et Christum nos cernere fac in saecula. Amen.
Dicebat B. Apollinaris vicario: Securus esto, quia manibus meis thura non ponam daemoniis, sed in [Col. 0953B] Domino meo Jesu Christo incensum offeram laudis et suavitatis. Vers. Sacrificium me ipsum offero pro salute filiorum meorum, quos . . .
Sanctifica, Domine, nos venerando hoc mysterio cunctis celeberrimo, sanguine quos redemisti pius proprio; eripe, protege nos ab hoste callido, tuo forti brachio, omnia condita qui regis altissimo cum Patre rerum Domino. Acquisivi. Quapropter securus. Vers. Dirupisti, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis. Et sua . . .
Aeterne Deus, qui apostolis tuis in assertione veritatis per omnem mundi latitudinem vicarios subrogasti; ex quibus B. Apollinari clavicularii tui discipulo [Col. 0953C] tantam gratiam contulisti, ut Ecclesiam tuam supra novae fidei construeret fundamentum, et bruta corda gentilium ad tuae legis dirigeret institutum; cui etiam te 37 donante concessum est, ut patientia ditatus simul et gloria, et horrenda poenarum tormenta contemneret, et stupendis signorum virtutibus coruscaret: decoratus itaque jure sacerdotii una cum triumpho martyrii et semetipsum tibi hostiam suavitatis obtulit, et uberes de semine suae praedicationis exortas horreis tuis animarum fruges invexit. Per Christum Dominum.
Ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus, regnum, ut edatis et bibatis super mensam in regno meo.
Deus, qui nobis salutis aeternae dignatus es pignus impendere, da nobis, quaesumus, intercedente B. Apollinare martyre tuo, ad ejusdem veritatis plenitudinem pervenire. Per.
[Col. 0985] Et exsultabit lingua mea justitiam tuam, Deus.
Finis tomi quarti et ultimi Operum B. Petri Damiani, S. R. E. cardinalis, episcopi Ostiensis, ex ordine S. P. Benedicti, doctoris disertissimi ac sanctissimi.
Collectanea in Vetus Testamentum
[Col. 0985B] Habent hoc, lector optime, catholicorum Patrum scripta praecipuum, quod in iis, tanquam in amoenissimis hortis, sacrarum flores passim redolent Scripturarum: in quibus postea colligendis, et in ordinem redigendis, posterorum non sine laude exercentur ingenia. Sic ex Augustino doctore gravissimo ac sanctissimo, Beda noster, vir etiam non minus religione quam doctrina insignis ac sanctitate clarus, Epistolas Pauli interpretatus, quae ille sparsim multis in locis dixerat, miro ordine in unum volumen congessit. Non aliter S. Paterius, episcopus Brixiensis, et Alulphus etiam monachus, ambo Benedictini, quae ex Magni Gregorii scriptis quae ad sacrarum litterarum explicationem pertinebant, selegerant, in posterorum gratiam promulgarunt. Taceo reliquos, qui pari cura et non dissimili industria idem ex aliorum [Col. 0985C] operibus praestiterunt. Horum igitur exemplum secutus quidem S. Petri Damiani discipulus, et in ejus scriptis multum, ut apparet, versatus, ex iis quemdam quasi centonem locorum sacrae Scripturae contexuit et elaboravit. Hoc autem opus, ut ex inscriptione liquet, Damiano abbati, ipsius sanctissimi cardinalis episcopi Damiani ex sorore nepoti, ad quem duae exstant ejusdem [Col. 0986B] beatissimi avunculi epistolae, direxit. Hic est ille Damianus abbas cujus, ut opinor, S. Brunus, ex abbate coenobii Casinensis episcopus Signinus (initio suorum in Apocalypsim Commentariorum, quae ante aliquot annos in vetustissimo codice Langobardis litteris scripto, apud Horatium de Valle J. C. ac de me deque Romana antiquitate optime meritum, vidisse me scio) honorifice meminit, ejusque rogatu se Commentaria scripsisse in Isaiam prophetam commemorat; alteri tamen monasterio, quam Fontis Avellani, ipsum praefuisse necesse est, quandoquidem qui illius caput erat, et, ut ita dicam, caenobiarcha, non abbatis sed prioris nomine vocabatur; eumque morem non solum vivente S. Petro Damiano servatum fuisse ex ejus scriptis apparet, sed etiam apud posteros [Col. 0986C] perdurasse, auctor Vitae S. Ubaldi episcopi Eugubini, Theobaldus ejus successor, ejusdem monasterii prior, patenter ostendit. Praeterquam quod ex scriptis monumentis coenobii Nonantulani, in agro Mutinensi exstructi, Damianum hunc nostrum ejusdem monasterii fuisse abbatem, animadvertimus, atque etiam S. R. E. cardinalem; 71-72 ut Rangerius, scriptor Vitae S. Anselmi episcopi Lucensis, ejusque in spiritualibus [Col. 0987A] filius, dum ejusdem obitus parentalia describit, testatur: «Aderat, inquiens, Magalonensis episcopus, nomine Godefredus, et Benedictus Mutinensis episcopus, atque Aribertus Regensis episcopus, et ejusdem civitatis episcopus, scilicet Mantuanus, Ubaldus vocatus: sed et Damianus cardinalis Romanae Ecclesiae, qui et abbas Nonantulanensis coenobii. Hi omnes ad audiendam ejus sapientiam, ad capiendum ipsius consilium, sicut saepe ipsi ac caeteri catholici consueverant, advenerunt.» Haec Rangerius: qui cum id accidisse testetur anno Christi millesimo octogesimo, ac mensibus novem post felicissimum Gregorii papae VII transitum, haud quidem dubium erit Damianum abbatem istum S. R. E. cardinalem creatum fuisse ab eodem Gregorio summo pontifice; atque et in primis ob eximiam, qua sanctissimum [Col. 0987B] illius avunculum prosequebatur, benevolentiam, gratissimam memoriam, apostolicas virtutes atque ingentia [Col. 0988A] in Romanam Ecclesiam merita. Haec breviter dixisse volui, ut quis iste Damianus abbas fuerit, aliquo modo innotesceret.
Sed enim scriptoris hujus, qui opus istud ex S. Petri Damiani libris deprompsit, nomen etsi codices non exprimant, nihilominus maximam habere hunc illius laboris utilitatem, ex eo praesertim patet quod dum ex singulis quibusque sanctissimi cardinalis opusculis testimonia in medium affert, ejusdem utpote discipulus, tanquam testis oculatus, ea ipsa opuscula de quibus forsan dubitare posset, tantum doctorem conscripsisse, constanti fide nobis aperiret. Verum et hoc quod in praesentia damus in lucem, et alia quae, Deo auspice, edenda paramus, tuis, lector, studiis non inutilia nec ingrata fore speramus. [Col. 0988B] Vale, et me Christo Domino tuis precibus commenda.
[Col. 0987C] Domino suo et Patri, domno DAMIANO, reverendo abbati, ultimus monachorum servus, sincerae devotionis obsequium.
Dum vestra nuper industria beatae recordationis Patris nostri, Petri episcopi, avunculi vestri acta, velut quibusdam nectareis epulis oblectata, crebra meditatione percurrerem, insigne in eis reperi, quod utilitate quam maxima redundare persensi. Dum itaque vir illustris arrogantem illorum eloquentiam temnendam duceret, qui singulis ingenii famam captantes, quidquid fingunt multiplici gestiunt opacitate densare, modo videlicet sententiarum perplexione, modo dictionibus inusitatis summopere nitentes obstruere, ne quilibet, quae dicunt, intellectus capere, vel absque improbi laboris conatu illorum sufficientia [Col. 0987D] intima penetrare queat: ipse vero contra, cunctis viam legentibus pandere ac enucleare cupiens, altiora quaeque complanare, seu obscuriora non modo rationibus, verum etiam Scripturarum exemplis dilucidare instantissime satagebat. Porro autem si quid tulisset, quod minus forte peritis nutabundum foret, earumdem testimoniis Scripturarum velut jactis anchoris fortiter ambiens, ne cuilibet ultra fluctuare valeret, immobili stabilitate figebat, atque adversus omnes impugnantium impetus insuperabiliter muniens, [Col. 0988C] omnem insidiandi aditum obturabat, ut nulli prorsus jaculo pervius patere posset accessus. Quam denique Scripturarum fulturam adeo in suis tenere consueverat actis, ut verbis etiam, quae prolatis jam rationibus clausa undique et inconcussa consisterent, eam nonnunquam adhibendam decerneret. Ut sicuti urbs quaelibet post vallorum ambitum, post impenetrabile fortium murorum munimentum, sublimium distinguitur adhuc constructionibus moenium, non tam videlicet ob necessariae munitionis fortitudinem quam ob inhiandae pulchritudinis decorem: ita quoque is pleraque Scripturarum solius ornatus gratia suis saepe gestis inseruisse videatur; seu forte, quod non absurde aestimari potest, ut, occasione super eis disserendi taliter admissa, ejus sermocinatione claresceret, [Col. 0988D] quia existerent introrsus fecunda quae forinsecus patebant inania. Nemo sane qui Scripturarum limina terit, ambigere permittitur, quod haec, tam frequenter illius actis adhibita, plurimum saepe mystici sacrique intellectus occultarent, quae, nisi reserata fuissent, ea magis obruere quam illustrare valerent. Quorum itaque interiora lucifluae dissertionis manu penetrando discutiens, atque abdita quaeque suis e penetralibus funditus eruens, clariora luce patefacta reddebat. Quibus dum sola plerumque rationis verba [Col. 0989A] non viderentur satisfacere, alia rursus testimonia deducebantur in medium, quae cum sui quoque intellectum sive sub allegoriarum typo, sive sub cujuslibet mysterii saepe tegerent arcano, in suam iterum declarationem eumdem laborare cogebant; sicque divina provisione gestum est ut plura sacrae paginae abstrusa, illius opera evidentissime reserata, perspicuae nobis intelligentiae nitore resplendeant. Dum solers itaque vir diligentia memorata Scripturae sacrae testimonia tam eleganti considerasset enodatione disserta, dignum fore valdeque perutile censui, quatenus ex codicibus illis excerpta in singulare proprii voluminis corpus redigerentur, ne inter tot scilicet voluminosa condensa laterent detrimenta incognita. Qua plane consideratione quanquam non parum [Col. 0989B] universis in quorum manus olim haec ventura erant praestiterit, illis tamen praecipue consuluisse cernitur quibus plura legere non conceditur; ut, dum ad capessendam operis totius plenitudinem hi tales nequeunt consurgere, his saltem modicis intenti nequaquam valeant illustri tanti viri doctrina prorsus esurire jejuni: et qui minus sufficiunt de vasti gurgitis alveo fertilem capaci sagena praedam educere, non eos pigeat vel tenuis hami seta ex parvo isto sinu seorsum, tanquam in suo alveo reducto, facilem capturam suspendere, qua suae refectionis mensuram sufficientibus possint dapibus infarcire. Hujus ergo rei negotium vestra mihi sanctitas injungere dignata est; non sane quod mei sensus eam lateret inopia, sed ideo forte magis quoniam idipsum, quod [Col. 0989C] juxta propriam me capacitatem valere putavi, fideliter prosecuturum fore speravi; quippe nec immerito, quae dudum me functum agnoverat quadam dilectionis ejusdem Patris praerogativa sola ipsius pietate gratuita. Unde et egomet, licet ariditatis meae 75 non immemor idoneum me fore nequaquam ad istud adverterem, oneri tamen huic obedientiae humerum nulla subducere excusatione tentavi; non equidem quia temerarie de propriae facultatis praesumerem viribus, sed quando et obedientiae, qua gestiebam vestrae parere jussioni, ac saepedicti Patris meritis, cujus nimirum praeconio deesse non poterat quidquid in hoc mihi opere proveniret, obnixe me suffragandum sperabam. Huc accedit quod idem ipsum opus, cujus esset difficultatis, nondum clarebat, dum [Col. 0989D] eo solum videlicet ordine praefata suaderet excipere testimonia, quo ita suis reperirentur in schedulis. At vero postquam, jam parte sic decursa, consulto advertissem quod coepto tenore magis operis ordo confunderetur quam clarefieret, quique lectorem magis ad soporem quam ad meditandum excipere posset, ratus sum longe satius fructuosum me quantaelibet difficultatis laborem arripere, quam infructuosam illam amplectendo facilitatem sectari. Relicta igitur coepti tenoris prosecutione, qua vetera novis, agiographa, seu regum acta commiscebantur prophet is, ea sic denuo ordinare aggressus sum, ut unaquaeque testimonia per suos libros componendo distinguerem, quatenus quisquis ea studiosius requirere [Col. 0990A] velit, eodem valeat ordine singula reperire, quo suis sunt sita codicibus; istiusque diligentiae nec ipsis quoque praelibatis incidentibus abnegans, simplicem modo eorum textum caeteris interserui, ne si ea cum suis ibi expositionibus ponerem, mihimet laborem geminarem, et lectori fastidium incuterem, cum eadem repeteret quae jam se superius legisse cognosceret. Praeterea sic eadem praetitulare studui, ut quae singula schedarum suarum loca teneant, nominatim expresserim. Ast tamen caveat lector ne, dum in cujuspiam titulo legerit in epistola ad personam illam, sive in sermonem illius sancti, et in una epistola, unove sermone minime forsan requisita repererit, prope me mendacii redarguendum censeat, cum et ad unam personam illius plures sint [Col. 0990B] epistolae, et in unius sancti praeconio plures nihilominus elimati sermones. Quocirca quae inveniuntur in his, reperienda non dubitetur in aliis; quanquam et super hoc plerumque valeat in ipsis praetitulationibus edocere. Hoc quoque attendendum quia, dum nonnulla diversis 76 locis sita repererim, atque alibi latius, alibi compendiosius exposita, vel etiam styli permutatione, seu ordinis, licet sub eodem intellectu, tamen aliquatenus disparata; aliquoties, quae competere videantur, altrinsecus elegi, et in unius sententiae formam deducta composui. Aliquoties vero utramque expositionem, cum res videlicet exposceret, sicut ibi comperi, ita nihilominus hic integram sigillatim apposui. Porro nec istud praetereundum quoniam quibusdam sententiis tam congruentia illic proposita [Col. 0990C] reperi, quae suis in praefationibus hic minime deberent mutari; quibusdam vero non modo ex aliquanto longius praefatis, verum etiam ex subsequentibus, quae forent aptanda, sumere necesse habui; aliis denique noviter solum edita coaptare cogebar. Nec tamen quis super hoc mirandum ducat, dum istarum praecedentia sententiarum nequaquam passim ad ipsas tanquam necessario subsecuturas spectaverint, licet rationem eas introducendi praestiterint. Unde non necessarium fuisse perpenditur ut quaelibet his ubique sententiis haererent, quae suis hic aptari praelocutionibus possent. Sed jam cum extremis propinquo, mea ad te, Pater, verba converto, ut, cui militant prima, jure quoque famulentur ultima. In primis itaque veniam super erratis, quibus in hoc forsitan [Col. 0990D] videor deliquisse negotio, submisse coram vestrae sanctitatis magnitudine imploro; quam simul quoque mihi cum hoc foenore largiri deposco, quatenus quae corrigenda sunt nullatenus incorrecta relinquat; ne quid extra de caetero manus inveniat quod mei cum insultatione decerpat. Nequaquam enim reor sic me cucurrisse ut per omnia irreprehensibilis usquequaque reperiar. In quibus ergo quandoque redarguendus appareo, propriae, ipsemet confitens, imperitiae deputare quam procaciter defendere malo. Si quid vero, quod forte placeat, gesserim, obedientiae vestrae sanctitati exhibitae, ejusdemque saepe recolendi patris meritis, post Deum, cui principaliter cuncta, quae ipse distribuit, dona reddenda sunt, devotus [Col. 0991A] attribuo. Apud cujus, quaeso, majestatis clementiam, vestra me pietas suis dignis orationibus commendare dignetur. Quod sane mercedis a cunctis [Col. 0992A] quoque quibus hoc meum forte studium olim profuerit, humili supplicatione deposco.
[Col. 0991] Explicit Prologus.
- 1. Dixit Deus: Fiat lux, die prima.
- 2. Quod secunda die fecit firmamentum et divisiones aquarum.
- 3. Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida.
- 4. Quod quarto die facta sunt luminaria in firmamento coeli.
- 5. Quod quinto die pisces et volucres sint creati
- 6. Quod sexto die creatus est homo.
- 7. Quod Sabbato Dominus, consummatis omnibus, requievit et hominem requiescere praecepit.
- 8. Immisit Dominus soporem in Adam; cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, etc.
- 9. Quod deambulante Domino in paradiso, Adam, quia nudus esset, se abscondit.
- 10. Quod de Cain septuplum ultio dabitur; de Lamech autem septuagies septies.
- 11. Fac tibi arcam de lignis laevigatis, et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus.
- 12. De mensura arcae diluvii.
- 13. Quindecim cubitis altior fuit aqua super omnes montes, quos operuerat.
- 14. Quod diluvium post centum quinquaginta dies coepit imminui.
- 15. Requievit arca mense septimo, XXVII die mensis, super montes Armeniae.
- 16. De corvo et columba ex arca dimissis.
- 17. Exspectatis autem septem diebus aliis, rursum dimisit Noe columbam ex arca.
- 18. Venite, faciamus nobis civitatem, et turrim cujus culmen pertingat ad coelum.
- 19. De quinque regibus, Sodomae scilicet et Gomorrhae et caeterarum subversarum urbium, qui a quatuor sunt regibus superati.
- 20. Quod Abraham, cum Domino sacrificium offerret, pecora per medium divisit, aves vero non divisit.
- 21. Quod Abraham volucres super sacrificium descendentes abigebat.
- 22. Cumque sol occumberet, sopor irrupit super Abraham, et horror magnus et tenebrosus invasit eum.
- 23. Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita, ut sciam.
- 24. Quod Sodomitae, dum conarentur ad angelos violenter irrumpere, caecitate percussi sunt.
- 25. Quod Abraham unicum sibi filium sacrificandum Deo obtulit
- 26. De Lia et Rachel, uxoribus Jacob.
- 27. De Bala et Zelpha ancillis.
- 28. Quod Rachel nomen filii sui Benoni vocavit; pater vero appellavit eum Benjamin.
- 29. Iste est Ana, qui invenit aquas calidas in solitudine, dum pasceret asinos Sebeon patris sui.
- 30. Descendit Judas in Thamna ad tondendas oves, cum Hira opilione gregis sui Odolamitae.
- 31. Jussit Joseph ministris ut implerent saccos fratrum tritico, et reponerent pecuniam singulorum in saccis suis; in Benjamin vero sacco scyphum quoque cum pecunia includerent.
Finiunt capitula.
Qualiter homo valeat consummari, quomodo debeat perfici, libet succincte perstringere, prout in ipso mundanae creationis datur ordine reperiri. Nam quia homo microcosmus, hoc est, minor mundus asseritur, necesse est ut, ad suae plenitudinis incrementa contendens, ipsam mundanae conditionis speciem imitetur, ut, sicut visibilis atque corporeus hic mundus per suarum molem ac multitudinem consummatus est partium, sic et homo noster interior paulatim ad sui plenitudinem veniat per augmenta virtutum. De qua nimirum plenitudine speciali [Col. 0991C] dicit Apostolus: «Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) .» Age igitur, dixit Deus: «Fiat Lux (Gen. I) .» Tunc autem in homine dicitur ut lux fiat, cum datur ut illumiaatio sibi credulitatis infulgeat. [Col. 0992B] Prima quippe mentis lux, fides est. Unde jam fidelibus dicit Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) .» Et hoc est primum in lege praeceptum: «Audi, Israel Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI) .» Tunc itaque in homine prima dies fit, cum novus ad fidem venit.
Secundo die fecit Deus firmamentum, quod est coelum, fecitque divisiones aquarum, ut aliae per inferiora defluerent, aliae in superioribus remanerent. Quid autem firmamentum, nisi robur est Scripturarum? Unde legitur: «Quia coelum in die judicii plicabitur sicut liber (Isa. XXXIV) .» Quid [Col. 0992C] autem aquae inferiores, nisi multitudines hominum? quid superiores, nisi chori sunt angelorum? Angeli enim Scripturarum 79 coelum non habent super se, sed sub se; quia non egent ut verbum Dei legentes audiant, quia ipsum Dominum praesentem manifesto [Col. 0993A] conspiciunt, et in ejus semper amore flammescunt. Cum igitur homo per firmamentum, hoc est, per coelestis eloquii documentum, jam incipit inferiores aquas superioresque videre, id est, carnalia a spiritualibus, terrena a coelestibus separare, tum in eo secundus fit dies: quia non modo fidei lucem, sed et rerum incipit habere discretionem.
Deinde dixit Deus: «Congregentur aquae quae sub coelo sunt, in unum locum, et appareat arida (Gen. I.) » Facta igitur divisione inter terrena, sicut dictum est, atque coelestia, necesse est ut humana mens haec eadem terrena adhuc inter se minutius dividat, et sic reprobos homines, hujus terrenae sapientiae salsugine [Col. 0993B] prurientes, a justis, fontem fidei sitientibus, tanquam ab arida mare, discernat. Infideles enim, sive carnales, quilibet amaris tentationum fluctibus quatiuntur, et tanquam procellosis cupiditatum vel arrogantiae tempestatibus intumescunt. Sancti vero quique ac justi, velut arida, Dominum sitiunt, et tanquam ferax terra virentes bonorum operum fructus germinare contendunt. Ideoque praecepit Deus ut eodem die germinaret terra herbam virentem, facientem semen, et lignum pomiferum, faciens fructum (Gen. I) . Quisquis ergo hoc solerter exsequitur, quisquis hoc subtiliter meditatur, huic procul dubio tertius jam dies exoritur. Unusquisque ergo se ab amara carnaliter sapientium salsugine dividat; fontem vitae Dominum, factus arida, medullitus [Col. 0993C] sitiat; bonorum fructuum germina proferat, ut sibi dies tertius illucescat.
His enim ita compositis et salubriter ordinatis, anima hominis, quasi dimotis atque sopitis tenebris vitiorum, incipit radiare nitore virtutum. Atque ideo dicitur quia quarto die facta sunt luminaria in firmamento coeli (Gen. I) . Quid est enim quia prius germinat terra et protinus luminaria sunt creata, nisi quod, prodeunte germine boni operis, lux in anima copiosior oritur, ut imitari valeat sui vestigia Redemptoris? Acceleret ergo terra mentis humanae spiritualium segetum germinare proventum, ut rutilantibus intimae lucis radiis illustretur, quatenus, [Col. 0993D] dum quarti diei luce perfruitur, etiam ad contemplanda coelestia more spiritualium volucrum rapiatur.
Unde est quod in quinta die creati sunt pisces, per quos designantur hi qui baptismatis sacramenta suscipiunt; volucres etiam, quae significant eos qui virtutum pennis ad coelestia se contemplanda suspendunt. Quintum ergo diem cum volucribus habet quisquis, saeculi hujus amore contempto, quasi dedignatur coenum calcare terrenum, ac per contemplationis gratiam ad coelestis gloriae se provehit appetitum. Hic itaque jam non in terra graditur, sed [Col. 0994A] per aerem volat, quia, terrena quaeque despiciens, ad coelestia sitibundus anhelat: «Sitivit, inquiens, anima mea ad Deum vivum; quando veniam, et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI) ?» Hic ergo quasi vir perfectus ad Conditoris merito formatur imaginem; nimirum qui tantam spiritualium charismatum possidet dignitatem, ut non jam solummodo quorumlibet normam praecipiatur tenere sanctorum, sed et ipsum, in quantum fas est, imitari conetur exemplum; sicut dicit Apostolus: «Estote imitatores Dei, sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos (Ephes. V) .» Differentia quippe erat inter Paulum, qui imitabatur Christum, et eos quos vocabat ad imitandum seipsum: «Imitatores, inquit, mei estote, sicut et [Col. 0994B] ego Christi (I Cor. XI) .»
Unde sexta die creatus est homo ad sui similitudinem Creatoris. Quod utique sicut tunc factum est per humanae conditionis exordium, ita nunc agitur per restaurationis intimae sacramentum. Hic praeterea inter omnia terrae, aquae, similiter et aeris animantia quasi monarchiam accipit, et quemdam sublimioris excellentiae principatum; quia vir quisque perfectus, ac virtutibus consummatus, novit de singulis rectum proferre judicium, sicut Apostolus ait: «Spiritualis autem judicat omnia, ipse autem a nemine judicatur (I Cor. II) .» Hunc itaque Deus omnipotens perfectum virum, mundo scilicet [Col. 0994C] mortuum sibique viventem, suum constituit thronum, ac per eum saepe justitiae suae promulgat edictum. Hinc est et quod ordo ille angelicus, per quem frequentius judicia sua decernit omnipotens Deus, Thronus vocatur; quia in eis summus arbiter praesidet, cum judicia per eos aequitatis exercet. Perfectum itaque virum Deus suum constituit solium, ut in eo suaviter requiescat. Unde per Prophetam: «Super quem, inquit, requiescit Spiritus meus, nisi super humilem, et mansuetum, et trementem sermones meos?» (Isa LXVI.) Et notandum quod per unumquemque diem dicitur: «Factum est vespere, et mane.» Vespere scilicet, ipsa boni operis est perfectio; mane vero lux mentis. Nam cum bonum opus pervenit ad perfectionem, tunc in 81 operantis [Col. 0994D] mente lux gratiae spiritualis exoritur; ut, dum lucidum opus foris exsequitur, intrinsecus ipsa gratia Spiritus illustretur.
Sic itaque pervenitur ad Sabbatum, in quo Deus et ipse consummatis omnibus requiescit, et hominem requiescere praecipit. Hoc itaque modo et homo fit Sabbatum Dei, et Deus Sabbatum hominis, cura et ipse in Deo, et Deus requiescit in eo. «Manete, inquit, in me, et ego in vobis (Joan. XIV) .» Ipse quippe nobis et intemporale tempus, et illocalis est locus. Illocalis scilicet quia non circumscribitur; intemporalis, quia nunquam finitur. Tempus itaque [Col. 0995A] nobis est, dum dicit: «Nonne duodecim horae sunt diei?» (Joan. XI) Se scilicet diem; duodecim autem horas, totidem dicit apostolos. Locus vero illic indubitanter exprimitur, ubi Propheta, cum praemisisset: «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient,» protinus addidit: «Filii servorum tuorum habitabunt (Psal. CI) ;» ibi haud dubium, quando in te. Fecit itaque Deus coelum et terram; et requievisse non dicitur. Fecit omnia quae pascuntur in terris, et quae moventur in aquis; et in omnibus his nunquam legitur requievisse: sed, plasmato ad imaginem suam homine, Sabbatum protinus quietis illuxit, et sic universitatis Conditor requievit. Et cum ipse per prophetam dicat: «Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum [Col. 0995B] pedum meorum (Isa. XLIX) ,» quod in illorum conditione non dicitur, in sola hominis conditione quievisse perhibetur. Et ut magis ac magis insignem hujus diei stupeas dignitatem, dicit Scriptura: «Quia benedixit Deus diei septimo, et sanctificavit illum, quia ipse cessaverat ab universo opere suo (Gen. II) ;» quod in caeteris diebus fecisse nullo modo reperitur. Quid est enim Deo Sabbatum sanctificare, nisi templum sibimet in sancti atque perfecti viri mente construere? Sicut et Apostolus: «Templum, ait, Dei sanctum est, quod estis vos, et Spiritus sanctus habitat in vobis (I Cor. III) .» Porro autem, sicut de Sabbato diximus, ita quoque ratio exigit ut de templo dicamus quia et Deus templum hominis, et homo est templum Dei; sicut [Col. 0995C] in Apocalypsi Joannes ait: «Templum non vidi in ea: Deus enim omnipotens templum illius est et Agnus (Apoc. XXI) .» Templum itaque hominis Deus; templum Dei fit homo. Hoc hominis templum, spiritualis est paradisus: mens scilicet sancta, mens perfecta, mens munda, atque ad sui Conditoris imaginem signanter expressa. Haec, inquam, mens, sive rationalis anima, jure dicitur paradisus, quae et coelestium charismatum est fluentis irrigua, et tanquam fertilium arborum vel herbarum, sic virentibus sanctarum virtutum vernat germinibus adornata. Fons enim ille sive fluvius, qui illic dicitur egredi de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, quique dividitur in quatuor capita, ratio mentis est, ex qua velut originali fonte quatuor virtutes, justitia [Col. 0995D] videlicet, fortitudo prudentia, similiter 82 et temperantia, quasi totidem salutiferi gurgites profluunt, qui terram nostri cordis fertilem reddunt. Lignum vero vitae, ipsa bonorum mater est sapientia; de qua et Salomon ait: «Lignum vitae est his qui apprehenderint eam, et qui tenuerit eam, beatus (Prov. I) .» Lignum vero scientiae boni et mali, transgressio est legis indictae experimentumque miseriae. Sed quia nobis propositum non est exponere cuncta per ordinem, sufficiat hic succincte quae huic negotio competunt praelibasse.
Ad hoc Dei virtus exinanita est, ut infirma nostra [Col. 0996A] firmaret; ad hoc sublimitas inclinata est, ut dejectos erigeret; ad hoc vita mori dignata est, ut mortis imperium destruens ad vitam mortuos revocaret. Quod nimirum etiam in ipso generis humani declaratur exordio. Scriptum est enim: «Quia misit Dominus soporem in Adam; cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea; et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem (Gen. II) .» Super quo cum loqueretur Apostolus, dicens: «Relinquet homo patrem, et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una,» praesto subjunxit: «Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V) .» Et vere magnae virtutis indicium, [Col. 0996B] mirandae profunditatis est sacramentum. Per Adam siquidem Christus, per Evam designatur Ecclesia. Quid est autem quod prius Adam Dominus soporavit, deinde costam ex ejus latere, unde mulier formaretur, eduxit, nisi quia prius Redemptor noster in morte dormivit, sicque de latere ejus in Ecclesiae sacramentum sanguis et aqua profluxit? Translata est Eva de viri latere dormientis, exivit Ecclesia de latere Christi in cruce pendentis. Sed quid est quod omnipotens Conditor, cum mulierem de viro, id est, fragilem sexum de fortiore propagare disponeret, non viri carnem, sed os potius ad faciendam feminam sibi voluit materiam exhibere? Potuit enim Deus homini carnem detrahere, unde femina formaretur, et hoc certe congruentius videretur; [Col. 0996C] fiebat enim sexus debilior, qui nimirum consequentius de carnis infirmitate quam ex ossis procederet fortitudine: et, ut magis stupeas divini operis sacramentum, non pro osse os redditur, sed carne potius, quod in viri corpore vacabat, implevit. Unde Scriptura, cum dicit: «Tulit unam de costis ejus,» mox addit: «et replevit carnem pro ea (Gen. II) .» Poterat nempe ad mulierem plasmandam carnem viro detrahere, poterat osse ossis dispendium immutilato corpore restaurare; sed os tulit, et carnem reddidit, sicque fragilem de virtute formavit. Debilis itaque factus est Adam, ut fortis fieret Eva: infirmatus est Christus, ut roboraretur Ecclesia; illius enim infirmitas, nostra est fortitudo, et ad hoc ille nostram pertulit infirmitatem, [Col. 0996D] ut ad suam nos statueret fortitudinem. «Quod 83 infirmum est Dei, ait Apostolus, fortius est hominibus (I Cor. I) » Et alibi: «Nam si crucifixus est Christus ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei.» Nam et si nos infirmi sumus in illo, sed vivimus in eo ex virtute Dei (II Cor. XIII) .» Enimvero saeculi hujus homines, qui bellorum ambiunt virtute clarescere, qui per ora vulgi suas optant victorias celebrari, cum ingressuri sunt praelium, in corpore suo quod infirmum est et molle, subjiciunt; quod durum est atque ad penetrandum difficile, superponunt: loricis quippe se ferreis induunt, et carnem, quae facile cedit ictui, custodire contendunt; ut illud durum ac forte, quod foris est, defendat molle, quod [Col. 0997A] intus est. Redemptor autem noster cum hujusmodi campum pugnaturus ingreditur, cum ad debellandas aeris hujus nequitias fortis praeliator armatur, quia novum debebat instituere praelium, novum induit genus armorum: videlicet ut quod infirmum est superponeret, et quod robustum est occultaret. Loricam siquidem imbecillae carnis induit, et insuperabilem divinitatis fortitudinem occultavit. Sic, sic per carnem diabolus a secundo homine perdidit, qui per carnem dudum primum hominem superavit; eademque sibi nunc ruinae facta est causa, quae victoriae fuerat de primo parente materia.
[Col. 0997B] Frigus conceptum pectore vocem intercipere consuevit. Hoc denique frigus jam tunc ille conceperat, qui deambulanti Domino ad auram paradisi post meridiem raucis quodammodo vocibus respondebat: «Audivi, inquit, vocem tuam, et timui, eo quod nudus essem, et abscondi me (Gen. III) .» Porro, quia meridianus ab illo jam fervor abierat, aura, quae frigoris est alumna, huc accedebat; quia et illum jam innocentia sublata nudaverat. Haec omnia quid aliud innuunt quam quod illius viscera exstincti amoris algor obstrinxerat, atque idcirco vox illius in auribus Domini raucum sonabat? Ab hoc plane frigore Abraham alienus exstiterat, de quo Scriptura pronuntiat: «Quoniam apparuit ei Dominus in ipso fervore diei (Gen. XVIII) ;» et Sponsus ille coelestis, [Col. 0997C] sicut in Canticis legitur: «Pascit et cubat in meridie (Cant. I) .»
Et beatus Lucas, ut expiari nos a nostris sceleribus per adventum nostri Salvatoris ostendat, non ab evangelicae narrationis exordio, sed a baptismo duntaxat Christi cognationis ordinem inchoat; quem per LXXVII cognationum gradus ascendendo describit. Quod etiam in libro Geneseos evidenter ostenditur, ubi Lamech uxoribus suis dixisse narratur: «Septuplum ultio dabitur de Cain (Gen. IV) ;» de Lamech 84 vero septuagies septies danda dicitur, quia LXXVII hominis de femoribus ejus perhibentur egressi, ac postmodum diluvio vorante referuntur [Col. 0997D] absorpti. Sed quia Lamech percutiens sive percussus exprimitur, quid per hoc, nisi primus parens humani generis figuratur? qui nimirum peccati telum, quo primus ipse percussus interiit, universo quoque generi successurae posteritatis inflixit. De hoc ergo Lamech septuagies septies ultio data est, quia peccatum, quod primus homo contraxit, per LXXVII generationes in humano genere viguit usque ad Christum, siquidem peccatum originale permansit, quod ipse per baptismi sui, unde Lucas incipit, sacramenta delevit: ubi videlicet de illo dicitur: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .»
Arcam, quae octo animas inter cataclysmi fluenta continuit, intrinsecus et extrinsecus liniri bitumine vox divina praecepit. Sancta scilicet Ecclesia, quae ad resurrectionis gloriam tendit, sic intra et extra bitumine linitur, ut et foris blandiatur in fraterna dulcedine, et intus cohaereat in dilectionis mutuae veritate. Quisquis enim intus amat, sed foris a fratribus morum inconsona asperitate discordat, intrinsecus quidem bitumen habet, sed extrinsecus non habet. Quisquis vero se specie tenus affabilem praebet, amicitiam simulat, sed in cordis occulto veritatem amicitiae non conservat, damnabiliter intus hiat, cum forinsecus superducti bituminis simulatione [Col. 0998B] cohaereat. Quorum videlicet a diluviali naufragio neuter eripitur, quia duplici charitatis bitumine, ut divinitus praeceptum est, non munitur. Qui autem et se foris praebet amabilem et intus conservat amorem, foris cum ramis verbi fructus exhibet beneficii, intus altam radicem figit, quia medullitus diligit; hic profecto et intus et extra bitumine linitur, quia duplici charitatis glutino cum proximis foederatur. Porro autem quia de lignis laevigatis prius fieri arca praecipitur, et sic deinceps ut bitumine liniatur, per hoc aperte nobis innuitur ut ligna nostra, duri videlicet mores et inculti, prius debeant poliri per spiritualis exercitii disciplinam, ut compactae dehinc fabricae bitumen accedat. Enimvero [Col. 0998C] quandiu mores hominum asperi sunt et inculti, inaniter eis charitatis gluten apponitur, quoniam ab invicem cito dissiliunt, dum in eis politae mortalitatis aequata confoederatio non tenetur.
Crucis mysterium illa in se diluvii arca continuit, cujus longitudinem trecentorum fuisse cubitorum Scriptura definit. Qui videlicet numerus in Thau littera, quae crucis exprimit speciem, continetur. Porro sicut Noe cum suis per aquam lignumque salvatur, 85 sic et Christi familia aqua salvatur et ligno, dum et baptismo salutis abluitur, et vivificae crucis impressione signatur. Quae videlicet arca, ut in sacramento Christi humani corporis [Col. 0998D] videatur aequiparare mensuram, trecentos habuisse cubitos in longitudine, quinquaginta in latitudine, triginta vero in altitudine perhibetur. Trecenti namque quinquagenarium numerum sexies, et tricenarium in se decies includunt; et humani corporis longitudo, a vertice videlicet usque ad pedes, sexies tantum habet, quam latitudo quae est ad dexteram usque ad sinistram, et decies tantum quam altitudo quae est ante et retro. Sic nimirum arca et in trecentenario longitudinis suae numero speciem crucis, et in totius suae dimensionis habitudine figuram tenet Dominici corporis; et, sicut septem animae donantur Noe, ut per lignum salventur in undis, sic septem Ecclesiae septiformi Spiritu [Col. 0999A] repletae salvantur in Christo per lignum crucis et aquam baptismatis. Per lignum nempe nos servituti princeps superbiae subdidit; per lignum hoc humilitatis Auctor in libertatis titulos revocavit.
«Quindecim cubitis altior fuit aqua super omnes montes, quos operuerat (Gen. VII) .» Quindenarius plane numerus, quia ex septem constat et octo, mysterium in se continet beatae quietis et futurae resurrectionis, quoniam omnipotens Deus et octavo die cum mundum conderet, requievit, et octavo cum redimeret, resurrexit; virtusque hujus numeri sacramentum continet specialiter in baptismo, ubi scilicet et novi de vetustate resurgimus, et deinceps [Col. 0999B] quiescere a mundani strepitus perturbatione jubemur. Hoc denique septimae quietis et octavae resurrectionis mysterium non intelligunt qui vel gloriae mundanae jactantia, vel terrenae sapientiae vanitatibus intumescunt. Unde aperte hic dicitur quia «quindecim cubitis altior fuit aqua super omnes montes, quos operuerat;» montes scilicet, superbos significant et elatos. Altum ergo atque profundum resurrectionis et quietis intimae sacramentum omnem transcendit intellectum sapientium superborum.
«Reversae sunt aquae super terram euntes et redeuntes, et coeperunt minui post centum quinquaginta [Col. 0999C] dies (Gen. VIII) .» Quoniam in generationis nostrae mysterio septima requies cum octava resurrectionis conjungitur, bene in Genesis libro dicitur quia reversae fuerunt aquae de terra, et coeperunt minui post centum quinquaginta dies. Septuaginta namque, quia septem, et octoginta, qui ab octo dinumerantur, simul juncti, centum quinquaginta faciunt.
«Requievit arca, mense septimo, vicesima septima die mensis, super montes Armeniae (Gen. VIII) ,» quia nimirum septenarii requies bene in baptismo commendatur. Quod videlicet per diluvium illud figuratum esse dignoscitur, in quo, novi de vetustate [Col. 0999D] resurgentes, deinceps quiescere a mundani strepitus perturbatione jubemur.
In hujus quippe mundi salo justi laborant, ubi suam reprobi possident requiem. Quam videlicet diversitatem bene corvus ex arca dimissus, et columba significant. «Corvus» quippe «cadaveribus insidens ad arcae claustra non rediit; columba autem reversa est, quia ubi pes ejus requiesceret non invenit (Gen. VIII) .» Hic enim ubi pravi quique carnalibus se voluptatibus satiant, sancti viri reperire nequeunt ubi ad quiescendum desiderii sui pedem ponant.
Dum mundi crimina diluvio quondam expiarentur effuso, futuri muneris columba similitudinem praetulit, cum per olivae ramum pacem terris redditam nuntiavit. Ait enim Scriptura: «Exspectatis autem septem diebus aliis, rursum dimisit Noe columbam ex arca: at illa venit ad eum ad vesperam, portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo (Gen. VIII) .» In emissione ac reversione columbae septenarius numerus ponitur, quia septem esse procul dubio Spiritus sancti dona noscuntur. Vespertina vero hora ad arcam columba revertitur, quia Spiritus sanctus, qui in mundi principio ferebatur super aquas, jam vesperascente saeculo sanctam replevit [Col. 1000B] Ecclesiam.
«Cum profiscerentur de Oriente, invenerunt campum in terra Sennaar, et habitaverunt in eo, dixitque alter ad proximum suum: Venite, faciamus lateres, et coquamus eos igni: habueruntque lateres pro saxis, et bitumen pro coemento (Gen. XI) .» Porro autem cum Christus vere sit Oriens, propheta testante, qui ait: «Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI) ,» de Oriente veniunt qui a Christi consortio, male vivendo, vel proximos lacerando, recedunt. Sennaar interpretatur excussio dentium, sive [Col. 1000C] foetor eorum. In campo igitur Sennaar habitant qui, non constituti in arce virtutum sed potius in convalle vitiorum, et dentes excutiunt, ut proximos suos 87 detractionibus quasi mordicus rodant, et foetores emittunt, dum in coenosae conversationis squaloribus computrescunt. Sed eorum dentes Deus omnipotens excutit, dum perversorum quorumlibet et facta similiter et verba confundit. Unde et illic dicitur: «Idcirco vocatum est nomen ejus Babel (Gen. XI) ;» quia ibi confusum est labium universae terrae, et ideo dispersit eos Dominus super facie caeterarum regionum. Recte ergo dicitur, quia superbi illi homines ac vanae gloriae captatores, nimirum dicentes ad alterutrum: Venite, faciamus nobis civitatem, et turrim, cujus culmen pertingat ad coelum, et celebremus [Col. 1000D] nomen nostrum, antequam dividamur in universas terras; et habitaverunt in campo Sennaar: quod apud nos, sicut dictum est, sonat excussio dentium, vel fetor eorum. Quoniam perversi quique, dum contra divinae legis mandata superbiunt, dum adversus Dominum cervicem cordis arroganter attollunt, et proximis nonnunquam damnabiliter detrahunt, et ipsi proclivius in obscenae vitae sterquilinio volutantur. Et de excussione quidem dentium per David dicitur: «Tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa; dentes peccatorum contrivisti (Psal. III) .» Et alibi: «Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet Dominus (Psal. LVII) .» De fetore quoque eorum alius [Col. 1001A] propheta dicit: «Computruere jumenta in stercore suo (Joel. I) .» Et Isaias: «Erit, inquit, pro suavi odore fetor (Isa. III) .» Enimvero quisquis vult aedificium condere quod facile ruinae non sit obnoxium, necesse est eum non lateres et bitumen habere, quae repente dissiliant; sed lapides potius ac saxa, quae parietes erigant, et calcis ac sabuli caementum, quod ipsos parietes inviolata lapidum compage constringat. Quod ergo jam dicti Babylonii lateres pro saxis et bitumen habuerant pro caemento, carnalis vitae significat aedificium, ad vim ventorum vel impetum fluminum quantocius obruendum.
«Prudentia hujus mundi inimica est Deo: legi enim Dei non subjicitur nec enim potest (Rom. VIII) .» Hinc est quod, sicut in libro Genesis dicitur quod quinque reges, qui subesse noluerunt Chodorlahomor, a quatuor regibus superati sunt, et ubi? in valle Silvestri, quae nunc est mare salis (Gen. XIV) . Qui sunt enim quatuor reges, nisi quatuor virtutes, quas Scriptura sacra nominat principales? Quid vero per quinque reges, nisi totidem sensus corporis, ac per eos exterior scientia designatur? Sicut autem illae quatuor virtutes velut ex originali matris suae, rationis scilicet fonte procedunt; sic istae in terrenae sapientiae vanitate, velut in convalle salsuginis immorantur, ibique a suis hostibus sunt prostrati, [Col. 1001C] quia dignum est ut in anima hominis spiritualis sapientia vincat et carnalis prudentiae calliditas pereat. Hinc et de David legitur quia fecit sibi nomen 88 cum reverteretur, capta Syria, in valle Salinarum caesis duodecim millibus (II Reg. I) .
«Qui tollens,» inquit Scriptura, «universa haec, divisit ea per medium, et utriusque partes contra se altrinsecus posuit; aves autem non divisit (Gen. XV) .» Terrena quidem animalia contra se et altrinsecus opponuntur; quia terreni quique contra proximos jurgiis et contentionibus saeviunt, vel certe occultis adversus eos odiorum fomitibus inardescunt. At contra, qui sese in altum coelestis desiderii [Col. 1001D] pluma sustollunt, dum sacrificium Deo semetipsos offerunt, a mutuae dilectionis glutino non recedunt.
Maligni spiritus, vel orationes nostras pravis cogitationibus polluere, vel opera bona peccati cujuslibet attaminatione corrumpere nituntur. Unde scriptum est quia, «cum Abraham Deo sacrificium de pecoribus et volucribus devotus offeret, descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham (Gen. XV) .» Quid enim exprimunt volucres, nisi reprobos spiritus per aera volitantes? Volucres ergo a sacrificio nostro repellimus, cum orationem, [Col. 1002A] seu operum nostrorum victimas, a malignis spiritibus eos foedare tentantibus, provide custodimus.
«Cum sol occumberet, sopor irruit super Abraham, et horror magnus et tenebrosus invasit eum (Gen. XV) .» Solis occubitus mundi designat casum: horror vero magnus et tenebrosus vitiorum figurat criminumque caliginem: quae quotidie pestilenter inhorrescunt per aestuantem reproborum hominum pravitatem. Unde et illic paulo post additur: «Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans.» Sicut enim fumus ex [Col. 1002B] igne clibani vaporantis egreditur, ita vitiorum omnium flagitiorumque caligo de camino aestuantis avaritiae generatur. Sicut dixit Apostolus: «Quia radix omnium malorum avaritia est (I Tim. VI) .» Et hoc circa finem diei, hoc est, circa terminum mundi. Fumans ergo clibanus tenebrosam caliginem generat, quia caminus avaritiae, qui in pravorum hominum pectoribus aestuat, multis perversitatum tenebris mundum pestilenter obscurat. An non mentes infelicium caecat [ deest luxuria, cupiditas aut quid simile, aut avaritia], quae scilicet et fidem tollit, et omnium virtutum in eorum cordibus lumen exstinguit? Unde, cum illud praemisisset Apostolus, praesto subintulit: «Quam videlicet avaritiam quidam appetentes erraverunt 89 a fide, et inseruerunt se [Col. 1002C] doloribus multis (I Tim. VI) .» Multo quippe se doloribus inserunt, dum propter temporalia lucra infoederabili a se invicem simultate dissiliunt; et plerumque, dum pro corporalibus in arma concurrunt, corporibus animas exuunt. Qui vero solis coelestibus inardescunt, pro doloribus, oblectationibus potiuntur, quia in fraternae charitatis dulcedine unanimiter vivunt. Hinc est quod in illo sacrificio vespertino, quod tunc Abraham obtulit, pecora quidem terrena ab invicem sequestrata posuit, sed volatilia non adjunxit. Unde Scriptura: «Qui tollens, inquit, universa haec, divisit ea per medium, et utriusque partes altrinsecus contra se posuit; aves autem non divisit (Gen. XV) .»
Si Creatoris nostri facta vigilanter attendamus, ad credenda cujuslibet mala fidem adhibere facile non debemus; ipse enim, cujus oculis nuda et aperta sunt omnia, non dedignatus est, cum loqueretur ad Abraham super Sodomorum clamore, qui ad eum venerat dicere: «Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint; annon est ita, ut sciam?» (Gen. XI.) Quod profecto ad nil aliud dictum videtur, nisi ut humana doceatur ignorantia, sine experimentis audita, non credere, incognita non leviter judicare, nec ante sententiam promere quam rem dubiam testimoniis approbare.
«Et ecce,» inquit Scriptura, «miserunt manum viri, et introduxerunt ad se Loth, clauseruntque ostium; et eos, qui foris erant, percusserunt caecitate a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent (Gen. XIX) .» Sodomitae namque ad angelos conantur violenter irrumpere, cum immundi homines ad Dominum tentant per sacri ordinis officia propinquare. Sed ii profecto caecitate percutiuntur; quia justo Dei judicio in tenebras interiores cadunt, ita ut nec ostium invenire praevaleant, quia a Deo peccando divisi, unde ad eum revertantur, ignorant. Qui enim non per humilitatis iter, sed per arrogantiae et tumoris anfractus ad Dominum accedere [Col. 1003B] gestiunt, patet profecto, quia unde ingressionis aditus pateat, non agnoscunt. Vel quia ostium Christus est, sicut ipse dicit: «Ego sum ostium (Joan. X) .» Qui Christum exigentibus peccatis amittunt, quasi intrare coelestium civium habitaculum possint, estium non inveniunt. In reprobum ergo sensum traditi sunt, quia, dum reatus sui pondus in propriae mentis statera subtili consideratione non trutinant, gravissimam plumbi massam pennarum inanium levitatem putant. Quod ergo illic dicitur: «Percusserunt eos, qui foris erant, caecitate;» hoc 90 Apostolus manifeste declarat, cum dicit: «Tradidit eos Deus in reprobum sensum.» Et quod illic subjungitur: «Ut ostium invenire non possent;» hoc iste patenter exponit, cum ait: «Ut faciant quae non [Col. 1003C] conveniunt (Rom. I) ;» ac si diceret, ut intrare tentent, unde non debent.
Abraham dum immolare Deo filium voluit, cuncta pene per ordinem passionis Christi sacramenta signavit. Sicut enim Abraham, qui pater excelsus dicitur, unicum et dilectum filium offerre Deo non dubitavit; ita et summus Pater unigenitum Filium pro nobis omnibus tradidit. Et sicut Isaac ipse sibi ligna portavit, quibus erat imponendus (Gen. XXII) ; ita quoque Christus crucis suae gestavit in humeris lignum, in quo erat pro nostra salute passurus. Duo autem servi illi procul dimissi Judaeos significant; qui cum serviliter viverent et carnaliter saperent, [Col. 1003D] non intellexerunt altissimam humilitatem Christi, atque ideo ascenderunt in montem, locum videlicet sacrificii. Cur autem duo servi, nisi quia, peccante Salomone, ex una Israelitica plebe duo facti sunt populi? (III Reg. XI.) Quibus utique saepe per Prophetam dicitur: «Adversatrix Israel et praevaricatrix Juda (Jer. III) .» Asinus autem ille, quo tunc utebatur Abraham, insensata erat stultitia Judaeorum; illa plane bruta stultitia omnia sacramenta portabat; quae tamen quid ferret, velut irrationale animal ignorabat. Jam vero quid est quod dictum eis est: «Exspectate hic cum asino; postquam autem adoraverimus, revertemur ad vos? (Gen. XXII.) » Audi Apostolum: «Caecitas, inquit, ex parte in [Col. 1004A] Israel facta est, ut plenitudo gentium intraret et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) .» Quid est enim quod dicitur: «Caecitas ex parte in Israel facta est?» hoc est videlicet, «exspectate hic cum asino, ut plenitudo gentium intraret:» hoc est, postquam adoraverimus, ubi videlicet sacrificium Dominicae crucis impletum, per omnes gentes fuerit praedicatum. Quod autem, sequitur: «Et sic omnis Israel salvus fieret;» hoc est, revertemur ad vos. Quid est autem quod aries inter vepres haerens cornibus invenitur, qui pro Isaac immolatus offertur? Crux nempe cornua habet; duo siquidem ligna invicem compinguntur, et sic crucis speciem reddunt: hinc est enim quod de Christo scriptum est: «Cornua sunt in manibus ejus (Habac. III) .» Haerens ergo [Col. 1004B] cornibus aries, Christus est crucifixus inter aculeatas et vulnificas Judaeorum iniquitates. Sicut ipse per Jeremiam conqueritur, dicens: «Spinis peccatorum suorum circumdedit me populus meus hic.» Peracto sacrificio dicitur Abrahae: «In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) .» Et postquam Dominus dicit: «Foderunt manus meas et pedes meos;» paulo post in eodem psalmo subjecit: «Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium: Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. XXI) .» Oblato itaque Abraham filio, et 91 pro eo ariete immolato, appellavit nomen loci illius: «Dominus videt.» Quia Redemptor noster, postquam in ara crucis [Col. 1004C] oblatus, mortis nostrae debitum solvit, videndum se deinceps fidelium suorum obtutibus praebuit, ut nimirum redempti omnes illum jam per fidem videant, qui eatenus fidei oculos non habebant.
Porro non est obscurum quod Laban duas filias habuit, quarum juniorem Jacob in conjugium concupivit; ad cujus tamen amplexus pervenire non potuit, donec majorem ignarus atque adeo invitus accepit (Gen. XXIX) . Sed quia rem scientibus loquor, non mihi multis elaborandum est verbis. Laban quippe dealbatio interpretatur; quis autem ad Dominum convertitur, nisi ut deposita peccatorum nigredine per remissionis gratiam dealbetur? Sicut [Col. 1004D] ipse pollicetur, dicens: «Si fuerint peccata vestra quasi vermiculus, tanquam nix dealbabuntur (Isa. I) .» Quod felix ille peccator postulabat, cum diceret: «Mundabor, lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L) .» Lia interpretatur laborans: Rachel, verbum, sive visum principium. Sed si Scripturam diligenter attendimus, nec uno quidem die servisse Jacob propter Liae desiderium reperimus; sed per totas illas annorum hebdomadas pro sola Rachel servituti subjacuit; insuper et ipsam Liam ad illius intuitum toleravit. Quis enim ad Dominum idcirco convertitur, ut labores, et aerumnas, ac tentationum certamina patiatur? Omnis enim Dominum quaerentis intentio hoc sperat, ad hoc spectat, [Col. 1005A] ut ad requiem quandoque perveniat; et in summae contemplationis gaudio, velut in pulchrae Rachel amplexibus requiescat, videlicet ut per verbum quod audit, ascendat ad videndum principium quod quaesivit. Sed necesse est ut hunc diversorum certaminum labor exerceat, antequam ad quietis intimae suavitatem, quam concupiscit, attingat. Prius servitute deprimitur, ut jure postmodum ad perfectae libertatis titulos provehatur. Septem vero annis sub dealbationis gratia servit, cum septem ea, quae ad proximi dilectionem pertinent, Decalogi mandata custodit; videlicet ut primo timore constrictus, atque ideo servitutis jugo depressus, saltem a vetustae legis incipiat institutis; ut nimirum parentes honoret, ut non moechetur, non occidat, non furetur, [Col. 1005B] non falsum testimonium proferat, non uxorem alterius, non rem proximi concupiscat (Exod. XX) .
Quibus rite servatis, non mox, ut sperabat, ad contemplationis oblectamenta perducitur, ut velut exspectata diu Rachel pulchritudine perfruatur, sed Lia sibi per noctem inopinate supponitur; quia inter humanae hujus ignorantiae tenebras tolerantia sibi laboris injungitur, ex qua tamen jam numerosam sobolem suscipit; quia uberes spiritualis lucri per hunc laborem fructus acquirit. Hanc itaque tolerando, ad illam quandoque 92 perveniet, quam perseveranter amat. Suadetur ergo, ut alios septem annos servire desudet; quia profecto necesse est, ut adhuc alia septem praecepta conservet, sed jam aliquando liberior, non legalia tanquam servus, sed [Col. 1005C] evangelica sicut gener, videlicet ut sit pauper spiritu, sit mitis, lugeat, esuriat, sitiatque justitiam, sit misericors, mundum cor habeat, sit postremo pacificus (Matth. V) . Enimvero, vellet homo, si fieri posset, nullas laboris molestias agendo, vel patiendo perferre, sed protinus in ipsis sui tirocinii rudimentis ad pulchrae contemplationis delicias pervenire; verumtamen hoc non in terra morientium fit, sed in terra viventium. Quod significare videtur illud, quod ad Jacob dicitur: «Non est, inquit Laban, in loco nostro consuetudinis, ut minores ante tradamus ad nuptias (Gen. XXIX) ;» nec absurde major appellatur, quae prior est tempore. Prior est enim in hominis eruditione labor boni operis quam requies contemplationis. Expletis itaque duabus [Col. 1005D] hebdomadibus, altera videlicet legis antiquae, altera evangelicae gratiae, mox ad diu desideratae Rachelis pervenitur amplexus; quia quisquis pertingere ad divinae contemplationis oblectamenta desiderat, prius necesse est utriusque Testamenti peragere mandata contendat.
Sed quia electus quisque perfectionis suae limite non contentus, filios etiam Deo gignere spirituali fecunditate desiderat, postquam conjugale foedus Jacob cum duabus sororibus iniit, ad propagandum uberioris germen sobolis ancillas quoque ad generandi usum suscipere non refugit (Gen. XXX) ; [Col. 1006A] atque ut omnia spiritualibus intelligantur redundare mysteriis, ipsarum quoque ancillarum nomina sub mysticis sunt pronuntiata figuris. Nam Bala interpretatur inveterata. Sane quia intellectum spiritualis substantiae nudis verbis humana lingua nequit exprimere, quandoque doctrina sapientiae per quasdam corporeas similitudines audientem nititur informare. De veteri autem vita et carnalibus sensisibus dedita, corporeae cogitantur imagines; quarum videlicet ad docendum usus assumitur, cum aliquid ex incomprehensibili et incommutabili essentia divinitatis auditur. Rachel itaque maluit utcunque filios ex ancilla suscipere, quam omnino sterilis permanere. Quia doctrina sapientiae sive gratia contemplationis per exteriorum scientiam vel visibilium [Col. 1006B] rerum formas auditoribus intimat quidquid de visibilibus intra arcana mentis occultat; et sic quodammodo per ancillam filios accipit, dum per eam, quae sub se est scientiam, spirituales Deo filios parit. Zelpha vero interpretatur os hians. Haec igitur ancilla illos figurat, quorum in praedicatione evangelicae fidei os quidem hiat, sed cor non hiat; de quibus videlicet scriptum est: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Matth. XV) ;» 93 et de quibus Apostolus: «Qui praedicas, inquit, non furandum, furaris (Rom. II) .» Verumtamen ex hac ancilla haeredes futuros alios Lia filios accepit; quia saepe etiam per tales praedicatores activa vita multos regni filios adoptavit; de quibus Veritas: «Quae dicunt, inquit, facite: quae autem [Col. 1006C] faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) .» Et Apostolus: «Sive, inquit, occasione, sive Christus veritate annuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo (Philip. I) .» Hoc autem in his considerandum esse perpendimus: Quia sicut Jacob solius Rachelis intuitu omnes illas mulieres accepit, ex quibus filios genuit; sic quisquis sub dealbationis gratia constitutus, fructificare Deo spirituali fecunditate desiderat, necesse est ut per omnia quae agit ad contemplationis semper gratiam tendat.
«Egrediente anima Rachel prae dolore, et imminente [Col. 1006D] jam morte, vocavit nomen filii sui Benoni, id est filius doloris mei; pater vero appellavit eum Benjamin, id est filius dexterae (Gen. XXXV) .» Per Rachel namque, quae ovis vel visum principium dicitur, Ecclesia non immerito designatur. Quae nimirum et ad instar ovis innocenter vivit, et per studium contemplationis ad videndam Redemptoris sui speciem medullitus inardescit. Qui de se requirentibus Judaeis ait: «Ego principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) .» Per Benjamin vero, quo nascente, Rachel mater emoritur, designatur Paulus, quem de ejus stirpe exstitisse nemo dubitat. Et bene Benjamin nascente, mater emori dicitur, quia appropinquante ad lucem novae regenerationis Saulo, persecutionibus [Col. 1007A] Ecclesia per eum graviter impugnatur; sicut Lucas in Actibus apostolorum ait: «Saulus, inquit, devastabat Ecclesiam, per domos intrans, et trahens viros, et mulieres tradebat in custodiam (Act. VIII) .» Congrue itaque Rachel Benoni, id est filium doloris mei, vocat, quem Jacob Benjamin, id est filius dexterae nuncupat. Quia Paulus, qui Matris Ecclesiae dolor exstiterat, qui eam quodammodo dum nasceretur, impugnando peremit, a Deo Patre filius dexterae est vocatus; dum per eum divina potentia adversus gentes, quasi per fortem suam dexteram, dimicavit, verborum jacula valenter intorsit, salubres cordium plagas intulit, et per eum devictis atque prostratis hostibus, cum gloria triumphavit. Hinc est quod idem Paulus ad Galatas ait: «Cum [Col. 1007B] autem complacuit ei, qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me, et evangelizarem eum in gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini (Gal. I) .» Non ergo immerito filius dexterae Paulus vocatur, per quem omnis gentium multitudo, quae ad dexteram Dei ponenda est, ad fidei sacramenta colligitur.
«Iste est Ana, qui invenit aquas calidas in solitudine, dum pasceret asinos Sebeon patris sui (Gen. XXXVI) .» Hoc plane, quantum ad litteram, vanum videtur et frivolum. Quid enim ad sacram Scripturam pertinet, ut referat, quia custos asinorum [Col. 1007C] aquas reperit in deserto? Sed ubi in litteris nulla videtur utilitas, ad spiritualem intelligentiam necesse est mens recurrat. Quid est enim per figuram, Ana in solitudine patris sui asinos pascere, nisi spiritualem quempiam virum, cui Deus pater est, simplices fratres sub disciplinae remotioris studio custodire? et quid est, aquas calidas invenire, nisi in compunctionis lacrymas, quae de fervore sancti Spiritus eliciuntur, erumpere? Nam et ipsa interpretatio nominum hujus figurae non refugit intellectum. Onan siquidem dolor, vel tristitia eorum, sive etiam mussitatio, vel murmuratio interpretatur. Quisquis enim vere compunctionis dolore tristatur, quasi sub quadam querula mussitatione adversum pravitatem vitae suae murmurare compellitur. Sebeon [Col. 1007D] autem interpretatur stans in aequitate; quod Deo congruere nemo prorsus ignorat. Ipse quippe in aequitate principaliter stat, qui a justitiae rectitudine nulla necessitate coactus exorbitat. Onan ergo dum patris sui Sebeon asinos in solitudine pascit, aquas calidas reperit; quia quisquis se per vitae rectitudinem Deo filium exhibet, ac de peccatis suis medullitus dolet, dum se reddit in pervigili fratrum cura sollicitum, divino munere percipit gratiam lacrymarum. Nam et beata illa peccatrix prius pedes Domini unguento perunxit, postmodum etiam alabastrum unguenti pretiosi super caput recumbentis effudit (Matth. XXVI; Marc. XIV; Joan. XII) . Caput Christi Deus: pedes Christi, servi Dei. Sicut enim [Col. 1008A] illa dum humanitati Christi dependit obsequium, ad divinitatis attingere meruit intellectum. Sic nimirum, sic doctor Ecclesiae, dum Christi membra custodit, contemplandae divinitatis gratiam percipit.
«Descendit Judas in Thamnas ad tondendas oves cum Hira opilione gregis sui Odollamite (Gen. XXXVIII) .» Thamnas autem deficiens interpretatur; per quam videlicet Synagoga, in qua reges et prophetae defecerant; simul et unctio, donec veniret, cui repositum erat, ostenderetur. Unde et per prophetam dicitur: «Cum venerit Sanctus sanctorum, cessabit unctio (Dan. IX) .» Quid itaque per Judam, qui ad tondendas oves in Thamnas venit, nisi Redemptor [Col. 1008B] noster intelligitur, qui ut oves quae perierant domus Israel exoneraret peccatis, ad Synagogam venisse cognoscitur? Unde et sponsus ad sponsam in Canticis: «Dentes tui sicut grex tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV) .» 95 Venit itaque Judas ad tondendas oves, non quidem solus, sed cum pastore suo Odollamite, cui nomen erat Hiras. Quem per Odollamitem intelligimus nisi Joannem? Interpretatur autem Odollamites testimonium in aqua; cum hoc plane testimonio venit Dominus ad aquam baptismatis, habens quidem testimonium majus Joanne, sed propter infirmas oves hoc testimonio uti dignatus est in aqua. Unde cum videret eum ad Jordanis fluenta propinquantem, [Col. 1008C] protinus exclamans, ait: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .» Et evangelista dicit: «Testimonium perhibuit Joannes dicens: Quia vidi Spiritum descendentem tanquam columbam de coelo, et manentem super eum; et ego nesciebam eum; sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto (Ibid.) .» Cui scilicet visioni etiam nomen pastoris illius aptissime congruit; interpretatur enim Hiras fratris mei visio. Erat quippe Dominus frater Joannis, non modo secundum semen Abrahae, sed etiam juxta cognationem Mariae et Elisabeth. Vidit itaque Joannes fratrem suum adhuc clausus in utero; vidit in baptismo; vidit oculis carnis hominem: vidit in spiritu majestatem. Unde [Col. 1008D] et utriusque hujus nominis interpretationem, Hiras videlicet, quod est fratris mei visio; et Odollamitis, quod sonat testimonium in aqua, idem Joannes sub unius sententiae versiculo comprehendit, dicens: «Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Ibid.) .»
Veniente igitur Juda ad oves tondendas, Thamar mutat habitum, quia mutat spirituale vocabulum. Thamar quippe commutans interpretatur, nam de Synagoga fit Ecclesia. Sed juxta litteram, idem nomen amaritudinis manet, non illius in qua Domino fel ad bibendum miles obtulit (Matth. XXVII) , sed ejus potius in qua Petrus post lapsum amare flevit. (Ibid.) . Judas autem confessio dicitur. Thamar ergo [Col. 1009A] cum Juda dormiens, protinus concipit, quia cum confessioni amaritudo miscetur ad proferendos poenitentiae fructus, sancta mox Ecclesia fecundatur. Unde et Joannes: «Facite, inquit, fructus dignos poenitentiae (Joan. III) .» Qui nimirum poenitentiae fructus in Hierusalem primus erupit, sicque postmodum per omnem mundi latitudinem pullulavit. Hinc Veritas dicit: «Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis die tertia, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipiendo ab Hierusalem (Luc. XXIV) .» Nam et ipse meretricalis habitus confessionem significat peccatorum, sive quia Thamar ex duobus corruptis componitur verbis, thamna scilicet, quod deficiens dicitur, et mara, quod est amaritudo. Bene [Col. 1009B] in ea amaritudo defecit, cum fecunda facta de sterili, dulcem novi germinis sobolem procreavit. Thamar igitur a non cognoscente fetatur, quia sancta Ecclesia quantum ad gentilitatem in primordio, dum novae fidei semen accipit, non agnoscitur. Unde et canitur: «Populus, quem non cognovi, servivit mihi (Psal. XVII.) » Et Isaias: «Ecce, ait, gentem quam nesciebas vocabis, et gentes quae 96 te non cognoverunt, ad te current (Isa. LV) .» Porro autem, quod illi haedus per eumdem Odollamitem mittitur, quid nisi per Joannem facta peccatorum exprobratio designatur? Quasi enim haedum meretrici portitor afferebat, cum properanti ad baptismi lavacrum turbae per increpationem dicebat: «Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere ab ira ventura?» [Col. 1009C] (Matth. III.) Requirebat autem Hiras Odollamites a Thamar annulum, armillam et baculum. Per annulum, signaculum fidei; per armillam, labor operis; per baculum vero designatur requies spei. Quasi enim fidei annulum requirebat, cum diceret: «Qui credit in Filium Dei, habet vitam aeternam; qui autem incredulus est Christo Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super ipsum (Joan. III) .» An non etiam ad annulum pertinebat, cum diceret: «Qui habet sponsam, sponsus est? (Ibid.) » Armillam vero laboris exigebat, cum diceret: «Poenitentiam agite (Matth. III) .» Baculi quoque requiem, cum praesto subjungeret: «Appropinquavit enim regnum coelorum (Ibid.) .» Ac si perspicue loqueretur: Nolite sub injunctae vobis poenitentiae [Col. 1009D] labore lassessere, sed potius firma spe de regni coelestis appropinquatione animum roborate.
Quaesivit autem eam Judas in bivio, sed invenire non potuit; quia quae in publico, juxta Prophetam, et sub omni ligno frondoso fuerat prostituta (Jer. III) , jam se in domo paterna, sub Christi videlicet constrinxerat disciplina; nec eam peccati reperit exprobratio, quam confessionis mutaverat amaritudo. Viduitatis se vestibus induit, quia praeter coelestem Sponsum, qui pro ea mortuus est, alterum non admittit. Quod autem gemini apparuerunt in utero, duo sunt populi in Ecclesiae gremio per sancti Spiritus gratiam generati. In ipsa vero effusione nascentium, unus manum protulit, et ligato coccino, [Col. 1010A] mox retraxit, sicque ante se nascendi alteri aditum patefecit. Quia nimirum Judaicus populus, qui ad lucem Spiritus nasci primitus coepit, ostendit opera sua prophetarum praecedentium, et ipsius Domini cruore polluta. Unde et Zara oriens interpretatur; quia Hebraicus ille populus prior ortus est ad litteram legis, sed posterior factus est ad suscipiendam gratiam Evangelii. Hoc itaque modo retraxit manum, qui nasci jam per Spiritum coeperat populus Judaeorum; et mox prorupit ac factus est primogenitus populus gentium, scilicet ut, juxta sententiam Veritatis, futuri essent novissimi qui erant primi, et primi fierent qui erant novissimi. Bene igitur Phares divisionis nomen accepit. Unde et obstetrix eo nascente clamavit: «Quare divisa est propter te [Col. 1010B] maceria?» (Gen. XXXVIII.) Omne quippe genus humanum, quasi distorta silvarum virgulta, adversus venientem in carne Dominum maceriam fecerat, et ne ad peragendum mysterium redemptionis ingrederetur, unanimiter obsistebat. Unde et Paulus: «Nos, inquit, praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I) .» Sed gentilis populus hanc divisit quasi nascendo maceriam, cum per Cornelium centurionem aliosque (Act. X) , primitias fidei, baptismi suscipiens lavacrum, sub Christi titulum convolavit. Hanc alternitatem nascendi 97 considerabat beatus Joannes, cum Judaeorum turbis undique confluentibus diceret: «Ne coeperitis dicere: Patrem habemus Abraham; dico enim vobis, quia potens est Deus de [Col. 1010C] lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Marc. III) .» Ac si patenter dicat: Gentiles populi, qui lapides sunt quia lapides colunt, primogeniti vobis fient ad regenerationis et novae gratiae sacramentum; quorum vos perlegales caeremonias videbamini tenuisse primatum.
«Jussit Joseph ministris, ut implerent saccos tritico, et reponerent pecunias singulorum in saccis suis (Gen. XLIV) .» Quae namque sunt fruges quas Joseph fratribus contulit, nisi evangelica apostolicaque doctrina, unde videlicet esuriens populus vivat, unde grex Christi viventia salutis alimenta decerpat? Haec illa plane est pecunia, quam in ore sacci praecepit imponi; haec pecunia nunc in Ecclesiae mensa [Col. 1010D] proponitur, ut usura postmodum a negotiatoribus requiratur. Sed et Benjamin hoc etiam prae caeteris additur, ut sacco ejus etiam scyphus cum pecunia reponatur (Ibid.) . Quem enim Joseph per mysterium indicat, nisi Redemptorem nostrum, quem suo jam tunc ille mysterio praefigurabat? Ait enim Scriptura: «Quia vertit nomen illius Pharao, et vocavit eum lingua Aegyptiaca, Salvatorem mundi (Gen. XLI) .» Quid per fratres, nisi sancti designantur apostoli? Quid per Benjamin, nisi Paulus, qui de tribu Benjamin originem duxit? Omnes ergo fratres fruges praedicationis accipiunt, quas serere per mundum debeant, et pecuniam, quam ad usurae lucrum in fidei mensa proponant. Soli vero Benjamin etiam scyphus [Col. 1011A] adjicitur, ut per Paulum, quem ille signabat, non tabernaculi cyathus gentibus, sed amplum et patulum verbi poculum propinetur. Hinc est enim quod ait: «Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est, non angustiamini in nobis (II Cor. VI) .» Ac si dicat: Quia me vobis verbi potum per uberem scyphum large videtis influere, et vos sitibundi cordis ad hauriendum ora, laxate, ut decurrens unda non inaniter fluat, sed capacia vasa, in quae transiundantur, inveniat. De quo videlicet potu per Isaiam Dominus dicit: «Glorificabit me bestia agri, dracones et strutiones, quia dedi in deserto aquas, flumina in invio, ut darem potum populo meo, electo meo (Isa. XLIII) .» Scyphum itaque evangelicae praedicationis, in Benjamin datus est [Col. 1011B] Paulo, ut ipse desertum gentilitatis specialiter excolat et ariditatem ejus largo sanctae praedicationis imbre perfundat. De quo scilicet imbre scriptum est: «Qui operit coelum nubibus et parat terrae pluviam (Psal. CXLVI.) »
Si inveni,» inquit Jacob, «gratiam in conspectu tuo, pone manum sub femore meo, et facies mihi misericordiam et veritatem, ut non 98 sepelias me in Aegypto, sed dormiam cum patribus meis, etc. (Gen. XLVII) .» Quid est hoc, fratres mei, quid sibi vult a tanto viro tam anxia sepeliendi corporis sollicitudo? Si enim hoc ex humana consuetudine metiamur, profecto nihil dignum tanta propheticae mentis excellentia [Col. 1011C] reperimus. Ubicunque enim corpus humanum sepeliatur, non ideo vel minus perfecta, vel minus gloriosa ejus resurrectio futura procul dubio creditur; sed si mystici sacramenti profunditas in hujus dubietatis caligine requiratur, perspicuum lumen intelligentiae ipsi qui invenerit orietur. Cadavera quippe mortuorum peccata significant injuste viventium. Sicut enim post contactum corporum mortuorum lex praecipit homines purificari (Num. XIX) , ita etiam post perpetrationem delictorum jubemur per poenitentiam ablui. Hinc nimirum illa sententia dicta est: «Qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lavatio ejus?» (Eccli. XXXIV.) Baptizatur quippe a mortuo, qui mundatur fletibus a peccato, sed post baptismum mortuum [Col. 1011D] tangit, qui culpam post lacrymas repetit. Sed sepultura mortuorum remissionem significat peccatorum. Unde per Prophetam dicitur: «Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI) .» Ubi ergo sepelienda erant cadavera patriarcharum, nisi in illa terra ubi erat crucifigendus cujus sanguine facta est remissio peccatorum?
«Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum (Gen. XLIX) .» Stola Christi et pallium multitudo est gentium, quas tunc Dominus induit, quando sibi eas per gratiam redemptionis adjunxit, sicut per Prophetam pollicetur, dicens: «Vivo ego, dicit Dominus, nisi hos omnes induam sicut vestimentum (Isa. XLIX) .» Stolam ergo suam Dominus in vino, et pallium in sanguine uvae lavit quando, sicut botrus, in crucis ligno pependit? tunc enim ex latere ejus sanguis et aqua profluxit; sed aqua nos abluit, sanguis redemit, nimirum ut exhiberet sibi sponsam non habentem maculam neque rugam (Ephes. V) .
«Pulchriores sunt oculi ejus vino,» inquit Jacob ad filium de Christo, «et dentes ejus lacte candidiores (Gen. XLIX) .» Oculi nempe Christi Apostoli et Evangelistae sunt, qui universo corpori sanctae Ecclesiae lumen sapientiae praestiterunt, quorum doctrina, dum rigorem atque duritiam priscae legis emollit, quodammodo austeritatem vini veteris eorum pulchritudo praecellit. Evangelica quippe praecepta mandatis Veteris Testamenti longe sunt clariora. Dentes vero sancti praedicatores sunt, qui conversos homines a pravorum societate praecidunt eosque in Christi corpus, tanquam in sua membra suscipiendo, quasi mandendo trajiciunt. Porro, nomine lactis, doctrina legis innuitur, quae carnalem 99 populum lactis [Col. 1012C] poculo tanquam parvulos alere videbatur. Quorum nimirum lacte candidiores sunt doctores Ecclesiae, quia fortem et solidum verbi cibum et ipsi comedunt, et aliis tradunt; de quibus ad Hebraeos dicit Apostolus: «Perfectorum est solidus cibus (Hebr. II) .» Et bene candidi esse dicuntur doctores Ecclesiae, quia et a pravitatis macula liberi et conspicuae conversationis videntur operibus clari. Quapropter cavendum est, fratres mei, ne qua nos vitiorum nigredo dedecoret, qui candidos in Christi militia duces habemus. Periculose nimirum 100 rerum species fluctuant, ubi cum ducibus subsequentis exercitus insignia non concordant. Beati siquidem patres nostri promptos se exhibebant ad perferenda supplicia; nos autem, dum a proximo laedimur, compescamus [Col. 1012D] saltem animos vindicta. Moyses nempe ad ultionis indicium descendens de monte, cornutus apparuit (Gen. XXXIV) ; super Dominum autem in mansuetudinis Spiritu columba descendit (Matth. III) . Illi decreverunt pro Christo propria cuncta contemnere; nos autem discamus saltem quae aliena sunt non ambire.
[Col. 1011] Finiunt testimonia libri Genesis.
- 1. De urbibus tabernaculorum Phithon et Ramesse, quas Pharao luto et palea construxit.
- 2. De virga Moysi in serpentem conversa.
- 3. Unde supra.
- 4. De manu Moysi, quae educta de sinu apparuit leprosa.
- [Col. 1013] 5. Cum esset Moyses in itinere, occurrit ei Dominus, et volebat eum interficere.
- 6. Projecerunt malefici Pharaonis in terram virgas suas, quae versae sunt in dracones, sed devoravit eas virga Aaron.
- 7. De decem plagis Aegypti: 1, de aquis in sanguinem versis; 2, de plaga ranarum; 3, de ciniphe; 4, de muscis; 5, de nece animalium; 6, de ulceribus et vesicis; 7, de grandine et tonitruis et igne; 8, de plaga locustarum; 9, de tenebris; 10, de primogenitorum interfectionibus.
- 8. Postulet vir ab amico suo, et mulier a vicina sua, vasa argentea et aurea et vestes.
- 9. Sument de sanguine agni, et ponent super utrumque postem.
- 10. Cum emisisset Pharao populum, non eos deduxit Dominus per viam terrae Philisthiim, quae vicina erat, ne si bella in via consurgerent, poeniteret eum et reverteretur in Aegyptum.
- 11. Sumpsit Maria prophetissa soror Aaron tympanum in manu.
- 12. De aquis amaris, quae ligni, quod ostendit Dominus Moysi, admistione, sunt in dulcedinem versae.
- 13. De XII aquarum fontibus et LXX palmis in Helim.
- 14. Quod sexta die duplex mensura jubebatur de manna colligi.
- 15. Quod filii Israel, cum vidissent manna, dicebant: Manhu, id est, Quid est hoc?
- 16. Quod manna in crastinum reservatum putrescebat.
- 17. Quod pugnante Israel contra Amalech, Moyses habens virgam in manu brachia crexit.
- 18. Quod Dominus in monte Sinai populo suo per Moysen legem dedit.
- 19. Altare de terra facietis mihi.
- 20. Non aedificabitis mihi altare de sectis lapidibus.
- 21. Facies bases argenteas, et tabulas deauratas desuper eriges.
- 22. Facies columnas quatuor et bases earum vestitas argento.
- 23. Ut in rationali, quod sacerdos ferebat in pectore, XII pretiosi lapides ponerentur, terni per quaternos angulos inclusi auro.
- 24. Arripiens Moyses vitulum aureum igne combussit et usque ad pulverem contrivit; et in aquam spargens potum populo dedit.
- 25. Quod Moyses XXIII millia hominum ob culpam conflati vituli perimere fecit.
- 26. Ecce locus apud me, stabis super petram, cumque transierit gloria mea, videbis posteriora mea.
- 27. Fecit Moyses in tabernaculo VII lucernas cum emunctoriis suis et vasa.
[Col. 1013] Finiunt capitula.
Urbes illae tabernaculorum, quas Pharao luto paleaque construxit, nimirum luto, quod inquinat, palea, quae destinatur ad flammas, Phiton et Ramesses sunt non sine mysterio nuncupatae; Phiton siquidem interpretatur os abyssi, vel subito. Quisquis enim, juxta Pauli sententiam, supra fundamentum, quod est Christus Jesus, ligna, fenum, stipulam nunc aedificat, quale cujusque opus sit, ignis probabit (I Cor. III) ; et quo magis in altum haec carnalis vitae structura subrigitur, tanto proclivius, veluti in abyssi voraginem mersa, subito dissipatur. Unde scriptum est: [Col. 1013B] «Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Job XXI) .» Bene ergo dicitur et os abyssi et subito, quia de carnalis vitae, quae per eum innuitur, culmine non segniter, sed cito corruitur; et illud est os abyssi quod ascensus videbatur esse fastigii, Propheta testante qui ait: Dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII) . Ramesses vero pabulum dicitur, vel tinea. Pabulum namque diaboli sunt omnes reprobi, quibus ille tanquam lupus ovibus vescitur, eorumque pernicie velut epulis saginatur. De quibus etiam per David dicitur: «Sicut oves in inferno positi sunt, et mors depascet eos (Psal. XLVIII) .»
«Dixit Dominus ad Moysen: Projice virgam, quam [Col. 1014A] in manu gestas, in terram; et projecit, et factus est serpens. Expavit illico Moyses et fugit. Et ait illi Dominus: Apprehende caudam illius, et apprehendit, factaque est iterum virga (Exod. IV) .» Cuncti liquido novimus quia serpens suasit homini mortem; ergo mors a serpente. Quis autem virga, nisi Christus? de quo propheta dicit: Quia «egredietur virga de radice Jesse (Isa. II) .» Virga itaque in serpentem, Christus in mortem. Moyses autem expavit et fugit, quia suspenso in cruce, sive moriente Domino, omnis ille apostolorum numerus tremefactus expavit, et a certae spei ac firmae fidei soliditate recessit. Quia vero cauda extrema pars est corporis, quid, nisi finem Dominicae significat passionis? Moyses igitur caudam apprehendit et nihil in virga ultra serpentis apparuit, [Col. 1014B] quia, completo Dominicae passionis crucisque mysterio, et fidelis quisque tunc ad fidem rediit, et Christus, consumpta morte, idipsum in se quod fuerat per resurrectionis gloriam reparavit.
«Dixit Dominus ad Moysen: Quid est quod tenes in manu tua? Respondit: Virgam. Ait: Projice eam in terram etc. (Exod. IV) .» Quis per Moysen, nisi Judaicus populus: et quid per virgam, nisi potestas divinitatis? et quid per serpentem, nisi mortalitas nostri Redemptoris exprimitur? Quia enim per serpentem mors, recte mortalis in serpente; vel certe, cum scriptum sit: «Estote prudentes sicut serpentes (Matth. X) .» quia ipsa summa prudentia, id est [Col. 1014C] Dei Sapientia, incarnari dignata est, recte ejus mortalitas in serpente figuratur. Unde et in Evangeli [Col. 1015A] de passione sua loquitur, dicens: «Sicut exaltavit Moyses serpentem in eremo, ita exaltari oportet filium hominis (Joan. III) .» Moyses ergo virgam tenuit, quia Judaicus populus ante Redemptoris adventum in divina potestate confisus est; sed virgam in terram projecit, quia idem populus per patriarchas ac prophetas Dominum incarnandum esse nuntiavit. Virga ergo in colubrum vertitur, quia Redemptor noster Deus in se permanens mortalis inter homines factus est: sed Moyses colubrum conspiciens pertimuit et fugit, quia Judaicus populus, dum Redemptorem humani generis talem vidit Dominum; credere quasi formidolosus expavit. Cui jubetur ut colubrum cauda teneat, quia perfidus ille populus, qui modo credere recusat, in extrema parte Dominici [Col. 1015B] corporis, id est, posteriori tempore sanctae Ecclesiae, videlicet in fine mundi, sese ad fidem recolligit. Et columbrum cauda tenet, quia eum, quem mortalem ante despexerat, Redemptorem suum in ultima jam parte Ecclesiae confitetur. Sed mox serpens in virgam redit, quia statim ut Judaicus populus in Redemptorem nostrum crediderit, idem Redemptor ad judicium in potestate suae divinitatis apparebit, ut ei jam serpens virga sit, quia is qui in terra homo despectus est, de coelo veniens super angelos videbitur Deus. Sicut ergo Dominus et sine lepra leprosus, et sine veneno serpens per mysterium dicitur, ita nihilominus et sine fatuitate stultus, et sine imbecillitate perhibetur infirmus, quia nimirum sic se nostrae infirmitati componit atque contemperat, ut et cum [Col. 1015C] dimicantibus certet et cum patientibus similiter supplicia toleret.
«Mitte, inquit Dominus, manum in sinum tuum. Qui, cum misisset in sinum, protulit leprosam instar nivis. Retrahe, ait, manum in sinum tuum; retraxit et protulit iterum, et erat similis carni reliquae (Exod. IV) .» Quid hoc loco per manum Moysi designatur, nisi Filius Dei? Unde dicitur in psalmo: «Fiat manus tua, ut salvet me (Psal. CXVIII) ;» ac si diceret: Fiat ille, per 103 quem facta sunt omnia, ut, dum ille creatur, creatura a reatus sui contagio liberetur. Haec manus in sinu Patris est, sicut Joannes Baptista dicit: «Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit [Col. 1015D] (Joan. I) .» Sed manus haec cum de sinu prolata est, hoc est, cum per mysterium incarnationis apparuit, peccatorem eum et tanquam sceleris lepra perfusum is, unde processerat, populus aestimavit. Unde dicit Isaias: «Et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humilitatum (Isa. LIII) .» Sed manus haec cum in sinum rediit, lepram prorsus amisit, quia Redemptor noster, postquam ad Patrem, calcato mortis imperio, rediit, jam in fine saeculi non peccator homo, sed vere Deus et homo Judaeis omnibus apparebit.
«Cumque esset in itinere in diversorio Moyses, [Col. 1016A] occurrit ei Dominus et volebat occidere eum (Exod. IV) .» Mirum valde, cur eum repente Dominus occidere voluisse describitur, quem assecretem sibi jam et symmystem familiariter fecerat, cui consilii sui ac voluntatis arcana panderat, et nunc in exsecutione suae obedientiae dirigebat. Sed procul dubio datur intelligi quia quantamlibet contagii maculam ex diuturna Madianitarum cohabitatione contraxerat, atque idcirco terrore ac negligentiae correctione purgandus erat, qui corrigendis aliis coelestium mandatorum bajulus accedebat. Quod scilicet uxor ejus Sephora prudenter intellexit de qua Scriptura protinus addidit: «Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui (Ibid.) .» Absurdum quippe fuerat, si videretur gentilis in filio qui Israelita [Col. 1016B] erat in semetipso. Qui erga alios ad rectitudinis viam debet instruere, valde cavendum est ne ipse, quod absit, in aliquo videatur errare. Hinc est enim quod Israeliticus populus ad ulciscendum scelus Benjamin zelo rectitudinis inflammatur, et tamen idem populus Benjamin gladiis ante prosternitur (Jud. XX) .
«Projecerunt malefici Pharaonis in terram virgas suas, quae versae sunt in dracones: sed devoravit virga Aaron virgas eorum (Exod. VII) .» Virga quippe Aaron maleficorum absorbuit virgas, quia sapientia Christi, quam illa signabat, omnes hujus mundi [Col. 1016C] sapientias annullavit mundique sapientes sui corporis, quod est Ecclesia, visceribus counivit. Terrenam itaque sapientiam nostram sapientia spiritualis absorbeat eamque velut in sui corporis arcana convertat. Absurdum namque est et satis inhonestum ut eadem prudentia eademque subtilitas rebus adhibeatur humanis quae spiritualibus impenditur et divinis.
Plagae autem factae in Aegypto, quia humanae animae in mundo infliguntur vulnera. Unde quot plagae fuerant tot praecepta sunt divinitus promulgata ut, quot sunt vulnera cordis aegroti, totidem [Col. 1016D] sint medicamenta quae illi valeant adhiberi.
Age igitur; prima plaga est cum aquae vertuntur in sanguinem (Exod. VII) . Porro autem istae plagae non fiunt nisi in Aegypto, id est, in corde tenebroso et caligine caecitatis oppresso. Cui scilicet aquae convertuntur in sanguinem, cum caeca mens, quantum ad se, confundit ac violat rectae fidei puritatem; sicut enim per aquam omnes de visceribus terrae segetes prodeunt, sic ex fide spiritualia proferuntur alimenta virtutum. Tunc igitur aqua in sanguinem vertitur, cum caecitate perfidiae cor insipiens obscuratur. Sicut de quibusdam dicit Apostolus: «Quia cum cognovissent Dominum, non sicut Dominum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt [Col. 1017A] in cogitationibus suis; et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. I) .» Qui primae plagae, hoc est, pestilentissimo vulneri, mox adhibetur primi medicina praecepti: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI) .» Hoc est enim medicinale vinculum, quo perfidiae vulnus debeat alligari, ut hoc audiens unum solummodo Deum colas et in plures Deos marcescentis perfidiae putredinem non effundas. Et justo Dei judicio, juxta litteram factum est ut illius fluvii sanguine potarentur Aegyptii, in quo primitus pueri necabantur Hebraei.
Secunda vero plaga, ranarum est abundantia (Exod. VIII) . Rana clamosum est animal, et in limosis vociferatur ex more paludibus; cui similes judicantur haeretici ac philosophi, qui velut super [Col. 1017B] paludes limosas, hoc est inter turbas squalore perfidiae sordidas, vanis adversus Christum vociferantur obloquiis, et, dum per argumenta fallaciae non desinunt importunis garrire clamoribus, inane quidem in auribus taedium, sed nullum mentibus vivendi afferunt cibum. Cui morbo, qui videlicet in anima lethaliter saevit, secundum praeceptum tanquam poculum salutis occurrit. Secundum autem praeceptum est: «Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum (Exod. XX) .» In vanum namque Christi nomen assumit qui eum non Creatorem, sed tantummodo creaturam credit: «Vanitati enim creatura subjecta est (Rom. VIII) .» Et ideo tales homines sunt procul dubio vani, quia veritatem Dei commutantes in mendacium, fidem adhibent vanitati.
[Col. 1017C] Tertia vero plaga ciniphes sunt (Exod. VIII) . Hoc autem animal tam minutum est ac perexiguum ut dum se per aerem librat et huc illucque vagabundis anfractibus instabiliter volat, visum cernere volentes effugiat; in corpore tamen nostro dum sederit, pungit, adeo ut, cum eas nequeas videre dum volant, compellaris sentire dum stimulant; et dum circumvolantes seseque importunius ingerentes vultus nostros infestare non desinunt, volentes quiescere non permittunt. 105 Quamobrem haec plaga vagationis et inquietudinis vitium manifeste designat. Quo videlicet morbo quidam laborantes inutiliter huc illucque discurrunt, et velut malis vertumnis obnoxii per impatientiam non quiescunt. Sed quoniam ciniphes istae perexiguae sunt et noxiae, ut non tam pondus videantur [Col. 1017D] habere quam morsus, qui vitio vagationis inserviunt, quod per ciniphes designatur, leve quidem arbitrantur esse peccatum, sed non levireatus fodiuntur aculeo. Non aggravat pondus, sed penetrat morsus, quia, quanto vitium hoc levius deputant, tanto majore necesse est ut peccati stimulus animae languentis interiora transfigat. Huic itaque languori tertii praecepti obviat medicina, cum dicitur: «Memento ut diem Sabbati sanctifices (Exod. XX et XXXI, Deuter. I) ;» sabbatum, id est requies. Ubi est sanctificatio sabbati, ibi procul dubio Spiritus Dei. Unde scriptum est: «Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos?» (Isai LXVI.) Pensanda sunt verba [Col. 1018A] quia si Spiritus sanctus requiescit tantummodo super quietum, ergo deserit inquietum. Enimvero, sicut secundum praeceptum refertur ad Filium, ita hoc tertium pertinet ad Spiritum sanctum, qui nihilominus tertia est in sancta Trinitate persona. Nam et illam tertiam plagam Spiritui sancto incantatores ascribunt, cum et ipsi ciniphes excitare non possunt, dicentes ad Pharaonem: «Digitus Dei est hic (Exod. VIII) .» Ad colendum hoc sabbatum discipulum suum provocabat Apostolus, cum dicebat: «Attende lectioni et doctrinae (I Tim. I) .» Et alibi: «Orate sine intermissione (I Thess. V) .» Ad hujus sabbati cultum Dominus nos provocat per prophetam, cum dicit: «Vacate et videte, quoniam ego sum Dominus (Psal. XLV) .» Ac si dicat: Spirituale sabbatum [Col. 1018B] colite, vagationis inquietudinem devitate; ut per Spiritus sancti gratiam fixos, non vos ciniphes inquietent, sed spirituali sabbati cultura sanctificet. Notandum praeterea quoniam tria duntaxat ista praecepta in una descripta sunt tabula; alia vero septem continebantur in altera. Ista siquidem ad charitatem Dei, illa vero ad amorem pertinent proximi. Et idcirco non amplius quam duae sunt tabulae, quia geminae sunt charitatis impressione distinctae. Tria plane praecepta in una tabula, septem vero descripta fuisse in alia, ex hoc maxime colligitur quod B. Apostolus ad Ephesios ait: «Filii, obedite parentibus vestris in Domino, hoc enim justum est. Honora patrem et matrem; quod est mandatum primum in promissione, ut bene sit tibi [Col. 1018C] et sis longaevus super terram (Ephes. VI) .» Cur autem primum hoc mandatum dicitur, nisi quod in principio secundae tabulae positum est? Quod etiam in promissione dicitur, quia quod in aliis praeceptis non invenitur, hoc praeceptum longaevitatis promissio sequitur, praemissio nimirum hoc quod dicitur: Honora patrem et matrem, ut bene sit tibi et sis longaevus super terram. Hoc ergo praeceptum, quod quartum est in generali numero mandatum, in secunda tabula ponitur primum.
Cui contraria est quarta plaga, hoc est, cynomyia quae dicitur musca canina (Exod. VIII) . Nihil enim tam caninum est quam ignorare parentes et illis qui nos genuerunt, reverentiam non deferre. 106 Eos etiam tanquam muscae circumvolitantes canini mores [Col. 1018D] exagitant, qui, dum deferre parentibus nesciunt, per levitatis inconstantiam a naturali gravitate recedunt, eosque tanquam caninae muscae dilacerant, dum se contra genitores suos, quasi ringentes et oblatrantes, per impatientiam vexant. Ut haec ergo plaga curetur, digna parentibus reverentia deferatur.
Quinta plaga mors peccatorum est (Exod. IX) . Omnes enim qui spreto conjugali toro alienarum se mulierum foeditatibus polluunt et per obscenae libidinis passim fluxa resolvunt, quid aliud quam bruta dicendi sunt pecora atque a ratione spiritualis intelligentiae penitus aliena? «Facti sunt enim sicut equus, et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) .» Et [Col. 1019A] per Jeremiam dicitur: «Saturavi eos et moechati sunt, et in domo meretricis luxuriabantur; equi amatores in feminas emissarii facti sunt, unusquisque ad uxorem proximi sui hinniebat (Jer. V) .» Haec ergo pecora necesse est ut funditus exstincta depereant, nisi divinae legis medicamen occurrat. Dicitur ergo: «Non moechaberis (Exod. XX) .» Hoc utique quintum praeceptum quintae plagae tanquam medicinalis nexus opponitur, ut dum proprio toro quisque contentus esse compellitur, nequaquam in extraneae carnis amplexus intemperantia diffrenatae libidinis extendatur.
Sexta plaga sunt vulnera et vesicae turgentes atque ferventes (Exod. IX) . In vulneribus scilicet arguitur dolosa odientium ac purulenta malitia; in [Col. 1019B] vesicis tumens et inflata superbia; in fervore, aestuans et inflammati furoris insania. Sunt enim animae quaedam homicidales, in quibus hae pestes oriuntur et acerrime saeviunt, easque, nisi humanum sanguinem fundant, quiescere non permittunt. Huic itaque furenti morbo et immaniter saevienti, sextum praeceptum tanquam medicina coelestis occurrit, quo dicitur: «Non occides (Exod. XX) ;» ut hoc quilibet audiens exortam malae voluntatis in semetipso perniciem reprimat, nec extrinsecus ad effundendi cruoris effectum conceptum malitiosae conscientiae virus erumpat.
Post haec plaga grandinis ponitur, ubi scilicet grando et ignis pariter ferebantur (Exod. IX) . Porro autem duo haec contraria sunt, frigus in grandine, [Col. 1019C] calor in igne. Sic qui aliena furantur, et a fraterna charitate sunt frigidi, et ardore cupiditatis accensi. Ubi etiam fulgura atque tonitrua mista fuisse cum grandine perhibentur. Quid autem per tonitrua et fulgura, nisi pavor intolerabilis designatur? Et hoc furibus familiare est ut, primo capi, deinde puniri, tremefactis visceribus paveant; nec tamen a semel conceptae nequitiae perpetratione quiescant. Istae nimirum pestes, hoc est, grando, ignis, fulgura, simul atque tonitrua, eorum corda qui clam aliena diripiunt, tanquam quaedam arva devastant, et si qua sunt, omnia bonae voluntatis fruges et germina dissipant. Huic itaque pessimo vulneri septimi succurrit medicina mandati, cum dicitur: «Non furaberis (Exod. XX) ;» ut hoc quisque cognoscens, [Col. 1019D] cordis sui segetes hac multiplici peste non perdat, sed bonorum operum frugibus animae suae cellarium repleat, implens illud apostolicum: «Qui furabatur, jam non 107 furetur, sed laboret manibus suis, ut habeat unde tribuat necessitatem patientibus (Ephes. IV) .»
Octava autem plaga locustae sunt (Exod. X) . Per haec animalia, quae segetum germina destruunt et pestifero fruges ore corrodunt, qui possunt melius designari quam bi qui fratribus detrahunt et falsum illis crimen opponunt? Nam quasi alienae segetis germen devorant, dum fratrum suorum non modo bona supprimunt quae praedicare debuerant, sed ultimo etiam nota eos falsi reatus inflammant. [Col. 1020A] Rodunt itaque, quia non modo eorum verba bona per iuvidentiam contegunt, sed eis etiam stigma fictae pravitatis inurunt. An isti tanquam locustae non rodunt, quibus per Apostolum dicitur: «Si mordetis et comeditis invicem, videte ne ab invicem consumamini?» (Gal. V.) Huic itaque plagae mandatum illuc competenter opponitur, quo dictum est: «Non falsum testimonium dices (Exod. XX) .» Ut videlicet falsus quisque testis, qui non erit impunitus, ab alienae vitae morsu se reprimat, locustinos dentes abjiciat et virentia segetis alienae germina non abrodat.
Jam nona plaga est densitas tenebrarum (Exod. X) . Nemo magis in interiores tenebras labitur quam is qui conjugalis thalami violat fidem et alienam invadere [Col. 1020B] quaerit uxorem. Sed has tenebras quas utique cor luxuriae deditum tolerat, divinae legis splendor illustrat, cum dicitur: «Non concupisces uxorem proximi tui (Exod. XX) .» Ubi notandum quia non dicitur, non tolles; sive, non pollues, sed quod plus est, «non concupisces uxorem proximi tui.» Superius dictum est: «Non moechaberis:» hic dicitur: «Non concupisces uxorem proximi tui;» ergo de re una duo videntur esse mandata: illic enim moechiae alienum torum violantis effectus; hic etiam violare volentis prohibetur affectus. Illic spurcus et illicitus condemnatur adulterii coitus; hic etiam adulterinae concupiscentiae compescitur appetitus. Et revera ipsa concupiscentia violandi alieni matrimonii adulterium est, sicut Dominus ait: «Qui viderit [Col. 1020C] uxorem alterius ad concupiscendum eam, jam moechatus est in corde suo (Matth. V) .» Non ergo quispiam alienam concupiscat uxorem, ne palpabilium tenebrarum patiatur in corde caliginem, quam etsi forte jam patitur, coruscantem radium mandati legalis admittat et sic tenebras conscientiae caecutientis abjiciat.
Postremo decima plaga est mors primogenitorum (Exod. XII) . Duos filios habet homo, nimirum cum facit opus quod ad hanc pertinet vitam, et cum spirituale quid operatur quod ad vitam tendit aeternam. Sed spiritualis fructus, quasi primogenitus noster, in nostris operibus debet obtinere primatum. Unde et Dominus: «Primum, inquit, quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» [Col. 1020D] Ac si dicat: Gignite spiritualem fructum, qui vester sit utique primogenitus; qui vero ad hujus vitae pertinet necessaria, sit in haereditate secundus, huic enim primogenito cum Jacob debetur benedicto (Gen. XXVII) ; de Esau vero ejusque similibus Scriptura dicit: «Haereditas, ad quam in principio festinatur, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» De his duobus liberis in Deuteronomio per figuram dicitur: «Haereditas, ad quam in principio festinatur, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» De his duobus liberis in Deuteronomio per figuram dicitur: «Si habuerit homo uxores duas, unam dilectam 108 et alteram odiosam, genueritque ex eis liberos, et fuerit filius odiosae primogenitus, volueritque substantiam inter filios suos dividere, non poterit filium dilectae facere primogenitum, et praeferre filio odiosae, sed filium odiosae agnoscet primogenitum [Col. 1021A] dabitque ei de his quae habuerit cuncta duplicia; iste est enim principium liberorum ejus, et huic debentur primogenita (Deut. XXI) .» De quibus omnibus verbum illud hic duntaxat ducimus exponendum, quod uxor dilecta sit vita mollis, deliciosa, carnalis; odiosa autem uxor est vita spiritualis, ut pote rigida, districta et omnium carnalium delectationum illecebris inimica. Hujus ergo filio primogenita debentur, quia spiritualis vitae fructus illum habere meretur in praemium qui est, juxta Joannem, «primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae, qui dilexit nos et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Sed hic primogenitus, id est, spiritualis fructus illi procul dubio moritur, qui suis non contentus, alienis rebus intendit; quod fraterni juris est [Col. 1021B] appetit, et bona proximi succensus avaritiae facibus concupiscit. Sed decimum Legis praeceptum est: «Non concupisces rem proximi tui (Exod. XX) .» Hoc igitur ille mandatum diligenter audiat, ne primogenitum perdat, ut de primogenito suo gaudeat, nequaquam quod alienum est concupiscat.
«Postulet vir ab amico suo, ait Dominus, et mulier a vicina sua, vasa argentea, et aurea, et vestes; dabit autem Dominus gratiam populo suo coram Aegyptiis (Exod. XII) .» In quo videlicet, ne diutius immorer, mystice aurum et argentum cum vestibus petimus, unde Domino tabernaculum fabricemus, cum mundanos poetas ac philosophos legimus, ut in [Col. 1021C] divinis eloquiis luculentius proficere valeamus; sive etiam, quod perspicacius est, aurum et argentum, animae sunt pretiosae, quae cum vestibus simul, id est, suis corporibus populo Dei se copulant, ut tenebrosum hoc saeculum, velut Aegyptum, deserant et terram promissam perpetuae felicitatis acquirant.
«Sument de sanguine agni et ponent super utrumque postem (Exod. XII.) » Quid est, quod Israelitica plebs postibus domorum de sanguine agni jubetur imponere, nisi ut nos praefiguret crucem Christi, qui verus est agnus, in fronte portare? Ad vesperam siquidem immolabatur agnus; et in vespera mundi passus est Christus. Liniuntur utique postes, ne vastator [Col. 1021D] angelus audeat inferre perniciem; et nos crucis vexillum in corde gestamus et fronte, ne repentinus hostis veniens valeat auferre salutem, unde et securi canimus: «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) .»
«Cum emisisset Pharao populum, non eos deduxit Dominus per viam terrae Philistiim, quae vicina est, reputans ne forte poeniteret eum, si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum (Exod. XIII) .» Ex Aegypto itaque recendentibus, e vicino pugna subtrahitur, quia derelinquentibus saeculum quaedam pacis tranquillitas datur; ne in ipsa [Col. 1022A] suae teneritudinis novitate turbati atque conterriti ad ea quae contempserant revertantur. Prius ergo securitatis suavitate mulcentur, prius pacis quiete nutriuntur. Post cognitam vero dulcedinem tanto jam tolerabilius tentationum certamina sustinent quanto in Deo altius agnovere quod ament.
«Sumpsit autem Maria prophetes, soror Aaron, tympanum in manu (Exod. XV) .» Nos quoque rubro jam mari transmisso et hoste demerso tympanum cum Maria ferre debemus. Quid est autem tympanum portare? Audi Dominum dicentem: «Qui vult, inquit, venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me (Luc. VIII) .» Qui enim carnem [Col. 1022B] suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigit, qui membra sua, quae sunt super terram, abstinendo mortificat (Galat. V) , ille vere cum Maria tympanum portat, quia semetipsum a noxiis terrenae voluptatis humoribus aridum servat.
Praeterea et illud non inconvenienter occurrit. Quod videlicet Israeliticus populus in Mara adversus Moysen murmurat, vociferans scilicet non se posse reperire quod bibat (Exod. XV) . Tunc ostendit Moysi Dominus lignum, quod cum ille misisset in amarissimas aquas, in dulcedinem protinus sunt conversae. Quid enim amarae illae aquae, nisi occidentis litterae, et durae atque insipidae legis speciem tenent? Scriptum [Col. 1022C] est enim: «Constituit populo suo Dominus legem et judicia, et tentavit eum (Ibid.) .» Et alibi: «Ego dedi eis praecepta non bona et judicia, in quibus non vivent (Ezech. XX) .» Cui tamen legi si confessio crucis et Dominicae passionis mysterium copulatur, protinus quod amarum fuerat in spiritalis intelligentiae dulcedinem vertitur.
Notandum autem, juxta veritatem historiae, quod, aqua in dulcedinem versa, subinde populus venit in Helim, ubi erant duodecim fontes aquarum et septuaginta palmae. Quid 110 enim duodecim fontes, nisi duodecim sunt apostoli (Matth. X) , quos Dominus ad hoc constituit ut arida et squalentia humani generis [Col. 1022D] pectora suae praedicationis inundationibus irrigarent? Quid vero septuaginta palmarum arbores, nisi totidem sunt discipuli, quos ante faciem suam idcirco misit (Luc. X) , ut per eos victoriae suae palmas mundus agnosceret? Et certe satis congrue videtur consequentium rerum ordo dispositus ut primo populus duceretur ad litteram legis, a qua nimirum, dum amara fuit, transire non potuit. At postquam est per lignum vitae dulcis effecta et intelligi spiritualiter coepit, illico Dei populus de Veteri Testamento ad Apostolicos fontes et palmarum arbores, id est, ad Evangelii gratiam transiit. Et bene post acceptum Decalogum septuplus praedicatorum numerus constituitur, quia per septiformem sancti [Col. 1023A] Spiritus gratiam omne mandatum divinae legis impletur. Nec immerito plane praedicatores crucis palmarum videntur nomine designari, dum et ipsa crux jure dicenda sit palma; quia in ea scilicet facta est de prostrato mundi hoste victoria; sicut de ipsa cruce sponsus ad sponsam: «Dixi, inquit, ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus, etc. (Cant. VII) »
«Die sexta parent, ait Dominus, quod interant, et sit duplum quam colligere solebant per singulos dies (Exod. XVI) .» Sexto die duplex mensura colligi jubebatur, ut ex eo in Sabbatum medietas servaretur. Porro autem sexta dies sexta mundi aetas intelligitur, in [Col. 1023B] qua nunc sumus. In hac ergo die duplum pro venturo Sabbato colligit, qui pro gloriae coelestis intuitu, ubi perpes Sabbatum et vera est requies, verbum Dei et audit et facit. In hac duplum recondit qui et bene vivit, et aliis exemplum salutis ostendit; sive, quod expeditius est, duplicem mensuram colligit qui tantum in bona operatione desudat, unde et hic Conditori suo ejus anima placeat, et cum eo postmodum perpetualiter vivat. Quod igitur reponebatur pro Sabbato corrumpi non poterat; quia bona opera, quae pro desiderio supernae quietis fiunt, perpetuo manebunt.
«Cum vidissent filii Israel manna datum, dixerunt [Col. 1023C] ad invicem: Manhu? quod significat, quid est hoc? Quibus ait Moyses: Iste est panis, quem dedit vobis Dominus ad vescendum (Exod. XVI) .» Illi ergo manna, id est, quid est hoc, veraciter comedunt qui, dum legunt, vel audiunt, divini verbi mysterium solerter inquirunt. Qui nimirum intra litteralis paleae thecam, dulcem intelligentiae spiritualis ambiunt enucleare medullam. Hic certe quid est hoc veraciter vescitur, qui in assidua Scripturae sacrae solerter inquisitione versatur. Quasi enim quaestionem 111 quamdam, et quid est hoc avido cordis ore comedimus, cum ad penetranda mysteria Scripturarum vigilanter insistimus, cum epulas coelestis eloquii subtiliter ruminamus.
Praesenti necessitati hodierna cura sufficiat, nec diem crastinum sollicitudinis rancor anticipet. Israeliticus sane populus, sicut sacra testatur historia, cum manna colligeret, scaturiebat vermibus atque computrescebat, si quis infideliter agens, ex eo in crastinum reservaret (Exod. XVI) . Sic nimirum quisquis ardore cupiditatis accensus, ut tanquam corpori suo alimenta provideat, terrenam sibi substantiam thesaurizat, huic ille vermis ebullit, qui conscientiam fodiat et arcana pectoris rodat. Enimvero ii sollicitudinum vermes, quos avaritia generat, illus denuo vermes parant, de quibus scriptum est: [Col. 1024A] «Ignis eorum non exstinguetur et vermis non morietur (Isa. XVI) ,» ut ignem igne cupiditatis accendat, et vermis ex verme procedat. Quanquam et sic valeat non inconvenienter intelligi, quia sicut ipse Christus, qui dicit: «Ego sum vermis, et non homo (Psal. XXI) ,» provenit aliis in ruinam, aliis in resurrectionem; ita nihilominus verbum ejus fit manna mellisque dulcedo fidelibus; infidelibus autem et prave viventibus vermis fit, non videlicet qui animam reficiens alat, non qui conscientiam terendo ac minitando remordeat.
Habens Moyses virgam in manu, brachia in modum crucis erexit (Exod. XVII) : sicque factum est, ut [Col. 1024B] catervarum adversantium acies ligno et signo, hoc est, pleno crucis mysterio superaret. Hoc enim sacra testatur historia cum dicit: «Dum levaret manus Moyses, vincebat Israel: sin autem paululum remisisset, superabat Amalech (Ibid.) .» Hoc plane factum non solum spiritualis intelligentiae sacramentum, sed et virtutis nobis saluberrimum convectat exemplum. Nam dum crucem post Dominum tollimus; dum corda nostra cum manibus ad Dominum levamus, rectores tenebrarum protinus corruunt et in ima prostrati fractis viribus eliduntur. Si vero manus remittimus et obliti coelestium terrena sectamur, protinus hostis victor insequitur et nos amissa victoria persequentium gladiis obtruncamur. In omni sane spirituali certamine crucis debemus [Col. 1024C] praeferre vexillum, quod nimirum si visibiliter agentes attollimus, procul dubio victores existimus; alioquin si segniter vivendo deponimus, ad primos persequentium impetus necesse est enerviter concidamus. Unde et insignis ille militiae spiritualis instructor Paulus ait: «Remissas manus et dissoluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris, ne claudicans quis erret (Hebr. XII) .»
Sicut in monte Sinai Dominus Israeliticae plebi per Moysen legis edicta proposuit; ita in sancta Ecclesia per ministerium sacerdotum idem legislator et judex Christiano populo vivendi mandata depromit; Sinai quippe interpretatur rubus sive tentatio. De rubo [Col. 1024D] siquidem Dominus, ut Scriptura testatur, apparuit, et Moysi ad filios Israel deferre mandata praecepit (Exod. III) . Et in Ecclesia Deus procul dubio cernitur, sicut eidem Moysi roganti quatenus sibi semetipsum ostenderet, pollicetur, dicens: «Ecce locus apud me, stabis supra petram; cumque transierit gloria mea, tunc videbis posteriora mea (Exod. XXXIII) .» Quod autem Sinai, etiam tentatio dicitur, quid per hoc aliud debet intelligi, nisi quia in Ecclesia, ibi lex datur, ibi tentatio maligni spiritus aliquando pestilenter oboritur, ut ad violandam recti judicii regulam, modo spes quaestus obrepat, modo rigorem justitiae laus vel humanae gratiae favor emolliat; modo ad nocendum, irae vel odii livor [Col. 1025A] impellat; modo metus a libertate recte judicandi cor reprimat, modo crudelitas mensuram dignae ultionis excedat?
«Ait Dominus filiis Israel: Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .» Altare scilicet de terra Domino facere est in nostri Redemptoris incarnatione sperare. Tunc quippe a Deo nostro munus accipitur, quando in hoc altari nostra humilitas, id est, super Dominicae incarnationis fidem posuerit quidquid operatur. Altari ergo de terra oblatum munus imponimus, si actus nostros Dominicae incarnationis fide solidamus. De quo altari per Isaiam dicitur: «In die illa erit altare Domini in medio terrae Aegypti, [Col. 1025B] et titulus juxta terminum ejus dominii, et erit in signum et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti (Isa. XIX) .»
«Si autem lapideum altare mihi facies, non aedificabitis illud de sectis lapidibus, si enim levaveris cultrum tuum super eum, polluetur (Exod. XX) .» Secti quippe lapides sunt, qui fraternae societatis consortium respuunt; quod vivere cum fratribus et conversari concorditer nolunt. Tales autem Christus in suo non recipit corpore, quia a membrorum suorum sectos judicat unitate. De illis porro lapidibus altare est potius fabricandum, quibus Petrus dicit apostolus: «Et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini [Col. 1025C] in domos spirituales (I Petr. II) .» Cui videlicet domui ille fundamentum est, praeter quod non potest aliud poni; ille summitas qui factus est in caput anguli.
«Facies, ait Dominus, bases argenteas, et tabulas deauratas desuper eriges (Exod. XXVI) .» Quid autem per bases argenteas, nisi prophetarum videtur ordo signari? Qui dum primi de sacramento Ecclesiae sunt locuti, quasi quasdam bases eos aspicimus a fundamento consurgere et superposita fabricae pondera sustinere. Quid vero per tabulas, nisi sancti figurantur apostoli, qui extensa per mundum praedicatione sunt amplissime dilatati? Apostolorum [Col. 1025D] namque doctrina, quasi quibusdam basibus propheticae praedicationis innititur eorumque auctoritate ad status sui robur firmiter solidatur. Unde et conjunctae binae bases in singulis tabulis supponuntur, quia dum prophetae sancti in verbis suis invicem de futurae tunc Ecclesiae sacramento concordant, subsequentes apostolos aedificantes aedificant, et cum a semetipsis in nullo dissentiunt, illos in se robustius figunt. Nec immerito bases, quibus prophetae signantur, ut ex argento debeant fundi, praecipitur. Argenti quippe claritas ex usu servatur, sine usu autem in negredinem vertitur. Prophetarum quoque dicta, antequam apostolica praedicatione clarescerent, quia in usu spiritualis intelligentiae non erant, dum conspici [Col. 1026A] prae obscuritate non poterant, quasi nigra remanebant; at postquam apostolicae praedicationis manus vaticinia obscura detersit, quidquid lucis in eis latebat inclaruit sensusque eorum mysticos in usum dedit, quia verba jam rebus esse exposita perspicue nuntiavit. Jure igitur praecipiuntur fieri et bases argenteae et tabulae deauratae; quia videlicet apostolica praecepta prophetarum oraculis longe sunt clariora.
«Facies columnas quatuor et bases earum vestitas argento (Exod. XXVII) .» In argento enim quid aliud quam claritas divini sermonis accipitur? sicut scriptum est: «Eloquia Domini, eloquia casta, [Col. 1026B] argentum igne examinatum, probatum terrae (Psal. XI) .» Bases ergo argento vestitae quatuor columnas tabernaculi sustinent, quia praedicatores Ecclesiae divino eloquio decorati, ut in cunctis se exemplum praebeant, quatuor evangelistarum dicta et ore et operibus portant. Matthaeus itaque primum obtinet locum, Joannes ultimum. Qui nimirum et in apostolico sunt culmine constituti, et ex his quae scripserunt, non auditu duntaxat, sed visu potius atque contactu, sunt praesentialiter informati, sicut unus eorum dicit: «Quod audivimus, quod vidimus, quod oculis nostris perspeximus, quod manus nostrae tractaverunt de Verbo vitae (I Joan. I) .» Marcus autem et Lucas, qui evangelici catalogi meditullium sortiuntur, non quidem sunt apostoli; verumtamen [Col. 1026C] praecipuorum apostolorum alter Petri, alter Pauli relationibus sunt edocti. Omnes tamen sancti evangelistae unius auctoritatis, 114 unius sunt fidei, nec in aliquo dispares in texendis sincerissimae lineis veritatis, ac per omnem suae descriptionis articulum, inexpugnabile similiter erigunt propugnaculum adversus omnia quarumlibet haereseon spicula praemunitum.
Praeceptum est ut in rationali, quod sacerdos ferebat in pectore, dum ingrederetur Sancta sanctorum, ponerentur duodecim lapides, terni per quaternos angulos inclusi auro, quia nimirum sancti apostoli per quadrifidum orbem de Trinitate, quae Deus [Col. 1026D] est, praedicarunt catholicae fidei veritatem. Qui etiam lapides auro deferuntur inclusi, quia et beati apostoli in sapientiae coelestis arcano perseverant inviolabiliter confirmati. Legitimum ergo est ut sacerdos, cum ingreditur sanctuarium, duodecim pretiosos lapides in rationali pectoris deferat, quatenus quisquis sacris altaribus appropinquat, apostolicae sibimet rectitudinis exempla proponat; ut quorum ministerio fungimur, eorum vitam, in quantum praevalet, imitemur; et quorum gerit officium, in eis sanctae aemulationis studia defigat obtutum.
«Arripiens Moyses vitulum aureum, quem fecerunt, [Col. 1027A] igne combussit, ad pulverem usque contrivit, fluctibusque conspergens, Israeliticum ex eo populum propinavit (Exod. XXXII) .» Quid est enim per figuram vitulus ille conflatilis, nisi corpus diaboli, homines scilicet in omnibus perfidiae simul et idololatriae errore decepti ac sub ipso suo pestifero capite, tanquam diversa membra sacrilega conspiratione conjuncti; super quos nimirum ille nequitiae spiritus velut auctor praesidens insolenter erigitur, et tanquam caput per tyrannidem suo corpori dominatur? Aureus autem vitulus fuisse describitur, quia videtur idololatriae ritus velut a sapientibus institutus. Auro quippe sapientia designatur, sicut per Salomonem dicitur: «Thesaurus desiderabilis in ore sapientis (Prov. II) .» Aureus itaque fuit vitulus, quia mundi [Col. 1027B] sapientes ante novae gratiam fidei daemoniacae culturae fuisse probantur auctores. De quibus nimirum Apostolus: «Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum, dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium (Rom. I) .» Per hanc itaque vesanae sapientiae vanitatem, poetae, philosophi, magi, siderum rimatores omniumque disciplinarum liberalium instructi peritia, prodigiosa daemoniorum solebant adorare figmenta. In vitulo igitur significatum est totum corpus, id est, omnis societas gentilium idololatriae deditorum. [Col. 1027C] 115 Moyses itaque vitulum igne combussit, quia Redemptor noster, quem ille signaverat, male conspirata corda gentilium flamma suae charitatis accendit. Unde et ipse dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? (Luc. XII.) » Et Propheta: «Non est, inquit, qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII) .» In mente ergo gentilium repente divinus ignis accenditur, ut in eis irrationabilis idololatriae forma solvatur. Totum deinde corpus vituli hujus in pulverem comminuitur, quia gentilis illa societas diabolicae conspirationis in unum arte conflata, ad adventum Christi quodam velut malleo salutiferae correptionis extunsa atque a rigoris sui duritia divini verbi est virtute contrita; ad verbum siquidem veritatis salubriter comminuitur, [Col. 1027D] quae male integra in superbiae suae forma insensibiliter stare videbatur. Deinde in aquam spargitur, ut Israeliticus ex eo populus bibat. Comminutus denique vitulus in aquam mittitur, quia humiliatus gentilis populus, lavacro salutiferi fontis necesse est abluatur. Quem protinus Israelitae bibunt, quia sancti praedicatores Evangelii, qui vere Israelitae sunt, quos Dominicum corpus, quod est Ecclesia, transferunt in sua membra suscipiendo, quasi bibendo convertunt; quorum videlicet Israelitarum primo dictum est: «Macta et manduca (Act. X) ;» quod tantumdem est ac si diceretur: Tere et bibe. Sic sic ille vitulus per ignem zeli, et aciem verbi, aquaque baptismatis ab eis potius absorptus est quos conatus est [Col. 1028A] absorbere; in eos ipse transfusus est quos in sua, hoc est, diabolica tentaverat membra transferre.
Verumtamen, quia Moyses non in hoc metam ultionis fixit ut idolum duntaxat infringeret, sed insuper addidit ut et viginti tria millia hominum trucidaret, mystice docuit nequaquam sufficere, si ab idololatriae cultu vel pravitate vitae quisquis convertitur, nisi et propria vitia gladio spiritus mortificare conetur. Unde et praedicator egregius: «Mortificate, inquit, membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, luxuriam, concupiscentiam malam et avaritiam, quae est idolorum servitus (Coloss. II; Galat. V) .» Et notandum quia [Col. 1028B] sicut hic vitia membra nostra esse dicuntur, ita et illic qui perempti sunt cum interfectoribus suis propinquitatis necessitudine jungebantur; sicut per Moysen dictum est: «Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat vir gladium super femur suum, ite et redite de porta usque in portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum et proximum suum (Exod. XXXII) .» Si quem ergo delectat in arma consurgere, quisquis anhelat adversus hostium cuneos dimicare, vertat manus in se et illic plures inveniet adversarios obtruncandos. Unde videlicet post victoriam non homicidae foedum nomen incurrat, sed gloriosus potius triumphator appareat; unde certe non sanctuarii mereatur excludi liminibus, sed consecrans semetipsum Domino divinae gratiae benedictionibus [Col. 1028C] augeatur; 116 sicut et illis dictum est: «Consecrastis, inquit, manus vestras Domino, unusquisque in filio et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Ibid.) .» Quod autem ii qui caesi sunt viginti tria millia fuisse referuntur, numerus trium millium peremptorum triplicem formam indicat peccatorum. Omne quippe peccatum, aut facto, aut verbo, aut cogitatione committimus. Sed quoniam illic et denarius numerus geminatur, datur intelligi quia sicut Decalogum praeceptorum culpa carnis simul et animae servare contempsimus, sic etiam utriusque vitia virtutum armis atterere et mortificare debemus.
[Col. 1028D] «Ecce locus apud me est, et stabis supra petram, et tunc videbis posteriora mea (Exod. XXXIII) .» Quis autem iste locus, ubi statim super petram Dominus cernitur, nisi sancta intelligatur Ecclesia, ubi, dum petrae fidei constanter innitimur, simul cum Apostolo gloriam Domini speculamur? Haec est enim de qua dicitur: «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .»
«Fecit Moyses in tabernaculo septem lucernas cum emunctoriis suis et vasa, ubi quae emuncta sunt exstinguuntur, de auro purissimo (Exod. XXXVII) .» Septem lucernas in tabernaculo facimus, si in mente [Col. 1029A] nostra sancti Spiritus charismata ex divino munere componamus. Sed quia ipsis sanctis operibus, quibus per afflationem sancti Spiritus ardentes insistimus, quaedam superflua se terrenae corruptionis interserunt, cum lucernis etiam emunctoria necessario fiunt. Quid enim per emunctoria nisi districtio poenitentiae designatur? emunctorio namque quod supervacuum est in lucerna decerpitur et districtione poenitentiae humanae pravitatis culpa deletur. Unde et Petrus quibusdam superflua perpetrantibus ait: «Poenitemini igitur, ut deleantur peccata vestra (Act. II) ,» ac si aperte dicat: Emunctorium stringite, et excessus pravi operis amputate. Recte ergo cum lucernis et emunctoria fiunt, quia etsi per sancti Spiritus gratiam bonorum [Col. 1029B] operum lumine resplendere contendimus, dum tamen humana corruptio superflua generat, poenitentiae remediis indigemus. Sed quoniam haec ipsa superflua, [Col. 1030A] quae disciplina poenitentiae resecat, necessarium est ut contriti cordis fletus exstinguat, non immerito Moyses praeter lucernas et emunctoria, etiam vasa fecisse memoratur, ubi quae emuncta sunt exstinguantur. Vasa autem nostra sunt corda, quae lacrymarum semper et fletus debent esse inundatione repleta; in quibus nimirum vasis et oleum illud reconditur, de quo in Evangelio perhibetur quia: «Prudentes virgines acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV) .» Si ergo et hi qui claris operibus splendent adhuc tamen fletibus indigent, quid de me misero meisque similibus 117 sentiendum, qui tenebrosa multa commisimus, et bona quae luceant non habemus? Quam uberrimis lacrymarum rivis debemus 118 semper affluere, [Col. 1030B] quam continuo moerori necesse fuerat jugiter insudare?
[Col. 1029] Expliciunt testimonia libri Exodi.
- 1. Vitulum de armento masculum, immaculatum offeret ante ostium tabernaculi testimonii.
- 2. Ut in omni sacrificio sal misceatur; fermentum vero, sive mel, nunquam.
- 3. Tollet sacerdos pugillum similae, quae conspersa est oleo, et totum thus, quod super similam positum est, adolebitque illud.
- 4. In altari Moyses tabernaculum foederis frequenter intrabat et exibat.
- 5. Quod Nadab et Abiu, filii Aaron, obtulerunt ignem alienum coram Domino et divino sunt igne consumpti.
- 6. Quibus debeat Aaron vestibus indui quando ingreditur tabernaculum.
- 7. Pontifex offerat hircum viventem, et posita utraque manu super caput ejus, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel.
- 8. Omne animal, quod vel contritis, vel tusis, vel sectis testiculis est, non offeretis Domino.
- 9. Ut septem lucernae jugiter ardeant in tabernaculo foederis coram Domino.
- 10. Comedetis vetustissima veterum et vetera, novis supervenientibus, projicietis.
Expliciunt capitula.
«Vitulum de armento masculum immaculatum offeret ante ostium tabernaculi testimonii (Levit. I) .» Per vitulum namque, qui de armento offerri praecipitur, Redemptor noster, qui de patriarcharum descendit progenie, figuratur. Hic nimirum aratro crucis suae terram carnis nostrae perdomuit et ex Spiritus sancti semine virtutum nos fruge ditavit (Isa. LIII) . Hic vitulus sine macula, non in tabernaculo, sed ante ostium ejus a filiis Aaron offerebatur, quia et Dominus, qui sine peccato est, sub Anna et Caipha extra portam est crucifixus. Ipse agnus, qui mundi peccata detersit (Joan. I) . Ipse haedus, qui auctorem peccati diabolum crucis gladio jugulavit [Col. 1029D] (Psal. III) . Ipse columba, in cujus nimirum specie Spiritus sanctus super eum ad Jordanis fluenta descendit. Ipse etiam turtur, quia perpetuae castitatis auctor existit, sicut sibi a sponsa dicitur: «Speciosae genae tuae sicut turturis (Cant. I) .»
«Omnis oblatio, quae offertur Domino, absque fermento fiet, nec quidquam fermenti et mellis adolebitur [Col. 1030C] in sacrificio Domini (Levit. II) .» Quisquis enim vel rapinam in opus pietatis impendere, vel vanae gloriae causa bonum videtur aliquod exercere, hic non azymam sinceritatis et veritatis, sed fermentum malitiae atque nequitiae conatur offerre. Mellis quoque sacrificium Dominus non approbat, quia luxuriae voluptatem omnemque carnalis illecebrae dulcedinem damnat. Sal autem omnibus praecipitur oblationibus adhiberi, ut quidquid Domino super aram devoti cordis offerimus, rationis semper atque intelligentiae sapore condire studeamus. Ait enim: «Quidquid obtuleris sacrificii sale condies, nec auferes sal foederis Dei tui de sacrificio tuo (Lev. II) .» Et ut quod dicebat arctius inculcaret, et ne mens nostra fortassis aliquando insulsa desiperet, adhuc [Col. 1030D] ingeminans dicit: «In omni oblatione tua offeres sal (Ibid.) .» Hoc plane illud est sal de quo Apostolus ait: «In sapientia ambulate ad eos qui foris sunt, tempus redimentes; sermo vester semper in gratia sale sit conditus, ut sciatis quomodo oporteat vos unicuique respondere (Col. IV) .» De hoc sale et Dominus ait: «Si sal infatuatum fuerit, in quo condietur?» (Matth. V.) Et de quo loquens ad discipulos: «Vos estis, inquit, sal terrae (Ibid.) .»
«Tollet sacerdos pugillum similae, quae conspersa est oleo, et totum thus, quod super similam positum est, adolebitque illud in altari, in monimentum odoris suavissimi Domino (Levit. VI) .» Quid enim per similam nisi sancta electorum designatur Ecclesia? quae nimirum dum convenientibus invicem credentium colligitur membris, quasi simila ex multis frumenti conspergitur 119 granis. Et sicut simila inter molam utramque conteritur ut a farinae siligine cantabrum separetur, ita velut inter duas legis scilicet et Evangelii molas sancta Ecclesia stringitur, ut litterae superficies a medulla spiritus discernatur. Quae videlicet Ecclesia, ut revera spiritualis [Col. 1031B] simila, dum per aquam Baptismatis adunata et oleo chrismatis est conspersa, igne quoque sancti Spiritus solidata sit, juxta Apostolum: «Hostia Deo bene placens et perfecta (Rom. XIII) .» Thure autem, quod positum super similam dicitur, ejusdem Ecclesiae oratio designatur, sicut in Apocalypsi Joannis ostenditur, cum dicit: Quia, «phialae plenae odoramentorum sunt orationes sanctorum (Apoc. V) .»
«Moyses tabernaculum foederis frequenter intrabat et exibat (Exod. XXXIII) .» Quid est enim quod ille crebro tabernaculum ingreditur et egreditur, nisi ut exemplum praebeat; quod is, qui intus in contemplationem rapitur, foris infirmantium negotiis frequenter [Col. 1031C] urgetur. Intus Dei arcana considerat; foris onera carnalium portat. Qui de rebus quoque dubiis semper ad tabernaculum recurrit ac coram testamenti arca Dominum consulit, formam procul dubio rectoribus praebens, ut, cum foris ambigunt quid disponant, ad mentem semper quasi ad tabernaculum adeant, et velut coram testamenti arca Dominum consulant, si de iis in quibus dubitant apud semet ipsos intus sacri eloquii paginas requirunt. Unde et ipsa Veritas, per susceptionem nobis nostrae humilitatis ostensa, noctibus in monte orationibus vacat (Luc. VI) ; die vero in urbibus per miraculorum signa coruscat; imitationis videlicet viam bonis rectoribus sternens, ut, si jam summa contemplanda appetunt, necessitatibus tamen infirmantium compatiendo [Col. 1031D] misceantur, quia tunc ad alta charitas mirabiliter surgit, cum ad ima proximorum se misericorditer attrahit, et quo benigne descendit ad infima, valenter recurrit ad summa.
«Arreptis Nadab et Abiu, filii Aaron, thuribulis suis, posuerunt ignem et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat; egressusque est ignis a Domino et devoravit eos, et mortui sunt coram Domino (Lev. X) .» Quid est enim alienum ignem Domino sacerdotes offerre, nisi ardore libidinis inflammatos sacrosanctis [Col. 1032A] altaribus propinquare? Et cum Scriptura dicat: «Spiritum nolite exstinguere (I Thess. V) ;» isti, quantum in se, Spiritum sanctum, qui in eis ardere debebat, exstinguunt, et alienum ignem offerunt, dum ad altare Domini flamma libidinis aestuantes accedunt; sed repente super eos ignis divini furoris 120 accenditur, quo terribiliter exuruntur, Scriptura testante, quae dicit: «Et nunc ignis adversarios consumit (Hebr. X) .» Et certe legitimum est ut qui sordentes sacris altaribus appropinquant gladio divinae ultionis intereant; dicente ad Moysen Domino: «Docebitis filios Israel, ut caveant immunditiam; et non moriantur in sordibus suis, cum polluerint tabernaculum meum, quod est inter eos (Lev. XV) .»
«Tunica,» inquit Dominus, «linea vestietur, feminalibus lineis verenda celabit, accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti. Haec enim vestimenta sunt sancta, quibus, cum lotus fuerit, induetur (Lev. XVI) .» Quisquis enim in tabernaculo Christi, quod est Ecclesia, semetipsum Deo sacrificare contendit, necesse est, ut postquam lavacro sacri fontis abluitur, diversis etiam virtutum vestibus induatur, sicut scriptum est: «Sacerdotes tui induantur justitia (Psal. CXXXI) ;» quatenus qui in Christo per baptismum novus homo renascitur, non jam pelliceas tunicas, mortalitatis videlicet indices vestiat, sed deposito veteri homine, novum induat, [Col. 1032C] et in eo per mundae conversationis studium innovatus vivat. Et notandum quod omnes illae vestes lineae describuntur. Linum quippe ad candorem cum labore perducitur, et virtutum vita non acquiritur sub torpore desidiae, sed in laboriosae potius exercitio disciplinae.
Pontifex viventem hircum hoc modo jubetur ex lege offerre ut, posita super caput ejus utraque manu, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel et universa delicta atque peccata eorum, quae imprecans capiti ejus emittat illum in desertum (Lev. XVI) . Quid est autem hircum utrique manui pontificis subjici, nisi filium hominis in similitudine carnis [Col. 1032D] peccati venientem per voluntatem Dei (Rom. VIII) , utriusque populi, Judaici videlicet et gentilis, persecutione gravari? Plane utriusque se voluit manibus subdere qui de jugo diaboli utrumque venerat populum liberare. Quid vero est quod, post confessionem atque imprecationem omnium iniquitatum filiorum Israel super capita ejus, hircus mittitur in desertum, nisi quia is qui peccata nostra portavit, qui legis maledicta sustinuit, protinus in desertum, ubi nonaginta novem reliquerat, ovem centesimam reportavit? (Matth. XVIII.) Unde et Apostolus: «Ut nos, inquit, liberaret a maledicto, ipse factus est maledictum (Gal. III) .»
«Omne animal quod vel contritis, vel tunsis, vel sectis ablatisque testiculis est, 121 non offeretis Domino (Lev. XXII) .» Porro si tanto Deus odio habet sterilitatem in animalibus brutis, quae sibi per sacerdotale ministerium offeruntur, quanto magis hanc aspernatur in sacerdotibus, qui sibi sacrificium offerunt, nimirum ut, sicut in illis fetus exigitur carnis, ita sacerdotes in alios propagines germinent castitatis.
«Praecipe filiis Israel, ait Dominus ad Moysen, ut [Col. 1033B] offerant tibi oleum de olivis purissimum ac lucidum ad concinnandas lucernas jugiter extra velum testimonii in tabernaculo foederis; ponetque eas Aaron a vespere usque in mane coram Domino cultu rituque perpetuo in generationibus vestris; super candelabrum mundissimum ponentur semper in conspectu Domini (Lev. XXIV) .» Quid autem per septem lucernas in tabernaculo, nisi septem significantur Ecclesiae in uno populo Christiano, in quibus nimirum oleum jubetur indesinenter ardere, quia in his sincera charitas, quae per Spiritum sanctum datur, gemini debet amoris igne fervescere, et claris atque conspicuis semper operibus coruscare? Sed cum una sit procul dubio catholica et universalis Ecclesia, sicut per Salomonem dicitur: «Una est columba [Col. 1034A] mea, una genitricis suae (Cant. VI) .» quid est quod in sacris eloquiis septem esse referuntur Ecclesiae, nisi quia, quae 122 una est per unitatem fidei, septiformis est per totidem dona Spiritus sancti? Hae sunt enim septem illae mulieres quae, juxta prophetae vaticinium, accepere virum unum (Isai. IV) . Vir autem Ecclesiae, Christus. Hoc plane sancti Spiritus oleo cuncta sacrarum Scripturarum pabula condiuntur, ut animarum nostrarum viscera saginentur. Hoc oleum vitalibus epulis eloquii coelestis infusum sapit in faucibus animae, cujus et stomachum recreat, et gustum percipientis obdulcat. Nam scriptum est: «Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III) .» Unde sciendum est quia omnes sacrorum voluminum paginae sancti Spiritus oleo sunt [Col. 1034B] conditae.
«Comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis (Levit. XXVI) .» Vetustissimum quippe nobis est primos homines Domini in paradiso conspicere; vetus autem, Israeliticum populum circumcisionis ac sacrificiorum ritum diversarumque caeremoniarum mandata servare. Tunc itaque vetustissima veterum mentis ore comedimus, cum, ad instar primi parentis, Dei speciem contemplamur. Vetera vero novis supervenientibus procul abjicimus, dum Evangelii gratia coruscante Mosaicae legis observantiam non curamus.
[Col. 1033] Expliciunt testimonia libri Levitici.
- 1. Applica tribum Levi, et fac stare in conspectu Aaron, dabisque dono Levitas Aaron et filiis ejus.
- 2. Quod populus colligens manna frangebat mola, sive terebat in mortario, et faciebat ex eo tortulas.
- 3. Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes sint populi.
- 4. Pergentes exploratores usque ad torrentem Botri, absciderunt palmitem cum uva sua, quem portaverunt in vecte duo viri.
- 5. Item, unde supra.
- 6. Tollens Aaron thuribulum, cucurrit per mediam multitudinem, quam vastabat incendium.
- 7. Praecipe filiis Israel ut adducant ad te vaccam ruffam, aetate integram, sine macula, quae non pertulerit jugum.
- 8. Aperi thesaurum tuum fontem aquae vivae, ut saturati, cesset murmuratio eorum.
- 9. Audite, rebelles et increduli. Num de petra hac vobis aquam poterimus ejicere?
- 10. Quod Dominus misit in populum serpentes propter murmur eorum.
- 11. Quod Israel misit nuntios ad Seon dicens: Obsecro, transire mihi liceat per terram tuam.
- 12. Quod praecipua urbs regni Seon dicitur Esebon.
- 13. Tolle cunctos principes populi, et suspende eos in patibulo contra solem, ut avertatur furor meus ab Israel.
- 14. Quod tribus Levi ad repromissionis terram pervenerit, caeteris tribubus in deserto prostratis.
- 15. Quod Salphaat non filios, sed quinque tantum filias moriens dereliquit.
- 16. De octo festivitatibus, quas per unumquemque anni circulum Dominus observari praecepit.
- 17. Armate ex vobis viros ad pugnam, qui possint ultionem Domini expetere de Madianitis.
- 18. Quod filii Israel venientes fontem Judicii, qui est Cades, interfecerunt omnes principes Amalech et Amorrhaeos.
- 19. Quod Israel in quadraginta duabus mansionibus ad haereditatis principium pervenerit.
Expliciunt capitula.
«Applica, inquit Dominus Moysi, tribum Levi, [Col. 1034C] et fac stare in conspectu Aaron sacerdotis, ut ministrent ei.» Et infra: «Dabisque dono Levitas Aaron et filiis ejus, quibus traditi sunt a filiis Israel (Num. III) .» Aaron quippe et filios ejus quis [Col. 1035A] ambigat ius habuisse pontificum? Tribum vero Levi quis nesciat praetulisse ordinem clericorum? Levitae ergo Aaron et filiis ejus a filiis Israel dono traduntur, cum ex omni Christiano populo clericalis ordo in excubias ecclesiastici cultus assumitur et, ut assistant atque ministrent, suis pontificibus offeruntur. Sed quisquis servus est mammonae, ritus abhorret ecclesiasticae disciplinae. Nec praetereundum est quod illic praesto subjungitur: «Ego, ait Dominus, tuli Levitas a filiis Israel pro omni primogenito quod aperit vulvam in filiis Israel, eruntque Levitae mei (Num. III) ,» ut liquido pateat clericorum ordinem Dei omnipotentis esse peculium, sicut et ipse Deus specialis est haereditas clericorum. Sed cui Deus in haereditate non sufficit, quid eum satiare possit ignorat, [Col. 1035B] quia mentis ejus oculum furiosa cupiditas caecat.
«Circumibat populus, et colligens manna frangebat mola, sive terebat in mortario, coquens in olla et faciens ex eo tortulas saporis quasi panis oleati (Num. XI) .» Porro autem quasi per multa in cellario Domini dolia transitum habuimus, ut ad solum oleatum, velut olei vasculum, pervenire possemus. Manna denique, quo plebs vivebat Israelitica, sacrum designabat eloquium, quo nutritur et vegetatur religio Christiana. Quod utique veraciter oleatum est, quia mystica sancti Spiritus est unctione conspersum. Notandum vero quia idem manna, quod [Col. 1035C] in libro Numeri dicitur oleatum, in Exodo legitur non olei, sed mellis potius habuisse saporem: «Gustus, inquit, ejus erat quasi similae cum melle (Exod. XVI) .» Quidnam est, quod angelicus ille cibus prius dicitur mellis exhibuisse dulcedinem, et postmodum non mellis sed olei praebuisse suavitatem, nisi quod Redemptor noster, sacrarum omnium auctor et conditor Scripturarum, quem videlicet illud manna principaliter figurabat, et ante passionem velut mel dulcedinem exhibuit miraculorum, et post ascensionem suam tanquam oleum in discipulos suos effudit Spiritum sanctum? (Act. II.) Nam quasi mellis videtur propinasse dulcedinem, dum signis atque virtutibus coruscavit; olei vero tunc suavitatem dedisse, cum in apostolos suos sancti Spiritus paracleti [Col. 1035D] dona diffudit. Quem videlicet ordinem Moyses congrue tenuit, cum in Deuteronomio de petra, quae et nihilominus manna erat, typice decantavit: «Suxerunt, inquit, mel de petra, et oleum de firma petra (Deut. XXXII) .» De hoc mysticae unctionis oleo sponsa ad sponsum dicit in Canticis: «Unguentum effusum nomen tuum (Cant. I) .» Unguentum quidem effusum sponsi nomen asseritur, quia sicut a chrismate Christus, ita consequenter a Christo dicitur Christianus.
«Congrega mihi, ait Dominus, septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes populi [Col. 1036A] sint ac magistri, et duces eos ad ostium tabernaculi foederis, faciesque ibi stare tecum, ut descendam et loquar tibi, et auferam de spiritu tuo, tradamque eis (Num. XI) .» Ubi notandum quod non ait, auferes de spiritu tuo, tradesque eis; sed potius, auferam et tradam, ut profecto ostenderet quia non homo homini Spiritum sanctum tradit, sed solus ipse est qui, prout vult, gratiae suae dona distribuit. Unde et paulo post subditur: «Descenditque Dominus per nubem, et locutus est ad eum, auferens de spiritu qui erat in Moyse, et dans septuaginta viris (Ibid.) .» De spiritu autem Moysi viris dedisse Dominus dicitur, ut et ordinatores et ordinatos unum debere spiritum habere perspicuum doceatur, quatenus rectores Ecclesiae nequaquam inter se diversa [Col. 1036B] sentiant, unde schismata, quod absit! aut haereses pestilenter emergant, sed unum omnes concorditer doceant atque in unitate spiritus unanimiter vivant. Porro autem, sicut septuaginta illi, quos Dominus post apostolos ordinavit (Luc. X) , totidemque fere isti, quos cum Moysi sustentare populi onus voluit, typum praetendebant presbyterorum; ita nihilominus Moyses primum, et, post, apostoli dignitatem videntur obtinuisse pontificum; et, sicut neque illi ab apostolis neque isti a Moyse Spiritum sanctum accipere potuerunt, sic etiam de episcopis caeterisque ecclesiasticae dignitatis ordinibus procul dubio sentiendum est: nimirum quia unus omnipotens Deus, qui eos per diversos ordinum gradus moderaminis sui dispensatione distinxit, solus etiam, prout [Col. 1036C] ipse novit, Spiritus sui gratiam in unumquemque diffudit. Neque enim in illa Spiritus datione aliud sibi Moyses arrogare privilegium potuit quam quod illi vox divina praecepit, nimirum ut viros eligeret, eosque ducens ad ostium tabernaculi, cum eis staret; haec est summa operis Moysi. Quid ergo suae virtutis in hoc Dei munere Moyses recognoscere potuit, cum insuper et duo ex his qui descripti fuerant, Scriptura teste, in castris positi et ad tabernaculum non venerunt, et tamen, eo nesciente, aeque ut caeteri spiritum perceperunt? In eo sane quod de spiritu Moysi tolli dicitur atque 125 aliis dari, nullum Moyses dispendium sui spiritus pertulisse credendus est: velut ab ardente lucerna lumen quaelibet materia mutuetur, nullo propter hoc lucerna proprii [Col. 1036D] splendoris detrimento minuitur.
«Pergentes exploratores Israel usque ad torrentem botri absciderunt palmitem cum botro suo, quem portaverunt in vecte duo viri (Num. XIII) .» Duo scilicet viri, duo sunt populi, Judaeus et gentilis. Hi botrum posuerunt in vecte, quia Salvatorem suspenderunt in cruce. Sed praecessor quod portabat non aspiciebat; qui sequebatur intuebatur. Et Judaeorum populus, qui nos temporibus antecessit, Dominum, quem in prophetis et lege portaverat, dum obedientiae vultum semper avertit, videre non potuit; gentilis autem, qui sequitur, tanquam prae oculis positum assidue contemplatur.
Hunc plane mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Jesum, qui per semetipsum in Evangelio testatur: «Ego sum, inquiens, vitis vera (Joan. XV) ,» botrus ille signaverat quem de terra promissionis exploratores in phalanga ad filios Israel deferebant (Num. XIII) . Duobus autem portitoribus hinc inde suppositis, altero videlicet praecedente, altero subsequente, botrus in medio ferebatur, quia Redemptor noster, dum a Patribus Veteris Testamenti venturus esse praedicitur, a Novi vero praedicatoribus jam venisse nuntiatur, quasi botrus in phalanga defertur, ut ad capessendam supernae repromissionis terram mens fidelium accendatur. [Col. 1037B] Phalanga quippe delata humeris portitorum, divina lex est imposita cervicibus hominum, cujus partes botrus ille medius continuavit; quia Salvator noster, «qui fecit utraque unum (Ephes. II) ,» cum evangelica doctrina legis et prophetarum mandata conjunxit. Sed qui praecedebat, quod humeris portabat, oculis non videbat; qui autem sequebatur, onus suum semper intuebatur. Per illum ergo qui praecedebat, populus Judaeorum: per illum vero qui sequebatur, non incongrue designatur multitudo gentium. Ille enim per sacrae Scripturae paginas quasi in humeris Christum portavit, sed quia praesentem in carne, impediente infidelitatis suae caligine, non cognovit, dorsum ei quodammodo in faciem misit; iste vero qui sequitur aspicit, quia gentilis [Col. 1037C] populus Redemptorem suum, in quem fideliter credit, manifeste cognoscit. Potest etiam per repromissionis terram non incongrue ipsum beatissimae Dei Genitricis corpus intelligi, ex quo Redemptor noster velut singularis botrus voluit humanitus germinari, juxta illud quod scriptum est: «Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) .» Et bene caro beatissimae Virginis terra repromissionis est dicta, quae longe ante paritura Salvatorem mundi a prophetis multifariam est promissa. 126 Quae vere lac et mel manavit, dum Deum et hominem intemerata virginitate profudit. Unde et per Isaiam prophetam dicitur: «Ecce virgo in utero concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel; butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et [Col. 1037D] eligere bonum (Isai. VII) .»
«Tollens Aaron thuribulum, cucurrit per mediam multitudinem quam vastabat incendium, et, stans inter mortuos ac viventes, thymiama obtulit, sicque desaeviens plaga cessavit (Num. XVI) .» Quem sane Aaron, nisi Redemptorem nostrum significabat? Ipse namque quoniam ad currendam viam quasi gigas exsultavit (Psal. XVIII) , arrepto passionis suae thuribulo, inter mortuos et viventes occurrit, et objectu crucis suae, in qua thymiama sacri corporis concrematum est, et Agnus ille coelestis assatus est, vivos ac mortuos separavit, ignisque perniciem ab [Col. 1038A] eis, quasi quidam interveniens murus, exclusit, ut vorax flamma deglutiat infideles quosque, de quibus scriptum est: «Nunc ignis adversarios consumit, et justi, qui fide vivunt, incendium damnationis evadunt (Hebr. X) .» Quorum mortuorum atque viventium jam et ipsi latrones noscuntur fuisse primitiae, inter quos Dominus crucifixus est, quorum alter electus, alter est merito perfidiae reprobatus. Hoc itaque thymiama sacrificii salutaris atque singularis, quod in ara crucis oblatum est Deo Patri, mons ille fortitudinis inter mortuos viventesque portavit, cum odorem suae notitiae per fideles et infideles effudit. Unde est illud in Canticis: «Unguentum effusum nomen tuum (Cant. I) .» Et Apostolus: «Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo [Col. 1038B] Jesu, et odorem notitiae suae semper manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus Deo in iis qui salvi fiunt et in eis qui pereunt; aliis quidem odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam (II Cor. II) .»
«Praecipe filiis Israel ut adducant vaccam rufam, aetate integra, sine macula, quae nunquam pertulit jugum (Num. XIX) .» Rufa nimirum vitula caro est Salvatoris, rosea scilicet sanguine passionis. Perfectae quidem aetatis Dominus ad passionem venit; sed ejus collum jugum peccati cujuslibet non attrivit. Qui vitulam offerunt, immundi sunt; et qui Christum crucifigunt, unde mundus abluitur, ipsi [Col. 1038C] damnabiliter inquinantur. Qui vero, cinerem colligens, extra castra projicit, mundus est; quia quicunque crucis Dominicae passionisque mysterium per mundi latitudinem praedicant, a peccatorum se contagio per aedificationis fraternae ministerium purgant.
«Aperi, Domine, thesaurum tuum, fontem aquae vivae, ut satiati, cesset murmuratio eorum (Num. XX) .» Neque enim tam magnificis atque divinis verbis elementum describeret, ex cavernis videlicet terrae profluum ac deinceps in secessuum cuniculos egerendum. Nunquid enim dignum fuit viles aquas appellare Dei thesaurum? Sed Dei thesaurum illum [Col. 1038D] procul dubio nominat, de quo Apostolus dicit: «Quia in pectore Jesu sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) .» Fontem etiam aquae vivae illum perhibet, de quo dicitur: «Qui biberit aquam quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) .» Alioquin qua rationis consequentia diceret: «Ut satiati, cesset murmuratio eorum,» cum postmodum idem populus murmurans dicat: «Cur eduxisti nos de Aegypto, ut moreremur in solitudine? Deest panis, non sunt aquae (Exod. XIV) ;» et alia multa, quae prodigiosa dementia tumultuatus evomuit. Sed affectus taedio Moyses tam durae ac seditiosae multitudinis, adventum anxie flagitat Salvatoris: sicut [Col. 1039A] et tunc petierat, cum dicebat: «Obsecro, Domine, mitte quem missurus es (Exod. IV) .»
«Congregata multitudine ante petram, Moyses ait: Audite, rebelles et increduli, num de petra hac voltis aquam poterimus ejicere?» (Num. XX.) Tanquam diceret: Nos non valemus quod supra humanitatis vires est facere, quia vos non acquiescitis quod humanum est adimplere. Nec signum possumus ex virtute divinitatis ostendere, quia vos nunquam desinitis Deo per rebellionis contumaciam contraire. Propter peccata namque populi, quod et ipse jam fecerat, quando videlicet in Cades largissimas aquas silicem percutiendo produxit, rursus [Col. 1039B] se facere posse diffidit: atque ideo in repromissionis terram eumdem populum, Domino prohibente, nullatenus introduxit. «Sed petra illa, juxta Apostolum, Christus erat (II Cor. I) .» Accedit igitur virga ad silicem, et haurienda populis aqua producitur. Adhibetur crux Christo, et omnia corda credentium gratia sancti Spiritus rigantur. Hic est enim lapis, de quo per Zachariam dicitur: «Super lapidem unum septem oculi sunt (Zach. III) .» Quod autem petram non credendo percussit, atque ideo ad promissam terram cum populo non pervenit, populum significat Judaeorum, qui, profecto Christum Dei virtutem esse non credens, in igno suspendit, atque ideo in terram viventium intrare non meruit.
«Murmurante aliquando populo adversus Moysen, ac dicente: Deest panis, 128 non sunt aquae, anima nostra jam nauseat super cibo isto levissimo; tunc immisit in eos Dominus ignitos serpentes. Cumque poenitentia ducti indulgentiam peterent, ex praecepto Domini fecit Moyses serpentem aeneum, et pro signo posuit; ad quem quicunque percussi fuerant aspicientes protinus sanabantur (Num. XXI) .» Enimvero per consilium serpentis est homo delapsus in mortem; aes vero caeteris metallis durabilius invenitur. Aeneus itaque serpens Dominum figuravit, qui infusum nobis venenum diabolicae suggestionis abegit. Et apte aeneus serpens, ut per serpentem mortuus, et per aes Dominus significaretur [Col. 1039D] aeternus. Qui enim ex humanitate crucis supplicium pertulit, ex divinitate perpetuus et impassibilis vivit. Porro autem serpens aeneus similitudinem quidem serpentis habet, sed venenum serpentis non habet. Et Redemptor noster in similitudine quidem carnis peccati apparuit, sed peccati venenum in eo locum habere non potuit, quippe, «qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II) .» Nec praetereundum est quod congrue satis mansio illa, ubi haec facta sunt, Salmona dicitur, quae videlicet imaguncula interpretatur; quia illic nimirum, in hujus aenei serpentis forma, imago est nostri Salvatoris expressa. Unde et idem Salvator ait: «Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, [Col. 1040A] ita exaltari oportet filium hominis, ut omnis qui credit in illum non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III) .» Recte ergo serpens aeneus pro signo ponitur, et populus aspiciens a morsu serpentium liberatur, quia quicunque in Salvatorem, qui in cruce suspensus est, ex desiderio imitationis intendunt, omne mox virus et lethiferos morsus veternosi serpentis evadunt. Et notandum quod serpens ille pro signo dicitur positus. Nam et Simeon ille justus, delato ad templum Domino, vaticinans ait: «Ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur (Luc. II) .» In signum namque contradictionis Redemptor noster est positus, quia in cruce erat pro humani generis salute passurus. [Col. 1040B] Cui nimirum cruci omnis mundi sapientia contradixit, sed Regi per eam gloriae triumphanti tandem devicta succubuit, sicut in Actibus apostolorum dicitur: «De secta autem hac scimus quia ubique ei contradicitur (Act. XXVIII) .»
«Misit Israel nuntios ad Seon, dicens: Obsecro ut transire mihi liceat per terram tuam; non declinabimus in agros et vineas; non bibemus aquas ex puteis, via regia gradiemur donec transeamus terminos tuos (Num. XXI) .» Qui concedere noluit ut transiret Israel per fines suos; quin potius, ut eadem sacra testatur historia, exercitu congregato, Seon egressus est obviam in desertum, et venit in Isaar [Col. 1040C] [Iasa] pugnavitque contra Israel, a quo percussus est in ore gladii, et possessa est terra ejus ab Israel. Sed quod tunc sub Moyse fuit historialiter factum, sub Christo quotidie fit per 129 spiritualis militiae sacramentum. Hanc enim pugnam ille tum populus adumbrabat, quia nunc sancta Ecclesia jugiter contra diabolum dimicat. Seon quippe duplicem habet interpretationem. Dicitur enim arbor infructuosa, dicitur et elatus. Quis enim est iste elatus, quis est iste superbus, nisi reprobus ille Spiritus, qui dicit: «In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum; ascendam super altitudinem nubium, et similis ero Altissimo?» (Isai. XIV.) Quis, inquam, iste elatus est, nisi ille, de quo Scriptura dicit: «Quia ipse est rex super omnes filios superbiae?» [Col. 1040D] (Job XLI) . Adeo ut, juxta Apostolum, «in templo Dei aliquando sedeat, ostendens se tanquam sit Deus (II Thess. II) .» Quod autem idem sit arbor infructuosa, expositione non indiget, dum ipse tanquam lignum aridum aeternis sit ignibus deputatus. Hic itaque Seon rex est Amorrhaeorum. qui et ipsi interpretantur vel in amaritudinem adducentes. Nam quicunque maligno spiritui per reprobam vitam subjacent ejusque ditionis legibus parent, loquentes quidem sunt, sed non sapientes. Plerique scilicet amatorum mundi, dum in terrena sunt sapientia vacui, per leporem exterioris eloquentiae sunt diserti. De quibus per Salomonem dicitur: «Omnis labor in ore hominis, sed anima ejus non implebitur [Col. 1041A] (Eccle. VI) .» Sanctorum autem regnum non est in sermone, sed in virtute. Sed qui sunt eloquentes, iidem sunt et in amaritudinem adducentes, quia, sicut sancti quique coelestis eloquii mella distillant, sic reprobi quilibet suis auditoribus virus terrenae versutiae amaritudinemque propinant. Istis enim in persona sanctae Ecclesiae dicitur: «Favus distillans labia tua, sponsa (Cant. IV) .» Qui etiam in figura ejusdem Ecclesiae concinunt: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) De quorum etiam doctore sponsa dicit in Canticis: «Guttur ejus dulcedines, et totus concupiscentia (Cant. V) .» De illis autem e contrario dicitur: «Quia linguis suis dolose agebant; venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XIII) .» Ubi mox sequitur: «Quorum os maledictione et amaritudine plenum est (Ibid.) .»
Unde et vineam illam Dominus per prophetam conqueritur in amaritudinem esse conversam (Isai. V; Jer. II) ; quae nimirum illi, a quo dudum perceperat terram lactis et mellis, postmodum obtulit amaritudinem aceti simul et fellis (Deut. XI) . Horum itaque loquentium, vel in amaritudinem adducentium, Seon rex est, qui elatus asseritur, quia vaniloquis et amaris hujus mundi amatoribus diabolus auctor superbiae principatur. Unde et ipse princeps mundi dicitur (Joan. XII, XIV) , illius videlicet de quo dicit Joannes: «Mundus in maligno positus est (I Joan. V) .» Et Dominus promittit illum discipulis Spiritum mittendum, quem hic mundus [Col. 1041C] non potest accipere (Joan. XIV) . Dicit ergo Israel ad Seon: «Transire nobis liceat per terram tuam; non declinabimus in agros et vineas (Num. XXI) .» Nos, plane nos sumus, qui per hunc mundum ad terram cupimus transire viventium. Nos, inquam, per terminos superbi regis humiliter incedere volumus ad patriam divinae promissionis. Et quoniam Hebraeus interpretatur transiens, nos qui discipuli sumus illius «qui non habitavit, sed pertransivit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam 130 Deus erat cum illo (Act. X) ,» nunquam nos habitaturos cum Seon rege promittimus, sed via tantummodo regia processuros nos esse spondemus. Sed quando nos regi Seon ista promisimus? Quando cohabitationi ejus repudium [Col. 1041D] dedimus? quando divisionis aeternae foedus cum eo pacti sumus?
Recolamus itaque diem sacri baptismatis; ipsum novae regenerationis exordium ad memoriam reducamus, et ibi nos procul dubio renuntiasse diabolo ac cunctis ejus pompis et operibus invenimus. Commemoret unusquisque fidelium, cum primum ad fontem lavacri salutaris accessit, cum signacula fidei prima suscepit. Nonne, per catechismum sacerdotalis officii, his usus est verbis quibus se significaret lethiferas mundi hujus cupiditates abjicere, ac diabolicae societatis contubernium profiteretur a se funditus abdicare? Et hoc est quod in historiae sermonibus adumbratur, quia non declinabit Israel, [Col. 1042A] neque in agrum regis Seon, neque in vineam, neque de lacu ejus se pollicetur aliquo modo potaturum. Per agrum scilicet, operis exercitium; per vineam et lacum, vanarum artium intelligitur poculum, astrologiae scilicet, magicae, necromanticae et quidquid est quod vanum aliquid vel sacrilegum dogmatizat contra catholicae fidei pietatem. De quibus utique pestilentibus poculis contra perversum populum per Jeremiam Dominus conqueritur, dicens: «Duo mala fecit populus meus; me dereliquerunt, fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas (Jer. II) .» De quibus et per Salomonem dicitur: «Aquae furtivae dulciores sunt (Prov. IX) .» Habet autem Israel fontes suos: «In ecclesiis, inquit, [Col. 1042B] benedicite Deo Domino de fontibus Israel (Psal. LXVII) .» Superbi ergo Seon aquas respuat, haereticorum dogmatum fluenta contemnat, et «hauriat aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (Isai. XII) .» Qui enim dirupit fontes et torrentes (Psal. LXXIII) , hic in Evangelio dicit: «Qui biberit aquam quam ego do, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) .» Sed et via regia, sicut est pollicitus, gradiatur: «Via, inquit, regia gradiemur.» Quae est autem via regia, nisi illa quae dicit: «Ego sum via?» (Joan. XIV.) Qui etiam in ipso passionis suae articulo se regem perhibet, dum ait: «Tu dicis, quia rex sum ego (Joan. XVIII) .»
Promisimus ergo superbo regi Seon ejus fluenta non bibere, non in agros vel vineas declinare, regia [Col. 1042C] via nos incedere, hoc est, ad Christum per ipsum properantes, ab omnibus diaboli pompis et operibus abstinere. Sed elatus ille Seon exercitum colligit, et Israel per suos fines habere transitum non permittit. Quis est autem populus ille quem Seon congregat adversus Israel, nisi reprobi quique qui persequuntur Ecclesiam? Ex his sunt tyranni, duces et principes mundi, qui vel catholicis viris per haereticam pravitatem opponunt contradictionis obstacula, vel sanctis martyribus moliuntur inferre tormenta. Sed quid ad haec facit Israel? Interrogemus historiam: «Venit, inquit, in Issar [Jasa], et pugnavit contra eum (Num. XXI) .» A quo percussus est Seon in ore gladii, et possessa est terra ejus ab Arnon usque Laboch [Jeboc]. Ecce superbus, [Col. 1042D] ecce elatus congressus est, sed contritus commisit et perdidit, in arma prosiluit et succubuit. Qui noluit 131 dare viam, perdidit vitam, et dum contempsit annuere publicae viae transitum, amisit proprium regalis gloriae principatum. Israel autem, qui transitum non obtinuit, ad haereditariae possessionis jura pervenit; et, cui transire non licuit, de via patriam fecit.
Sed ubi, quaeso, fratres mei, ubi haec est peracta victoria? Felix scilicet locus, qui tantae gloriae meruit videre triumphum! Ubi, inquam, superbum regem obtinuit Israel? In Issaar. Issaar autem interpretatur mandati adimpletio. Et nos, si ad hunc locum Deo duce pertingimus, diabolum procul dubio, [Col. 1043A] qui caput et origo est superbiae, superamus. Tunc enim diabolum vincimus, cum Redemptoris nostri mandata complemus, quanquam quod est diabolum vincere, hoc ipsum sit divina mandata complere. Nam, dum carnis illecebras frangimus, dum pravis viscerum passionibus reluctamur, dum divinae jussionis imperio subdimur, et non nostra vota sed illius jussa servamus, tunc absque dubio mundi principem et totius nequitiae debellamus auctorem. Tunc apostolica illa oratio completur in nobis, quando dicitur: «Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris (Rom. XVI) .» Et illud nobis Dominus quod promisit impertit: «Ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici, et nihil [Col. 1043B] vobis nocebit (Luc. X) .» Sed cum Seon exprimat antiquum hostem, populus autem ejus quosque reprobos, vel Ecclesiae persecutores, qui armis ab Israel, hoc est, a sanctis praedicatoribus sunt prostrati, quo mucrone perfossi, quo denique gladio sunt perempti? Sed audi Apostolum, spiritualis utique militiae ducem, et strenuum intestini praelii bellatorem: «Vivus est, inquit, sermo Dei, et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis (Hebr. IV) .» Hunc divisionis gladium evaginabat dux et auctor ille certaminum ac Dominus bellatorum, cum dicebat: «Nolite putare quia veni mittere pacem in terram; [Col. 1043C] non enim veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X) .» Audisti gladium dividentem; audi consequenter et ipsam divisionem: «Veni, inquit, separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam; et inimici hominis domestici ejus (Ibid.) .» Hoc itaque gladio et Seon est peremptus, et omnis ejus exercitus communi caede prostratus, quia nimirum gladio spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) , et diabolus corruit, et subjectus sibi populus ab infidelitatis suae vita defecit.
Cum itaque Scriptura perhibeat quod illi in ore gladii sunt perempti, de istis non incongrue dici potest quoniam interfecti sunt gladio oris. Et cum Dominus dicat «quia princeps mundi ejicietur foras [Col. 1043D] (Joan. XII) ,» mox ut Seon ejicitur, illico per omnem mundi latitudinem Israel, id est sancta Ecclesia, propagatur; mox enim ut cum principe suo infidelitas exstincta collabitur, fides triumphantis Ecclesiae dilatatur: et qui fuerant eatenus exsules, fiunt post victoriam possessores. Unde et eidem Ecclesiae per Isaiam dicitur: «Populus autem tuus, omnes justi, in perpetuum 132 haereditabunt terram (Isai. XLVII) .» De quo populo et postmodum dicit: «Et habitabunt, et plantabunt vineas, et comedent fructus earum (Isai. LXV) .» Adhuc etiam idem propheta quod sancta debet Ecclesia per fines gentium dilatari manifeste denuntiat: «Dilata, inquit, locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende; [Col. 1044A] ne parcas, longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida (Isai. LIV) .» Cur autem haec agere debeat, aperit, cum subjunxit: «Ad dexteram enim et ad laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit (Ibid.) .» Omnis ergo terra Seon cecidit in haereditatem Israel, qui dum princeps mundi hujus gladio divini verbi confossus egreditur, sancta universalis Ecclesia per ejusdem mundi terminos dilatatur. Nec praetereundum arbitror esse quod dicitur quia possessa est terra ejus ab Arnon usque Laboch [Jaboc]. Arnon itaque, quae est initium regni Seon, interpretatur maledictiones eorum. Omnis enim mundus, qui ante Salvatoris adventum sub diaboli premebatur imperio, maledictionis habebat originem, quia benedictionis ignorabat auctorem; de [Col. 1044B] quo nimirum per Prophetam dicitur: «Benedictionem dabit qui legem dedit (Psal. LXXXIII) .» Unde et Apostolus ait: «Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt (Gal. III) .» An non maledictionis habebamus initium, de quibus dicitur: «Eramus, inquit, natura filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II) .» Finis autem regni illius est Laboch, quod interpretatur luctamen. Necesse est enim omnes qui volunt exire de regno diaboli et ejus fines evadere, tentationum ingruentium certamina tolerare. Quod si quisquam legitime certaverit, et viriliter obluctatus evicerit, jam non erit Laboch civitas Seon, sed civitas Israel; non scilicet qui in carne sit Israel, nec in manifesto Judaeus, sed qui in Christo sit Israel, circumcisus corde, non [Col. 1044C] carne.
Praecipua quidem urbs regni Seon vocatur Esebon, quae nimirum cogitationes interpretatur; per quod datur intelligi quia maxima pars diabolicae potestatis in cogitationibus regnat. Per Seon quippe nequitiae spiritus figuratur; sed Esebon ex ditione Seon in Israelitarum jura transfertur, cum cogitatio nostra, quae superbiae peste tumuerat, ad reprehensionis suae judicium per gratiam severae humilitatis inclinat, ut, quae se dudum arroganter extulerat, jam sua dijudicans ac diligenter examinans, humiliter reprehendit. In Cades ergo, qui est fons judicii, [Col. 1044D] Amalecitas et Amorrhaeos gladio vorante dejicimus; quia tunc vitiorum omnium barbariem sternimus, tunc potestates aereas invictissime debellamus, si et innocenter vivimus, et tamen reos nos ac peccatis obnoxios judicamus, dicentes cum Apostolo: «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Et tunc Esebon, quam cogitationes interpretari diximus, in Israelitarum cogitur transire 133 dominium; cum mens nostra de superbia vel omni terrena concupiscentia transfertur in amorem regni coelorum. Cogitationum quippe certamen nunquam Christi potest deesse militibus, quoniam operis nostri nos rectitudo non liberat, si pravis suis [Col. 1045A] cogitationibus mens armata virtutibus non resultat. Sufficiebat quidem legis antiquae cultoribus ut recta duntaxat extrinsecus agerent; nobis autem Evangelio terribiliter intonante praecipitur ut, dum operibus pravis exuimur, etiam cogitationibus pervigiles obluctemur. «Audistis, inquit, quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis quia quicunque viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) .» Hinc est quod Joannes Baptista, per quem lex vetus exprimitur, zonam pelliceam in lumbis habuisse perhibetur (Matth. III) . Salvator noster, qui auctor est Evangelii, inter septem candelabra aurea visus est a Joanne vestitus podere et praecinctus ad mamillam zona aurea (Apoc. I) . Quid [Col. 1045B] est ergo zona pellicea circa lumbos, nisi quod antiquis dictum est: «Non moechaberis?» (Exod. XX.) Et quid est zona aurea ad mamillam, nisi quod Christianae fidei cultoribus dicitur: «Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo?» (Matth. V.) Hinc etiam per prophetam divina voce praecipitur: «Leva, Hierusalem, a malitia cor tuum. Usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae?» (Jer. IV.) Et alibi: «Attendi, inquit, et auscultavi, nemo quod bonum est loquitur (Jer. VIII) .» Et Salomon ait: «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et aufert se a cogitationibus quae sunt sine intellectu (Sap. I) .» Arripiamus ergo gladium spiritus, et contra cogitationum nos infestantium cuneos infoederabiliter dimicemus.
Cum Israeliticus ille populus initiatus esset Beelphegor in deserto, et in scorta Moab turpiter corruisset, iratus furore Dominus adversus Israel dixit ad Moysen: «Tolle cunctos principes populi et suspende eos in patibulis contra solem, ut avertatur furor meus ab Israel (Num. XXV) .» Quid est quod populus in luxuriae voraginem labitur, et in eorum praepositos vindicatur? Subditi delinquunt, et principes in patibulis suspenduntur? Scilicet alius est qui peccat, alius ille qui vapulat. Cur hoc, nisi quia culpa subditorum in praepositorum redundat opprobrium, et quod ab ovibus erratur, negligentiae pastoris [Col. 1045D] ascribitur? Et vide quam formidolosa sit conditio praesidentium, ut non modo pro suis, sed et pro subditorum puniantur offensis. Arguit eos Moyses, quia lex Dei negligentiae illos ac torporis accusat. Qui suspendit eos ad solem, quoniam ad examinandum producuntur, et arguuntur a luce: «Omnis enim, ut Dominus ait, qui mala agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus; qui autem facit veritatem, venit ad lucem (Joan. III) .» Ad lucem quippe venit qui occulta sua per purae confessionis aditum pandit.
«Hic est numerus filiorum, qui descriptus est a Moyse et Eleazaro sacerdote, inter quos nullus fuit eorum qui antea numerati sunt a Moyse et Aaron in monte Sinai. Praedixerat enim Dominus quod omnes morerentur in solitudine (Num. XXVI) .» Quibus videlicet historiae verbis patenter ostenditur quia, caeteris in deserto prostratis, ad repromissionis terram Levi tribus incolumis et illibata pervenit. Quisquis ergo se potuerit in sacerdotum vel levitarum ordine constituere, quisquis noluerit cum reliquis hominibus in terra sortem haereditariae portionis acquirere, sed solum cum tribu Levi contentus sit [Col. 1046B] Dominum possidere, iste profecto in hujus mundi deserto non moritur; sed terram repromissionis ingredi vivus et incolumis promeretur. Qui ad promissiones ergo Patrum pervenire desiderat, haereditatis in terra funiculum cum tribu Levi possidere contemnat. Nam qui se pro terrenis in terram dejicit, qui sese, ubi cum amaritudine Pascha celebrandum est ac velociter transeundum, diutius gaudere confidit, «Anima, inquiens, habes multa bona repo sita in annos multos, requiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII) ;» non sine causa meretur audire: «Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te; quae autem parasti, cujus erunt?» (Ibid.) Hic itaque non die, sed nocte perimitur, sicut primogenita Aegyptiorum. Nimirum qui non sprevit Aegyptum, [Col. 1046C] sed obsequium praebuit rectoribus tenebrarum, qui et ipsi nocte animam ejus repetunt, quoniam odivit lucem, nec justitiae consecutus est veritatem.
Quisquis per injunctae praedicationis officium ad pugnandum alios incitat, sed ipse non pugnat, illi similis est qui buccinae clangoribus obstrepit, sed congredi cominus non praesumit. Hic itaque non virilem generat sexum, dum sit pater ignavus. Quem profecto Salphaath ille signavit, qui non filium, sed quinque filias moriens dereliquit (Num. XXVII) . Salphaath siquidem interpretatur umbra in ore ejus. Quisquis enim fortia praedicat, et enerviter [Col. 1046D] vivit, ne turpis appareat, quasi sub foliis se honesti sermonis occultat; sub umbra se proprii sermonis abscondit, dum in campum certaminis per sui torporis ignaviam non procedit. Hic itaque, quantum ad se, non virilem, sed muliebrem sobolem, et hanc sub quinario numero generat, dum sequaces suos non ad robur spiritualis audaciae, sed ad otium educat ignobilis vitae. Quos utique dum non curat industria spiritualis pugnae imbuere, cogit exterioribus negotiis quasi quinque corporis sensibus deservire.
Octo praecipuas solemnitates per unumquemque anni circulum in lege veteri Dominus instituisse legitur. Quae profecto festivitates et nobis sunt et illis pro temporum diversitate communes. Illorum quippe sunt per carnalis observantiae ritum; nostrae quoque nihilominus sunt per spiritualis intelligentiae sacramentum.
Prima siquidem eorum festivitas est juge sacrificium, quod utique per continuos dies matutinis ac vespertinis horis jubetur offerri (Num. XXVIII) . Ille nimirum jugis sacrificii solemnitatem Domino celebrat, qui in coelestis eloquii meditationibus assidue [Col. 1047B] perseverat. Et quia mane lucis nostrae lex est et prophetae; vesperum autem lucis hujus, quantum ad ordinem temporum, Evangelium est; sicut dicit Apostolus: «Nos, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) ;» et ipse David: «Elevatio manuum mearum, sacrificium vespertinum (Psal. CXL) .» Matutinum semper et vespertinum offert Domino sacrificium qui, semetipsum a saecularibus negotiis mactans, versatur assidue in novarum ac veterum meditationibus Scripturarum. Sive matutinum ac vespertinum Domino sacrificium jugiter immolamus, cum et dignas ei gratiarum actiones de nostra redemptione referimus, ejusque terribile judicium formidantes, jam quasi tribunalibus praesidenti trementes astamus.
[Col. 1047C] Post juge vero sacrificium, Sabbatum ponitur, videlicet ut ab omni operis servilis exsecutione vacetur. Christiano vero spirituale sabbatum agere est a laboriosa rerum temporalium cupiditate quiescere, solis orationum ac lectionum studiis insudare, saecularium negotiorum pondus de mentis cervice projicere, ad contemplanda coelestia tota cordis intentione vacare, carnis oblectamenta contemnere, de sola spe coelestium spirituali jucunditate gaudere. De hoc enim dicit Apostolus: «Relinquitur ergo sabbatismus populo Dei (Hebr. IV) .» Ille porro sabbatum Domini veraciter celebrat, qui sic ab his quae mundi sunt operibus vacat, ut a spiritualibus tamen actibus non quiescat. Unde Veritas ait: «Aut non legistis quia sacerdotes in templo sabbatum [Col. 1047D] violant et sine crimine sunt?» (Matth. XII.) Qui ergo ab actionum saecularium laboribus cessat, et divinae servitutis operibus vacat, ille Christianae religionis sabbatum celebrat, iste non servile opus facit, quia se a peccati perpetratione custodit. «Qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) .» Iste non in domo sua ignem accendit, quia omnes vitiorum fomites, et irae et simultatis igniculos ex domicilio suae mentis exstinguit, ab illo cavens igne de quo scriptum est: «Ite in lumine ignis vestri et in flamma quam accendistis (Isai. L) .» Hic denique pondus in via non portat, quoniam incurvantium se iniquitatum ruderibus cor per poenitentiam levigat. De quibus per Prophetam dicitur: «Quoniam [Col. 1048A] iniquitates meae superposuerunt caput meum, et sicut 136 onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVII) .» Et paulo post: «Incurvatus sum et humiliatus sum usquequaque (Ibid.) .» Iste praeterea, in loco suo residens, longius non procedit, quia Christum sibi fundamentum ponit, in quo scilicet firmissimum suae quietis habitaculum construit. Ipse quippe locus est, de quo scriptum est: «Filii servorum tuorum habitabunt ibi (Psal. CI) .» Ipse fundamentum, de quo dicitur quia fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, Christum Jesum (I Cor. III) .»
Tertia vero festivitas est Neomeniae, id est novae lunae. Tunc autem innovari luna dicitur cum soli conjungitur, ut ab eo ad concipiendum splendorem [Col. 1048B] velut amissi luminis reparetur. «Sol justitiae Christus.» Luna autem primo sancta universalis Ecclesia, deinde quaeque fidelis est anima, ejus, qui splendor est gloriae et figura substantiae (Hebr. I) , radiis illustrata. Cum ergo sancta quaelibet anima Redemptori suo veraciter in amore conjungitur, cum ei denique velut in sponsali thalamo per oblectationis intimae glutinum copulatur, tunc procul dubio solemnitatem Neomeniae celebrat, dum reformatam se a superno lumine fratrum suorum aspectibus repraesentat, sicut dicit Apostolus: «Qui adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. VI) .» Nam si in his omnibus solum exterior ille solemnitatum ritus accipitur, non jam ex his utilitatis aliquid nobis videtur posse conferri, sed superstitiosa potius exigent [Col. 1048C] ac frivola judicari. Hinc est quod Apostolus ait: «Nemo dijudicet vos in cibo aut potu, aut in parte diei festi, aut Neomenia, aut in Sabbato, quae sunt umbra futurorum (Col. II) .» Quod ergo tunc erat umbra futurorum Judaeo, nunc est exhibitio praesentium Christiano; et quod illis datum est sub exterioribus caeremoniis, nobis factum est instrumentum intelligentiae spiritualis. Tunc enim Neomeniam, hoc est novae lunae colimus ortum, cum veterem deponimus hominem, et sanctae conversationis induimus novitatem.
Quarto loco paschalis apud illos festivitas ponitur, in qua nunc apud nos «Agnus ille qui tollit peccata mundi (Joan. I) ,» pro totius saeculi salute mactatur. Nam «pascha nostrum immolatus est Christus [Col. 1048D] (I Cor. V) .» Huic continuatur festivitas, quae dicitur Azymorum, in qua praecipitur ut a cunctis domibus abjiciatur omne fermentum; quam utique festivitatem, quae videlicet una cum Pascha dicenda est, nos veraciter celebramus, si fermentum malitiae et nequitiae de tabernaculo nostri cordis abjicimus, et sinceritatis ac veritatis azyma custodimus (Ibid.) . Cavendum est ergo ne sit in mentibus nostris adumbratio fuci, corruptela fermenti, caverna mendacii, sed potius in domo nostri pectoris vigeat et puritatis integritas et soliditas veritatis.
Post hanc, illa festivitas sequitur quae dicitur Novorum, cum primitiae scilicet de novis frugibus offeruntur. Dum enim ad maturitatem segetum pervenitur, [Col. 1049A] tunc, in perfectione bonorum fructuum, auctori bonorum Deo festivitas agitur. Nos quoque Novorum solemnia gerimus, si, prius agrum nostri cordis disciplinae vomere proscindentes, virtutum germina spargimus, ut boni postmodum operis frumenta metamus. Unde per prophetam dicitur: «Novate 137 vobis novale, et nolite serere spicas (Jer. IV) .» De bono scilicet agricola Salomon ait: «Qui operatur terram suam, inaltabit acervum frugum, et qui operatur justitiam, ipse exaltabitur (Eccli. XX) .» De negligenti quoque operario idem dicit: «Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverunt urticae; operuerunt superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Prov. XXIV) .» Et iterum: «Praepara, inquit, foris [Col. 1049B] opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Ibid.) .» Sed quisquis interiorem hominem suum de die in diem, secundum Apostoli sententiam, renovat, quisquis cor suum divini terroris ligonibus sulcat, iste non super spinas, sed super novalia seminat, ut centesimi proventus segetem metat. Unde dicit Apostolus: «Quia qui seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam (Gal. VI) .» Qui vero fructus et in hac vita de spiritu colliguntur, idem alibi diligenter enumerat, dicens: «Fructus autem Spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Gal. V) .» Quisquis igitur hos fructus intra suae mentis horreum colligit, hic procul dubio solemnitatem Novorum salubriter [Col. 1049C] colit.
Deinde sequitur festivitas mensis septimi, quae dicitur Clangoris, sive Tubarum. Sic enim inter dies septimus quisque dicitur Sabbatum; ita nihilominus et inter menses, qui septimus est, dicitur Sabbatum mensium, ut etiam Sabbatum sabbatorum. Quis est autem clangor ille tubarum, cui debeamus annua festa persolvere, nisi evangelica simul et apostolica doctrina, quae, tanquam coeleste tonitruum ac terribilis buccina, nos ad procinctum spiritualis militiae provocat, atque ut pro castris Imperatoris aeterni contra nequitiae spiritus infoederabiliter dimicemus instigat? Quis est ergo qui tubarum sive clangoris festum legitime celebret, nisi qui Scripturas Veteris ac Novi Testamenti studet in armario suae mentis [Col. 1049D] includere, ac praecepta coelestia tenaci semper memoriae commendare? Haec itaque festa celebrantibus rite per Prophetam dicitur: «Canite initio mensis tuba, in die insigni solemnitatis vestrae (Psal. LXXX) .»
Post hanc est et illa festivitas quae celebratur decima die mensis septimi, in qua videlicet animas suas Judaei praecipiuntur affligere. Nos etiam hanc rite solemnitatem colimus, cum carnem nostram maceratione castigamus inediae, cum nosmetipsos reprimimus sub arctae custodia disciplinae, cum denique petulantes carnalium passionum illecebras crucifigimus, cum corpus nostrum pro Domino laboribus et aerumnis atterimus, cum interiorem hominem per compunctionis ac fletuum lamenta mactamus. [Col. 1050A] Hanc igitur nobis hoc modo festivitatem celebrantibus repropitiatur ille quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine suo.
Octava vero, quae et ultima solemnitas est, dicitur Scenopegia, hoc est tabernaculorum, quae videlicet quinto decimo die ejusdem septimi mensis incipit celebrari. Laetatur enim Deus in te, cum te qua si peregrinum cernit et exsulem, et non in patriae domibus, sed in exsilii tabernaculis conspicit habitantem. «Non enim hic habemus 138 manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII) .» Cum enim hic cernimur per molem corporis, habitamus in coelo per studium intentionis; cum, tanquam viatores quidam et advenae, per despectum mentis praesentia cuncta transcurrimus, ad supernam [Col. 1050B] vero patriam anxiis desideriorum gradibus festinamus, tunc a nobis spiritualiter Scenopegia colitur, quae dudum apud illos per legitimi ritus caeremonias carnaliter agebatur. Haec porro festivitas quintodecimo die septimi mensis incipit, et, quia per octo dies colitur, decimo Kalendarum Octobris procul dubio terminatur. Dicitur enim in libro Numeri: «Quinta decima die mensis septimi, quae vobis erit sancta et venerabilis, omne opus servile non facietis in ea, sed celebrabitis solemnitatem Domino septem diebus (Num. XXIX) .» Et aliquanto post subjicit: «Die octavo, qui est celeberrimus, omne opus servile non facietis in eo (Ibid.) .»
«Armate, inquit Moyses, ex vobis viros ad pugnam, qui possint ultionem Domini expetere de Madianitis. Cumque pugnassent contra Madianitas, ut sacra narrat historia, atque vicissent, omnes mares occiderunt et reges eorum, Evi, et Recem, et Sur, et Bur, et Rebe, quinque principes gentis (Num. XXXI) » Evi, plane belluinus sive ferinus interpretatur. Hunc itaque regem in nobis spirituali mucrone transfigimus, cum ferinos a nobis mores abscindimus, cum bestialis iracundiae rabiem a nostro pectore detruncamus. Nam cum Dominus dicat: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) ,» quomodo poteris mansuetorum obtinere beatitudinem, nisi belluini spiritus in te cohibeas feritatem? Recem [Col. 1050D] vero, sive, sicut in veteri translatione dicitur, Rocon, interpretatur inanitas. Et quid est aliud quidquid in mundo pro mundi concupiscentia geritur, nisi quod Scriptura loquitur: «Vanitas vanitatum, et omnia vanitas?» (Eccle. I) . Vanitas siquidem efficit vanitates et ipsae vanitates faciunt vanitatem, dum et mundus, qui transitorius est, homines, quos decipit, vanos efficiat, et homines mundum, quem insane diligunt, in vanitatem vertant. Hunc ergo regem Dei miles perimit, verus Israelita concidit, si nil superflue, nil inaniter, vel quod ad rem non pertinet, gerat, sed graviter et rationabiliter divinae legis implere mandata contendat. Tertius autem Madianitarum rex, Sur dicitur; quod profecto muzus [Col. 1051A] sive robustus, vel etiam angustia interpretatur. Quid vere per murum sive robustum, nisi durae mentis obstinatio vel pervicacia debet intelligi? Quod vero et angustia interpretari dicitur, neque hoc longius a vitio duritiae separatur, quoniam quisquis ad dimittenda proximo debita durus et obstinatus est, angustia constringitur mentis, dum nulla dilatatur amplitudine charitatis. De qua nimirum charitate per Prophetam dicitur: «Latum mandatum tuum nimis (Psal. XI) .» Sive etiam hoc valeat intelligi, quia duritiam mentis sequitur angustia damnationis. Unde per 139 Salomonen dicitur: «Beatus vir qui semper est pavidus; qui autem mentis est durae, corruet in malum (Prov. XXVIII) .»
Quartus praeterea Madianitarum rex Bur dicitur, [Col. 1051B] quod irritatio interpretatur. Vides ergo quia nomina regum umbrae sunt et imagines vitiorum. Qui enim onera gravia per portas suas inferunt, profecto forinsecus obstrepentia, per sensuum suorum aditus, in pectorum suorum arcana transfundunt, Deum indubitanter irritant, quem videlicet his ad inferendam ultionis sententiam provocant. Unde scriptum est: «Simulatores et callidi provocant iram Dei (Job XXXVI) .» Et de quibus saepe ad Ezechielem dicitur: «Quia domus exasperans est (Ezech. II) ;» et Psalmista: «Ut quid, Deus, improperavit inimicus, irritat adversarius nomen tuum in finem?» (Psal. LXXIII.) Rebe vero, qui ordinatus dicitur, non aliter hic procedit, nisi ut per ironiam vel antiphrasim dictum intelligatur quatenus, qui ordinatus dicitur, [Col. 1051C] e contrario inordinatus sit et confusus. Vitiosus enim quisque, etsi superficie tenus quasi recte vivendi praetendat ordinem, confusae tamen et inordinatae cogitationis versat in corde caliginem. Per quinque ergo reges Madianitarum, quinque signantur corporis sensus; quia omne vitium quod regnat in corpore, ab istis quinque sensibus corporis pendet. Ii ergo tunc a nobis exstinguendi sunt et gladiis obtruncandi, cum adversum nos in bellum consurgunt, cum nos scandalizare non desinunt. An non istos reges exstingui et spiritus mucrone occidi praecipit Dominus, cum scandalizantem oculum erui, cum manum vel pedem jubet abscindi? «Melius est, inquit, cum uno oculo, vel debilem ad vitam ingredi, quam duos oculos, pedes ac manus habentem in [Col. 1051D] inferna demergi (Matth. V) .» Ii plane sunt reges Madianitarum; Madian autem interpretatur de judicio. Quicunque enim reges spiritu non reguntur, sed sensibus carnis obediunt, non ad misericordiam sed ad judicium se pertinere testantur, sicut de quolibet incredulo dicitur: «Qui autem non credit, jam judicatus est (Joan. III) .» At contra de eo qui verbum Salvatoris audit, dicitur: «Quia in judicium non venit, sed transit de morte in vitam (Joan. V) .» Illud potius unicuique studendum est ut se in operibus sanctis exerceat, ut sese in omnibus purificare ac sanctificare contendat. Hoc tantummodo semetipsum insuggillare et dijudicare non desinat. Nam qui semetipsum perfecte dijudicat, judicium non [Col. 1052A] exspectat. Perfecte autem semetipsum dijudicare est et reprehendenda non agere, et quae irreprehensibiliter acta sunt, timide retractare. Porro autem quisquis hoc agit, ille vere Madianitarum reges perimit, ille Amalecitarum principes sternit, et omnes a se vitiorum pestes excludit.
Hinc est quod eadem sacra testatur historia: «Quoniam egressi filii Israel venerunt ad Fontem judicii, hoc est, Cades: et interfecerunt omnes principes Amalec et Amorrhaeos, qui habitabant in Tharansem.» Cades autem sanctificatio interpretatur. In Cades 140 ergo, qui Fons est judicii, Amalecitas simul et Amorrhaeos spiritualiter interficimus, [Col. 1052B] cum et vitam nostram piis operibus sanctificare satagimus, et tamen ipsi nos tanquam nocentes ac reprehensibiles judicamus. Cum elaboramus semper irreprehensibiliter vivere, per sollicitudinem tamen districti examinis opera nostra non desistimus accusare. Et notandum quoniam et Fons judicii et Cades, qui sanctificatio dicitur, unus idemque locus est, quia nimirum justus quisque semetipsum, dum sancte vivit, accusat, et se dijudicando vel accusando magis magisque sanctificat. Hoc itaque modo vita sanctorum et in propriis cogitationibus reprehenditur, et tamen in operibus irreprehensibilis invenitur.
[Col. 1052C] «In quadraginta duabus mansionibus pervenerunt filii Israel, usque ad principium capiendae haereditatis (Num. XXXIII) .» Principium vero capiendae haereditatis fuit ubi Ruben et Gad, et dimidia tribus Manasse, accipiunt terram Galaad in possessionem. Porro autem, sicut illi ascenderunt per quadraginta duas mansiones, ita Salvator noster in Aegyptum mundi hujus descendit per totidem patres. Quod si jam intelligimus quantum sacramenti numerus iste contineat, humanae scilicet ascensionis et divinae descensionis, incipiamus jam per ea quae descendit Christus ascendere, et primam eam nobis mansionem, quam ipse novissimam habuit, aedificare. Si quis enim ad nos per loca quaelibet veniat, ut mox rediens per loca nos eadem ducat ubi desinit ille, nos iter [Col. 1052D] incipimus; et ubi ille coeperat, nos finimus. Prima scilicet generatio Christi coepit ab Abraham; ultima vero velut postrema mansio terminavit in Virginem. Et quoniam Abraham interpretatur pater excelsus, nos hoc iter incipimus a Virginis partu, ut, peragrantes sequentia deinceps mansionum loca, postremo ad Deum, Patrem videlicet perveniamus excelsum. Partus ergo Virginis nobis ex Aegypto exire volentibus in primis occurrit, cum, Verbum Dei carnem factum in hunc mundum venisse credentes, relictis omnibus caducis et transitoriis, in illo loco requiescimus, in illo nostrae quietis et spei habitaculum collocamus. Post haec jam si perficere, et ad singulos quosque fidei et virtutum gradus ascendere [Col. 1053A] nitimur, tandiu debemus immorari, donec valeant virtutes in consuetudinem verti. Et tunc non quasi transcurrere spiritualis vitae deserta conspicimur, sed mansiones facere, vel etiam habitare in ipsis virtutum profectibus judicamur. Nam qui bonum opus non perseveraturus incipit, quasi viam properando transcurrit; qui vero in ea quam semel arripuit permanet sanctitate, ibi quodammodo aedificat mansionem. Et notandum quia, cum ire et manere, ac, per hoc, iter et mansio a se sint penitus dissona, nec sibimet invicem congruant, utrumque tamen in illo Israelitico procinctu convenisse Scriptura confirmat, ut illi per desertum et iter habuisse dicantur, 141 et mansiones; quia nimirum nos, qui terram viventium intrare contendimus, et manere debemus per [Col. 1053B] fixum professionis nostrae propositum, et ire semper per meliorandae conversationis et cumulandi profectus augmentum.
In primis ergo proficiscuntur filii Israel de Ramese. Ramese, sicut nonnullis videtur, in nostra lingua commotio turbida vel commotio tineae dicitur. In quo datur intelligi quod omnia quae mundi sunt, in commotionibus et perturbationibus constituta et corruptelae, quam tinea designat, probantur obnoxia. In quibus utique non oportet animam residere, sed incunctanter exire. Quidam vero Ramese interpretari commotionem vel tonitruum putaverunt. Quod utique nobis aptari non incongrue poterit, quia, dum ad praedicationem evangelicae tubae commoti fuerimus, velut ad tonitruum coelestium nubium excitati, [Col. 1053C] ex Aegypto mundi hujus eximus. Exierunt autem illi mense primo, quinta decima luna, in ipso scilicet plenilunio ac veris exordio. Et nos, cum summae lucis radiis illustramur, cum in nobis bonae voluntatis flores erumpunt, cum omnia renovantur, cum prata denique nostrorum cordium superni solis fomite recalescunt, tunc ex Aegypti tenebris egredi festinamus.
Secunda mansio fit in Sochot. Sochot autem interpretatur tabernacula. Primus igitur animae profectus est ut a terrenis se commotionibus dividat, sibique tanquam peregrinae et incolae non habitaculum figat, sed exsilii tabernaculum struat, lugens cum propheta: «Heu me! quia incolatus meus prolongatus est (Psal. XI) .»
[Col. 1053D] Deinde veniunt in Ethan, sive ut septuaginta interpretes dicunt, Buthan, quae est in extremis finibus solitudinis. Ethan, fortitudinem sonat. Qui ergo jam pro Deo peregrinantur in mundo, qui se incolas et exsules recognoscunt, necesse est ut quanto magis se praebent in terrenis actibus debiles, tanto sint in humilitate ac patientia fortiores. Buthan autem vallis interpretatur, quod ab eodem sensu nequaquam discrepat. Oportet enim ut quisquis ad terram viventium properat, ad perferenda tentationum jacula in humilitatis et patientiae convalle persistat.
Inde profecti sunt in Phiairoth, quae respicit Beelphegor, et castrametati sunt ante Magdalum. [Col. 1054A] Phiairoth interpretari dicitur os nobilium, per quod exprimitur lingua doctorum. In convalle quippe patientiae constitutus, quo gravius vel persecutionum vel carnalium tentationum flagellis atteritur, eo magis necesse est ut ei ab ore nobilium, id est a sanctorum doctorum exhortationibus, succurratur. Si vero non Phiairoth, sed Osirath, proferendum est, ut alia testatur editio, sciendum est quod Irath vicus interpretatur. Ad os ergo, hoc est, ad primum vici hujus venitur ingressum; quod significat novae conversationis initium. Unde non ad urbem, sed ad vicum veniunt; quia necesse est ut novitii quique interim se intra suburbanae vitae cohibeant modum, nec praecipitanter adhuc audeant senatoriae perfectionis attentare fastigium. Unde bene dicitur quoniam [Col. 1054B] Airoth respicit Beelsephon. Beelsephon siquidem interpretatur ascensio speculae 142 sive turris. A parvis enim ad magna conscenditur. Non enim haec mansio fuit in ipsa specula, sed respiciebat speculam. Quia novitius quisque, etsi ad speculativam vitam jam per desiderium tendat, necdum tamen ad speculativae perfectionis culmen aspirat. Quamobrem illic apte subjungitur: «Et castrametati sunt ante Magdalum (Num. XXXIII) .» Magdalus, magnificentia dicitur. Noviter enim quis ad Dei servitium veniens ascensionem speculae et magnificentiam jam quidem in conspectu suo per intentionem tenet, sed per effectum virtutis nondum possidet; quia, licet spe contemplationis et perfectionis jam pascatur et nutriatur, necdum tamen consummatae munditiae [Col. 1054C] vel supernae gratiae nitore perfruitur. Ut, si Beelsephor interpretatur dominus aquilonis, sicut a quibusdam dicitur; quid per hunc aquilonis dominum, nisi antiquus hostis exprimitur, qui frigidis et ab amore Dei alienis cordibus principatur? Ante hunc ergo, id est contra hunc, castrametamur, cum adversus eum infoederabili dimicatione confligimus.
Inde profecti per mare Rubrum venerunt in Mara, quae interpretatur amaritudo. Rectus scilicet ordo est ut qui ad terram properant melle manantem, in deserto vitae hujus laboris et tentationis amaritudinem hauriant, et per disciplinae praesentis asperitatem perveniant ad remunerationis internae dulcedinem. Unde dicit Apostolus: «Omnis, inquit, [Col. 1054D] disciplina in praesenti quidem non videtur esse gaudii, sed moeroris; post autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae (Hebr. XII) .» In procinctu siquidem spiritualis militiae constitutis, modo amara dulcibus, modo dulcia miscentur amaris, ut per haec experiatur humana conditio, et quid a se patiatur infirmitatis, et quid a Deo debeat sperare virtutis. Sicut eidem populo dicitur: «Afflixit te et cibavit te manna in deserto, quod nesciebant patres tui, donec dignosceretur quod esset in corde tuo (Deut. VIII) .»
Unde sequitur quia, profecti de Mara, venerunt in Elim, ubi duodecim erant fontes aquarum et septuaginta palmae. Vides, post tentationis amaritudinem, ad quantam deveniunt et dulcium pomorum [Col. 1055A] et aquarum profluentium amoenitatem. Per tentationis itaque pugnam perducuntur ad palmas, et per sitis intolerandae penuriam ad irriguam veniunt aquarum viventium affluentiam. Animarum quippe medicus omnipotens Deus sic omnia ordinate dispensat, ut, tanquam melle pigmentis infuso, et tristibus laeta et laetis tristia misceat, quatenus mens infirma et aliquando percussa nunquam de prosperitate superbiat, et aliquando refota in adversitatibus non succumbat. Elim praeterea interpretatur arietes, qui nimirum sunt gregum sequentium duces. Qui vero sunt duces rationalis gregis, hoc est populi Christiani, nisi sancti apostoli? Hi nimirum sunt duodecim fontes, ariditatem mentium doctrinae coelestis fluoribus irrigantes. Verum quia non illos duodecim [Col. 1055B] duntaxat apostolos Salvator noster elegit, sed et alios septuaginta constituit, idcirco non solum duodecim fontes, sed et septuaginta describuntur illic arbores fuisse palmarum. Nam et ipsi apostoli nominantur 143, sicut et in B. Pauli verbis agnoscitur. Cum enim de resurrectione Salvatoris ageret: «Visus est, inquit, Cephae, et post haec illis undedecim; deinde apparuit apostolis omnibus (I Cor. XV) .» Ex quibus verbis manifeste colligitur quod, praeter illos duodecim, et alii discipuli non inconvenienter apostoli nominentur
Sed egressi de Elim, juxta mare Rubrum fixere tentoria. Nota quia non mare rursus ingrediuntur, sed juxta mare tabernaculum figunt, ut mare tantum et procellarum cumulos procul aspiciant, nequaquam [Col. 1055C] tamen motus ejus aut impetus pertimescant. Nos etiam post tentationum fluctus, post undisoni maris formidolosa naufragia, eadem saepe mala quae pertulimus ante oculos ponimus, ut jam, velut in littore constituti, dignas ereptori nostro Deo gratias referamus.
Profecti quoque de mari Rubro, applicuerunt in desertum Sin. Sin interpretatur rubus sive tentatio. Incipit ergo Christiano militi jam prosperitatis spes arridere, collocutionis divinae verba promittere. De rubo siquidem Dominus apparuit, et Moysi ad filios Israel perferre mandata praecepit (Exod. III) . Illic ergo tibi datur sperandae clementiae signum, ubi factum est Israeliticae visitationis initium. Sed non otiose Sin etiam tentatio dicitur. Solet enim saepius [Col. 1055D] et in visionibus intervenire tentatio, dum nonnunquam spiritus iniquitatis transfigurat se in angelum lucis (II Cor. XI) . Et ideo subtiliter est agendum, ut discernantur genera visionum. Sicut et Jesu Nave, cum angelum cerneret, et tentationes aliquando hujusmodi visionibus inesse nullatenus dubitaret, protinus ab eo qui apparebat requisivit, dicens: «Noster es, an adversariorum?» (Jos. V.) Nam et per Apostolum discretio spirituum inter dona sancti Spiritus enumeratur (I Cor. XII) . Quod autem Sin etiam odium interpretari dicitur, neque hoc quidem a spirituali exorbitat intellectu. Quisquis enim pervenit ad visionem vel allocutionem Dei, confestim concipit odium mundi.
[Col. 1056A] Sed et inde progressi venerunt in Deptheca, sive, ut alia translatio perhibet, Raphaca. Deptheca denique pulsatio dicitur. Et nos, postquam pertingimus ad Ecclesiam, quam videlicet rubus ille significat, ubi Dei meretur homo colloquium, ubi visio conspicitur angelorum, tunc incipimus petere, quaerere, ac regni coelestis arcana pulsare; Domino praecipiente et pollicente, qui ait: «Pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII; Luc. XI) .» Si vero Raphaca quis malit admittere, quae sanitas dicitur, hoc nomen animae jam dudum languidae, sed jam per donum sanctae Ecclesiae languoris nexibus absolutae convenienter aptatur. Haec est enim anima cui dicitur: «Benedic, anima mea, Domino, et omnia interiora mea, nomini sancto ejus (Psal. CII) .» Quem, quaeso, [Col. 1056B] Dominum? «Qui sanat, inquit, omnes languores tuos, qui redimit de interitu vitam tuam (Ibid.) .» Languor scilicet animae, vitia sunt; mors animae, peccata criminalia sunt. «Peccatum enim, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I) .»
Deinde veniunt in Halus. Halus interpretatur labores sive fermentum. Et certe sanitatem labores sequuntur; quoniam ad nil aliud sanitatem sancta anima debet concupiscere, nisi ut 144 labores pro Deo valeat pressurasque perferre. Ideo nempe socrus Petri de febre convaluit, ut Domino per sedulitatis obsequium ministraret (Matth. VIII) . Ideo per Ananiam sanatus est Paulus, ut continuis postmodum laboribus insudaret. Hinc est quod eidem Ananiae de illo dictum: «Ego enim ostendam illi [Col. 1056C] quanta oporteat eum pro nomine meo pati (Act. IX) .» Quod autem Halus etiam fermentum interpretari dicitur, et hinc nobis congruae significationis intellectus offertur. Hoc est enim fermentum illud quod tollens mulier commiscuit in farinae satis tribus, donec fermentaretur totum (Matth. XIII) , id est sanctum Evangelium. In hac siquidem solitudine populus murmuravit, et manna simul et coturnices accepit. Et cum non modo fermentum, sed et manna sacrum significet Evangelium, miro modo haec simul in decima mansione conveniunt, ut post legis praemissae Decalogum panis Evangelii succedere videatur.
Post haec veniunt in Raphidin. Interpretatur itaque Raphidin laus judicii. Et certe satis congruit ut [Col. 1056D] et labor antecedat laudem, et laus proveniat post laborem. Verum non cujuscunque rei, sed laus judicii, videlicet de rationis judicio prodeat; non laus quae de superbiae vanitate procedat: «Spiritualis enim homo judicat omnia, et a nemine judicatur (I Cor. II) .» Reperiuntur et aliae horum nominum interpretationes. Sed si cuncta, quae nobis in hac materia suggeruntur, amplectimur, jam non servabitur epistolaris ordo compendii, sed onerosi consurget enormitas libri. Israelitarum ergo mansiones succincte transcurrimus, non ut earum scrutemur arcana cubicula, sed ut in earum nominibus tanquam exteriora parietum simpliciter ostendamus.
Deinde veniunt in desertum Sinai. Sin, quam superius [Col. 1057A] diximus, et Sinai unum non ambigitur esse desertum; sed Sin dicitur ipsa planities, Sinai vero mons est in eadem supereminens solitudine: in quo nimirum Dominus legis edicta promulgat, et Moyses tabernaculum fabricat (Exod. XX, XXV et XXVI) . Et hoc aptissime congruit, ut, postquam rationabilis anima rectum ac per hoc laudabile coeperit habere judicium, tunc in se Deo suo construat tabernaculum, et, digna jam Creatoris alloquio, coelestium percipiat mysteria mandatorum.
Post haec profecti sunt ad sepulcra concupiscentiae, ubi scilicet pulcher ordo contexitur. Nam cum felix anima suo fit tabernaculum Creatori, cum, mandatis divinae legis intenta, jam coeperit coelestia contemplari, mox aestuantium vitiorum ardor exstinguitur, [Col. 1057B] et omnis carnalis illecebrae concupiscentia sepelitur; ut non jam caro se adversus spiritum moveat, non adversus carnem spiritus concupiscat.
Inde transitur in Aseroth, quod interpretatur atria perfecta, vel beatitudo. Et, o quam pulcher ordo mysterii, quam decora series spiritualis incrementi, ut, postquam sepelieris concupiscentias carnis, praesto pervenias ad atrium perfectionis et praemium beatitudinis! Felix anima quae nullis jam vitiis carnis urgetur, quia mox ad beatitudinem percipiendae remunerationis ingreditur!
Post haec venerunt in Rethma, sive Pharam. 145 Rethma, ut opinamur, interpretatur visio consummata; Pharam vero, visibile os. In quibus quid aliud intelligitur, nisi ut sancta quaelibet anima, [Col. 1057C] post sepultas jam carnis concupiscentias, perducta jam ad atrium perfectionis, secura de praemio beatitudinis, ad consummatam mox Dei visionem veniat, ejusque visibile os, hoc est praesentem Dei speciem, cernat? «Nunc enim videmus eum, sicut dicit Apostolus, in speculo et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; et nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) .» Quae tamen omnia quia sancti quilibet, in carne constituti, habere nequeunt pleniter in re, jam habent in spe; quam scilicet spem jam firmissimam tenent, quia Spiritum sanctum, qui eos in vitae hujus laboribus roborat, pignus habent. Unde et illa interpretatio, qua Rethma sonitus sive juniperus dicitur, non incongrua judicatur. Ferunt enim [Col. 1057D] lignum hoc ignem in se longo tempore conservare, adeo ut si prunae ejus fuerint cineribus adopertae, usque ad annum ignitae perveniant. Quia ergo Spiritus sanctus, sicut legitur, scientiam habet vocis (Sap. I) , et in apostolos missus est in specie ignis (Act. II) , haec interpretatio, qua Rethma sonitus vel juniperus dicitur, aptissime Spiritui sancto convenire videtur
Hinc itaque digressi, castrametati sunt in Rhemon Phares; quod apud nos excelsa intercisio dicitur. Nam cum animae redeuntis ad Deum intellectus augetur, mox ei datur perfecta notitia, qua scilicet excelse atque sublimiter novit et terrena a coelestibus intercidere, et caduca quaelibet ac transitoria a [Col. 1058A] perpetuis separare. Si vero Rhemon Phares, ut alibi reperitur, mali punici divisio dicitur, per hoc procul dubio sancta designatur Ecclesia, quae tanquam multa grana uno cortice contegit, dum omnem credentium turbam inseparabili catholicae fidei unitate concludit.
Deinde transeunt in Lebna, quod interpretatur dealbatio. Non autem ignoramus dealbationem aliquando pro crimine poni, sicut dicuntur monumenta dealbata et paries dealbatus; sed hic illa dealbatio debet intelligi, de qua per Isaiam dicitur: «Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur, et si fuerint rubra quasi vermiculus, ut lana alba erunt (Isai I) ;» et in Psalmo: «Nive dealbabuntur in Selmon (Psal. LXVII) .» Et in Apocalypsi: [Col. 1058B] «Capilli Jesu tanquam lana albi referuntur (Apoc. I) .» Quapropter hic dealbatio convenienter intelligitur de verae lucis splendore prodire et de summae visionis claritate descendere. Quod si Lebna, ut quidam dicunt, in laterem vertitur, in quo videlicet opere Israeliticus in Aegypto populus coactus est laborare, hoc datur intelligi quia, sicut illi post tam sublimia loca rursus in laterem veniunt, ita nos, quandiu in hujus mundi deserto peregrinamur, necessitate compellimur aliquando a summis ad ima descendere, et a spiritualibus ad terrenae actionis opera transmigrare.
Post haec veniunt in Ressa, quod infrenos vertitur, et non incongrue. Si enim post perfectionis culmen ad opera lutulenta descendimus, disciplinae [Col. 1058C] nexibus et poenitentiae loris infrenandi sumus, ne vagemur per abrupta praecipites, sed cito redeamus ad consuetae munditiae 146 puritatem. Interpretatur etiam Ressa visibilis sive laudabilis tentatio. Quamvis enim mens cujuslibet justi viri jam ad alta proficiat, tentatione tamen adhuc in ima deprimitur, ne per tumorem superbiae de virtutibus extollatur. Stimulus enim tentationis ad custodiam adhibetur humilitatis. Unde dicit Apostolus: «Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor. XII) .» Haec ergo tentatio visibilis est, quia manifesta; laudabilis, quia salutifera.
Inde progressi veniunt in Ceelatha, quod interpretatur Ecclesia; ut videlicet instabiles quique, qui [Col. 1058D] se per vitiorum abrupta praecipitanter impellunt, sacrae Scripturae frenis in Ecclesiam retrahantur; sive, quod alia tenet editio, Machebat, quod est principatus virgae. Quod utrumque potestatem videtur exprimere. Carni quippe, qui tentatur, necesse est ut praesidens spiritus principetur, ut, cum illa abjiciat pugnam, iste quasi desuper intentet minaciter virgam, dum rigidi terroris adhibet disciplinam.
Exinde venitur in montem Sepher sive Sephar, quod tubicinatio appellatur. Tuba, signum est belli. Equus enim Dei «odoratur bellum, et cum audierit buccinam, dicit vah;» et miles Christi, cum se persenserit vitiorum ingruentium tentatione vallatum, virtutum protinus arma corripiens, procedit ad bellum, et cominus [Col. 1059A] in bella congreditur, ne, degeneri torpore solutus, ab adversariis facile perimatur, et tunc poterit gloriosius tuba canere, hoc est ad spirituale certamen et alios provocare.
Unde illic dicitur quia, inde profecti, venerunt in Harada, sive, quod alibi dicitur, in Charadath, quod in nostra lingua sonat idoneus effectus, ut ipse nimirum jam praedicator factus, merito valeat cum Apostolo dicere: «Quod idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti (II Cor. III) .»
Sed et inde proficiscentes, veniunt in Macelot; quod interpretatur ab initio. Quisquis enim ad perfectionis summam contendit, omnium rerum contemplatur initium, dum cuncta viscerum suorum vota convertit ad Deum. Et dum cor ad Auctorem suum jugiter dirigit, a rerum omnium initio non [Col. 1059B] recedit. Vel, si Maceloth, ut quidam sentiunt, dicatur esse conventus, per hoc Ecclesia intelligitur, in qua videlicet a cunctis fidelibus convenitur. Unde canitur: «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum!» (Psal. CXXXII.)
Deinde venitur in Thaath, vel sicut alibi legitur, in Caath, quod est patientia vel confirmatio. Quisquis enim desiderat terram viventium per praesentis vitae labores ingredi, necesse est eum ad toleranda mundi pericula per patientiam confirmari. Vel si Thaath, ut a quibusdam dicitur, vertitur in pavorem, dicatur unicuique certanti, vel jam forte per divinam gratiam triumphanti: «Noli altum sapere, sed time (Rom. XI) .»
Sed, inde profecti, veniunt in Thare, quod Graece [Col. 1059C] quidem exstasis interpretatur, in nostra vero lingua dicitur contemplatio. Consequens est enim ut quisquis antea probatur per patientiam, proinde ad contemplationis perveniat gratiam; et qui prius in tribulatione deprimitur, 147 postmodum ad visionis intimae laetitiam sustollatur. Sin autem Thare, sicut quidam putant, astutia vel malitia debet intelligi, hoc ad Ecclesiarum praepositos non immerito videtur posse referri; ut ipsi suis auditoribus timeant, qui in tentationum tribulatione laborant. Astutia enim et malitia illius cavenda est de quo dicitur: «Quoniam adversarius noster tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) .»
Deinde procedunt in Methca, vel, sicut alibi legitur, Maathica, quod interpretatur mors nova. Nunquam [Col. 1059D] tam perfecte diabolica cavetur astutia, quam si Christo commorimur, ut tanquam insensibiles ad hostis callidi tentamenta redeamus. Quam novam mortem contemplatio parit, quae scilicet et mundum nobis et nos mundo mortuos efficit. Quod si Methca, ut quibusdam placet, in dulcedinem vertitur; quid mirum si de contemplatione ad dulcedinem veniatur, cum ipsa contemplatio nihil aliud sit quam ineffabilis et immensa dulcedo?
Post haec venitur in Hesmona, quae festinatio dicitur. Nam, postquam pertingimus ad dulcedinem contemplationis, moram non ferimus tarditatis. O quam moleste moram patiebatur ille qui dicebat: [Col. 1060A] «Utinam dirumperes coelos et descenderes, et liquefierent montes a facie tua!» (Isai. LIV.) Quam graviter hanc moram ferebat ille qui dicebat: «Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philip. I) ,» multo magis melius! Sin autem a Senna dicatur quod ossa significat, hoc ad robur constantiae pertinet, quod necesse est ut Christi amator habeat, ne per amorem nimium impatiens fiat.
Hinc jam transitur in Moseroth, quod significare putatur excludens. Anima quippe, quae ad perfectum Sponsi sui amorem pervenit, tentationes a se callidi corruptoris excludit. Unde et Apostolus: «Nolite, inquit, locum dare diabolo (Ephes. IV) .» Quod si Moseroth, juxta quosdam, interpretatur vincula, sanus per omnia et congruus intellectus elucet: [Col. 1060B] nimirum sancta quaelibet anima, quae coelesti Sponso in amore conjungitur, necesse est ut ei assiduis Scripturarum meditationibus, quasi quibusdam vinculis insolubiliter connectatur. De quibus vinculis Christo per Isaiam dicitur: «Viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt, et post te ambulabunt colligati vinculis (Isai. XLV) .»
Unde non immerito jam venitur in Banacim, quod significat fontes vel excolationes, id est, ubi divinarum Scripturarum fontes anima bibit et excolat, hoc est subtiliter tractat ac ruminat. Excolat, inquam, cum illud evangelicum servat: «Ut ne unus quidem apex aut unum iota de lege praetereat, quin omnia fiant (Matth. V) .» Si vero bene Jaacan, sicut quidam dicunt, transfertur in filios [Col. 1060C] necessitatis sive stridoris, hoc significat, quia quisquis divinis eloquiis eruditus est et affluenter instructus, necesse est ut post se et alios trahat ac filios gignat, quibus nimirum dum fletus et stridorem dentium minaciter objicit, quodammodo necessitatem eis ut ad Deum convertantur imponit. Ii sunt ergo filii necessitatis vel stridoris, de quibus prophetice canitur: «Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII) .»
Post haec ascendunt in montem Gadgad, quod 148 interpretatur nuntius, vel accinctio, vel certe concisio. Quibus enim verba Dei annuntiamus, eos procul dubio commonere debemus ut et se virtutum armis accingant, et invisibilium hostium spiritualibus gladiis terga concidant. Quod cum eos agere non [Col. 1060D] segniter edocemur, cum eis simul ad montana conscendimus. Quod si Gadgad, ut quidam putant, tentamenta significat, datur intelligi quoniam his qui ad coelestem patriam tendunt, tentationes deesse non possunt. Et saepe tentatio virtutibus admiscetur, ut laborioso Christi militi merces uberior acquiratur.
Et quia per mala tentationum ad praemiorum bona transitur, congrue sequitur quoniam, inde profecti, venerunt in Jetebatha, sive, ut alibi legitur, Jatbatha, quod interpretatur bonitas sive bonum. Ergo per experimenta tentationum ad bonitatem, quae procul dubio Christus est, pervenitur.
[Col. 1061A] Inde profecti sunt in Ebrona, quod transitus appellatur. Animo quippe transeunda sunt omnia, et in eum solum debes obtutum mentis infigere, cum quo sine transitu valeas permanere.
Post haec veniunt in Asiongaber, quod interpretatur consilia viri. Postquam enim nos in Christum omnino projicimus, postquam in eum omnem cordis nostri fiduciam collocamus, esse pueri sensibus ulterius non debemus, imitantes Apostolum, qui dicit: «Cum autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli (II Cor. XIII) ;» et iterum: «Nolite pueri effici sensibus (I Cor. XIV) .»
Sed quoniam qui apponit scientiam, apponit dolorem, iterum veniunt in desertum Sin, quae est Cades. Sin autem tentationem interpretari jam jam [Col. 1061B] superius diximus. Sicut enim vas aureum vel argenteum saepe malleus percutit, saepe lima hinc inde poliendo circumdat, ut clarius fiat; sic iterata tentatio constantis et non cedentis animae rubiginem purgat. «Vas enim figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .» Et quia Cades fructificatio sancta dicitur, vides quoniam tentationum sulcos sancta fructificatio subsequatur.
Sed et hinc applicuerunt in montem Hor, in extremis finibus Edom. Hor montanus interpretatur. Quisquis enim tentatus non labitur, sed de tentatione fructificat, consequens est ut ad montem, qui Christus est, victor ascendat. Hic est enim mons ille coagulatus, mons pinguis (Psal. LXVII) , de quo per [Col. 1061C] Prophetam dicitur: «Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes (Isai. II) .» Hic mons dicitur montanus, quia ubi Christus, ibi et procul dubio Christianus: «Ubi sum, inquit, ego, illic et minister meus erit (Joan. XII) .»
Deinde veniunt in Salmona, quod interpretatur umbra portionis. Et merito, postquam in montem, qui est Christus, ascendimus, vitiorum fugientes ardorem, sub defensionis ejus umbraculo residemus. De qua videlicet umbra per Jeremiam dicitur: «Spiritus oris nostri Christus Dominus captus est in peccatis nostris, cui diximus: In umbra tua vivemus in gentibus (Thren. IV) .» Et Angelus ad Mariam: [Col. 1061D] «Virtus, inquit, Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) .» Salmona etiam, ut alicubi reperitur, imaguncula dicitur; quod utique 149 loco illi non absurde congruit, dum ibi aeneus ille serpens appensus sit, qui crucifixi repraesentat imaginem Salvatoris.
Fit praeterea transitus in Phinon, quod interpretatur os, vel oris parcimonia. Et os quidem, quia, mox ut passionis Christi sacramenta cognoscimus, quod corde credimus, ore pronuntiamus, sicut scriptum est: «Credidi, propter quod locutus sum (Psal. CXV) .» Et Apostolus: «Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) .» Oris vero parcimonia dicitur; quia, dum tam profunda redemptionis [Col. 1062A] humanae mysteria penetrare non possumus, quasi ori nostro digitum superponimus, ut, divinitatis Christi celsitudinem majoribus relinquentes, de sola tantum ejus cruce tractemus, sicut dicit Apostolus: «Nihil judicavi me scire inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. II) .»
Post haec profecti sunt in Oboth, quod utique vertitur in magos sive pythones. Propter quod datur intelligi quia post imaginem Dei, quae in cordis ratione concipitur, post acceptam fidem, quae oris confessione profertur, consurgunt adversum nos haeretici errorem venenatae perfidiae dogmatizantes, tanquam pythones et magi malefica incantationum carmina conspergentes.
Hinc transitur in Gebarim, quae est in finibus Moabitarum. [Col. 1062B] Gebarim significat acervos lapidum transeuntium. Isti porro sunt lapides vivi, sancti scilicet, ex quibus non modo Hierusalem superna construitur, sed et praesens Ecclesia tanquam margaritis coruscantibus adornatur. Qui merito transeuntes dicuntur, quia terrena quaelibet ac transitoria mente calcant, atque ad coelestia transire festinant. Si vero non Gebarim, sed Gai dicatur, quod alia testatur editio, et hoc ab intellectu transeuntium non aberrat. Gai siquidem interpretatur chaos. Dicit autem Abraham diviti: «Quia inter nos et vos chaos magnum firmatum est (Luc. XVI) .» Ad illum ergo sancti semper transire desiderant, ut in ejus sinu, sicut et beatus ille Lazarus, feliciter requiescant.
Unde satis apte consequitur ut post chaos pythonum [Col. 1062C] atque magorum, quod est tenebrosa calliditas haereticorum, praesto veniant in Dibongad, quod significare dicitur apiarium tentationum. Apes enim ore mella ferunt, sed aculeis pungunt; sic et haeretici verbis quidem manifeste blandimenta praetendunt, sed quasi post se erroris aculeos contegunt. Primo distillant ore dulcedinem, sed postmodum spargunt aculeatae falsitatis errorem. Unde Propheta conqueritur, dicens: «Circumdederunt me sicut apes, et exarserunt sicut ignis in spinis (Psal. CXVII) .»
150 Inde profecti sunt in Helmondeblathaim, quod vertitur in contemptum palatarum, hoc est ficuum, sive contemptus opprobrii. Ficus autem deliciosus est fructus; per quod intelligitur necessarium esse ut qui jam donis coelestibus appropinquant, [Col. 1062D] cuncta carnalis illecebrae blandimenta contemnant. Quod si contemptus opprobrii magis admittitur, per hoc jam dubitanter instruimur ut, si quando haereticorum vel reproborum quorumlibet dehonestamur injuriis, non turbemur. Per quod scilicet utrumque salubriter edocemur, ut nos nec inhonesti contemptus irrisio moveat, nec ulla terrenae dulcedinis oblectamenta resolvant; quatenus de hoc mundo valeamus dicere cum Propheta: «Sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus (Psal. CXXXVIII) .»
Inde commigrant ad montes Abarim contra Nabo. Abarim, transitus, Nabo abscessio interpretatur; ubi scilicet anima quasi per omnes itineris mansiones, ita per cunctas fuerit progressa virtutes, quia [Col. 1063A] jam ad culmen perfectionis ascendit, mente mox transit ex hoc saeculo, et abscedit. Quae nimirum etsi adhuc manere videatur in mundo, in carne tamen, non secundum carnem ambulans, jam recessit e mundo. Sicut de Enoch dicitur: «Et non inveniebatur, quia transtulit illum Deus (Gen. V) .» Ita quisquis sanctitate perfectus, et mundo jam mortuus, pertransiit mundum, et habitat in regione virtutum.
Postrema vero mansio est in campestribus Moab, super Jordanem contra Jericho. Ad hoc enim tam longi itineris transitus agitur, ad hoc totus aerumnis ac laboribus per vastam hujus mundi solitudinem suspiratur, ut applicemus ad Jordanem, hoc est, accedamus ad inexhaustam coelestis sapientiae plenitudinem. Juxta quam peregrinationis nostrae tabernaculum [Col. 1064A] construentes, ejus fluentis a cunctis nos Aegypti squaloribus properemus abluere, ut purificati terram repromissionis valeamus intrare, ut simus, sicut de sponsa in Canticis dicitur: «Oculi ejus sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae et resident juxta fluenta plenissima (Cant. V) .» Et notandum quod profectio ista non in montibus, sed in campestribus desinit, quoniam sancti quique quanto celsiori perfectione sunt praediti, tanto majori sunt humilitate fundati. Qui etiam contra Jericho mansiones aedificant, quoniam adversus mundum, qui per eam designatur, infoederabiliter pugnant. Quibus dicitur: «Si de mundo fuissetis, mundus, quod suum erat, diligeret; sed quia de mundo non estis, propterea odit vos mundus (Joan. XV) .»
[Col. 1063] Expliciunt testimonia libri Numeri.
- 1. Quod lex in monte Horeb data sit.
- 2. Ait Dominus Moysi: Vade, et dic populo: Revertimini in tentoria vestra; tu vero hic sta mecum.
- 3. Ait Moyses populo: Dedit tibi Dominus cibum, manna, quod ignorabas tu et patres tui.
- 4. Non est, inquit Moyses, terra, quam ingredimini possidendam, similis terrae Aegypti, de qua existis, sed de coelo pluviam exspectans.
- 5. Quod praecipit Dominus ut, appropinquante jam praelio, sacerdos ante aciem staret, et exhortaretur populum.
- 6. Ut homo formidolosus et corde pavido non egrederetur ad bellum; sed revertatur in terram suam, ne alios pavere faciat.
- 7. Ut mulieri in bello captae et in conjugium victoris electae corporis superfluitas abscindatur.
- 8. Quod si filius odiosae conjugis primogenitus fuerit, non possit dilectae filius ei praeferri, ut primogeniti locum teneat.
- 9. Ut si acceperit homo uxorem, et illa non invenerit gratiam ante oculos ejus, scribat ei libellum repudii, et dimittat eam de domo sua.
- 10. Ut si eum qui peccavit judices dignum viderint plagis, prosternant, et coram se faciant verberari.
- 11. De justo pondere et aequali modio habendis.
- 12. Moyses de Aser: ferrum, inquit, et aes calceamentum ejus.
Expliciunt capitula.
Mens humana, terrenis obtenebrata negotiis, frustra se in contemplationis culmen attollere nititur, dum actionum saecularium merito quasi congestis lapidum ruderibus aggravatur. Sicut enim aluta, postquam per limosa luti fluenta transierit, non admittit arvinam, sic mens humana, nisi ab humore fuerit curae saecularis exsucca, non percipit supernae pinguedinis gratiam. Pellis enim sicca pinguedinem combibit, humefacta repellit. Et humanum cor, donec curarum saecularium madore turgescit, saginas internae gratiae non admittit. Unde et lex in monte Horeb data legitur (Exod. XX) , quod videlicet siccitas [Col. 1063C] interpretatur. Illa denique mens quae per amorem spiritus in alta sustollitur, mons est in quo lex Domini irreprehensibilis, quae procul dubio charitas est, divinitus promulgatur. Et hic mons veraciter est Horeb, qui siccitas dicitur, in quo videlicet omnium vitiorum humor excoquitur, et ad radios solis justitiae cunctum libidinis atque carnalis illecebrae rheuma siccatur. Hinc est quod vasa templi in argillosa [Col. 1064B] terra, quae videlicet aquam sitienter imbibit, Hiram ad Salomonis imperium fabricavit (III Reg. VII) ; ex quibus nimirum vasis et illud est quod imbre coelesti concupiscit impleri, dicens: «Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) ;» ad quod ideo aestuans clamat: «Sitivit anima mea ad Deum vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei?» (Psal. XLI) .
Caveant hi qui prodire fortassis adhuc in publicum concupiscunt ne, dum inania cernere liberis obtutibus inhiant, dextrum oculum, hoc est vim intimae contemplationis, exstinguant. Nec pruriat eorum gula cum illo carnali Israel porros, cepas et [Col. 1064C] allia (Num. XI) , quarum videlicet herbarum vehemens acrimonia oculos turbat et ad lacrymas provocat, quia nimirum saecularis actio, dum multis pressurarum angustiis cingitur, dum laborum ingruentium crebra perturbatione vexatur, quibus gaudere promisit, saepe flere compellit. Plane si laboris delectat exercitium, habet sancta quies laborem suum. Unde Dominus ad Moysen: «Vade, inquit, et die [Col. 1065A] eis: Revertimini in tentoria vestra; tu vero hic sta mecum, et loquar tibi omnia mandata, caerimonias atque judicia (Deut. V) .» Caeteris quippe in carnis suae tentorio delectabiliter quiescentibus, servus Dei non residere jubetur, sed stare cum Domino, ut quo remotius a mundi laboribus cessat, eo vigilantius in divinis obsequiis ipse se sanctae quietis fervore exerceat.
«Dedit tibi Dominus cibum manna, quod ignorabas tu et patres tui, ut ostenderet tibi quod non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod egreditur ex ore Domini ( Deut. VIII; Matth. IV; Luc. IV ),» ubi et praesto subjungit: «Vestimentum 153 tuum, [Col. 1065B] quo operiebaris, nequaquam vetustate defecit, et pes tuus non est subtritus, en quadragesimus annus est: ut recogites in corde tuo, quia sicut erudit homo filium suum, sic Dominus Deus tuus erudivit te, ut custodias mandata Domini Dei tui, et ambules in viis ejus, et timeas eum (Deut. VIII) .» In quibus verbis illud est solertius attendendum quod ait: «Dedit tibi manna, ut ostenderet quod non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod egreditur ex ore Dei.» Ubi luce clarius constat quia illud manna, quo illi carnaliter alebantur, hoc divini verbi significabat pabulum, quo nunc in anima recreamur. Et notandum quod de hoc manna in libro Exodi legitur: «Quod cum vidissent, inquit, filii Israel, dixerunt ad invicem: Manhu? quod significat: [Col. 1065C] Quid est hoc?» (Exod. XVI.) Illi ergo manna, id est quid est hoc, veraciter comedunt qui, dum legunt, vel audiunt, divini verbi mysterium solerter inquirunt, qui nimirum intra litteralis paleae thecam dulcem intelligentiae spiritalis ambiunt enucleare medullam. Hic certe quid est hoc veraciter vescitur, qui assidue in Scriptura sacra solerti meditatione versatur.
Moyses mystice de sancta dicit Ecclesia: «Non est, inquit, terra, ad quam ingredimini possidendam, similis terrae Aegypti, de qua existis, ubi jacto semine in hortorum morem aquae deducuntur irriguae, sed de coelo pluvias exspectans, quam Deus [Col. 1065D] suus invisit omni tempore (Deut. XI) .» Saecularis enim prudentia quasi coluber per humum serpit et huc illucque lubrica varietate declinat, divina vero sapientia de coelestibus intonat. Hortus etiam hic sinistram habet significationem. Nam carnalis scientiae videtur designare lasciviam; sicut et illic, ubi Achab petiit vineam Naboth: «Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum olerum (III Reg. XXI) .» Ille quippe in hortum conatur vineam vertere, qui rigorem virtutis jucunda carnalis illecebrae vult amoenitate mutare. Et Psalmista reprobos oleribus comparat, dicens: «Tanquam fenum velociter arescent, et sicut olera herbarum cito cadent (Psal. XXXVI) .»
«Appropinquante, ait Dominus, jam praelio, stabit sacerdos ante aciem, et sic loquetur ad populum: Audi, Israel: vos hodie contra inimicos vestros pugnam committitis, non pertimescat cor vestrum, nolite metuere, nolite cedere, nec formidetis eos, quia Dominus Deus vester in medio vestri est, et pro vobis contra adversarios dimicabit, ut eruat vos de periculo (Deut. XX) .» Et notandum quod sacerdos qui, imminente jam bello, concionatur, non alibi, sed ante aciem stare praecipitur, ut videlicet eos ad pugnam, quos adhortationibus provocat, ipse quoque praevius antecedat, ne dum alios 154 ad bellum impellere nititur, ipse degeneri torporis otio [Col. 1066B] per negligentiam resolvatur, sicut de quibusdam magna quidem praedicantibus, sed desidiose viventibus, per Prophetam dicitur: «Filii Ephrem intendentes arcum et mittentes sagittas suas conversi sunt in die belli (Psal. LXXVII) .»
«Homo formidolosus et corde pavido non egrediatur ad bellum, sed vadat et revertatur ad terram suam, ne pavere faciat corda fratrum suorum, sicut et ipse perterritus est (Deut. XX) .» Quibus nimirum verbis liquido perdocemur quia pro defensione fidei dimicare fortiter et idonee nequeunt qui adhuc nudari terrenis opibus pertimescunt; tolerabilius enim est ut domum quodammodo redeuntes ignobiliter [Col. 1066C] et imbelles vivant quam secum et alios a triumphandi gloria per degeneris exempla timoris avertant.
Per Moysen lege decernitur ut mulieri in bello captae et in conjugium victoris electae corporis circumfluitas abscindatur: «Quae radet, inquit, caesariem et circumcidet ungues et deponet vestem in qua capta est; sedensque in domo sua flebit patrem et matrem uno mense, et postea intrabis ad illam dormiesque cum illa, et erit uxor tua (Deut. XXI) .» Mulieri quippe caesariem radimus, cum rationali disciplinae sensus superfluos amputamus. Ungues etiam circumcidimus, cum ab ea mortua quaeque superstitionum [Col. 1066D] opera desecamus. Quae etiam vestem deponere, in qua est capta, praecipitur, ut superductam fabularum et quorumlibet figmentorum exuat superficiem, ac solidam verae rationis exhibeat veritatem. Patrem vero et matrem deflet, quia liberalium auctores artium mens nostra mortuos deputat et eos in errore periisse compatiendo deplorat. Consuetudo autem feminarum est per unumquemque mensem sui sanguinis effusione purgari: post mensem itaque ad hanc mulierem infrare praecipimur, ut artem cujuslibet disciplinae omni superstitionum contagio defaecatam velut in conjugium sortiamur, quatenus jam Israelitica facta consequenter in Israelitae conjugium transeat et bene fecundam spiritualium operum sobolem reddat.
«Si habuerit homo uxores duas, unam dilectam et alteram odiosam, genueritque ex eis liberos, et fuerit filius odiosae primogenitus, volueritque substantiam inter filios dividere, non 155 poterit filium dilectae facere primogenitum et praeferre filio odiosae, sed filium odiosae agnoscet primogenitum, dabitque ei de his quae habuerit cuncta duplicia; iste est enim principium liberorum ejus et huic debentur primogenita (Deut. XXI) .» Duae scilicet hominis uxores sunt, virtus et voluptas, livoris et odii inter se invicem velut quadam zelotypia dissidentes; [Col. 1067B] et voluptas quidem ad hanc vitam, virtus ad aeternam pertinet gloriam. Illa plane dilecta est, quia virum suum, hoc est fragilem cujusque spiritum, malesuada jucunditate demulcet; ista vero dicitur odiosa, quia per arctam et angustam viam homines ire constituit et aspera semper ac dura proponit: sed filius odiosae nobis primogenitus est, quia virtutem Conditor noster nobis originaliter indidit; voluptas autem et quaelibet carnalis illecebra ex vitio nostrae pravitatis emersit. Sed quia neu est istius temporis per singula verba hujus praecepti figuram enucleanter exponere, sufficiat hoc ad compendium dicere ut, si non possumus dilectam uxorem, quae nobis procul dubio noxia est, a thalami nostri societate repellere, studeamus saltem quae sobria est [Col. 1067C] et honesta in primogeniti dignitate praeferre, quatenus si nobis difficile est quantulamcunque saltem hujus vitae dulcedinem non sentire, praerogetur tamen dominii palma virtuti, relinquatur servitus voluptati; illius filius in primogeniti dignitate praecellat, istius autem filius in subsequela ordinis et sub disciplinae semper refrenatione supersistat. Vis fortassis addiscere qui uxoris dilectae sunt filii? Paulus inquiratur Apostolus: «Manifesta sunt, inquit, opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes et his similia, quae praedico vobis, sicut praedixi: quoniam qui talia agunt regnum Dei [Col. 1067D] non consequentur (Gal. V) .» Vis enim consequenter audire quae sit soboles odiosae? ausculta quod subdidit: «Fructus autem Spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Ibid.) .» Hic ergo filius tanquam primogenitus duplicia debet habere substantiae, videlicet ut fructus Spiritus corpus simul et animam regat atque utriusque substantiae, interioris scilicet, et exterioris hominis jura possideat.
«Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam et non invenerit gratiam ante oculos ejus, propter [Col. 1068A] aliquam foeditatem, scribat libellum repudii, et dabit in manu ejus et dimittet eam de domo sua (Deut. XXIV) .» Haec igitur uxor nostra, carnalis scilicet vita, utinam in oculis nostris gratiam nunquam prorsus inveniat, sed ejus abominabilis foeditas mentium nostrarum nares, ut dignum est, semper offendat. Quae, libello repudii per legem poenitentiae semel accepto, sic a connubii nostri liminibus excludatur ut in 156 nostros denuo non revertatur ampiexus. Unde et vir sapiens ait: «Averte faciem tuam a muliere compta, et non circumspicias speciem alienam (Eccli. IX) ;» quae quoniam aliena dicitur, merito cum Agar, non uxor, sed concubina intelligitur. Agar enim peregrina, vel accola interpretatur. Et quia per Salomonem haec cadem impudica [Col. 1068B] mulier dicit: «Aspersi cubile meum myrrha, et aloe et cinnamomo (Prov. VII) ;» merito cum altera concubina Abrahae poterit comparari. Cethura siquidem dicitur odorifera. Vita quippe carnalis spirat odoramenta mendacii. Unde et in Proverbiis dicitur: «Custodi te a muliere mala et a blanda lingua extraneae; non concupiscat pulchritudinem ejus cor tuum (Prov. VI) .» Haec enim blanda lingua, videlicet carnalis vitae, miseros homines dicere persuadet: «Venite, perfruamur bonis quae sunt, et utamur creatura tanquam in juventute celeriter; vino pretioso et unguento nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis,» etc. (Sap. II) . At contra de muliere, quae religiosam signat vitam, scriptum est: «Mulieris bonae beatus vir, numerus [Col. 1068C] enim annorum illius duplex; mulier fortis oblectat virum suum, et annos vitae illius in pace implebit (Eccli. XXVI) .» Quomodo est numerus annorum hominis duplex, nisi quia et hic vivit in conversatione sancta et illic est victurus in gloria? Hae plane duae vitae, spiritualis scilicet atque carnalis, quadam inter se invicem quasi zelotypia dissident et ad diversum vivendi finem corda hominum trahunt. Ista siquidem cohibet gulae pruriginem, ne modum sobriae refectionis excedat; illa ventres ingurgitat et per immoderata ciborum oblectamenta relaxat. Ista suspiriis ac gemitibus pascitur; illa cachinnis et ineptis lusibus delectatur. Ista sursum spiritum erigit et in coelestis desiderii arce suspendit; illa curis saecularibus et opibus congerendis incumbit. Ista [Col. 1068D] quidquid injuriarum, quidquid adversitatis ingeritur aequanimiter tolerat; illa graviores potius violentias accipit, judicia quae tolerentur importat.
«Si eum qui peccavit judices dignum viderint plagis, prosternent et coram se facient verberari;» ubi et mox additur: «Pro mensura peccati erit et plagarum modus, ita ut quadragenarium numerum duntaxat non excedant, ne foede laceratus ante oculos tuos obeat frater tuus (Deut. XXV) .» Quod videlicet illi populo legale praeceptum nobis est allegoriae mysterium. Quadragenarius siquidem numerus humanae vitae significat cursum. Hinc est quod [Col. 1069A] Israel annis quadraginta graditur per desertum (Num. XIV, XXXII) . Hinc Moyses (Exod. XXIV) et Elias (III Reg. XIX) , insuper et ipse Dominus (Matth. IV) , tot diebus protraxere jejunium. Qui etiam sicut horis quadraginta in sepulcro mortuus jacuit, ita nihilominus post resurrectionem suam diebus totidem cum discipulis fuit, quatenus nos sua membra pius Magister edoceat, ut per capitis nostri vestigia gradientes et mortui mundo et velut peregrini hospitemur in saeculo. Mystice 157 quoque peccator in lege dum vapulare praecipitur, excedi quadragenarius plagarum numerus prohibetur, quia quisquis in hac vita perfectam egerit poenitentiam, nullam postmodum pro suis excessibus sentiet poenam.
«Non habebis in sacculo diversa pondera, majus et minus, nec erit in domo tua modius major et minor. Pondus habebis justum et verum, et modius aequalis et verus erit tibi (Deut. XXV) .» Enimvero tunc in sacculo diversa pondera non habemus, si intra secretum conscientiae nostrae, non aliter nobis atque aliter aliis judicantes, easdem legalium praeceptorum mensuras appendimus, nimirum ut nos aliis regulam districtae severitatis indicere, nosmetipsos vero studeamus remissioris indulgentiae lege tractare. De qua videlicet fraude et Salomon dicit: «Abominatio est Domino pondus duplex et statera [Col. 1069C] dolosa (Prov. XI) .» Necesse est ergo fruges verbi nequaquam diversis, sed eisdem metiri ponderibus, [Col. 1070A] ut quae aliis agenda praecipimus, ipsi etiam vivis operibus efficaciter impleamus.
Aes aliquando sanctis congruere reperitur apostolis, de quibus sub Aser specie per Moysen in Deuteronomio dicitur: «Ferrum et aes calceamentum ejus (Deut. XXXIII) .» Calceamentum quippe in Scriptura sacra munimentum praedicationis accipitur, sicut scriptum est: «Calceati pedes in praedicatione Evangelii pacis (Ephes. VI) .» Quia ergo per ferrum virtus, per aes autem perseverantia longanimitatis exprimitur, ferrum et aes apostolorum dicitur esse calceamentum, nec non et praedicatorum quorumlibet sanctorum. Per ferrum scilicet adversantia [Col. 1070B] mala patienter tolerant; per aes vero bona praeposita longanimiter servant. De quibus apostolis, sive apostolicis viris, praedicatoribus scilicet sanctis, ad eumdem Aser cum praemisissent: «Ascensor coeli auxiliator tuus;» illico subdidit: «Magnificentia ejus discurrunt nubes (Deut. XXXIII) .» Quis enim est ascensor coeli, nisi Salvator noster, qui, postquam mortis imperium moriens perdidit, coelum, angelis comitantibus et discipulis suspicientibus penetravit? Hujus magnificentia nubes discurrunt, quia ejus auctoritate doctores sancti per mundum salutiferae praedicationis imbrem pluunt. De quibus et propheta: «Qui sunt, inquit, isti qui ut nubes volant?» (Isa. LX.) Istae nubes resolvuntur in aquam, cum terram cordis nostri doctrinae suae fluentis inebriant, ut [Col. 1070C] eam ad proferenda pii operis germina fertilem reddant.
[Col. 1069] Expliciunt testimonia libri Deuteronomii.
- 1. Quod aquae Jordanis divisae sunt dum Israel, Josue ducente, transiret.
- 2. Quod praecepit Dominus ut tollerent duodecim lapides de medio Jordanis, ubi sacerdotes steterant, et ponerent in medio castrorum.
- 3. Quod Josue Dominus praecepit ut transiret in Galgala cum populo et illic eos cultris lapideis circumcideret.
- 4. Quod praecepit Dominus ut arcam foederis viri bellatores armati praecederent, et sacerdotes septem buccinas clangerent et sic Jericho septem diebus circumirent.
- 5. Quod in Arca tria continebantur, urna aurea cum manna, et tabula testamenti, et virga Aaron.
- 6. Ait Josue ad populum: Vos autem cavete ne de facultatibus Jericho quidpiam contingatis.
- 7. Quod subversa Jericho domus Rahab meretricis, de qua funiculus coccineus dependebat, evasit.
- 8. Subversa Jericho Josue imprecatus est, dicens: Maledictus vir coram Domino, qui suscitaverit et aedificaverit Jericho in primogenito suo.
- 9. Quod Gabaonitae pacis foedus ab Israelitis fraudulenter extorserunt in terra Pherezaei et Raphaim.
- 10. Dixit Josue filiis Joseph: Si populus multus es, ascende in silvam et succide tibi spatia ad habitandum.
Expliciunt capitula.
«Cum populus ingrederetur Jordanem, jubente Josue, aquae superiores ad instar montis intumescebant, inferiores vero in mare Mortuum delabebantur (Jos. III) .» Quia profecto ex eis, qui baptizantur, alii in accepta coelestis gratiae dulcedine perseverant, alii in peccatorum amaritudinem defluere reprobe vivendo non cessant, et velut in maris mortui salsuginem corruunt, dum sapiendo terrena per pravae vitae declivia ad mortem tendunt. Nos autem [Col. 1070D] non sic, dilectissimi, non sic, sed ad veram sapientiam animum transferentes sic per Dei misericordiam in virtutum studeamus alta proficere, ut in vitiorum pudeat voraginem declinare. Sic perseveremus semper ad superna properare quo tendimus, ut divini amoris dulcedinem in nostris jugiter mentibus conservemus.
«Elige,» inquit Dominus ad Josue, «duodecim viros, singulos per singulas tribus, et praecipe eis ut tollant [Col. 1071A] de medio alvei Jordanis, ubi fixerunt sacerdotes pedes, duodecim lapides durissimos quos ponetis in loco castrorum, ubi fixeritis hac nocte tentoria (Jos. IV) .» Ut autem non omnia, licet plena mysteriis, verba discutiam, quid per hoc factum nobis innuitur, nisi ut postquam mystici Jordanis fluenta transimus, postquam de lavacri salutaris fonte consurgimus, durissimos duodecim lapides, id est firmissima apostolorum exempla, ad imitationem nobis proponere studeamus? Lapides quippe ubi sacerdotes pedes fixerant, in loco castrorum ponimus, si in procinctu spiritualis militiae positi, apostolorum vestigia constanter et firmiter teneamus. Nam juxta Salomonis sententiam: «Qui mollis et dissolutus est in opere suo, frater est sua opera dissipantis (Prov. XVIII) .» Nimirum qui in moribus suis molles ac fluidi sunt, more aquae praecipites ad ima defluunt; qui vero constantes ac firmi, in arcem quotidie virtutis excrescunt.
«Post haec autem protinus Josue jubetur ut in Galgala cum populo transeat atque illic eos cultris lapideis circumcidat (Jos. V) . Petra,» ut ait Apostolus, «erat Christus (I Cor. X) .» Per cultellos ergo lapideos circumcidimur, dum per Christum a nobis omnes carnis et spiritus illecebras amputamus. Et hac circumcisione, sicut illic dicitur, Aegyptiorum propulsamus opprobrium, quoniam deludentium nos elidimus petulantiam vitiorum. «Hodie,» inquit Dominus [Col. 1071C] ad Josue, «abstuli opprobrium Aegypti a vobis (Jos. V) .» Nec praetereundum 160 quod Galgala revelatio interpretatur. Vita quippe carnalis oculos mentis excaecat, spiritualis illuminat: «Revela, inquit, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII) .» Cum enim a suis homo vitiis circumciditur, ad divinae legis consideranda mysteria mentis acies revelatur. In quo scilicet loco ab Israelitico populo Pascha celebratur et typice Agnus ille comeditur, qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Et nota ordinem rerum ac salutis humanae perpende mysterium. Postquam de baptismo quasi de gurgite Jordanis eximus, apostolicae virtutis et constantiae lapides nobis in exempli testimonium constituimus, quos aemulationis studio contemplantes a pravitatis [Col. 1071D] nostrae praeputio circumcidimur, sicque dimota procul atque detersa caligine vitiorum, revelata facie spiritali, laetitiae Pascha celebramus in luce virtutum. Illic primum populus de frugibus terrae comedit azymos panes; et manna, quo eatenus ali consueverant, ulterius non apparuit. Quia postquam panis ille vivus, qui de coelo descendit (Joan. VI) , ex agro virginalis uteri prodiit, postquam granum tritici cadens in terram, mortuum est, ac plurimos fructus attulit (Joan. XII) , mox typicae legis manna defecit. Terra quippe repromissionis venter est Virginis; de qua terra per Isaiam dicitur: «Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant Justum; aperiatur terra et germinet Salvatorem (Isa. XLV) .» Cum ergo ad [Col. 1072A] hunc panem pervenitur, legis veteris ulterius manna non quaeritur
«Praecepit Dominus Josue ut arcam foederis viri bellatores armati praecederent, sacerdotes autem septem buccinis clangerent, sicque per septem nihilominus dies Jericho moenia circuirent. Septimo itaque die dum vociferatio populi clangentibus tubis admiscetur, Jericho protinus a fundamento collapsa subvertitur (Jos. VI) .» Quid est autem quod ad capiendam urbem non gladius educitur, non tela vibrantur, non jaculum mittitur, non acies militaris cunei ad irruptionis impetum constipatur, sed tubis [Col. 1072B] duntaxat sacerdotalibus clangitur, et sic victoria non jam jure belli, sed virtute potius sacramenti de superatis hostibus obtinetur? Deliramenti sane videretur ineptia, si evidens non fuisset victoria subsecuta. Sed per Jericho, quae dicitur luna, non incongrue mundus innuitur, qui sic per labentium momenta temporum tanquam per menstrua detrimenta finitur. Arca autem sancta erat Ecclesia; tubae vero apostoli sunt, vel quique sancti doctores Ecclesiae, quorum videlicet admonitionibus, dum pugnare semper contra carnis illecebras et antiqui hostis insidias nitimur, velut ad conflictus aciem et conserenda bella tubarum clangoribus incitamur. Quae nimirum tubae septem fuisse referuntur, quia praedicatores sancti septiformis Spiritus gratia sunt [Col. 1072C] repleti. Septem quoque dierum vicissitudine omne 161 tempus nostrae mortalitatis evolvitur. Urbem ergo Jericho sacerdotes arcam ferentes et clangentes septem diebus circumeunt, et muri ejus per arcae praesentiam et tubarum sonitum cadunt; quia in hujus mortalis vitae decursu, dum circumquaque per orbem terrarum sancta movetur et dilatatur Ecclesia, per sanctae praedicationis instantiam omnis elati mundi superbia frangitur et cuncta infidelitatis obstacula subruuntur. Et notandum quod armati milites cum sacerdotibus ire jubentur, nimirum ut ii quibus non est injunctum promendi clangoris officium nequaquam se remotos intelligant a congressione bellorum, quatenus et ii qui non praedicant contra occulti hostis insidias, armati nihilominus et [Col. 1072D] circumspecti semper incedant. Hujus itaque belli duces ac principes sancti apostoli sunt, qui arcam foederis Jerichontinis moenibus cum tubarum clangore circumferunt, quia per totius mundi circulum, sanctae praedicationis officio, Ecclesiae sacramenta diffundunt. «In omnem enim terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Evolutis autem sex diebus, septimo tandem die rex Jericho cum omni populo gladio devorante consumitur, quia in die novissimo diabolus, qui est rex superbiae, cum omnibus suis sequacibus quasi quodam divinae sententiae gladio morti perpetuae condemnatur. Tunc nempe fiet quod per Apostolum dicitur: «Quia, cum evacuaverit omnem principatum, [Col. 1073A] et omnem potestatem et virtutem, novissime inimica destruetur mors (I Cor. XV) .»
Arca vero illa ex imputribilibus lignis Sethim mystica fuerat arte composita; auro quoque purissimo resplendebat, intus et extrinsecus inaurata. In ea quoque erat urna aurea, in qua manna servabatur, tabulae nihilominus Testamenti, et virga Aaron quae fronduerat. Quid est autem urna aurea, nisi caro Christi munda, nitida, sincera, absque omni reatus contagione purissima, quae reconditum habet manna, angelicum videlicet panem, hoc est, divinitatis aeternae dulcedinem? Duae vero lapideae tabulae inviolabilem utriusque Testamenti signant firmitatem. Quid [Col. 1073B] autem Aaron virga, nisi summi veri Pontificis nostri salutare vexillum et vivificae crucis exprimit sacramentum? Quae etiam in eo quod germinasse perhibetur, praefiguravit sanctam crucem immortalis memoriae viriditate vernantem. Haec sunt sacramenta universalis Ecclesiae, haec etiam salutaris instructio cujuscunque fidelis animae Christianae. Quod enim arca per adumbratam praetendebat imaginem, hoc nunc Ecclesia, vel quaeque mens justi per efficacissimam et apertam possidet veritatem. Haec beati apostoli mysticae refectionis alimenta portabant, haec tanquam panem parvulis exponendo frangebam. Nam postquam evangelicus ille sermo prorupit: Quoniam «aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) ;» prophetica querela cessavit, [Col. 1073C] qua dicitur: «Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) .» Hic est panis ille quotidianus, 162 fratres mei, quem nos Veritas docuit inhianter expetere; hoc coelestis sapientiae pabulum, quod debemus jugiter esurire.
«Ait Josue ad populum: Vos autem cavete, ne de facultatibus Jericho quidpiam contingatis (Jos. VI) .» Vetat et noster Jesus, verus utique Salvator, ut nemo ea quae mundi sunt diligat: «Nolite, inquit, thesaurizare vobis thesauros in terra (Matth. VI) ;» et per apostolum suum: «Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II) .» Non ergo ad exemplum infelicis Achan (Jos. VII) de anathemate [Col. 1073D] Jericho aliquid defraudemus, ut videlicet nihil ex dissolutis mundanae conversationis moribus disciplinis ecclesiasticis inferamus. Non auferamus pallium, ut post indumentum fidei cultum conversationum saecularium nullatenus induamus; non argenti siclos, ut qui aeternum thesaurum in coelo recondimus, nullam temporalem pecuniam per ambitionem in sudario reponamus; non denique regulam auream, ut in Ecclesiam Christi non accurata introducamus haereticorum dogmata; non trutinata philosophorum acute disputantium studia, vel poetarum elaborata figmenta. Haec est enim aurea illa regula, limato videlicet atque polito sermone directa, et velut aureo luculentae facundiae nitore vestita. Hanc autem regulam furati [Col. 1074A] sunt Arius, Marcion, et Apelles anaeque perversorum hominum pestes; qui, dum philosophorum sectas in Ecclesiam conati sunt introducere, iram Dei quodammodo super castra Israel visi sunt provocare. Sed ii obruti sunt cum Achan sub acervo lapidum, quia oppressi sunt immanissimo pondere peccatorum. Nos autem, fratres charissimi, quia philosophia nostra Christus est et hic crucifixus, atque ideo magistros habemus non oratores, sed piscatores, non versutos et eloquentes, sed mites ac simplices, despiciamus sapientiam quae caecat, appetamus stultitiam quae discentes illuminat. «Quia enim,» ut Apostolus ait, «non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) .»
«Cuncti autem habitantes Jericho gladio trucidante consumuntur; sola autem domus Raab meretricis evasit, quam videlicet funiculus coccineus in fenestra discrevit (Jos. VI) .» Domus autem illa unicam praefigurat Ecclesiam, quae purificata est a turpitudine fornicationis per fenestram confessionis in sanguinis remissione. Haec plane a communi pereuntis mundi liberatur excidio, quia in fenestra domus suae coccineum ligat funiculum, dum in ore corporis sui portare non desinit passionis Dominicae sacramentum: «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) .» Porro autem funiculus ille ad domum erat ligatus, sed exterius videbatur, [Col. 1074C] quia Dominicae crucis fides in corde retinetur, 163 quae oris confessione depromitur. Reliquis quidem pereuntibus, omnes qui in domo illa reperti sunt mortis evasere periculum; quia sicut intra Ecclesiam omnes salvantur electi, ita extra Ecclesiam nemo poterit salvus inveniri. Sed fortasse quaeritur quomodo et arca, quae urbem circumiens obsidebat, et domus Raab, quae ipsius moenibus inhaerebat, utraque nimirum res unam designet Ecclesiam, cum arca videlicet obsideat et expugnet, domus autem videatur obsessa? Sed haec quaestio facile solvitur, si in membris Ecclesiae, quae sit diversitas, subtiliter attendatur. Ecclesia namque expugnat Ecclesiam, cum praedicatores, magistri et discipuli praesidentes et obtemperantes ex uno divinae regenerationis fonte [Col. 1074D] procedere, unum denique corpus Ecclesiae tanquam diversa videantur membra complere. Cui nimirum Ecclesiae per Psalmistam dicitur: «Pro patribus tuis nati sunt tibi filii (Psal. XLIV) ;» ipsi sane apostoli, qui ad capiendam humanae superbiae Jericho tam valida, tam robusta fulminea praedicationum suarum jacula contorsere, unius ejusdemque Ecclesiae et patres quodammodo videntur et filii, filii videlicet patriarcharum et prophetarum, patres vero subsequentium omnium deinceps electorum.
Hinc est enim quod Moysi divina voce praecipitur: «Ut et bases argenteas fundat, et tabulas inauratas desuper erigat (Exod. XXVI) .» Quid autem per bases argenteas, nisi prophetarum videtur ordo signari, [Col. 1075A] qui dum primi de sacramento Ecclesiae sunt locuti, quasi quasdam bases eos aspicimus a fundamento consurgere et superposita fabricae pondera sustinere? Quid vero per tabulas, nisi sancti figurantur apostoli, qui extensa per mundum praedicatione sunt amplissime dilatati? Apostolorum namque doctrina, quasi quibusdam basibus propheticae praedicationis innititur, eorumque auctoritate ad status sui robur firmiter solidatur. Unde et conjunctae binae bases in singulis tabulis supponuntur, quia, dum prophetae sancti in verbis suis invicem de futurae tunc Ecclesiae sacramento concordant, subsequentes apostolos aedificantes aedificant; et cum a semetipsis in nullo dissentiunt, illos in se robustius figunt. Nec immerito bases, quibus prophetae signantur, ut ex argento [Col. 1075B] debeant fundi praecipitur. Argenti quippe claritas ex usu servatur; sine usu autem in nigredinem vertitur. Prophetarum quoque dicta antequam apostolica praedicatione clarescerent, quia in usu spiritualis intelligentiae non erant, dum conspici prae obscuritate non poterant, quasi nigra remanebant; at postquam apostolicae praedicationis manus vaticinia obscura detersit, quidquid lucis in eis latebat inclaruit sensusque eorum mysticos in usum dedit, quia verba jam rebus esse exposita perspicue nuntiavit. Jure igitur praecipiuntur fieri et bases argenteae et tabulae deauratae, quia videlicet apostolica praecepta prophetarum oraculis longe sunt clariora.
Ut ergo ad superiora redeamus, non incongruum est si et arca, et domus meretricis, quae obsidetur, [Col. 1075C] unam eamdemque exprimere videantur Ecclesiam, cum ejusdem Ecclesiae, sicut dictum est, diversa sint membra: alia videlicet per sanctae praedicationis ambitum obsidentia; alia a suae infidelitatis vel pravitatis munimine salutaris doctrinae jaculis 164 obruenda; alia jam domestica, alia adhuc per aversionem pravi operis aliena. Hunc in testimonium spiritualis pugnae conflictum Isaias jam odoraverat, cum postquam Salvatoris adventum perspicue descripsisset, protinus addidit: «Et cor Aegypti tabescet in medio ejus, et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios; et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra amicum suum, et civitas adversus civitatem, regnum adversus regnum; et dirumpetur spiritus Aegypti in visceribus ejus (Isa. XIX) .» Cum [Col. 1075D] igitur per apostolicae praedicationis obsidionem, fratres charissimi, de pereuntis Jericho simus internecionibus eruti, imo de subversae gentilitatis excidio divinitus liberati, non gravemur duces nostros subsequi quo praecedunt, non videatur onerosum quidquid nobis pro nostra salute praecipiunt.
«Subversa vero Jericho, Josue imprecatus est, dicens: Maledictus vir coram Domino, qui suscitaverit et aedificaverit civitatem Jericho; in primogenito suo fundamenta illius jaciat et in novissimo liberorum ponat portas ejus (Jos. VI) .» Nam quia per [Col. 1076A] Jericho, quae in lunam vertitur, haec vita signatur, ille civitatem Jericho in primogenito suo suscitat qui bona praesentis vitae principaliter amat. Et quia Veritas in Evangelio praecipit: «Primum quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) ;» merito maledictione damnatur quisquis ab hoc praecepto declinare convincitur, Propheta attestante, qui ait: «Maledicti, qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» At contra ille portas Jericho ponit in novissimo liberorum, qui sic utitur temporalibus bonis ut haec non cum amore possideat, sed ad coelestis gloriae praemium medullitus inardescat. Qui coelestibus in amore suo terrena supponit, transitoria floccipendit. Hoc itaque faciens et odiosae uxoris filium, juxta mandata legis, efficit primogenitum, et, [Col. 1076B] secundum Josue sententiam, portas Jericho in novissimo suscitat liberorum. Quo contra Cain in primogenito suo Henoch condidit civitatem (Gen. IV) , quia futuram non sperabat haereditatem; et quia se quasi in Jericho hujus saeculi praepropere dedicavit, elogium perpetuae maledictionis incurrit. Unde scriptum est: «Haereditas, ad quam festinatur in principio, in novissimo benedictione carebit (Prov. XXVI) .»
Nonnulli namque, quod sine gemitu dicere nequeo, sic ad novae religionis transeunt ordinem ut tamen praeteritae vitae nunquam deserant vetustatem. Hi nimirum Gabaonitae sunt, non Israelitae. Notum quippe est quod Gabaonitae, mortis timore perterriti, ad [Col. 1076C] Israeliticum populum cum fraude et calliditate venerunt, ita ut se veteribus vestimentis induerent, 165 panes etiam siccos, utres, saccos, calceamenta atque omnia simul inveterata portarent. Quibus scilicet postquam impetrato foedere vita donatur, consequenter etiam fraus patefacta cognoscitur. Quos Josue, comperto dolo, sub maledictione damnavit, et aquae gestatores lignorumque caesores perpetuo jure constituit (Jos. IX) . Qui sunt autem Gabaonitae, qui ad Israelitas mortis formidine transeunt, nisi ii qui ad servitutis divinae militiam non perfectionis amore, sed tremefacti scelerum suorum immanitate confugiunt? Sed eorum nonnulli veste, non mente mutati, siccos panes ad esum portant, quia azyma adhuc sinceritatis et veritatis [Col. 1076D] (I Cor. V) ignorant. Vetustis vestibus conteguntur, quia in veteri adhuc homine constituti novum induere nesciunt, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Ephes. IV) . Postremo omnia videntur inveterata quae gestant, quia in praeteritae vitae vitiis perseverant, non obtemperantes praecipienti Apostolo: «Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae (Ibid.) .» Nec illa eis sententia congruit, qua dicitur: «Vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V) .» Ad novitatem quippe superficietenus venientes reipsa in vetustate persistunt, quia emendationem et novam conversationem in suis moribus non ostendunt. Tales itaque maledictione plectuntur, nec ad [Col. 1077A] sortiendam cum Israelitis haereditatem aliquatenus admittuntur. Non enim ex illorum numero sunt, quibus dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) .» Aqua autem insipida est et ligna dura. Ligna ergo caedere et aquas vectare jubentur, quia gustus intelligentiae spiritualis ignari, duris atque insensibilibus exterioris exercitii negotii occupantur. Sic igitur aliquam quidem in exterioribus videntur utilitatem Ecclesiae serviendo conferre; sed quia serviliter vivunt, haereditatem inter Israelitas nequeunt possidere.
«Dixit Josue filiis Joseph: Si populus multus es, [Col. 1077B] ascende in silvam et succide tibi spatia in terra Pherezaei et Raphaim, quia angusta est tibi possessio montis Ephraim. Cumque ibi conquererentur et dicerent: Non poterimus ad montana conscendere, cum ferreis curribus utantur Chananaei qui habitant in terra campestri. Respondit Josue: Populus multus es et magnae fortitudinis, non habebis sortem unam, sed transibis ad montem, et succides tibi atque purgabis ad habitandum spatia; et poteris ultra procedere cum subverteris Chananaeum, quem dicis ferreos habere currus, et esse fortissimum (Jos. XVII) .» Quae nimirum multis indigentia verbis exponerem fortassis, si non 166 mihi meta compendii epistolaris obstaret; hoc tantum quasi summotenus perstringendo sufficiat quia, cum Josue [Col. 1077C] praecipit populo silvarum condensa succidere, hoc innuit quod noster Jesus, ejusdem scilicet nominis, sequentibus se jubet male pullulantes silvescentium vitiorum frutices exstirpare. Hortatur ut non foedera, sed bellum contra Chananaeos gerant, ut montana conscendant, quatenus et vitiorum elaborent debellare barbariem, et arduum virtutum festinent obtinere cacumen. Porro autem, quod illi pusillanimiter conqueruntur adversus eos qui ferreis utebantur curribus se non posse consurgere, hoc est, quod nos imbecilles et fragiles saepe diffidimus tanquam ferreos currus, sic adversantes malignorum spirituum [Col. 1078A] impetus sustinere. Nam cum petulantia gulae, vorago luxuriae, omniumque vitiorum pestes, tanquam frementium Chananaeorum acies, constipatis adversum nos cuneis conglobantur, quid aliud quam Chananaei nos ferreis curribus impetunt, et ne de carnalis vitae campestribus ad virtutum valeamus excelsa conscendere, salutis nobis aditus intercludunt? Sed bonus militiae nostrae dux imbecillitatem nostram ad fortiter agendi constantiam erigit et contra hostium impetus, ut in altiora progrediamur, impellit.
Sed quomodo de inimicis nostris triumphare possumus, qui semper in epulis, semper in poculorum affluentium volumus ingurgitatione jacere? De quibus utique Salomon ait: «Qui diligit [Col. 1078B] epulas, in egestate erit; qui amat vinum et pinguia, non ditabitur (Prov. XXI) .» Et iterum: «Luxuriosa res vinum et tumultuosa ebrietas; qui his delectatur non erit sapiens (Prov. XX) .» Ventrem namque vino et escis assuescere, quid est aliud quam hostibus animae, ut ingrediantur, aditus aperire? Unde et idem Salomon: «Qui delicate, inquit, a pueritia nutrit servum, postea illum sentiet contumacem (Prov. XXIX) .» Bene hunc servum loris cohibebat inediae, qui dicebat: «Castigo corpus meum, et servituti subjicio (I Cor. IX) .» Adversus hunc servum disputabat cum diceret: «Esca ventri et venter escis, Deus autem et hunc et illas destruet (I Cor. VI) .» Hunc servum sub calcibus esse frenandum significabat, cum diceret: «Multi enim ambulant quos [Col. 1078C] saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi; quorum finis interitus, et quorum Deus venter est, et gloria in confusione eorum (Philip. III) .» Notandum autem et hic duo terribilia dici, et in inimicos crucis Christi tremendam depromit idem Apostolus sententiam, dicens: «Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema Maran Atha (I Cor. XVI) .» Qui vero ventrem pro Deo veneratur, Deum quodammodo negare convincitur, ac per hoc duo haec terrore plenissima unum videntur, videlicet, quod absit, et Christi inimicum esse et unum Deum alium colere
Expliciunt testimonia libri Josue.
- 1. Quod Adonibezech manuum ac pedum summitates, dum capitur, amputantur.
- 2. Erat Debora prophetes, uxor Lapidoth, quae judicabat populum illo tempore.
- 3. Quod Gedeon praecipitur ut cum trecentis tantum, qui aquam manibus tambuerant, ad bellum contra Madianitas pergat.
- 4. De eo qui in castris Madian socio referebat se per somnium vidisse subcinericium panem hordei.
- 5. Quod melior est racemus Ephraim vindemiis Abiezer.
- 6. Abimelech, filius Jerobaal, occidit fratres suos septuaginta viros super lapidem unum.
- 7. Stetit Joathan in vertice montis Garizim, elevataque voce clamavit: Audite me, viri Sichem, ita ut audiat vos Deus.
- 8. Abimelech, audiens viros turris Sichimorum pariter conglobatos, ascendit in montem Selmon cum omni populo.
- 9. Quod dum Abimelech turrim, quae erat in medio Thebes, amoto igne januis succendere coneretur, mulier molae fragmentum desuper jaciens ejus capiti illisit.
- 10. Quod quidam de populo Ephraim olim venientes ad vada Jordanis, dum nescirent exprimere Sebboleth, Galaaditarum gladiis caesi sunt.
- 11. Cepit Samson trecentas vulpes caudasque earum vinxit, adjunxit ad caudas faces et in medio ligatas succendit.
- 12. Quod Samson mandibulam asini arripiens mille viros in ea Philisthinorum interfecit.
- 13. Quod Dominus interrogatus bis ad ineundum contra Benjamin praelium, dedit assensum, et tandem Israel Benjamin gladiis sternitur.
Expliciunt capitula.
«Fugiente Adonibezech coram filiis Israel, persequentes comprehenderunt eum, caesis summitatibus manuum ejus ac pedum (Jud. I) .» Adonibezech nempe manuum ac pedum summitate praeciditur, dum malignus inter sanctos viros spiritus et incedendi et operandi virtute privatur. Qui nimirum dum sua vulnera patitur, haec eadem sese aliis intulisse gloriatur: «Septuaginta, inquit, reges, amputatis manuum ac pedum summitatibus, colligebant sub mensa mea ciborum reliquias; sicut feci, ita reddidit mihi Dominus (Ibid.) .» Septuaginta scilicet reges, septuaginta sunt linguarum discrepantium nationes, quibus usque ad Salvatoris adventum antiquus hostis [Col. 1079B] et recte gradiendi et bona faciendi prorsus abstulerat facultatem. Cui nimirum utrique gemino vulneri medetur animarum medicus Paulus, cum dicit: «Remissas manus et dissoluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris, ne claudicans quis erret, magis autem sanetur (Hebr. XII) .» Adonibezech quippe dominus fulminis, vel dominus contentus vani interpretatur. Fulmen mox ut micare incipit, subito deficit. Per quod Judaicus potest intelligi populus, qui nimirum quodam quasi fulgore micant, cum dicerent: «Omnia quae praecepit nobis Dominus et audiemus et faciemus (Exod. XXIV) ;» sed mox deficiens lux ista cadebat, cum cervices suas tenebrosis daemonibus inclinabant. Per id vero quod dicitur, contentus vani, gentilitas designatur, [Col. 1079C] quae contenta visibilibus idolis non curabat reverti ad misericordiam Creatoris, et dum veritatis ignorabat cultum, vanis insistebat caeremoniis idolorum. De quibus dicit Apostolus: «Quia Deum non glorificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) .» Horum igitur duorum populorum ex maxima parte dominatus est Adonibezech, id est reprobus nequitiae spiritus; quia et iste quasi fulmen micare coepit et desiit, et ille dum vanitate daemonum contentus exstitit, proprii Creatoris auxilium non quaesivit.
«Erat autem Debora prophetes, uxor Lapidoth, quae judicabat populum illo tempore, et sedebat sub [Col. 1079D] palma, quae nomine illius vocabatur, inter Rama et Bethel in monte Ephraim, ascendebantque ad eam filii Israel in omne judicium (Jud. IV) .» Sed sic ad exitum celerius pervenitur, si, dum historia texitur, per partes interim exponatur. Per Deboram sane, quae loquela, sive apis interpretatur, prophetia non inconvenienter accipitur. Apis quippe mellificat; et de prophetia per Psalmistam dicitur: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) Interim nolo vos lateat, dilectissimi, quia historia haec, quam tractandam ex occasione suscepimus, [Col. 1080A] pluribus indiget verbis, quia multis est repleta mysteriis; sed eam idcirco sub brevitate contrahimus, ut dilectionem vestram prolixitatis taedio 169 non gravemus. Consideremus itaque ubi sedem habere prophetia describitur, videlicet sub palma, quia quos prophetica doctrina suis institutionibus erudit, ad palmam supernae vocationis adducit, dumque per eam homines vivendi ordinem discunt, vitiorum rebellantium victores fiunt. Nec praetereundum quod inter Rama et Bethel sedisse perhibetur: Rama siquidem, excelsa; Bethel, domus Dei, sicut jam diximus, interpretatur. Recte igitur prophetia inter Rama et Bethel habitare describitur, quia quisquis propheticis studet invigilare doctrinis, quisquis sacrarum Scripturarum sincere [Col. 1080B] vacat eloquiis, sic in domo Dei per desiderium mentis inhabitat ut non infima et momentanea, sed excelsa potius atque coelestia semper inquirat. Haec vocavit ad se Barac. Porro Barac interpretatur coruscatio. Coruscatio autem habet quidem lucem, sed non diutius permanentem; mox enim ut lucere incipit, illico deficit. Barac igitur iste Israelitici populi figuram tenet: qui primus omnium propheticis instructus oraculis aliquantulum quidem in accepta lege refulsit, sed brevi tempore coruscavit. In lege quippe, de qua dictum est: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII) ,» antiquus ille populus lucere coepit, sed desiit. Coruscum quasi clarae vitae protulit, sed in lucidis operibus non permansit. Nam [Col. 1080C] dum dicerent: «Omnia quae praeceperit nobis Dominus et audiemus et faciemus,» ecce quasi lux coruscationis exorta; sed dum repente curvarent genua ante Baal, ecce coruscatio videbatur exstincta. Dixit ergo Debora ad Barac: «Praecepit tibi Dominus Israel: Tolle tecum decem millia pugnatorum et vade in montem Thabor: ego autem adducam ad te in locum torrentis Cison Sisaram principem exercitus Jabin, et currus ejus omnemque multitudinem, tradamque eos in manu tua (Jud. IV) .» Tanquam si per propheticam doctrinam priori populo Deus omnipotens dicat: Decem praecepta legis assume et virtutum culmen ascende, sicque reproborum principem ac totius iniquitatis auctorem, me tibi vires administrante, prosterne.
[Col. 1080D] Nec praetereundum quod princeps ille militiae Sisara, qui perditioni proximae erat obnoxius, ad torrentem Cison promittebatur antea deducendus. Quid enim per torrentem Cison, nisi baptismus debet intelligi? Nam cum catechumenus lavacro sacri fontis immergitur, tanquam Sisara cum suo exercitu, sic nequissimus spiritus cum his quae sibi militant vitiis omnibus necesse est perimatur. Respondit autem Barac ad Deboram: «Si veneris mecum, vadam; si nolueris venire, non pergam (Ibid) .» Ac si carnalis ille Israel prophetiae respondeat: Nisi, juxta litteras et quasi secundum muliebrem intellectum, [Col. 1081A] te mecum semper habuero, spirituale certamen aggredi non praesumo. Cui Debora: «Ibo quidem tecum, sed tibi victoria non reputabitur, quia in manum mulieris tradetur Sisara (Ibid.) .» Velut si vetustus ille populus audiat: Tecum quidem erit exterior, ut postulas, prophetia, sed spiritualem ex antiquo hoste triumphum, non tu, sed sancta potius obtinebit Ecclesia. Illi certe, illi proveniet jure victoria, quae in Scripturae 170 mysteriis, dum spiritualis intelligentiae medullam quaerit, occidentis litterae paleas magnopere non attendit. Commisso itaque bello, tandem fugit Sisara in domum Jahel, alienigenae videlicet mulieris. Quae profecto sitienti utrem lactis aperuit et potum dedit; deinde clavum in cerebrum ejus per tempus utrumque [Col. 1081B] defixit, sicque in hominis specie perversorum hominum caput diabolum interfecit. Quid enim Jahel, quae ascensio interpretatur, nisi sanctam designat Ecclesiam, per quam videlicet solam beatitudo coelestis ascenditur? Unde et Synagoga de eadem Ecclesia dicit in Canticis: «Quae est ista, quae ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum?» (Cant. VIII.) Haec mulier alienigena fuit, quia sancta Ecclesia de gentilitate processit. Haec Israelitarum hostem prius lacte potavit, postea pilum capiti ejus infixit, quia humani generis inimicum, quem sancta prius Ecclesia carnaliter vivendo lactavit, postmodum spiritualiter conversando quodam acumine ac virtute crucis exstinxit. Nisi enim insatiabilis homicida perditionem humani generis [Col. 1081C] inexplebili prorsus aviditate sitiret, de illo certe Scriptura non diceret: «Absorbebit fluvium, et non mirabitur; et habet fiduciam quod influat Jordanis in os ejus (Job XL) .» Lac vero fructus est carnis, et blandimenta carnalis significat voluptatis. Quandiu ergo gentilis populus juxta legem carnis voluptuose vixit, tanquam lac, ita vitae suae mollitiem sitienti mortem nostram diabolo propinavit. At postquam sub spiritus se disciplina constrinxit, invictae mox crucis arma corripuit, hostemque salutis humanae, quem dudum voluptatis lacte potaverat, nunc poenitentiae munita praesidio, ligno transfixit. Sic itaque quem Israelitica plebs superare non potuit, peregrina mulier, hoc est gentilis Ecclesia, solo crucis signo prostravit.
Hoc crucis nempe vexillum et Gedeon sibi suisque commilitonibus typice protulit, qui contra arma arma deseruit, inermis armatos invasit et ad debellandum Madianitarum multitudinem, dimissa multitudine, cum paucis venit. Divina siquidem sibi admonitione praeceptum est (Jud. VII) ut ad fluvium veniens omnes, quos flexis genibus aquas haurire conspiceret, a bellorum congressionibus amoveret. Factumque est et trecenti viri tantummodo, qui stantes manibus aquas hauserunt, remanserunt. Quid est autem quod Gedeon, trecentis contentus militibus, ad bella progreditur, nisi quia hic numerus in Tau [Col. 1082A] littera, quae videlicet crucis exprimit speciem, continetur? Cui profecto litterae si super transversam lineam id adderetur quod in cruce superius eminet, non jam crucis species, sed potius ipsa crux esset. Quia igitur trecentenarium numerum Tau littera continet, quae figuram crucis exhibet, non immerito in his trecentis Gedeonem sequentibus, illi omnes designati sunt quibus dicitur: «Si quis vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam quotidie et sequatur 171 me (Luc. IX) .» Qui nimirum sequentes Dominum tanto verius crucem tollunt quanto et ipsi acrius affliguntur, et erga delinquentes proximos vel egentes piae compassionis incendio concremantur. Unde per Ezechielem dicitur: «Signa Tau super frontes vivorum gementium et [Col. 1082B] dolentium super cunctis abominationibus, quae fiunt in medio Hierusalem (Ezech. IX) .» Vel certe in his trecentis, qui Tau littera continentur, hoc exprimitur, quod ferrum hostium crucis ligno superetur.
«Cum Gedeon auscultandi gratia ad castra Madian, Domino praecipiente, dirigitur, Madianita quispiam, alter ad alterum vidisse se somnium confitetur. Videbatur, inquit, mihi quasi subcinericius panis ex hordeo volvi et in castra Madian descendere; cumque pervenisset ad tabernaculum, percussit illud atque subvertit, et terra funditus coaequavit. Respondit auditor: Non est hoc aliud nisi gladius Gedeonis filii Joas viri Israelitae: tradidit enim Dominus in [Col. 1082C] manus ejus Madian et omnia castra ejus (Jud. VII) .» Per Gedeon, qui, non circuitus, sed circuiens in utero dicitur, ille merito designatur qui, dum virginali clauderetur in alvo, totam mundi machinam suo circumdabat ac disponebat imperio. Per Madian autem, qui de judicio interpretatur, populus infidelis accipitur, de quo Dominus ait: «Qui non credit, jam judicatus est (Joan. III) .» Porro autem usque ad Salvatoris adventum, more hordei, sub paleis litterarum, et legis praecepta et prophetarum tegebantur oracula; sed postquam ille veniens panes hordeaceos fregit, deditque discipulis ut turbis apponerent. Cujus etiam operis expositio est quod evangelista dicit: quoniam «aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) ,» jam ex hordeo, quod brutis [Col. 1082D] videbatur animalibus congruere, panem facere dignatus est animarum. Sicut enim hordeum inter molam utramque conteritur, ut a farinae farragine cantabrum secernatur; ita velut inter duos, legis scilicet et Evangelii, lapides sanctae Ecclesiae doctrina commolitur, ut litterae superficies a medullibus spiritus discernatur. Sed ut in his verbis non diutius immoremur, haec hordei farina sacri baptismatis aqua conspersa, sive conflata, et sancti Spiritus igne percocta fit panis; qui videlicet Madian castra subvertit, quia cunctas infidelium machinas destruit. Hic panis, juxta veri illius interpretis conjecturam, Gedeonis est gladius, quia sicut Apostolus ait: «Gladius spiritus est verbum Dei (Ephes. VI) .» [Col. 1083A] Hoc sancti Spiritus gladio rex exercituum Christus suos armat milites; hoc etiam suas praecingit ac roborat bellatrices. Ex utroque siquidem sexu militiae suae cuneos instruit aciesque componit, quia viros ac feminas ad praemium beati certaminis indifferenter admittit.
«Nonne,» inquit Gedeon, «melius est racemus Ephraim vindemiis Abiezer?» (Jud. VIII.) Nam quia Ephraim, quod fecunditatem sonat, Ecclesiam exprimit, quid per racemum Ephraim, nisi Christum? quid per vindemias Abiezer, nisi Judaicorum multitudinem sacerdotum; sive etiam per racemum, parvus fidelium numerus primitivae Ecclesiae, per vindemiam [Col. 1083B] vero multitudo intelligenda est Synagogae? Melior est ergo racemus Ephraim vindemiis Abiezer; quia beatior fuit primitiva Ecclesia, quae usque in finem saeculi renascentium sobole fecundatur; quam Synagoga, quae paulatim quotidie defectura minuitur. Unde et per Isaiam dicitur: «Lauda, sterilis, quae non paris; decanta laudem et hymnos, quae non pariebas, quoniam multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum; dilata locum tentorii tui et pelles tabernaculorum tuorum extende; ne parcas, longos fac funiculos tuos et clavos tuos consolida; ad dexteram enim et ad laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit (Isa. LIV) .» Haec sane, cujus semen gentes haereditat, Ecclesia est, quae quotidie genus humanum per suos filios ad fidei unitatem [Col. 1083C] vocat. Haec est, de qua dicitur in psalmis: «Pro ea, quae consequitur haereditatem (In tit. Psal. V) » Haec est vinea quae laudem decantare praecipitur; sicut et apud eumdem prophetam alibi reperitur: «In illa die vinea meri cantabit ei: Ego Dominus, qui servo eam (Isa. XXVII) .» De hac vinea beatus quoque Matthaeus Dominum dixisse commemorat: Quia «homo erat paterfamilias qui plantavit vineam, et sepem circumdedit ei, et fodit in ea torcular, et aedificavit turrim, et locavit eam agricolis et peregre profectus est (Matth. XXI) .» Haec vinea ex illo prodiit botro, qui pedibus Judaeorum atque gentilium in crucis calcatus est praelo, ex quo pretiosi sanguinis unda profluxit, quae mentes hominum male sobrias vino spiritualis gratiae salubriter debriavit. [Col. 1083D] De quo scilicet vino cum diversis linguis per Spiritum sanctum loquerentur apostoli, dictum est: «Musto pleni sunt isti (Act. II) .»
«Abimelech filius Jeroboal,» quem Scriptura genitum refert de concubina, quam habuerat in Sichem, «occidit fratres suos filios Jeroboal, septuaginta viros super lapidem unum (Jud. VIII, IX) .» Quid enim per septuaginta viros, nisi praedicatorum Ecclesiae libra signatur, de quibus ait Lucas evangelista: Quia «designavit Dominus septuaginta et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum [Col. 1084A] quo erat ipse venturus?» (Luc. X.) Hic etiam praedicantium ordo jam figurabatur in illis, de quibus ad Moysen Dominus ait: «Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes populi sint et magistri, et duces eos ad ostium 173 tabernaculi foederis (Num. XI) .» Quid vero per Abimelech, qui eorum frater erat, sed spurius, nisi luxuriosi atque carnales intelligendi sunt clerici, qui catholicorum sanctorumque pontificum et fratres quidem sunt per acceptum ecclesiasticum ordinem, et tamen spurii judicantur per degeneris vitae et ignobilium operum pravitatem? Hi fratres suos occidunt, cum sanctorum Patrum judicia destruunt, cum sanctiones eorum atque decreta perverse vivendo confundunt. Et haec interfectio fit super lapidem unum. [Col. 1084B] Lapis iste Salvatoris est Ecclesia, de qua per Zachariam dicitur: «Ecce ego adducam servum meum Orientem, quia ecce lapis, quem dedi coram Jesu; super lapidem unum septem oculi sunt (Zach. III) .» Lapis iste utrobique unus aptissime dicitur, ut unitas Ecclesiae commendetur; de qua sponsus ait in Canticis: «Una est columba mea, una est genitricis suae (Cant. VI) .» Quid sunt autem septem oculi super lapidem unum, salvo tamen, si est, altiori mysterio, nisi illi septuaginta viri, hoc est, doctores sancti in ecclesiasticae pacis unitate conjuncti et septiformis sancti Spiritus charismatibus illustrati? Per hos enim oculos sancta videlicet Ecclesia per hos conspicit ubi recti operis pedem ponat ac per viam mandatorum Dei gradiens normam rectitudinis non offendat. [Col. 1084C] Abimelech ergo manzer et spurius septuaginta legitimos fratres super unum lapidem perimit, quando pars clericorum ab ecclesiasticae castitatis nobilitate degenerans, obscenae se luxuriae legibus subjicit, et dum sacros canones reprobandos judicat, eorum conditores, sanctos videlicet viros ac per hoc nobiles Gedeonis, id est, Salvatoris et Ecclesiae filios impia quodammodo crudelitate trucidat. Quanquam non ignoremus non absurde significari posse per Jeroboal Christum; per Abimelech, Antichristum: qui nimirum sicut ille concubinae, sic et iste est rejectae filius Synagogae; per septuaginta vero fratres, quos Abimelech occidisse narratur, septuaginta linguarum gentes, quas Antichristus in saeculi fine persequetur.
«Stetit Joathan in vertice montis Garizim, elevataque voce clamavit: Audite me, viri Sichem, ita audiat vos Deus: Ierunt ligna, ut ungerent super se regem, dixeruntque olivae: Impera nobis. Quae respondit: Nunquid possum deserere pinguedinem meam, qua et dii utuntur et homines, et venire; ut inter ligna promovear? Dixeruntque ligna ad arborem ficum: Veni et super nos regnum accipe. Quae respondit eis: Nunquid possum dulcedinem meam deserere fructusque suavissimos, et ire, ut inter caetera ligna promovear? Locuta sunt quoque [Col. 1085A] ligna et ad vitem: Veni et impera nobis. Quae respondit: Num possum deserere vinum meum, quod laetificat Deum et homines, et inter caetera ligna promoveri?» Deinde Scriptura subjungit: «Dixeruntque omnia ligna ad rhamnum: 174 Veni et impera nobis. Qui respondit eis: Si vere regem me vobis constituitis, venite et sub umbra mea requiescite (Jud. IX) .» Longum est, si dicamus Gedeonem typum tenere Salvatoris; per plurimas ejus uxores, diversas debere nationes intelligi, quae sibi cohaesere per fidem; per septuaginta filios, totidem linguarum populos; per concubinam, Synagogam; per Abimelech, Antichristum, qui Synagogae filius erit. Unde et in Apocalypsi his qui credituri sunt dicitur: «Qui dicunt se Judaeos esse et non sunt, sed sunt synagoga [Col. 1085B] Satanae (Apoc. II) .» Et sicut ille peremit septuaginta fratres; sic iste persecuturus est omnes, quae sibi non consentient, nationes. His, inquam, omissis quae longioris styli videntur egere tractatu, in quantum patitur epistolare compendium ita duntaxat coeptae disputationi congruere videatur, prolixae historiae figuram succincte perstringimus. Quid ergo per Joathan, qui interpretatur consummatus, sive perfectus, nisi sanctum et doctum quempiam praedicatorem debemus accipere? Hic in montem Garizim ascendit et voce magna clamavit. Prius ascendit et postmodum clamavit. Ante consurgit in montem et sic elevat vocem. Quia nisi doctor virtutum prius culmen ascendat, inaniter clamat; sicut per Isaiam dicitur: «Super montem excelsum ascende tu, qui [Col. 1085C] evangelizas Sion; exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem (Isa. XL) .»
Per Garizim autem sancta designatur Ecclesia, quae virtutum omnium est schola et coelestium segetum ubertate fecunda. Hic est enim mons, qui dandis per Moysen benedictionibus deputatus est. Et Ecclesia mons benedictionis est, cujus filiis per Apostolum dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) .» Hanc haereditatem a vidua matre suscepimus, pro qua vir ejus mori dignatus est, de qua et per Psalmistam dicitur: «Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI) .» Et congrue Garizim, qui interpretatur divisio, vel advena, sanctam figurat Ecclesiam, quoniam Ecclesia gentium, quae prius exstitit funditus a [Col. 1085D] lege Dei divisa, in prima vocatione facta est advena jamque per incrementum gratiae facta est omnino domestica. Unde jam firmiter radicatis et velut in urbe compositis Paulus ait: «Jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei (Ephes. II) .» Sed ut omittentes plurima quod propositum est transiliendo celeriter percurramus: Ligna silvae sunt homines vani, et infructuosi ac flammis ultricibus merito suae sterilitatis obnoxii. «Omnis enim arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III) .» Quid per olivam vero, quae et signum pacis ostendit oleique pinguedinem fundit, nisi illi designantur, qui Spiritus sancti pinguedine delibuti evangelizando pacem reconciliant [Col. 1086A] homines Creatori? «Quam, inquit, speciosi pedes evangelizantium pacem (Rom. X) .» Ficus autem sacrae legis imaginem tenet. Unde et in Evangelio dicitur quia «quidam paterfamilias plantavit vineam, in qua scilicet plantavit et ficum (Matth. XXI) . Vinea quippe Domini Sabaoth domus est Israel (Isa. V) ;» in qua nimirum plantavit divina manus Decalogum legis. Sed haec ficus priorem populum quasi 175 grossos suos, aridos scilicet et inutiles protulit et abjecit; novum vero Christianae fidei germen ad maturitatem internae pinguedinis suavitatemque perduxit. De quibus Jeremias ait: «Video ficus bonas, bonas valde; et malas, malas valde, quae comedi non possunt, eo quod sint malae (Jer. XXIV) .» Per ficus ergo illi possunt non inconvenienter intelligi [Col. 1086B] qui sacrae Legis eruditione sunt sufficienter instructi. Vitis etiam idipsum pene videtur significare quod ficus. Dicit enim Dominus: «Ego sum vitis vera, et vos palmites (Joan. XV) .» Et quia de palmitibus fiunt vites, quid mirum si et sancti doctores asserantur vites, ut quod Salvator mundi per naturam, hoc illi glorientur habere per gratiam? Qui nimirum dum triumphum Dominicae passionis praedicare non cessant, quasi per doctrinae suae botros arentia corda nostra vino beati cruoris inebriant.
De hoc vino per Jacob super Salvatore nostro allegorice dicitur: «Lavabit in vino stolam suam et in sanguine pallium suum (Gen. XLIX) .» Stola Christi fuit in apostolis, et caeteris credentibus Synagoga; cujus etiam pallium gentilis est populus. De quibus [Col. 1086C] sibi per prophetam dicitur: «Vivo ego, dicit Dominus, quia his omnibus velut ornamento vestieris (Isa. XLIX) .» Hos itaque Christus in sanguine uvae lavit, quem de semetipso contritus in praelo crucis expressit. Unde et Joannes ait: «Qui dilexit nos et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Cum igitur oliva, ficus ac vitis, hoc est, spirituales viri lignis praeesse silvestribus, id est, terrenis hominibus atque carnalibus nullatenus acquiescant, offert se rhamnus, et ab eis consumendus et eadem, vel pravae conversationis exemplo, vel erronei dogmatis incendio consumpturus. Rhamnus enim spinis crebrescentibus horret; per quem scilicet quilibet perversus innuitur qui sic peccatorum tanquam veprium asperitate densatur. Unde et primo homini [Col. 1086D] dictum est: «Terra tua spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) :» id est, corpus tuum aculeatis vitiorum punctionibus subjacebit. Et per prophetam Dominus: «Spinis, inquit, peccatorum suorum circumderunt me (Thren. III) .» Lignis itaque petentibus regem, id est, pravis quibusque carnaliter eligentibus praesulem, rhamnus accedit in medium, quilibet videlicet reprobus, qui et ignem damnationis in se ex eorum pravitatibus augeat; et eos perverse vivendo, vel docendo reciproca combustione consumat. Unde et illic dicitur: «Egrediatur ignis ex eo, ut consumat habitatores Sichem et oppidum Mello, egrediaturque ignis de viris Sichem et de oppido Mello et devoret Abimelech (Jud. IX) .» Haec [Col. 1087A] autem Joathas constitutus in vertice montis eloquitur; quia per sanctos in Ecclesia praedicatores addiscimus quomodo quibusque perversis ac reprobis vana petentibus resistamus.
«Abimelech audiens viros turris Sichimorum pariter conglobatos, ascendit in montem Selmon cum omni suo populo et arrepta 176 securi praecidit arboris ramum, impositumque ferens humero dixit ad socios: Quod me videtis facere, cito facite.» Deinde sequitur: «Igitur certatim ramos de arboribus praecidentes, sequebantur ducem; quibus circumdantes praesidium succenderunt, atque ita factum [Col. 1087B] est ut fumo et igne mille hominum necarentur, viri pariter et mulieres habitatores turris Sichem (Jud. IX.) » Non est hujus loci sacrae figuras historiae solerter exponere; sufficit nobis, quantum ad propositum attinet, rem summotenus praelibare. Rami arborum sunt sententiolae Scripturarum, quas dum impudici quique ad allegationis suae robur violenter inflectunt, fumo simul et igne numerosas hominum catervas exstinguunt: fumo scilicet erroris et igne libidinis; ut deceptas male discentium mentes et luxuriae flamma succendat et pravi dogmatis caligo confundat. Hae sunt enim merces, quae de Sodoma et Gomorrha prodire visae sunt post excidium. «Abraham, inquit Scriptura, consurgens mane, ubi steterat prius cum Domino, intuitus est Sodomam et Gomorrham [Col. 1087C] et universam terram regionis illius; viditque ascendentem favillam de terra, quasi fornacis fumum (Gen. XIX) .»
Porro autem dum et Thebes cum suis agminibus obsideret oppidum, eumdem contra castitatem Abimelech videtur figurasse conflictum. «Erat autem turris excelsa,» ut Scriptura testatur, «in medio civitatis, ad quam confugerant viri simul ac mulieres, et omnes principes civitatis, clausa firmissime janua, et super turris tectum stantes per propugnacula (Jud. IX) .» Civitas, universalis Ecclesia; turris, castitatis est eminentia; ad quam confugerant viri simul ac mulieres, fortes scilicet et infirmi; principes etiam [Col. 1087D] civitatis, ordo videlicet clericorum, qui tenet Ecclesiae principatum. «Accedens itaque Abimelech juxta turrim coepit instantius dimicare, et appropinquans ostio ignem conabatur apponere (Ibid.) .» Hoc itaque modo clerici petulantes et infruniti, turri castitatis moliuntur incendium, dum multos ad suae libidinis et aestuantis insaniae cohortantur exemplum. Ignibus armati turrim castitatis impetunt, dum incesti castos flamma pestiferae persuasionis accendunt. Sed huic certamini qui finis imponitur? quos victoriae titulos haec pugna sortitur? «Ecce, inquit, mulier fragmentum molae desuper jaciens illisit capiti Abimelech et confregit cerebrum ejus. Qui vocavit cito armigerum suum, et ait ad eum: Evagina gladium tuum et [Col. 1088A] percute me, ne forte dicatur quod a femina interfectus sum. Qui jussa perficiens, interfecit eum (Jud. LIX) .» Ut autem in his verbis non diutius immoremur, fragmen hoc molae, quod Abimelech cerebrum fregit, nihil est aliud quam saxum illud quod Daniel sine manibus abscissum de monte conspexit (Dan. II) ; ipse videlicet Dominus, qui de se in Evangelio dicit: «Qui ceciderit super lapidem istum, confringetur; super quem vero ceciderit, conteret eum (Matth. XXI) .» Mulier vero, de cujus manibus mittitur, sacra lex est, 177 quae flagitiosis pudicitiae contemptoribus repentinum Christi judicium comminatur. De quo per Jeremiam dicitur: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et quasi malleus conterens petram?» (Jer. XXIII.) Armiger [Col. 1088B] vero Abimelech, diabolus est, qui videlicet omnibus qui turrim castitatis oppugnant arma libidinis et acuta luxuriae jacula subministrat. De quibus jaculis dicit Apostolus: «In omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere (Ephes. VI) .» Et propheta: «Ibi, inquit, Assur cum armis suis (Ezech. XXXII) .» Quem ergo mulier fragmine molae percussit, armiger ense peremit, quia castitatis adversarios, quibus Scriptura sacra judicium divinae animadversionis intentat, diabolus aeternae mortis internecione trucidat; ut quibus fuerat minister in pugna eorumdem sit postmodum tortor in poena, quaeque illis contra pudicitiam arma suggesserat, eadem exigentibus meritis in eorum tunc jugulum vertat.
Quorumdam plane fides est vana, flaccida, praetendens quidem in superficie similitudinem, non autem habens intrinsecus veritatem. Horum porro tenuere figuram qui olim de populo Ephraim venientes ad vada Jordanis, dum nescirent exprimere sebboleth [schibboletth], sed jebboleth [sibboleth] potius, tanquam peregrina lingua proferrent, Galaaditarum gladiis caesi sunt (Jud. XII) . Quid enim per Jordanem, in quo Salvator noster baptizari dignatus est, nisi baptismus? Quid vero per sebboleth, quod interpretatur spica, nisi fides est intelligenda? sicut enim spica victum praebet hominibus, ita et de fide dicitur quia «justus ex fide vivit [Col. 1088D] (Habac. II; Rom. I) .» Et sicut spica multa in suis aristis grana recondit, ita et symbolum nostrae confessionis plurima in se fidei semina colligit. Venientes itaque ad Jordanem Ephrataei consuluntur a Galaaditis quomodo spicam exprimant: venientes etiam ad baptismi lavacrum catechumeni inquiruntur a sacerdotibus qualiter credant. Et quoniam Galaad interpretatur acervus testimonii, recte per Galaaditas sacerdotes Ecclesiae intelliguntur qui praedicationibus suis opera divina testantur. Per Ephraim vero, quod fecunditatem sonat, illi designantur qui idcirco ad fidei perveniunt spicam ut proventum fecunditatis per boni operis segetem proferant. Sicut ergo ii qui ad Jordanem veniunt [Col. 1089A] spicam quidem intelligunt, sed, quia exprimere nesciunt, moriuntur: ita et qui fontem baptismatis expetunt, a vita funditus decidunt, nisi fidem ipsam, quam edocti sunt credere, studuerint etiam bonorum operum enuntiatione proferre. Ita nimirum alterum pendet ex altero ut semen fidei exsurgere debeat in spicam operationis. Quod et Salvator noster evidenter ostendit. Nam cum praeciperet discipulis, dicens: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti;» protinus addidit: «Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi 178 vobis (Matth. XXVIII) .» Ac si aperte dicat: Semen fidei in cordibus hominum serite, et mox mandatorum germinantium spicam qualiter operationis lingua exprimere [Col. 1089B] debeant, edocete, ne soloecismum faciant in spica operis, qui se de monte Ephraim, hoc est de celsitudine esse testantur ecclesiasticae fecunditatis. Quapropter, dilectissimi, caveamus ne fides nostra superducto nos solius professionis colore decipiat, et tanquam inanis spica, vacantibus culmis, absque dilectionis medulla follescat. Imitemur fidem martyrum, per quam vincentes regna terrarum adepti sunt praemia promissa coelorum (Hebr. XI) . Sit ergo fides nostra solida, sit vera, sit robusta, ut nunc eundo per fidem perveniamus ad speciem, videndo per aenigmatis speculum, quandoque perducamur ad ipsius summae veritatis obtutum (I Cor. XII) .
Sicut vetus narrat historia: «Cepit Samson trecentas vulpes, caudasque earum adjunxit ad caudas, et faces ligavit in medio; quas igne succendens dimisit ut huc illucque discurrerent: quae statim perrexerunt in segetes Philistinorum. Quibus succensis et comportatae jam fruges, et adhuc stantes in stipula, concrematae sunt in tantum ut vineas quoque et oliveta flamma consumeret (Jud. XV) .» Haec plane historia licet principaliter designet haereticos, qui quasi trecentenario numero continentur, quia sanctae Trinitatis fidem verbotenus confitentur, sed dum sub velamento orthodoxae fidei in prima sermonis sui fronte se palliant, ignem pravae doctrinae [Col. 1089D] in posterioribus, quo fruges omnium bonorum operum exurantur, occultant; quamvis, inquam, per has vulpes designentur haeretici, his tamen incontinentes clerici cum suis pellicibus possunt non inconvenienter aptari, qui quasi solutis pedibus gradiuntur, dum honestatis aliquando speciem simulare praetendunt; sed cum accensis facibus combinantur in caudis, quia quasi postposito, et, in quantum valent, occulti igne impudici conglutinantur amoris. Hae itaque vulpeculae, igne interveniente conjunctae, et libidinis facibus combinatae, omnia Philistinorum sata consumunt: quia spirituales fructus Ecclesiae destruunt, et quantum ad se, bona opera fidelis populi divinae indignationis igne succendunt. De quo [Col. 1090A] igne mystice per Psalmistam dicitur: «Tradidit grandini jumenta eorum, et possessiones eorum igni (Psal. LXXVII) .» Quoniam sicut boni sacerdotes Deo quorumlibet fidelium oblationes et vota commendant, ita plerumque qui sacris altaribus indigni sunt, horribiliter gravant. Quod autem mali sacerdotes vulpibus comparentur, Ezechiel quoque propheta testatur, dicens: «Quasi vulpes in desertis prophetae tui erant, Israel (Ezech. XIII) .»
Salvator noster, in hujus mundi campum potestates aereas debellaturus adveniens, non elegit rhetores et philosophos, sed simplices ac litteralis industriae prorsus ignaros; quoniam, sicut ait Apostolus: [Col. 1090B] «Quae stulta sunt hujus mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma, ut confundat fortia (I Cor. I) .» Hoc namque illa Samson victoria bene figuravit, qua mandibulam asini fervefactam arripiens, mille Philistinorum viros occidit. Quid enim per mandibulam asini, quod utique simplex est animal, nisi imperita simplicium hominum ora signantur? Samson itaque non cum armis, non cum diversis telorum generibus, sed cum mandibula asini mille viros occidit, quia Redemptor noster, quem ille signabat, cum imperitis et rudibus perfectum infidelium numerum a vita veteris erroris exstinxit. Quid autem mirum, si sanctos praedicatores per asini maxillam sacrum designet eloquium, cum et ipsum praedicationis verbum per hordeum [Col. 1090C] quandoque denuntiet, quod est utique pabulum jumentorum? Quod certe non modo per Evangelicos quinque panes agnoscitur (Joan. VI) , sed per illud quoque quod ille, qui in castris Madian se somniasse perhibebat, socio referebat: «Videbatur, inquit, mihi quasi subcinericius panis ex hordeo volvi, et in Madian castra descendere: cumque 180 pervenisset ad tabernaculum, percussit illud atque subvertit (Jud. VII) .»
Qui alios ad rectitudinis viam debet instruere, valde cavendum est ne ipse, quod absit, in aliquo videatur errare. Hinc est quod Israeliticus populus ad ulciscendum scelus Benjamin [Belamin] zelo rectitudinis [Col. 1090D] inflammatur, et tamen idem populus gladiis Benjamin ante prosternitur (Jud. XX) . Quem enim non moveat quod Dominus bis interrogatus, bis ad ineundum contra Benjamin praelium dedit assensum, et tamen in primo certamine viginti duo millia de Israelitis, in secundo vero decem et octo millia ceciderunt. Quid igitur in his intelligendum est, quid sentiendum, nisi quia prius curandi sunt a tumore proprii vulneris qui ferire morbos alienae gestiunt pravitatis, ut ipsi jam mundi per ultionem suimet veniant qui aliorum percutere prava festinant, sicut in Evangelio dicitur: «Qui sine peccato est vestrum, prius in illam lapidem mittat?» (Joan. VIII.) Unde recte cum illi Dominum [Col. 1091A] consulentes dicunt: «Quis erit in exercitu nostro princeps certaminis contra Benjamin filios? Respondit: Judas sit dux vester (Jud. XX) .» Quia enim Judas confessio interpretatur, recte dux illius belli [Col. 1092A] judex constituitur, ut nimirum prius per confessionem propria studeant errata corrigere, qui aliis volunt errorem confitentibus subvenire.
Expliciunt testimonia libri Judicum.
- 1. De Heli, qui filiorum peccata non digne corripuit.
- 2. Quod, dum cives Jabes Galaad foedus ab Naa Ammonite, qui eam obsidebat, expeterent, Naas respondit in hoc se cum eis ferire foedus, ut erueret omnium oculos dextros.
- 3. Filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset: duobus autem annis regnavit super Israel.
- 4. Quod cum Saul regnare coepit, faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel.
- 5. De Merob et Michol, filiabus Saul, quas ille foederavit David in uxores; sed una subtracta, alteram sibi David uxorem conjunxit.
- 6. Quod David, a facie regis Saul fugiens, coram Achis rege Geth se furere simulavit.
- 7. De Pythonissa quae regi Saul bona pro malis reddens vitulum coxit et edulium praeparavit.
Expliciunt capitula.
Heli, qui filiorum peccata cognovit, sed eos invectione qua digni erant acerrima non corripuit, eisdem filiis a Philistiim in bello peremptis, ipse quoque de sella retrorsum cecidit fractisque cervicibus exspiravit. Quin et arca Domini ab hostibus capta est, et prius quidem quatuor millia, deinde triginta millia virorum sunt Philistaeo trucidante prostrata. Et quidem redarguit, et quidem corripuit; sed lenitate et mansuetudine patris, non severitate vel auctoritate pontificis: «Quare, inquit, facitis res hujuscemodi, quas ego audio, res pessimas ab omni populo? Nolite, filii mei; non est enim bona fama quam audio [Col. 1091C] (I Reg. II) .» Audierat enim, Scriptura testante, quia dormiebant cum mulieribus, quas observabant ad ostium tabernaculi. Porro quos inimicos Dei vidit in perniciem suam filios recognovit, et quos hostili ferire gladio debuit paternae blanditiae lenitate palpavit. Non sic ille fidelis in domo Domini famulus Moyses, magister videlicet ingenui Phinees. Stans enim in porta castrorum ait: «Si quis est Domini jungatur mihi; congregatique sunt ad eum omnes filii Levi, quibus ait: Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat gladium vir super femur suum; ite et redite de porta usque ad portam castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et proximum et amicum suum. Caesis itaque viginti tribus millibus hominum, ait Moyses: Consecrastis manus vestras hodie Domino, [Col. 1091D] unusquisque in filio et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Exod. XXXII) .» Plane sicut benedictione digni sunt qui culpas corrigunt, ita nihilominus maledictioni obnoxii sunt qui peccantibus blandiuntur. Sicut per prophetam dicitur: «Maledictus, qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) .» A sanguine quippe gladium suum prohibet qui se ab inferenda reprobis digna sententiae animadversione coercet. Facti siquidem culpam habet, qui quod potest negligit emendare ( S. Gregor. ) Unde et praefato Heli, vir Dei, qui et Phinees fuisse putatur, ait: «Haec [Col. 1092B] dicit Dominus: Quare calce abjicitis victimam meam et munera mea, quae praecepi, ut offerrentur in templo, et magis honorasti filios tuos quam me?» (I Reg. II) . Si ergo Heli propter duos duntaxat filios, quos non ea qua digni erant invectione corripuit, cum eis simul et cum tot hominum multitudine periit, qua arbitramur dignos esse sententia qui in aula ecclesiastica et soliis judicantium praesident et super non ignotis pravorum hominum criminibus tacent; qui dum dehonestare homines in publico metuunt, ad contumeliam superni Judicis divinae legis mandata confundunt, et dum perditis hominibus amittendi honoris officium servant, ipsum ecclesiasticae dignitatis Auctorem crudeliter inhonorant? Unde et eidem Heli, qui Deum, suos filios honorando, contempserat, [Col. 1092C] divina vox ait: «Quicunque glorificaverit me, glorificabo eum; qui autem contemnunt me erunt ignobiles.» Ubi mox subditur: «Ecce dies veniunt, et praecidam brachium tuum, et brachium domus patris tui (I Reg. II) ;» ac si aperte dicat: Quia ego per pastoralis officii dignitatem contra inimicos meos brachium tibi fortitudinis contuli, sed tu ad eorum ultionem illud exercere noluisti, jam brachium a te praecidam, id est, vigorem tibi sacerdotalis culminis auferam, ut qui manceps fueras ad pugnandum pro me, jam nec manum habeas ad tuendum te.
Fugiendus est mundus, qui tenebras parturit; petenda remotio, ubi tanquam in deserto verum [Col. 1092D] lumen erumpit. Prorsus a nostra repellendus est amicitia, qui nimirum dum tenebrarum, in quibus semper est, caligines inserit, consentientibus sibi atque obedientibus lumen exstinguit; imo debemus ei semper infoederabile bellum, qui suorum oculos obruit amicorum. Hinc est quod sacra Regum historia narrante didicimus: Quia «cum Naas Ammonites ascenderet, ut Jabes Galaad cum suis agminibus expugnaret, omnes viri Jabes ad Naas una voce dixerunt: Habeto nos foederatos et serviemus tibi. Quibus ille respondit: In hoc feriam vobiscum foedus, [Col. 1093A] ut eruam omnium vestrum oculos dextros, ponamque vos opprobrium universo Israeli. Dixeruntque ad eum seniores Jabes: Concede nobis septem dies, ut mittamus nuntios in universos terminos Israel; si non fuerit qui defendat nos, egrediemur ad te. Audiens haec Saul exercitus multitudinem congregavit, arma corripuit et ex Ammonitis gravi admodum caede percussis cum gloria triumphavit (I Reg. XI) .» Quid itaque per Naas Ammonitem, superbum videlicet regem, nisi vel mundum Creatori suo rebellem, vel diabolum ejus intelligimus principem? De quo nimirum dicitur: Quia «ipse est rex super omnes filios superbiae (Job XLI) .» Et quia Naas serpens interpretatur, recte per hunc venenosus ille et lubricus anguis exprimitur. Quid vero per Jabes, quae civitas [Col. 1093B] erat Israelitica, nisi anima innuitur Christiana, ad videndum Deum per studium contemplationis intenta? Et quia Jabes interpretatur exsiccata, vel siccata, congrue per Jabes illa intelligitur anima, quae supernae gratiae pinguedinem deserit, et in aestu concupiscentiae carnalis arescit. Recedens quippe ab inhiando divini muneris rore fit sicca, quem antea dum perciperet, vigebat salubriter irrigata, Domino per Isaiam dicente: «Effundam aquam super sitientem et fluentia super aridam (Isa. XLIV) .» Sed Naas cum Jabes foedus aliter dedignatur inire, nisi oculum dextrum paciscatur eruere. Quia quisquis vel antiquo hosti in perversa suggestione substernitur, vel mundi hujus inquietis actionibus implicatur, dum se tanquam superbo regi turpiter foederat, necesse 183 [Col. 1093C] est ut dextrum oculum, hoc est, lumen contemplationis amittat, et sic opprobrium in Israel ponitur, quia dum a contemplationis arce ad terrena vel immunda quaelibet exsequenda devolvitur, consequens est ut in Ecclesia probrosae derisionis obtrectationibus mordeatur. Petunt autem illi septem dies inducias, et quia Deus septimo die requievisse a cunctis operibus legitur (Gen. II) , quid per septenarium numerum, nisi requies designatur? Istum numerum Saul inobediens ignoravit, cum per eum se Samuel praestolandum esse praecepit. «Septem, inquit, diebus exspectabis, donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias (I Reg. X) .» Sed quia spiritualem requiem vir reprobus sprevit, exagitandum eum Spiritus malus arripuit (I Reg. XVI) . Per septenarium ergo [Col. 1093D] dierum numerum ab iniquo rege Jabes civitas liberatur, quia quaelibet anima, quam suadente diabolo mundus ad se conatur attrahere ac negotiorum saecularium tenebris excaecare, illaesum contemplationis oculum servat, si omnino resistens in suae quietis proposito perseverat, eamque Redemptor noster de tentatione, quam patitur, eripit, cum eam in remotionis suae censura quiescere deprehendit. Unde illic scriptum est: «Cum venisset, inquit, dies crastinus, constituit Saul populum in tres partes, et ingressus est media castra in vigilia matutina et percussit Ammon usque dum incalesceret dies (I Reg. XI) .» Quid enim per Saul, qui Christus Domini dicebatur, nisi is, qui verus Rex est Israel, Dei hominumque [Col. 1094A] mediator innuitur? Quid est quod populum in tres constituit partes, nisi quia tres sunt principales animae virtutes, fides scilicet, spes et charitas? In trifariis itaque bellatorum partibus victoria certaminis obtinetur, quia tribus his virtutibus, duce Christo, omnis diabolica tentatio vincitur. Porro nec ipse a mysterio vacat pugnatorum numerus, quem Scriptura pronuntiat. «Fuerunt, ait, filiorum Israel trecenta millia, virorum autem Juda triginta millia (Ibid.) .» Millenarius autem atque denarius, quia perfecti sunt numeri, sanctorum perfectionem; trecenti vero, vel triginta, quia a tribus oriuntur, divinam significant Trinitatem. Quid itaque per trecenta millia, vel triginta millia bellatorum, nisi sancti doctores intelliguntur Ecclesiae, qui et fide [Col. 1094B] sunt orthodoxi et religiosis operibus consummati? Cum his ergo Saul hostiles regis Naas acies superat, quia cum doctoribus Ecclesiae suae Christus de veternosi serpentis versuta machinatione triumphat. Nam cum eorum praecepta vel exempla subtiliter attenduntur, mox corda torpentia, quae jam noxius tepor invaserat, recalescunt et ab obtruncandas impugnantium vitiorum acies velut clato mucrone spiritus inflammatur. Unde et ipsi bellatores Israel et Juda nuntiis, qui ad se venerant, dicunt: «Sic dicetis viris, qui sunt in Jabes Galaad: Cras erit vobis salus, cum incaluerit sol.» Nam cum mens per desidiam primitus tabefacta jam in se reversa ad Conditoris sui desiderium recalescit, cum torporem negligentiae deserit et frigus insensibilitatis pristinae [Col. 1094C] flamma sancti amoris accendit, tunc velut incalescente sole victoria de hostibus sumitur, et obsessa civitas de superbi regis manibus liberatur. Hinc est quod de Abraham scriptum est 184 quia «apparuit ei Dominus in convalle Mambre in ipso fervore diei (Gen. XVIII) .» Hinc est quod Loth, «Sol, inquit, ortus est super terram, et Loth ingressus est Segor (Gen. XIX) .» Recte igitur sive mundi, sive principis ejus amicitias dedignamur, et cum eis simul societatis foedus habere contemnimus, ne, dum tenebris jungimur, luce privemur. Et notandum quod iniquus rex non duos inimicis eruere, sed unum duntaxat oculum flagitat, ut eos in Israel opprobrium ponat, quia saepe malignus hostis consentienti sibi cuilibet reprobo homini potiorem partem sanctitatis ac lucidi operis [Col. 1094D] adimit: minorem vero artificiosa quadam suae calliditatis industria derelinquit, ut in eo quod tollitur sit occasio damnationis, ut pereat; in eo vero quod remanet, de spe fiduciae praesumatur, ut peccator ad poenitentiam non recurrat, sed ex ipsis sanctitatis amissae reliquiis, quibus tanquam baculo transgressor innititur; ab his, qui eum cecidisse noverunt, infamia laceratur; sicque pii operis detrimentum dignae fit irrisionis opprobrium.
«Filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset; duobus autem annis regnavit super Israel [Col. 1095A] (I Reg. XIII) .» Hoc nonnulli intelligi sic arbitrantur, quia regi Saul in exordio regni sui filius erat anniculus, qui teneram adhuc unius anni vagiebat infantiam, scilicet Isboseth, et hic duobus annis post mortem patris regnavit super Israel. Sed quoniam hic a doctioribus viris sensus exploditur, a nobis etiam alius inquiratur. Quod ita B. Hieronymus docet intelligi: Quoniam «sic erat innocens, tanquam puer unius anni cum regnare coepit, et duobus annis in ejusdem innocentiae simplicitate permansit. Sed qui tunc erat ex humilitate filius, postmodum per superbiam factus est servus.»
[Col. 1095B] Spiritualis plane quisque conventus, si fraterni zeli frequenti correptione non utitur, Israeliticae plebis mystica laborat inopia; quae videlicet incipiente Saul regis imperio fabrum ferrarium non habebat. Dicit enim Scriptura: Quia «faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel (I Reg. XIII) .» Porro sicut ferrum reliqua metalla fortiter edomat, ita correptionis malleus vitia delinquentium reprimit et quasi cudendo rigidae mentis duritiam frangit. Hinc est quod de ipso fabrorum spiritualium principe per Isaiam dicitur: «Ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunam et proferentem vas in opus suum (Isa. LIV) .» De ferro quoque Ecclesiastes dicit: «Si retusum fuerit ferrum et hoc non ut prius, sed hebetatum erit, multo labore [Col. 1095C] exacuetur, et post industriam sequitur sapientia (Eccle. X) .» Sed Philistaei de terra Israel fabros 185 ferrarios tollunt, cum maligni spiritus falsae pietatis obtentu zelum correptionis de fratrum labiis auferunt. Unde et illic subditur: «Caverant enim Philistaei, ne forte facerent Hebraei gladium aut lanceam (I Reg. XIII) .» Unde paulo post: «Retusae itaque erant acies vomerum, et ligonum, et tridentium et securium usque ad stimulum corrigendum (Ibid.) .» Dum Philistaei timent gladios, tollunt fabros, ut dum armorum fabricatura compescitur, non sit etiam qui caetera exercendi laboris utensilia fabricetur. Apostolo quippe testante: «Gladius spiritus est verbum Dei (Ephes. VI) .» Hunc gladium quia perversi timent spiritus, fabros de terra Israel auferunt, dum [Col. 1095D] eos, qui redarguere delinquentium errata debuerant, a tenenda censurae disciplina compescunt; et hac negligentiae dissolutione contingit ut in servorum Dei quibusque convenientibus, non modo sacrae praedicationis sermo cesset audiri, sed et honestarum artium exercitia desinant frequentari. Nam quia districta magisterii eos disciplina non reprimit, propriis voluntatibus dediti scribere nesciunt; artis honestae manuum exercitia nulla condiscunt, cum Apostolus dicat: «Qui non laborat, non manducet (II Thess. III) .» Quae nimirum cum sibi sint necessaria, saeculares viros, vel etiam reprobos adeunt, quoniam haec apud se reperire non possunt. Unde illic dicitur: «Descendebat ergo omnis Israel ad [Col. 1096A] Philistiim, ut exacueret unusquisque vomerem suum, et ligonem, et securim, et sarculum.» Israel ergo ad Philistaeos non ascendit, sed descendit, ut utensilia suae necessitatis exacuat, cum sancti ordinis viri ad saecularium ima declinant, ut ab eis sibi commodum cujuslibet utilitatis acquirant. Vides ergo quia si de sacro conventu correptionum censura subtrahitur, disciplinae vigor funditus enervatur et religio tota destruitur, quia dum unusquisque propriae sequitur voluntatis arbitrium, ad saecularia rediens, spiritualis observantiae violat institutum. Unde quisquis est, cui regularis vitae fervor inaestuat, correptiones libenter amplectitur, et tunc etiam, cum innocens est, suis reprehensionibus delectatur, non ut eum conscientia peccasse remordeat, sed [Col. 1096B] quoniam hoc prodesse caeteris audientibus sperat, ut inde ipse innocens et mundus arguitur, alii, qui vel lapsi, vel lapsuri forte sunt, corrigantur.
«Pactus quidem est Saul majorem filiam suam Merob David dare uxorem; sed cum tempus advenisset quod dari sibi debuisset, non ei data est, sed alii conjuncta est viro. Dilexit autem Michol filiam Saul alteram David eamque sibi uxorem conjunxit (I Reg. XVIII) .» Merob quippe interpretatur de multitudine; Michol autem, a qua, vel ex omnibus. Et quid per Merob, nisi illa duntaxat infidelium turba [Col. 1096C] signatur, quae est de multitudine, quae repellitur? «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX) .» Quid autem per Michol, nisi sancta figuratur Ecclesia, 186 a qua videlicet omnes oriuntur electi, vel quae ex omnibus constat electis, quae licet filium non genuerit, huic tamen intelligentiae ejus sterilitas non obsistit? Aliud quippe mysterium est, quia regi David est in conjugalitate conjuncta; aliud, quia perstitit infecunda; aliud, quia Christi Domini est sortita conjugium; aliud, quia fecunditatis non meruit donum, sed pertulit in Israel sterilitatis opprobrium. Hanc sane David superbi regis Saul sibi filiam junxit, dum fortis manu Jesus ac merito desiderabilis eam de superbi hujus mundi principis obsequio sustulit sibique confoederationis intimae glutino counivit. [Col. 1096D] Quam videlicet Michol, quae sancta electorum est Ecclesia, superbus ille Saul, hoc est, malignus spiritus, ei Merob auferre minime valet, quia fidelis custos irrevocabiliter eam suae dilectionis obstrinxit amplexibus; qui in Evangelio clamat: «Oves meae vocem meam audiunt, et non peribunt in aeternum, et non rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X) .»
Cum Redemptor noster hujus mundi campum pugnaturus ingreditur, ad debellandas aeris hujus nequitias fortis praeliator armatur; quia novum debebat instruere praelium, novum induit genus armorum, [Col. 1097A] videlicet ut quod infirmum est superponeret, et quod robustum est occultaret. Loricam siquidem imbecillae carnis induit et insuperabilem divinitatis fortitudinem occultavit. Sic sic per carnem diabolus a secundo homine perditur, qui per carnem dudum primum hominem superavit, eademque sibi nunc ruinae facta est causa quae victoriae fuerat de primo parente materia. Hoc per allegoriae mysterium res illa praemonuit quod David a facie regis Saul fugiens in praesentia Achis regis Geth se furere simulavit. Dicit enim Scriptura: «Quia defluebant salivae ejus in barbam (I Reg. XXI) .» Sane quia barba viri est proprium, quid est per mysticum intellectum, nisi virtutis indicium? Quid ergo per salivas, quae nimirum fluidae sunt et fluxae, nisi carnis infirmitas? [Col. 1097B] Quid vero per barbam nisi divinitatis innuitur fortitudo? Barba ergo salivis defluentibus operitur quia fragili carnis velamine divinitatis virtus induitur. Sed quod David dispensationis agebat industria, hoc a nescientibus putabatur insania. Unde Achis servis suis ait: «Vidistis hominem insanum, quare adduxistis eum ad me? an desunt nobis furiosi quod introduxistis istum, ut fureret me praesente? (Ibid.) »
Nonne etiam vero David Redemptori nostro simile quid accidit, ut insanus ab insanientibus putaretur et miracula per daemones agere a daemoniacis diceretur? Hinc est quod Marcus evangelista dicit: «Et cum vidissent sui, exierunt tenere eum; dicebant enim quoniam in furorem versus est (Marc. III) .» [Col. 1097C] Quibus verbis protinus addidit: «Et Scribae, qui ab Hierosolymis descenderant, dicebant: Quoniam Beelzebub habet, et quia in principe daemoniorum ejicit daemonia (Ibid.) .» Porro autem, quia salivae frequenter 187 ex infantium ore decurrunt, nonne velut infantilia videbantur verba, cum diceret: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis? (Joan. VI.) » Quod audientes discipuli dicebant: «Durus est hic sermo, et quis potest eum audire?» Et sicut evangelista refert, «jam non cum illo ambulabant (Ibid.) .» Sed istae salivae barbam David tegebant quia sub his infantilibus verbis virtus divina latebat. Factus est ergo Redemptor noster infirmus, ut nos fortes efficeret; visus est stultus, ut ad veram nos [Col. 1097D] sapientiam revocaret. Unde dicit Apostolus: «Quia quod stultum est Dei sapientia est hominibus.» Et paulo superius: «Quia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) .» Nec indignum super Domino Salvatore nostro infirmitatem, vel stultitiam dici, cum etiam per leprosum, cum etiam per serpentem non dedignatus sit mystice figurari.
Quem non aedificet atque ad perfectionem charitatis excitet, quem, inquam, non solum ad officiosum [Col. 1098A] piae humanitatis studium exercendum, verum etiam ad bona pro malis redhibendum, non provocet hoc quod de Pythonissa illa magnae profecto laudis digna praeconio legitur, quae videlicet, ad imitationem Dei, Saul tam bene tractavit, non modo regio jam culmine desperatum, sed et in crastino Philisthinorum gladiis perimendum (I Reg. XXVII) : et tanquam prudens, juxta Evangelium, serpens (Matth. X) , illi praestitit beneficium, a quo nullum se consequi posse sperabat emolumentum. Ille praeterea, sicut ipsa conqueritur, omnes hariolos de terra Israel et magos erasit, ac per hoc eidem mulierculae omnem quaestum solitae divinationis ademit. Illa vitulum paschalem, qui sibi de consumpta vix paupertate supererat, coxit et azymos panes de [Col. 1098B] perexigua farina commiscens illi, ut vesceretur, apposuit. Quod cum ille lugubris et contigua morte 188 perterritus sperneret ac cibum capere funditus recusaret, e contrario illa precibus obnixis et quibusdam velut argumentationibus incessabiliter insistebat, ut roganti talionem redderet. Et sicut illa jubenti paruerat, sic iste supplicantis precibus annueret: «Ecce, inquit, obedivit ancilla tua voci tuae, et posui animam meam in manu tua, et audivi sermones tuos, quos locutus es ad me; nunc ergo audi et tu vocem ancillae tuae, et ponam coram te buccellam panis, ut comedens convalescas et possis iter facere (I Reg. XXVIII) .» Quis enim hoc coruscante faceret Evangelio, quod haec mulier sub umbra legis egisse describitur, praesertim cum Vetus offerat [Col. 1098C] instrumentum: «Diliges amicum tuum, et odio habebis inimicum tuum,» evangelica vero tuba terribiliter intonet: Quia «nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. VI; Marc. XI) .» Saul enim ita divinantibus et hariolis inimicus exstitit ut passim omnes interficeret, et vix eorum quispiam, nisi haec duntaxat paupercula mulier, remansisset; haec etiam, quae supererat, tanta regiae persecutionis erat immanitate constricta ut, dum nullatenus uti divinatione praesumeret, consuetum propriae artis quaestum funditus amisisset. Haec tamen idipsum quod remanserat reddens bona pro malis alacriter obtulit, et inimicum suum, velut Apostolo jam haec praecipiente, cibavit (Rom. I) . Et haec eo [Col. 1098D] tempore laudabilis mulier fecit, cum illum nosset illico moriturum, atque ideo nec speraret jam placidum, nec paveret iratum. Argumentis utuntur homines, ut a propriis domibus hospitari volentes ejiciant, ut ad tabernas, vel emptoria vicina transmittant. Siquidem locus iste depreciatur, ille praefertur; hic per inclementiam annotinae tempestatis aegra seges negare fertur agricolis victum; ille feracium frugum dicitur exuberasse proventus. Modo brevitas commendatur itineris, modo sol altiora coeli tenere spatia perhibetur. Hac igitur accuratione verborum, nil aliud agitur quam ut supervenientes aliud sibi providere compellantur hospitium. Haec autem prudens et ingenua mulier rhetoricatur, ut ita loquar et [Col. 1099] oratorum orationibus utitur, ut inimicus ejus, [Col. 1100] dum respuit ac resultat, ad edulium provocetur.
Expliciunt testimonia primi libri Regum.
- 1. De eo quod David imprecatus est, ut non deficiat de domo Joab fluxum seminis sustinens et leprosus tenens fusum.
- 2. Ista est lex Adam, ait David, Domine Deus.
- 3. Fecit autem David sibi nomen, cum reverteretur, capta Syria, in valle Salinarum caesis duodecim millibus.
- 4. Qui erant Celethaei, et Phelethaei.
- 5. De eo quod filii David sacerdotes fuisse dicuntur.
- 6. Quod Ammon filius Naas, nuntiis David ad consolandum eum super mortem patris directis, vestes scidit et barbas medias rasit.
- 7. De poenitentia David, quae suscepta est; Saul vero, reprobata.
- 8. De eo quod David Rabath civitatem, quam Joab oppugnabat, victor obtinuit.
- 9. De eo quod David Absalon fugiens decem concubinas ad custodiendam domum reliquit.
- 10. Quod Absalon patrem persequens, concubinas quas pater domi reliquerat, consilio Achitophelis foedavit.
- 11. De eo quod Sobi, et Machir et Berzellai Galaadites obtulerunt David in castris Madian stratoria, et tapetia, et vasa et quaeque ad cibos necessaria.
- 12. De eo quod dicitur plures fuisse quos consumpserat saltus de populo quam illi quos voraverat gladius.
- 13. Quod Berzellai Galaadites usque Jordanem cum rege David veniens et Hierusalem secum pergere recusavit.
- 14. Quod David decem concubinas, quas domi reliquerat, rediens in custodiam tradidit, nec est ultra ingressus ad eas.
- 15. Unde supra.
- 16. De eo quod dicitur tertium bellum in Gob contra Philisthaeos fuisse, in quo percussit Adeodatus filius saltus polimitarius Bethleemites Goliath Gethaeum.
- 17. David sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres; ipse quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno.
- 18. Quod David aream Ornan Jebusaei et boves in holocaustum offerendo taxato pretio comparavit.
Expliciunt capitula.
«Nec deficiat, ait David, de domo Joab Gomorrhian sustinens (II Reg. III) .» Pro quo secunda translatio habet fluxum seminis sustinens et leprosus tenens fusum, et cadens gladio et indigens pane. Lepra quippe perfunditur qui gravis peccati labe foedatur, fusum vero tenere est virilis vitae fortia facta relinquere et femineae conversationis illecebrosam mollitiem exhibere. Gladio cadit qui furorem divinae indignationis incurrit. Pane indiget, quem a perceptione Christi corporis proprii reatus poena coercet. «Ille est enim panis vivus, qui de coelo descendit (Joan. VI) .» Si ergo post fluxum seminis leprosus factus praecepto legis extra castra manere [Col. 1099B] compelleris, cur adhuc in eisdem castris etiam honoris primatum obtinere contendis? Nunquid non Ozias rex cum superbe adolere incensum super altare thymiamatis voluisset, postquam se plaga leprae coelitus percussum agnovit, non modo a sacerdotibus de templo expelli patienter tulit, sed et ipse celeriter egredi festinavit? Scriptum quippe est: «Cumque respexisset eum Azarias pontifex et omnes reliqui sacerdotes, viderunt lepram in fronte ejus, et festinato expulerunt eum.» Moxque subjungitur: «Sed et ipse perterritus, acceleravit egredi, eo quod sensisset illico plagam Domini (II Par. XXVI) .» Si rex corporali lepra percussus a sacerdotibus ejici de templo non contempsit, tu leprosus in anima cur tot sanctorum Patrum judicio a sacris altaribus removeri [Col. 1099C] non pateris? Si ipse, demisso regiae dignitatis imperio, habitare in domo privata usque ad [Col. 1100A] obitum non erubuit, tu cur a sacerdotalis officii confunderis arce descendere, ut in poenitentiae sepultura conclusus te inter vivos studeas quasi mortuum deputare? Et ut ad illam Joab mysticam recurramus historiam si ipse gladio corruisti, quomodo alium per sacerdotalem gratiam suscitabis? Si ipse, exigentibus meritis, indiges pane, id est, a Christi separatus es corpore, quo pacto alium poteris coelestis mensae dapibus satiare? Si tu Oziae lepra es percussus in fronte, hoc est, infamiae nota dehonestaris in facie, quomodo alium poteris obducta perpetrati criminis oblivione purgare? Erubescat ergo tumefacta superbia, nec super se extolli inaniter appetat, quam infra se proprii reatus sarcina non mediocriter gravat.
Cum David per Nathan prophetam clementia divina promitteret ex ejus semine nasciturum qui suo sancto nomini construeret templum et Christum manifeste denuntians adjecisset: «Ego ero illi in patrem, et ipse erit mihi in filium (II Reg. VII) ;» moxque Ecclesiam, quae corpus est Christi, qualis esset futura, depromeret, dicens: «Et fidelis erit domus tua, et regnum tuum usque in aeternum ante faciem meam, et thronus tuus erit firmus jugiter.» Ille gratias agens, inter caetera orationis suae verba sic ait: «Sed et parum visum est in conspectu tuo, Domine Deus meus, quia dilexisti me, nisi loquereris etiam de domo servi tui in longinquum;» moxque [Col. 1100C] subjunxit: «Ista est enim lex Adam, Domine Deus (Ibid.) .» Ac si perspicue dicat: Sicut in terreni mundi [Col. 1101A] hujus exordio Adam constituisti posteritatis secuturae parentem, atque ex hac radice totius humani generis decrevisti pullulare propaginem, ita nunc, cum mundum renovare disponis, me quasi novum Adam facis, dum Christum ex meo semine nasciturum, qui est auctor et caput Ecclesiae, polliceris. «Ista est, inquit, lex Adam;» quia sicut ille erat in filiis suis hunc mundum visibilem possessurus, ita et ego populi spiritualis in Christo pater efficior, cum illo, qui in coelis est, perpetuo regnaturus. Sicut enim de costa illius formata est viventium mater Eva (Gen. II) , ita de latere Christi, qui ex me nasciturus est, victura perenniter egreditur Ecclesia. De hoc novo et spirituali mundo scriptum est: «Domini sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem (I Reg. II) .» Orbis enim super terrae cardines ponitur, cum sancta Ecclesia tanquam super bases doctrinis evangelicis solidatur.
«Fecit autem David sibi nomen, cum reverteretur, capta Syria, in valle Salinarum caesis duodecim millibus (II Reg. VIII) .» Verum enim David Christus, fortis scilicet viribus et pulcher aspectu, in valle Salinarum duodecim millia hominum stravit, quia per apostolos suos de salsa, imo falsa hujus mundi sapientia triumphavit. Qui enim duodecim spiritualis praelii bellatores habuit, quasi totidem per eos hominum millia trucidavit, dum stulte sapientes a [Col. 1101C] frivolae sapientiae vanitate convertit. Quorum videlicet bellatorum unus ad Corinthios dicit: «In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus; nam arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo, ad destructionem munitionum consilia corporis destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi (II Cor. X) .»
Quaeris qui erant Cerethaei et Phelethaei, qui bellatores dicunt fuisse David? (II Reg. VIII, 20.) Legitur in libro Numeri dixisse Dominum Moysi: «Congrega [Col. 1101D] mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos tu nosti quod senes populi sint ac magistri, et duces eos ad ostium tabernaculi foederis faciesque ibi stare tecum; et auferam de spiritu tuo tradamque eis, ut sustentent tecum onus populi et non tu solus graveris (Num. XI) .» Ex istorum itaque stirpe duae processerunt cognationes, quarum una Cerethaei, altera dicebatur Phelethaei. Et Cerethaei quidem dans judicium, Phelethaei puniens interpretatur; ut quos illi adjudicarent morti promulgando sententiam isti punirent irrogando vindictam.
«Filii autem David sacerdotes erant (II Reg. XVIII) .» Cur filii David sacerdotes fuisse dicuntur; quia nullam cum filiis Aaron consanguinitatem, nisi sicut caeterae tribus habuisse noscuntur? Sed sciendum quia dum sacerdotes venerabiles ac magistri constituuntur in populo, aliquando nomine sacerdotum designantur principes, vel doctores, sicut alibi reperitur: «Ira Jarites [ Ira Jairiles ] erat sacerdos David (II Reg. XX) ,» id est, magister. Ita quoque cum dicitur: «Filii autem David erant sacerdotes,» sic intelligendum est ac si dicat: Quia magistri erant fratrum suorum, vel certe principes inter caeteros, sicut habet antiqua translatio. Nam ubi nova dicit editio: Filii David erant sacerdotes; in veteri legitur: Filii autem David principes erant aulae regiae.
«Faciam, inquit David, misericordiam cum Hanon filio Naas, sicut fecit pater ejus mecum misericordiam. Misit ergo David consolans eum per servos super patris interitu,» utque historiam compendiosa relatione succingam «tulit Hanon servos David, rasitque mediam partem barbae eorum, et praecidit vestes eorum medias usque ad nates et dimisit eos (II Reg. X) .» Quid enim per Hanon, nisi nequitiae spiritus? quid per barbam, quae virorum est propria, nisi sanctarum fortitudo virtutum? quid etiam per vestes, nisi sanctitatis intelligitur indumentum? Psalmista perhibente, qui ait: «Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) .» Hanon [Col. 1102C] ergo foedus amicitiae reposcentibus, mediam barbae partem radit, quia hostis antiquus aliquando fortiter operantis robur imminuit, sed postquam barbam rasit, etiam vestimenta praecidit, quia mox ut malignus spiritus interiorem adimit fortitudinem, consequenter etiam exteriorem conspicuae conversationis exuit honestatem. Quid 193 est enim vestes hominum ad nates usque praecidere, nisi eos a superducto velamento justitiae usque ad obsceni et inverecundi operis turpitudinem denudare?
Cum David perpetrati reatus arguitur, mox ut in vocem confessionis erupit, dicens: «Peccavi Domino,» ex ore prophetae protinus audivit: «Dominus [Col. 1102D] transtulit peccatum tuum, non morieris (II Reg. XII) .» Et quia se occasio praebuit, hoc etiam te fraudari non patiar, quia nonnulli a pueris in religionis ordine constituti sola inobedientia superbiae mista depereunt, cum in saeculo plurimi post immanium criminum perpetrata flagitia per humilitatis studium indulgentiam promerentur. Ecce enim David adulterium, homicidiumque commisit (II Reg. XI) ; Saul vero Samueli inobediens exstitit (I Reg. XIII, XV) . Sed quid, quod ille nullo interveniente, vel in puncto veniam meruit; alterum vero nec propria confessio, nec prophetae tam lugubris et amara atque prolixa supplicatio reconciliavit. Plane si Scripturae series utrobique discutiatur, copiosior [Col. 1103A] Saul quam David in verbis poenitentiae reperitur. Iste siquidem duntaxat id quod praemissum est: «Peccavi Domino (II Reg. XIII) ;» ille autem ait: «Peccavi, inquit, quia praevaricatus sum sermones Domini, et verba tua, timens populum, et obediens voci eorum (I Reg. XV) ;» atque idipsum postmodum repetens, ait: «Peccavi.» Accessit autem et longanimis valde Samuelis oratio, de quo videlicet dicitur: «Contristatusque est Samuel et clamavit ad Dominum tota nocte illa (Ibid.) .» Sed divina voce responsum est: «Usquequo, ait, tu luges Saul, cum ego projecerim eum, ne regnet super Israel?» (I Reg. XVI.) Quid est ergo quod alterius poenitentia pie suscepta, alterius autem sub districtae se veritatis est examine reprobata, nisi quod ille scelus inobedientiae [Col. 1103B] spiritu superbiae parvipendens nequaquam pleno corde poenituit; hic autem pauca quidem protulit, sed ejus viscera divini timoris gladio transfixa veri luctus amaritudo replevit? Haec, quaeso, considerare non negligant, qui cum inobedientiae obediant, de graviorum se immanitate criminum procaciter jactant. Quorum profecto nonnullos saepe videmus ad agendae confessionis judicium frequentare, solo se devote prosternere, tinnulis se et accuratis verbis magis facete quam humiliter accusare, atque ideo nunquam eorum mores ad idoneae correptionis emolumenta procedere, quia videlicet cum Saul ore poenitent, corde tument.
[Col. 1103C] Sicut olim Romanorum consules ex diversis mundi partibus reportabant, peracta hostium caede, victorias, sic isti nunc animas hominum de manu diaboli debent liberare captivas. Ad hos quippe victoriarum titulos, ad hos debent semper inhiare triumphos, videlicet 194 ut antiquo praedoni animarum pereuntium manubias rapere, et Regi suo Christo signa gaudeant victricia reportare. Hunc porro conflictum David signavit, cum Rabbath civitatem victor obtinuit (II Reg. XII) . Rabbath quippe multitudo, vel grandis interpretatur, quod non inconvenienter universitatem hujus mundi significare cognoscitur. David itaque Rabbath obtinuit civitatem, cum suis legibus Christus grandem et copiosam hujus mundi subdidit multitudinem. [Col. 1103D] Coronam vero de capite Regis illius David abstulit sibique, sicut Scriptura testatur, imposuit; quod tunc verus David Christus implevit, cum mundi sapientes, quibus quodammodo diabolus ornabatur, eripuit et in sui decoris et gloriae diadema convertit. Multitudo quippe fidelium non modo Christi, sed et doctoris cujusque corona perhibetur, cujus praedicatione convertitur, sicut Paulus Philippensibus ait: «Itaque, fratres mei charissimi, gaudium meum et corona mea, sic state in Domino (Philip. IV) .» Sed et praedam, juxta Scripturam, asportavit multam valde. Praeda quippe de Rabbath tollitur, cum ex hoc mundo quique fideles atque devoti ad Dei omnipotentis obsequium convertuntur. Vos, [Col. 1104A] inquam, o sancti pontifices, vos potissimum hujusmodi debetis esse praedones, qui quotidie desudetis animas hominum de manibus reprobi possessoris eripere et triumphales Regi vestro David manubias reportare. Nec tamen sufficit, cum diabolo raptus, ad Deum quisque pia devotione convertitur, nisi mox etiam a status sui duritia quasi crebro sanctae praedicationis malleo conteratur. Unde per Jeremiam: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et quasi malleus conterens petram?» (Jer. XXIII.) Verba quippe Domini quasi ignis sunt, quia frigus expellunt, calorem mentibus ingerunt; malleus autem sunt, quoniam obstinationis et pervicaciae duritiam molliunt.
Congrue ergo sacra subnectit historia: «Populum [Col. 1104B] quoque ejus adducens serravit, et circumegit super eos ferrata carpenta, divisitque cultris et transduxit in typum laterum (III Reg. XII) .» Quid enim per ferrata carpenta, quod utique genus est curruum, nisi sortem atque inexpugnabilem quadrigam sanctorum evangelistarum, ac per hoc omnium divinarum Scripturarum intelligere debemus eloquium? Nam, prout alibi jam diximus: Vile quidem ferrum, tamen edomat omne metallum. Sicut ferrum metallis omnibus dominatur, sic evangelica doctrina duras mentes emollire cognoscitur. Quid est ergo super captos homines ferrata carpenta circumagere, nisi sacrae Scripturae roris humanarum mentium aream triturare, ut in eis sermo divinus et vitiorum reluctantium glebas obterat, et eas ad suscipiendas [Col. 1104C] mandatorum coelestium segetes complanare et exaequare contendat? Et quid est eos cultris dividere, nisi peccatorum hominum conscientiam ad confessionem divini verbi praedicationibus aperire? De quo verbo dicit Apostolus: «Gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) ;» tunc enim tanquam spiritualibus cultris homo dividitur, cum ad detegendas animae suae plagas divini verbi gladio desecatur. Cur autem eos in typum laterum 195 transduxisse narratur, nisi quia lateres et terreni sunt et decocti? Tunc enim peccator in typum lateris vertitur, cum ad praedicationis vocem sancti Spiritus ardorem concipit et veraciter humiliatus terram se ac lutum esse perpendit. Sic itaque quisque conversus ac poenitens in lateris formatur imaginem, [Col. 1104D] cum et humiliatur ex suae fragilitatis luto, et quasi rubescit, sive flammescit in amore divino, ut dum se terrenum pulverem pensat, cor suum ad referendas Deo gratias, qui se revocavit, accendat. Unde et Adam interpretatur terra rubra, ut ex primi parentis nomine quisque condiscat, vel quid originaliter sit, vel quid eum actualiter esse conveniat. Ad hos itaque sacerdotes Ecclesiarum, ad istas sancti pontifices debuerant anhelare victorias non sumptuosis epularum ferculis, non resolvi Lenocinanti petulentia voluptatis. Post mundi quippe nascentis exordium, per mille ferme atque sexcentos annos humanum genus sine vini poculo et esu carnium vixit; nec tamen quispiam, quem Scriptura [Col. 1105A] commemoret, usque ad obitum languore contabuit.
«Egressus est autem rex David Hierusalem, fugiens Absalon, et dereliquit decem mulieres concubinas ad custodiendam domum (II Reg. XV et XVI) .» David a facie Absalon fugiens decem concubinas in domo relinquit, quas Absalon per incestum turpiter foedat. Quia Redemptor noster, dum ejectus de civitate Judaica in desertum gentium properat, relinquit in domo legis Judaeos non viriliter incedentes, sed muliebri conversatione viventes; qui nimirum per decem concubinas non incongrue figurantur, quia, dum enerviter legis praecepta custodiunt, non [Col. 1105B] castum matrimonii merentur ascendere thalamum, sed absque fidei cohaerentes annulo sortiuntur pro conjugio pellicatum. Quam Absalon lasciviens polluit, quia malignus spiritus reprobas impiorum animas quasi prostituendo corrumpit, quia per excessus diversorum scelerum cum talibus fornicatur, et tanquam substrata sibi prostibula incestus violator amplectitur, dum adulterinis eorum operibus delectatur.
Absalon siquidem interpretatur patris pax (II Reg. XIII) , per quem designatur populus Judaeorum, qui usque ad mortem persecutus est Christum. De quo populo per Isaiam dicitur: «Filios genui et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isa. I) ;» qui patris pax jure dicitur, quoniam in illo specialiter populo per legem datam, per victimarum sacrificia, per tabernaculum denique, sive templum Deus quievisse videtur. Sicut 196 David: «Notus, inquit, in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) .» Atque ut iste populus patris pax esse videatur, audi quod sequitur: «Et factus est in pace locus ejus (Ibid.) .» Sive per Absalon Judas traditor designatur, qui et ipse patris pax non immerito dicitur, sicut ipse de illo Christus in psalmo conqueritur, dicens: «Etenim homo pacis meae, in quo sperabam, qui edebat [Col. 1105D] panes meos, magnificavit adversum me supplantationem (Psal. XL) .» Nam et Christus non incongrue pater asseritur, sicut Propheta testatur: «Vocabitur, inquit, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isa. IX) .» Iste ergo dicitur princeps pacis et ille pax patris. Cui etiam, Judae videlicet, in ipso persecutionis articulo pacis osculum non negavit (Matth. XXVI) . Nec mirum si Judae traditoris speciem Absalon tenuit, quem non solum in persecutione David, sed ipso quoque genere suae mortis expressit (II Reg. XVIII) . Ille siquidem quercui, dum transire vellet, inhaesit; iste se laqueo, Scriptura testante, suspendit. Ut quoniam uterque redundans vipereae felle nequitiae et terra indignus erat et coelo, [Col. 1106A] inter utrumque libratus et terram perderet et ad coelum nullatenus aspiraret. Nam et Achitophel, qui David persequi non dissimiliter voluit, exigentibus meritis, idipsum genus mortis elegit (II Reg. XVII) ; hic enim Absalon persequenti David consilium dedit ut concubinas patris, quas dimiserat ad custodiendam domum, sacrilega permistione pollueret, ad foedandum patrem novercas suas turpiter incestaret (I Reg. XVI) . Quid autem per decem concubinas David, nisi pars illa Judaicae plebis exprimitur quae Christum verum utique David fugientem in gentilitatis deserta non sequitur, quia legis se habere Decalogum gloriatur? Per numerum nempe concubinarum, numerus exprimitur mandatorum; concubinae ergo, quae non sequentes David, domum servant, hi sunt qui in veteris legis custodia perseverant. [Col. 1106B] Absalon ergo ad has David concubinas ingreditur quia diabolus, qui in Absalon erat, per excessus diversorum scelerum cum talibus fornicatur. Et bene dicitur: Quia David eas dimiserat ad custodiendam domum; provida quippe Redemptoris nostri dispensatione divinitus agitur ut quasi ad servandam domum legis Judaeorum reliquiae reserventur; ut ipsi qui modo nostri sunt scriniari, et libros coelestis eloquii in eadem in qua conditi sunt lingua ubique terrarum ferant, quatenus ipsi qui nobis inimici sunt, si quando scrupulus dubietatis emerserit, omne nobis ambiguum tollant. Unde per Psalmistam dicitur: «Deus meus, ostende mihi bona inter inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliviscatur legis tuae (Psal. LVIII) .» Hebraica [Col. 1106C] quippe lingua, quae toto orbe dispergitur, multum Christianae fidei auctoritas adjuvatur. Unde et illic aperte subjungitur: «Disperge illos in virtute tua, et depones eos, protector noster, Domine (Ibid.) .»
«Cumque venisset David in castra Madian, Sobi filius Naas, et Machir filius Amichel, 197 et Berzellai Galaadites obtulerunt ei stratoria, et tapetia, ac vasa fictilia, etc.» (II Reg. XVII) . Madianitae vero, qui praebuere regi David stractoria et tapetia, quid aliud significant quam gentiles conversos ad fidem? qui dum piis actibus incessanter insistunt, quasi textrini operis linteamina [Col. 1106D] praeparant, in quibus utique Dominus suaviter requiescat. Haec enim sunt evangelica illa vestimenta, quae apostoli super asinam ponunt et Jesum sedere desuper faciunt (Matth. XXI) . Quod autem sequitur «quia dederunt David etiam vasa fictilia, frumentum et hordeum, farinam, et fabam, et lentem, et frixum cicer, et mel, et butyrum, oves etiam et pingues vitulos (II Reg. XVII) ;» plurimae ciborum species diversi sunt sanctorum hominum mores, quibus nimirum David cum suis commilitonibus pascitur; quia Redemptor noster cum sanctis suis rectis justorum operibus velut esuriens epulatur.
«Fuit autem ibi praelium dispersum super faciem terrae, et multo plures erant, quos consumpserat saltus de populo, quam hi quos voraverat gladius (II Reg. XVIII) .» De qua sententia in libro Hebraicarum quaestionum haec B. Hieronymi verba sunt: Saltum hunc, inquit, qui plures consumpsisse quam gladius vorasse legitur, bestias ferocissimas, quae in saltu erant, Hebraei autumant, a quibus plures consumpti quam a gladio vorati fuerint. Verum hic, ut dicitur, Hebraeorum fuit intellectus. Nobis autem videtur quia vesani quique, et infruniti, qui cum Absalon perduelliones exstiterant, Deo deserente caecati, [Col. 1107B] arbustis occurrentibus impingebant, atque ideo dicatur quia plures ceciderint saltu consumente perempti quam hi qui fuerint gladio trucidante vorati. Quod ita debere intelligi non ambigitur, si ipsa styli consequentia vel superficietenus attendatur. Nam postquam praemittit: «Multo plures erant quos saltus consumpserat de populo quam hi quos voraverat gladius in die illa;» praesto subjungit: «Accidit autem ut occurreret Absalon servis David sedens in mulo; cumque ingressus fuisset mulus subter condensam quercum et magnam, adhaesit caput ejus quercui, et, illo suspenso inter coelum et terram, mulus cui insederat pertransiit (Ibid.) .»
[Col. 1107C] «Berzellai Galaadites senex valde, id est, octogenarius, ut sacra testatur historia, descendens de Rogelim, transduxit regem David Jordanem; cui rex: Veni, inquit, ut requiescas mecum in Hierusalem. Ille autem renuens, excusationem senectutis obtendit, et, relicto rege, mox ad propria repedavit (II Reg. XIX) .» Sunt namque nonnulli qui regem David, hoc est Salvatorem nostrum sequentes, Jordanis fluenta transmittunt; hoc est, vel baptismi suscipiunt 198 sacramentum, vel, quod secundum est lavacrum, arripiunt spirituale propositum. Nam quia in Jordane auctor baptismi Christus est baptizatus (Matth. III) , recte per eum intelligitur baptismus. Sed hi veste variata, non mente, habitum mutando, non animum, ad pristinos redeunt mores et saeculares [Col. 1107D] repetunt actiones; et quia nequeunt a negotiorum saecularium perturbatione quiescere, nolunt in Hierusalem, hoc est in visione pacis habitare cum rege; senes enim sunt, et inveterati, atque ideo nequeunt in novam de vetusta conversatione mutari. Nam et Jordanem transeunt et octogenarii sunt, quia et baptizati sunt et resurrectionem futuram, quae per octonarium designatur numerum, credunt. Sed hi quanquam Regi humiliter et blande loquantur, Regem tamen deserunt et ad solitae conversationis consuetudinem revertuntur. Quid est enim Regi blanda verba proferre, nisi sicut in Evangelio dicitur, se callide potius quam humiliter excusare? «Rogo, inquit, te, habe me excusatum (Luc. XIV) .» [Col. 1108A] Dicebat enim Berzellai regi: Cur servus tuus sit oneri domino meo regi? paululum procedam famulus tuus ab Jordane tecum, nec indigeo hac vicissitudine.
Cujus figuram tenent qui spirituali cuiquam viro seseque ad altiora provocanti, quasi humiliter decantant: Peccatores quidem sumus tibique, pater, obtemperamus, sed districtioris instituti regulam servare non possumus; infirmi sumus et fragiles, atque ideo melius judicamus sub levi nos fasce inglorios utcunque vivere quam sub gravis sarcinae pondere quasi fortes interire. Nam et quod idem Berzellai superius dixerat, ab istorum interioris hominis senio non discordat: «Quot sunt, inquit, dies annorum vitae meae, ut ascendam cum rege in [Col. 1108B] Hierusalem?» et adjecit: «Nunquid vigent sensus mei ad discernendum suave et amarum? aut delectare potest servum tuum cibus, et potus? vel audire possum vocem cantorum et cantatricum?» (II Reg. XIX.) Veraciter enim talium hominum sensus intrinsecus obtusi sunt, quia spiritualia mentis edulia, vel intimae jubilationis organa non discernunt; non enim eis sapit cibus ille coelestis, ad quem Propheta spirituales convivas invitat: «Gustate, inquit, et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .» Nec illa fauces eorum mella discernunt, de quibus aiebat: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) Necdum ad illud Sapientiae discubuere convivium, de quo in libro Proverbiorum dicitur: «Quia sapientia [Col. 1108C] immolavit victimas suas, miscuit vinum et proposuit mensam suam.» Ubi et sequitur: «Misit ancillas suas ut vocarent ad arcem, et ad moenia civitatis: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum, quod miscui vobis (Prov. IX) .» Hi voces etiam cantorum et cantatricum non audiunt, quia quae sanctorum martyrum, quae sanctarum virginum ante Deum jubilet modulatio nullatenus comprehendunt. Nam quia carnaliter conversantes ad Dominum contemplationis corda non elevant, coelestis harmoniae modulos et mellifluas angelici concentus suavitates ignorant.
Unde non immerito senex ille Berzellai fuisse dicitur de Rogelim, quod interpretari dicitur pedes. Pedestres enim tales ambulant, et quoniam a terrenae [Col. 1108D] 199 conversationis itinere se suspendere nesciunt, ad comprehendenda coelestis melodiae cantica non assurgunt, nolunt enim nisi pedites semper incedere atque ideo nequeunt alta jubilationis intimae gaudia penetrare. Et quoniam terreni actus, in quibus sparsi sunt, duros eos atque insensibiles reddunt, spiritualis laetitiae contemplari subtilia nequeunt. Hinc est etiam quod ille Berzellai Galaadites asseritur, quod acervus testimonii interpretatur, et quoniam acervus ille testimonii, qui Galaad dicitur, a Laban et Jacob de lapidibus factus agnoscitur (Gen. III) , bene per hunc Galaaditen duri ac lapidei homines designantur, qui, dum ad amorem spiritualis vitae cor non emolliunt, tanquam lapides facti in [Col. 1109A] pertinaci saecularium negotiorum vigore durescunt. Ad quam duritiam pertinet quod idem quoque Berzellai ferrum meum interpretari dicitur. Quid est durius ferro? et quid obstinatius corde perverso? «In malevolam enim animam nunquam introibit sapientia (Sap. I) .» Et congrue ferrum meum, quasi de se quilibet homo durus et obstinatus dicit, quia dum statuit in propria perseverare duritia, in consilia se nunquam projicit aliena, et quia rigidus et inflexibilis ad coelestem Hierusalem cum David rege non graditur, de via quam coeperat cum Berzellai, ad terram Madian, hoc est, ad vitae veteris primordia revocatur.
[Col. 1109B] «Cumque venisset rex David in Hierusalem, tulit decem concubinas suas, quas reliquerat ad custodiendam domum et tradidit eas in custodiam; nec est ingressus ad eas, sed erant clausae usque ad diem mortis suae in viduitate viventes (II Reg. XX) .» Concubinae quae non sequentes David domum servant, hi sunt qui in veteris Legis custodia perseverant. De quibus profecto concubinis dicitur: «Quia de caetero non est David ingressus ad eas: Sed erant clausae usque in diem mortis suae in viduitate viventes.» Judaei plane nunc clausi sunt et in viduitate vivunt quoniam ad virum sanctae Ecclesiae non accedunt, nec ad eos coelestis ille Sponsus ingreditur, quia tanquam mulierculis a diabolo prostitutis suum praebere contubernium dedignatur eisque, quia polluti [Col. 1109C] sunt per adulterium, repudii dat libellum. Et hae quae non sequuntur virum merito concubinae, nec vocantur uxores, quia, dotali foedere ac nuptiali copula prorsus indignae, non illam pariunt sobolem quae paternae benedictionis possideat haereditatem. Nobis autem econtrario dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (I Petr. III) .» Nam et idem dicit Apostolus: «Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Quicunque autem ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt (Gal. III) .»
«David postmodum non est ingressus ad eas, sed [Col. 1109D] erant clausae usque in diem mortis suae in viduitate viventes (II Reg. XX) .» Perdiderunt enim virum, de quo per Isaiam dicitur: «Quoniam acceperunt septem mulieres virum unum (Isa. IV) .» De quibus et per Salomonem dicitur: «Quia septingentae sunt reginae (III Reg. XI) .» Acceperunt itaque septem, quae amiserunt decem. Coelestem quippe Sponsum sancta sibi confoederavit Ecclesia septiformi scilicet Spiritus dono repleta. Quem Sponsum Synagoga, quae Decalogi mandata perceperat, perdidit viduaque permansit, quia dum in domo consueti ritus et legalium caeremoniarum immobiliter perstitit, cum rege David in deserta gentilium exire contempsit.
«Tertium quoque fuit bellum in Gob contra Philistaeos, in quo percussit Adeodatus filius saltus polimitarius Bethleemites Goliath Getheum (II Reg. XXI) .» Quod nimirum facile valet intelligi. Nam Gob interpretatur lacus. Et sicut periclitatur qui in lacum leonum mittitur, sic David quasi leonis se dentibus tradidit, cum in rabiem Goliath se praeliaturus immersit. Idem David Adeodatus jure dicitur; quoniam a Deo est electus in regnum. Qui etiam filius saltus vocatur, quia de pascuis saltuum, ubi oves alebat, eductus agnoscitur. Nec sine causa idem David polimitarius dicitur; quia mater ejus de genere Beselehel exstitit, qui tabernaculum foederis in [Col. 1110B] deserto construxit, in quo etiam nonnulla polimitaria operatione contexuit. Bethleemites quoque non incongrue dicitur, quia a Noemi duxit originem, et de Bethleem fuerant tempore famis egressae atque ad eamdem Bethleem sunt, reflorescente postmodum ubertate, reductae. Quod autem Adeodatus cum omnibus suis his adjectivis, ipse procul dubio sit David, sequentia declarant, ubi dicitur: «Ii quatuor nati sunt de Arapha in Geth, et ceciderunt in manum David et servorum ejus (Ibid.) .» Sane quid etiam per haec mystice significetur exponerem, nisi quod perspicuum est epistolaris mihi brevitas prohiberet. Juxta mysticum scilicet intellectum, haec omnia referuntur ad Christum. Ipse enim Adeodatus est, de quo per Isaiam dicitur: «Puer natus [Col. 1110C] est nobis, et filius datus est nobis (Isa. IX) .» Qui filius saltus non incongrue dicitur, quoniam ex Judaeis secundum carnem nasci dignatus est, qui dum nullum fructum spiritualis germinis attulerunt, velut agrestes arbores non in horto plantatae, sed in saltu natae steriles exstiterunt. Unde legitur: «Vox clamantis in deserto (Isa. XL) ;» hoc est, infructuoso Judaeorum populo. Polimitarius quoque Redemptor noster merito dicitur, quia velut textrini operis studio vacat, dum et se suis fidelibus induit et ex illis justitiae vestimenta contexit. De suis 201 quippe vestibus per Apostolum dicitur: «Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam neque rugam (Ephes. V) .» Et per prophetam: «Omnibus his velut ornamento vestieris [Col. 1110D] (Isa. XLIX) .» De Christi vero fidelibus Psalmista canit: «Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) .» Et per Ezechielem Dominus improperat animae, quam spiritualibus indumentis decenter ornavit, sed eum ipsa moechiae sordibus polluta deseruit: «Vestivi te, inquit, discoloribus et calceavi te hyacintho, et cinxi te bysso, et indui te subtilibus et ornavi te ornamento.» Et paulo post: «Et vestita es bysso, et polimito et multis coloribus (Ezech. XVI) .» Quid ergo mirum, si Redemptor noster polimitarius dicitur, qui virtutis decore polimito induit animam quam sponsali jure sortitur? Ipse est enim Dei sapientia, de qua per Salomonem dicitur: «Quia quaesivit lanam et linum, et operata est [Col. 1111A] consilio manuum suarum (Prov. XXXI) .» Cujus digiti apprehenderunt fusum, cujus omnes domestici vestiti sunt duplicibus, cujus etiam caro stragula vestis facta est in passione. Sed eadem byssus et regalis purpura indumentum illius est in resurrectione; qui etiam Bethleemites jure vocatur, quia in Bethleem de Virgine natus agnoscitur. Quod autem dicitur: «Quia tertium bellum fuit in Gob,» hoc intelligitur quia verus David Salvator Israel, ante legem et sub lege, ac postmodum in evangelica gratia fideles semper bellatores habuit, per quos contra Philistaeos, id est, adversus malignos spiritus dimicavit. Ad hoc itaque tertium bellum David venit in Gob, qui interpretatur lacus, quia Redemptor noster dum velut forti armato fortior supervenit [Col. 1111B] (Luc. XI) , ipse per se etiam usque ad inferna descendit. Unde per Psalmistam dicit: «Posuerunt me in lacu inferiori, in tenebris et umbra mortis (Psal. LXXXVII) .» Illic percussit Goliath Getheum, quia dum electorum animas de gehennae claustris eripuit, antiquum hostem, qui super eos tyrannidem exercebat, lethali vulnere sauciavit.
«David sedens in cathedra, sapientissimus princeps inter tres. Ipse quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno (II Reg. XXIII) .» Quid est quod David tam novae, tam inauditae praeconio laudis attollitur? Quis est iste tam humilis tamque sublimis? Quis, inquam, est iste David ita [Col. 1111C] debilis atque despectus ut vermiculi speciem gerat? ita fortis et validus, ut uno impetu octingentos homines interficiat? In palea nempe litterae videtur esse ridiculum, si non in medulla spiritus lateat sacramentum. Quis ergo vermiculus iste, nisi ille qui per eumdem David canit in psalmo: «Ego autem sum vermis, et non homo?» (Psal. XXI.) Sicut enim vermis ex sola ligni materia gignitur, ita Christum absque virilis semine de solo virginali utero genitum fides catholica confitetur. Sed quamvis sit vermis tener et debilis, ligni vero duritia fortis ac solida, vermis tamen lignum vertit in cariem et cavernosum reddit et cavum. Ita Redemptor noster verus 202 utique manu fortis atque desiderabilis, [Col. 1111D] qui semetipsum exinanivit, qui non habens speciem, neque decorem, invalidus ac despectus apparuit, humanum genus, unde ortus est, paulatim a suo rigore mollivit, magnumque sibimet in electis suis habitationis spatium procuravit. Hic itaque David sedet in cathedra, quia in paternae majestatis gloria constitutus omnia judicat. Cui Pater ait: «Sede a dextris mei (Psal. CIX) .» Sapientissimus est, quia ipsa Patris sapientia est. Sed quomodo David dicitur princeps inter tres, cum ille non inter alios quemlibet principatum, sed super omnes potius regalis sceptri teneret imperium? Laus enim ista depretiat, non exaltat; deprimit, non attollit, cum ille non tam tribus interesset, quam omnibus superesset. Sed cum ab illo David videatur sententia ista dissidere, est cui valeat aptissime [Col. 1112A] convenire. Beatus enim ac singularis ille homo, qui mystice dictus est vermis, mox ut a Verbo in unitate personae suscipitur, in sancta Trinitate non inaequaliter principatur. Princeps est ergo inter tres, quia unitus est Verbo, quae est in sancta Trinitate persona. Hic octingentos interfecit impetu uno. Octonarius numerus ad resurrectionem, centenarius pertinet ad perfectionem. David ergo uno impetu octingentos interfecit, quia Salvator noster omnes, qui vel perfectionem fidei appetunt, vel resurrectionis gloriam concupiscunt, gladio sui spiritus interfecit, dum eos per incarnationis ac crucis suae mysterium ab amore mundi hujus mortuos reddidit, et hoc uno operatus est impetu, id est, uno suo incarnationis adventu. «Semel enim pro peccatis [Col. 1112B] nostris mortuus est, jam ultra non moritur (Rom. VI) .» Annon ejus adventus jure vocatur impetus, de quo Salomon ait: «Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles?» (Cant. II.) Et David: «Exsultavit, inquit, ut gigas ad currendam vitam?» (Psal. XVIII.) Qui enim currit, procul dubio impetum facit. Nam et Verbum Dei tanquam rivus aquarum viventium cum impetu venit, et sicut torrens cuncta doctrinarum ardentium inquinamenta subvertit. Unde et in Canticis canticorum dicitur: «Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano (Cant. IV) .» Huic ergo Regi tam humili tamque sublimi, tam infirmo, sed ita fortissimo, gratias referamus qui idcirco fieri dignatus est vermis in ligno, ut nos constitueret [Col. 1112C] cives in coelo. Ideo vetustum humani generis inimicum in se permisit insurgere, ut ex eo postmodum non modo per viros, sed etiam per feminas triumpharet.
Quaeris cur in Scripturis sacris sit ista diversitas, ut in libro Regum (II Reg. XXIV) legatur David redemisse aream Ornan Jebusaei, simul et boves qui offerendi erant in holocaustum, siclis argenti tantummodo quinquaginta; cum in Paralipomenon pro sola area dedisse narretur auri sexcentos siclos? (I Paral. III.) Sed sciendum est procul dubio quia in libro Regum [Col. 1112D] boves tantummodo quinquaginta siclis argenti comparasse 203 David legitur, quanti vero aream comparaverit, illic omnino siletur. Paralipomenon vero liber de bobus e contrario tacet, sed emptam sexcentis auri siclis aream perhibet. Quod facile pervidetur, si in utroque libro ipsa verborum series diligenter attenditur. Nam in libro Regum hic est ordo verborum: «Emit ergo David aream, et boves argenti siclis quinquaginta.» Ubi sic distinguendum est, ut prius Scriptura dicat: «Emit David aream,» nec exprimat quanti; 204 deinde sequatur: «Et boves argenti siclos quinquaginta.» In libro vero Paralipomenon ita legitur: «Dedit ergo David ornan pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos, et aedificavit ibi altare Domino.» Sic igitur [Col. 1113A] utraque sibimet Scriptura divisit, ut illa boum, ista solius areae numeret pretium. Res igitur quibus pretii [Col. 1114A] mensura praefigitur discrepant, sed Scripturae sanctae sibimet invicem non repugnant.
Expliciunt testimonia libri secundi Regum.
- 1. De Abisag Sunamite quae regi David ministrabat, et cum eo dormiens senilia ejus membra fovebat, et tamen integra mansit.
- 2. Quod David, dum vivit, et Joab et Semei pepercit; moriens vero perdendos eos mandavit.
- 3. Quod dicitur Salomon quadraginta millia praesepia equorum currilium habuisse, duodecim millia equestrium.
- 4. Quod de eodem dicitur: quia locutus est tria millia parabolas, et fuerunt carmina ejus quinque millia; et disputasse etiam de lignis, et de jumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus.
- 5. Quod Salomon duas a dextra laevaque columnas in templi vestibulo statuit, quarum unam Jachim, alteram Booz vocarit.
- 6. Quod vasa templi Domini in campestri regione Jordanis in argillosa terra fusa sunt inter Sochol et Sarthan.
- 7. De eo quod cum sacerdotes exissent de sanctuario, nebula domus Dei repleta est, ita ut sacerdotes non possent prope astare propter nebulam.
- 8. Quod non esse dicitur argentum nec ullius pretii putari in tempore Salomonis.
- 9. Quod Salomoni fuerant uxores quasi reginae septingentae et concubinae trecentae.
- 10. De muliere Sareptana, ad quam Elias transmissus, invenit eam duo ligna colligentem, ut conqueret et sibi panem ac filio suo.
- 11. De eo quod, orante Elia, nebula parva quasi vestigium hominis de mari conscendens apparuit.
Expliciunt capitula.
«Quaesierunt David regi servi sui adolescentulam speciosam in cunctis finibus Israel, et invenerunt Abisag Sunamitem, et adduxerunt ad regem; quae dormiebat cum rege, et ministrabat ei, et non cognovit eam rex (III Reg. I) .» Quae est autem haec puella, quae de cunctis finibus Israel tanquam singularis eligitur, et David regi, ut cum eo dormiat, et frigescentes artus calefaciat copulatur? Interroga Salomonem et ipse tibi puellae hujus aperiet sacramentum: «Posside, inquit, sapientiam, posside intelligentiam (Prov. IV) .» Vis etiam audire virginis hujus amplexus? ait: «Ne derelinquas eam et apprehendet [Col. 1113C] te; ama illam, exaltabit te; circumda illam, et glorificabit te; honora illam, et amplexabitur te (Ibid.) .» Sapientiam ergo, hoc est, sanctam vitam amplectamini, uxorem, ut ingenuam, et haereditate cendignam sobolem procreemus. Non enim ex hac uxore moritura nobis est successura posteritas, sed quae perpetuo sit victura. Nam quod de corruptione nascitur, necesse est corrumpatur; at quod virginitas gignit interire non novit: nec est vitio corruptionis obnoxium quod ex incorruptione fuerit procreatum. Sed videamus interpretationem istorum nominum, ut valeamus comprehendere sacramentum. Abisag namque interpretatur pater meus superfluus, vel, patris mei rugitus. Hic superfluus, non superfluitatem, quasi non necessariam, sed abundantiorem [Col. 1113D] Dei Patris significat gratiam; rugitus autem, vehementem sanctae praedicationis indicat fremitum, ut leonem de tribu Juda, quasi per intonantem sanctae praedicationis fremitum insonet, quisquis in Abisag, id est, religiosae vitae complexibus jacet. Sunamitis autem in nostra lingua, [Col. 1114B] coccinea dicitur. Anima quippe sancta sicut 205 Dominici sanguinis mysterio rubet, ita nihilominus et igne sancti Spiritus fervet. Unde et in manu Phares coccinum alligatur, qui maceriam sub mystica duorum populorum sequestratione divisit. Et Raab meretrix, in typo Ecclesiae, coccineum funiculum, ut domus sua, pereunte Jericho, salvaretur, appendit. Hinc etiam, et alibi de sanctis viris Scriptura commemorat: Hi sunt, qui venerunt de calore domus Raab. Et ipsa in Evangelio Veritas: «Ignem, inquit, veni mittere in terram (Luc. XII) :» qui videlicet ignis in discipulorum cordibus aestuans, eos dicere compellebat: «Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas?» (Luc. XXIV.) Hoc itaque mysticum [Col. 1114C] et spiritale conjugium, et in Sunamite fervorem gratiae concipit, et in Abisag sanctae praedicationis sobolem parit; ut quem in cordis quisque visceribus portat, per oris officium parere non omittat; et quod concipit in corde per coccinum, pariat in ore per praedicationis sanctae rugitum. Fervorem ergo divinae charitatis in Sunamite concipimus, ut praedicationis rugitum Abisag quasi sobolem pariamus.
Ego saepius, fateor, dubitavi cur David Joab et Semei, quibus iratus erat, dum adhuc viveret, clementer indulsit; moriens autem Salomoni sibimet in sceptra regia succedenti perdendos esse mandavit. [Col. 1114D] «Tu, inquit, nosti quae fecerit mihi Joab filius Sarviae, quae fecerit duobus principibus exercitus Israel, Abner filio Ner et Amasae filio Jether, quos occidit et effudit sanguinem belii in pace.» Atque paulo post addidit: «Facies ergo juxta sapientiam tuam, et non deduces canitiem ejus pacifice ad inferos.» [Col. 1115A] De Semei quoque sic ait: «Habes et Semei apud te, filium Gera, filii Gemini de Baurim, qui maledixit mihi maledictione pessima, quando ibam ad castra.» Denique, quibusdam interpositis, addidit: «Ducesque canos ejus cum sanguine in infernum (III Reg. II) .» Quid est enim quod eos David moriens damnat quibus vivendo pepercerat, cum profecto rationis ordo deposcat ut in perduelliones, vel quoslibet inimicos vivens sententiam ultionis exereret, moriens autem eis misericorditer indulgeret? Sed sciendum est quia per regnum David, qui tot persecutionibus et aerumnis attritus, tot adversitatibus et inopiis cum suis commilitonibus est afflictus, hoc praesens saeculum designatur, in quo cum suis membris Christus affligitur multisque tribulationibus Ecclesia laceratur. [Col. 1115B] Regnum vero Salomonis, qui divitiis et gloria cuncta regalium dignitatum jura transcendit, omnia principalis imperii fastigia superavit, futurae vitae denuntiat gloriam, in qua Christus vere pacificus aeterna cum suis quiete perfruitur ac coelestis convivii dapibus solemniter epulatur.
Unus igitur idemque Redemptor noster et nunc David est, et tunc Salomon erit; quia et modo tanquam manu fortis per membra sua contra diabolum pugnare non desinit, et tunc sopita 206 prorsus omni carnis et spiritus controversia, cum corpore suo, quod est Ecclesia, ut revera pacificus aeterna tranquillitate regnabit. Nunc in electis suis quasi David calamitatum fascibus premitur, persecutionum ac diversis adversitatum pressuris urgetur, tribulationibus [Col. 1115C] et aerumnis atteritur, postmodum tanquam Salomon exuberanti divitiarum immortalium copia potietur. David ergo vivens tolerat, quos in fine condemnat, quia judex humani generis Christus, quem ille signabat, illis nunc misericorditer parcit quibus in fine saeculi sententiam juste damnationis infligit. David itaque misericordiam prorogat, Salomon justitiam judicat, quia unus idemque Redemptor noster et nunc quasi David reproborum iniquitates aequanimiter tolerat, et postmodum tanquam Salomon, in gloria sua veniens, eos quasi vibrato judicii sui mucrone trucidat. Haec alternitas divini examinis frequenter in eisdem sermonibus invenitur, sicut illic: «Misericordiam, inquit, et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) :» Et: «Misericordiam et [Col. 1115D] veritatem diligit Deus (Psal. LXXXIII) : Misericordia et veritas obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) .» Sic itaque dum misericordia veritati, quasi David praeponitur Salomoni; ut quos pie David per misericordiam sustinet, Salomon per judicium juste condemnet. Et notandum quod per Joab, qui suis homicidium manibus perpetravit, illi designantur qui mala faciunt; per Semei vero, qui regi tantummodo maledixerat, illi figurati sunt qui prava loquuntur. Nam et hi qui nequiter agunt, et illi qui sermonibus reprobis ac falsis insistunt, in extremae discussionis examine procul dubio damnabuntur; sicut idem David ait: «Odisti omnes qui operantur iniquitatem; perdes eos qui loquuntur mendacium (Psal. V) .»
«Et habebat Salomon quadraginta millia praesepia equorum currilium et duodecim equestrium (III Reg. IV) .» Quid per quaternarium numerum, nisi quadriga praestruitur evangelistarum? Et quid per duodenarium, nisi senatus exprimitur apostolorum? Per doctrinam quippe evangelicam et apostolicam vectatur Dominus per omnem latitudinem orbis terrarum. «Currus enim Dei decem millibus multiplex, millia laetantium; Dominus in illis, in Sina in sancto (Psal. LXVII) .» Nam quia Sina mandatum interpretatur, constat in eis tantummodo vectari Dominum, ubi fit coelestium observatio mandatorum. Notandum autem quia sicut David regnum, qui tot est pressuris [Col. 1116B] attritus, Dominum designat in mortalis adhuc vitae stadio laborantem, sic Salomonis istius incomparabilis gloria praefiguratur, eumdem Dominum post mundi finem in paterni culminis majestate regnantem. Et praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et Aegyptiorum, quia nimirum Redemptor noster superat intellectum et angelorum et hominum.
De illo quoque dicitur: «Quia locutus est tria millia parabolas, et fuerunt carmina ejus quinque millia;» ubi praesto subjungitur: «Quia disputavit etiam super lignis a cedro quae est in Libano usque ad hyssopum quae egreditur de pariete, et disseruit [Col. 1116C] de jumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus (III Reg. IV) .» Quae videlicet Redemptori nostro non ambigitur cuncta congruere, cui vacat haec diligenti consideratione tractare. Ipse mimirum tria millia parabolas est locutus, qui et per mystica praecedentium facta et per allegorica prophetarum oracula, vel etiam per coruscantis Evangelii documenta, dum sub figurarum velamine pene cuncta disseruit, quasi tria millia in verbis suis parabolas numeravit. Unde et in Evangelio Matthaeus ait: «Haec omnia locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et sine parabolis non loquebatur eis (Matth. XIII) .» Cujus etiam carmina quinque millia sunt, quia chorus virginum, quae sub quinario numero describuntur ante thronum ejus, sicut Joannes in Apocalypsi dicit: [Col. 1116D] «Canticum novum jugiter modulatur (Apoc. XIV) .» Vel quia quinque sunt vulnera Dominici corporis, quibus per universum orbem triumphalis ejus gloria praedicatur, sub eodem numero carmina supputantur, sub quo tenentur et vulnera, per quae victoria singularis laudis aeternae gloriam promeretur. Unde cum in Canticis dicitur: «Surge, amica mea, sponsa mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae et in caverna maceriae;» protinus additur: «Ostende mihi faciem tuam; sonet vox tua in auribus meis, quia vox tua dulcis (Cant. II) :»
Sane quia non haec exacte tractamus, sed succincte, celeriterque transcurrimus, sufficiat dicere: Quia cum petra sit Christus, foramina petrae procul dubio [Col. 1117A] sunt Dominici corporis cicatrices. Sed cum post hujus petrae foramina, dulcis vox sponsae in sponsi auribus sonare praecipitur, quid aliud quam quinque vulneribus sub eodem quinario numero carmina laudum reddere pia quaelibet anima, vel sancta universalis Ecclesia, commonetur, ut ejusdem quodammodo numeri carmina referat quot per se suscepta vulnera non ignorat, illique cunctos sui corporis sensus dedicet, quem totidem pro se sauciatum vulneribus videt? Quinque nimirum nostrorum sensuum vulnera, illis quinque Dominici corporis cicatricibus sunt sanata. Quod autem Salomon super lignis a cedro, quae est in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, disputasse dicitur; hic necessario ad spiritualem remittitur intellectum, cum nullatenus [Col. 1117B] stare valeat superficies litterarum. Hyssopus enim nequaquam de parietibus egredi, sed de saxosis cernitur montibus germinari. Paries itaque noster ipsa mortalitatis nostrae conditio est, quae nos a contemplatione Conditoris velut abditae domus obstaculum dividit, et in ima proclivius, declinare compellit. «Corpus enim quod corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) .» Ex hoc ergo pariete 208 hyssopus egreditur, quia de fragilitate nostrae mortalitatis erumpit, quod semper necesse est ferro poenitentiae resecari. Hyssopo nimirum purificantur intima viscera, per quae non incongrue designatur confessio peccatorum. Disputavit igitur noster Salomon super lignis, hominibus videlicet intra germinantis [Col. 1117C] Ecclesiae membra radicatis, a cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, id est, ab ipsis eminentibus sanctis nitore justitiae candidatis usque ad peccatores et lapsos atque ad poenitentiae demum lamenta conversos. Hinc est quod sequitur: «Disseruit et de jumentis,» sanctorum scilicet adjutoribus, catholicis viris; «et de volueribus,» hominibus nimirum, per sancta desideria ad superna suspensis; «et de reptilibus et piscibus,» hoc est, de his qui pectus concupiscentiae per terram trahunt et qui per saecularium negotiorum fluenta vagantur.
[Col. 1117D] «Statuit Salomon duas in vestibulo templi Domini columnas, unum a dextris, et alteram a sinistris: eam, quae a dextris erat, vocavit Jachim, hoc est firmitas: et quae ad levam, Booz, hoc est, in robore (III Reg. VII; II Par. III) . Quid enim per columnam, quae a dextris est et vocatur firmitas, nisi dilectio Dei; et quae a sinistris est, et vocatur in robore, nisi dilectio proximi? Aliud est enim firmitas, hoc est, ipsum robur, aliud in robore, quoniam aliud est diligere ipsum Dominum, aliud diligere proximum in Deo. In dilectione quippe proximi mensura ponitur; Dominum vero diligere sine ulla prorsus mensura jubemur. In vestibulo ergo templi columnam, quae firmitas vocatur, erigimus, cum in hac [Col. 1118A] praesenti Ecclesia, quae coelestis illius Ecclesiae vestibulum est, Dominum totis viribus firmiter et constanter amamus. Ipsa quippe dilectio, sicut Joannes evangelista perhibet, Deus est (I Joan. IV) . Et de Deo Propheta psallit: «Deus meus, et fortitudo mea (Psal. XLII) .» Columnam vero, quae vocatur in robore in sinistra ejusdem vestibuli parte statuimus, cum proximum nostrum in Deo sicut nosmetipsos amamus. Ubi notandum quod Scriptura prosequitur: «Nec non et quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum (II Par. III) .» In nostrae quippe mentis oraculo capitibus columnarum catenulas superponimus, quibus scilicet utramque columnam sibimet invicem connectamus, quia nec Deum sine proximo, nec proximum vere diligimus [Col. 1118B] sine Deo.
De vasis, quae Hiran jussu Salomonis regis fecit in domo Domini scriptum est: «Quia in campestri regione Jordanis fudit ea rex in argillosa terra inter Sochot et Sartan (III Reg. VII) .» 209 Sochot in tabernacula vertitur, Sartan vero interpretatur tribulatio eorum, sive demolitorum aut coangustantium. Quid igitur per Sochot, quod interpretari tabernacula diximus, nisi sanctos viros accipimus, qui videlicet dicunt: «Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus? (Hebr. XIII.) » Et Petrus: «Certus sum, inquit, quod velox [Col. 1118C] est depositio tabernaculi mei (II Petr. I) .» Quid vero per Sartan, quae tribulatio eorum dicitur, nisi reproborum tribulantium nos persecutio designatur? Hi nimirum et demolitores et coangustantes sunt, quia dum demoliri atque destruere fidei nostrae vel boni operis aedificium tentant, duris injuriarum ac pressurarum nos calamitatibus coangustant. Vasa ergo templi, id est omnes electi funduntur in campestri regione Jordanis, id est in humilitate baptismi; inter Sochot et Sartan, id est inter justos atque perversos, ut et bonorum forma proponatur illis ad imitandum rectae conversationis exemplum, et pravorum persecutio ad cumulum illis proficiat meritorum. «Vasa quidem figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .»
[Col. 1118D] In arida ergo terra templi vasa funduntur, quia mens hominis ad suscipiendum supernae gratiae munus non est congrua, nisi prius ab omni carnalis illecebrae fuerit humore siccata. Sicca quippe corda clarum harmoniae sonitum, humida reddunt obtusum. Tympanum quoque surdum sonat, si quilibet eum liquor humectat. Sic necesse est ut mens hominis a carnis voluptate sit arida, quatenus in Dei omnipotentis auribus ejus oratio sit arguta. Enimvero sicut oculus, dum solis se radiis objicit, videre frustra contendit, et cavos quidem orbes ac vacuas pupillis palpebras pandere nititur, sed splendorem quo perfunditur nullatenus intuetur, sic ad concupiscendam contemplationis lucem sese inaniter erigit, [Col. 1119A] qui per saecularis vitae meritum aciem cordis amisit. Nam si quilibet ignotus cubiculum regis irrumpat eique praesens tanquam familiaris assistat, regis tamen alloquio non perfruitur, quia charus ei per anterioris notitiae gratiam non habetur, ita nos infelices et miseri, quod quidem de meis similibus loquor, saepe soli in angusta cellulae remotione consistimus, solis divinae majestatis obtutibus trementes astamus, peccatis tamen obstantibus, vel intimi splendoris igniculum, vel compunctionis gratiam non meremur. Sic itaque velut ante regis videmur astare praesentiam, sed quia per vitae rectitudinem sibi noti non sumus, collocutionis internae dulcedinem non gustamus. Sed, o dulcedo melliflua, cum Dominus in servo, et servus delectatur in Domino! Unde [Col. 1119B] Psalmista: «Suavis sit, inquit, ei laudatio mea; ego vero delectabor in Domino (Psal. CIII) .»
«Factum est, cum exissent sacerdotes de sanctuario, nebula implebit domum Domini, et non poterant sacerdotes stare prope propter nebulam; impleverat enim gloria Domini domum Domini (III Reg. VIII) .» «Quae omnia,» sicut egregius praedicator 210 dicit, «in figura contingebant illis (I Cor. X) .» Gloria quippe Domini intelligitur Christus, cujus fide repletus est mundus; de qua gloria cum pro adorato vitulo deprecaretur Dominum Moyses ut parceret populo peccatori, respondit Dominus: «Propitius ero illi; verumtamen vivo ego, et vivit nomen meum, [Col. 1119C] quia implebitur gloria mea omnis terra (Num. XXIV) .» Quod autem nebula implevit domum Dei, et non poterant sacerdotes ministrare propter nebulam, haec sententia superbos Judaeorum pontifices ac doctores insinuat, qui dum incarnationis Christi sacramenta investigare despiciunt, debitum fidei suae ministerium per erroris nebulam perdunt: ita enim eorum mentes infidelitatis caligo replevit, ut propriis exigentibus meritis non agnoscant cultum credulitatis. Ad illud ergo templum Dominus in nebula descendit, ut caecam Judaicae infidelitatis caliginem designaret. In hoc sic scriptum est: «In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) , ut sedentem in tenebris et umbra mortis illuminaret (Luc. I) .» Illi denique templo Deus omnipotens gloriam sui adventus contulit, sed [Col. 1119D] nihil ex eo in sua natura suscepit. In beatissimae autem Virginis uterum, non solum est dignatus descendere, sed ex eo etiam perfectam sibi substantiam nostrae mortalitatis unire. Quanto igitur nostri templi major est dignitas, tanto gloriosior ejus debet esse solemnitas. Illud siquidem corpus Christi, quod beatissima Virgo genuit, quod in gremio fovit, quod fasciis cinxit, quod materna cura nutrivit, illud, inquam, absque ulla dubietate, non aliud nunc de sacro altari percipimus, et ejus sanguinem in sacramentum nostrae redemptionis haurimus. Hoc catholica fides habet, hoc sancta Ecclesia fideliter docet.
«Non erat argentum, nec ullius pretii putabatur in diebus Salomonis (III Reg. X) .» Quod nimirum quomodo juxta litteram stabit, ut credi valeat tempore Salomonis argentum vel penitus non fuisse, ac propter hoc omnino de terra deletum, vel nullius, vel exilis saltem pretii constitisse. Nam si nullius erat pretii, sicut dicitur, ergo mille talenta argenti, ne unius quidem ovi poterant appendio supputari; quod sane credi, quam frivolum, quam videatur ineptum ipse revinxit textus et ordo verborum, qui postquam praemittit: «Non erat argentum, nec ullius pretii putabatur in diebus Salomonis,» praesto subjungit: «Quia classis regis per mare cum [Col. 1120B] classe Hiram semel per tres annos ibat Tharsis, deferens inde aurum et argentum.» Cur enim per tot marina discrimina metallum hoc classis illa deferret, quod pretium penitus non haberet? Et paulo post dicitur: «Quia offerebantur ei vasa aurea et argentea;» deinde subinfertur: «Egrediebatur quadriga ex Aegypto sexcentis siclis argenti et equis centum quinquaginta (Ibid.) .» Non ergo pretio carebat argentum, quo vehicula redimebantur equorum, sed argento designatur claritas ecclesiasticae praedicationis, de qua dicitur: «Eloquia Domini eloquia casta, argentum (Psal. XI) .» Nullius, ut ita loquar, pretii 211 reputabimus, nec aliquatenus erimus ejus indigi, postquam ad veri Salomonis regnum ex hac fuerimus calamitate translati; non enim tunc [Col. 1120C] praedicationis indigemus eloquio, ubi datur in decore suo regem gloriae facie ad faciem cernere, quem ubique consuevimus ex ore praedicatoris audire. Sic per prophetam pollicetur Dominus, dicens: «Nemo dicet: Agnosco Dominum; omnes enim cognoscent me a maximo usque ad minimum, dicit Dominus (Jer. III, XXXI) .» Sed forte quis asserat Scripturae verba nos ad nostrum intellectum violenter inflectere, et quod Salomon de se videtur asserere ad Salvatorem perhibeat specialiter per omnia pertinere. Dicat itaque objectionis assertor qua Salomon valeat ratione competere quod quasi de se dicit: «Dominus enim dedit mihi horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum, initium et consummationem et medietatem [Col. 1120D] temporum, vicissitudinem, permutationes hominum, et quaecunque sunt absconsa et improvisa didicit (Prov. VII) .» Nam, ut de caeteris interim sileamus, quomodo nosse potuit Salomon hominum cogitationes, cum ipse Deo alibi dicat: «Tu solus nosti corda omnium filiorum hominum?» (II Par. VI.) Sed et quis absconsa omnia et improvisa didicit, nisi Redemptor noster, in cujus pectore sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) , qui profecto per humanitatem didicit quod per divinitatem naturaliter novit.
Legitur quia «Salomoni fuerunt uxores quasi [Col. 1121A] reginae septingentae et concubinae trecentae (III Reg. XI) .» Quid autem mihi cum gynaeceo Salomonis? Sed, excussa palea verborum, invenitur in medulla mysterium. Quid enim per septingentas, quae uxores simul et reginae memorantur, nisi illae intelliguntur animae, quae et septiformis habent gratiae Spiritum et super resultantium vitiorum motus quasi regalem obtinent principatum? Quid autem per trecentas easdemque concubinas, nisi illae animae figurantur, quae per solam S. Trinitatis fidem thalamum quidem regis ingressae sunt, sed castae conversationis et quodammodo matronalis pudicitiae munditiam non habentes, dotales uxorum tabulas non merentur? Hae nimirum et Salomoni per commercium junctae sunt, quia Salvatoris nostri veri pacifici sacramenta [Col. 1121B] percipiunt, et tamen per degenerem lenocinantis vitae torporem, nec habentes uni viro pudoris affectum, ad nuptialis foederis dotalitium non assurgunt. Enimvero illae animae uxorio ac regali nomine dignae sunt, quae in solo coelestis sponsi desiderio requiescunt, quae infoederabiliter contra malignorum 212 spirituum tentamenta confligunt. Sic de eodem Salomone Scriptura testatur, quia «alienigenas quoque tributarios fecit; de filiis autem Israel non constituit rex servire quemquam; sed erant viri bellatores, et ministri ejus, et principes, et duces, et praefecti curruum et equorum (III Reg. IX) ,» ubi patenter ostenditur quae inter concubinas distantia sit et reginas; quid differat inter eos qui servi peccati durae exactionis tributa persolvunt, et [Col. 1121C] eos qui per sedata bella certaminum principatuum infulas sortiuntur.
«Ait Sareptana mulier ad Eliam, ad quam ille pascendus fuerat missus a Domino: En colligo duo ligna, ut ingrediar et faciam mihi et filio meo paululum [Col. 1122A] farinae atque olei quod habeo, ut comedamus et moriamur (III Reg. XVII) .» Haec mulier duo liqna colligebat, quibus posset inopem sibi cibum et filio providere; sed hujus viduae farina et oleum ad proventus abundantiam benedicitur, ut charitatis fructus et hilaritatis jam tunc in sacramento Ecclesiae commendetur: «Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. III) .» Vidua haec sancta erat Ecclesia, de qua dicitur: «Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI) .» Cui licebat cuicunque vellet mortuo viro conjungi, quia, desinente lege, mox Christo, qui finis legis est, ad justitiam omni credenti (Rom. X) , meruit Ecclesia copulari. Illa cibum anhelabat, qui duobus esset lignis excoctus, et sancta Ecclesia panem de coelo viventem esurit, qui in ara crucis est [Col. 1122B] torridus.
«Ecce nubecula parva quasi vestigium hominis ascendebat de mari (III Reg. XVIII) .» Quia enim non quasi homo, sed quasi vestigium hominis dicitur, recte per hoc crux, quae membris est apta Dominicis, designatur. Et bene crux vestigium hominis dicitur, quia per eam Deus homo transitum fecit, cum ad Patrem rediit. Sicut per Joannem dicitur: «Sciens Jesus quia venit ejus hora ut transeat ex hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII) .» Pascha quidem transitus dicitur. Et hic transitus per crucem factus est, sicut dicit Apostolus: «Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) .» Sicut ergo per Virginem [Col. 1122C] descendit ad nostra, sic per crucem est reversus ad propria. Quod congruenter expressit illud factum sub Eliseo miraculum. Nam cum juxta Jordanem ligna caederentur, repente securis cujusdam materiam succidentis in aquam cecidit (IV Reg. VI) .
Expliciunt testimonia libri tertii Regum.
- 1. Quod Eliseus aquas Jericho salis admistione sanavit.
- 2. De eo quod Eliseo ascendenti ad Bethel pueri illudebant dicentes: Ascende, calve, ascende, calve.
- 3. Obsecro, inquit Naaman Eliseo, concede mihi servo tuo, ut tollam onus duorum burdonum de terra.
- 4. De eo quod dum Eliseus lignum in aquam misisset, securis, quae ceciderat, ad manubrium rediit.
- 5. De eo quod Ezechias decem lineis per gradus horologii umbram reverti postulavit, ut esset sibi signum recuperandae salutis.
Expliciunt capitula.
Cum viri Jericho Eliseo conquererentur quod aquae essent pessimae, et terra sterilis: Afferte, inquit, mihi vas novum, et mittite in illud sal; deinde aquarum fonti sal illud immersit sicque aquas ab omni morte et sterilitate sanavit (IV Reg. II) .» Quod nimirum, ut totum brevi sermone concludam, nihil aliud insinuat, nisi quod Verbum caro fieret et habitaret in nobis (Joan. I) . Quid enim aquae nisi [Col. 1122D] mundani sunt populi? quid vas novum nisi corpus Dominicum, nulla scilicet praevaricationis iniquae labe nigratum, nulla veteris hominis abusione detritum? Quid porro sal, nisi coelestis est sapientia? Sapientia igitur Patris in corpus descendit humanum, et sic ad fertilitatem et vitalis intelligentiae dulcedinem omnium convertit fidelium mentes. Quae nimirum dulcedo tandiu latuit usque dum sal mergeretur in aquam, id est, usque dum ille penderet in cruce, qui dicit: «Salvum me fac, Deus, quoniam [Col. 1123A] intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII) .» Ex tunc enim homo didicit quid deberet appetere, quid vitare.
Cum Eliseus ascenderet viam quae ducit Bethel, pueri parvuli egressi de civitate illudebant ei, dicentes: «Ascende, calve, ascende, calve. Qui cum respexisset, vidit eos, et maledixit eis in nomine Domini.» Moxque Scriptura subjunxit: «Quia egressi sunt duo ursi de saltu et laceraverunt ex eis quadraginta duos pueros (IV Reg. II) .» Sane quid per Eliseum, nisi Mediator Dei et hominum debet intelligi? Quid vero per Bethel, quae domus Dei interpretatur, nisi beatitudo coelestis exprimitur? [Col. 1123B] Per viam ergo quae ducit Bethel, Redemptor noster ascendebat, quando passioni appropinquabat; sicut jam in ipsa sacrosancta et mystica coena dicit discipulis: «Vado ad eum qui misit me (Joan. XVI) .» Sed dum ascendit Bethel, id est, dum per sanctissimae passionis suae mysterium redire contendit ad Patrem, pueri parvi egressi de civitate illudunt ei, dicentes: «Ascende, calve, ascende, calve,» quia Judaei omni gravitatis et sapientiae pondere vacui, illaque pueritia parvuli, de qua dicitur: «Maledictus puer centum annorum (Isa. LXV) ,» eum ad locum, qui dicitur Calvariae, pertrahunt, atque adversus eum viperinis irrisionum et opprobriorum furiis inardescunt. Calvariae autem locus ille dicebatur a calvitiis amputatis, quia illic damnatitii decollari [Col. 1123C] consueverant. Et notandum quia pueri egressi de civitate dicuntur, quoniam, sicut Apostolus ait: «Ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est Dominus (Hebr. XIII) .» Porro quod sequitur: «Quoniam egressi sunt duo ursi de saltu et dilaceraverunt ex eis quadraginta duos pueros,» per numerum puerorum, numerus signatur annorum; quadragesimo secundo quippe anno post Domini passionem, sicut historiae tradunt, Titus et Vespasianus, duo reges, de silvis gentium tanquam duo feroces ursi de saltu ferarum, dilaceraverunt pueros, quia venientes ad excidium Hierusalem debellaverunt in furore Judaeos.
«Obsecro, inquit Naaman, concede mihi servo tuo, ut tollam onus duorum burdonum de terra (IV Reg. V) .» Quid autem per allegoriam Naaman Syrus, nisi genus designat humanum? Sicut enim Naaman ante leprosus, mox ut septies aqua Jordanis abluitur, ab omni leprae squalore purgatur; ita mundanus populus septem charismata illius columbae percipiens, quae super Dominum in Jordane descendit (Matth. III; Marc. I; Luc. III; Joan. I) , per sacri baptismatis lavacrum contagia deposuit peccatorum. Quid vero terra, quam Naaman postulat, nisi incarnationem significat Redemptoris? Haec est per [Col. 1124A] mysterium illa repromissionis terra, quae lac et mel fluere dicitur. Lac enim 215 de carne fluit, mel de superioribus venit. Quia igitur in uno Mediatore Dei et hominum et humanitatis lac et mel divinitatis inesse cognoscitur, recte per terram lac et mel emanantem incarnationis ejus mysterium figuratur. Quod autem ex hac terra onus duorum burdonum petit, quid aliud quam duorum Apostolorum, Petri scilicet et Pauli, documenta deposcit? Unde et unus eorum dicit: «Qui operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Gal. II) .» Et quia non modo apostolos, sed omnes praedicatores scientiam et operationem habere necesse est, duos in castellum, quod contra se erat, Dominus discipulos misit; atque, sicut Lucas testatur, [Col. 1124B] in omnem civitatem et locum quo erat ipse venturus, geminos destinavit (Luc. X) . Quod ergo Naaman in terra sancta duorum burdonum expetit sarcinam super incarnationem Dominicam genus humanum apostolicam videtur efflagitare doctrinam, ut hi sagmarii mundo terram invehant, ex qua ad offerenda sacrificia altare in conspectu Conditoris fiat. Unde filiis Israel praecipit, dicens: «Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .» Quod autem Naaman non ob aliud terram prophetae poposcisset, nisi ut ex ea Domino altare construeret, in suis ipse verbis ostendit, cum illic praesto subjungit: «Non enim ultra faciet servus tuus holocaustum, et victimam diis alienis, nisi Domino (IV Reg. V) .»
«Cum filii prophetarum juxta Jordanem ligna caederent, repente securis cujusdam materiam succidentis in aquam cecidit; tunc propheta lignum in aquam misit, et mox ferrum natavit atque ad manubrium rediit (IV Reg. VI) .» Quid est autem securis, nisi sapientia Dei operata per corpus? quid ferrum, nisi divinitas? quid lignum, nisi humanitas? Et recte corpus Christi lignum dicitur, quod in ligno pependit. Securis igitur juxta Jordanem arbores succidebat, quia Dei sapientia juxta fluidum mortalitatis nostrae decursum, dignata est impios Judaeos suae praedicationis austeritate corripere et velut infructuosas arbores a statu rigidae superbiae desecare. Unde et Joannes dicit: «Jam securis ad radicem arborum [Col. 1124D] posita est. Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur (Matth. III; Luc. III) .» Itaque dum ligna caeduntur, ferrum in aquas de manubrio cecidit, quia dum silvestres Judaeorum mentes Veritas corripit, divinitas carnem tamen non deserens ad inferni profunda cum spiritu comitante descendit. Sed lignum in aquam mittitur et ferrum redit, quia corpus Domini, quod in ligno pependerat, in sepulcro ponitur deinde ex profundis inferni spiritu redeunte surrexit. Unde notandum est et diligentissime perpendendum quia ipse Redemptor noster ante per crucem transiit, et sic humanitatem suam in paternae dexterae gloriam sublimavit. Exemplum quippe nobis exhibuit, [Col. 1125A] ut unde caput praecessisse cognoscitur, per eamdem viam et membra subsequentia gradiantur.
«Petivit rex Ezechias ut umbra decem linearum gradibus reverteretur, quibus jam in horologio descenderat (IV Reg. XX) .» Quid isti gradus illius horologii, in quo rex Ezechias umbram reverti decem lineis petiit, mystice innuunt, nisi quia totidem Salvator noster gradibus ad nostrae mortalitatis ima descendit, cum ad redimendum genus humanum venit? Quasi quosdam enim gradus exhibuit, cum de coelo venit in uterum Virginis, de utero venit in praesepe, de praesepe transiit ad circumcisionem, de circumcisione ad templum, de templo ad baptismum, [Col. 1125B] de baptismo ad crucem, de cruce ad mortem, de morte ad sepulcrum; postremo descendit ad infernum, ut inde sanctos erueret, quos ad coelestem gloriam calcato mortis imperio revocaret. Plane ut nos post se currere faceret, istos pro nobis gradus manifestata per carnem Veritas ad nos descendendo disposuit; et quodammodo cujusdam mystici horologii sol justitiae, Christus haec ad nos se inclinando momenta distinxit. «Qui nimirum exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) ;» ut nos ei ex corde diceremus: «Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I) .» Descenderat itaque sol emensis jam decem gradibus horologii, sed per eosdem gradus iterum rediit; quod videlicet signum esset, per quod se rex Ezechias saluti [Col. 1125C] pristinae restituendum esse confideret. Enimvero nec genus humanum ad incolumitatem, quam amiserat, de sui languoris erogatione convaluit, cum dici lux vera Christus decem eos, quos enumeravimus, mystici horologii gradus ad occasum nostrum se humiliando percurrit, quanquam per umbram decem graduum et aliter supernae dispensationis possumus intelligere sacramentum. Diversitates quippe temporum quasi quaedam distinctiones sunt in horologio [Col. 1126A] linearum. Soli namque justitiae, Christo, primus ad nos descensionis gradus fuit de Deo in Angelum. Unde est quod per Isaiam dicitur: «Magni consilii Angelus (Isa. IX) .» Et qui cum Jacob loquebatur Deus angelus nuncupatur. Hinc est quod per eumdem Jacob dicitur: «Dixit angelus Domini ad me in somnis: Ego sum Dominus Bethel, ubi unxisti lapidem et votum vovisti mihi (Gen. III) ;» nimirum ut idem ipse qui loquitur et Deus simul et angelus ostendatur. Secundus descensionis gradus fuit in patriarchis, per quos scilicet ipse Dominus unius Dei cultum ac verae fidei fundamenta constituit. Tertius in promulgatione legis, quam et ipse prius audiente populo protulit, et postmodum in lapideis tabulis proprio digito exarante descripsit. Quartus [Col. 1126B] in Jesu Nave, in quo, sicut nomine, sic et opere degens, in terram repromissionis populum introduxit. Quintus fuit gradus in judicibus, per quos nimirum Israeliticam plebem et ipse regebat. Sextus in regibus Judaeorum, quia in eis principaliter ipse regnabat. Septimus in prophetis, quia per eos ipse et annuntiatus est et locutus. Octavus in pontificibus, 217 in quibus ipse, qui summus est Pontifex, veri et aeterni sui sacerdotii mysterium figuravit. Nonus autem gradus designatus est in homine. Decimus in passione. Per hos itaque decem gradus, quasi per umbram veteris testamenti, Sol justitiae, Christus, in nostrae mortalitatis descendit occasum; et per eos iter post resurrectionem suam in coelum victor ascendit omnemque illam vetustae legis umbram veritatis [Col. 1126C] suae ac novae gratiae radiis illustravit, obscura revelans, clausa referans et omnia sub vel mine litterae recta denudans. Et sicut tunc sol lineatim quidem ac morose processerat, repente autem ad ortus sui est reversus originem; sic nimirum, sic signaverat Redemptor noster ea quae de incarnationis suae mysterio per longa temporum intervalla in sola resurrectionis atque ascensionis suae gloria subito patefecit.
Expliciunt testimonia de libro IV Regum.
[Col. 1125D] In epistola ad Cunibertum, episcopum Taurinensem.
«Quod quidam sacerdotes quaesierunt scripturam genealogiae suae. Unde, cum non invenirent, ejecti sunt de sacerdotio.»
Pium enim est credere quia quisquis, nunc peccata propria recognoscens ac deserens, a suo se ministerio humiliter reprimit, in die judicii eumdem, quo se sponte privaverat, ordinem obtinebit. Quod in libro Esdrae significari videtur, ubi sacerdotum genealogia describitur. Ibi quippe sacra narrat historia quia «quidam sacerdotum quaesierunt scripturam genealogiae suae, et quoniam reperire non potuerunt, ejecti sunt de sacerdotio (II Esdr. II) .» Illi plane veraciter sacerdotes sunt qui sacerdotaliter vivunt. Hi sacerdotalis generis lineam servant qui vitam suam Domino sacrificium offerunt ac de sacerdotali [Col. 1126D] se prodire prosapia religiose vivendo testantur, dum sanctorum sacerdotum imitantur exempla, quae legunt, tunc in sacris eloquiis sacerdotum se filios recognoscunt. At hi qui carnaliter vivunt, et pravorum sequendo vestigia quasi de saecularium generatione descendunt, merito de sacerdotum projiciuntur ordine, quorum se per vitam reprobam nequeunt filios invenire. Et notandum quod illic sequitur: «Dixit Athersatha eis ut non comederent de sanctis sanctorum, donec surgeret sacerdos Dei doctus atque perfectus (Ibid.) .» In qua nimirum prohibitione quid aliud per allegoriae mysterium debet intelligi, nisi ut is qui dignus est sacerdotio, percipiendis se sacramentis et sacerdotalis ordinis administratione compescat, donec Christus in judicio, qui vere Sacerdos est doctus atque perfectus [Col. 1127A] exsurgat? Sicut per Psalmistam dicitur: «Terra tremuit et quievit, dum exsurgeret in judicio Deus (Psal. LXXV) ,» ut is, cujus terroris instinctu quilibet lapsus hic sua se dignitate sponte privaverat, eum in 218 judicio grata vice restituens ad amissi ordinis culmen attollat, dicens: «Amice, ascende superius, et tunc sit tibi gloria coram simul discumbentibus (Luc. XIV) .» Sed sunt nonnulli, quod praetereundum non est, qui, juxta Apostolum, «desperantes semetipsos immunditiae tradiderunt (Ephes. IV) ;» nam continentiam funditus desperantes a suscepti ordinis administratione se reprimunt; sicque se delinquere velut impune confidunt, ac si servus domino suo dicat: Quia quod praecipis implere non valeo, ad hostium tuorum castra transfugio illisque [Col. 1127B] me ad pugnandum contra te dedititium trado; tanquam possit dominum suum placare, quod fugit, et non possit irritare, quod adversus eum in arma consurgit. Quibus ego constanter et sine ulla prorsus ambiguitate denuntio quoniam cassa se ac frivola pollicitatione decipiunt, si non exsequentes officium officio se exutos esse confidunt. Licet enim a frequentatione, vel exsecutione cesset ordo cujuslibet, vel officium in ordinato tamen nihilominus permanet ordinis sacramentum. Et sicut vir quispiam etsi cesset ab opere conjugali, nullo modo tamen absolvitur copulatione conjugii; ita clericus, etsi sui ordinis non fungatur officio, ejusdem tamen ordinis non exuitur sacramento. Cavendum est ergo illis ne super eos veniat formidolosa illa sententia, qua per [Col. 1127C] Apostolum dicitur: «Impossibile est, inquit, eos, qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coelestes, et participes sunt facti Spiritus sancti, [Col. 1128A] gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtutesque saeculi venturi et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes in sibimetipsis Filium Dei et ostentui habentes (Hebr. VI) .» Ita plane videntur agere ac si Israelitarum quispiam, volens fornicari cum idolis, dicat: quia nequeo observare duram ac rigidam Dei legem, ad ritum transibo gentilem tanquam recedens a lege, non sit debitor legi et hoc modo quanquam de servata lege non sit praemio dignus, ultioni tamen de contempta non teneatur obnoxius. Sed audiamus quid talibus divina severitas in Deuteronomio dicat: «Cumque audierit quisquam verba juramenti hujus, benedicat sibi in corde suo dicens: Pax erit mihi et ambulabo in pravitate cordis mei, et assumat ebrius sitientem [Col. 1128B] et Dominus ignoscat ei; sed tunc quam maxime fumus ejus fumet et zelus contra hominem illum, et sedeant supra eum omnia maledicta, quae scripta sunt in hoc volumine, et deleat nomen ejus sub coelo, et consumat eum in perditionem ex omnibus tribubus Israel juxta maledictiones, quae in libro legis hujus ac foederis continentur (Deut. XXIX) .» Sed et Psalmista dicit, «Maledicti, qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» Et per Ezechielem Dominus ait: «Neque cogitatio mentis vestrae fiet dicentium: Erimus sicut gentes et sicut cognationes terrae, ut colamus ligna et lapides. Vivo ego, dicit Dominus Deus, quoniam in manu forti et brachio extento et in furore effuso regnabo super vos et educam vos de populis, et congregabo vos de terris in [Col. 1128C] quibus dispersi estis, et subjiciam vos in sceptro meo (Ezech. XX) .»
[Col. 1127C] Illud ad memoriam revoca, quod de Tobia viro justo Scriptura testatur: «Contigit, inquiens, cum una die fatigatus a sepultura, veniens domum, jactasset se juxta parietem et obdormisset, atque ex nido hirundinum dormienti illi calida stercora insiderent super oculos ejus fieretque caecus (Tob. II) .» Fatigatus a sepultura, dum se velut effractis viribus projicit, lumen amittit. Illaesum quippe cordis [Col. 1127D] oculum servat, quisquis in bonis operibus infatigabilis perseverat, cum vero pusillanimiter frangitur, non immerito luce privatur. Hinc enim scriptum est: «Vae his qui perdiderunt sustinentiam (Eccli. II) .» Hinc Paulus ait: «Vigilate, state in fide, viriliter agite (I Cor. XVI) .» Quid vero leviter volantes hirundines, nisi leves adulantium et blanda loquentium significant mores? qui dum blandiloqui sua suavitate demulcent, dum adulationis oleo caput audientis impinguant, interiores oculos, ne solita luce fruantur, excaecant. «Corripiet me, inquit, justus in misericordia et increpabit me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) .» Et tanquam stercus oculis ingeritur, dum lenocinantis eloquia quemlibet blanda verbositate [Col. 1128C] perungunt a quibus scilicet haec saepe dicuntur: Vive, dum vivis, recrea corpus eduliis, ne si se districtius atterat, tot oppressa laboribus caro fragilis mox succumbat; persona tua excellentioribus excolatur induviis, ut ejus, quam tenes, servetur genium dignitatis; agglomeretur lateribus tuis turba clientium, ut dum te commeantium multitudo condecorat, honoris officio tunc vilescat. Sed si nobis haec diabolicae [Col. 1128D] malignitatis amaritudo detegitur, tentationis ingestae caligines funditus evanescunt. Unde et illic dicitur: «Tunc sumens Tobias de felle piscis linivit oculos patri suo, moxque coepit albugo ex oculis ejus quasi membrana ovi egredi, statimque visum recepit (Tob. XI) .» Fel etenim piscis est malitia Behemot, qui capit est et initium totius iniquitatis. Caecus itaque felle piscis oblinitur et protinus caecitas effugatur, quia cum amaritudo diabolicae versutiae nostris oculis ostensa proponitur, tenebrarum mox caligo 220 propellitur, et lux interior, quae velut eclipsim passa fuerat, reformatur. Et notandum quod dicitur quia prius albugo de oculis est illius egressa et sic lux illico reparata. Ille quippe in oculis gerit albuginem qui de se sanctitatis habet opinionem. [Col. 1129A] Quisquis ergo recuperare vult lucem amputet a se prius affectatae aestimationis albuginem, ut se non abneget peccatorem, qui peccati vult evadere caecitatem. «Beati mundo corde, quoniam ipsi [Col. 1130A] Deum videbunt (Matth. V) .» Isti sunt oculi, de quibus in Canticis dicitur: «Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet (Cant. IV) .
[Col. 1129A] Ex sermone de S. Georgio.
«Quis conclusit ostiis mare, quando erumpebat quasi de vulva procedens?» Et paulo post: «Circumdedi illud terminis meis, et posui vectem et ostia, et dixi: Usque huc venies et non procedes amplius, et hic confringes tumentes fluctus tuos (Job XXXVIII) .» Enimvero recte per mare cor pravi hominis designatur, quod videlicet furore est turbidum, rixis amarum, elatione superbiae tumidum, [Col. 1129B] caligine malitiosae fraudis obscurum. Separavit ergo tunc Deus mare et minaces fluctus ab inundatione terrae compescuit, ut terra virentes herbas et ligna pomifera germinaret ac deinde segetum fructus afferret. Separat etiam nunc ab electis [Col. 1130A] suis reproborum turbines persequentium et quasi furentes coercet impetus tempestatum; quod etsi furere usque ad infigenda corporibus tormenta concedit, ne tamen animas, laedant invicta eos atque pervigili brachii sui protectione custodit quodammodo dicens mari: «Hucusque venies, et non procedes amplius, et hic confringes tumentes fluctus tuos.» Ac si patenter dicat: Usque ad inferenda [Col. 1130B] corporibus te tormenta relaxo; ne autem usque ad animam cumulis intumescentibus profluas, legis meae tibi littus oppono, ut dum furori fluctuum tuorum littus objicitur, terra cordis ad proferenda fructuum germina libera relinquatur.
- 1. De impio exaltato et depresso.
- 2. De impiis positis sicut oves in inferno.
- 3. Deus meus, ostende mihi bona super inimicos meos; ne occidas eos, ne obliviscantur legis tuae.
- 4. De holocaustis medullatis.
- 5. Non me demergat tempestas aquae, etc.
- 6. De reproborum exaltatione.
- 7. Filii Ephrem intendentes arcum.
- 8. Montes excelsi cervis, petra refugium herinaciis.
- 9. De eo quod dicitur: Ego dixi in excessu mentis meae: Omnis homo mendax.
- 10. De eo quod dicitur: Fiat manus tua, ut salvum me faciat.
- 11. Sicut unguentum in capite quod descendit, etc.
- 12. Non declines cor meum in verbum malum.
Expliciunt capitula.
«Vidi impium superexaltatum, et elevatum super cedros Libani; transivi, et ecce non erat (Psal. XXXVI) .» Adhuc fortassis epulabatur ille splendide, fulciebatur cuneis obsequentium, ambiebatur agminibus bellatorum, quem Propheta superexaltatum et elevatum vidit; moxque ad contemplandum summa pertransiens, quem magnum aliquid forte crediderat, nihil esse cognovit tunc gestum. Tunc enim et cum divitiis intumescunt, cum se super alios arroganter extollunt, cum denique inferiores per tyrannidis violentiam opprimunt, tunc, inquam, eo verius nihil sunt, quo ab eo qui vere et summe [Col. 1129D] est procul sunt.
«Sicut oves in inferno positi sunt, et mors depascet eos (Psal. XLVIII) .» Oves habet Christus, quas ad amoena virentia caulis coelestibus introducat; oves habet et ille leo rugiens, quas insatiabili cruentus ore deglutiat. Qui bene mors dicitur, quia, cum sit auctor mortis, ad inferendum nobis [Col. 1130C] interitum crudeliter efferatur: unde Joannes: «Et ecce equus pallidus, et qui sedebat super eum, nomen illi Mors (Apoc. VI) .»
«Deus, Deus meus, ostende mihi bona super inimicos meos; ne occidas eos, ne obliviscantur legis tuae (Psal. LVIII) .» Provida quippe Redemptoris nostri dispensatione divinitus agitur, ut quasi ad servandam legis domum Judaeorum reliquiae reserventur; ut ipsi quodammodo nostri sint scriniarii et libros coelestis eloquii in eadem, in qua conditi sunt lingua, ubique terrarum ferant, quatenus ipsi, [Col. 1130D] qui nobis inimici sunt, si quando scrupulus dubietatis emerserit, omne nobis ambiguum tollant. Unde per Psalmistam dicitur: Deus meus, ostende mihi bona inter inimicos meos, ne obliviscantur legis tuae.» Hebraica quippe lingua, quae toto orbe dispergitur, multum Christianae fidei auctoritas adjuvatur. Nam nisi illud accederet testimonium quod apud nos scribitur, quodammodo putari posset esse figmentum. Sed cum illud testimonium adhibetur, illico [Col. 1131A] dubietas tollitur. Unde et illic apte subjungitur: «Disperge illos (Psal. LVIII) ;» dissemina per totum mundum eos qui superfuerint de populo Judaeorum, ut ipsi de veteribus libris testimonium perhibeant novae fidei veritati.
«Holocausta medullata offeram tibi cum incenso et arietibus (Psal. LXV) .» David autem pro magno munere medullata se Deo sacrificia oblaturum esse pollicetur, dicens: «Holocausta medullata offeram tibi cum incenso et arietibus.» Imprimis itaque sciendum quia nequaquam Deus hostiarum pelles, sed interiora potius viscerum cum ipsis quoque medullis in sacrificio sibimet mandat offerri. Unde in [Col. 1131B] ostendendo ipso sacrificiorum ritu, Moyses praecipit, dicens: «Subtracta pelle hostiae artus in frusta concidat (Levit. I) .» Quisquis sane semper negotiorum saecularium exercitia delectabiliter fundit, holocausti sui medullas cum visceribus subtrahit et solam victimae pellem Deo, cui offerri prohibetur, adolere contendit. Qui vero suave Deo sacrificium offerre desiderat, recessus petat, interiora sectetur, animam suam integram illibatamque in propria virginitate custodiat, ne discurrendo per lupanaria saeculi immundis corruptoribus, prostibuli more, substernat. Ut ergo interni Sponsi conspectui placeat, non se fucis pompae saecularis obducat, sed omnes mentis suae sensus immortalis unguine castitatis obliniat, ne in mortem per incontinentiam [Col. 1131C] corruens in fetore luxuriae computrescat. In conclavi igitur sanctae Ecclesiae anima se pudica concludat sicque in aeterni Regis thalamo jugiter requiescat.
«Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me puteus, neque urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII) .» Cum peccat homo, quasi in puteum labitur; cum vero peccata defendit, os putei super eum, ne pateat egressus, urgetur. Corruit ergo in puteum homo, cum peccat; claudit vero sibimet os putei, dum excusat. Ex hac porro defensione, vel excusatione crimen haeresis nascitur. Haeresis enim interpretatur electio, et dum quod [Col. 1131D] elegit quis defendere nititur relicto veritatis tramite, quia per abrupta perversi dogmatis rapitur, in haeresim necesse est prolabatur. Hoc autem inter peccatorem et haereticum distat, quia peccator est qui delinquit, haereticus autem qui peccatum per pravum dogma defendit.
«Dejecistis eos, dum allevarentur (Psal. LXXII) .» Dum de reproborum sese extollentium dejectione Propheta narraret, non ait: Postquam allevati sunt, dejecisti eos, Domine; sed, «dum allevarentur,» quia per hoc inanescunt, per 223 quod intumescunt; inde corruunt, unde sublimes fiunt.
De quibusdam magna praedicantibus, sed desidiose viventibus per Prophetam dicitur: «Filii Ephrem, intendentes arcum et mittentes sagittas suas, conversi sunt in die belli (Psal. LXXVII) .» Qui enim adversus vitiorum tentationes ad conflictum alios provocant, sed confligere ipsi sub ignobili desidiae languore detrectant, hi nimirum sagittas quidem dirigunt, sed post terga conversi consummatae victoriae titulos non merentur, nec eis prodest quod bene coeperant, quia non usque ad finem magnanimiter perseverant. Unde et de illis protinus sequitur: «Non custodierunt testamentum Dei, et in lege ejus noluerunt ambulare (Ibid.) .» Ac si diceret: [Col. 1132B] Susceperunt quidem testamentum, sed non custodierunt; posuerunt in lege pedem per initium sed non tenuerunt perseverantiae egressum. Quisquis ergo ad spirituale certamen alios provocat, quisquis ad fortiter agendum proximorum mentes instigat, debet utique vita concordare cum lingua, ne, dum aliis proponit excelsa, ipse contentus imis prematur inertia. Hinc est quod in lege praecipitur: «Non habebis in sacculo diversa pondera, majus et minus; nec erit in domo tua modius major et minor; pondus habebis justum, et modius aequalis et verus erit tibi (Deut. XXV) .»
«Montes excelsi cervis, petra refugium herinaciis [Col. 1132C] (Psal. CIII) .» Quid enim hoc loco per montes, nisi altae Scripturarum intelligendae sunt profunditates? Hi nimirum qui jam dare contemplationis saltus noverunt, altos sententiarum divinarum vertices quasi cacumina montana conscendunt, ad quae profecto cacumina quia infirmi pertingere nequeunt, recte illic subditur: «Petra refugium herinaciis:» quia videlicet invalidos quosque non intelligentia sublimis exercet, sed sola in Christo fides humiliter continet.
«Ego dixi in excessu mentis meae: Omnis homo mendax (Psal. CXV) .» Cui nimirum responderi potest: [Col. 1132D] Si omnis, et tu; falsaque jam erit sententia, quam mendax ipse protulisti. Si vero ipse non mendax, vera jam sententia non erit, quia, dum tu es verax, non omnis homo cognoscitur esse mendax. Verum ne ad instar gentilium scripturarum, sacra quoque Scriptura calumniae pateat, sed ipsa se propria potius auctoritate defendat, notandum est quod praemittitur: «Ego dixi in excessu mentis meae.» Per excessum igitur mentis et semetipsum transiit, cum de qualitate hominis definivit, ac si perspicue 224 dicat: De falsitate omnium hominum inde veram sententiam protuli, unde ego ipse super hominem fui. In tantum vero et ipse mendax, in quantum homo; in tantum autem omnino non mendax, [Col. 1133A] in quantum excessum mentis super hominem ad summa contemplanda conscendi.
«Fiat manus tua, ut salvet me (Psal. CXVIII) ,» ac si diceret: Fiat ille, per quem facta sunt omnia, ut dum ille creatur, creatura a reatus sui contagio liberetur.
«Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron; quod descendit in oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII) .» Unguentum scilicet in capite, Spiritus sanctus est in Salvatore, qui nimirum per Aaron mystice designatur, qui mons [Col. 1133B] fortitudinis dicitur. Cum igitur Aaron mons sit fortitudinis, barba quoque signum est virilitatis. Hujus ergo Aaron barba sancti apostoli sunt, qui virilitatis suae robore, quod de sancti Spiritus unctione conceperant, omnia furentium persecutorum bella vicerunt et mundi principem tanquam leonem adversus oves Christi immaniter rugientem cum gloria triumpharunt. Unde Petrus: «Cui resistite, inquit, fortes in fide (I Petr. V) .» Paulus etiam dicit: «Arma militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo sunt, ad destructionem munitionum consilia corporis destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversum scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi (II Cor. X) .» Ab hac ergo barba summi pontificis [Col. 1134A] Aaron unguentum in ora vestimenti ejus instillat, quia per beatos apostolos, consequenter et sanctos martyres ac deinceps totam simul Ecclesiam fluentum sancti Spiritus irrigat.
Quantum ad nostrae intelligentiae modulum, nullum in humano genere malum perniciosioris est criminis quam defensio pravitatis. Unde David ait: «Non declines cor meum in verbum malum, ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL) .» Offensio quippe Dei meretur iram; excusatio provocat ad vindictam. Hoc plane vitium, sicut ex radice humani generis prodiit, quotidie pullulat et [Col. 1134B] tanquam erumpentes arboris ramos germinare non cessat. Consultus enim Adam cur ex interdicto pomo comederit: «Mulier, inquit, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi (Gen. III) ;» mulier etiam cur hoc fecerit, inquisita: «Serpens, ait, decepit me, et comedi (Ibid.) .» Ac si 225 uterque in Conditorem oblique crimen intorqueat eumque, a quo redarguuntur, incessant, dicentes: Non nobis, sed tibi procul dubio debet hic reatus ascribi, qui et conjugem viro junxisti et serpentem in paradiso inter homines 226 vivere decrevisti. Quorum utriusque tanquam primischolus ille discipulus erat, qui de Abel Domino requirenti respondit: «Nunquid custos fratris mei sum ego?» (Gen. IV.)
[Col. 1133] Expliciunt testimonia de Psalterio.
- 1. De muliere, quae dicitur aliena.
- 2. De muliere bona.
- 3. Sapientia immolavit victimas suas, miscuit vinum et proposuit mensam.
- 4. De utriusque mulieris differentia.
- 5. Diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam.
- 6. De malis praedicatoribus.
- 7. Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii, ita qui tribuit insipienti honorem.
- 8. Sanguisugae duae sunt filiae, dicentes: Affer, affer.
Expliciunt capitula.
«Prudentia servabit te, ut eruaris a muliere aliena, et ab extranea quae mollit sermones suos.» Et post pauca: «Omnes qui ingrediuntur ad eam non revertentur, nec apprehendent semitas vitae (Prov. II) .» Quae est autem meretrix, vel mulier aliena, cujus nobis prohibetur accessus, nisi vita saecularis, vita carnalis atque terrena, in cujus miseri homines se oblectamenta projiciunt, in cujus se captiosa jucunditate resolvunt ac adulterinis in eam, ut ita fatear, amplexibus immergunt?
De bona vero muliere audi quid idem Salomon [Col. 1134C] dicat: «Sit vena tua benedicta, et laetare cum muliere adolescentiae tuae (Prov. V) .» Mulier enim adolescentiae nostrae, sancta procul dubio est vita, cui scilicet ex tunc jam quasi per arrham et sponsionem conjuncti sumus, cum abrenuntiaturos nos diabolo et omnibus pompis ejus in baptismo promisimus. Ubi mox subditur: «Cerva charissima et gratissimus hinnulus, ubera ejus inebrient te omni tempore et in amore illius delectare jugiter (Ibid.) .» Quid per cervam, quae montium celsa conscendit, nisi sancta designatur Ecclesia, quae sese in amore coelestis patriae attollit? Quid cervae istius ubera, nisi duo significant Testamenta? His uberibus inebriamur, cum de sacrae Scripturae fluentis infundimur et spiritualis sapientiae potum sitientes haurimus. [Col. 1135A] In hac igitur muliere delectari praecipimur, ut eloquiorum coelestium pinguedine saginemur. Sequitur: «Quare seduceris, fili mi, ab aliena et foveris in sinu alterius?» (Proverb. V.) Ab aliena quippe muliere seducitur, qui carnalis vitae illecebris delectatur. Nec immerito dicitur aliena, quia nobis ex divinae legis est sanctione prohibita. Rursus super utraque muliere loquitur, dicens: «Dic sapientiae: Soror mea es, et prudentiam voca amicam tuam, et custodi te a muliere extranea et ab aliena, quae verba sua dulcia fecit.» Moxque subjungit: «De fenestra domus meae per cancellos prospexi, et video parvulos; considero vecordem juvenem, qui transit per plateas juxta angulum, et prope viam domus illius graditur (Prov. VII) .» Ubi notandum quia vita carnalis, [Col. 1135B] quae meretrix dicitur, non alios nisi parvulos et vecordes decipere posse perhibetur. Unde et alibi idem Salomon ait: «Mulier stulta et clamosa, plenaque illecebris et nihil omnino sciens, sedit in foribus domus suae super sellam in excelso urbis loco, et vocat transeuntes viam et pergentes in itinere suo: Quis est parvulus, declinet ad me, et vecordi locuta est (Prov. IX) .» Nam qui perfectus est vir et mentis sanae nequaquam poterit carnalis illecebrae lenocinio decipi, vel quantumlibet ingruenti scaturientium passionum certamine superari. Illos enim duntaxat haec mulier superat, de illis vita carnalis et terrena triumphat quos pravae voluntatis intentio et terrenae concupiscentiae teter fumus obcaecat. Unde illic apte subjungitur: «In obscuro, advesperascente [Col. 1135C] die, in noctis tenebris et caligine ecce mulier occurrit illi in ornatu meretricio, praeparata ad capiendas animas (Prov. VII) .» Inebriat enim carnalis vita cor luxuriae deditum et tanquam nocturna caligine reddit obscurum, dum interiores oculos non in coelum erigit, sed in terra defigit. Deinde subjicit: «Garrula, vaga et quietis 227 impatiens, nec valens in domo consistere pedibus suis; nunc foris, nunc in plateis, nunc juxta angulos insidians (Ibid.) .» Hic porro carnalium hominum exprimit inconstantiam levitatis vitio subditam, gravitatis turpiter alienam. Quod autem subjungitur: «Intexui funibus, lectum meum stravi tapetibus pictis ex Aegypto (Ibid.) .» Quid per hoc aliud innuitur, nisi quia delectatio carnis, in quam luxuriosus quisque [Col. 1135D] ultro tanquam in cubile prosternitur, perplexis peccatorum vinculis obligatur? Quod autem lectus ille ex pictis ex Aegypto tapetibus sternitur, quid est aliud, nisi quia vita luxuriantium nequaquam fundamento solidae veritatis innititur, sed mendacii fucis et adumbratis imaginibus coloratur? Quod autem meretrix ista dicit: «Veni, inebriemur uberibus, et mutuis fruamur amplexibus, donec illucescat dies; non est enim vir meus in domo sua, abiit via longissima (ibid.) ;» tale est: Vir animae cujusque fidelis Christus est, qui non est in domo sua, sed abiit via longissima, quando pollutam cujuslibet conscientiam cernit, atque ideo mox ab eo procul abscedit; deinde subdit: «Sacculum pecuniae secum tulit, in die [Col. 1136A] plenae lunae reversurus est (Ibid.) .» Redemptor enim noster pecuniae secum sacculum tulit, cum ascendens in coelum, fidei nostrae secum lucra portavit. Qui reversurus est in die plenae lunae, id est in consummatione universalis Ecclesiae; veniet enim Dominus ad judicium, cum expletus fuerit numerus electorum. Sed cum multa dicat de pestilentissima hujus mulieris astutia, quibus venatur animas hominum perditorum, quae nos ob prolixitatem inseranda non ducimus, hoc in fine subjecit: «Multos, inquit, vulneratos dejecit et fortissimi quique interfecti sunt ab ea viae inferi domus ejus penetrantes inferiora mortis (Ibid.) .»
[Col. 1136B] Audiamus itaque per os Salomonis Sapientiam nos ad mensam spiritualis alimoniae claris vocibus invitantem: «Sapientia, inquit, immolavit victimas suas, miscuit vinum et proposuit mensam suam; misit ancillas suas, ut vocarent ad arcem et ad moenia civitatis: Si quis est parvulus, veniat ad me. Venite, comedite panem meum et bibite vinum quod miscui vobis (Prov. IX) .» Christus enim, qui Sapientia Patris est, victimas immolavit, cum ad nostrae imitationis exemplum beatos martyres permisit occidi; miscuit vinum, quia propinavit credentibus Spiritum sanctum; proposuit mensam, quia coelestem paravit hominibus gloriam; misit ancillas suas, id est sanctos verbi ministros, qui se infirmos et fragiles asseverant. Quid ergo jam restat, nisi ut [Col. 1136C] relicta fame saeculi properemus ad mensam Dei? Sed ad hanc ingrediendi aditum reperire non possumus, nisi per sanctos apostolos, quibus claves commissae sunt regni coelorum (Matth. XVI) . Unde scriptum est: «Sapientia foris praedicat, in plateis dat vocem suam, in capite turbarum, clamitat in foribus portarum (Prov. I) .» Ipsi quoque 228 sunt caput turbarum foresque portarum, quia ipsi sunt populorum principes ac supremae Hierusalem per sublimioris excellentiae privilegium janitores.
Audi rursus sub mulierum specie, quid inter spiritualem vitam distet atque carnalem: «Mulier, inquit, [Col. 1136D] diligens corona est viro suo, et putredo in ossibus ejus quae confusione res dignas gerit (Prov. XII) .» In hujus itaque mulieris ossibus est putredo, quia dum quilibet carnali vitae conjunctus superare alios nititur, dum forte quid, quod ossa significant, agere gloriatur, foeda per populum fama diffunditur et quasi fetor olidae putredinis exhalatur. De quibus utique mulieribus et alius Sapiens dicit: «Mulier si est tibi secundum animam tuam, ne projicias illam, et odibili non credas te in toto corde (Eccli. VII) .» Mulier quippe secundum animam, est vita virtutum, conversatio sancta; mulier vero odibilis, carnalis est vita, quae certe odio est habenda, cui profecto si in toto corde nos credimus, necesse jam erit ut [Col. 1137A] sicut Samson per Dalilam (Jud. XVI) , ita et nos per istam in manus hostium incidamus. De qua videlicet o libili muliere in Deuteronomio scriptum est: «Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam et non invenerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foeditatem, scribat libellum repudii, et dabit in manu ejus et dimittat eam de domo sua (Deut. XXIV) .»
Qui virtutum lapidibus festinat atrium sublime construere, prius eum necesse est inhorrescentia carnalium delectationum dumeta purgare. Unde recte per Salomonem dicitur: «Diligenter exerce [Col. 1137B] agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV) .» Ille quippe bene domum mentis aedificat, qui prius agrum corporis spinis vitiorum purgat; alioquin si desideriorum passionumque carnalium sentes in carnis agro pullulare sinuntur, fame boni crescente tota intus virtutum structura collabitur. Hinc rursus ait: «Per agrum hominis pigri transivi et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverant urticae, operuerunt superficiem ejus spinae et maceria lapidum destructa erat (Ibid.) .» Quid enim ager, vel vinea pigri hominis, nisi caro cujuslibet otiosi in spiritualis agriculturae laboribus desudare nolentis? Quid autem urticae, nisi gulae prurigines et carnales illecebrae? Quid denique spinae sunt, nisi passionum carnalium punctiones? Quid postremo maceria [Col. 1137C] lapidum, nisi charitate media cum permista cohaerentium structura virtutum? Ager ergo pigri et stulti hominis urticis spinisque repletur, cum caro cujuspiam otiose viventis non per disciplinam 229 continui laboris excolitur sed in voluptatis atque lasciviae mollitur desiderio et enutritur. Lapidum quoque materia labefactata diruitur, quia tota virtutum fabrica, velut impactis incontinentiae arietibus dissipatur. «Princeps enim coquorum destruxit muros Hierusalem (IV Reg. XXV) .» Coquorum autem princeps jure asseritur venter, cui nimirum a coquis laborioso opere servitur. Quisquis ergo desiderat spiritualium segetum ubertate ditescere, desudet nunc agrum sui corporis disciplinae ac continentiae vomere continuo labore sulcare, et, tanquam [Col. 1137D] novalium suorum glebas, sarculo sapiente confringat, dum quidquid durum, dum quidquid infecundum in se reprehenderit, jugis poenitentiae contusionibus terat; nec desinat gulae prurientis urticas atque inhorrescentes carnalium desideriorum vepres radicitus exstirpare, quo uberes proventus spiritualium segetum valeant sui cordis rura proferre. Unde et idem Salomon ait: «Qui operatur terram suam saturabitur panibus; qui sectatur otium replebitur egestate (Prov. XII) .»
«Claudus pedibus et iniquitatem bibens qui mittit verba per nuntium stultum (Prov. XXVI) .» Quibus [Col. 1138A] nimirum verbis quid aliud videtur expressum, nisi ut carnaliter sapienti ac per hoc stulto cuilibet non committatur praedicationis officium? De sanctis enim praedicatoribus dicitur: «Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona!» (Isa. LII; Rom. X.) Itaque quilibet ordinator Ecclesiae, si dignos et idoneos in dignitate constituit, quasi pedibus rectis incedit. Per eos enim verbum spargendo circumquaque discurrit, et quod per semetipsum non valet agere, per illos satagit efficaciter adimplere. Sin autem carnales quosque ac reprobos ordinare praesumat, hic claudus pedibus ambulat. Qui etiam iniquitatem bibere dicitur, quia, dum verba sanctae praedicationis per stultum nuntium mittit et, contra Apostolum, cito manus imponit [Col. 1138B] (I Tim. V) peccatis communicat alienis. Nam etsi prudenter quisque loquatur, si tamen non agit ipse quod loquitur, in spirituali claudus itinere non immerito judicatur. Unde et illic apte subjungitur: «Quomodo pulchras frustra habet claudus tibias, sic indecens est in ore stultorum parabola (Prov. XX) .» Pulchris plane innititur tibiis qui luculenti nitet claritate sermonis. Sed, dum sine bonis operibus accuratum depromit eloquium, velut sine gressu promovet recta crura verborum. Quasi pulchras ergo habet tibias ad videndum, sed non utiles ad gradiendum, qui, podagricis vitiorum laqueis innodatus, ipse quidem turpiter claudicat, dum alios ut agiliter gradiantur invitat. In istorum ergo stultorum ore indecens est parabola, quia, dum spiritualiter [Col. 1138C] sonant et carnaliter victitant, eorum vita cum labiis non concordat; quos nimirum honesta loquentes, sed inhoneste viventes, praedicatio recta non liberat sed mordax conscientia vehementer accusat. Unde illic non incongrue subdit: «Quomodo si spina nascatur in manu temulenti, 230 sic parabola in ore stultorum (Ibid) .» Spina quippe in manu temulenti nascitur, cum illi qui hujus vitae amore est ebrius reprehensionis in mente aculeus generatur. In ore itaque stultorum parabola quasi spina est, quia dum aliud loquuntur, aliud agunt, mens eorum in semetipsa aliquando redarguitur et quodam quasi spinae pungentis aculeo perforatur; velut spina certe male viventis et bene dicentis conscientia pungit, dum in eo quod extrinsecus loquitur [Col. 1138D] quodam pudoris atque formidinis stimulo intrinsecus sauciatur.
«Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii, ita qui tribuit insipienti honorem (Prov. XXVI) .» Nam qui apud gentiles Mercurius deus Sacelli [ f., Lucelli], sive pecuniae dicebatur, acervus Mercurii, cumulus atque congeries est nummorum. Et quia nummo regula monetalis imprimitur, quid per nummorum designatur acervum, nisi regularium ac verae sanctitatis imaginem praeferentium concio clericorum? Quid vero per lapidem, nisi duram, stolidam [Col. 1139A] et insensibilem illius mentem accepimus, qui dum Deum esse indubitata fide non credit, spem suam in terrena qualibet possessione constituit. De quo per Prophetam dicitur: «Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII) .» Huic autem insipienti tunc honor tribuitur, cum ad ecclesiastici gradus apicem quispiam non Deo, sed pecuniae deditus promovetur. Sed sicut nummorum dissipatur acervus, si desuper lapis immittitur, ita per indigni, sive lapidei pastoris accessum quasi constipatus ordo destruitur regulariter gradientium et in charitate obedientium clericorum; gravatur enim mali pastoris umbraculo et, tanquam nummorum coelestium cumulus, tartarei lapidis mole diruitur. Stulto igitur et insipienti denegandus est honor [Col. 1139B] ecclesiasticus, ne sanctorum clericorum tanquam nummorum spiritualium mergatur acervus. De quo videlicet stulto paulo superius idem Salomon ait: «Claudus pedibus et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum (Prov. XXVI) .»
«Sanguisugae duae sunt filiae, dicentes: Affer, affer (Prov. XXX) .» Nam quo quisque immoderatius vescitur, eo necesse est ut ad potum aestuantius accendatur. Et dum congesta sibi moles fervescente stomachi lebete decoquitur, crebris necesse est haustibus irrigetur. Sed cum cibis venter ac potibus intumescat, consequens est ut, alterius utrinque meatibus, et faeces per podicem in cuniculos egerat et humorem de genitali conceptaculo per pudenda profundat. Sicut enim in torcularibus vinarium a vino, sic in ilibus stercus separatur a viru. Sanguisugae ergo, quae edacitas est, duae sunt [Col. 1140B] filiae, ebrietas et libido, quia dum una pestis delectabiliter 231 concipit, geminam necessario sobolem parit; quae nimirum dicunt: «Affer, affer,» quia, 232 cum sint insatiabiles, violentae quoque sunt exactrices.
[Col. 1139] Expliciunt testimonia de libro Proverbiorum.
- 1. Quod omnia flumina intrant in mare et mare non redundat.
- 2. Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti.
- 3. De Spiritu potestatem habente.
- 4. De eo quod dicitur: Da partem septem, nec non et octo.
- 5. Finem loquendi omnes pariter audiamus.
Expliciunt capitula.
«Omnia flumina intrant in mare et mare non redundat; ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I) .» Hunc excursum atque recursum spiritualium fluminum mystice Lucas evangelista describit, cum ait: «Quia convocatus Jesus duodecim apostolis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent; et misit illos praedicare regnum Dei (Luc. IX) .» Ecce egressus fluminum; ac postmodum subdit: «Et reversi apostoli narraverunt illi quaecunque fecerunt (Ibid.) .» Ecce reditum fluminum. Ad locum ergo unde exeunt flumina revertuntur, quia electi quique illi se debitores esse non ambigunt, a [Col. 1139D] quo videlicet hauserant omne quod spiritualiter fluit. Unde et Paulus ait: «Divisiones gratiarum sunt, idem autem Dominus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII) .» Nempe cum primum ponat Spiritum, deinde subjungat Dominum, postremo Deum, ostendit sanctam Trinitatem, unum scilicet Deum omnium gratiarum esse indubitanter auctorem. Ipse enim sua dona distribuit, qui singulorum merita et operum diversitates occulta provisione discernit.
«Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti (Eccle. X) ;» quia cogitationes superfluae, quae assidue in animo carnalia cogitante nascuntur atque deficiunt, eam suavitatem, qua unusquisque intrinsecus per Spiritum unctus est, perdunt. Unde cum miro pietatis opere ad cor Veritas venit, prius ab eo cogitationum carnalium aestus ejicit, et post in eo virtutum dona disponit. Quod bene nobis innuitur, ubi de Domino ad filiam principis resuscitandam deducto in Evangelio dicitur: «Et cum ejecta esset turba, intravit, et tenuit manum ejus et surrexit puella (Matth. IX) .» Foras ergo turba ejicitur, ut puella suscitetur, quia nisi prius a secretioribus [Col. 1140D] cordis expellatur importuna saecularium multitudo curarum, anima, quae intrinsecus jacet mortua, non resurgit. Nam dum se per innumeras terrenorum desideriorum cogitationes spargit, ad considerationem sui sese nullatenus colligit. Nullus quippe sapientiam, quae Deus est, plene percipit, nisi qui ab omni se abstrahere actionum carnalium fluctuatione contendit. Unde alias dicitur: «Sapientiam scriba in tempore otii, et qui minoratur actu, ipse percipit eam (Eccle. XXXVIII) .»
«Si spiritus potestatem habentis ascendit super te, locum tuum ne dimiseris (Eccle. X) .» Ac si [Col. 1141A] aperte dicat: Si tentatoris spiritum in aliquo praevalere consideras, humilitatem poenitentiae non relinquas. Et alibi scriptum est: «Noli altum sapere, sed time et ultimum in spiritualibus nuptiis accubitum pete (Rom. XI) .»
«Da partem septem, nec non et octo (Eccle. XI) .» Sic praesentem vitam, quae per septenarium numerum designatur, excurre, ut jam in amore futurae, quae per octonarium resurrectionis exprimit gloriam, totis studeas visceribus habitare. Illi perfunctoriam atque volaticam exhibe curam; in hac perseverantem atque perpetuam, sicut aeterna est, [Col. 1141B] indeficuae illectionis fige sententiam.
«Finem loquendi pariter omnes audiamus: Deum time et mandata ejus observa, hoc est enim omnis homo (Eccle. XII) .» Quis est autem finis loquendi, nisi ille, de quo dicit Apostolus: «Finis enim legis ad justitiam, Christus, omni credenti?» (Rom. X.) Finis quippe legis ad justitiam, Christus est, quia quidquid sive vetus, sive nova lex loquitur, ad illum sine dubitatione refertur. Ad justitiam vero non otiose dicitur quia divinae legis sermo justificat et animam a sordibus mundat. Sicut discipulis Veritas ait: «Jam vos mundi estis propter sermonem [Col. 1141C] quem locutus sum vobis (Joan. XV) .» Deum vero timere, est cuncta quae Deus prohibet exsecrando et abominando contemnere. Mandata illius observare, est omnia quae praecipit operibus exercere. Ille ergo Deum timet qui satagit cavere quod prohibet; ille mandata ejus observat qui studet implere quod imperat. «Deum ergo time et mandata illius observa; hoc est enim omnis homo.» Ac si perspicue dicat: Qui non studuerit cavere prohibita, qui neglexerit implere praecepta, quia ratione caret, vocabulum quidem hominis habet, sed hominis esse non habet, quia non veraciter utitur virtute nominis quo censetur. Ille nimirum se credat veraciter hominem [Col. 1142A] qui hominum recognoscit Auctorem; alioqui, «qui ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV) .» Quid autem sine his sit homo, perspicue definit Scriptura, cum dicit: «Stellae non sunt mundae in conspectu ejus, quanto magis homo putredo et filius hominis vermis?» (Job XXV.)
Unde et Abraham cum ad summae collocutionis culmen attollitur, cum divinae 234 familiaritatis gratiam peculiariter promeretur, hujus humilitatis recordatione deprimitur, cum dicit: «Loquar ad Dominum meum cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) .» Nam et apud Graecos haec teneri consuetudo perhibetur, ut cum imperator quis in dignitate creatur, mox ut imperialibus fuerit infulis redimitus, coronae simul ac sceptri gloria decoratur, cum [Col. 1142B] denique procerum vallatur obsequiis, cum excipitur modulantibus psallentium choris; quidam sibi praesto fit obvius, qui videlicet una manu vasculum plenum mortuorum ossibus ac pulveribus offerat, in alia vero stupam lini subtiliter pexam ac pilis pensilibus molliter demolitam, cui protinus ignis adhibetur et repente in ictu oculi flamma subito vorante consumitur: ut in altero debeat considerare quod est, in altero valeat videre quod habet. In cineribus siquidem se cinerem recognoscit, in stupa jam colligit in die judicii quam subito mundus ardebit, quatenus dum se simul ac sua tam vana, tam floccipendenda considerat, de imperialis culminis ascenso fastigio nullatenus insolescat; et dum possessor atque possessio subjacere communi omnium casui non [Col. 1142C] ambigitur, jam quasi de singulari dignitatis apice, qui ad summa provectus est, non infletur. Pulchrum ergo mundanae conditionis ordinem homo consideret, et dum suis usibus omnia cernit attribui, non sibi, sed suo referat gratias Conditori; lenocinantem mundi gloriam sub judicii sui calcibus deprimat: virorem carnis aridum jam pulverem credat, diem suae vocationis tanquam speculum suis semper obtutibus anteponat, districtum ultimae discussionis judicium contremiscat, quatenus dum nunc Creatoris sui legibus subditur qui inter creaturas, quae terrenae sunt, videtur insignis, in coelesti quoque gloria veraciter sit sublimis.
[Col. 1141] Expliciunt testimonia de Ecclesiaste.
- 1. De oleo effuso.
- 2. De nigredine sponsae.
- 3. De fasciculo myrrhae.
- 4. De lilio convallium.
- 5. De ordinata charitate.
- 6. De utraque vita.
- 7. De foraminibus petrae.
- 8. De lectulo Salomonis.
- 9. De oculis columbarum.
- 10. De dentibus Ecclesiae.
- 11. De duobus uberibus.
- 12. De pulchritudine amicae.
- 13. De corona animae, vel sanctae Ecclesiae.
- 14. De aquilone et austro.
- 15. De eo quod dicit Ecclesia: Ego dormio, et cor meum vigilat.
- 16. Quod dilectus dicitur candidus et rubicundus.
- 17. De sanctis doctoribus.
- 18. De ventre Christi eburneo.
- [Col. 1143] 19. De gutture Christi.
- 20. De malo punico.
- 235-236 21. De quadrigis Aminadab.
- 22. De umbilico Christi.
- 23. De comis capitis Christi.
- 24. De pulchritudine sponsae.
- 25. De fructu crucis.
- 26. De arbore malo.
- 27. De signaculo cordis et brachii.
Expliciunt capitula de Canticis canticorum.
«Oleum effusum nomen tuum (Cant. I) .» Chrisma Graece, Latine dicitur unctio. A chrismate ergo Christus, et a Christo dicitur Christianus. Per oleum autem Spiritus sanctus debet intelligi, sicut per Psalmistam Salvatori nostro dicitur: «Unxit te Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) .» Oleum ergo effusum est nomen Christi, quia in tot Spiritus sancti gratia propagatur quot sunt qui Christi vocabulum veraciter sortiuntur.
«Nigra sum, sed formosa, filiae Hierusalem, sicut tabernacula Cedar, sicut pellis Salomonis (Cant. I) .» Cedar interpretatur tenebrae; hi sunt infideles lucem [Col. 1143B] fidei non habentes. Nigra sum, inquit, propter persecutionis aestum propter adversa, quae patior a filiis tenebrarum; sed intrinsecus formosa sum, quia concupivit rex speciem meam, et omnis gloria mea ab intus. Formosa sum, inquit, sicut pellis, hoc est, tabernaculum Salomonis. Sicut enim tabernaculum ex mortuorum fit pellibus animalium, ita duntaxat illi sunt habitaculum Dei (Ephes. II) , qui Christo commortui, vitiis quoque carnisque concupiscentiis sunt exstincti (Ephes. II) . Sequitur: «Nolite, inquit, me considerare quod fusca sim, quia decoloravit me sol, o filiae Hierusalem (Cant. I) .» Idem et fideles animae, in illa jam coelesti gloria per desiderium constitutae: Nolite me considerare, quod fusca sim, id est, nolite desperare, vel nimis expavescere, quod [Col. 1143C] me tribulationes opprimunt, quod persecutiones afficiunt, quod in hoc tempestatis procellarumque naufragio intumescentes me fluctus illidunt; quia decoloravit me sol, quoniam super me persecutionis aestus incanduit decoremque meae venustatis ac pulchritudinis offuscavit. Ac si dicat: Nolite tam ea, quibus intrinsecus affligor, attendere, quam vernantem interioris venustatis speciem cogitare. Tale est quod Apostolus dicit: «Nolite deficere in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria vestra. Non enim condignae sunt passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .» Hanc autem interiorem pulchritudinem exterioremque nigredinem breviter Jeremias comprehendit, dicens: «Candidiores Nazaraei ejus nive, [Col. 1143D] nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores (Thren. IV) .» Ecce pulchritudo; sed audi nigredinem, nam illico sequitur: «Denigrata [Col. 1144A] est super carbones facies eorum, et non sunt cogniti in plateis; adhaesit cutis eorum ossibus: aruit et facta est quasi lignum (Ibid.) .» Sed aspiciamus exteriorem nigredinem, aperiat ipsa, unde sit interior pulchritudo: «Indica mihi, inquit, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie (Cant. I) .» Ac si dicat: O sponse coelestis, quem anima mea inenarrabiliter diligit, in quo per desiderium jugiter requiescit, quem ulnis intimae dilectionis amplectitur, in quo totis visceribus delectatur; dic mihi ubi pascas; hoc est: Tu qui pastor bonus es, ubi oves tuas pascere facias; ipse etiam ubi cubes, id est ubi requiescas in aestu persecutionis et fervore tentationis nostrae, ubi scilicet, nisi in his, qui furenti vesaniae cedere nesciunt, et grassantis malitiae [Col. 1144B] conatibus enerviter non succumbunt? Non ergo immerito formosam se sponsa ista dicebat, quia ille in ipso persecutionis articulo in ea delectabiliter quiescebat, qui serenitate vultus sui cuncta clarificat.
«Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi: inter ubera mea commorabitur (Cant. I) .» Myrrha plane species est aromatica, nimiae amaritudinis, qua mortuorum cadavera condiuntur, ne facile computrescant. Hinc est quod et ipsius Sponsi corpus a Nicodemo et Joseph de cruce depositum myrrha et aloe conditur, et linteis involutum sepulturae committitur (Joan. XIX) . Quid ergo per myrrhae fasciculum, [Col. 1144C] nisi multiplex mortificatio designatur? Non enim dicit: Surculus myrrhae, sed, fasciculus, inquit, myrrhae dilectus meus mihi. Ac si dicat: Quia in omni mea conversatione me mortifico et nullis jam propriae voluntatis operibus vivo, dilectus meus non mihi simplex factus est ramus, sed myrrhae fasciculus. Unde et praedicator eximius: «Ego, inquit, stigmata Jesu in corpore meo porto (Gal. VI) .» Ad quam videlicet multiplicem mortificationem et nos secum hortatur, dicens: «Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes, ut vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali (II Cor. IV) .» Ab eo namque quod corpore nostro circumferimus, nullam corporis partem vacuam reservamus. Ille ergo mortificationem Jesu in corpore [Col. 1144D] suo circumfert qui de se sibi nihil relinquit, 237 qui non sibi, sed Christo in omnibus vivit cui certe se a voluntatibus propriis undique crucifigit. [Col. 1145A] Hic itaque dilectus myrrhae fasciculus fit, quia in cunctis suis actionibus se velut exstinctum praebens, multiplicem quoddammodo mortificationis Christi manipulum colligit. Ubi et apte subjungitur: «Inter ubera mea commorabitur.» Nemo dubitat inter ubera pectoris esse locum cordis. Dilectus ergo inter sponsae ubera commorabitur, quia indeficiens ejus amor ac desiderium ex ejus memoria non deletur. Inter ubera mea commorabitur, tanquam diceret: Qui mihi fasciculus myrrhae factus est per amaritudinem passionis, inter ubera mea jugiter commorabitur per dulcedinem cordis: et qui extrinsecus per exemplum susceptae mortis exasperat, per infusam gratiam me intimae suavitatis obdulcat.
«Ego sum lilium convallium (Cant. II) .» Lilium plane se sponsus nominat propter niveum candorem mundissimae castitatis. Lilium non montium, sed convallium, quia pias eligit mentes humilium, non scopulos inhabitat superborum.
«Introduxit me rex in cellam vinariam, ordinavit in me charitatem (Cant. II) .» Non ait: Dedit quam non reperit, sed «ordinavit,» quam inordinatam invenit. Nonnulli namque in principali cordis sui loco habent uxores, filios, praedia, vel honores: in secundo autem quodammodo Deum ponunt, dum eum minus diligunt. Hi nimirum videntur quidem habere charitatem, sed inordinatam; nec illum servant [Col. 1145C] ordinem charitatis quem Veritas ipsa disposuit, cum dicit: «Diliges Deum ex toto corde, hoc est maximum primumque mandatum, secundum autem simile est huic, ut diligas proximum (Matth. XXII) .» Non ergo se jactet quis habere charitatem, si ordi nata non est; sicut nec etiam fidem, si sine operibus, ac per hoc otiosa est.
«Laeva ejus sub capite meo et dextera illius amplexabitur me (Can. II) .» Leva quippe subesse capiti dicitur, cum praesens vita a mente, quae cogitationum caput est, despecta calcatur. Dextrae vero amplexibus stringitur, quia solius aeternae vitae desideriis undique delectatur.
[Col. 1145D] «Surge, amica mea, sponsa mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae, et in caverna maceriae; ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis. Vox enim tua dulcis, et facies tua decora (Cant. II) .» Anima quippe sancta jure Christi amica et sponsa vocatur; quia illi per fidem dilectionemque conjungitur. Sed haec sponsa quasi adhuc jacet, dum in mundanis actionibus implicatur; tunc surgit, cum 238 ad procinctum divinae servitutis erigitur. Ac si dicat: Quae in saecularis vitae mollitie jaces, jam surge, atque ad familiare contubernium meae contemplationis erige. «Columba mea, in foraminibus petrae.» Si, juxta Apostolum, «petra Christus est (I Cor. X) ,» foramina petrae vulnera sunt Redemptoris; [Col. 1146A] quae profecto non casu quinque sunt, lanceae scilicet et clavorum; sed quia nos fueramus quinque sensuum vulneribus sauciati, per has quinque plagas saluti sumus perpetuae restituti. Istae siquidem portae erant, per quas die Sabbati propheta ne inferrentur onera gravia prohibebat. In his ergo foraminibus Dei columba consistit, quia sancta quaelibet anima totam propriae salutis spem in sui Redemptoris passione constituit. Ibi velut ab accipitris incursu defenditur, quia a cunctis malignorum spirituum insidiis custoditur. Ibi plane nidificat, quia illic fetus bonorum operum coacervat. De hac petra per Psalmistam dicitur: «Montes excelsi cervis, petra refugium herinaciis (Psal. CIII) .» Quod autem additur: «In caverna maceriae,» solent ex lapidibus maceriae fieri [Col. 1146B] ad custodiam vinearum; sicut per Isaiam dicitur: «Vinea facta est dilecto in cornu in loco uberi, et maceria circumdedit et circumfodit eam (Isa. V) .» Quid ergo per maceriam lapidum, nisi praesidium et excubias intelligimus angelorum, quibus videlicet anima in certamine posita, dum vallatur atque circumdatur, a cunctis adversantium spirituum tentationibus custoditur? Porro quod sequitur: «Ostende mihi faciem tuam,» tunc anima coelesti sponso faciem suam ostendere dicitur, cum ejus speciem internis obtutibus quasi revelata facie contemplatur: «Sonet, inquit, vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis et facies tua decora.» O quam suave commercium! imo quam inenarrabilis dulcedo in humanis visceribus oritur, cum Creator et creatura alternis [Col. 1146C] in se invicem affectibus delectantur, sicut per Prophetam dicitur: «Suavis sit ei laudatio mea, Ego vero delectabor in Domino!» (Psal. CIII.)
«En lectulum Salomonis, sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel (Cant. III) .» Fortes enim lectulum Salomonis ambiunt, dum intimam pacifice Redemptoris nostri requiem sancti quique indefessa desiderii sedulitate custodiunt.
«Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet (Cant. IV) .» Isti sunt oculi de quibus Dominus in Evangelio: «Beati, inquit, mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Absque eo quod intrinsecus latet. Quia licet sancti doctores [Col. 1146D] nunc Creatorem suum per contemplationis gratiam aspiciunt, latet tamen adhuc magnum aliquid, ad quod in hac corruptibili carne humanae mentis acies non aspirat. Ubi mox sequitur: «Capilli tui sicut greges caprarum, quae ascenderunt de Galaad (Cant. IV) .» Sicut enim per oculos, Ecclesiae doctores intelliguntur, qui ad videnda in inferioribus membris summa, ac specialia sunt praelati, sic etiam per capillos gregesque caprarum designantur simplices et subjecti; 239 qui nimirum, etsi prae simplicitate mystica quaeque ac summa non penetrant, multitudine tamen et comparatione sua sanctam Ecclesiam velut capilli caput exornant, quia plerumque pro peccato aufertur figura peccati. Galaad, acervus est [Col. 1147A] testimonii. Per Galaad ergo Christum, cui sanctorum omnium multitudo perhibet testimonium. Per capillos vero, vel caprarum greges, multitudinem intelligimus subjectorum. Greges ergo caprarum ascendunt de monte Galaad, quia sanctorum omnium multitudo de Christo, quem sibimet faciunt fundamentum, conscendere satagunt excelsa virtutum. Unde colligere possumus quia quantum distat inter oculos et capillos, tantum fere in contemplationis studio inter praelatos distare debeat et subjectos, quatenus eorum qui sibi sunt commissi, spiritualibus studiis sint intenti, et videant non modo sibi, sed et illis.
«Dentes tui sicut grex tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV) .» Porro dentes Ecclesiae [Col. 1147B] sancti noscuntur esse doctores; quorum primo dictum est: «Macta et manduca (Act. II) .» Ac si diceret: Ab eo quod sunt, gladio Spiritus, hoc est, verbo praedicationis occide et in corpus transfer Ecclesiae. Dentes igitur sponsae, sunt doctores sancti, qui quoniam simplices per innocentiam sunt, et omnia relinquentes facultatum suarum velleribus sunt exuti, ac sacri baptismatis unda purificati, sicut grex tonsarum sunt, quae ascenderunt de lavacro.
«Duo ubera tua sicut duo hinnuli capreae gemelli (Cant. IV) .» Sicut enim duo ubera duo sunt Testamenta; ita duo hinnuli, duo populi sunt, Ecclesiae filii Judaicus scilicet et gentilis.
«Tota pulchra es, amica mea; tota pulchra (Cant. IV) ,» interius scilicet et exterius. Foris in perfectione clari operis, intrinsecus in munditia purissimae cogitationis.
«Coronaberis de vertice Sanir, de capite Amana et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum (Cant. IV) .» Amana siquidem mons est Ciliciae, qui et Taurus a compluribus appellatur. Sanir vero et Hermon, Judaicae terrae montes sunt, in quibus leones et pardi habitare creduntur. Per hos ergo montes, reges et principes diversaeque mundi hujus intelligendae sunt potestates; quae velut montes [Col. 1147D] in superbiae se cacumen attollunt et malignis spiritibus tanquam pardis atque leonibus habitaculum ferunt. Perversi quippe spiritus, leones vocantur propter crudelitatem; 240 pardi autem, quia hoc animal varii coloris est, propter deceptionis ac fraudis multimodam varietatem. De his ergo montibus vel quaeque fidelis anima, vel sancta coronatur Ecclesia, quando saeculi principes convertit ad fidem, vel ad sanctae conversationis dirigit rectitudinem. Coronatur autem, vel quia pro apportato eorum lucro remuneratur a Christo, vel ab eisdem, quibus antea premebatur, honoratur in saeculo. Coronatur, inquam, de cubilibus leonum et montibus pardorum, quando superbos quosque atque dolosos a sua pravitate [Col. 1148A] convertit, et pro correctis eorum moribus aeterna praemia recipit.
«Surge, Aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius (Cant. IV) .» Quid per Aquilonem, qui nimirum ventus est frigidus, nisi persecutionis asperitas? Quid per austri tempora, nisi male blandientium remissio designatur? Sed inter utriusque persecutionis genera, inter utraque maligni spiritus argumenta ecclesiastici horti fluere jubentur aromata, quia fortis animus inter haec certamina deprehensus aperit quidquid virium, quidquid fidei, quidquid invictae fortitudinis eatenus occultavit, et velut aromata foras profluunt, dum ad [Col. 1148B] humanam notitiam virtutes prodeunt ac piae opinionis odores longe lateque diffundunt.
«Ego dormio, et cor meum vigilat. Vox dilecti mei pulsantis: Aperi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea, quia caput meum plenum est rore et cincinni mei guttis noctium (Cant. V) .» Dicit Ecclesia: «Ego dormio, et cor meum vigilat;» quia videlicet sancta mens quo se a strepitu temporalis concupiscentiae comprimit, eo verius interna cognoscit; et tanto ad intima vigilat, quanto se ab exteriori inquietudine solerter occultat. Dormit itaque sponsa a negotiis et concupiscentia saeculi, sed apertos atque pervigiles tenet oculos in aestu amoris Dei. Sed quia non est hoc tempus plenae [Col. 1148C] quietis, sed laboris potius atque certaminis, repente dilectus ostium pulsat, eamque ad procinctum conserendi belli suis exhortationibus excitat: «Vox inquit, dilecti mei pulsantis.» Pulsat dilectus, cum fideles suos provocat Christus aut ad suarum incrementa virtutum, aut certe ad lucrandas animas proximorum. «Aperi mihi, soror mea.» Soror utique, quia regni mei mihi cohaeres effecta, et in necessitudine mihi fraternae adoptionis ascita. «Amica mea,» quia de jugo servitutis erepta, cognovisti meae veritatis arcana. «Columba mea,» quia fellis amaritudine vacua, et Spiritus mei, qui in columba descendit, dono ditata. «Immaculata mea,» effusione mei sanguinis ab omni peccatorum tuorum labe purgata es. Aperi itaque mihi, hoc est, [Col. 1148D] de quiete et otio dilectae tibi contemplationis egredere, et ad perhibendum veritati meae testimonium ferventissime te, et constanter impende 241 «Quia caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium.» Caput Christi Deus est, ut dicit Apostolus (I Cor. XI) ; cincinni vero intimae sanctorum cogitationes sunt; quae non laxae fluunt et dissolutae, sed timoris et amoris Dei sunt vinculo colligatae. Enimvero quid per rorem et guttas noctium, nisi tenebrosas et frigidas quorumdam reproborum mentes accipimus? Caput ergo sponsi in reprobis plenum est rore, cum saeculares quique a Dei charitate torpescunt et per voluptatum suarum lasciviam defluunt, juxta id quod Dominus dicit: [Col. 1149A] «Abundabit iniquitas, et refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV) .» Hujusmodi plane cum sanctos Dei persequuntur et odiunt in illorum cordibus quasi cincinni sponsi guttis noctium pleni sunt; cumque tales multiplicantur et Ecclesiam persecutionibus aggravant, tunc Sponsus sponsam exhortatur ut surgat et studio praevaricationis valenter insistat. Et sponsa ad eum: «Exspoliavi me, inquit tunica mea, quomodo induam illam?» (Cant. V.) Ac si dicat: Exui me curis et occupationibus saeculi et in solo me tuae contemplationis amore constrinxi quomodo nunc discursionis iter arripiam? quomodo strepitus et luctamen obloquentium feram? Quod autem tunica curas sollicitudinesque significet, ostendit Dominus cum dicit: «Qui in tecto est, non [Col. 1149B] descendat tollere tunicam suam (Matth. XXV) ,» quod est aperte dicere: Qui sublimi contemplationis arce subnititur nequaquam descendat, ut iterum saecularis negotii occupationibus implicetur. «Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos?» (Cant. V.) id est, gressus mei operis ab aspersione terreni pulveris dignis poenitentiae fletibus ablui, quo pacto jam potero, nisi quibus assueta sum, coelestia meditari? Verumtamen postponit contemplationis requiem et ad fervorem obedientiae intrinsecus accensa mox perhibet, dicens: «Dilectus meus misit manum suam per foramen et venter meus intremuit ad tactum ejus (Ibid.) .» Dilectus plane manum per foramen mittit et ventrem tangit, cum occulta Conditor inspiratione cor visitat atque ad agonem [Col. 1149C] certaminis et sancti laboris inflammat. Nam quod venter cor significet, ostendit propheta cum dicit: «Ventrem meum doleo (Jer. IV) ;» quod profecto quid esset aperit, cum subjungit: «Sensus cordis mei dissipati sunt. Surrexi, ut aperirem dilecto meo (Cant. V) .» Surgit, ut aperiat, quia promptissimo animo humiliter obediens calcat propriam, ut totis viribus voluntatem impleat mens sancta divinam.
«Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus; caput ejus aurum optimum (Cant. V) .» Dilectus siquidem candidus virginitate, rubicundus est passione. Candidus, quia dicit: «Ego lilium convallium [Col. 1149D] (Cant. II) ;» rubicundus, de quo Joannes dicit: «Quia lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Electus ex millibus, quia ex omnium sanctorum multitudine solus est, qui dignus fuit audire: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, XII, XVII) .» De quo et Salomon 242: «Virum inquit, de mille unum reperi (Eccl. VII) .» Millenarius quippe numerus totius humani generis est intelligenda perfectio, in quo Salvator tanquam passer est unicus in aedificio: «Caput ejus aurum optimum;» quia «caput Christi Deus (I Cor. XI) ;» qui nimirum sicut aurum metallis, ita, licet incomparabiliter omnibus supereminei creaturis.
«Oculi ejus sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima (Cant. V) .» Sancti quippe doctores Ecclesiae juxta fluenta plenissima resident Scripturarum, ex quibus nimirum exuberantem ipsi verae sapientiae gurgitem hauriunt, et auditoribus suis mysterii coelestis arcana transfundunt.
«Venter ejus eburneus, distinctus sapphiris (Cant. V) .» In membris nempe humani corporis, vix aliquid ventre fragilius sive tenerius invenitur; ideoque per ventrem, recte fragilitas in Christo assumptae humanitatis accipitur. Ebur autem os est elephantis, [Col. 1150B] quod videlicet animal fertur esse castissimum frigidissimaeque naturae. Venter ergo sponsi eburneus est, quia suscepta Redemptoris humanitas ab omni peccatorum contagio casta prorsus et inviolata permansit. Siquidem «peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II) .» Sapphirus autem lapis est sereni coeli colorem habens. Unde et in visione Domini dicitur: «Erat sub pedibus ejus quasi opus lapidis sapphiri, et quasi coelum cum serenum est (Exod. XXIV) .» Per sapphiros ergo opera divinitatis intelliguntur, quae in carne Dominus ostendebat. Venter ergo sponsi distinctus erat sapphiris, quia Christi humanitas divinis virtutibus refulgebat. Nec plenus esse sapphiris dicitur, sed distinctus; ita videlicet ut inter [Col. 1150C] sapphiros candor eboris appareret, quia sic Dominus ex parte assumpti hominis operabatur humana, ut aliquando nihilominus ex parte deitatis ostenderet et divina. Nam esurire, flere, postremo crucifigi et mori, humanitatis erant opera; miracula vero facere, et non solum alios, sed semetipsum etiam a mortuis suscitare evidentissima erant divinitatis indicia.
«Guttur illius suavissimum (Cant. V) ,» quia suorum melliflua suavitate verborum mentes audientium obdulcantur. «Quam dulcia, inquit, faucibus meis eloquia tua; super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) Totus etiam desiderabilis; quia in eo, testante Petro, desiderant angeli prospicere [Col. 1150D] (I Petr. I) :» vel quia humanitatis ejus omne mysterium, desiderium accendit in mentibus electorum; ut eos videlicet non modo resurrectionis gloria provocet, sed ad imitationis exemplum ipsa quoque ignominia passionis invitet. Desiderabilis est, quia praeclarus atque conspicuus est in singulari nativitate, in vivifica morte, in gloriosa 243 resurrectione, in triumphali ascensione; desiderabilis est dum loquitur, dum mirabilia operetur.
«Descendi in hortum nucum, ut viderem poma convallium, et inspicerem si floruisset vinea et germinassent mala punica (Cant. VI) .» Malum quippe [Col. 1151A] punicum amaro quidem cortice tegitur, sed dulcis in ejus granulis suavitas occultatur. Sunt autem nonnulli, qui dum per afflictionis amaritudinem crucem Christi assidue patiuntur in corpore, dulcedine contemplationis intimae reficiuntur in mente. Mala ergo sponsi vinea germinat, quia tales parere sancta Ecclesia nunquam cessat. De hac eadem vinea in eisdem Canticis sponsa ad sponsum loquitur, dicens: «Mane surgamus ad vineam, videamus si floruit vinea, si flores fructus parturiunt, si floruerunt mala punica (Cant. VII) .» Hujus vineae ille vindemiator exstitit, qui in torculari passionis suae pressus, mysticos nobis divini eloquii sensus aperuit, et vino nos evangelicae gratiae propinavit. De quo videlicet vino sponsae voce ad sponsum [Col. 1151B] iterum dicitur: «Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum (Ibid.) .»
«Nescivi; anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab (Cant. VI) .» Vox est Synagogae quae, videns tantam sanctae Ecclesiae gratiam esse collatam, dolet se tardius recepisse fidem, eo quod Evangelii non agnoverit veritatem. Aminadab autem abnepos Judae fuisse cognoscitur; qui in genealogia Domini cum patribus numeratur. Interpretatur autem Aminadab populi mei spontaneus; ideoque non incongrue significat Christum, qui populi sui spontaneus fuit, quia, cum Deus esset, sponte factus est homo; qui enim non necessitate, sed sola bonitate [Col. 1151C] nos condidit propria nihilominus voluntate redemit. Unde et Jacobus ait: «Voluntarie genuit nos verbo veritatis (Jac. I) .» Spontaneus ergo factus est populi sui, quia quem a se humana pravitas repulit, sola voluntas divinae gratiae redonavit. Quadriga vero Aminadab, Christi est Evangelium, concordissima quatuor evangelistarum diversitate compactum. Quam sane quadrigam Christus auriga disponit et quadrifidam mundi machinam agillima praedicationis celeritate percurrit, sicut per Psalmistam dicitur: «Qui emittit eloquium suum terrae, velociter currit sermo ejus (Psal. CXLVII) .» Videns ergo Synagoga repente gratiam Evangelicae praedicationis erumpere cunctasque mundi provincias agiliter pervolare, subito turbata conqueritur quod sola in sua [Col. 1151D] perfidia, conversis ad fidem gentibus, deseratur: «Nescivi, inquiens, turbavit me anima mea propter quadrigas Aminadad.»
«Umbilicus tuus crater tornatilis nunquam indigens poculis (Cant. VII) .» Umbilicus autem fragilissima pars corporis est. Quid ergo per Ecclesiae designatur umbilicum, nisi coetus infirmorum atque debilium? Quid vero per craterem, nisi praedicatorum intelligimus ordinem? Qui nimirum mentibus auditorum coelestis doctrinae vina propinant easque poculis sanctae praedicationis inebriant. Umbilicus ergo Ecclesiae crateri merito comparatur, quia plerumque debilis et infirmus quilibet vas doctrinae coelestis [Col. 1152A] efficitur, qui non indiget poculis, quia coelestis eloquii non desinit irriguus esse fluentis. Unde bene crater hic tornatilis dicitur; torno siquidem quis facilius operatur. Expeditius enim saepe atque in offense in sancta praedicatione discurrunt, qui praedicationis gratiam non suo studio, sed divinitus acceperunt. Hanc praedicationis gratiam viris simplicibus, sive sanctis mulieribus tribuendam illa Samson victoria figuravit, qua videlicet mandibulam asini fervefactus arripiens, mille Philistinorum viros occidit.
«Comae capitis tui, ut purpura regis juncta canalibus (Cant. VII) .» Sicut per caput intelligimus mentem, ita per comas capitis non inconvenienter [Col. 1152B] accipimus cogitationes. Sicut enim capilli de vertice prodeunt, ita cogitationes ex mente procedunt. Purpureus vero color, quia sanguinis habet speciem, quid per mysterium, nisi Dominicam innuit passionem. Quid vero canales, nisi sanctorum significant mentes? Sicut enim in canalibus conchiliorum sanguis effunditur, ut in purpureum colorem lana vertatur, sic in sanctorum mentibus Dominicae passionis cruor assidua meditatione recolitur, et ita quodammodo pia quaelibet anima sanguine tingitur, ut aeterni Regis purpuram imitetur. Hoc nimirum modo efficimur Salvatori nostro conformes, ut simus etiam merito postmodum cohaeredes.
[Col. 1152C] «Quam pulchra es et decora, charissima, in deliciis; statura tua assimilata est palmae (Cant. VII) .» Mens quippe sancta charissima in deliciis dicitur, quia, dum persecutionibus attrita foris affligitur, piis aestuans desideriis suavitatis intimae dulcedine recreatur. Cujus statura palmae similis dicitur, quia sicut non vitiorum titillantium flatibus, ita nec persecutionum quarumlibet terroribus inclinatur; dumque eam persequentium rabies, velut impactis minarum arietibus pulsat, illa fundamento invictae fidei constanter innixa, revera stans et supereminens, insuperabilis perseverat. Nequaquam illi similis, cui per prophetam de malignis spiritibus dicitur: Quia, «humiliaverunt te et dixerunt animae tuae: Incurvare ut transeam (Isa. LI) ;» sed illud [Col. 1152D] potius servans, quod filiis Israel Dominus ait: «Ego sum Dominus Deus, 245 qui eripui vos de ergastulo Aegyptiorum, ut incederetis recti.» Et quoniam palma solet manum ornare victricem, recte sancta et insuperabilis anima palmae esse similis perhibetur, quia per omnem sui certaminis cursum peractae victoriae praemium meditatur, atque idcirco floccipendit omne quod in infirmis tolerat, quia erecta velut palma, id quod in coelestibus aspicit, firmiter sperat.
«Dixi, inquit ad sponsam sponsus: Ascendam in palmam et apprehendam fructus ejus, et erunt ubera [Col. 1153A] tua, sicut botri vineae; odores tui, sicut malorum; guttur tuum, sicut vinum optimum (Cant. VII) .» Fructus nempe crucis omnes electi sunt. Ascendit igitur Dominus in palmam et apprehendit fructus ejus, quia mox ut in cruce pro nostra salute pependit, omnes electos ad semetipsum per amoris desiderium traxit. Et tunc sancta Ecclesia per duorum Testamentorum ubera spiritualis coepit laetitiae vina diffluere, atque odorem coelestis concupiscentiae humanarum mentium naribus inspirare; ut incitata ad sequendum, mens nostra sibi gratulans dicat: «Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I) .
«Sub arbore malo suscitavi te (Cant. VIII) .» Cum [Col. 1153B] dilectae suae sponsus praemisisset: «Sub arbore malo suscitavi te:» consequenter adjunxit: «Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum (Ibid.) ;» ac si dicat: Quia ego te in tantum dilexi, ut per mortem crucis te mortuam suscitarem, tu etiam me alterutrum dilige, meque interius non modo cogitationibus sed et operibus, velut integri atque perfecti amoris signaculum pone. Nam arborem malum debemus Dominicam crucem accipere; cui videlicet arbori ipsum alibi Christum comparat, dicens: «Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios (Cant. II) .» Arbor ergo mali crux est Christi, per quam suscitata est anima, a mortis scilicet aeternae vinculis absoluta. «Pone me, inquit, ut signaculum [Col. 1153C] super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum (Cant. VIII) .» 246 Quid per cor, nisi cogitationem? Quid per brachium, nisi operis debemus intelligere fortitudinem? Christum ergo tanquam signaculum cordi nostro debemus imprimere, ut nulla haec valeat hostilis irruptio violare. Christum etiam operibus nostris debemus insculpere, ut, per omne quod agimus, crucifixi nos praeceptoris discipulos demonstremus.
«Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum (Cant. VIII) .» Saepe nos ob rei memoriam, quam oblivioni tradere nolumus, digito nostro, vel brachio signum aliquod innodamus, ut, dum signum frequenter attenditur, res, quam intercidere potuisset oblivio, jugiter in memoria teneatur. Quisquis autem Christum quasi amat, sed operari bona dissimulat, jam quodammodo sponsum super cor signaculum posuit. Quisquis vero bonis operibus videtur intentus, sed a divini amoris torpet incendio frigidus, jam iste sanctitatis imaginem [Col. 1154B] super brachium posuit, sed adhuc in corde Christi signaculum non expressit. Ut ergo sancta anima Christi charactere utrobique signetur, eum in corde suo signaculum ponat, ut amoris ejus facibus medullitus inardescat. Ponat etiam consequenter in brachio, ut piis operibus valenter insistat. Signaculum Paulus in corpore suo velut in brachio Jesum posuerat, cum dicebat: «Ego stigmata Jesu in corpore meo porto (Gal. VI) .» Signaculum super cor posuerat, cum alibi gratulabundus aiebat: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo (Ibid.) .» Cujus sane stigmata expressa gerebat in corpore, ejus se signaculum habere gloriabatur in mente. Porro autem et ipse coelestis Sponsus electum quemque suum sibi signaculum [Col. 1154C] ponit eumque grata vice tanquam ne de memoria deleatur, attendit: Juxta quod Zorobabel duci Judaeae pollicetur, dicens: «In illa die suscipiam te, Zorobabel serve meus, et ponam te sicut signaculum in conspectu meo (Agg. II) .» Et contra de quodam reprobo rege Dominus dicit: «Si fuerit Jechonias annulus dexter in manu mea, inde evellam eum (Jer. XXII) .»
Expliciunt testimonia de Canticis canticorum.
- 1. Quod benignus est spiritus sapientiae.
- 2. Dum medium silentium tenerent omnia.
Expliciunt capitula.
«Benignus est enim Spiritus sapientiae, et non liberabit maledictum a labiis suis (Sap. I) .» Benignus namque Spiritus sanctus congrue dicitur, quia mala merentibus bona retribuit, et dignis supplicio gratiae suae munus impertit. Quis autem hoc loco maledicti nomine, nisi Redemptor noster debet intelligi, qui ut nos a maledictionis vinculo solveret, ipse non respuit maledictionibus subjacere? Unde et Paulus dicit: «Christus, inquit, nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum quia [Col. 1154D] scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno (Gal. III) , ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem (Deut. XXI) .» Benignus ergo Spiritus sanctus non liberavit maledictum a labiis suis, quia cuncta Dominicae passionis mortisque supplicia, quae de Christo per ora prophetarum ante praedixerat, congruo tempore per exhibitionem operum efficaciter adimplevit. Tunc enim quodammodo a suis cum labiis liberaret, si quod de illo propheticis enuntiaret oraculis, per rerum ordinem non implevisset. Ubi notandum quam profunde, quam mystice simul [Col. 1155A] congruat doctoris utriusque sententia. Quod enim unus dixit quia Spiritus non liberabit maledictum a labiis suis, hoc est, quod alter asseruit, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem; atque ut ostendat vir Sapiens, de quo maledicto loqueretur, praemissa sententia protinus addidit: «Quoniam renum illius testis est Deus, et cordis illius scrutator est verus et linguae illius auditor (Sap. I) .» Quia enim Patris et Filii inseparabilis et coessentialis est unitas, renum Filii testis et cordis ejus scrutator jure Pater asseritur, cujus nimirum virtus et sapientia ipse Filius nulla ab eo creditur inaequalitate diversus, nulla probatur adjunctione semotus. Linguae etiam illius auditor est, sicut ipse testatur: «Pater, inquit, gratias ago tibi, quoniam audisti me, [Col. 1155B] ego autem sciebam, quia semper me audis (Joan. XI) .» Idcirco igitur spiritus non liberavit maledictum a labiis suis, quia Deus testis atque scrutator est cordis illius et linguae auditor. Ac si patenter diceret: Ideo Dei Filius passionis supplicia pertulit, quia ipse Filius, cui cum Patre et eodem 248 Spiritu sancto una voluntas, una est providentia, id fieri pro humani generis salute decrevit. De quo nimirum Apostolus: «Qui dilexit me, inquit, tradidit semetipsum pro me (Gal. II) .»
«Dum medium silentium tenerent omnia et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus, Domine, de coelo a regalibus sedibus venit [Col. 1155C] (Sap. XVIII) .» In adventu quippe Domini medium silentium omnia continebant, quia jam prophetae cessaverant, et nondum apostoli ad praedicandum [Col. 1156A] novae fidei gratiam veniebant. In quodam plane mundus meditullio consistebat, dum et prophetarum nequaquam oracula superessent et apostolica nondum praedicatio coruscaret. Quo autem hic per nox intelligitur, nisi diabolus, qui auctor est tenebrarum? Qui nimirum quodammodo tunc ambulat, cum non facile valet implere quod optat; tunc vero currit, cum malitiae suae vota absque ullo contradictionis obstaculo perficit, et non jam viae marginem, sed medium iter tenet, dum nihil sibi videt occurrere quod sui cursus impetum valeat retardare. Cum igitur sub tam noxio mundus silentio conticesceret, et haec ad perdendos homines occasio diabolum vocaret, ille non modo medium iter habebat, sed et currebat, quia quidquid nequitiae suae mente concepeperat [Col. 1156B] efficaciter adimplebat. Nam et cuncta jam Romanum occupabat imperium, et necesse erat eos, qui legem Dei eatenus saltem utcunque tenuerant, jam subesse legibus paganorum. Sub hoc igitur pereuntis mundi silentio sermo Domini a regalibus sedibus venit, quia de pectoribus apostolicis, quae Regis aeterni veraciter sedes sunt, verbum evangelicae praedicationis erupit. Ipsi quippe regales sunt sedes quas Deus inhabitat, ipsi reges et Patres Ecclesiae, sicut dicitur: «Omnis gloria ejus filiae regum ab intus (Psal. XLIV) .» Isti sane reges armati gladio spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) , debellarunt principem mundi. De quo nimirum apostolorum gladio legitur: «Durus debellator in mediam exterminii terram prosilivit, gladius acutus [Col. 1156C] insimulatum imperium tuum portans, et stans replevit omnia morte, et usque ad coelum attingebat stans in terra (Sap. XVIII) .»
[Col. 1155] Expliciunt testimonia de libro Sapientiae.
«Legem mandavit Moyses in praeceptis justitiarum, et haereditatem domui Jacob et Israel promissiones (Eccli. XXIV) .» Ut autem in his verbis non diutius immoremur, lex ista, quae haereditas promissionis dicitur sanctum est Evangelium, quod quidem antiquis Patribus est promissum, nobis autem haereditario [Col. 1155D] jure, Christo veniente, collatum; ubi praesto subjungitur: «Posuit David puero suo excitare regem ex ipso 249 fortissimum in throno honoris sedentem in sempiternum. Qui implet quasi Phison sapientiam, et sicut Tigris in diebus novorum; qui adimplet quasi Euphrates sensum; qui multiplicat quasi Jordanis in tempore messis; qui mittit disciplinam sicut lucem, et assistens quasi Geon in die vindemiae (Ibid.) .» Haec itaque, fratres mei, tam lucide, tam aperte de Christo et sanctis evangelistis dicta sunt ut ad hoc insinuandum exponi non egeant, sed [Col. 1156C] dum in sanctis ac mysticis verbis vindemiae nomen auditis, qui ex temporis occasione terrenas vindemias prae manibus habetis, debet a circumstantibus ad interiora recurrere, et spiritualem vindemiam sanctam vestra prudentia cogitare. Ait enim in fine sententiae: «Qui mittit disciplinam sicut 250 lucem, et assistens quasi Geon in die vindemiae (Ibid.) .» Quis est ille, qui mittit disciplinam sicut lucem, nisi is qui, post velatam faciem Moysi, possesso [Col. 1156D] tenebris mundo, radiantem Evangelii sui ingerit claritatem? Assistit itaque quasi Geon, de quo et per Prophetam dicitur: «Dominus Deus noster fluvius gloriosius exsiliens in terram sitientem (Ibid.) .» Quae est autem vinea, cui quasi Geon assistit, et praedicationis suae madoribus irrigare non desinit, nisi illa de qua per Prophetam dicitur: «Vinea autem Domini Sabaoth domus Israel est?» (Isa. V.) Hanc vineam de Aegypto vetustae legis Dominus transtulit, et ad terram Evangelii, quae mel et lac manat, induxit.
[Col. 1155] Expliciunt testimonia de libro Ecclesiastici.
- 1. De eo quod dicitur: Et conflabunt gladios suos in vomeres et lanceas suas in falces.
- 2. Quod dies Domini sit super omne superbum.
- 3. Quod Seraphim, senas alas habentes, volabant ante faciem Dei.
- 4. Lateres ceciderunt, sed quadris lapidimus aedificabimus.
- 5. Ponam super his, qui fuerunt de Moab, Leonem. Emitte Agnum, Domine, Dominatorem terrae, de petra deserti ad montem filiae Sion.
- 6. Quod visio omnium erit, sicut verba libri signati.
- 7. Glorificabit me bestia agri, dracones et struthiones, quia dedi in deserto aquas.
- 8. Propter scelus populi mei percussi eum, et dabit impium pro sepultura et divitem pro morte sua.
- 9. Quis est iste qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra?
- 10. Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus?
Expliciunt capitula.
«Et conflabunt gladios suos in vomeres et tanceas suas in falces (Isa. II) .» Impatientibus sane correptiones quasi gladii sunt, sed si volunt ut hi gladii vertantur in falces, hirsuta vitiorum suorum dumeta, quibus horrent, permutantur in messes. Unde propheta cum praemisisset de Salvatore nostro «quia judicabit gentes et arguet populos multos:» protinus addidit: «Et conflabunt gladios suos in vomeres et lanceas suas in falces (Ibid.) .» Nimirum congruus ordo, dum primo quidem peccator arguitur, deinde et gladii in vomeres et lanceae conflantur in falces. Nam dum impatiens quispiam per disciplinam mitior factus tanquam planus ager increpationis cultro proscinditur, deinde suavi semine [Col. 1157B] sanctae praedicationis aspergitur, et sic demum fecunda bonorum operum fruge vestitur, huic scilicet et gladii facti sunt vomeres et lanceae convertuntur in falces; quia qui reprehendi prius tanquam gladio percuti deputabat, nunc et vomerem sacrae doctrinae libenter sustinet, ut fruges ferat et falcem supernae messionis exspectat, ut horrei coelestis promptuarium repleat.
«Dies Domini super omnem superbum et excelsum, super omnem arrogantem et humiliabitur, et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan, et super omnes montes [Col. 1157C] excelsos, et super omnes colles elevatos, et super omnem turrem excelsam, et super omnem murum munitum, et super omnes naves Tharsis et super omne quod pulchrum visu est (Isa. II) .» Ex rebus insensibilibus dies divini judicii dicitur imminere, sed per figuras rerum ratione carentium, stoliditas intelligitur hominum reproborum. Cedri quippe Libani sublimes et erectae, potentes sunt hujus saeculi, per excellentiam quidem terrenae sublimitatis elati, sed bonorum operum fructibus infecundi. Quercus autem fructus quidem proferunt, sed non quibus homo reficitur, sed unde sues aluntur. Sues autem immundi intelligendi sunt spiritus, qui spurcis sordentium hominum saginantur. Porro montes excelsi [Col. 1158A] et colles elevati, superbi quique sunt, quasi per aggestum tumidae cogitationis in alta 251 porrecti, sed frumento, quo valles abundant (Psal. LXIV) , cunctisque spiritualium studiorum frugibus alieni. Jam vero turris excelsa et murus munitus illos insinuat qui, cum peccatores sint, in quodam se velut innocentiae arce constituunt seseque defensionis clypeo contegentes reprehensorum suorum jacula ad se pertingere non permittunt. Tharsis autem exploratio gaudii dicitur; quisquis enim in hoc saeculo, unde gaudere possit, explorat, huic superveniens dies Domini, quibus perpetualiter amarescat, moeroris atque tristitiae molestias irrogat. Venit etiam dies Domini, non super omne quod pulchrum est, sed super omne quod visu pulchrum est, quia in die [Col. 1158B] divini judicii pondere premitur qui intrinsecus quidem vitiorum latenter ingruentium deformitate confunditur; foris autem quadam adumbratae virtutis, vel potius honestatis pulchritudine palliatur.
Quaecunque humana mens sano viget fulta consilio, si se subtiliter et solerter inquirit, vix in se suis facultatibus invenit, unde merito sperare praeconium possit. Mortalis quippe conditio undique coarctata atque constricta, quid novit unde possit extolli? Quis enim sciat quid in aeternitate fuerit, antequam Deus hunc conderet mundum? Sed cum ignoret quid fuerit ante mundi principium, novit forsitan quid post ejus terminum sit futurum; utrum [Col. 1158C] scilicet in ministerio sui cursus ulterius astra deserviant, et utrumne, post ea quae nunc sunt alia rursus elementa succedant. Unde et Seraphim illa, quae Isaias propheta in conspectu Domini stare conspexit, senas alas habuisse describit: «Duabus, inquit, velabant faciem, et duabus velabant pedes, et duabus volabant (Isa. VI) .» Velabant porro faciem, sive pedes, non suos, sed utique Dei. Et quid per faciem Dei, nisi mundi principium? quid per pedes, nisi ejusdem mundi finis debet intelligi? Alarum ergo seraphim et plures sunt quae velant et paucae quae volant, quia ex divinorum operum celsitudine cum perpauca ad nostram permittantur advolare notitiam, plurima in thesauris secretorum coelestium servantur occulta. Nam quod [Col. 1159A] funditus ignoremus quid ante mundi principium fuerit et quid jam post consummationem jam sit futurum, idem perhibet Isaias: «Priora, inquit, annuntiate mihi et novissima quae futura sunt, et dicam quia dii estis (Isa. XLI) .» De mediis autem pauca utcunque cognoscimus, quae ex Scripturarum attestatione nobis panduntur. Porro autem et in his ipsis quantam notitiae patiamur inopiam, qui sapientissimus inter homines exstitit, non erubuit confiteri. Ait enim Salomon: «Sunt justi et sapientes, quorum opera in manu Domini; et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit, sed omnia in futurum servantur incerta (Eccli. IX) .» Ubi notandum quia cum justos dicat et sapientes, qui nimirum debuerant subtilius nosse, ipsos etiam perhibet quae futura sunt ignorare.
Qui, contempta terrenae conversationis concupiscentiaeque structura spiritualis aedificii fabricam construunt, hi quasi lateres in lapidem vertunt; et non in arena mundanae spei, sed in petra fidei, quae Christus est, atria nunquam lapsura constituunt. Unde per Isaiam dicitur: «Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus aedificabimus; sycomoros succiderunt, sed cedros immutabimus (Isa. IX) .» Lateribus quippe candentibus et lapidibus quadris aedificat quisquis vitiorum voluptatumque lasciviam districtioris vitae rigore castigat, qui legem carnis lege [Col. 1159C] spiritus superat, qui fortitudinem corporis animi virtute demutat. Unde rursus per Isaiam dicitur: «Qui confidunt in Domino mutabunt fortitudinem (Isai. XL) .» Nam dum non assument, sed mutabunt, dixit, patenter innotuit, aliam esse fortitudinem, quae deponitur, aliam, quae noviter inchoatur. Hinc electis per Psalmistam dicitur: «Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino (Psal. XXX) .» Hinc Salomon ait: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel (Cant. III) .»
Isaias perhibens testimonium de Christo: «Ponam, inquit, super his qui fuerunt de Moab leonem, et [Col. 1159D] reliquis terrae. Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti ad montem filiae Sion (Isa. XV, XVI) .» De hac enim gente Moabitarum egressus est Agnus immaculatus, qui tollit peccata mundi, qui dominatur in orbe terrarum. Nam qui leo propter fortitudinem dicitur, ipse agnus propter mansuetudinem perhibetur. Petra autem deserti Ruth intelligitur, quae deserta prioris morte conjugis, Obed de Booz genuit (Matth. I) ; de quorum Christus stirpe descendit.
«Et erit vobis visio omnium sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, dicent: [Col. 1160A] Lege istum; et respondet: Non possum; signatus est enim (Isa. XXIX) .» Quis enim est liber ille signatus, nisi sanctum Evangelium mysticis figuram sententiis obvolutum et ab humanae mentis intelligentia procul arcana quadam profunditate remotum? Hic profecto liber ille est, de quo Joannes ait: «Vidi in dextra sedentis super thronum librum scriptum intus et foris, signatum sigillis septem (Apoc. V) .» Quae sunt autem sigilla, quibus liber evangelicus obsignatus dicitur, nisi septem illa sacramenta, quibus utique totus ordo Dominicae dispensationis impletur, videlicet incarnatio Domini, 253 nativitas, passio, resurrectio, ad coelos ascensio, deinde judicium, postremo regnum? His itaque sigillis liber evangelicus ita signatus est, ut nisi [Col. 1160B] eum Christus aperuisset cuilibet omnino patere non posset. Unde subjungitur: «Ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum, et solvere septem signacula ejus (Ibid.) .»
«Glorificabit me bestia agri, dracones et struthiones, quia dedi in deserto aquas, flumina in invio; ut darem potum populo meo, electo meo (Isa. XLIII) .» Quid enim bestia designat agri, nisi gentilitatem utique rationis expertem? Quid per dracones, nisi malitiosi? Quid vero per struthiones, qui pennati sunt, sed volare nequeunt, nisi hypocritae figurantur? Hae ergo bestiae Deum glorificant, dum Christus gentili populo, qui desertus erat et invius, [Col. 1160C] exuberantis Evangelii verba propinat. Scyphus itaque evangelicae praedicationis in Benjamin datus est Paulo, ut ipse desertum gentilitatis specialiter excolat et ariditatem ejus largo sanctae praedicationis imbre perfundat. De quo scilicet imbre scriptum est: «Qui operit coelum nubibus et parat terrae pluviam (Psal. CXLVI) .»
Illud etiam Isaiae, quod tibi petis exponi: «Propter scelus populi mei percussi eum, et dabit impium pro sepultura et divitem pro morte sua (Isa. LII) ;» ut nobis videtur tale est: Pater omnipotens Filium propter populi sui peccata percussit, quia [Col. 1160D] illum, ut nostra peccata deleret, crucis patibulum subire constituit. Ad hoc enim est Filius a Patre traditus, ut servus fieret absolutus, sicut et Apostolus: «Qui proprio, inquit, Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Ad hoc innocens vulneribus est percussus, ut peccator exsultet a suorum vulnerum livore sanatus. Sicut per eumdem Isaiam dicitur: «Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra, cujus livore sanati sumus (Isa. LIII) .» Sed Redemptor noster pro duobus populis, gentili videlicet et Judaico pati dignatus est, quorum alter impius, alter dives merito dicebatur. Et gentilis quidem populus impius erat; quia idolis [Col. 1161A] serviens, pietatem divini cultus ignorabat. Haec autem pietas Graece dicitur θεοσέβειαν. Judaicus vero populus dives exstiterat, quia dum Sabbata, circumcisionem, neomenias omnesque caeremonias divinae legis accepit, tanquam copiosis thesauri coelestis divitiis abundavit. Quibus exuberare divitiis Corinthios jam conversus Paulus exsultabat, cum diceret: «Gratias ago Deo meo semper pro vobis in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu, quia in omnibus divites facti estis in illo, 254 in omni verbo et in omni scientia, ita ut nihil vobis desit in ulla gratia (I Cor. I) .» Salvator ergo noster pro morte, quam in se suscepit, duos de morte resuscitatos Patri populos reddidit: Gentilem scilicet, qui daemonibus olim impie serviebat, et Judaicum, [Col. 1161B] qui, quamvis occidentem litteram tenens et vivificantem spiritum nesciens, divinae tamen legis divitias possidebat.
«Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra?» Et paulo post: «Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimentum tuum sicut calcantium in torculari?» (Isai. LXIII.) Indumentum quippe Christi nihil est aliud, nisi corpus quod sumpsit ex domina et virgine Maria. Nec tamen aliud est vestimentum ejus atque aliud ipse. Nam nostrum quoque vestimentum caro dicitur, sed tamen ipsi nos sumus caro, qua vestimur. De quo vestimento per Joannem dicitur: «Habebat in vestimento [Col. 1161C] et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XIX) .» Per femur quippe propagatio carnis fit. Qui ergo per propaginem [Col. 1162A] generis humani in mundum nunc venit ex Virgine, et per incarnationis suae mysterium, qui Rex esset et Dominus cunctis gentibus indicavit, in vestimento et femore scriptum habuit: «Rex regum et Dominus dominantium.» Unde enim mundo innotuit, ibi scientiam suae majestatis inscripsit. Hoc autem indumentum rubrum prophetae apparuit, quia Redemptor noster proprium pro redemptione nostra sanguinem fudit. Cui ipse respondit: «Torcular calcavi solus et de gentibus non est vir mecum (Isai. LXIII) .» Solus enim torcular, in quo calcatus est, calcavit, quia sua potentia eam quam sustinuit passionem vicit. Nam qui usque ad mortem crucis patibulum pertulit, de morte ipsa cum gloria resurrexit. Bene autem dicitur: «Et de gentibus non est [Col. 1162B] vir mecum (Ibid.) ;» quia ii, pro quibus pati venerat, passionis ejus esse participes debebant; qui pro eo, quod necdum crediderant, de ipsis in resurrectione conqueritur quorum vita in ejus morte quaerebatur.
In pastoribus quidem inutilis esse castitas jure decernitur, quae se sic exhibet sterilem, ut aliam non pariat castitatem, praesertim cum ipse Deus omnipotens per Isaiam: «Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus?» (Isai. LXVI.) Ubi notandum quia dum, non alias, sed alios parere facio, dicat, virorum potius ac pastorum Ecclesiae fetus exspectat. Malus autem pastor [Col. 1162C] cum eodem propheta potest lugendo cantare: «Non parturivi, et non peperi, et non enutrivi juvenes, nec ad incrementum perduxi virgines (Isai. XXIII) .»
[Col. 1161] Expliciunt testimonia Isaiae.
- 1. De occisione, quam Dominus minatur Hierusalem, quia dereliquerunt eum.
- 2. Praecepit Dominus Jeremiae, ut vadat ad Euphratem, et abscondat ibi in foramine petrae lumbare quo erat praecinctus.
- 3. De eo quod dicitur: Quod perdix fovit, quae non peperit: fecit divitias, et non in judicio, in dimidio dierum suorum relinquet eas.
- 4. Quod Dominus ait per Jeremiam: Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et quasi malleus conterens petram?
- 5. Quod intentat Dominus habitatoribus Hierusalem gladium, et famem, et pestem: eo quod non audierint prophetas quos miserat ad eos.
- 6. Quod dum Jeremias de puteo in quem projectus fuerat, levatur, funes et veteres pannos ad eum deponunt.
- 7. Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine.
- 8. Inebriavit me absinthio.
- 9. Ex ore Altissimi non exierunt nec bona, nec mala.
- 10. Filii Agar, qui exquisierunt prudentiam, quae de terra est, viam sapientiae.
Expliciunt capitula Jeremiae.
«Ecce ego convocabo omnes cognationes regnorum aquilonis, ait Dominus; et venient, et ponent unusquisque solium suum in introitu portarum Hierusalem, et super omnes muros ejus in circuitu, et super universas urbes Juda; et loquar judicia mea [Col. 1162D] cum eis super omni malitia eorum qui dereliquerunt me (Jer. I) .» Quae profecto verba, si praeter illos terrenae Hierusalem cives ad alios non respicerent, nequaquam hodie in sancta Ecclesia resonarent. Quae sunt igitur illae cognationes regnorum aquilonis, nisi malignorum spirituum multitudines, in frigidis adeo mentibus superbe regnantes? Hi solium suum unusquisque in introitu portarum Hierusalem [Col. 1163A] ponunt, cum egredientem de corpore infelicem animam, circumposita, ne libera prodeat, obsidione custodiunt, ut eam secum nunc ad ignis supplicium pertrahant, in cujus antea frigida mente regnabant. O quam luctuosa, quam lugubris est sera et infructuosa illa poenitentia, cum peccatrix anima jam incipiens carnis carcere, quo inclusa tenebatur, absolvi, respicit post se, dirigit oculos ante se! Videt post se velut angustissimum atque brevissimum stadium vitae mortalis emensum, videt ante se interminabilium longitudinem saeculorum. Perpendit quasi momentum temporis celeriter advolasse, quod vixit; contemplatur infinitam prolixitatem temporum instare quam incipit. Id enim brevissimum quod est, velut in puncto, transcurrit: huic autem viae [Col. 1163B] quam nunc ingreditur nullus omnino finis occurrit.
«Vade, inquit Dominus ad Jeremiam, et posside tibi lumbare lineum, et pones illud super lumbos tuos (Jer. XIII) .» De quo et paulo post: «Surgens, inquit, vade ad Euphratem, et absconde illud ibi in foramine petrae.» Quod cum fecisset, et in Euphrate, sicut jussus fuerat, abscondisset, post plurimos dies ait Dominus ad eum: «Surge, et vade ad Euphratem, et tolle inde lumbare. Et abii, inquit, ad Euphratem, et tuli lumbare de loco ubi absconderam illud; et ecce computruerat, ita ut [Col. 1163C] nulli usui aptum esset. Et ait Dominus: Sic putrescere faciam superbiam Juda, et superbiam Hierusalem multam, populum istum pessimum, qui nolunt audire verba mea, et ambulant in pravitate cordis sui, et erunt sicut lumbare istud, quod nulli usui aptum est (Ibid.) .» Quid hic Jeremiae persona, nisi Dominum? Quid lumbare, nisi ordinem significat clericorum? Omnis Ecclesia vestis est Christi, de cujus sibi membris per prophetam dicitur: «Omnibus his velut ornamento vestieris (Isai. XLIX) .» Sed sicut lumbare intimum est humano corpori et arctius adhaeret quam reliquae vestes, ita clericalis ordo familiarius divinis agglutinatur obsequiis, quam caeteri homines; sicut illic de Israelitico populo divina vox ait: «Sicut enim adhaeret lumbare [Col. 1163D] ad lumbos viri, sic agglutinavi mihi omnem domum Israel, et omnem domum Juda, ut esset mihi in populum, et in nomen, et in laudem, et in gloriam; et non audierunt (Jer. XIII) .» Quibus, quaeso, tam apte, tam expresse, sicut clericis possunt ista congruere, qui nomen Dei, laudem et gloriam specialiter constituti sunt praedicare? Sicut enim Israel, et Juda peculiaris erat populus Deo inter omnes gentes terrae, ita nunc clerici specialiter adhaerent 257 Christo prae cunctis membris Ecclesiae. Isti nempe sunt lumbare lineum arctiori divino corpori familiaritate connexum. Linum siquidem laboriose pervenit ad candorem; et clerici modo litterarum studiis insudando, modo per intervalla temporum [Col. 1164A] quibusdam gradibus ascendendo, difficile promoventur ad sacri ordinis dignitatem; alioquin si quis contentiosius astruat hoc juxta Scripturae seriem historialiter factum, nec spiritualiter intelligendum; quomodo Jeremias potuit inter innumerabiles Assyriorum Chaldaeorumque nationes urbem Hierusalem constipatis agminibus obsidentes, lumbari praecinctus exire, idque in Euphrate qui tam longe decurrit abscondere? Postmodum quoque profligato diuturni temporis cursu, quo pacto quasi securius rediit illudque putrefactum; sicut Scriptura testatur, invenit, cum Hierusalem videlicet fossa, vallo, castellis et tam crebra undique esset munitione circumdata? Nam cum aliquando idem propheta ad Anathoth viculum suum in tertio milliario ab urbe [Col. 1164B] situm conaretur exire, in porta protinus capitur, ad principes trahitur, graviter verberatur et tanquam transfuga, sive patriae proditor in carcerem truditur (Jer. XXXII) . Quia ergo non consequitur ut intelligatur historialiter factum, constat procul dubio typicae figurae non deesse mysterium. Bene ergo per lumbare lineum, juxta haec quae superius dicta sunt, chorus exprimitur clericorum. Quod autem hoc lumbare in Euphrate, hoc est in aquoso loco, et in foramine petrae, id est in obscuritate atque umbra poni jubetur, quid per hoc exprimitur nisi illa clericorum pars quae sub voluptatis umbra et in fluxu luxuriae commoratur? De quorum duce in libro Job Dominus dicit: Sub umbra dormit, in secreto calami, et locis humentibus. Protegunt umbrae umbram [Col. 1164C] ejus, circumdant eum salices torrentis (Job XL) ; atque ut ostendat quantum cum suis familiaribus in habitatione fluminis delectetur, protinus addidit: Ecce absorbebit fluvium, et non mirabitur: habet enim fiduciam, quod influat Jordanis in os ejus. Quod autem dicitur fuisse positum in foramine petrae, potest non inconvenienter intelligi intra septa Ecclesiae. Quasi enim in foramine petrae clerici recluduntur, dum intra Ecclesiae limina suis excubare ministeriis sedula frequentatione jubentur. Lumbar ergo in humenti loco positum putruit; quia de his qui in luxuriae fluxibus immorantur, propheta testatur: Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) . Jumenta quippe in stercore suo computrescunt, dum quique carnales ac sordidi vitam suam in luxuriae fetore [Col. 1164D] concludunt. Nulli enim usui aptum repertum est; quia et Dominus ait: Nemo mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) . Ac si aperte dicat: Quisquis dictante sui ordinis regula pudicitiae semel arripit stivam, si postmodum per ardorem libidinis oculos reflectit ad Sodomam; quia jam montana desperat, regno Dei se prorsus inutilem factum esse demonstrat. Ad instar ergo lumbaris in humecto loco positi clerici computrescunt, dum humidos crapula et ebrietate ventres ingurgitant, dum illuvie se libidinis et coenosae luxuriae fluentis inundant; sicque cunctis usibus redduntur inutiles; 258 quia quo magis videntur in carne virescere, eo deterius marcescentes [Col. 1165A] obsolescunt in squalentis animae foeditate. De quibus in psalmo: «Corrupti sunt, inquit, et abominabiles facti sunt in voluptatibus suis (Psal. XIII) .»
«Perdix fovit quae non peperit; fecit divitias, et non in judicio, in dimidio dierum suorum relinquet eas, et in novissimo suo erit insipiens (Jer. XVII) .» Nempe salvo eo, ut de his qui alienos furantur alumnos hoc possit intelligi, videtur tamen de totius auctore nequitiae principaliter dici. Diabolus enim tanquam doctor in cathedra pestilentiae super homines sibi magisterium usurpavit quos ipse non condidit, et errorem eos docendo quasi fovit quos creando non peperit. Fecit itaque divitias, et non in [Col. 1165B] judicio; quia dum rebus alieni juris ditescere voluit, aequitatis judicium temeravit; sed in dimidio dierum suorum relinquet eos. Diabolus enim quasi adhuc vivit, dum eum ultimi judicii gladius necdum transfodit. Nondum itaque mortuus suas divitias jam relinquit; quoniam ad Creatorem suum genus humanum ex maxima parte jam rediit. In novissimo autem suo erit insipiens, quem, sicut Apostolus ait: «Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. I) .» Et propheta: «Spiritu, inquit, labiorum suorum interficiet impium (Isai. XI) .» Homo igitur magistrum deserit abusivum et redit ad proprium, cum novum damnat errorem et ad suae revertitur conditionis originem. Unde illic apte subjungitur: «Solium [Col. 1165C] gloriae altitudinis a principio, locus sanctificationis nostrae, exspectatio Israel (Jer. XVII) .» Deus itaque, qui est principium gloriae, ipse est exspectatio Israel; quoniam a quo genus humanum prodiit per conditionis revertitur sacramentum. Qui ergo sedebat in solio gloriae altitudinis a principio et hominem edocebat, ipse est exspectatio Israel, ut in loco sanctificationis nostrae, id est, in sancta Ecclesia eumdem hominem iterum doceat. Unde per Psalmistam dicitur: «Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium (Psal. XXI) .» Quisquis ergo alienum tollit violata fide discipulum, Antichristi procul dubio imitatur exemplum. Et sicut ille, quod alienum est, more perdicis amittit; sic iste, quod [Col. 1165D] usurpatum est, aequitatis interveniente judicio non tenebit.
Non sufficit, cum a diabolo raptus, ad Deum quisque pia devotione convertitur, nisi mox etiam a status sui duritia, quasi crebro sanctae praedicationis malleo conteratur. Unde per Jeremiam: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, dicit Dominus, et quasi malleus conterens petram?» (Jer. XXIII.) Verba quippe Domini quasi ignis sunt, quia frigus expellunt, 259 calorem mentibus ingerunt; malleus autem sunt, quoniam obstinationis et pervicaciae duritiam molliunt.
«Ecce, ait Dominus, mittam in eos (in cives videlicet Hierusalem) gladium, et famem, et pestem, et erunt in maledictionem, et stuporem, et in sibilum, et in opprobrium.» Cur sit hoc factum, aperit, cum subjungit: «Eo quod non audierint, inquit, verba mea, quae misi ad eos per servos meos prophetas, de nocte consurgens et mittens (Jer. XXIX) .» Quod autem dicit, de nocte consurgens, mittendi sollicitudinem indicat et velocitatem ut non in verbi praedicatoribus, sed in auditoribus potius torpor desidiae valeat inveniri. Cum itaque Deus omnipotens humano more hominibus loquens, de nocte consurrexisse [Col. 1166B] se ac per hoc quasi somnum se interrupisse conqueritur; quod nobis opprobrium valet objicere, si nobis in ultimo necessitatis periculo constitutis velut haec permerito responderet: Ego propter vos, cum essem Creator, factus sum creatura; ego propter vos irrisiones et opprobria pertuli; crucem subii et cuncta quae vobis debebantur tormenta percurri; vos tamen me non audistis et legis meae caeremonias et mandata sprevistis. Porro si illis improperabat servos a se missos, quanto terribilius nobis improperabit semetipsum? Si illis somnum improperabat interruptum, quanto magis nobis valet objicere, se pro nobis mortuum ac sepultum? Non liberat Deus Judaeos vallantium hostium obsidione conclusos, quia destinatos ad se famulos contempserunt: [Col. 1166C] et quomodo Christianos audiet qui missa per Filium evangelica praecepta spreverunt? Nam qui non audit Deum, non auditur a Deo. Unum est quod mens cujusque fidelis debet assidue et solerter attendere, et intra semetipsum sollicita semper inquisitione versare: scilicet utrum placeat Deo quod egit et an in ejus vita Deus vel operibus delectetur. Quid enim prodest quidquid faciat homo si hoc non placeat Deo? Sic de David dicitur: «Quaesivit sibi Deus virum juxta cor suum (II Reg. III; Act. XIII) .» Nam si nunc Conditor non delectatur in homine, homo postmodum delectari non poterit in Conditore. Unde legitur in vita Patrum: Quia cum falsus quidam famosus et magni nominis solitarius propinquaret ad exitum, tartareus ad eum spiritus [Col. 1166D] venit qui tridentem igneum in manibus attulit; et ecce vox ad eum facta est: Sicut, inquit, anima ista vel una hora me in se requiescere non permisit, sic neque tu miserearis evellens eam. Tunc nequam spiritus tridentem igneum cordi morientis infixit, et animam ejus, sicut erat jussus, evulsit.
Duo sunt, quae si vigilanter attendimus, facile violontorum quorumlibet insolentias injuriarumque molestias superamus: praecepta videlicet et exempla. Quia et Scripturae sanctae nos ad poenitentiam cohortantur; et electi quique quidquid a furiosis [Col. 1167A] diaboli membris inferri potuit aequanimiter pertulerunt. Nam quod divinis admonitionibus et praecedentium exemplis adjuti, de profundo nobis illatae tribulationis eripimur, recte Jeremia propheta de puteo prodeunte, signatur: «Projecerant quippe eum, sicut Scriptura testatur, in lacum, in quo non erat aqua, sed lutum; qui postmodum, ut levetur, funes ad eum, et panni veteres deponuntur (Jer. XXXVIII) .» Quid enim funibus, nisi praecepta Dominica figurantur? Quae quia nos in mala operatione positos et convinciunt et eripiunt, quasi ligant et trahunt, coarctant et levant; sed ne ligatus his funibus dum trahitur, incidatur, simul etiam veteres panni deponuntur: quia ne divina praecepta nos terreant, antiquorum Patrum nos exempla confortant, [Col. 1167B] ut ex eorum nos comparatione facere praesumamus quod ex nostra imbecillitate formidamus. Si ergo nos de hoc profundo tribulantis vitae levari festinamus, ligemur funibus, id est, praeceptis Dominicis astringamur. Intersint etiam panni veteres cum quibus melius teneantur funes, id est, praecedentium confortemur exemplis, ne infirmos nos ac timidos praecepta subtilia vulnerent, dum levant. Quasi quosdam pannos veteres Paulus apostolus subjungebat, cum ad sublevandos discipulos praeceptis suis spiritualibus exempla veterum commendaret, dicens: «Justi ludibria, et verbera experti, insuper et vincula, et carceres; lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt (Hebr. XI) .» Et paulo post: «Habentes itaque tantam [Col. 1167C] impositam nubem testium, deponentes omne pondus, et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen (Hebr. XII) .» Et iterum: «Mementote praepositorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem (Hebr. XIII) .» Superius videlicet dum spiritualia praecepta loqueretur, quasi funes miserat; postmodum vero memorans exempla majorum, quasi veteres pannos adhibebat. Enimvero servus Dei tunc debet timere cum temporale quid percipit; tunc gaudere cum perdit: quia cui propositum est coelestia scandere, expeditius procul dubio vacuus, quam gradiatur onustus.
Sicut benedictione digni sunt qui culpas corrigunt; ita nihilominus maledictioni obnoxii sunt qui peccantibus blandiuntur, sicut per 261 prophetam dicitur: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . A sanguine quippe gladium suum prohibet qui se ab inferenda reprobis dignae sententiae animadversione coercet. Facti siquidem culpam habet qui, quod potest, negligit emendare. Unde et praefato Eli vir Dei, qui et Phinees fuisse putatur, ait: Haec dicit Dominus: Quare calce abjicistis victimam meam, et munera mea, quae praecepi, ut offerrentur [Col. 1168A] in templo, et magis honorasti filios tuos quam me? (I Reg. II.) Si ergo Eli propter duos duntaxat filios, quos non ea qua digni erant invectione corripuit, cum eis simul et cum tot hominum multitudine periit; qua arbitramur dignos esse sententia qui in aula ecclesiastica et soliis judicantium praesident, et super non ignotis pravorum hominum criminibus tacent? Qui dum dehonestare homines in publico metuunt, ad contumeliam superni judicis divinae legis mandata confundunt.
Inebriavit me absynthio (Thren. III) . Ebrius quippe, quod tolerat, velut arreptitius pene vel mente captus [Col. 1168B] ignorat. Quilibet ergo perversus dum mundi lucra phrenetice concupiscit, qui tot laboribus premitur, ea quae patitur mala non sentit, quoniam ad cuncta delectabiliter ducitur in quibus poenaliter fatigatur.
Postremo, quod quaeris, illud Jeremiae prophetae quid sit: «Ex ore Altissimi non egredientur nec bona, nec mala (Thren. VIII) ;» famosa quaestio est pene totius Ecclesiae. A plurimis enim quaeritur et celebris currit per ora multorum. Sed eo largiente: «Qui aperit librum, et solvit signacula ejus (Apoc. V) ,» haec facile quaestio solvitur, si non ex nobis, sed ex illo confidentia praesumatur. Omnipotens Pater et innocentem filium impiorum manibus tradidit et tamen a recto justitiae tramite non recessit; quoniam inde justitiam reflorere constituit, unde illum ad tempus injustitiae subjacere permisit. Sicut in libro Sapientiae legitur: «Cum sis, inquit, justus, omnia disponis: ipsum quoque, qui non debet puniri, condemnas (Sap. XII) .» Pater itaque filium mortem subire permisit, verumtamen ut eum perimerent peremptoribus non praecepit; alioquin inculpabiles exstitissent, dum ministerium impietatis ascriberent pietatis auctori. Potestatem ergo Deus Christi persecutoribus praebuit, sed 262 ut eum persequentes occiderent non mandavit. Unde illic praemittit [Col. 1168D] propheta dicens: «Ut perverteret hominem in judicio suo, Dominus ignoravit.» Perverteret quippe Dominus in judicio hominem, si condemnari praeciperet innocentem. Sed aliud est condemnare, aliud a condemnationis supplicio non eripere; aliud in conatus sacrilegos furentes impellere, aliud nequaquam accepti furoris insaniam refrenare. Unde illic non ignorando, sed reprobando subjungitur: «Quis est iste qui dixit, ut fieret Domino non jubente?» Domino dicit non jubente, non tamen prohibente. Non ergo persecutoribus Deus ut Salvatorem nostrum crucifigerent jussit; quia nihil in eo, quod puniendum esset, invenit: non tamen ne crucifigeretur inhibuit, quia pro mundi salute passurum, [Col. 1169A] nullatenus eum ex impiorum manibus liberavit. Unde bene mox additur: «Ex ore Altissimi non egredientur nec bona, nec mala.» Bona quippe procederent, si eum de supplicio quod irrogabatur eriperet; mala vero, si crimen in eo quo suppliciis adjudicandus fuerit reperiret. In passione ergo Christi, ex ore Altissimi nec bona egrediuntur, nec mala; quia Pater eum nec ex potestate liberat, nec ex legis aequitate comdemnat; quia licet non reperiat peccatorem, pro salute tamen mundi in passione positum non eripit innocentem; nullis videt peccatis obnoxium, nec tamen reddit impiorum manibus absolutum: ut dum subit innocens poenam, qui peccator est, revertatur ad veniam; et dum unus, qui non debet, solvit omnium debita, omnes qui sub originali [Col. 1169B] vetustae cautionis fenore tenebantur astricti, rescissi chirographi reddantur legibus absoluti.
Sicut coelestis sapientia coelestes facit et legitimos Ecclesiae filios, ita terrena prudentia terrenos reddit et spurios. De quibus per Baruch dicitur: «Filii quoque Agar, qui exquisierunt prudentiam, quae de terra est; negotiatiores terrae, et Theman, et fabulatores, et exquisitores prudentiae, viam sapientiae nescierunt, neque meminerunt semitarum ejus (Baruch III) .» Saecularem ergo prudentiam assequi cupientes et spiritualem sapientiam contemnentes filii sunt Agar, non Sarae: et manzeres facti Israelitae, jure censendi sunt non Israelitae. Et quoniam Agar, advena interpretatur, ii non sunt sapientiae filii, sed [Col. 1170B] advenae et peregrini. Nec ex illis sunt quibus aiebat Apostolus: «Jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei (Ephes. II) .»
[Col. 1169] Expliciunt testimonia ex Jeremia.
- [Col. 1169B] 1. Quod domus Israel versa est mihi in scoriam.
- 2. Ibi Assur, et sepulcra ejus.
- 3. Quod terra usque ad fenestras, et fenestrae clausae.
- 4. Quod judicium sedit, et libri aperti sunt,
- 5. Quod odio habuerunt in porta corripientem.
- 6. Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur.
- 7. Quod Domini sunt cardines terrae.
- 8. Quod Jesus indutus erat sordidis vestibus.
- 9. De lapide qui habet septem oculos.
- 10. De quadrigis evangelistarum.
Expliciunt capitula.
«Omnis domus Israel mihi versa est in scoriam (Ezech. XXII) .» Tunc enim domus Israel in scoriam vertitur, cum divina peccator animadversione percussus, vel in desperationis voraginem labitur vel contra juste saevientis imperium per impatientiam effertur. At contra, quasi manente metallo scoria sub divinis percussionibus avolat, cum quilibet poenitens superno verbere vapulans, et inhorrescentium a se vitiorum rubiginem projicit, et reflorescentium candore virtutum ac resplendentis vitae nitore clarescit.
[Col. 1169D] «Ibi Assur et sepulcra ejus (Ezech. XXXII) .» Quid enim per Assur, superbum videlicet regem, nisi diabolus intelligitur: «Qui, juxta quod scriptum est, ipse est rex super omnes filios superbiae?» (Job XLI.) Quid sepulcra nisi mortuorum sunt habitacula? Tunc autem diabolus in mortem corruit cum ab auctore vitae superbiendo recessit: Quisquis ergo nequitiae spiritum, qui vere mortuus est, in sui cordis hospitio per pravam voluntatem habitare permittit, procul dubio de semetipso sepulcrum facit. Et necesse est ut cum ipso simul illic tormentorum supplicia perferat, cui semetipsum hic habitaculum per nequitiam perversi operis exhibebat.
«Terra usque ad fenestras, et fenestrae clausae (Ezech. XXI) .» Ait Apostolus: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .» Hujus autem templi fenestrae sacerdotes sunt qui fidelium populo lumen sanctae praedicationis infundunt. Sed cum terra usque ad fenestras aggeritur, clausis fenestris templum continuo tenebratur; et cum terrena negotia sacerdotes implicant, quasi fenestrae clausae, templum quod amittit lumen obscuratur. Nos ergo necesse est, inquantum possumus, ab actibus vacare terrenis ut sacris jugiter invigilemus eloquiis. Sicut sponsa dicit in Canticis: «Oculi tui sicut columbae super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident [Col. 1170D] juxta fluenta plenissima (Cant. V) .»
«Judicium sedit, et libri aperti sunt (Dan. VII) .» Qui nimirum libri ipsi intelligendi sunt sancti, quorum nunc meritum ab eis per custodiam humilitatis absconditur et tanquam volumen codicis ne legatur involvitur. Tunc autem ad eorum gloriam universorum oculis aperitur, ut in eis praevaricatores tanquam per digestae scriptionis articulum legant divinae legis mandata, quae dum adviverent, servare contempserant. Illic jam compelluntur et legere qui hic per arrogantiae fastum verba Dei dedignabantur audire. [Col. 1171A] Illic jugum Domini leve, et onus ejus suave (Matth. XI) mitibus et patientibus fuisse considerant, quod hic superbiae suae cervicibus intolerabile judicabant. Illic superbum omne confunditur, et quidquid elevatum fuerat sub tantae majestatis indignatione curvatur. Unde per Isaiam dicitur: «Oculi sublimis hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo virorum: exaltabitur 265 autem Dominus solus in die illa, quia dies Domini super omnem superbum et excelsum; super omnem arrogantem, et humiliabitur; et super omnes cedros Libani sublimes, et erectas, et super omnes quercus Basan, et super omnes colles elevatos, et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum, et super omnes naves Tharsis, et super omne, quod visu pulchrum [Col. 1171B] est; et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa, et idola penitus conterentur; et introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terrae a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram (Isai. II) .»
«Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt.» Quibus et paulo post ait: «Domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabitis in eis (Amos V) .» In porta quippe corripit qui ad hoc reprehensibilem quemque castigat, ut eum ad reditum patriae coelestis impellat. Sed is qui corripientem odit in domo a se aedificata non [Col. 1171C] habitat; quia licet aedificium posuerit boni operis, in eo tamen non merebitur habitare, quia per correptionis portam dedignatus est introire; et qui noluit per angusti aditus asperitatem ingredi, interioris atrii non poterit amoenitate potiri.
«Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur (Jon. III) .» Quod quia tunc non legitur historialiter factum, exspectatur adhuc spiritualiter adimplendum. Per Niniven quippe mundus iste designatur; per quadraginta vero dies, omnis status vitae praesentis innuitur. Post quadraginta ergo dies Ninive subvertetur; quia post hujus mortalis vitae decursum, completo videlicet electorum numero, mundus [Col. 1171D] iste destruetur.
«Domini sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem (I Reg. II) .» Orbis enim super terrae cardines ponitur, cum sancta Ecclesia, tanquam super bases doctrinis evangelicis solidatur. De qua et alibi dicitur: «Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI) .» Qui enim illic cardines, hic appellati sunt montes. Evangelistarum plane numero congruit, et mundi situs, et temporum cursus; quia et quatuor mundi partes, et totidem sunt temporum diversitates. Non ergo mirum, si spiritualis mundus visibili huic conferatur; 266 dum [Col. 1172A] nonnullas invicem habere similitudines uterque dignoscitur.
Jesus erat indutus vestibus sordidis, et stabat ante faciem angeli: Qui respondit et ait ad eos qui stabant coram se, dicens: Auferte vestimenta sordida ab eo. Et dixit ad eum: Ecce abstuli a te iniquitatem tuam, et indui te mutatoriis. Et dixit: Ponite cidarim mundam super caput ejus (Zach. III) .» Quid enim per Jesum, sacerdotem videlicet magnum, nisi mediator Dei et hominum debet intelligi? Plane sicut per Zorobabel filium Salathiel, qui de regali Judae stirpe processerat, et Jesum filium [Col. 1172B] Josedech, qui jus sacerdotalis administrabat officii, Israeliticus populus per septuaginta annos jugum Babylonicae captivitatis evasit, templumque Hierusalem quod dirutum fuerat rediviva novitate construxit; ita numerus electorum post hujus vitae tempora quae septenaria dierum repetitione decurrunt, per Jesum Christum, qui verus rex est et sacerdos, de servitute hujus mortalitatis eripitur, et in coelesti Hierusalem templum Dei, quod est sancta Ecclesia, renovatur. De qua nimirum servitute dicit Apostolus: Nam «et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII) .» Tunc itaque Jesus in corpore suo, quod est Ecclesia, sordida vestimenta deponit; tunc honoris ac gloriae regimen assumit, [Col. 1172C] quia omnis electorum chorus a lugubri squalore temporalis tristitiae liberatur, et immortalitatis stola in illo splendore sempiternae felicitatis induitur. Quod etiam in psalmo dedicandae domus apertissime canit Ecclesia: «Convertisti, inquit, planctum meum in gaudium mihi, conscidisti saccum meum et praecinxisti me laetitia; ut cantem tibi gloria mea et non compungar (Psal. XXIX) .» Cidaris etiam munda in ejus capite ponitur, quia felicitatis aeternae gloria coronatur.
«Ecce lapis, quem dedi coram Jesu: super lapidem [Col. 1172D] unum septem oculi sunt (Zach. III) .» Lapis autem iste, illa procul dubio petra est de qua verus Jesus Petro pollicetur, dicens: «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .» Septem igitur oculos habet haec petra; quia totidem sancti Spiritus donis sancta praefulget Ecclesia: quibus nimirum velut candelabrum aureum inexstinguibiliter rutilans ignorantiae tenebras effugat, et ad contemplandum justitiae Solem hominum mentes illustrat. De quo idem propheta: «Vidi, ait, et ecce candelabrum aureum totum, et lampas ejus super caput ipsius, et septem lucernae ejus super illud (Zach. IV) .» Quod utique sacramentum et B. Joannes in Apocalypsi se didicisse non tacuit, cui dictum 267 est: «Mysterium septem stellarum, quas [Col. 1173A] vidisti in dextera mea, et septem candelabra aurea (Apoc. I) .» Septem stellae angeli sunt septem Ecclesiarum, et candelabra septem septem Ecclesiae sunt.
Porro quadrigae illae quas Zacharias propheta designat, cum dicit: «Et conversus sum, et vidi, et ecce quatuor quadrigae egredientes de medio duorum montium, et erant montes aerei.» De quibus et paulo post dicit: «Isti sunt quatuor venti coeli, qui egrediuntur, ut stent coram dominatore omnis terrae (Zach. VI) .» Et notandum quia non una quatuor evangelistarum quadriga dicitur; sed unusquisque eorum quadriga vocatur, quia et unus [Col. 1173B] in quatuor, et quatuor sunt in uno; dum per ejusdem fidei intentionem quod scribitur a singulis reperitur [Col. 1174A] in cunctis; et quod dicitur ab universis invenitur in singulis. Duo vero montes aerei, de quorum medio dicuntur egressi, duo sunt Testamenta, quae ad instar aeris durabilia sunt et sonora, quia usque ad finem saeculi non inveniunt terminum et per omnia mundi spatia dant tinnitum. «In omnem enim terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Qui et venti esse referuntur, quia de his scriptum est: «Ubi erat impetus spiritus, illuc gradiebantur (Ezech. I) .» Qui etiam egrediuntur ut stent coram Dominatore omnis terrae; quia quod sancti praedicatores ex fidelium fructificatione proficiunt, non sibi tribuunt, sed auctori a quo eorum omnia lucra procedunt. De quibus ad B. Job dicitur: «Nunquid immittes fulgura, et [Col. 1174B] ibunt, et revertentia dicent tibi: Adsumus?» (Job XXXVIII.)
[Col. 1173] Expliciunt testimonia de libris prophetarum.
«Cum in Persidem (inquit Scriptura) ducerentur patres nostri, sacerdotes qui tunc Dei cultores erant, acceptum ignem de altari occulte absconderunt in valle, ubi erat puteus altus et siccus, et in eo contutati sunt eum; ita ut omnibus ignotus esset locus. Cum praeteriissent autem multi anni, placuit [Col. 1173C] Domino ut mitteretur Nehemias a rege Persidis. Hic misit nepotes sacerdotum illorum, qui absconderant, ad requirendum ignem; et, sicut narraverunt nobis, non invenerunt ignem, sed aquam crassam (II Machab. I) .» In quibus omnibus verbis illud unum specialiter attendendum est quod in alto et sicco vallis puteo prius ignis absconditur, et postmodum 268 non ignis, sed aqua crassa a requirentibus invenitur. Mens quippe sincera atque perfecta Domini intentione quaerentis, non incongrue per puteum vallis altum designatur et siccum; quae nimirum et a fluidis illecebrarum carnalium voluptatibus arida, et terrenae concupiscentiae ruderibus alte defossa, et in verae humilitatis est convalle fundata. Huic itaque puteo sacrificii ignis immittitur, [Col. 1173D] cum in electi cujuslibet mente divini amoris flamma concipitur atque ad coeleste desiderium prius animus inflammatur. Sed hic ignis in aquam vertitur, quia ex igne divini amoris lacrymarum compunctio generatur. Et notandum quod non pura duntaxat aqua, sed crassa aqua narratur illic fuisse reperta. Quid enim crassa est aqua nisi lacrymarum compunctio divinae gratiae pinguedine saginata? Qua videlicet saginari pinguedine aestuabat Propheta, cum diceret: «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII) .» Et per alium prophetam haec eadem promittitur crassitudo, cum ait: «Delectabitur in crassitudine anima vestra (Isai. LV) .» Nec praetereundum quod abscondentes hunc ignem, contutati [Col. 1174B] quidem fuisse, non autem funditus exstinxisse referuntur. Quia nimirum ignis divini amoris, quem in anima nostri cordis accendimus, ut ex aromatibus bonorum operum suave Deo sacrificium offeramus, in ipso nostrae conversationis initio intus quidem debet occulte semper ardere, non autem foras se per vanae gloriae flammas expandere. Contutatur [Col. 1174C] ergo sopitis flammis, non autem vi privatur ardoris; ut non prorsus intereat, sed sese postmodum mirabiliter ignis in aquam vertat. Haec porro aqua, compunctio videlicet lacrymarum, non solum a peccatorum nos contagione purificat, sed etiam ut placeant ipsa Deo bona nostra commendat. Omne namque operum sacrificium in conspectu superni Judicis suavius redditur, si contritae mentis lacrymis aspergatur. Unde illic apte subjungitur: «Et sacrificia, inquit, quae imposita erant, jussit sacerdos Nehemias aspergi aqua ipsa, et ligna quae erant superposita.» Protinus historiae series addidit: «Hoc ut factum est, tempus adfuit, quo sol refulsit, qui prius erat in nubilo; et accensus est ignis magnus, ita ut omnes mirarentur.» Audivimus antea, quia [Col. 1174D] aqua pro igne reperta est; nunc econtrario dicitur, quia per aspersionem aquae ignis magnus accensus est. Ergo et ex igne aqua nascitur, et ex aqua ignis invicem procreatur. Quia videlicet et ex igne divini amoris gratia compunctionis oritur, et rursus ex compunctione lacrymarum desiderii coelestis ardor augetur. Alterum siquidem pendet ex altero, et sibimet utrumque invicem praestat, dum et ex amore Dei lacrymarum compunctio profluit, et rursus per lacrymas ad amorem Dei mens nostra ferventius inardescit. In qua autem mente hujus alternitatis reciproca varietas agitur, ab omni procul dubio reatus sui squalore purgatur. Unde illic non incongrue postremo subjungitur: «Appellavit autem Nehemias [Col. 1175A] hunc locum, Nephtar, quod interpretatur purificatio. » Locus itaque noster ubi sacrificium offertur, ubi aquae, nec non et ignis, ut dictum est, varietas alternatur, fidelis est anima; quae profecto non incongrue purificatio dicitur; quia dum nunc superni amoris 269 igne decoquitur, nunc contriti cordis fletibus inundatur et velut secundi baptismi fluentis abluitur. Has autem successionum alternantium vicissitudines et mutationum spiritualium varietates Isaias profunde perspexerat, cum dicebat: «Orietur, inquit, in tenebris lux tua, et tenebrae tuae erunt sicut meridies, et requiem dabit tibi Dominus semper, et implebit splendoribus ossa tua, et animam tuam liberabit (Isai. LVIII) .» Ecce ignis in puteo absconditus. Sed audi, ignis hic quomodo [Col. 1175B] vertatur in aquam, protinus subdit: «Et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum, cujus non deficient aquae.» Postremo ut noveris, quia haec rursus aqua in ignem convertitur, et per lacrymarum gratiam divini amoris ardor ferventius excitatur, paulo inferius addidit: «Tunc delectaberis super Domino, et sustollam te super altitudinem terrae.»
Illud praeterea, quod quaeris quid factum sit de arca Domini et tabernaculo foederis quae fabrefacta sunt in deserto; sicut hujus rei pene nil officit ignorantia, ita vix aliquid utilitatis probatur conferre notitia. Verumtamen, sicut Scripturae tradit auctoritas, in monte Abarim, ubi Moyses sepultus [Col. 1175C] agnoscitur, tabernaculum simul cum arca nec non et altare incensi reconditum Jeremiae prophetae manibus invenitur. Quod evidenti declaratur indicio, si secundi libri Machabaeorum diligenter attendatur exordium: «Erat, inquit, in ipsa Scriptura, quomodo tabernaculum et arcam jussit propheta, divina responso ad se facto, comitari secum, usquequo exiit in montem, in quem Moyses ascendit, et vidit Dei claritatem. Et veniens ibi Jeremias, invenit locum speluncae, et tabernaculum, [Col. 1176A] et arcam, et altare incensi intulit illuc, et ostium obstruxit (II Mach. II; Deut. XXXIV) .» Haec igitur tria sacramenta, sicut dictum est, Jeremias in praefato Abarim monte recondidit. Si quid autem ex his aliud postmodum factum fuerit aut certe sic intacta permanserint, quia nusquam Scriptura commemorat, nostra quoque disquirere curiositas non praesumat.
Delicatus siquidem miles est qui ante vult triumphare quam arma conserere, prius triturare quam rura proscindere. Considerato nempe ordine Scripturarum, rite perpenditur nostrarum series actionum: prius enim lex, deinde judicium, postremo subsequitur historia regum. Nunc sane nos expedit indicta nobis divinae legis mandata servare; postea compellimur ante tribunal tremendi Judicis rationem [Col. 1176B] de nostris operibus reddere; postremo dabitur in illa supernae claritatis gloria sine fine regnare. Teneat ergo ordinem qui vitare vult Babylonem. Ille nimirum vitae suae ordinem vivendo confundit qui ante vult ridere quam flere. Cum Salomon dicat: «Tempus flendi et tempus ridendi (Eccle. III) .» Ille etiam recti ordinis lineam deserit qui creatis rebus Creatorem omnium in amore postponit. Sicut perverso homini divina voce dicitur: «Posuisti me post corpus tuum.» Dominum quippe 270 post corpus suum ponit qui magis studet utilitati, vel voluptati carnis suae consulere quam Dei praecepta servare. Hinc est quod sponsa dicit in Canticis: «Ordinavit in me charitatem (Cant. II) .» Nusquam certe praeceptum in Veteris Testamenti caeremoniis [Col. 1176C] invenitur ut mel sacrificiis misceatur. Per quod intelligitur, quia his, qui vitae suae Deo sacrificium offerunt, nullam Deus carnalem vult inesse dulcedinem, nihil in eis vivere quod ad carnalem pertineat voluptatem. Oleum autem frequenter immittitur, ut omnis nostrae operationis oblatio hilariter offeratur. «Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX) .» In omnibus etiam sal praecipitur admisceri ut omne boni operis sacrificium, rationis, discretionis ac coelestis sapientiae sit sale conditum.
[Col. 1175D] Quaest. 1. Si Christus non venit solvere legem, sed implere, cur carne non circumciditur Christianus?
Respons. Imo jam se ideo Christianus minime circumcidit; quia quod circumcisione prophetabatur Christus implevit. Exspoliatio quippe vitae carnalis, quae in veteri lege fuerat figurata, in Christi jam cernitur resurrectione completa; et quod exspectamus in nostra resurrectione futurum, jam in sacri baptismatis mysterio commendatur. Carnalis itaque circumcisio tanquam superflua jure contemnitur, cum jam spiritualis, propter quam significandam illa praecesserat, figuratur.
Quaest. 2. Cur omittit Christianus Sabbatum colere, [Col. 1176D] si Christus non venit legem solvere, sed implere?
Respons. A nobis Sabbatum ideo non servatur quia quod tunc erat in figura praemissum, per exhibitionem rei jam videmus impletum. In Christo quippe verum spiritualis otii Sabbatum colimus, cum in eo solo spem ponimus, et sic in illo toto cordis amore ac devotione quiescimus, ut ab omni vitiorum servili opere ac terrenarum rerum ambitione cessemus. Ad quod Sabbatum celebrandum ipse nos provocat, dum clamat: «Venite, inquit, ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite [Col. 1177A] a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XIII) .» Carnalis ergo Sabbati cultum supervacuum dicimus, cum jam illud verum et salutiferum, propter quod institutum est, celebramus.
Quaest. 3. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur Christianus negligit ciborum differentiam quae in lege praecipitur observari?
Respons. Imo idcirco haec a Christianis ciborum differentia non admittitur; quoniam a Christo quod per hanc figurabatur impletur. Immunditia quippe, quae tunc cavebatur in cibis, nunc in moribus reprobatur humanis. Sicut enim sancti quique ac justi transferuntur in 271 corpus Christi; sic ab eo reprobi et iniqui tanquam cibi repelluntur [Col. 1177B] immundi. Postquam ergo ipsa Veritas quae significabatur advenit, merito significationis umbra cessavit.
Quaest. 4. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur et animalium carnibus sacrificium Deo Christianus non curat offerre?
Respons. Imo idcirco a Christianis hujusmodi sacrificium non offertur; quia quidquid in illis hostiis typice gerebatur, totum in immolatione Agni, «qui tollit peccata mundi (Joan. III) ,» veraciter adimpletur: et quia omnia illa nil aliud salutis habebant, nisi ut ad hoc nostrum sacrificium unanimiter tenderent, hoc unum omnis caeremoniarum diversitas designaret, postquam hostia singularis illuxit, multiplex umbra quae praecedebat evanuit. [Col. 1177C] Quis enim nesciat eadem sacrificia potius ad hoc inobediendi populo, ne cum idolis fornicaretur, imposita, quam Deo tanquam ipse desideraret oblata?
Quaest. 5. Si Christus non venit legem solvere, sed implere, cur Christianus azymam quam lex praecipit non observat?
Respons. Idcirco a Christianis visibilis illa et corporalis azyma floccipenditur; quoniam expurgato veteris vitae fermento, nova conspersio spiritualiter adimpletur. Tunc enim erat legis scriptura praeceptum, nunc est testimonium, et postquam id quod significabatur advenit, hoc quod significabat interiit.
Quaest. 6. Si Christus legem venit implere, cur [Col. 1177D] Christianus paschalis agni sanguine Pascha non celebrat, cum hoc tantopere lex ipsa decernat?
Respons. Hic idipsum respondendum quod jam superius dictum est; quia postquam verus ille Agnus qui significabatur advenisse cognoscitur, ille qui significabat superfluus judicatur. Cujus utique sanguine non jam ligneas sive lapideas fores inungimus, sed interioris potius hominis viscera consignamus.
Quaest. 7. Si non solvit legem Christus, cur lege mandatam non celebrat neomeniam Christianus?
Respons. Propter hoc etiam Christianus celebrare contemnit; quoniam id totum, propter quod olim celebratum est, Christus implevit, novae quippe [Col. 1178A] lunae solemnitas novam designat in homine fieri creaturam, de qua dicit Apostolus: «Si qua igitur in Christo nova creatura, vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V) .»
Quaest. 8. Si Christus non venit legem solvere, cur Christianus illa ablutionum baptismata quae lex praecipit non observat?
Respons. Ideo haec Christianae non merentur observantiae cultum, quia tunc umbrae fuerunt futurorum quorum nunc perspicuum possidemus effectum. «Consepulti enim sumus Christo per baptismum in morte; ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, sic et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .»
Quaest. 9. Si lex a Christo impleta est, non soluta, [Col. 1178B] quid rationis objicitur ut a Christianis scenopegiae solemnitas non colatur?
Respons. Tabernaculum Dei societas est populi Christiani, et quoniam illud tabernaculum sanctam praefigurabat Ecclesiam, contemnitur signum postquam venit quod fuerat praesignatum. Nec enim diceretur tabernaculum testimonii, nisi 272 attestaretur alicui quae declaranda erant suo tempore veritatis. Quod itaque tunc agebatur praecepto figuratum, nunc praesentialiter cernitur testimonio revelatum: et cum jam id quod figurabatur aspicitur, quod figurabat superfluum per omnia judicatur.
Quaest. 10. Si Christus legem solvere noluit, sed implere, quare Christianus septimum remissionis [Col. 1178C] annum, vel etiam jubilaeum negligit observare?
Respons. Quoniam Veritas ac Sapientia Dei, quae cum doceat angelos in coelo, homines etiam docere venit in terra. Quod prius jusserat carnaliter sub aenigmatis umbra servari, postmodum discipulis suis spiritualiter mandavit intelligi. Sic enim dies septimus feriatus esse praecipitur ut aeterna per eum requies designetur. Sic et in anno septimo, sic et in Jubilaeo, qui per annorum circulum septenario numero septies replicato et monade superaddita, in quinquagenarium ducitur, secura quies perpetuae beatitudinis intimatur. Incipiente quippe Jubilaeo tubis canitur, omnesque ad possessiones proprias revertuntur. Quia, sicut dicit Apostolus: «Ipse Dominus in jussu, et in voce archangeli, et in tuba [Col. 1178D] Dei descendet de coelo, canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti (I Thess. IV) .» Ad possessiones autem suas unumquemque redire, est corpora sua protinus incorrupta recipere. Tunc revertetur Adam ad antiquam carnis suae terram in qua primitus habitaverat; tunc Noe, Abraham, Moyses cunctisque propria possessio redditur, dum corpus illis incorruptibile reformatur. Redemptor itaque noster, qui «discipulis aperuit sensum, ut intelligerent mysteria Scripturarum (Luc. XXIV) ,» noluit Jubilaeum, noluit septimum remissionis annum vel caeteras legalis ritus caeremonias carnaliter observari, postquam haec omnia spiritualiter fecit intelligi: tunc enim mandata legalia veraciter adimplentur, [Col. 1179A] cum, juxta spiritualem intelligentiam ad quam instituta sunt, fiunt. Nam tunc erant vacua, umbra [Col. 1180A] scilicet, et imago rei, non ipsa res, cum carnaliter servabantur.
[Col. 1179A] Nullatenus debuit immutari quod Papa concessit, quod decreto constituit (PET. DAM. tom. III, opusc. 4.) Quid mirum si homines statuta mutant, quando omnipotens Deus ea quoque, quae a semetipso constituuntur, immutat? Nam ex eo, quod promittit aliquando minuit, vel etiam totum subtrahit; aliquando mala minatur, et non infligit. Quid est quod [Col. 1179B] Deus nunquam promisit, et minuit? Si non excidit, reminisci potes, quia dixit Dominus ad Noe: «Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est, eruntque dies illius centum viginti annorum (Gen. VI) .» Sed cum Scriptura commemoret quingentorum tunc annorum exstitisse Noe, quando haec sibi Dominus loquebatur; sexcentorum vero tunc jam esse cum cataclismus erupit, liquido patet viginti annos de praescripti 273 numeri spatio fuisse subtractos. Vitae itaque spatium quod humano generi Deus promisit imminuit, quia perversitatis eorum reatus excrevit. Judae quoque per os patriarchae promisit Spiritus sanctus, dicens: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX) ;» et tamen nec temporibus Judicum legimus viros de tribu Juda semper super Israel tenuisse ducatum; nec reges ex eadem tribu principatum tenuisse usque ad Christi reperiuntur adventum. Constat ergo quia saepe Deus omnipotens quod homini promisit imminuit, quoniam homo quod Deo debuerat non implevit.
Ubi Deus promisit bonum aliquod, et non implevit? Recordare, quia dixit Dominus ad Josiam regem Juda: «Pro eo, inquit, quod vidisti verba voluminis, et perterritum est cor tuum, et humiliatus es coram Domino, auditis sermonibus contra locum istum et habitatores ejus; et scidisti vestimenta tua, et flevisti coram me, idcirco colligam te ad patres tuos, et colligeris ad sepulcrum tuum in pace;» et [Col. 1179D] tamen paulo post Scriptura dicit: «In diebus ejus ascendit Pharao Nechao rex Aegypti contra regem Assyriorum ad flumen Euphratem, et abiit Josias in occursum ejus, et occisus est in Mageddo, cum vidisset eum (IV Reg. XXIII) .» Ad Sedechiam quoque regem Juda per Jeremiam dicitur: Audi verbum Domini, Sedechia rex Juda: Haec dicit Dominus ad te: «Non morieris in gladio, sed in pace morieris, sed secundum combustiones patrum tuorum, regum priorum, qui fuerunt ante te, sic comburent te; quia verbum noc ego locutus sum, dicit Dominus (Jer. XXXIV) .» Quod nimirum quomodo potuerit fieri, qui seriem scrutatur historiae nunquam poterit invenire. Nam postquam a rege Babylonis semel est captus, Babyloriamque translatus, ulterius nunquam [Col. 1180A] legitur ab ejus vinculis absolutus. Justo ergo judicio subtraxit Deus homini nonnunquam bona quae promisit, cum rebellis homo illius servare mandata contempsit.
Prosequere etiam, quomodo Deus quod minatus est non infligit?
Nemo qui limen Ecclesiae terit ignorat quia Jonas [Col. 1180B] ad Niniven a Domino missus exclamavit, dicens: «Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur (Jon. III) .» Sed quia civitas illa ad Dominum toto est corde conversa, nequaquam juxta minacem Domini sententiam excidii est eversione deleta. Cum ergo Deus omnipotens non modo verax, sed et ipsa sit veritas, inviolato consilii sui manente proposito, exterioris judicii sui saepe variat ordinem juxta humani, sive probi, sive improbi meriti qualitatem; quatenus et a pravitate correctus, quod Deus juste minatur, evadat: et prolapsus in culpam, nullatenus quae pollicetur bona percipiat. Hinc est quod per Jeremiam dicit: «Bonas facite vias vestras et studia vestra, et audite vocem Domini Dei vestri, et poenitebit Dominum mali, quod locutus est adversum [Col. 1180C] vos (Jer. XVII) .» Hinc est quod ad Heli quoque per virum Dei Dominus ait: «Loquens locutus sum, ut domus tua, et domus patris tui ministraret in conspectu meo usque in sempiternum: nunc autem dicit Dominus: Absit hoc a me, sed quicunque 274 glorificaverit me, glorificabo eum: qui autem contemnunt me, erunt ignobiles (I Reg. II) .»
Recte plane cuncta quae proposueras perspicuis roborasti testimoniis Scripturarum, nunc autem de Domini mei regis injuria rationem redde.
Glorioso regi, nobis eligendo pontificem, absit ut nos intulissemus injuriam; cum ad hoc nos necessitas impulerit, non rapina. Ad hoc, inquam, nos invitos attraxit imminens periculum civilis belli, non laedendi livor imperii.
[Col. 1180D] Quid mihi omnia haec? dum constet quia quidquid accideret, nullo pacto sancti papae sententiam debuisti infringere; nulla ratione synodalis decreti mysterium licuit violare? Sicut enim Scriptura perhibet: «Melius est ut oriatur scandalum quam ut veritas relinquatur.» Nam si hoc bellum timuissent beati martyres, fierent procul dubio sanctae militiae desertores.
Non ignoras quod inter omnes sanctos martyres, Petrus et Paulus in apostolici senatus culmine possideant principatum. Eorum sunt nobis tenenda vestigia, eorum forma nostris est actibus imprimenda; sub eorum magistra debemus vivere disciplina.
Hoc utique clarum est.
Audi ergo Paulum de coapostolo suo Petro veraciter [Col. 1181A] perhibentem: «Priusquam, ait, venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat; cum autem venissent, subtrahebat se et segregabat, timens eos qui ex circumcisione erant (Galat. II) .» Cernimus ergo Petrum non rigidum, sed discretum: timebat enim Judaeos ne per occasionem gentium a fide recederent Christianorum; et ne perderet gregem perditum, boni pastoris est imitatus exemplum: «Factus est enim Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret;» sicut Christus apparuit in forma carnis peccati, ut a peccatis hominem liberaret; et cum legem Moysi non ambigeret abolendam, consulens tamen adhuc rudibus et infirmis fratribus, tenuit ad tempus umbram legis ut eos quandoque proveheret ad perfecte noscendam plenitudinem veritatis. In hoc [Col. 1181B] ergo B. Petrus discretionis nobis regulam dedit, quatenus aliquando, ubi tamen non plurimum noceat, declinemus aliquantulum a tramite rectitudinis ut consulere valeamus infirmis.
Qui dicis, quod Petrus aliquando legem Judaicam tenuit; cur non etiam dicis quod in eadem Epistola legitur: Nimirum, quia «Paulus eum in faciem reprehendit? In faciem, inquit, ei restiti, quia reprehensibilis erat, eique dixi: Si tu cum sis Judaeus, gentiliter, et non Judaice vivis, quomodo cogis gentes judaizare?»
Quod Petrus egit compassione misericordiae, hoc Paulus arguit pro magisterio disciplinae. Ille hoc fecit dispensative ut infirmis tolleret scandalum; hoc iste corripuit ne indiscretus quilibet passim [Col. 1181C] adduceret in exemplum. In Petro discamus, ut periculo simus imminente discreti. In Pauli sermonibus instruamur, ut sanis rebus vita nostra mere deserviat rectitudini. Audi etiam consequenter et Paulum, discretionis aureae lineam nostris oculis opponentem, ejusdemque dispensativae compassionis auctorem. 275 Sicut enim apostolicorum Actuum testatur historia: «Perambulabat Paulus Syriam et Ciliciam, confirmans Ecclesias, pervenitque in Derben et Lystram, et ecce discipulus quidam erat, nomine Timotheus, filius mulieris viduae fidelis, patre autem gentili (Act. XVI) .» Hunc ergo, ut ad compendium veniamus, Apostolus circumcidit; quoniam Judaeos, imo Judaeis, qui in illis erant regionibus timuit. Cur itaque circumcidit fidelem hominem non Judaeum, [Col. 1181D] qui videlicet incircumcisus erat, sed natione gentilem? nisi ut discretionis studio deserviret, ne Judaei fideles in scandalum corruentes a fide recederent. Hoc etiam nunc ad memoriam redit; quoniam aliquando juxta morem Nazaraeorum comam ex voto nutrivit; et postquam navigasset in Syriam, in Cenchris positus, caput juxta legis mandata totondit (Act. XVIII) . Refert adhuc Lucas sacrae scriptor historiae: «Cum venissemus, inquit, Hierosolymam, libenter susceperunt nos fratres; et sequenti die Jacobus et omnes seniores qui cum eo erant, Evangelio illius comprobato, dixerunt ei: Vides, frater, quot millia sunt in Judaea, qui credidere in Christo, et ii omnes aemulatores legis. Audierunt autem de [Col. 1182A] te, quod dissensionem doceas a Moyse eorum, qui per gentes sunt Judaeorum, dicens: Non debere eos circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? utique oportet convenire multitudinem; audierunt enim te supervenisse. Hoc ergo fac quod tibi dicimus: sunt nobis viri quatuor votum habentes super se; his assumptis, sanctifica te cum ipsis: et impende in eos, ut radant capita et sciant omnes, quia quae de te audierunt, falsa sunt; sed ambulas et ipse custodiens legem. Tunc Paulus assumptis viris, posteriori die purificatus cum illis intravit in templum (Act. XXI) .»
Nulli liceat ignorare: Omne quod Domino consecretur, sive fuerit homo, sive animal, sive ager, vel quidquid semel fuerit consecratum, Sanctum sanctorum [Col. 1182B] erit Domino, et ad jus pertinet sacerdotum; propter quod inexcusabilis erit omnis qui a Domino et Ecclesia civem petit, aufert, vastat, invadit, vel eripit ut sacrilegus dijudicetur, et si emendare noluerit excommunicetur. Qui abstulerit aliquid patri, homicidae particeps est. Pater noster sine dubio Deus est qui nos creavit; mater vero nostra sancta Ecclesia quae nos in baptismo regeneravit. Ergo qui Christi pecuniam et Ecclesiam aufert, rapit aut fraudat, homicida est atque ante Dominum homicida deputatur. Qui enim res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit et ut sacrilegus judicandus est. Ut nos ergo contra malignos spiritus spiritualis certaminis aciem ponimus, summopere necesse 276 est ut per charitatem semper uniti atque constricti, et nunquam [Col. 1182C] interrupti per discordiam inveniamur; quia quaelibet bona in nobis opera fuerint, si charitas desit, per malum discordiae locus aperitur in acie, unde ad feriendos nos valeat hostis intrare. Antiquus vero inimicus castitatem in nobis, si sine charitate fuerit, non timet; quia ipse nec premitur carne ut ejus luxuria dissolvatur. Abstinentiam non timet, quia ipse cibo non utitur, quia necessitate corporis non urgetur. Distributionem terrenarum rerum non timet, si eidem operi charitas desit; quia divitiarum subsidiis nec ipse eget. Valde autem in nobis charitatem veram, item amorem humilem, quem nobis vicissim impendimus, timet, et nimis concordiae nostrae invidet; quia hanc nos tenemus in terra, quam ipse tenere nolens amisit in coelo. Bene ergo dicitur: [Col. 1182D] «Terribilis ut castrorum acies ordinata;» quia electorum multitudinem eo maligni spiritus pertimescunt, quo eos per charitatis concordiam unitos contra se et conglobatos aspiciunt. Quanta autem sit concordiae virtus, ostenditur, cum sine illa reliquae virtutes, virtutes non esse monstrantur. Magna enim est virtus abstinentiae; sed si quis ita ab alimentis abstineat, ut caeteros in cibo dijudicet, et alimenta eadem, quae Deus creavit ad percipiendum, cum gratiarum actione fidelibus damnet; quid huic virtus abstinentiae facta est, nisi laqueus culpae? Unde Psalmista quoque nullam esse abstinentiam sine concordia designans, ait: «Laudate eum in tympano et choro.» In tympano enim corium siccum [Col. 1183A] resonat, in choro autem voces concorditer cantant. Quid ergo per tympanum nisi abstinentia? quid per chorum nisi charitatis concordia designatur? Qui itaque sic abstinentiam tenet ut concordiam deserat, laudat quidem in tympano, sed non in choro. Quisquis vero vitae suae custodiam negligit, discutereque agit quae loquitur, quae cogitat, aut despicit, aut nescit, coram se ipse non ambulat; quia qualis sit in suis moribus vel actibus ignorat; nec sibimetipsi praesens est, quia semetipsum quotidie exquirere atque cognoscere sollicitus non est. Illi autem veraciter se anteponit, sibique praesens est qui se in suis [Col. 1184A] actibus tanquam alium attendit. Nam sunt multa peccata quae committimus, sed idcirco nobis gravia non videntur, quia privato nos amore diligentes clausis nobis oculis in nostra deceptione blandimur. Unde fit plerumque ut et nostra gravia leviter, et proximorum mala levia graviter judicemus. Erunt homines semetipsos amantes; et scimus quia vehementer claudit oculum cordis amor privatus. Ex quo fit ut hoc quod nos agimus grave esse non aestimemus, et plerumque quod agitur a proximo, nimis nobis detestabile esse videatur.
[Col. 1183] Caetera desiderantur.
Lectori suo domnus CONSTANTINUS abbas Cajetanus.
Admonendum te putamus, lector optime, hujusmodi collectanea ex Operibus S. Petri Damiani excerpta, magna cum diligentia a nobis fuisse conquisita. Sed tamen in Vetus duntaxat Testamentum, eaque imperfecta, ut apparet, quae nunc in lucem damus, fuisse inventa. Nam expositiones Novi Testamenti, quas etiam (ut vetus inscriptio indicat) idem auctor, sancti doctoris discipulus, compilavit, reperiri minime potuerunt [Col. 1183A] Haec nuper ab eminentissimo cardinale Maio edita recudimus supra, ad calcem tomi seu partis III Operum S. Petri Damiani cum duobus aliis opusculis [Col. 1184A] quibus carebat editio Cajetani. EDITOR PATROLOGIAE. . Vale.
Index rerum notabilium
- Abarim interpretatio et allegoria, 369, t. III.
- Abbas qua ratione subditos castigare debeat, 305, t. III. Humilitatem debet ostendere, ibid Bona monasterii custodire, ibid. Adulationibus non nutriri, ibid. Ei virtus patientiae maxime necessaria, 354, t. III. Abbatum in praesidendo summa difficultas, 459, t. III. Abbatum miseriae 55, t. IV.
- Abimelech cur clericos luxuriosos mystice adumbret, 385, t III. Quid intelligatur per 70 viros, quos occidit Abimelech, ibid. Abimelech allegoriae interpretatio alia, 388, t. III. In Abimelech Antichristus mystice qua ratione expressus, ibid.
- Abraham ab accipiendis muneribus aversus, 543, t. III.
- Abrenuntiata repetentes monachi magis peccant, ibid.
- Absalon designat populum Judaeorum. Collect. V. T., 195, t. IV.
- Abstinentia Caesaris Augusti quanta, 578, t. III. Abstinentia quorumdam fratrum eremitarum commendatur, 555, t. III. Abstinentia in rebus despicabilibus est gravissima, 556, t. III. Cujusdam abstin., 557, t. III.
- Abundantia rerum necessariarum liberiores facit religiosos in virtutum comparatione, 328, t. III.
- Adam idem quod terra rubra, 552, t. III. Adam cur terra rubra, ibid.
- Adamantis natura, 631, t. III.
- Adelbertus martyr episcopus Bohemiensis, 444, t. III.
- Adraldus abbas monasterii Bremetensis, 593, t. III.
- Adulatio in clericis simonia est, 465, t. III.
- Adversa praevisa fortius excipiuntur, 332, t. III.
- Aetas requisita in consecrandis virginibus, 367, t. III.
- Aeternitas Dei, 624, t. III.
- Affinitas qua ratione computanda, 188, t. III. In numerandis gradibus una debet abundare persona, 189, t. III.
- Agricolae laborantis melior status quam nobilis praeliantis, 49, t. IV.
- Albizo et B. Petrus Damianus quantas difficultates simul passi, 798, t. III.
- [Col. 1184] Albuini Parisiensis episcopi intemperantia divinitus punitur, 601, t. III.
- Aliquando aliud est gradus, aliud generatio, 190, t. III. In generationibus supputandis quae regula servanda, 193, t. III. Quomodo a transmigratione Babylonis ad Christum fuerint generationes quatuordecim, 194, t. III. S. Hieronymi mens super hac re, ibid. Item et S. Augustini, ibid. Ab eorum sententia quam modeste discedat B. doctor, ibid.
- Allegoria ad 42 Hebraeorum mansiones, 557, t. III.
- Altare aedificatum a filiis Ruben et Gad in signum unitatis, 230, t. III. Altaris sacrificium a multis offertur, 227, t. III.
- Ambrosii (S.) ordinatio, 70, t. III.
- Amicitiae foedus quomodo violetur, 65, t. III.
- Amore Dei ferventes saecularibus negotiis se implicare non debent, 808, t. III. Ex amore Dei lacrymae et ex lacrymis amor Dei nascitur, 301, t. III.
- Anachoretarum origo, 331, t. III.
- Ananias et Saphyra sola corporum morte mulctati, 245, t. III.
- Anathema juste timendum, 589, t. III.
- Anatolius CP. post scelerata primordia se dignum suis ordinibus ostendit, 109, t. III. Discrimen anachoretae et eremitae, ibid.
- Andabatarum mos in pugnando, 62, t. III.
- Angeli per totum mundum discurrunt in auxilium hominum, 478, t. III. Angeli custodis officium, ibid. et seq. Quantum abhorreat sui clientis sordes et peccata, 479, t. III. Comparatio pulchra, ibid. Angeli et daemones morituris adsunt, 74 et seq., t. III. Angelorum praesidium tentatis praesens, 771, t. III.
- Anima egrediens, quibus dolorum anxietatibus coarctetur, 774, t. III. Anima ideo debet plangi, quia non plangit, 167, t. III. Anima depositis vitiis radiat virtutibus. Collect. V. T., 79, t. IV. Animae sicut et corpora nostra debent esse Spiritus sancti templum, 401, t. III. Animae rubigo rebus adversis purgatur, 640, t. III. Animae, mors quae sit, 563, t. III. Animae languores qui sunt [Col. 1185] ibid. Animarum vivaria quae dicantur, 805, t. III. Animarum lucra sunt thesauri sacerdotum, 552, t. III. Animarum rectores, quam vigilantes esse debeant, 813 et seq., t. III. Animarum rectorum cur misera conditio, 456, t. III. Judicium quod de illis futurum est quodnam sit, 457, t. III.
- Anselmus Lucensis episcopus, prudentia ac sanctitate clarus, 76 et seq., t. III.
- Antichristi via quae sit, 279, t. III. Antichristus in Abimelech mystice adumbratus, 388, t. III. Antichristus synagogae filius erit, 470, t. III.
- Apollinaris haeresis improbatur, 6, t. III.
- Apostatarum gesta deflenda potius sunt quam scribenda, 254 et seq., t. III.
- Apostoli ut monachi vixere, non ut canonici, 521, t. III. Apostoli in die Pentecostes quid acceperint, 90, t. III. Apostoli simul baptizati et consecrati, ibid. Apostoli per fontes duodecim in Elim mystice relati, 385, t. III. Apostoli et discipuli Christi quid figurent, 516, t. III. Eorumdem signatura, ibid. Apostoli sunt duces populi Christiani, 562, t. III.
- Apostolorum poenitentia, 291, t. III. Apostolorum cura in pauperes, 205, t. III. Apostolorum laudes, 29, t. IV.
- Apostolica doctrina assimilatur frugibus, Collect. V. T., 97, t. IV. Apostolicus senatus, 17, t. IV.
- Aquilino ungue palpare quid, 443, t. III.
- Arborum insulae Thilon rami nunquam foliis nudantur, 631, t. III.
- Arca Domini et tabernaculum foederis fabrefacta in deserto quo primum transportata, 645, t. III. Arca reposita fuit in monte Abarim a Jeremia, Collect. V. T., 269, t. IV.
- Archiepiscopi Mediolanensis sponsio de abigenda simonia, 80, t. III. Ejus jusjurandum et poenitentia, 82, t. III. Archiepiscopi dignitas et sollicitudo, 495, t. III.
- Archigenes medicus antiquissimus, 527, t. III.
- Ardua tentanda et alta, et cur, 313, t. III.
- Aretini mors repentina, 589, t. III.
- Argumentum a simili egregium, 280, t III.
- Arialdus martyrio affectus, 83, t. III.
- Ariani non denuo baptizandi, 118, t. III. Eorum haeresis, ibid. et seq.
- Arnaldi episcopi terribile exemplum, 589, t. III.
- Arnulphus Metensis episcopus, 432, t. III. Idem fuit Pippini pater, et Caroli Magni avus, 433, t. III.
- Asbeston Arcadiae lapis semel accensus non potest exstingui, 630, t. III.
- Aseroth interpretatio et allegoria, 564, t. III.
- Asiongaber interpretatio et allegoria, 567, t. III.
- Assentatorum vitia exsecranda, 465, t. III.
- Assur connotat diabolum, Collect. V. T., 263, t. IV.
- Athanasius (S.) episcopus Alexandrinus, 438, t. III.
- Athanasius (S.) auctor Symboli, 213, t. III.
- Auctoritas Romani pontificis, 653, t. III.
- Auditus supplet videndi defectum, 583, t. III.
- Augustini (S.) scriptorum auctoritas quanta, 485, t. III.
- Augustini (S.) ordinatio, 70, t. III.
- Aurea (S.) virgo et martyr, 434, t. III.
- Authalopi natura, 807, t. III.
- Avari difficultas in eleemosyna, 201, t. III. Avari poena, 202, t. III. Avarorum triplex genus, ibid. Avarus quidquid boni fecerit, donec erit avarus, amittet, 544, t. III. Avarus aut sua nimis amat, aut aliena desiderat, 545, t. III. Avarus nummicola potius appellandus quam Christicola, 248, t. III.
- Avaritia omnium malorum caput, ibid. Avaritia omnia scelera superat, 544, t. III. Quam sit Deo exsosa, ibid. Avaritia quid sit, ibid. Avaritiae effectus, 545 et seq., t. III. Avaritiae finis et intentio, 541, t. III. Exhortatio contra avaritiam, ibid.
- Bala interpretatio et allegoria, 296, t. III.
- Balaam, etsi impius, praevidit mundi redemptionem, 93, t. III. Simoniacus fuit, et tamen non amisit spiritum prophetiae, ibid.
- Banarim interpretatio et allegoria, 567, t. III.
- Baptismus origo sacramentorum, 88, t. III. In baptismo et ordine Spiritus sanctus operatur, 89, t. III. Praecipuum Ecclesiae sacramentum, 96, t. III. Quid in baptizatis et consecratis Dei gratia operetur, 89, t. III. Christus cum baptismo sacerdotium suscepit, 90, t. III. Cur rebaptizatio prohibeatur, ibid. Apostoli simul baptizati, ibid. In baptismo Christi manifestatum est mysterium sanctissimae Trinitatis, 16, t. III. In baptismo infantium alius pro eis respondet, 234, t. III. Unus pro alio supplere potest, ibid.
- [Col. 1186] Baptizandorum exsufflatio, 117, t. III.
- Baruncii eremitae sanctitas, 600, t. III.
- Basilica Parmensis SS. Gervasii et Protasii ubi sita, 634, t. III.
- Basso Aniciensi stupendum exemplum, 575, t. III. Licet peccator sit, B. Virginis intercessione salvatur, ibid.
- Beatitudinem in spe quinam habeant in hac vita, 564, t. III.
- Beda copulavit in ordinem Opera sancti Augustini, Collect. V. T., in praefat, t. IV.
- Benedicti (S.) regula ac Patrum Collationes eremitis apprime necessariae, 345, t. III.
- Benedicti (S.) discretio, 293. Idem Spiritu sancto plenus, 370, t. III. Scopus regulae ipsius, 292, t. III. S. Benedicti miracula, 40 et 41, t. IV.
- Benedictinorum eremitaram regula ante S. Romualdum usui erat, 730, t. III.
- Benedictio in sacra Scriptura quomodo accipiatur, 527, t. III. Benedictione digni sunt qui culpas corrigunt Collect. V. T., 260, t. IV. Benedictionis sacerdotalis effectus a quo procedat, 536 et seq., t. III.
- Benedictus IX papa, 439, t. III.
- Beneficia Israeliti o populo concessa, 251, t. III.
- Bennonis epitaphium, 52, t. IV.
- Berardus marchio, 207, t. III.
- Bigamo deest typus Christi et cur, ibid. Bigamus a sacerdotio omnino repellitur, et cur, 231, t. III. Traditio Ecclesiae de bigamis et fornicariis, ibid.
- Bona quae ex quiete et dulcedine nassantur, 287 et seq., t. III. Bona quibus in hac vita pauperes fruuntur, 250, t. III. Bona nostra in Dei dominium tranferuntur, et quomodo, 245, t. III. Bona pauperum in hac vita quae sint. Vide Pauper.
- Boni malorum societate pervertuntur, 517, t. III.
- Bonitus Episcopus Arvernorum, 444, t. III.
- Bonorum omnium thesaurus Christus, 251, t. III. Bonorum temporalium origo quae sit, 207, t. III. Bonorum coelestium dulcedo quanta, 251, t. III.
- Botrus delatus ex terra promissionis Christum Dominum significat, Collect. V. T., 125, t. IV.
- Cadaloi insana ambitio, 410, t. III. Cadalous apostolus Antichristi, 69, t. III.
- Cades idem quod Sin., 568, t. III.
- Caesaris abstinentia, 578, t. III.
- Caiphas cur simoniacus, 98, t. III.
- Caleph spes ingens et exspectatio, 315, t. III.
- Canicula ante lectum B. Gregorii perempta, 436, t. III.
- Canones apocryphi an benedicantur, 157, t. III.
- Canonicorum defensio frivota, 487, t. III. Canonicus is dici nequit qui non est regularis, et cur, 514, t. III.
- Canticum B. Virginis cur vespere canatur, 215, t. III. Canticum quod solae virgines canunt, quodnam sit, 175 et seq., t. III.
- Carbonum natura, 630, t. III.
- Carnis prudentia superbiam sapit, 223, t. III. Carnis maceratio per scopas cur salutifera, 795, t. III. Caro delicatius nutrita, mortua magis fetet, 780, t. III.
- Carpenta ferrata quid adumbrent, 551, t. III.
- Casti plerique sunt tenaces, 50, t. IV.
- Castitatis praemium quodnam sit, 174 t. III.
- Castoris natura, 808, t. III.
- Castra Dei quae sint, 515, t. III.
- Causa Romanae Ecclesiae qualis, 52, t. III. Causae episcoporum ad quem spectent, 525, t. III.
- Ceclatha interpretatio et allegoria, 565, t. III.
- Cerinthi haeresis, 61, t. III
- Chaldaeorum etymon, 267, t. III.
- Charadrii figura cui similis, 811, t. III.
- Charitas S. Pauli in suos perfecta, 63, t. III. Charitas erga defunctos laudatur, 326, t. III. Charitatis studium commendatur, 309, t. III.
- Cherubim figuram habent monachorum indumenta, 526, t. III.
- Chorus monachorum est pulchra militiae species, 307, t. III.
- Christus passus est, ut ejus exemplum sequeremur, 711, t. III. Solus Christus crucifixus audiendus, ibid. Christi ad nos descensio per quos gradus adumbrata, 559, t. III. Christi vulnera sensuum nostrorum medicamenta, 309, t. III. Christi manus non aufugitur, 61, t. IV. Ejus adventus, ut fulgur, 62, t. IV. Idem assimilatur manui Moysis, Collect. V. T., 102, t. IV. Idem significatur in Aaron, Collect. V. T., 123, t. IV. Idem gloria Domini, Collect. V. T., 210, t. IV. In ejus adventu silentium omnia continebat, Collect. V. T., 251, t IV. Idem cur torcular calcaverit solus, Collect. V. T., 254, t. IV. Idem occidit [Col. 1187] peccatum, 47, t. III. Ejus perfecta imitatio, 63, t. III. Ejus praeceptum de maxilla offerenda percutienti, 67, t. III. Suscepit sacerdotium cum baptismo, 90, t. III. Ejusdem corpus in altari vivificatur virtute Spiritus sancti, 97, t. III.
- Christus verus Dei Filius, 6, t. III. Verus Filius virginis, ibid. Mediator Dei et hominum, ibid Quomodo solus Filius carnem suscepit et mortem subivit, 7, t. III. Declaratur exemplo animae, ibid. Solis, ibid. Citharae, ibid. Christus natus est, salva matris virginitate, ibid. In ipso est una persona ex duabus, et in duabus naturis, 8, t. III. Divina, et humana natura in Christo inconfusa permanserunt, 9, t. III. Est verus Filius Dei, non nuncupativus, aut adoptivus, 11, t. III. In eo divina et humana natura se manifestavit, ibid. In ipso duplex nativitas, 12, t. III. In baptismo Christi manifestatum est mysterium sanctissimae Trinitatis, 16, t. III. Christus quare mediator, 14, t. III. Summa rerum, quae credendae sunt, 16, t. III. Christus naturam suscepit humanam, non personam, 15, t. III. In Christi resurrectione omnes divinae personae concurrerunt, XVII, t. III. Christus est lapis angularis, 31, t. III. Christi mysteria a prophetis praedicta, 45, t. III. Incarnatio, ibid. Delatio ad Templum, 46, t. III. Deductio in Aegyptum, ibid. Reductio, ibid. Ingressus in Hierusalem, ibid. Vis in arguendo, et justitia in judicando, ibid. Baptismus in Jordane, ibid. Traditio Judae, ibid. Venditio, ibid. Pretium, ibid. Projectio argenti, ibid. Judaeorum damnatio, ibid. et seq. Vulnera, 47, t. III. Crucis patibulum, ibid. Vestimentorum divisio, ibid. Sputa ac lancea, ibid. Descensus ad inferos, et Patrum liberatio, ibid. Potus fellis, ibid. Resurrectio, ibid. Lex evangelica, ibid. Ascensus in coelum, ibid.
- Christum occidisse peccatum fuit omnium maximum, 49, t. III. Christus princeps pacis, 267, t. III. Christum quid reddat divitem, et pauperem, 251 et seq., t. III. Christum habere, ut signaculum super brachium, et super cor quid sit, 772, t. III. Christus Davidi assimilatus, 643, t. III. et Collect. V. T., 201, t. IV. Christus est nobis David in via, in patria Salomon, 647, t. III. Christus petra est, 810, t. III. Christus miraculo scandalum tollit, 61, t. III. Christus factus pro nobis maledictum, 100, t. III. Christi quinque vulnerum mysteria, 771, t. III. Christus in charadrio cur expressus, 811, t. III. Christus est thesaurus bonorum omnium, 251, t. III. In eum nostra sollicitudo projicienda, ibid. Christi patientis potentia, 92, t. III. In Christo sunt omnes thesauri gratiae, 87, t. III.
- Cimicis fumo sanguisuga faucibus adhaerens egeritur, 630, t. III.
- Claustrum cur catabulum coelestium pecorum, 805 et seq., t. III.
- Clerici luxuriosi cur cum Abimelech comparantur, 388, t. III. Clerici manzeres ac spurii qui dicantur, 507, t. III. Clerici qui sibi licere affirmant uxorem ducere, ex haeresi Nicolaitarum sunt, 410, t. III. Clerici pugnacis, insolentis et blasphemi caedes, 592, t. III. Clerici non habent proprietatem rerum quas possident, 512, t. III. Illorum habitatio cur sit juxta ecclesias, 513, t. III. Clericis intemperantibus melius a sacris ordinibus esset cessare, 403, t. III. Clericorum etymon, 486, t. III.
- Coelestibus terrena contemnuntur, 314, t. III.
- Coeli cum homine pulchra comparatio, 477 et seq., t. III.
- Colloquium in cella quam perniciosum, 338, t. III. Pietas erga defunctos inibi exerceri solita, 339, t. III.
- Columnarum duarum templi a Salomone constructi sensus, 570, t. III.
- Commatres non sunt ducendae uxores, 595, t. III.
- Commenta hominum differunt a sententiis per Spiritum sanctum prolatis, 398 et seq., t. III.
- Communio vitae unionem spiritus et rectitudinem parit, 418, t. III.
- Compaternitatis necessitudo, 633, t. III.
- Completorium in lecto nec salus est nec profectus, 594, t. III.
- Compunctio nascitur de amore Dei, 302, t. III. Concionator. Quid in concionatore requiratur, 726, t. III.
- Confessio ad horam primam, sive completorium, 350, t. III. Confessionis contemptores monentur, 596, t. III.
- Confiteri sua crimina eisdem, cum quibus lapsi sunt, perniciosum, 155, t. III.
- Consanguinae non sunt ducendae uxores, 594, t. III.
- Consanguinitas sex gradibus terminatur, 181, t. III. An inter quos est lex haereditariae successionis, nulla sint jura conjugii, 180, t. III. Legisperitorum super hac re conclusio, 183, t. III. An quibus est jus haereditatis, sit et affinitas generis, 182, t. III. An generationes quae utrinque ab uno prodeunt, debeant simpliciter numerari, 181, t. III. Consanguinitatis gradus varie a variis usurpati, 179, t. III. Quot gradibus terminetur, 181, t. III. Error [Col. 1188] quorumdam de gradibus consanguinitatis, 179, t. III.
- Consecrari denuo nefas est, 129, t. III.
- Consecrationis effectus fidei nititur fundamento, 120, t. III.
- Constantia in virtutum proposito, 310 et seq., t. III.
- Constantini imperatoris pietas, 54, t. III. Ejusdem imperatoris edictum erga Rom. pontificem, 55, t. III.
- Consuetudinis antiquae necessitas aliquando excusat, et quando, 444 et seq., t. III.
- Contemptori saeculi quid praestandum, 771, t. III.
- Contemptus mundanae gloriae, 222, t. III.
- Contumeliae quomodo excipiendae, 313, t. III.
- Conversationis religiosae finis, 295, t. III.
- Conversio. Cur conversionis initio Deus tentationes non permittat in suis, 773, t. III.
- Conversus a SS. Andrea et Gregorio verberatus est, 435, t. III.
- Cordis custodia et cogitationum ponderatio utilis, 345, t. III.
- Corporis nostri vilitas ac fetor, 711, t. III. Corpus Christi sacrosanctum pollutis manibus tractans particeps crucifigentium Christum est, 507, t. III.
- Correptionem amare sapientis est, stulti vero odisse, 735, t. III. Correptiones impatientibus sunt gladii, ibid. et seq. Viri ferventis est correptionem sine culpa ad aliorum profectum amplecti, 731, t. III.
- Corrigere prius decet se, quam alios, 518, t. III. In correptione moderatio servanda, 787, t. III.
- Corrumpitur quod nascitur de corruptione, Collect. V. T., 204, t. IV.
- Credenda quae, 3 et 16, t. III.
- Crocodilus cur mortem et tartarum referat, 811, t. III.
- Crux instrumentum nostrae salutis, 14, t. IV. In ejus laudem paraeneticum carmen, 15, t. IV. Confoederat coelum terris, ibid.
- Culpa subditorum in praepositos redundat, Collect. V. T., 133, t. IV.
- Cultris dividi homines mystice quid sit, 552, t. III.
- Daemones Vertumni qui dicantur, 268, t. III. Daemones cur in volucribus expressi, 594, t. III.
- Daemoniacus hominem necans liberatur, 601, t. III.
- Daemonis impositum Eremitae cuidam, 595, t. III.
- Daemonum illusiones, 639 et seq., t. III.
- Damiani (S.) vaticinium de morte Cadaloi admirabiliter impletum, 410, t. III. B. Damiani humilitas profunda, 552, t. III. Ejusdem urbana et modesta expostulatio, ibid. B. Damiani in scribendo fides ac religio, 220, t. III.
- Damianus (B.) in latere montis Suavicinii Eremum construxit, 335, t. III. Damianus monachus, frater S. doctoris, 579, t. III. Damianus legatus res suas subjicit judicio sedis apostolicae, 84, t. III.
- Damna quae a malignis spiritibus proveniunt, Collect V. T., 88, t. IV.
- Damnatorum supplicia, 782, t. III. Mors, ibid.
- Daniel vir desideriorum, 436, t. III. S. Danielis missa, 24 et seq., t. IV.
- David cur dicatur Adeodatus, filius saltus, Polymitarius, et Bethlehemites, 643, t. III, et Collect., V. T., 200 et 201, t. IV. David obtinuisse civitatem Rabbath quid sit, 551, t. III. Per David regnum praesens saeculum cur designatum, 647, t. III. David humilitas, 262 t. III. Davidi cur peccatum remissum, non Sauli, Collect. V. T., 193, t. IV. Idem figura Christi, Collect. V. T., 201 et seq., t. IV.
- Decollatio S. Joannis Baptistae quando fuerit, 233. t. III.
- Defunctorum alimenta quae sint, 580, t. III.
- Deodatus Treverensis archiepiscopus, 434, t. III.
- Depthca sive Raphaat interpretatio et allegoria, 562 et seq., t. III.
- Derelinquentibus saeculum quaenam pacis tranquillitas datur, Collect., V. T., 109, t. IV.
- Desperati cujusdam terribile exemplum, 597, t. III.
- Desperatio unde inducitur, 172, t. III.
- Deus quem decrevit salvare continuo liberat, 1, t. IV. Deus ac Judas quo discrimine Christum morti tradiderint, 67, t. III. Dei familiaris qualis esse debet, 351, t. III. Dei scientia et providentia rerum omnium simplex et distincta, 623, t. III. Deo non est heri, vel cras, sed hodie sempiternum, 624, t. III. Deus potest virginitatis corruptae carnem et meritum reparare, 618, t. III. Quomodo fieri potest ut quod factum est non sit factum, 619, t. III. Nullum bonum nisi ab eo, 625 et seq., t. III. Odit sterilitatem in brutis, Collect. V. T., 220 et seq., t. IV. Ex ejus ore non egrediuntur nec bona nec mala, Collect. V. T., 261, t. IV. Dei donum nulla ministrorum contagione polluitur, 101, t. III. De immundis non accipit sacrificium, 169, t III. In ejus dominium transferuntur bona nostra per votum, 245, t. III. Per ingressum religionis fit portio monachi, et monachus [Col. 1189] illius, 246, t. III. Per divitias amittitur, 246 et seq., t. III. Vitat consortium, 247, t. III. In eum nostra sollicitudo projicienda, 251, t. III. In eumdem fervor, et mortificatio, 286, t. III. Ei serviendum amore, non timore poenae, 289, t. III. Ex ejus amore nascitur compunctio, 301, t. III. Eidem opera nostra lacrymis sunt gratiora, 302, t. III. Ejus familiaris qualis esse debeat, 351, t. III. Ei odibilis suasor transfugae, 363, t. III. Idem praesidet in sanctis doctoribus, 364, t. III.
- Deum non posse vel nescire aliquod malum, quomodo, intelligendum sit, 615, t. III. Deus etiam ulciscitur verba, 591, t. III. Cur Deus alios divites, alios pauperes esse velit, 199, t. III. Cur Deus quod promittit, interdum imminuit, 57, t. III. Cur Deus quae promisit nonnullis, non tribuit, ibid. Quomodo, et cur Deus poenas, quas minatur non infligit, 58, t. III. Deus omnia potest, sive faciat, sive non faciat, 627 et seq. t. III. Deum posse facta infecta reddere statuitur, 636, t. III. Dei localitas illocalis, 622, t. III. Cur Deus non restauret virginitatem post lapsum, 617, t. III. Cur Deus alios juvenes, alios senes ad se vocat, 724, t. III. Cur per viros idiotas ac simplices mundum instituit, 725, t. III. Ad Deum accedentes, humanis disciplinis non indigent, 730, t. III.
- Deus cujus vult miseretur, et quem vult indurat, 597, t. III. Deum timere, et ejus mandata servare quid sit, 480, t. III. Deus multa potest, quae non vult, 613, t. III. Deus fit portio hominum, et quomodo, 246, t. III. Deus examinat omnium actiones, 285, t. III. Deum dicere non omnipotentem, scandalosum est, 615, t. III. Deus reprobam animam saecularibus implicari actibus cur permittat, electam vero a laboribus conservet liberam, 267, t. III.
- Deus existit in omnibus rebus, et quo pacto, 622. t. III. Cur Deus non pellem, sed interiora sibi viscera jusserit offerri, 266, t. III. Deus una notione omnia comprehendit, distincte tamen, 623, t. III. Non posse vel nescire Dei quomodo intelligendum, 616, t. III.
- Diaboli technae ad prosternendum Christi militem, 270, t. III.
- Devotio celeris in eleemosyna requiritur, 200 et seq., t. III.
- Diaboli interpretatio, 70, t. III. Diabolus incautos bonorum operum fructu privat, 809, t. III. Vulpis est species, et cur, 510, t. III. Cur diabolus novitiis insidietur, 333, t. III.
- Diaconus et monachus eadem poenitentia mulctantur a canonibus, 409, t. III.
- Dialecticae usus in rebus divinis, 621, t. III. Dialecticae artis ignorantia perturbatur disciplina ecclesiastica, ibid.
- Dibongad interpretatio et allegoria, 560 et seqq., t. III. Item quis 4, 5 et 7, 561, t. III.
- Dilectio Dei cur firmitas dicta, 570, t. III.
- Diligentium patrum est filios corripere, 735, t. III.
- Dinae casus omnibus monachis sit exemplum ne vagentur, 263, t III.
- Diogenis Cynici absurda opinio, 683 et seq., t. III.
- Dioscori haeresis improbatur, 9, t. III.
- Discendum est ab inferioribus non modo a majoribus, 583, t. III.
- Disciplinae humanae quomodo Deo consecrandae, 298, t. III.
- Discretio cur necessaria, 334, t. III.
- Dissidentia Christum experitur pauperem, fides vero divitem, 251 et seq., t. III.
- Diversa naturae bona, 197, t. III.
- Diversitas peccantium contra naturam, 149, t. III. Ejusdem peccati gravitas, ibid.
- Divites dispensatores sunt, non possessores divitiarum, 199, t. III. Cur alii divites, alii pauperes, ibid. Divitum injustae querelae in pauperes, 205, t. III. Divitum condemnatio, 200, t. III.
- Divitiae appetuntur ad luxum, non ad indigentiam, 548, t. III. Nullum usum saepe afferunt, praeter solum aspectum, ibid. Ex divitiis quomodo fructus capiatur, 543, t. III. Divitias relictas repetentes a coelo arcentur, 248, t. III. Nemo potest Deum et divitias colere, ibid. Divitias appetere quam periculosum, 546, t. III.
- Dominico die non jejunandum, 323, t. III.
- Dominicus duodecim simul psalteria cum disciplina cantavit, et tertium decimum coepit, 781, t. III. Ejus judicium de corporis flagellatione, 783 et seq., t. III.
- Dominicus patriarcha G adensis, 653, t. III.
- Dominus vobiscum ab utroque Testamento descendit, 223 et seq., t. III. Dominus vobiscum unde ortum sit, 123, t. III. Idem non mutatur, ibid. Idem si pro singularitate non dicetur, multa alia necesse est omittantur, 125 et seq., t. III. Si idem recte inter duos profertur, a solo etiam jure dicetur, 231 et seq., t. III. Ad unicum recte dicitur, 232, t. III.
- [Col. 1190] Domus Israel quomodo vertitur in scoriam, Collect. V. T., 102 et seq., t. IV.
- Donatus et Hilarianus (SS), 37, t. IV. S. Donati miracula, 38, t. IV. Ejus laudes, ibid. Utriusque dissimilitudo, ibid.
- Ebrietas spiritualis quid in anima faciat, 769, t. III.
- Ebrona idem quod transitus, 567, t. III. Ejus allegoria, ibid.
- Ecclesia a monachis non a canonicis fundata est, 521, t. III. Ecclesia Romana cur dicitur officina fabrilis, 84, t. III. Ecclesia non constringitur temporum lege, nec servit sub elementis, 234, t. III. In Ecclesia recte alius supplet verba alterius, ibid. Ecclesia Christi castra Dei sunt, 515, t. III. Ecclesia Romana Christi auctoritate fundatur et fulcitur, 52, t. III. Spiritualis mater est regum, 56, t. III. S. Ecclesia Spiritus S. donis repleta, 648, t. III. Cur Ecclesia Hierosolymitana cunctis aliis non praecellat, cum ibi passus sit Christus, 610, t. III. Ecclesia est tabernaculum Dei, 513, t. III. Ecclesia Dei in tabernaculo Moysi demonstratur, 44, t. III. Item in urbe Hierusalem, ibid.
- Ecclesia multiplex, et una, 225, t. III. Una in multis, et tota videtur in singulis, ibid. In omnibus una, et in singulis tota, ibid. Tota est unum corpus, 229, t. III. Respicit ad unitatis sacramentum, 232, t. III. Assimilatur Racheli. Collect. V. T., 93, t. IV. Ejus umbilicus qualis. Collect V. T., 244, t. IV. S. Ecclesia quibus vestibus delectetur, 528, t. III.
- Ecclesiae unitas per Christum in Eucharistia, 228, t. III, Ecclesiae Romanae praestantia, 75, t. III. Item et dignitas, 77, t. III. Ejus jura frangere quam perniciosum, ibid. Ecclesiae filii majorem inter se habent unitatem, quam habuerunt filii Israël, 233, t. III.
- Ecclesiasticae locutiones non subjacent grammaticae regulis, 232, t. III. Ecclesiasticorum bonorum injusti possessores culpantur, 431, et seq., t. III.
- Echini natura, 388, t. III.
- Electos suos quantum Deus amet, 779, t. III. Eleemosyna plurimum defunctis prodest, 209, t. III. Maxime daemonibus invisa, ibid. Eleemosyna appellatur justitia, 199, t. III. Eleemosyna mundat animas, 202, t. III. Eleemosyna pauperibus data fructuosior est quam oblatio a sacerdote carnali celebrata, 582, t. III. Eleemosyna Walderici martyris miraculo commendata, 206, t. III In eleemosyna devotio celeris requiritur, 200, et seq., t. III. Avari difficultas in eleemosyna, 201, t. III. Eleemosynae praemium, ibid. Item et lucrum, ibid. Eleemosynae regula, 204, t. III. Eadem bonorum temporalium affluentia, 207, t. III. Reputatur a Deo ut misericordia, 199, t. III. Eleemosynam acceptam per manus pauperis Deus conservat in coelo, 199, t. III. Eleemosynarius meretur orationem totius Ecclesiae, 203, t. III. Eleemosynarum quae maxima, ibid. Motiva largiendae eleemosynae, 204, t. III. Eleemosynis parentum res filiorum crescit, ibid. Exemplum mulieris quae defuncti viri animam eleemosynis redimere conabatur, 581, t. III.
- Elementum aquae vires suas naturales reprimit. Vide Aqua.
- Elisaei prophetae evangelica paupertas, 273, t. III. Libertas ejusdem et discretio, 272, t. III. Episcopatus ordo an sit alius a sacerdotio, 104, t. III. Episcopatus aliquando deponi potest, 422, t. III.
- Episcopi officium, 57, t. IV. Ejusdem opera respondeant verbis, ibid. Idem sit acer in reprehendendis vitiis. Collect. V. T., 181, t. IV. Episcopi error docentis monachum ob infirmitatem redire posse ad secularia, 361, t. III. Episcopi male ordinati consecrationis gratiam aliis habent, sed sibi non habent, 121, t. III. Quid episcopi de sacerdotibus indignis constituere debeant, 509, t. III. In coercendis clericorum flagitiis vigilantes esse decet, 505, et seq., t. III. Episcoporum nequi simorum ordinatio cur rata, et valida, 106, t. III. Episcoporum malorum deploratio, 444, t. III. Episcoporum causae ad quem spectent, 535, t. III. Episcopus qui indignum promovet, ejus se peccatis involvit, 505, t. III. Episcopus impudicus et simoniacus miraculorum effector, 111, t. III.
- Equarum Cappadociae natura, 631, t. III.
- Eremi origo, 331, t. III. Ejus auctores et professores, ibid.
- Eremitae in urbibus conversantes, amantes cur judicandi, 791, t. III.
- Eremiticae vitae laus, 236, t. III.
- Eremitis praecipue necessaria quies, silentium et jejunium, 333, t. III. Eorum psalmodia, 337, t. 3. Jejunium, 342, t III. Exercitia, 344, t. III. Eis necessariae collationes Patrum, 345, t. III. Discrimen inter Eremitam et Anachoretam, 332, t. III.
- [Col. 1191] Eremus mors est vitiorum, 238, t. III. Vita virtutum, ibid. Balneum animarum, ibid. Scala Jacob, ibid. Conciliabulum Dei, ibid. Habitaculum hominum et angelorum, ibid. Testis divini amoris, ibid. Dominicae sepulturae aemula, ibid. Spirituale habitaculum mira efficiens, 139, t. III. Speculum animarum, ibid. Thalamus nuptialis, ibid. Effugium mundi persequentis, 240, t. III. Castra daemonibus terribilia, ibid. Viridarium animarum, ibid. Deus est inhabitator habitantis in eremo, ibid. Eremus est schola coelestis doctrinae, 236, t. III. Paradisus deliciarum et virtutum, ibid. Caminus trium puerorum, 237, t. III. Fornax superni, Regis, ibid. Apotheca mercium coelestium, ibid. Officina ubi anima restauratur, ibid. Militiae locus, et triumphi, ibid.
- Esau unde dejectus a jure suo, 264, t. III.
- Esculani episcopi fastus et depositio, 549, t. III.
- Esther humilitas quanta, 262, t. III.
- Ethan sive Buthan interpretatio et allegoria, 560, t. III.
- Evangelistae conciliantur in crucifixione Christi, 214, t. III.
- Eucharistia praecipuum Ecclesiae sacramentum, 96, t. III. A multis offertur, 227, t. III Eucharistiam frequenter suscipiens, daemonibus est terribilis, 771, t. III.
- Eucherius Lugdunensis episcopus, 524, t. III.
- Eutychetis haeresis improbatur, 9, t. III.
- Evangelium per manna significatum, 563, t. III.
- Ex ore Altissimi non egredientur nec bona nec mala, expositio, 646, t. III.
- Excommunicati non habent jus ad electionem Pontificis, 68, t. III.
- Excommunicatio canonum et pontificum an eadem, 257, t. III. Excommunicatio Pontificum Romanorum cur formidanda, 595, t. III. Cum excommunicatis nulla habenda est conversatio, 275, t. III.
- Excusatio in peccatis quantum malum, 483, t. III.
- Exempla admirabilis poenitentiae, 340, t. III. Exemplum viri pii et canonicarum horarum studiosi, 218, t. III.
- Exercitii spiritualis studium, 337, t. III.
- Expositio: Laeva ejus sub capite meo, 607, t. III.
- Expositio: Ego dixi in excessu mentis meae: Omnis homo mendax, 574, t. III.
- Farnulphus Cisternensis episcopus, 433, t. III.
- Festi dies solemnes cur a jejunio immunes, 324, t. III.
- Festivitates quaedam cur suo tempore non celebrentur, 233, t. III.
- Festum S. Jacobi, et S. Petri ad Vincula, 233, t. III.
- Ficus imaginem legis quomodo teneat 470 et seq., t. III.
- Fidei necessitas, et praestantia, 2, t. III. Eadem origo virtutum, 3, t. III. Fides cur petra, 714, t. III. Fides experitur Christum divitem, et quomodo, 251, et seq., t. III.
- Fideles omnes quomodo unum sunt, 226, t. III.
- Filii autem David erant sacerdotes quomodo exponatur, 643, t. III.
- Filius unius anni erat Saul cum regnare coepisset, etc., expositio, 641, et seq., t. III.
- Flagellatio purgatorii genus, 784, t. III.
- Fossor, saxorum ruderibus per annum obrutus, vivit propter missae sacrificium, 581, t. III.
- Fructus laboris spiritualis, 296, t. III.
- Futura pro praeteritis saepe ponit Scriptura, 625, t. III
- Gabaonitarum exemplum quinam imitari dicantur, 288, t. III.
- Gadgad interpretatio et allegoria, 567, t. III.
- Gebarim interpretatio, et allegoria, 569, t. III.
- Genebaldus Laudunensis episcopus, 444, t. III.
- Gentilis regis evangelicum dictum, 209, t. III.
- Gerardi eleemosynarii exemplum, 206, t. III.
- Gerardus episc. Florentinae ecclesiae, 110, t. III.
- Gezonis eremitae pia exercitatio, 668, t. III.
- Giezi a fide cur erraverit, 546, t. III.
- Gloriae coelestis perfecta descriptio, 784, t. III.
- Gondebertus Senonum archiepisc., 434, t. III.
- Gothifredus dux, 209, t. III.
- Graecorum consuetudo in imperatore creando, 480, t. III. Exhortatio ad hominem, 481, t. III.
- Grammaticam regulari disciplinae praeferri a monacho vanum, 298, t. III.
- Gregorii (S.) sententia de poenitentia, 291, t. III.
- Guido (S.) abbas Pomposianus, 312, t. III.
- Haeresis Eutychetis improbatur, 9, t. I. Haeresis origo, 484, t. III. Haeresis Nestorii improbatur, 9, t. III.
- [Col. 1192] Haeretici ut reconciliandi, 79, t. III.
- Halus interpretatio et allegoria, 563, t. III.
- Herinacii natura, 809, t. III.
- Hierusalem cur figura Ecclesiae Dei, 44, t. III.
- Hilariani (S.) miracula, 37, et seq., t. IV.
- Hildebrandi cardinalis abstinentia, 556, t. III.
- Horarum significationis laudes 307, t. III.
- Humana mens implicata terrenis rebus non est apta contemplationi. Collect. V. T., 151, t. IV.
- Humanae miseriae conditiones, 47, t. IV.
- Humbertus episc. card., 602, t. III.
- Humilitatis discipulus quis dicendus, 223, t. III.
- Hydrus cur Salvatoris species, 811, t. III.
- Hypocrisis abominabile vitium, 254, t. III.
- Hypocritae ad quid vilioribus vestibus utuntur, 261, t. III.
- Ignis natura, 630, t. III.
- Illitteratorum oratio quaenam esse debeat, 217, t. III.
- Immundi hominis etiam bona opera Deo displicent, 170, t. III. Confirmatur exemplo eremitae, ibid Immundorum manus cur plenae sanguine, 169, t. III.
- Imperatores Romani, qui violenta morte periere, 475, t. III. Imperatorum assensus in electione Rom pont. non est necessarius, 53, et seq., t. III. Romani imperatores, eorumque mors, 54, t. III. Cur B. Gregorio electo assensum praebuit Mauricius imperator. ibid. Privilegium concessum Henrico imperatori in pontifice eligendo, 55, t. III.
- Incoepta non consummata perduntur, 285, t. III.
- Incredulus dicitur, qui misericordiam non amat, 201, t. III.
- Indumenta mollia perfectiores cur fastidiant, 262, t. III.
- Inferni poenae atrocissimae, 62, t. IV. Inferni, mortisque meditatio extinguit incentiva libidinum, 173, t. III.
- Infirmorum causa an liceat interdum a rectitudine non nihil declinare, 59, t. III.
- Ingratitudo hominis in Deum, 479, t. III.
- Insidiae hominum vitari possunt, non item daemonum, 469, t. III.
- Intentio potius scribentis, quam litterae cortex attendendus, 372, t. III.
- Israelitarum mansiones spiritualiter intelligendae, 558, t. III. Israelitae quam viriliter contra carnem et sanguinem dimicaverint, 275, t. III. Israelitico populo quae beneficia concessa, 251, t. III.
- Ivo B. Damiani magister, 728, t. III.
- Jabatha interpretatio, 567, t. III.
- Jejunii monastici forma, 322, et seq., t. III. Ab eodem excipiuntur dies festi, 323, t. III. Ejus regula, ibid. Jejunii ac refectionis regula, 334, t. III. Jejunium laudabile, 311, t. III. Jejunium perfectum quale appellandum, 323, t. III. Jejunium famulorum, ibid.
- Jezrahelis etymon, 498, t. III.
- Joab quid referat, quid Semei, 648, t. III.
- Joannes (S.) evangelista a nuptiis vocatus, 686, t. III. Joannes cur vitam contemplativam designat, 609, t. III. Cur Joannes evang. quiete obdormivit, 291, t. III. S. Joannes evangelista logotheta Verbi, 27, t. IV. Dilectus prae caeteris a Domino, ibid.
- Joannes prior monasterii Fontis Avellani, 595, t. III.
- Joanni de Anso a daemone impositum, 595, t. III.
- Joseph. Inter Joseph et B. Virginem verum matrimonium intercessit, 685, t. III.
- Jube Domne benedicere, cur dicatur, 223, t. III.
- Jubilaei mysterium, 43, t. III.
- Judaei cur in Christum male affecti, 539, t. III. Judaei quod gravius peccatum perpetrarint, 48, t. III. Christum occidisse peccatum fuit omnium maximum, 49, t. III. Cum Judaeis qua ratione disputandum, 23, t. III.
- Judex timens Deum, 57 et seq. t. IV. Judices ne gratis quidem dona accipere possunt, 541, t. III.
- Judicia Dei vere abyssus multa, 601, t. III. Judicii die occulta singulorum patebunt, 61, t. IV. Judicii extremi memoria utilis contra tentationes, 775, t. III. Sententiae Scripturarum de die judicii, ibid. et seq. Judicium muneribus pervertitur, 542, t. III.
- Juniperi virtus in fovendo diutissime igne, 564, t. III.
- Juvenes in aestu carnis quibus armis se debent defendere, 311, t. III.
- Juvenilis aetas carnis pugnam patitur, ibid.
- Juventius eremita, vir sanctus, 600, t. III.
- Juventus maxime carnis pugnam patitur, ibid.
- Laban filias vendidit, et cur, 466, t. III. Laban interpretatio, 295, t. III.
- Laboris spiritualis fructus qui sint, 296, t. III.
- Lacrymae animam purificant et fecundant, 299, t. III Impetrant gratiam et docent, 300, t. III. Vitam producunt, et cur, ibid. Steriles fecundant. ibid. Spem erigunt, ibid. Gratae sunt Dei auribus, ibid. et seq. Earum dulcedo, 301, t. III. Daemonem terrent ac fugant, ibid. Lacrymarum gratia ut acquiri queat, 352, t. III. Lacrymarum et contemplationis studium, 351, t. III. Lacrymarum verarum ac falsarum discrimen, 352, et seq., t. III. Lacrymis sacrificium operum nostrorum Deo fit gratius, 302, t. III. Ex illis amor Dei nascitur, ibid.
- Lambertus Florentinus episcopus, 434, t. III.
- Lamech significat primum parentem, Collect. V. T., 83, et seq., t. III.
- Lamentatio flebilis super animam immunditiae sordibus deditam, 165, t. III.
- Landulphus clericus Mediolanensis, 693, t. III.
- Lapides secti sunt, qui respuunt consortium aliorum. Collect. V. T., 112, t. IV. Lapis cur ecclesia, 386, t. III. Cur lapis unus dicatur, ibid.
- Laudes Dei non sunt cogitationibus foedis inquinandae, 594, t. III. Laudis nocturnae officium, 634, t. III.
- Laurentius Sabinensis episcopus, 444, t. III.
- Lebetes quomodo vanos homines referant, 501, t. III
- Lebna interpretatio et allegoria, 564, t. III. In laterem vertitur, 565, t. III.
- Legis divinae finis, 62, t. III.
- Leo (B.) abbas Nonantulanus, 439, t. III. Miraculum ad ejus sepulcrum, 440, t. III.
- Leo et Fredericus archiepiscopus Ravennas, ibid.
- Leo ex Puteolano episcopo eremita, 601, t. III.
- Leo Sitriae monachus, 792, t. III.
- Leo eremita Praezensis, 793, t. III. Ejus vita longaeva, 794, t. III.
- Leonis IX epistola ad B. auctorem, 147, t. III. Ad eamdem responsio, 149, t. III.
- Leonis Praesensis admirabile exemplum, 316, t. III. Ejus admiranda in psallendo attentio, ibid.
- Leonis inclusi coelestis sapientia, et sanctitas, 729 t. III.
- Leonis natura, 807, t. III.
- Leprosus osculo sanatus, et a quo, 584, t. III.
- Letaniae. Error aliquorum in recitandis letaniis, 4, t. III.
- Levitarum et sacerdotum ministrantium in veteri lege continentia quanta, 400, t. III. A quo instituti, ibid.
- Lex corporis humani legi divinae contraria est, 399, t. III. Lex peccati opponitur legi Domini, ibid. Lex divina cur medicamentum plagarum, 716, t. III.
- Lia quomodo vitam activam referat, 295 et seq., t. III
- Liberalis cujusdam viri in Deum exemplum, 207 t. III.
- Liberalitate liberalitas perit, 308 et seq. t. III.
- Libidinis domitor quis sit, 682, t. III.
- Librorum Scripturae sacrae ordinis mysterium, 782, III.
- Lintulphus Gallensis episcopus, 435, t. III.
- Litterarum studia sine virtute sunt infecunda, 729, t. III.
- Localitas Dei illocalis, 622, t. III.
- Loco sacro honorem non dantis exemplum stupendum 590, t. III.
- Locutiones ecclesiasticae non subjacent grammaticae regulis, 232, t. III. Ad unitatis sacramentum respicit Ecclesia, ibid.
- Lucidus Ficoclensis episcopus, 443, t. III.
- Luciferianorum haereses, 540, t. III.
- Luitprandus Ven. eremita coelesti auxilio roboratur, ne jejunium possit violare, 600, t. III.
- Luxuria divitiis fovetur, 548, t. III. Luxuriae efficax remedium, 780, t. III.
- Lyncium natura, 441, t. III.
- Magnetis natura, 630, t. III.
- Mainardi monachi boni senis exemplum, 316, t. II .
- Mainfredi marchionis humilitas, et pietas erga pauperes, 206, t. III.
- Majoli abbatis Cluniacensis admiranda obedientia, 583, t. III.
- Majora tentanda, ut minora facilia reddantur, 313, t. III.
- Mala dicenda sunt potius non esse quam existere, 626, [Col. 1194] t. III. Mala exigua largissima bona corrumpunt, 249, t. III.
- Maledictio in sacra Scriptura quomodo accipitur, 537, t. III.
- Mali valide conferunt sacramenta, 534, t. III. Malorum societas quantum bonos laedat, 257, t. III.
- Mauna Evangelium cur figurat, 563, t. III.
- Mansiones Israelitarum quomodo intelligendae, 558, t. III.
- Manus immundorum cur plenae sanguine dicantur, 169, t. III.
- Mara interpretatio et allegoria, 561, t. III.
- Marchionissae cujusdam in pauperes liberalitas, Dei liberalitate in filios multiplicatur, 206 et seq. t. III.
- Maria praebendam clerico sibi devoto ablatam restitui jubet, 577, t. III. Maria in suae festivitate Assumptionis innumeros liberat a poenis Purgatorii, 602, t. III. Ejus apud Deum auctoritas, et misericordia, ibid. Mariae Virg. laudes, 17, 18 et seq, t. IV. Ad eamdem oratio carminica pro tempore nubiloso, 21, t. IV. Mariam laudanti gaudium nuntiatur, 604, t. III.
- Marini sacerdotis incontinentis miracula, 111, t. III.
- Marinus frater Damiani, ejus aegrotatio et felix obitus, 579, t. III. B. Virgo illum in extremis laborantem invisit., ibid.
- Martinus (S.) episcopus Turonensis, 438, t. III.
- Martinus Storax monachus, 791, t. III. Serpentes duo cum eo familiariter commorantur, ibid.
- Martyrum vulnera quam gloriosa, 709, t. III. Martyrum opera cur imitanda, ibid
- Matutinum cur nocte canatur, Req. Pet. Hon. 336, IV.
- Mediolanensis Ecclesiae primordia, 77, t. III.
- Meditatio mortis et inferni exstinguit carnis motus, 171 et 349, t. III.
- Mens vertitur in illud quod cogitat, 550, t. III. Mens humana ita occupatur circa minima, si sit indigens, sicut erga multa, si dives, 249, t. III. Mentis evagationes, tenebrae et ariditas, quae monacho saecularibus implicato nascuntur, 255, t. III.
- Menses apud antiquos triginta dierum numerum continebant, 649, t. III.
- Mentiri quid sit, 54, t. III.
- Metcha interpretatio, et allegoria, 566, t. III.
- Milesius episcopus et martyr, 432, t. III.
- Militia religiosa quales milites requirat, 247, t. III.
- Militis transfugae poena, 362, t. III.
- Minister Dei non potest donis Dei obsistere, 102, t. III.
- Misericordiae divinae exempla, 173, t. III. Misericordiam non amans incredulus cur vocandus, 201, t. III.
- Missa de sancto Bartholomaeo, 28, t. IV. Triginta Missarum solemnia pro defunctis, 339, t. III.
- Moab interpretatio et allegoria, 569, et seq. t. III.
- Modestia in incessu, 312 et seq. t. III.
- Modus docendi in scolis, 638, t. III. Modus reconciliandi haereticos, 79, t. III.
- Mola cur mundum referat, 268, t. III.
- Mollibus vestiti mundo serviunt, non Deo, ibid. Sicut pretiosa vestis ad iram, ita humilis Deum ad indulgentiam provocat, 260, t. III.
- Monachi ad Vesperas dicunt tantum quatuor psalmos, 215, t. III. In Completorio tantum tres, ibid. Iidem pecunias possidentes plus peccant quam Ananias et Saphira, 245, t. III. Eorum animam etiam parva pecunia immaniter laedit, 249, t. III. Qualiter possint pervenire ad veras divitias, 250, t. III. Eos inquietos daemon urget ad sui et aliorum ruinam, 252, t. III. Eorum pervagatio multis praebet occasionem pereundi, ibid. Eorumdem discursio virtutes expellit, et vitiorum multitudinem introducit, 253, t. III. Monachi anima multa mala patitur cum ad inferiora revertitur, 255, t. III. Iidem vagi et instabiles non valent filios spirituales Deo gignere, 269, t. III. Unde decipiantur, 270, t. III. Eidem valde periculosum est sanctum deserere otium, 276, t. III. Monachus non debet se ingerere negotiis saecularibus, 277, t. III. Debet mundo vale dicere et sacrae lectioni vacare, 282, t. III.
- Monachi et canonici significatio, 514, t. III. Monachi discurrentes non monachi dicendi sunt, sed gyrovagi, 515, t. III. Monachi dum flagellis atteruntur, stolis albis ornati videntur, 600, t. III. Monachis in urbe morantibus arrogantiae tumor obrepit, 790, t III. Monachorum promissio, 336, t. III. Monachorum vestimenta ad imitationem seraphim coelestium instituta sunt, 524, t. III. Monachorum quorumdam temeritas, 535, t. III. Inter Monachos vagos et stabiles quid distet, 265, t. III. Monachos pretiosis vestibus indui insania est, 259, t. III. Item rapinae species, ibid. In quo differant ab hypocritis. ibid.
- [Col. 1195] Monachus Cluniacensis ex inobediente obediens factus, leprosum osculo sanat, 584, t. III. Monachus mediocriter perfectus melior est viro saeculari, etiam pio, 783, t. III. Monachus nequit Christum simul et pecunias possidere, 246, t. III. Perfecte renuntiantibus potestas judiciaria promittitur, ibid. Per divitias Deus amittitur, 247, t. III. Coelestis hospes fugit consortium, ibid. Monachus inquietus relinquit exercitium virtutum, exponiturque omnibus vitiis, 253, t. III. Monachus unde bonus fiat, et unde malus, 269, t. III. Monachus saepe falsa carnalium promissione decipitur, 270, t. III. Monachus frigidus, vilis alga, 782, t. III. Fervidus vitis est fructuosa, ibid. Monachus ut dives fieri queat, 250, t. III.
- Monasteria sunt animarum vivaria, 805, t. III.
- Monastici ordinis defluxus, 322, t. III.
- Monastici jejunii regula, ibid. et seq.
- Mons Sepher, sive Sephar, idem quod tubicinatio, 535, t. III.
- Montes excelsi sunt altae Scripturarum intelligentiae, Collect. V. T., 223, t. IV.
- Montis Casini peregrinatio quanti facienda, 575, t. III. Montis Casini coenobium sacratissimum, 638, t. III.
- Montis Hor interpretatio, et allegoria, 568, t III.
- Mors et tartarus per crocodillum cur expressa, 811, t. III. Mors horrenda cujusdam comitis, 431, t. III. Mors damnatorum omnium teterrima, 782, t. III. Mors cur nunc citius solito homines adoriatur, 280, t. III. Mortis dies terribilis, 59, t. IV. Eodem die adsunt daemones in agone, ibid.
- Mortuorum officium quotidie persolvens in coeleste regnum introducitur 604, t. III.
- Moseroth interpretatio et allegoria, 567, t. III.
- Moyses cur videatur fuisse pontifex, 104, t. III. Quod de spiritu suo non per se Moyses, sed Deus dedit septuaginta viris, 103, t. III. Moyses jurisconsultus, et cur, 192, t. IV. Moyses monachicam normam tenuit, 512 et seq., t. III. Moyses munera non accepit, 543, t. III. Moysis erga suos amor perfectus, 63, t. III.
- Mundi hujus supplicia quae sint, 279, t. III. Mundi mala, et peccata, 256, t. III. Cum mundanis quomodo, et cur conversandum, 257, t. III. Mundi hujus bona vana, 45, t. IV. Fugienda, Collect. V. T., 182, t. IV. Mundi actiones cur molae comparantur, 268, t. III. Mundi blandimenta quomodo extinguenda, 778, t. III. Mundo serviunt mollibus vestiti, non Deo, 259, t. III. Contra mundum clypeus fortis mortis imago, 774, t. III.
- Munera pervertunt judicium, 542, t. III. Munera Moysi exosa, 543, t. III. Munerum genera quot sint, 264 et seq., t. III.
- Mysterium sanctiss. Trinitatis explicatur, 3, t. III. Lucet in hominis creatione, 25, t. III. Manifestatur Abrahamo, ibid.
- Nabo interpretatio et allegoria, 569, t. III.
- Naturae bona diversa sunt, 197, t. III. Naturae conditor, naturae etiam est immutator, 629, t. III.
- Nazarius et Celsus (SS.) Mediolani martyrio affecti, 77, t. III.
- Nestorii haeresis, 9, t. III.
- Nicaeno (in) Symbolo quomodo dicatur Spiritus sanctus proprie a Patre procedere, 661, t. III.
- Nicolaitae ex Nicolaitarum haeresi qui dicendi sint, 410, t. III.
- Nicolaus II. PP. pauperum pedes quotidie lavat, 210, t. III.
- Nobiles qui in Religionibus, 289, t. III.
- Nominis perpetuitas praemium castitatis, 174, t. III.
- Nonus episcopus et martyr, 434, t. III.
- Novati haeresis, 118 et seq., t. III.
- Novatiani non sunt deponendi, 118, t. III. Novatianorum haereses, 540, t. III.
- Novitiorum modestia in incessu quae requisita, 312 et seq., t. III.
- Numeri quadragenarii mysteria, Collect. V. T., 156, t. IV.
- Nummicola quis dicendus, 248, t. III.
- Nuptiae ad quid institutae, 686, t. III. Poena celebrantium nuptias quadragesimali tempore, 687, t. III. Nuptiae secundae cur non improbantur, 231, t. III. Unus sponsus Ecclesiae virginis, ibid.
- Nuptiae caelibes quae sint, 686, t. III. Nuptiarum celebrandarum tempus ex sacris canonibus, 683, t. III.
- Obedientia cur anteponenda bonis operibus, 311, t. III. Obedientia mala quae, 65 et seq., t. III. Obedientia admiranda Majoli Cluniacensis abbatis, 583, t. III. Obedientiae [Col. 1196] vis quanta, 584, t. III. Non obedire Deo an possit non esse malum, 66, t. III.
- Oboth interpretatio et allegoria, 568, t. III.
- Obtrectatio, virus animae, 48, t. IV.
- Octaviani Augusti laus et elogium. Vide Augusti.
- Oculi septem quid exprimant, 386, t. III.
- Odium perdit animas, 44, t. IV.
- Officium cujuslibet membri speciale est toti corpori commune, 228, t. III. Officium nocturnum, 276, t. III. Officium mortuorum quotidie persolvens in coeleste regnum introducitur, 604, t. III. Olivae symbolum, 470, t. III.
- Oratio fervens quam efficax, 726, t. III. Oratio pro venia peccatorum, 350, t. III. Orationes et suffragia sunt alimenta defunctorum, 580, t. III. In orationibus non corporalis sed spiritualis attendenda praesentia, 236, t. III. Orationis efficacia quanta, 218, t. III.
- Ordinatio episcoporum, licet nequissimorum, tamen rata est, 106, t. III.
- Ordinis librorum Scripturae sacrae mysterium, 783, t. III. Ordinis sacramentum ex quo pendeat, ut ratum sit. Vide Sacramentum.
- Oris parsimonia transitus mystice est in Phinon, 568, t. III.
- Osculi impudici poenitentia quam gravis, 163, t. III.
- Otium sanctum deserere quam periculosum, 276, t. III.
- Otto II imperator, 436, t. III. Ottonis imperatoris lamentabilis interitus, 596, t. III.
- Ozias cur dicatur genitus a Joram, 195, t. III.
- Pactum inter Deum et monachos violari non debet, 246, t. III.
- Palatium Romuli corruens quid referat, 631, t. III.
- Palea calida et frigida est, 630, t. III.
- Pandulphus et Joannes viri principes in inferno damnati, 436, t. III.
- Panis mensura in eremo dari solita, 337, t. III. Exercitii spiritualis studium, ibid. Papa justus judex, 45, t. IV.
- Parentes legibus Dei resistentes, extranei reputandi sunt, 596, t. III. Parentum eleemosyna filiorum res crescit, 206, t. III.
- Partes serviunt toti et opera partium attribuuntur toti, 228, t. III.
- Paschalis computi auctores quinam fuerint, 651, t. III.
- Patres (SS.) negant posse monachum ad saeculum redire, 364, t. III.
- Pauli (S.) discipuli qui fuerint, ibid. B. Pauli basilica a Theodosio et Honorio aedificata, 55, t. III. S. Paulus propriam non habet cathedram, et cur, 610, t. III. Paulus prae caeteris omnibus privilegio admirabili est insignitus, 608, t. III. S. Paulus aliorum scandalum quantopere vitare studuerit, 60, t. III. Paulus evangelica mysteria didicit, sed non ab hominibus, 609, t. III. Paulus cur B. Petrum reprehenderit, 738, t. III. Paulus qua in re similis Christo, 610, t. III.
- Paulianistae cur rebaptizandi, 121, t. III.
- Paupertas in vestibus, quibus commendata, 347, t. III. Paupertatis evangelicae fructus, 250, t. III. Bona quibus in hac vita fruuntur egeni, ibid.
- Pauperum pedes lavare saluberrimum est, 209, t. III. Abusus quorumdam in pauperibus excipiendis, ibid.
- Peccare in fide, et recedere a fide differunt, 119; t. III. Peccare gravius nemo potest quam sacerdos, 506, t. III.
- Peccata levia in quae etiam justus quotidie labitur, ibid. His justitia non amittitur, 212, t. III. Peccata episcopi non recte ordinati in promotoris caput redundant, 468, t. III. Peccata desperationem non inducunt, sed impietas, 172, t. III. Peccati gravitas ex poenitentia rite statuta cognoscitur, 163, t. III. Peccatorum contemptus mortem interminatur sempiternam, 315, t. III. Peccatorum effectus, 211, t. III. Peccatum nullum impunitum manet, 593, t. III.
- Peccator resurgit ad majorem gratiam, 618, t. IV.
- Peccatorum arma quae sint, 781, t. III.
- Peculii inter canonicos quanta mala, 490, t. III.
- Pellis colubri decocta dolorem aurium mitigat, 630, t. III.
- Pennae hominum quae sint, 813, t. III.
- Peregrinatio Casini montis quanti facienda, 575, t. III.
- Perfecte renuntiantibus potestas judiciaria promittitur, 246, t. III.
- Personarum coaequalitas, 3, t. III. Earum coaeternitas, 4, t. III. Earum proprietates, 5, t. III.
- Pertinaciae effectus, 484, t. III. Oppugnatur pertinacia verbis D. August., ibid. et seq.
- [Col. 1197] Petri (S.) apostoli discretio in Judaeorum salute curanda, 59, t. III. S. Petrum tres etiam claves manu tenentem fuisse designatum vetustissima urbis monumenta docent, 74, t. III. Petrus cur a Paulo reprehensus, 60, t. III. Petrus cur vitam activam designat, 609, t. III. S. Petrus Apostolus cuidam apparens eum a daemonibus liberat, 598, t. III. S. Petrus princeps senatus apostolici, 25, t. IV. Quare se subtrahebat a commercio gentilium, Collect. V. T. 274, t. IV. Cur Petrus ad sinistram et Paulus ad dexteram in picturis collocentur, 605, t. III.
- Petrus eremita in pavimento nudo semper pernoctans, 793, t. III.
- Petrus sacerdos ex monacho Nonantulano eremita, 580, t. III.
- Petro Damiani ob dimissos episcopatus quanta poenitentia injuncta, 443, t. III.
- Petrus (S.) Damiani compellat Cadaloum antipapam, 51 et 69, t. III. Ejus zelus pro Ecclesia Romana, 76, t. III. Ejus sermo ad Mediolanenses, 77, t. III. Subjicit res suas judicio sedis apostolicae, 84, t. III. Ejus allocutio ad episcopos, 135, t. III. Invehitur in Simoniacos, 138, t. III. Laudat suam patriam, 140, t. III. Impugnat apocryphos canones de poenitentia, 157 et seq., t. III. Invehitur in legisperitos, 183, t. III. Ejusdem in scribendo fides et religio, 220, t. III. Construxit eremum, 335, t. III. Modestia, 373, t. III. Alter Hieronymus, t. IV, VI, in princ. Ejus Festus dies celebratur Ravennae, 4, t. IV. Ejus Rhythmus Paschalis, 15, t. IV. Ejus epitaphium, 51, t. IV. Ejus stylus, Collect. V. T. 73, t. IV. Quare saepe testimonia sacrae Scripturae adhibuit, 74, Collect. V. T., t. IV
- Phalaridis tyranni crudelitas, 575, t. III.
- Phiala aurea quomodo mentem sancti sacerdotis adumbret, 502, t. III.
- Philo disertissimus Judaeorum, 521, t. III.
- Philosophorum nullus tam insanus, ut Dei negaverit omnipotentiam, 621, t. III. Philosophorum lectio ad intelligentiam Scripturae conducens, 572, t. III.
- Phoenix nostri Salvatoris typus, 812, t. III.
- Piae marchionissae in pauperes liberalitas, 207, t. III.
- Pietas simulata molesta, 778, t. III. Pietatis opera munda, Collect. V. T., 117 et seq., t IV.
- Pilati nominis etymon, 594, t. III.
- Plagae cur Aegypto inflictae, 714 et seq, t. III.
- Poenae clericorum incontinentium, 402, t. III. Eorumdem pravae objectiones, et earum refutationes, 389, t. III.
- Poenitentia recenter conversis quae injungi debeat, 290, t. III. Poenitentia centum annorum quomodo expleatur, 794, t. III. Poenitentia unius anni quomodo expleatur, 324, t. III. Poenitentia immundis statuta a canonibus qualis, 160, t. III.
- Polychronius post mala principia optimum finem in sacerdotio habuit, 109, t. III.
- Polypi natura, 810, t. III.
- Pontifex Romanus est princeps Ecclesiae, 85, t. III. Romani Pontificis anathema timendum, 589, t. III. Pontificis Romani et regum unio Ecclesiae universae salutaris, 71 et seq.,, t. III. In pontificis Romani electione non esse necessarium imperatorum assensum, exemplis demonstratur, 53 et seq., t. III. Pontificum Romanorum coronae tres unde derivatae, 74, t. III. Pontificum Romanorum vita cur tam brevis, 474, t. III.
- Populus Israel cur altare erexerit, 230, t. III. Similitudinis declaratio de illo altari, ibid.
- Porta Ezechielis clausa quid significet, 45, t. III.
- Praeceptum Christi de praebenda maxilla percutienti quomodo intelligendum, 67, t. III.
- Praedestinationis finis unde acquiratur, 204, t. III.
- Praedicatio fervens quam efficax, 726, t. III. Praedicatio juvat ad carnis vitia detergenda, 46, t. IV. Praedicatio nunc inefficacior quam olim, 274, t. III. Apud Christianos verbi Dei praedicatio viluit, 275, t. III. Ad praedicationis officium qui sint idonei, 492, t. III.
- Praedicatores ad invicem concordes, 50, t. IV. Praedicatores mali qui, Collect. V. T., 229, t. IV. Mali praedicatores qui censeantur, 492, t. III.
- Praedicatur efficacius operibus quam verbis, 794, t. III.
- Praelati doctrina exemplo confirmanda, 304, t. III. Qua ratione subditos castigare debeat, 305, t. III.
- Praelationis munus obeunti quae fugienda, quaeve appetenda, 450, t. III.
- Praesidendi ars facile discitur, sed difficile impletur, 458, t. III.
- Praeterita pro futuris saepe ponit Scriptura, 625, t. III.
- Preces et sacrificia pro iis qui in Purgatorio cruciantur, 593 et seq., t. III. Preces uniformiter dicendae, sive a multis, sive a solitariis peragantur, 227, t. III.
- Presbyter quanto major monacho in dignitate, tanto deterior est in peccato, 410, t. III. Presbyteri debent [Col. 1198] esse mundi, 53 et 57, t. IV. De presbytero qui in Vesuvio monte periit, 437, t. III. De alio presbytero qui in ejusdem montis flamma matris vocem lugentis recognovit. ibid.
- Principia sinistra saepe ad felices proveniunt exitus, 114, t. III.
- Prior debet esse abbati fidelis, 306, t. III. In disciplina regulari sit potius rigidus quam abbas et cur, ibid.
- Privilegium concessum Henrico imperatori in pontifice eligendo, 55, t. III.
- Probatio ad religionem venientium cur exigatur, 371, t. III.
- Professio, sive promissio servorum qualis, 336, t. III. Professio religiosa cur dicatur secundus baptismus, 292, t. III. Professionis sacrae habitus, 778, t. III.
- Promissa B. Petri Dam. quae, 323 et 343, t. III.
- Propositum monasticum, secundus baptismus, 370, t. III.
- Prudentia carnis superbiam sapit, 223, t. III.
- Prudentia hujus mundi inimica Deo, Collect. V. T., 87, t. IV.
- Puer clausis foribus intromissus, ibid. Puerorum scholae in monasteriis Benedictinis olim habebantur, 638, t. III.
- Pugna cum daemone et tentationibus laudanda, 346, t. III.
- Pulmenta in diebus jejunii quae praebeantur in eremo, 324, t. III.
- Pyritis natura, 631, t. III. A quo dicatur, ibid.
- Pyroboli natura, 808, t. III.
- Quadragenarius numerus significat humanae vitae cursum, Collect. V. T., 156, t. IV.
- Quadragesima duplex, 323, t. III.
- Quadraginta duae mansiones populi Israelitici, Collect. V. T., 140 et seq., t. IV.
- Quaestio de zelotypa muliere, 587, t. III. Ejusdem quaestionis egregia solutio, ibid. Quaestiones ex sacris litteris doctoribus sunt enodandae, 641, t. III.
- Quercus frugiferae impios quomodo significent, 777, t. III.
- Querela monachorum de canonicis, 522, t. III.
- Quies animi laboribus acquiritur, 295, t. III.
- Rabbath civitatem obtentam a David, mystice quid signet, 551, t. III.
- Rachel Ecclesiam designat, 606, t. III. Rachel quomodo vitam contemplativam adumbret, 295, t. III.
- Raimbaldus Fesulanus episcopus, 110, t. III.
- Ramese interpretatio et allegoria, 560, t. III.
- Raphidin interpretatio et allegoria, 563, t. III.
- Rebaptizatio cur prohibeatur, 90, t. III. Eadem et reconsecratio est par crimen, 129, t. III.
- Rectorum animarum judicia, 457, t. III.
- Redeuntes ad saecularem vitam in profundum malorum perveniunt, 362, t. III.
- Reges et sacerdotes a Deo prae aliis illuminantur, 99, t. III. Regum negotiis monachus nequaquam se ingerere debet, 277, t. III. Regum et summi pontificis unio Ecclesiae universae salutaris, 71, t. III. Regum peccata saepe consiliariis ascribenda, 68, t. III. Rex clarior quam servus, 44, t. IV.
- Regis Scotiae religio et charitas in Deum, 208, t. III.
- Regnum Deo Patri tradi a Christo quid sit, 615, t. III. Regnum et sacerdotium a Deo institutum, 98, t. III.
- Regula S. Benedicti, 287, t. III. Ejus scopus, 292, t. III.
- Regulae religiosae communitas et discretio, 293, t. III.
- Religio quos milites requirat, 247, t. III. In religione melius est segniter vivere quam in saeculi conversatione perire, 294, t. III. In religione qui nobiles dicantur, 289, t. III. Religionem accedentes, nisi veterem vitam rejiciant, similes sunt Gabaonitis, Collect. V. T., 164, t. IV. Religionum fundatores sunt organum Spiritus sancti, 292, t. III.
- Religiosi curis saecularibus oppressi difficile valent sacris mysteriis digne assistere, 517, t. III. Religiosi debent oblivisci mores saeculares, 299, t. III. Religiosorum renuntiatio et debitum, 286, t. III. Fervor in Deum et mortificatio, ibid. Religiosum habitum induentem decet veteres mores abjicere, 288, t. III. Ut religiosus debeat mundo valedicere et sacrae lectioni vacare, 282, t. III.
- Remon Phares interpretatio et allegoria, 564, t. III.
- Res adversae praevisae aequo animo feruntur, 333, t. III. Res ex intentione attendendae, 66, t. III.
- Ressa interpretatio et allegoria, 565, t. III.
- Rethma sive Pharam interpretatio et allegoria, 564, t. III.
- Roma beata corpore S. Petri, 25, t. IV. Eadem obnoxia [Col. 1199] ebribus, 45, t. IV. Eadem mundo praefuit donec legibus obedivit, 50, t. IV.
- Romana Ecclesia sedes apostolorum, 550, t. III. Romana Ecclesia spiritualis mater Regum, 56, t. III. Ejus praestantia et dignitas, ibid.
- Romani pontificis et regis unio Ecclesiae salutaris, 71 et seq., t. III. Idem est princeps Ecclesiae, 85, t. III.
- Romualdi disciplinae discretio, 342, t. III.
- Rubus Moysis Ecclesiam expressit, 714, t. III.
- Ruffini (S.) martyris hymni, 37, t. IV.
- Sabbatum cur B. Virgini dicatum, 579, t. III. Pia devotio B. Virginis officium recitandi, et missarum solemnia ad ejus honorem singulis Sabbatis celebrandi, 577, t. III. Illo die jejunare laudabile est, 578, t. III. Cur non colitur a Christianis, 41, t. III et 270, Collect. V. T., t. IV.
- Sabellii haeresis confutatur, 5, t. III.
- Sacerdos per unitatem fidei est tota Ecclesia, et ejus vicem gerit, 229, t. III. Sacerdos sacris altaribus appropinquans, ab omni peccato mundus esse debet, ibid. Majoribus cavendum est ne ad eos redundent vitia inferiorum, 506, t. III. Nullus gravius peccat quam presbyter malus vel imperitus, ibid. Ad quid dantur illis facultates ecclesiae, 507, t. III. Quis sit vere sacerdos, ibid. Quid de indignis constituendum, 509, t. III. Quam perniciose peccent, 510, t. III. Sacerdos immundus dum pro aliis intercedit, iram Dei in se provocat, 168, t. III.
- Sacerdos non commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae, expositio, 498, t. III. Nobilitas sacerdotum quae sit, 498, t. III. Quid sit sanguine arietis immolati tangi extremum auriculae, manus et pedis sacerdotis, 499, t. III. Mens sancti sacerdotis phiala est aurea, 502, t. III. Filii David qua ratione dicantur sacerdotes, 201, t. IV. Sacerdos exterius ministrat, Deus invisibiliter consecrat, 88, t. III. Sacerdos cur totius Ecclesiae utitur verbis, 229, t. III. Sacerdotem de sanctis egredi, quid sit, 496, t. III.
- Sacerdotes mali similes canalibus lapideis, 101, t. III. Iidem faciunt etiam miracula, 110, t. III. Indigni sacerdotis officium est ruina populi, 168, t. III. Sacerdotes ignari qua ratione leonum dentibus exponantur, 503 et seq., t. III. Sacerdotes cur vocantur angeli, 525, t. III. Sacerdotes ac reges dii sunt et Christi, 99, t. III. Sacerdotes Christi qui sint, 507, t. III. Sacerdotes lacerantes sacramenta blasphemant, 538, t. III. Sacerdoti vel minima criminis suspicio est fugienda, 500, t. III. Sacerdotii dignitas, 97, t. III. Idem et regnum a Deo institutum, 98, t. III.
- Sacerdotis uxor quae sit, 497, t. III.
- Sacerdotatis salutatio propter pacem, 236, t. III.
- Sacerdotium quando a Christo susceptum, 90, t. III. Sacerdotum ignorantia multum nociva, 504, t. III. Sacerdotum incuria circa res sacras, 506, t. III. Sacerdotum aliud vitium, 505, t. III. Sacerdotum thesauri lucra sunt animarum, 552, t. III. Sacerdotum depositio, 125, t. III.
- Sacramenta Ecclesiae valide a malis administrantur, 534, t. III. An a Simoniacis suscipere liceat, 535, t. III. Sacramenti vana species, 129, t. III. In sacramentis ministri officium attendendum, non meritum, ibid. In sacramento vera Domini praesentia manifestata, 588, t. III. Sacramentorum effectus ministrorum peccatis non impeditur, 89, t. III. Sacramentorum Ecclesiae tria praecipua, 96, t. III.
- Sacramentorum administratio monachis prae omnibus clericis licita fuit, 523, t. III. Probatur sanctorum monachorum exemplis, ibid. Confirmatur eorundem auctoritate, ibid. Item ex sacris conciliis, 524, t. III. Ex modo consecrandi, ibid. Et ex modo vestimentorum, ibid. Sacramentum ecclesiasticum quomodo vertatur in perniciem, 92, t. III. Sacramentum ecclesiasticum nonnullis vertitur in perniciem, et quomodo, 92, t. III.
- Sacrificiorum antiqui ritus cur periere, 42, t. III.
- Saeculares non sincere amant monachos, et cur, 613, t. III.
- Saeculum futurum per regnum Salomonis cur designatum, 647, t. III. Saeculum praesens per regnum David designatum, 640, t. III.
- Sagena pro navicula saepius usurpata a S. doctore, 71, t. III.
- Salamandrae natura, 630, t. III.
- Salernitani principis miserandus exitus, 437, t. III.
- Salis et chrismatis usus in baptismo, 116, t. III. Salis Agrigentini natura, 631, t. III.
- Salmona idem cum umbra, 568, t. III.
- Salomon statuit duas columnas in templo, unam a dextris, alteram a sinistris, Collect. V. T., 208, t. IV. Salomonis regnum cur regnum futurum signet, 647, t. III. Ei fuisse reginas 700 et concubinas 300 quid sit, 648, t. III.
- Saltus cur dicatur plures consumpsisse quam gladius, 645, t. III.
- [Col. 1200] Salus aeterna solis obedientibus debita, 257, t. III.
- Salutatio fit et pluraliter et singulariter, 224, t. III.
- Salvator per hydrum cur expressus, 811, t. III. Ante Salvatoris adventum genus humanum equus erat infrenis, 499, t. III.
- Samson figura Salvatoris, Collect. V. T., 179, t. IV.
- Samuelis integritas, 542, t. III.
- Sancti plurimi sine litteris illustres, 727, t. III. Sancti viri in singularum virtutum perfectione inaequales, 197 et seq., t. III. Eorum gesta veneranda potius quam imitanda saepius sunt, 273, t. III. Sancti quanto perfectiores, tanto humiliores, 570, t. III. Sanctorum exempla cur proponuntur, 273, t. III Sanctorum apparitio in ecclesia S. Caeciliae Romae, 602, t. III. Sanctorum beatitudini omnia serviunt, 786, t. III. Sanctorum vitae libenter audiendae, 784, t. III.
- Sanctitatis indiscretae pericula, 540, t. III.
- Sanguisuga faucibus haerens qua ratione evomatur, 630, t. III.
- Sapientia humana quot periculis subjaceat, 728, t. III. Sapientia coelestis coelestes facit. Collect V. T., 262, t. IV. Cui Deus parum est, nihil illi satis est, 511, t. III. Sapientiae nimiae pericula, 540, t. III. Sapientiae mundanae contemptus, 222, t. III.
- Sapientis est amare correptionem, stulti odisse, 735, t. III. Sapientum peccata graviora et perniciosiora, 152, t. III.
- Saul reprobus, et tamen propheta, 94, t. III. Saul tam innocens in principio sui regni, ut dicatur a Scriptura filius unius anni, Collect. V. T., 184, t. IV. Saul superbi poena, 710, t. III.
- Scacchorum ludus, 452, t. III.
- Scandala via sunt Antichristi, 279, t. III.
- Schismatici sunt qui se a fraterna charitate divellunt, 515, t. III.
- Scientiae cupiditas quam perniciosa, 723, t. III.
- Scripta sanctorum Patrum similia viridario, Collect. V. T., in Praefat.
- Scriptores debent esse veraces, 57, t. IV.
- Scriptura non subjacet mutabilitati, 224, t. III. Scripturae verba interdum non sunt juxta sonum accipienda, 66, t. III. Rex ex intentione attendendae sunt, ibid. Scripturae cur in carpentis ferratis figuratae, 551, t. III. Scripturae sententiae per ramos arborum mystice expressae, et quomodo, 387, t. III. Scripturarum intelligentiae studia philosophorum inserviunt, 572, t. III. Scripturas litteraliter tantum intelligere quid sit, 557, t. III.
- Sedis apostolicae calamitas et aerumnae, 445, t. III.
- Seditionis Mediolanensis causa, 75 et seq., t. III.
- Selenitis candor interior cum luna crescit, 631, t. III.
- Senibus mors est certo propinqua, 573, t. III. Senum vitium in loquendo, 315, t. III.
- Sententiam in melius mutare non est dedecus, 69 t. III.
- Seon significat daemonem. Collect. V. T., 129, t. IV. Ejus urbs praecurva vocatur Esebon, hoc est cogitationes, Collect. V. T., 132, t. IV.
- Septem Dormientium (SS.) orationes pro missa, 34, t. IV.
- Septem lucernae candelabri significant septem dona Spiritus sancti, Collect. V. T., 116, t. IV.
- Septima generatio in pronepotibus non habetur, 187, t. III.
- Seraphim cur velabant pedes Domini. Collect. V. T., 254, t. IV.
- Sergius (S.) Damascenus episcopus, 438, t. III.
- Serrae natura, 813, t. III.
- Serviendum Deo amore, non timore poenae, 289, t. III.
- Servorum professio, 327, t. III.
- Severini (S.) Coloniensis archiepiscopi purgatorium ob intempestive coacervata horarum canonicarum officia, 593, t. III.
- Silentio et mansuetudine contumeliae excipiendae, 313, t. III.
- Siloe nominis interpretatio, 593, t. III.
- Simon Magus simoniae auctor, 546, t. III. Simon simoniae magister, 91, t. III.
- Simoniacis bona ipsa nocent, 138 et seq., t. III. Contra Simoniacos sancti omnes irascuntur, 139, t. III. Simoniaca haeresis viguit usque ad tempus S. Petri Damiani, 125, t. III. Simoniacae haereseos principes, 533, t. III. Per Simoniacos sanctus Spiritus datus, 536, t. III. Simoniaci poenam non evadunt, 94, t. III. Per eosdem Spiritus sanctus accipitur, ibid. Simoniaci sunt non solum qui paciscuntur, sed etiam qui pecuniam non pactam postulant, 546, t. III. Simoniacorum divina maledictio, et ultio, ibid.
- [Col. 1201] Simoniae gravitas, ibid. Simoniae magistri qui fuerint, 91, t. III.
- Simplicitas sancta mundi philosophiae praefertur, 152, t. III.
- Sin interpretatio et allegoria, 562, t. III.
- Sin et Sinai distinctio, ibid.
- Sinai interpretatio, et allegoria, 563, t. III.
- Siricius pontifex Romanus, 163, t. III.
- Sochot interpretatio et allegoria, 560, t. III.
- Sodomia peccantes in reprobum sensum labuntur, si post hoc vitium sacros ordines concupiscunt, 152, t. III. Vituperantur, 163, t. III.
- Solemnitates octo Dominus in lege veteri praecepit, Collect. V. T., 135, t. IV.
- Solis comparatio cum Romano pontifice, 475, t. III.
- Solitarii adversus cogitationes tantum habent dimicare, 270, t. III. Solitarii possunt loqui et orare pluraliter, 226, t. III. Unus pro multis, et multi pro uno, 227 et seq., t. III. In hymnis, lectionibus, etc. ibid. et seq.
- Solitudo Liae habet fecunditatem et Rachelis pulchritudinem, 330, t. III. Designatur in muliere forti, 331, t. III. In Magdalena et Martha, ibid.
- Somni victoria, 729, t. III.
- Sophiae marchionissae sepultura et ejus fetor intolerabilis, 779, t. III.
- Spectaculum Deo jucundum quod sit, 712, t. III.
- Spiritualis sapientia exteriori prudentiae praefertur, Collect. V. T., 103, t. IV.
- Spiritus sanctus per improbi ministerium dare potest sua charismata, 536, t. III. Spiritus sanctus super alios venit, in aliis hospitatur, 95, t. III. Spiritus propheticus in Saulem, licet reprobum, descendit, 94, t. III. Spiritus sanctus cur benignus, 101, t. III. Spiritus sanctus, et unus, et multiplex est, 225, t. III. Solitudo pluralis et multitudo singularis per Spiritum sanctum, 226, t. III. Spiritus sancti processio, 3, t. III. Ejus missio, 48, t. III. Idem in baptismo et ordine operatur, 89, t. III. Spiritus sancti et solis comparatio, 6, t. IV. Spiritus sanctus ad animam se habet, ut eadem anima ad corpus, ibid. Spiritus sanctus recte oleum dicitur. Collect. V. T., 224, t. IV. Spiritus sanctus indubitanter a Filio sicut et Patre procedit, 18, t. III. Spiritus sanctus a Patre simul et Filio procedere ut asseratur, 656 et seq., t. III. Quomodo nos doceat, 727, t. III.
- Sponsus quare lilium convallium et non montium, Collect. V. T., 237, t. IV.
- Stephani cardinalis laudes, 64, t. III.
- Stephanus cardinalis presbyter, 575, t. III.
- Subditorum diversae voluntates, 458, t. III.
- Sues mystice qui sint vel intelligantur, 777, t. III.
- Superbia sibi non aliis ruinam facit, 124, t. III. Superbiae poena, 592, t. III.
- Syllogismorum robur virtus divina saepe dissolvit, 628, t. III.
- Sylvester lacrymarum inundatione delusus, 303, t. III.
- Symbolum cur recitetur in prima hora, 213, t. III.
- Synagoga Judaeorum cur stola Christi, 471, t. III.
- Synodi negotia a Monachis cur non tractanda, 278, t. III. Synodus iniqua contra Romanam Ecclesiam, 64, t. III.
- Tabernaculi divini ac spiritualis fabricandi ratio, 197, t. III.
- Tau littera significat numerum trecentesimum Collect. V. T., 170, t. IV.
- Tedaldi episcopi terribile exemplum, 590, t. III.
- Templum et sacrificium antiquitus cur perierunt, 44, t. III.
- Tempora pervertentium absurditas, 685, t. III. Res varia exigunt tempora, ibid.
- Tentatio virtuti admixta, et cur, 567, t. III. Tentationes inter psallendum facile franguntur, 348, t. III. In tentationibus vigilantia efficax ratio ad illas vincendas, 773, t. III.
- Tentatis angelorum praesidium praesens, 771, t. III.
- Terra rubra cur Adam expressus, 552, t. III.
- Terra lacte et melle manans mystice quid, 771, t. III. Terram cordis nostri excolere quid sit, 286 et seq., t. III.
- Tertia sexta et Nona ex Daniele acceptae, 214, t. III.
- Testimonium ecclesiasticae unitatis, 230, t. III.
- Thaath interpretatio et allegoria, 566, t. III.
- Thaletis casus ridiculus, 632, t. III.
- Thare interpretatio, et allegoria, 566, t. III.
- Thesaurus bonorum omnium quis dicatur, 251, t. III. Thesauri sacerdotum qui sint, 552, t. III.
- [Col. 1202] Tigris. Per tigridem quid mystice intelligendum, 814, t. III.
- Trinitas. In trinitate veneranda personarum quid fugiendum, 4, t. III. Mysterium sanctissimae Trinitatis explicatur, 3, t. III. Personarum coaequalitas, ibid. Proprietates, 5, t. III. Coaeternitas personarum, 4, t. III. Quomodo distinguantur personae, 8, t. III. Trinitatis mysterium in hominis creatione elucet, 25, t. III. Declaratur in eversione turris Babel, ibid. Manifestatur Abrahamo, ibid. Item, et Loth, ibid.
- Turris Thebes mystice quid, 388, t. III.
- Tympanum Mariae prophetissae assimilatur cruci, Collect. V. T., 109, t. IV.
- Ugo (S.) abbas Cluniacensis, 208, t. III.
- Uguzonis soror, 780, t. III.
- Una persona debet abundare in numerandis gradibus, 189, t. III.
- Unio animorum per quid tollatur, 514, t. III.
- Unitatis ecclesiasticae testimonium, 230, t. III.
- Urbani VIII laus, t. IV in princip.
- Ursicinus (S.) animarum medicus, 33, t. IV.
- Uxorum contactu pollutis Ecclesiam ingredi religio, 634, t. III.
- Vagatio multis fuit occasio pereundi, 268, t. III. Vagatio multis monachis ruina exstitit, 265, t. III. Esau dejecit, 264, t. III. Jacob stabilitas exaltatur. ibid.
- Valerius episcopus Hipponensis, 143, t. III.
- Vanorum hominum corda lebetibus comparata, 501, t. III.
- Vaticinium Damiani de morte Cadaloi admirabiliter impletum. Vide Damianus.
- Velitrensis Ecclesiae canonicorum emendatio et profectus, 599, t. III.
- Veneti ducis uxor nimium delicata, demum toto corpore computruit, 780, t. III.
- Venter ac lingua cur reprimenda, 333, t. III.
- Verba consecrationis sacerdotalis, 524, t. III. Verba etiam ulciscitur Deus, 591, t. III.
- Verberare se unde natum, 599, t. III.
- Verbi incarnationem Pater et Spiritus sanctus operati sunt, 17, t. III. Verbum quomodo generatur a Patre, 10, t. III.
- Veritas de terra orta est, et quomodo, 223, t. III.
- Vertumni daemones qui dicantur, 268, t. III. Vide Daemon.
- Vestes quibus S. Ecclesia delectatur quae sint, 528 t. III. Quas vestes in sponsis suis Deus requirat, 548, et seq, t. III. Vestes monachorum ad quorum imitationem institutae, 526, t. III. Vestibus splendidis indui quam perniciosum, et Deo odibile, 549, t. III. Vestium vilitate vulgarem mercari applausum, hypocrisis est, 261, t. III. Vestium sacerdotalium significatio, 235, t. III. Allegorica theoria in sacris vestibus, ibid. Quidquid pene in divinis officiis agitur, sub figuris mysticis disponitur, ibid.
- Vestiti mollibus mundo serviunt non Deo, 259, t. III.
- Viduae an velari possint, 368, t. III.
- Vigilantia et fortitudo quibus necessaria, 31, t. III. Vigilantia in tentationibus, 312, t. III.
- Vincentii (S.) laudes, 31, t. IV.
- Virginem post lapsum Deus reparare potest, 618, t. III. Virgines prudentes cur in quinque psalmis expressae, 215, t. III. Virgo voti praevaricatrix, 365, t. III.
- Virtus et voluptas sunt duae hominis uxores Collect. V. T., 155, t. IV. Virtutes inter una est eligienda, 198, t. III. Virtutes sunt hominum pennae, et cur, 813, t. III Ex perfecta virtutis unius acquisitione omnes acquirimus, 198, t. III. Excusationes tepidorum in virtutibus comparandis.
- Visio horribilis cujusdam fratris, 590, t. III.
- Vita hominis lab lis, 47, t. IV. Vita contemplativa in Joanne expressa, et cur, 609, t. III. Vita activa et contemplativa in cantico designata, 213, t. III. Vita activa et contemplativa mystice adumbratae, 295, t. III. Vita activa in Petro expressa, et cur, 609, t. III. Vitae solitariae laudes, 330, t. III. Vitae sanctorum libenter audiendae, 784, t. III. Vitae beatae status, 785, t. III. Vitalis (S.) laudes, 32, t. IV.
- Vitia ut penitus exstirpentur, amputandae sunt etiam occasiones, 808, et seq, t. III. Vitia omnia mortis meditatione debellantur, 349, t. III. Vitii contra naturam gravitas, 150, t. III. Vitium hoc tenebras interiores inducit, 153, t. III. Post hoc vitium sacrum ordinem concupiscentes in reprobum sensum lapsi sunt, 152, t. III. Vitium quando in haeresim vertitur, 76, t. III.
- Vitis symbolum, 470, t. III.
- [Col. 1203] Vitulus ille confractus a Moyse est corpus diaboli. Collect. V. T., 114, t. IV.
- Vivaria animarum sunt monasteria, 805, t. III.
- Volucres mystice quid exprimant, 594, t. III. Volucres ex arbore nascentes, et ubi, 631, t. III.
- Voluntas Dei omnibus rebus causa est, ut existant, 616, t. III.
- Voluptates quo modo facile contemni possunt, 314, t. III.
- Votifragus infirmitate corripitur ut resipiscat, 597, t. III. Redivivus votum persolvit, 599, t. III.
- Walderici martyris eleemosyna miraculo commendata, 205, t. III.
- Vulnera Christi sunt sensuum nostrorum medicamenta, 709, t. III. Vulnera martyrum quid sint, ibid. Vulnerum Christi mysteria, 771, t. III.
- Vulpes Samsonis significant haereticos. Collect. V. T., 178, t. IV.
- Zelpha interpretatio et allegoria, 296, t. III.
- Zonis pelliceis et aureis quid signetur, 500, t. III.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
[Col. 1193] L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
[Col. 1204] W
Z
Ordo rerum
- Cajetani epistola nuncupatoria. 11
- Cajetani praefatio. 14
- Corollaria quaedam de vitae laude ac sanctitate B. Petri Damiani. 16
- Cajetanus Scipioni S. R. E. cardinali Burghesio. 19
- OPUSCULUM PRIMUM.—De fide catholica ad Ambrosium. 20
- CAPUT PRIMUM.—Quae credenda sint. 21
- CAP. II.—Haeresis Arii et Sabellii confutatur. 23
- CAP. III.—De sacramento dominicae Incarnationis. 24
- CAP. IV.—Quomodo solus Filius carnem suscepit et mortem subivit. 25
- CAP. V.—In Trinitate quomodo distinguantur personae. 27
- CAP. VI.—Quomodo Verbum a Patre generetur. 28
- CAP. VII.—In Christo divina et humana natura sese manifestavit. 30
- CAP. VIII.—Quare Spiritus sanctus natus non dicitur ex columba, in cujus specie apparuit. 31
- CAP. IX.—Christus naturam suscepit humanam, non personam. 34
- CAP. X.—Quod Spiritus sanctus indubitanter a Filio, sicut et a Patre procedit. 37
- OPUSC. II.—Antilogus contra Judaeos, ad Honestum virum clarissimum. 42
- CAP. PRIMUM.—De Christo, qui est Filius Dei. 44
- CAP. II.—De Christo, qui est lapis angularis. 49
- CAP. III.—Refutantur Judaeorum errores. 51
- CAP. IV.—Confirmatur Christum verum esse Filium Dei. 53
- OPUSC. III.—Dialogus inter Judaeum requirentem et Christianum e contrario respondentem ad eumdem Honestum. 57
- OPUSC. IV.—Disceptatio synodalis inter regis advocatum et Romanae ecclesiae defensorem. 67
- OPUSC. V.—Actus Mediolani, de privilegio Romanae Ecclesiae, ad Hildebrandum S. R. E. cardinalem archidiaconum. 89
- OPUSC. VI.—Liber qui appellatur gratissimus ad Henricum archiepiscopum Ravennatem. 99
- CAP. PRIMUM.—Quod Christus, et si per plures sua dona discernat, in ipso tamen omnis gratiae plenitudo permaneat. 100
- CAP. II.—Quod sacerdos exterius ministrat, sed Deus invisibiliter consecrat. 101
- CAP. III.—Quod sicut unus est, qui baptizat; ita unus idem est, qui principaliter consecrat. 102
- CAP. IV.—Quod Dominus cum baptismo simul et sacerdotii jura suscepit. 102
- CAP. V.—Quod nulla sit causa, cum rebaptizari quisque non audeat, cur debeat iterum consecrari. 104
- CAP. VI.—Quod ordinatio, si sit catholica, sit etiam rata. 105
- CAP. VII.—Quod Balaam simoniacus fuit, et tamen prophetiae spiritum non amisit. 106
- CAP. VIII.—Quod reprobum Saulem cum satellitibus suis propheticus spiritus occupavit. 108
- [Col. 1204] CAP. IX.—Quid doctores de baptismo et dominici corporis Eucharistia sentiant. 109
- CAP. X—Quod Spiritus sanctus non ex merito sacerdotum, sed ex ministerio datur. 112
- CAP. XI.—Non mirum si Spiritus sanctus ab indignis accipitur, cum et Dei Filius sit ab indignis comprehensus. 113
- CAP. XII.—Quod donum Dei nulla ministrorum contagione polluitur. 115
- CAP. XIII.—Quod sive verbi, sive sacramenti minister, Dei donis non possit obsistere. 116
- CAP. XIV.—Quod de spiritu suo non per se Moyses, sed Deus dedit septuaginta viris. 117
- CAP. XV.—Quod ii qui consecrandi accedunt, jam habeant Spiritum sanctum. 118
- CAP. XVI.—De nequissimis episcopis, quorum tamen ordinatio rata fuerit. 120
- CAP. XVII.—De Anatolio et Polychronio, qui post scelerata primordia bene conversi dignos se suis ordinibus ostenderunt. 123
- CAP. XVIII.—Quod per indignos etiam sacerdotes saepe exhibentur miracula. 124
- CAP. XIX.—Quod saepe sinistra principia ad felices proveniunt exitus. 128
- CAP. XX.—Quod per simoniacum, ut Spiritus sanctus dari baptizando possit, consecrando non possit, ratio non admittit. 130
- CAP XXI.—Quod attendendum sit quid sumitur, non unde sumatur. 131
- CAP. XXII.—Quod nec novitiani sint deponendi, nec ariani denuo baptizandi. 133
- CAP. XXIII.—Quod consecrationis effectus fidei nititur fundamento. 134
- CAP. XXIV.—Quod male ordinati episcopi consecrationis gratiam aliis habeant, sed sibi non habeant. 135
- CAP. XXV.—Quod ab impiis saepe haereticis ordinati, a suis non removeantur officiis. 137
- CAP. XXVI.—Quod ii etiam quos post damnationem suam ordinavit Acacius, honoribus non priventur. 138
- CAP. XXVII.—Quod usque ad hoc tempus simoniaca haeresis viguit. 139
- CAP. XXVIII.—Hic manifeste probatur, quia per simoniacos Spiritus sanctus accipitur. 140
- CAP. XXIX.—Quod qui promoti fuerant a simoniacis, miraculis coruscant. 141
- CAP. XXX.—Quod rebaptizatio et reconsecratio par crimen est. 143
- CAP. XXXI.—Quod sicut rebaptizari, ita et denuo consecrari quisque non potest. 145
- CAP. XXXII.—Quod falsum sit, ut quilibet a simoniaco consecratus, a laïco nihil differat. 146
- CAP. XXXIII.—Quid Innocentius de reconsecratione censeat. 148
- CAP. XXXIV.—Episcopos alloquitur, ut per eos summae sedi discretio suggeratur. 149
- CAP. XXXV.—Quid de his qui gratis a simoniacis sunt promoti tandem Leo papa statuerit. 150
- CAP. XXXVI.—Ubi imperator Heinricus gloria dignae laudis attollitur. 151
- CAP. XXXVII.—Invehitur scriptor in simoniacos. 154
- CAP. XXXVIII.—Ubi in Ravennatem pontificem peracti [Col. 1205] operis summa concluditur. 154
- CAP. XXXIX.—Superiori opusculo superadditum. 155
- Scholia. 156
- OPUSCULUM VII.—Liber Gomorrmanus, ad Leonem IX Rom. Pontificem. 159
- Leonis IX epistola. 159
- Praefatio. 161
- CAP. I.—De diversitate peccantium contra naturam. 161
- CAP. II.—Quod inordinata rectorum pietas lapsos ab ordine non compescat. 161
- CAP. III.—Quod usibus immunditiae dediti, nec ad ordinem provehi, nec persistere debeant jam promoti. 162
- CAP. IV.—Si ecclesiastica necessitas poscat, utrum talibus hoc officium peragere liceat. 163
- CAP. V.—Quod in reprobum sensum lapsi sunt, qui post hoc vitium habere lucrum ordinem concupiscunt. 164
- CAP. VI.—De spiritualibus patribus qui cum filiis suis coinquinantur. 166
- CAP. VII.—De illis qui eisdem, cum quibus lapsi sunt, sua crimina confitentur. 167
- CAP. VIII.—Quod sicut sacrilegus virginis violator, ita quoque filii spiritualis prostitutor jure sit deponendus. 168
- CAP. IX.—Quod ejusdem criminis reus sit, et qui cum carnali vel baptismatis filia labitur. 168
- CAP. X.—De apocryphis canonibus, in quibus quicunque confidunt, omnino decipiuntur. 169
- CAP. XI.—Probabilis reprobatio supradictorum canonum. 169
- CAP. XII.—Quod haec ludibria jure a numero canorum excluduntur, quod certum habere non videantur auctorem. 172
- CAP. XIII.—De iis qui fornicantur irrationabiliter, id est, qui miscentur pecoribus, aut cum masculis polluuntur. 172
- CAP. XIV.—De his qui in pecudes, vel in masculos aut olim polluti sunt, aut hactenus hoc vitio tabescunt. 174
- CAP. XV.—De clericis, vel monachis, si fuerint masculorum insectatores. 174
- CAP. XVI.—Nefandae turpitudinis digna vituperatio. 175
- CAP. XVII.—Flebilis lamentatio super animam immunditiae sordibus deditam. 177
- CAP. XVIII.—Quod ideo anima debet plangi, quia non plangit. 179
- CAP. XIX.—Quod ruina est populi officium sacerdotis indigni. 180
- CAP. XX.—Quod de manibus immundorum nolit Deus accipere sacrificium. 181
- CAP. XXI.—Quod nulla sanctitatis oblatio a Deo suscipitur quae immunditiae sordibus inquinatur. 182
- CAP. XXII.—Quod omnes quatuor illi modi superius enumerati contra naturam sunt. 182
- CAP. XXIII.—Exhortatio lapsi in peccato hominis, ut resurgat. 184
- CAP. XXIV.—Quod ad edomandam libidinem satis prosit castitatis praemia contemplari. 186
- CAP. XXV.—Ubi scriptor probabiliter se excusat. 187
- CAP. XXVI.—Ubi ad dominum papam sermo reflectitur. 189
- Scholia. 190
- OPUSCULUM VIII.—De parentelae gradibus ad Joannem episcopum Caesenatensem et D. D. Archidiaconum Ravennatem. 192
- CAP. I.—Quod inter quos est lex haereditariae successionis, nulla sunt jura conjugii. 191
- CAP. II.—Quod instar humani corporis sex gradibus consanguinitas terminetur. 193
- CAP. III.—Cur Deus in principio unum solummodo creaverit hominem. 193
- CAP. IV.—Quod quibus est us haereditatis est et affinitas generis. 194
- CAP. V.—In legisperitos invehitur quos et de propriis legibus convenit. 195
- CAP. VI.—Quod generationes, quae utrinque ab uno prodeunt, debeant simpliciter numerari. 196
- CAP. VII.—Ubi adversarios inevitabili argumentatione convincit. 197
- CAP. VIII.—Quod septima generatio in pronepotibus non habetur. 199
- CAP. IX.—Quod juxta praecedentis personae gradum, communis debet affinitas computari. 200
- CAP. X.—Quod in numerandis gradibus una debeat abundare persona. 200
- CAP. XI.—Quod aliud sit aliquando gradus aliud generatio. 202
- CAP. XII.—Excusatio longioris opusculi. 203
- [Col. 1206] Dissertatiuncula de gradibus cognationis. 204
- CAP. I.—In generationibus supputandis quae regula servanda. 205
- CAP. II.—Quomodo a transmigratione Babylonis ad Christum fuerint generationes quatuordecim. 206
- CAP. III.—Quomodo Ozias genitus a Joram dicatur. 207
- OPUSCULUM IX.—De eleemosyna ad Mainardum episcopum Urbinatem. 207
- CAP. PRIMUM.—Quod ex virtutibus una eligenda cui magis serviamus. 209
- CAP. II.—Eleemosynae praemium quodnam sit. 212
- CAP. III.—Quaenam eleemosyna major sit. 214
- CAP. IV.—Quod qui eleemosynam vel effectu, vel affectu non praestat, charus Deo esse non potest. 216
- CAP. V.—Quod parentum eleemosynis filiorum res crescit. 217
- CAP. VI.—Quod bonorum temporalium affluentia ex eleemosyna oriatur. 218
- CAP. VII.—Eleemosyna defunctis prodest, daemonibus invisa. 220
- CAP. VIII.—Laus eleemosynae. 222
- OPUSCULUM X.—De horis canonicis, ad T . . . virum clarissimum. 221
- CAP. PRIMUM.—Peccatorum effectus. 223
- CAP. II.—Horae canonicae, quae sunt? 223
- CAP. III.—Cur in prima hora recitetur symbolum. 224
- CAP. IV.—Cur a clericis quinque, a monachis quatuor psalmi dicantur. 226
- CAP. V.—Cur tres psalmi a monachis dicantur. 226
- CAP. VI.—Quod continua ecclesiae oratio esse debeat. 227
- CAP. VII.—Mensuram refectionis excedentium poena. 228
- CAP. VIII.—De viro quodam pio, et canonicarum horarum studioso. 229
- CAP. IX.—Orationis efficacitas quanta. 230
- CAP. X.—Horarum B. Virginis efficacia quanta. 230
- Scholia. 231
- OPUSCULUM XI.—Liber qui appellatur, Dominus vobiscum, ad Leonem eremitam. 231
- CAP. PRIMUM.—Quod sancta simplicitas mundi philosophis jure praefertur. 232
- CAP. II.—Quare dicitur, Jube, Domne, benedicere. 233
- CAP. III.—Unde ortum sit Dominus vobiscum. 234
- CAP. IV.—Quod sicut alia scriptura non subjacet mutabilitati, ita et Dominus vobiscum. 234
- CAP. V.—Quod sancta Ecclesia et una in multis, et tota videatur in singulis. 235
- CAP. VI.—Item de unitate universalis ecclesiae. 235
- CAP. VII.—Quod si Dominus vobiscum pro singularitate non dicitur, multa alia necesse est dimittantur. 236
- CAP. VIII.—Quod sacrificium quod altaribus superponitur, a viris simul et mulieribus offeratur. 237
- CAP. IX.—Quod officium membri cujuslibet speciale, toti corpori sit commune. 238
- CAP. X.—Quod sacerdos, pars ecclesiastici corporis, totius Ecclesiae convenienter utitur verbis. 238
- CAP. XI.—Quod populus Israel ad ostendendam societatem altaris exstruxere congeriem. 240
- CAP. XII.—Cur bigamus a sacerdotio omnino repellitur, cum in fornicationem lapsus saepe in ordinem revocetur. 240
- CAP. XIII.—Quod si Dominus vobiscum inter duos recte profertur, a solo etiam jure dicatur. 241
- CAP. XIV.—Quod populus Israel ecclesiasticae inter se unitatis regulam tenuit. 242
- CAP. XV.—Quod quaedam festivitates non suo tempore celebrantur. 243
- CAP. XVI.—Quod in Ecclesia recte alius supplet verba alterius. 244
- CAP. XVII.—Quod quidquid pene in divinis officiis agitur, sub figuris mysticis disponatur. 245
- CAP. XVIII.—Peracti opusculi brevis epilogus. 245
- CAP. XIX.—Laus eremiticae vitae. 246
- CAP. XX.—Clausula disputationis per apostrophen ad Leonem eremitam. 251
- OPUSCULUM XII.—Apologeticum de contemptu saeculi ad Albizonem eremitam et Petrum monachum. 251
- CAP. PRIMUM.—Queritur de monasticae disciplinae apsu. 251
- CAP. II.—De monachis, qui ad ea, quae reliquerant, revertuntur. 253
- CAP. III.—Quod minus peccaverunt Ananias et Saphira quam monachi, qui pecunias habent. 253
- CAP. IV.—Quod monachus nequeat Christum simul et pecunias possidere. 254
- CAP. V.—Quod melius est retinere habita quam abjecta [Col. 1207] repetere. 255
- CAP. VI.—Quod avarus Nummicola verius quam Christicola nuncupetur. 256
- CAP. VII.—Quod etiam parva pecunia monachi animam immanior laedat. 257
- CAP. VIII.—Qualiter ad veras possit manachus divitias pervenire. 258
- CAP. IX.—De monachis assidue discurrentibus. 260
- CAP. X.—Quid Laici de monachis saecularibus dicant. 260
- CAP. XI.—Quod discursio monachi et virtutes expellat, et viliorum multitudinem introducat. 261
- CAP. XII.—Quae mala infelix anima monachi patiatur, cum ad inferiora revertitur. 263
- CAP. XIII.—Quod is qui foras egreditur, cum excommunicatis communicare cogatur. 265
- CAP. XIV.—Quod sicut ab excommunicatis, ita etiam ab excommunicandis oporteat declinare. 265
- CAP. XV.—De monachis qui pretiosis vestibus delectantur. 267
- CAP. XVI.—Quod sicut pretiosa vestis ad iram, ita humilis Deum ad indulgentiam provocat. 268
- CAP. XVII.—De his qui vilitatem vestium vulgare mereantur applausum. 269
- CAP. XVIII.—De vera humilitate David. 270
- CAP. XIX.—Quod mollia indumenta minus perfecti fastidiant, perfectiones aliquando indifferenter admittant. 271
- CAP. XX.—Vagatio multis fuit occasio pereundi. 271
- CAP. XXI.—Quod Esau vagatio dejecit, Jacob stabilitas exaltavit. 272
- CAP. XXII.—In duobus his fratribus patet quid inter vagos monachos et stabiles distet. 274
- CAP. XXIII.—Quod divina dispositio sicut bonis spirituale otium tribuit, sic et pravos diffundi in exteriora permittit. 275
- CAP. XXIV.—De eremitis, qui in vagatione sunt positi. 277
- CAP. XXV.—Quod cellam consuetudo dulcem, vagatio reddat horribilem. 278
- CAP. XXVI.—Quod saepe monachus falsa carnalium promissione decipitur. 279
- CAP. XXVII.—Ut monachus se a mundi implicatione custodiat. 280
- CAP. XXVIII.—De libertate et discretione Elisei. 281
- CAP. XXIX.—Quod hoc tempore praedicatio non sicut olim sit admodum fructuosa. 283
- CAP. XXX.—Quod nunc omnium vitiorum monstra feralius vigeant. 285
- CAP. XXXI.—Quod in synodo monachus ad episcoporum invidiam libere loqui non audeat. 286
- CAP. XXXII.—Quod monachus se a mundo cohibeat, et Dei judicium suis semper oculis anteponat. 287
- CAP. XXXIII.—His scriptor alloquitur venerabiles monachos Petrum et Albizonem. 289
- Scholia. 291
- OPUSCULUM XIII.—De perfectione monachorum ad O . . . abbatem Pomposianum ejusque conventum. 291
- CAP. PRIMUM.—De remissione fervoris sanctae religionis. 291
- CAP. II.—Quod nisi quisque studeat coepta perficere, ad amorem Dei nequeat pervenire. 293
- CAP. III.—Quod necesse sit terram nostri cordis excolere si de ampla volumus possessione gaudere. 294
- CAP. IV.—De his qui Gabaonitarum imitantur exemplum. 295
- CAP. V.—De iis qui eorum tenent figuram, qui ad maledicendum constituti sunt in Stebal. 296
- CAP. VI.—De his qui dum perfectionem in sola conversione constituunt, conversis poenitentiam non imponunt. 298
- CAP. VII.—Quod melius est agere quod ex auctoritate praecipitur, quam quod misericorditer indulgetur. 301
- CAP. VIII.—De vita activa et contemplativa, sub figura Liae et Rachelis. 303
- CAP. IX.—De Zelpha et Bala. 304
- CAP. X.—De his qui vagationibus dediti, ignorant spirituale conjugium. 305
- CAP. XI.—De monachis qui grammaticam discere gestiunt. 306
- CAP. XII.—De laude lacrymarum. 307
- CAP. XIII.—Quod ex amore Dei compunctio nascitur, et rursum ex compunctione divinus amor augetur. 309
- CAP. XIV.—De Sylvestro lacrymarum inundatione decepto. 311
- CAP. XV.—De diversis officiis monasterii; primo de abbate. 313
- CAP. XVI.—De priore monasterii. 314
- [Col. 1208] CAP. XVII.—De significatore horarum. 315
- CAP. XVIII.—De mensae lectore. 316
- CAP. XIX.—Quanta cellarium oporteat discretione pollere. 317
- CAP. XX.—Admonitio puerorum. 318
- CAP. XXI.—Exhortatio juvenum vel adolescentium. 319
- CAP. XXII.—De novitiis. 321
- CAP. XXIII.—323
- CAP. XXIV.—Ubi omnes in communi ad charitatis studium provocat. 326
- Scholia. 328
- OPUSCULUM XIV.—De ordine eremitarum et facultatibus eremi fontis Avellani. 328
- OPUSCULUM XV.—De suae congregationis institutis. Ad Stephanum monachum. 335
- CAPUT PRIMUM.—De solitariae vitae laudibus. 336
- CAP. II.—De origine vitae eremeticae. 337
- CAP. III.—De duplici eremitarum genere. 338
- CAP. IV.—Qua diligentia resistendum carnis ac diaboli tentationibus. 338
- CAP. V.—De quiete, silentio et jejunio, eremitis praecipue necessariis. 339
- CAP. VI.—Regula jejunii ac refectionis. 340
- CAP. VII.—De servorum disciplina. 342
- CAP. VIII.—De panis mensura, et spiritualibus exercitiis. 343
- CAP. IX.—De psalmodia. 343
- CAP. X.—De silentii rigore. 344
- CAP. XI.—De monasticae institutionis observatione. 344
- CAP. XII.—De pietate erga defunctos. 345
- CAP. XIII.—Adhortatio. 345
- CAP. XIV.—De iis qui arctiori vivendi genere se obstrinxerunt. 346
- CAP. XV.—De eremitarum jejunio. 347
- CAP. XVI.—Discretio praelati in moderandis subditis. 348
- CAP. XVII.—De somni ratione. 349
- CAP. XVIII.—De psalmodia privata ac publica, nec non aliis eremitarum exercitiis. 350
- CAP. XIX.—De cogitationibus vanis et nocuis non suscipiendis vel expellendis. 352
- CAP. XX.—De gulae illecebris fugiendis. 352
- CAP. XXI.—De vestium paupertate, et vilitate amanda. 353
- CAP. XXII.—De nihil pro certo definiendo, et de cogitationibus discernendis. 353
- CAP. XXIII.—Contra omnes tentationes, mortis sepulturaeque memoriam multum prodesse. 355
- CAP. XXIV.—Quomodo confiteri debeas. 356
- CAP. XXV.—De his quae ad levandum pondus eremiticae austeritatis valent. 357
- CAP. XXVI.—Quomodo lacrymarum gratia possit acquiri. 358
- CAP. XXVII.—De perseverando in eo vitae modo, quem semel quis arripuerit. 359
- CAP. XXVIII.—Qualis eligi et qualis esse debeat eremitarum prior. 360
- CAP. XXIX.—De venientibus ex saeculo ad eremum. 361
- CAP. XXX.—De his qui ex coenobitica conversatione ad eremum accedunt. 362
- CAP. XXXI.—De patientiae virtute, illi qui praeest maxime necessaria. 363
- CAP. XXXII.—Non perfecta et consummata eremeticae vitae instituta, sed leviora quaedam hujus conversationis principia in hac regula contineri. 364
- OPUSCULUM XVI.—Rhetoricae declamationis invectio in episcopum, monachos ad saeculum revocantem, ad Gislerium episcopum Auximanum. 366
- CAPUT PRIMUM.—Quod monacho aegrotanti non liceat ad saeculum reverti. 366
- CAP. II.—An aegrotus habitum religiosum induere possit. 367
- CAP. III.—Praelati perniciosi deplorandi. 369
- CAP. IV.—Quod sponte suscipitur, sine peccato non deseritur. 370
- CAP. V.—An filii a parentibus Deo dicati, habitum induti, in religione manere teneantur. 371
- CAP. VI.—Quae aetas requiratur in consecrandis virginibus. 373
- CAP. VII.—An viduae velari possint. 374
- CAP. VIII.—Confirmantur supra allata. 375
- CAP. IX.—Probatio ad religionem venientium cur exigatur. 377
- Scholia. 380
- [Col. 1209] OPUSCULUM XVII.—De coelibatu sacerdotum.—Ad Nicolaum secundum Romanum Pontificem. 380
- CAPUT PRIMUM.—Quod Phines idcirco foedus aeterni meruit sacerdotii, quia in zelum se extulit ultionis. 381
- CAP. II.—Quod Heli ideo periit, quia filiis peccantibus, male pius indulsit. 383
- CAP. III.—Contra sacerdotem luxuriae deditum. 384
- CAP. IV.—Exhortatio ad summum Pontificem, ut in episcopos fornicarios canonicum exeat vigorem. 386
- OPUSCULUM XVIII.—Contra intemperantes clericos. 387
- Dissertatio prima. 387
- CAPUT PRIMUM.—Cur clerici debeant esse casti. 387
- CAP. II.—Luxuriosi clerici cum Abimelech comparantur. 389
- CAP. III.—Quam perniciosa sit clericorum intemperantia. 391
- CAP. IV.—Clericorum pravae objectiones, et earum refutatio. 392
- CAP. V.—Citantur exempla sacrae scripturae. 394
- CAP. VI.—Adhortatio ad Petrum cardinalem. 396
- Dissertatio secunda. —Contra clericorum intemperantiam. 398
- CAPUT PRIMUM.—Hortatur labentem disciplinam ecclesiasticam et castitatem sublevare. 398
- CAP. II.—Clerici cur a populo segregantur. 399
- CAP. III.—Clericorum inepta defensio. 402
- CAP. IV.—Continentia sacerdotum et levitarum ministrantium in veteri lege, quanta. 404
- CAP. V.—Quod clericis intemperantibus melius esset a sacris ordinibus cessare. 406
- CAP. VI.—De duobus presbyteris incontinentibus. 408
- CAP. VII.—Contra pellices clericorum scriptor invehitur. 410
- CAP. VIII.—Quod is culpandus sit, qui negligit emendare quod potest. 413
- Dissertatio tertia. —Contra clericos intemperantes. 416
- CAPUT PRIMUM.—Hortatur Adelaidem clericorum incontinentium libidinem coercere. 416
- CAP. II.—Quod concubinae a templis sint arcendae. 418
- CAP. III.—Quod haeretici ac mali sacerdotes vulpibus sint similes. 419
- CAP. IV.—Quod zelus ac pietas in judice moderate esse debeant. 422
- OPUSCULUM XIX.—De abdicatione episcopatus.—Ad Nicolaum II Rom. pont. 423
- CAPUT PRIMUM.—Probatur exemplis posse dimitti episcopatum. 424
- CAP. II.—Quid de dimittendo episcopatu B. Gregorius sentiat. 425
- CAP. III.—Quod animae gehennae suppliciis traditae, dominicis diebus refrigerio potiuntur. 427
- CAP. IV.—De monacho, qui damnatus in inferno, postea liberatus est. 429
- CAP. V.—Quod episcopatus arduum sit munus. 430
- CAP. VI.—De simoniaco episcopo qui non poterat nominare Spiritum sanctum. 433
- CAP. VII.—De Arnulpho Metensi episcopo. 435
- CAP. VIII.—De converso qui a SS. Andrea et Gregorio verberatus est. 437
- CAP. IX.—De Pandulpho et Joanne principibus in inferno damnatis. 438
- CAP. X.—De presbytero qui in Vesuvio monte periit. 439
- CAP. XI.—De tribus aliis episcopis ecclesias suas itidem deserentibus. 441
- OPUSCULUM XX.—Apologeticus ob dimissum episcopatum. 442
- CAPUT PRIMUM.—Quod Petrus Damianus duorum episcopatuum curam habuerit. 443
- CAP. II.—Quod episcopatus deponi possit aliquando. 444
- CAP. III.—Contra ecclesiastici peculii dilapidatores. 445
- CAP. IV.—Episcopi cujusdam misericordiam in pauperem miraculo Deus remuneratur. 447
- CAP. V.—Damianus ob aetatis gravitatem episcopatus labores refugit. 449
- CAP. VI.—Quod servus Dei civitatem conflagrandum praedicat, sibi ipsi vero non consulit. 451
- CAP. VII.—Quod res sit maxime ardua aliis praeesse. 453
- Scholia. 456
- OPUSCULUM XXI.—De fuga dignitatum ecclesiasticarum. 456
- CAPUT PRIMUM.—Quod animarum rectorum misera sit conditio. 457
- [Col. 1210] CAP. II.—Quod praesidendi ars facile discitur, sed difficile impletur. 458
- CAP. III.—Quibus artibus daemon impugnet eos qui se a praelaturis abdicarunt. 461
- OPUSCULUM XXII.—Contra clericos, aulicos, ut ad dignitates provehantur. 464
- CAPUT PRIMUM.—De clericis obsequio saecularium principum deditis. 464
- CAP. II.—Quod adulatio in clericis sit Simonia. 465
- CAP. III.—De episcopo quodam Bononiensi. 467
- CAP. IV.—Quod peccata episcopi non recte ordinati in promotoris caput redundent. 468
- OPUSCULUM XXIII.—De brevitate vitae pontificum Romanorum et divina providentia. 471
- CAPUT PRIMUM.—Cur Romanorum Pontificum vita brevis sit. 473
- CAP. II.—Praedicantur divinae bonitatis et beneficentiae munera. 475
- CAP. III.—Temporum varietates describuntur. 476
- CAP. IV.—Quod angeli per totum mundum discurrunt in auxilium hominum. 477
- CAP. V.—Quod omnia homini serviant, etiam infirmis. 478
- Scholia. 480
- OPUSCULUM XXIV.—Contra clericos regulares proprietarios. 480
- CAPUT PRIMUM.—Oppugnat verbis sancti Augustini pertinaciam clericorum. 481
- CAP. II.—Idem facit verbis D. Hieronymi. 483
- CAP. III.—Canonicorum defensio quam frivola. 484
- CAP. IV.—Convincit rationibus. 485
- CAP. V.—Quae mala ex peculio oriantur inter canonicos. 487
- CAP. VI.—Ad praedicationis officium qui sint idonei. 489
- OPUSCULUM XXV.—De dignitate sacerdotii. 491
- CAPUT PRIMUM.—Quid sit sacerdotem de sanctis egredi. 492
- CAP. II.—Quod nobilitas sacerdotum sit vita sancta. 494
- CAP. III.—Quod sacerdoti vel minima criminis suspicio sit fugienda. 495
- OPUSCULUM XXVI.—Contra inscitiam et incuriam clericorum. 497
- CAPUT PRIMUM.—Quod imperiti non sunt ad sacerdotium promovendi. 499
- CAP. II.—Quod nullus gravius peccat quam presbyter malus vel imperitus. 500
- CAP. III.—Quis sit vere sacerdos. 501
- CAP. IV.—Quod episcopi vigilantes esse debent in coercendis clericorum flagitiis. 502
- OPUSCULUM XXVII.—De communi vita canonicorum ad clericos Fanensis ecclesiae. 503
- CAPUT PRIMUM.—Quod clerici non habent proprietatem rerum, quas possident. 505
- CAP. II.—Quod is nequeat dici canonicus, qui non sit regularis. 506
- CAP. III.—Quod monachi discurrentes, non monachi dicendi sunt, sed gyrovagi. 507
- CAP. IV.—Quod boni malorum societate pervertuntur. 510
- CAP. V.—Quod communio vitae unionem spiritus et rectitudinem pariat. 511
- OPUSCULUM XXVIII.—Apologeticus monachorum adversus canonicos. 512
- CAPUT PRIMUM.—Conquestio monachorum de canonicis. 513
- CAP. II.—Quod sacramentorum administratio monachis prae omnibus clericis licita fuerit. 514
- OPUSCULUM XXIX.—De vili vestitu ecclesiasticorum. 518
- CAPUT PRIMUM.—Quibus vestibus sancta ecclesia de lectetur. 518
- CAP. II.—Indui vestibus splendidis quam animae pernicisiosum et Deo odibile. 520
- CAP. III.—Dissuadet pretiosarum vestium appetitum. 521
- OPUSCULUM XXX.—De sacramentis per improbos administratis. 523
- CAPUT PRIMUM.—An ecclesiae sacramenta per malos conferri possint. 523
- CAP. II.—Quod Spiritus sanctus per improbi ministerium dare potest sua charismata. 526
- CAP. III.—Quod qui sacerdotes lacerant, sacramenta blasphemant. 527
- CAP. IV.—Cur Judaei in Christum male affecti. 529
- OPUSCULUM XXXI.—Contra Philargyriam et munerum cupiditatem. 529
- [Col. 1211] CAPUT PRIMUM.—Quod judices ne ratis quidem accipere possunt dona. 531
- CAP. II.—Quod fructus ex divitiis capitur, se dispensentur pauperibus. 532
- CAP. III.—Quid sit avaritia. 533
- CAP. IV.—Quam sit perniciosum divitias appetere. 534
- CAP. V.—Quod Simoniaci sunt non solum qui paciscuntur, sed etiam qui pecuniam non pactam postulant. 535
- CAP. VI.—Quod divitiae non appetantur ad indigentiam, sed ad luxum. 537
- CAP. VII.—Quod Romana ecclesia sedes sit apostolorum. 540
- CAP. VIII.—Epilogus et opusculi conclusio. 541
- Scholia. 542
- OPUSCULUM XXXII.—De quadragesima et quadraginta duabus Hebraeorum mansionibus. 544
- CAPUT PRIMUM.—Quod in rebus dispicabilibus gravior est abstinentia. 545
- CAP. II.—Contra eos qui litteraliter tantum sacram scripturam intelligunt. 546
- CAP. III.—Quod descensio Christi ad nos fuerit per quadraginta duo gradus. 547
- CAP. IV.—Quod Apostoli sint duces populi Christiani. 550
- CAP. V.—Quod languoris animae sint vitia, mors vero peccata criminalia. 551
- CAP. VI.—Quod curo in tentatione subjicienda spiritui. 554
- CAP. VII.—Quare tentatio virtuti admisceatur. 556
- CAP. VIII.—Quod oris parcimonia transitus sit in Phinen. 557
- CAP. IX.—Epilogi et opusculi conclusio. 559
- OPUSCULUM XXXIII.—De bono suffragiorum et variis miraculis, praesertim B. Virginis. 559
- CAPUT PRIMUM—Quod somniis non sit credendum. 561
- CAP. II.—Exemplum stupendum de Basso Aniciensi. 562
- CAP. III.—Virgo praebendum clerico sui devoto ablatum restitui jubet. 564
- CAP. IV.—Sabbatum cur B. Virgini sit dicatum. 565
- CAP. V.—Quod orationes et suffragia sint aliment defunctorum. 567
- CAP. VI.—Exemplum mulieris, quae defuncti viri animam eleemosyna redimere conabatur. 568
- CAP. VII.—Quod fructuosior est eleemosyna pauperibus data, quam ablutio a sacerdote carnali celebrata. 569
- CAP. VIII.—Quod magna vis sit obedientiae. 570
- OPUSCULUM XXXIV.—De variis miraculosis narrationibus, addita simili disputatione de variis apparitionibus et miraculis. 572
- CAPUT PRIMUM.—Terribile exemplum Arnaldi episcopi Aretini calicem Dominicum alienantis et ab Ecclesia subtrahentis. 573
- CAP. II.—Aliud terribile exemplum Tetaldi episcopi. 574
- CAP. III.—Aliud exemplum cujusdam non dantis honorem loco sacro. 573
- CAP. IV.—Clerici pugnacis, insolentis et blasphemi caedes. 576
- CAP. V.—Quod Deus nullum peccatum impunitum relinquit. 578
- CAP. VI.—Quod Dei laudes foedis cogitationibus non sint inquinandae. 579
- CAP. VII.—Quod non sunt commatres ducendae uxores. 580
- CAP. VIII.—Terribile exemplum cujusdam hominis desperati ac interficientis se ipsum. 582
- CAP. IX.—Votifragus infirmitate corripitur, ut resipiscat. 582
- Disputatio de variis apparitionibus et miraculis. 584
- CAPUT PRIMUM.—Baruncii eremitae sanctitas. 584
- CAP. II.—Parisiensis episcopi intemperantia divinitus punitur. 586
- CAP. III.—B. Virgo Maria in suae festivitatis assumptione innumeros liberat a poenis purgatorii. 586
- CAP. IV.—Sanctorum apparitio pulcherrima Romae in ecclesia sanctae Caeciliae. 587
- OPUSCULUM XXXV.—De picturis principum apostolorum. 589
- CAPUT PRIMUM.—Cur Petrus ad sinistram et Paulus ad dextram in picturis collocentur. 589
- CAP. II.—Pauli praerogativae enarrantur. 591
- CAP. III.—Paulus prae caeteris omnibus privilegio admirabili est insignitus. 592
- CAP. IV.—Cur B. Paulus propriam non habeat cathedram. 594
- [Col. 1212] Scholia. 595
- OPUSCULUM XXXVI.—De divina omnipotentia in reparatione corruptae, et factis infectis reddendis. 595
- CAPUT PRIMUM.—Quod Deus multa potest quae non vult. 595
- CAP. II.—Quod voluntas Dei omnibus rebus causa est ut existant. 599
- CAP. III.—Quod absque dubio Deus port lapsum reparare virginem possit. 600
- CAP. IV.—Quomodo possst fieri, ut quod factum est, non sit factum. 601
- CAP. V.—De futuris contingentibus et philosophiae usu in sacris disputationibus. 602
- CAP. VI.—Quod Deus intra praesentiae suae sinum, omnia simul et tempora, et loca concludat. 604
- CAP. VII.—De Dei simplici et una, distincta tamen omnium rerum scientia et providentia. 605
- CAP. VIII—De Dei aeternitate. 607
- CAP. IX.—Quod mala dicenda sunt potius non esse quam existere. 609
- CAP. X.—Quod omnia Deus potest, sive faciat sive non faciat. 610
- CAP. XI.—Quod naturae conditor naturae sit etiam immutator. 611
- CAP. XII.—De palatio Romuti et philosopho corruentibus. 614
- CAP. XIII.—De his qui Dominum blasphemantes lepra perfusi sunt. 615
- CAP. XIV.—De illo quem adulterio commisso, malignus spiritus interemit. 616
- CAP. XV.—Concludit asserendum esse Deum posse facta infecta facere. 618
- CAP. XVI.—Testatur charitatem suam erga fratres monasterii Casinensis, et virilem eorum virtutem commendat. 620
- CAP. XVII.—De puero clausis foribus intromisso. 621
- OPUSCULUM XXXVII.—De variis sacris quaestionibus, juncta alia ejusdem argumenti tractatione priorem consequente. 622
- Quaestio I. 623
- Dubitatio II. 623
- Dubitatio III. 624
- Dubitatio IV. 624
- Dubitatio V. 625
- Dubitatio VI. 626
- Dubitatio VII. 626
- Dubitatio VIII. 627
- Dubitatio IX. 627
- Dubitatio X. 628
- Argumentatio alia de variis sacris quaestionibus. 630
- Dubitatio I. 630
- Dubitatio II. De die passionis et resurrectionis Christi. 632
- OPUSCULUM XXXVIII.—Contra errorem Graecorum de processione Spiritus sancti. 633
- CAPUT PRIMUM.—De auctoritate Romani Pontificis 633
- CAP. II.—Quae sit origo Graecorum erroris. 635
- CAP. III.—Quod Spiritus sanctus a Patre simul et Filio procedat. 635
- CAP. IV.—Amovet dubitationem quae nasci poterat. 638
- CAP. V.—Amovet aliam dubitationem. 638
- CAP. VI.—Aliam item amovet dubitationem. 640
- CAP. VII.—Quomodo dicatur Spiritus sanctus a Patre proprie procedere, in Nicaeno symbolo. 641
- OPUSCULUM XXXIX.—Contra sedentes tempore divini officii. 642
- CAPUT PRIMUM.—De archiepiscopi Bisuntini magnificentia, et clericorum avaritia. 641
- CAP. II.—Quod clericos, dum divina celebrantur officia, sedere, prava consuetudo est. 644
- CAP. III.—Quod angeli contra homines in ecclesia sedentes indignantur. 645
- CAP. IV.—Quod laici quoque in ecclesia inter divina officia sedere non debent. 647
- OPUSCULUM XL.—De frenanda ira et simultatibus extirpandis. 649
- CAPUT PRIMUM.—Infirmitates a Deo cur mittantur. 649
- CAP. II.—Quod per iram sapientia deperdatur. 650
- CAP. III.—Quod ira Spiritum sanctum excludat. 651
- CAP. IV.—Exemplum presbyteri propter iracundiam diabolo mancipati. 653
- CAP. V.—Quod ira hominem reddit amentem. 654
- CAP. VI.—Prodigium quod contigit presbytero Salernitano missam celebranti. 656
- CAP. VII.—Votum solvere contemnens infeliciter perit. 656
- CAP. VIII.—Vitri condendi egregius artifex quod a Tiberio imp. praemium reportaverit. 658
- [Col. 1213] CAP. I.—Beatus Petrus Damianus ad iracundiam pronus quo modo moderetur. 658
- OPUSCULUM XLI.—De tempore celebrandi nuptias. 659
- CAP. PRIMUM.—Tempus celebrandi nuptias ex sacris canonibus. 659
- CAP. II.—Contra pervertentes tempora. 661
- CAP. III.—Nuptiae ad quid institutae. 662
- CAP. IV.—Poena celebrantium nuptias quadragesimali tempore. 664
- Scholia. 665
- OPUSCULUM XLII.—De fide Deo obstricta non fallenda. 667
- CAP. PRIMUM.—Quod nulla excusatione licet non implere votum. 667
- CAP. II.—Arduinus damnatus, quod monasticum habitum, ut voverat, non suscepisset. 668
- CAP. III.—Episcopus percussus in gutture, quod pauperculae porcum abstulisset, religioni se dedit. 669
- CAP. IV.—Adamus Semproniensis Episcopus inopinate moritur, quod religionis ingressum distulisset. 670
- CAP. V.—Christi providentia erga eleemosynarum furem. 671
- CAP. VI.—Pambonis Romani furtum furto divinitus punitum. 672
- CAP. VII.—Clericus luxuriosus cum pellice incendio periit. 672
- Dissertatio de servanda fide Deo praestita. 674
- CAP. I.—Quod Dei vota ac promissa violare nefassit. 674
- CAP. II.—Quod qui vota non perficit, Deum videtur irridere. 675
- CAP. III.—Bona opera fidem frangentium Deo minus placent. 676
- CAP. IV.—Conciliorum decretis religiosae vitae propositum relinquentes damnantur. 678
- OPUSCULUM XLIII.—De laude flagellorum et, ut loquuntur, disciplinae. 679
- CAP. PRIMUM.—Daemonis astutia quanta. 679
- CAP. II.—Qui dicantur celari a facie Dei. 680
- CAP. III.—Fabri dignum supplicium divino judicio constitutum. 681
- CAP IV.—Terribilis judicii comminatio. 682
- CAP. V.—Quod Christi vulnera sunt sensuum nostrorum medicamenta. 683
- CAP. VI.—Corporis nostri vilitas ac fetor. 684
- OPUSCULUM XLIV.—De decem Aegypti plagis atque Decalogo. 686
- CAP. PRIMUM.—Quod divina lex sit medicamentum plagarum. 687
- CAP. II.—De divinae legis promulgatione. 688
- CAP. III.—De prima plaga. 689
- CAP. IV.—De secunda plaga. 689
- CAP. V.—De tertia plaga. 689
- CAP. VI.—De quarta plaga. 691
- CAP. VII.—De quinta plaga. 691
- CAP. VIII.—De sexta plaga. 691
- CAP. IX.—De septima plaga. 691
- CAP. X.—De octava plaga. 692
- CAP. XI.—De nona plaga. 692
- CAP. XII.—De decima plaga. 693
- CAP. XIII.—Divinorum praeceptorum emolumenta et praeconia. 694
- OPUSCULUM XLV.—De sancta simplicitate scientiae inflanti anteponenda. 695
- CAP. I.—Scientiae cupiditas quam perniciosa. 695
- CAP. II.—Cur Deus alios juvenes, alios senes ad se vocet. 696
- CAP. III.—Cur Deus per viros idiotas ac simplices mundum instituit. 697
- CAP. IV.—Quid in concionatore requiratur. 697
- CAP. V.—Quomodo Spiritus sanctus nos edoceat. 698
- CAP. VI.—Quod humana sapientia multis periculis subjaceat. 699
- CAP. VII.—De mundanae sapientiae effectibus. 700
- CAP. VIII.—Quod ad Deum accedentes humanis disciplinis non indigent. 701
- OPUSCULUM XLVI.—De ferenda aequanimiter correptione. 703
- CAP. PRIMUM.—Correptiones aequo animo ferentium emolumenta. 704
- CAP. II.—Quod sapientis est amare correptionem, stulti odisse. 706
- CAP. III.—Quod impatientibus correptiones sunt quasi gladii. 706
- CAP. IV.—Quod in religiosis conventibus ad regularem disciplinam necessaria sit correptio. 707
- CAP. V.—Cur beatus Paulus beatum Petrum reprehenderit. 708
- CAP. VI.—An beatus Paulus peccaverit Petrum objurgans. 710
- [Col. 1214] OPUSCULUM XLVII.—De castitate et mediis eam tuendi. 710
- CAP. PRIMUM.—Quod castitatis virtus junioribus difficilior sit. 711
- CAP. II.—Quod frequens Eucharistiae susceptio est praesidium Castitatis. 712
- CAP. III.—Diabolus transfigurat se in Angelum lucis ut monachum decipiat. 713
- CAP. IV.—Quod diabolus signo crucis cognoscitur. 713
- CAP. V.—Christianae charitatis exemplum. 714
- CAP. VI.—Per unum opus bonum Dei pietas peccatores salvat. 715
- OPUSCULUM XLVIII.—De spiritualibus deliciis. 715
- CAP. PRIMUM—De Jubilaeo, ejusque mysteriis. 715
- CAP. II.—Quid fuerit manna et quid significet. 717
- CAP. III.—Quod in solo Deo est sanctorum spes et requies. 718
- CAP. IV.—Quomodo Deus in nobis quiescat. 719
- OPUSCULUM XLIX.—De perfecta monachi informatione. 721
- CAP. PRIMUM.—Quae cura tuendae castitatis habenda sit. 721
- CAP. II.—Quod sobrietas est castitatis praesidium. 722
- CAP. III.—Quod mortis cogitatio turpes abigit motus. 723
- CAP. IV.—Quod silentium est loquendi magister. 724
- CAP. V.—Quod peccati remedium est confessio. 725
- CAP. VI.—Cur Davidis confessio veniam meruit, non Saulis. 726
- CAP. VII.—Exemplum Zeuxidis in pingenda Venere. 727
- CAP. VIII.—Quod cordis duplicitas fugienda sit. 727
- CAP. IX.—S. Romualdi consilium ut sobrietatem servemus, et hypocrisim fugiamus. 728
- CAP. X.—Quod sermo de rebus saecularibus monachos deducat. 729
- CAP. XI.—Quod Christiana nobilitas ex Christo, non ex avis petenda est. 730
- OPUSCULUM L.—Institutio monialis ad Blancam ex comitissa sanctimonialem. 731
- CAP. PRIMUM.—Blancam angustias et paupertatem fortiter excipere hortatur. 731
- CAP. II.—Quod aliquando justi ab injustis idcirco permittuntur affligi, ut statuant ad Deum vel ex necessitate converti. 733
- CAP. III.—Quod quisque contemptor saeculi ad hoc debet semper eniti, ut perveniat ad amorem Dei. 735
- CAP. IV.—Exhortatio, ut in coelestis sponsi semper amplexibus requiescat. 736
- CAP. V.—Ad cautelam provocat, ut contra tentationis insidias sit semper accincta. 737
- CAP. VI.—De anima, cum egreditur, quibus dolorum anxietatibus coarctetur. 737
- CAP. VII.—Sententiae Scripturarum de die judicii. 739
- CAP. VIII.—Hic admonetur ne sub pietatis specie ad saeculum revertatur. 742
- CAP. IX.—De monacho, qui de eremo ad coenobium rediens, per immunditiam lapsus interiit. 742
- CAP. X.—De sepultura Sophiae marchionissae, et ejus fetore intolerabili. 743
- CAP. XI.—De Veneti ducis uxore, quae prius nimium delicata, demum toto corpore computruit. 744
- CAP. XII.—De suppliciis damnatorum. 745
- CAP. XIII.—Quod monachus frigidus vilis alga; monachus autem fervidus, vitis est fructuosa. 746
- CAP. XIV.—Quod Dominicus duodecim simul psalteria cum disciplina cantavit, et tertium decimum coepit. 747
- CAP. XV.—De Coelestis Hierusalem beatitudine sempiterna. 748
- OPUSCULUM LI.—De vita eremitica, et probatis eremitis. 748
- CAP. PRIMUM.—Albizo et B. Petrus Damianus cum quanta sunt difficultate intra limen admissi. 751
- CAP. II.—Rursus uterque quam inhoneste fuerint eliminati. 752
- CAP. III.—Quod monachis in urbe morantibus arrogantiae tumor obrepat. 752
- CAP. IV.—De abstinentia quorumdam fratrum. 753
- CAP. V.—De Martino Storaci. 753
- CAP. VI.—De Leone Sitriae, et aliis tribus monachis. 754
- CAP. VII.—De Leone eremita Praezensi. 756
- CAP. VIII.—De Dominico Loricato. 756
- CAP. IX.—De ratione disciplinae. 757
- CAP. X.—Tenendae discretionis admonitio necessaria. 759
- CAP. XI.—De monacho flumine enecato. 761
- CAP XII.—De monac. qui diaboli patrocinium quaesivit. 761
- CAP. XIII.—De patientia monachi excaecati. 762
- CAP. XIV.—Ubi scriptor ea quae dicta sunt, humili satisfactione concludit. 763
- OPUSCULUM LII.—De bono religiosi status et variorum [Col. 1215] animantium tropologia. 763
- CAP. I.—Quod religiosi quasi oves sunt de lupi faucibus ereptae. 765
- CAP. II.—Quod monasteria vivaria sunt animarum. 766
- CAP. III.—De natura Leonis. 767
- CAP. IV.—De Anthalopo. 768
- CAP. V.—Quod feminarum aspectus est fugiendus. 769
- CAP. VI.—De herinaceo. 770
- CAP. VII.—De vulpecula. 770
- CAP. VIII.—De polypo. 771
- CAP. IX.—De hydro et crocodilo. 771
- CAP. X.—De charadrio. 772
- CAP. XI.—De phaenice. 773
- CAP. XII.—De sarra sive serra. 774
- CAP. XIII.—De echino. 774
- CAP. XIV.—De tigride, et quid mystice per eum intelligendum. 774
- CAP. XV.—De pelicano et quid figuret. 774
- CAP. XVI.—De upupa, aquila et fulica. 776
- CAP. XVII.—De vulturibus et mustella. 777
- CAP. XVIII.—De ascida et alcyone. 778
- CAP. XIX.—De columbis, ibide et hyaena. 779
- CAP. XX.—De panthera. 780
- CAP. XXI.—De salamandra, dorcade et lynce. 781
- CAP. XXII.—De natura serpentum. 781
- CAP. XXIII.—De onagro, elephante, unicorni, aquila et formica. 783
- CAP. XXIV.—De vipera, accipitre, serpente et ursa. 784
- CAP. XXV.—De testitudine et variis animalium medicinis. 784
- CAP. XXVI.—De lupo et ove. 785
- CAP. XXVII.—De vaniloquii temeritate. 786
- CAP. XXVIII.—De cancro et ostreo. 788
- CAP. XXIX.—De simia et quo pacto simia capi possit. 789
- CAP. XXX.—De ceto. 790
- CAP. XXXI.—Brevis opusculi conclusio. 791
- OPUSCULUM LIII.—De patientia in Insectatione improborum. 791
- CAP. PRIMUM.—Quod patientia sit regina virtutum. 791
- CAP. II.—Quod ex tribulationibus nobis medicina praeparetur. 792
- CAP. III.—Quod gaudendum sit in adversis, timendum in prosperis. 793
- CAP. IV.—Quod inter religiosos viros amicitia sine muneribus comparanda est. 793
- OPUSCULUM. LIV.—De jejunio sabbati. 795
- CAP. PRIMUM.—Quod omnia serviant in hoc mundo ad usum hominis. 795
- CAP. II.—Cur tres dies in hebdomada apud monachos jejunare institutum sit. 797
- CAP. III.—Miraculum quo jejunium sabbati approbatum est. 798
- CAP. IV.—Majorum negligentia exemplo etiam posteris nocet. 798
- CAP. V.—Quod vita nostra sabbatum est ultimae resurrectionis. 800
- OPUSCULUM LV.—De celebrandis vigiliis. 800
- CAP. PRIMUM.—Cur in vigiliis assumptionis beatae virginis et B. Joannis Baptistae natali jejunamus. 800
- CAP. II.—Aliquorum abusus in mulcenda voce, ut melius canant. 802
- CAP. III.—Cur in sabbato ex beati Silvestri sententia jejunandum. 803
- CAP. IV.—Cur in vigilia resurrectionis Domini Gloria in excelsis Deo canatur. 804
- CAP. V.—Quod sabbati jejunium coelesti visione celebratum est. 804
- CAP. VI.—Quomodo B. Jacobus Apostolus mortuussit. 806
- CAP. VII.—Cur B. Joannis Baptistae decollatio vigiliam non habeat. 807
- OPUSCULUM LVI.—De fluxa mundi gloria et saeculi despectione. 807
- CAP. PRIMUM.—Agnetis Imperatricis cum regina Saba comparatio. 807
- CAP. II.—Christi et Satomonis sapientia comparatur. 810
- CAP. III.—Amovet objectionem. 811
- CAP. IV.—Quod per bona exempla corona gloriae nobis cumulatur 812
- CAP. V.—Bona magnorum virorum et mulierum exempla quantum valeant. 813
- CAP. VI.—Qua animi puritate sanctorum reliquiae venerandae. 815
- CAP. VII.—Exempla regum ac ducum, qui mundi felicitatem infelicissimo exitu perdiderunt. 816
- CAP. VIII.—Exempla mulierum, quarum gaudia mors occupavit. 817
- CAP. IX.—Quod idem sit omnium mortalium initium ac finis. 818
- [Col. 1216] CAP. X.—Ad perseverantiam exhortando perorat. 819
- OPUSCULUM LVII.—De principis officio in coercitione improborum, addita alia ejusdem argumenti dissertatione. 819
- CAP. PRIMUM.—Quod justitiae rigor regna conservet. 819
- CAP. II.—Quod judex qui male agentes non punit, diaboli minister est. 821
- CAP. III.—Quod iniquos castigare est Deo sacrificium. 821
- CAP. IV.—Quod regum consiliarii non solum pii, sed etiam prudentes esse debent. 823
- CAP. V.—Principis officium quodnam sit. 824
- Alia dissertatio. —De eodem principis officio in impiis coercendis. 825
- CAP. PRIMUM.—Quod justitiae rigor bonis ac malis utilis est. 826
- CAP. II.—Sacrae scripturae, ac SS. Patrum de plectendis iniquis concors sententia. 827
- CAP. III.—Hugonis ducis Tusciae prudentia in renuntiando ducatu. 827
- CAP. IV.—Guillae matris Hugonis innocentia jucundo miraculo declaratur. 828
- CAP. V.—Hugonis ducis mors. 829
- OPUSCULUM LVIII.—De vera felicitate ac sapientia. 831
- CAP. PRIMUM.—Humana eloquentia quam parvi fit a viris sanctis. 831
- CAP. II.—Discrimen inter sapientiam spiritualem et terrenam. 832
- CAP. III.—Sapientiae coelestis et terrenae prudentiae effectus. 833
- CAP. IV.—Nostra studia sint ut soli Deo placeamus. 834
- CAP. V.—Saeculares viri quomodo se habere debent in amore rerum terrenarum et spiritualium. 835
- CAP. VI.—Quod virtutis amor principatum tenere debet in corde. 836
- OPUSCULUM. LIX.—De novissimis et Antichristo. 837
- CAP. PRIMUM.—De rebus novissimis loqui difficile est. 837
- CAP. II.—Novissima meditari quam utile sit. 838
- CAP. III.—A morte Antichristi, ad Christi Domini adventum, quot dies intererunt. 839
- CAP. IV.—Signa praecedentia judicii diem ex S. Hieronymi sententia. 840
- OPUSCULUM LX.—Expositio mystica historiarum libri Geneseos. 841
- CAP. PRIMUM.—Dixit Deus: Fiat lux, prima die. 841
- CAP. II.—De firmamento et divisione aquarum. 841
- CAP. III.—De aquarum congregatione in locum unum sub coelo. 842
- CAP. IV.—De luminaribus quarta die factis in firmamento coeli. 842
- CAP. V.—Quod quinta die pisces et aves creati sunt. 842
- CAP. VI.—De sexto die. 843
- CAP. VII.—Quod sabbato, consummatis omnibus, requievit Deus. 843
- CAP. VIII.—Immisit Dominus soporem in Adam. 845
- CAP. IX.—Quod, deambulante Domino in paradiso, Adam, quia nudus esset, se abscondit. 846
- CAP. X.—De Cain septuplum ultio dabitur, de Lamech septuagies septies. 846
- CAP. XI.—Fac tibi arcam de lignis laevigatis, et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus. 847
- CAP. XII.—De mensura arcae diluvii. 847
- CAP. XIII.—Quod cubitis quindecim altior fuit aqua diluvii super omnes montes. 848
- CAP. XIV.—Quod diluvium coepit minui post centum et quinquaginta dies. 848
- CAP. XV.—Quod arca requievit mense septimo. 848
- CAP. XVI.—De corvo et columba ex arca dimissis. 848
- CAP. XVII.—Quod dimisit iterum Noe columbam ex arca. 848
- CAP. XVIII.—Venite, faciamus civitatem. 849
- CAP. XIX.—De quinque regibus Sodomae et Gomorrhae, qui a quatuor regibus interfecti sunt 850
- CAP. XX.—Quod Abraham cum Deo sacrificavit, pecora divisit, aves non. 850
- CAP. XXI.—Abraham volucres descendentes super sacrificia abigebat. 850
- CAP. XXII.—Cum sol occumberet, sopor irruit super Abraham, et error magnus invasit eum. 850
- CAP. XXIII.—Descendam, et videbo an clamorem qui venit ad me opere compleverint. 851
- CAP. XXIV.—Quod Sodomitae, dum conarentur ad angelos violenter irrumpere, caecitate percussi sunt. 851
- CAP. XXV.—Quod Abraham unicum sibi filium sacrificandum Deo obtulit. 852
- CAP. XXVI.—De Lia et Rachel uxoribus Jacob. 853
- CAP. XXVII.—De Bala et Zelpha. 854
- CAP. XXVIII.—Quod Rachel nomen filii sui Benjamin vocavit. 855
- CAP. XXIX.—Quod Onan invenit aquas calidas in solitudine, [Col. 1217] dum pasceret asinos patris sui. 856
- CAP. XXX.—Descendit Judas in Thamna ad tondendas oves. 856
- ALEXANDRI II DIPLOMA DE LEGATIONE S. PETRI DAMIANI IN GALLIAS. 857
- DE ADVENTU PETRI DAMIANI AD CLUNIACENSEM ECCLESIAM. 858
- ACTA SYNODI IN GALLIIS CELEBRATAE A B. PETRO DAMIANO. 859
- HYMNUS DE GLORIA PARADISI. 861
- De sequentibus opusculis Mai monitum. 863
- DE GALLICA PROFECTIONE DOMNI PETRI DAMIANI ET EJUS ULTRAMONTANO ITINERE. 866
- Cluniaci descriptio. 866
- EXPOSITIO CANONIS MISSAE SECUNDUM PETRUM DAMIANI. 880
- TESTIMONIA NOVI TESTAMENTI ex operibus B. Petri Damiani excerpta. 892
- Testimonia ex Evangeliis. 892
- Ex Actibus apotolorum. 901
- Ex Epistolis Joannis. 903
- Ex Apocalypsi. 903
- Ex Epistolis Pauli. 905
- De fermentato an possit offerri. 909
- Privilegium Pauli papae V. 912
- De festo die S. Petri Damiani domini Constantini Cajetani praemonitio. 913
- Testimonia insignia de laudabili S. Petri Damiani operum defatigatione a domno Constantino Cajetano abbate praestita. 913
- Constantini Cajetani epistola ad D. Franciscum et D. Antonium Barberinos principes. 916
- Cajetani epist. nuncupatoria ad Urbanum Papam VIII. 916
- B. PETRI DAMIANI CARMINA SACRA ET PRECES. 917
- I.—Oratio ad Deum Patrem. 917
- II.—Oratio ad Deum Filium. 920
- III.—Oratio ad Deum Spiritum sanctum. 922
- IV.—Ad sanctam Trinitatem orationes. 924
- V.—Secunda oratio. 924
- VI.—Tertia oratio. 924
- VII.—Idem orationes de sancta Trinitate. 925
- VIII.—Alia. 925
- IX.—Alia. 925
- X.—Alia. 925
- XI.—De annuntiatione Domini. 925
- XII.—De nativitate Domini. 925
- XIII.—De oblatione Domini. 925
- XIV.—De baptismo Domini. 925
- XV.—De transfiguratione Domini. 925
- XVI.—Ubi pueri dicunt Hosanna. 925
- XVII.—De coena Domini. 925
- XVIII.—De patena. 926
- XIX.—Ubi Judas Dominum tradit. 926
- XX.—Ubi Christus rogat Patrem. 926
- XXI.—Dominus dicit discipulis suis: Vigilate. 926
- XXII et XXIII.—Orationes die Veneris sancto in crucis adoratione dicendae. 926
- XXIV.—In tertia genuflexione. 926
- XXV.—De sancta cruce orationes aliae. 926
- XXVI.—Oratio. 927
- XXVII.—Oratio. 927
- XXVIII.—Oratio. 928
- XXIX.—Oratio. 928
- XXX.—Oratio. 929
- XXXI.—Oratio. 929
- XXXII.—Oratio. 929
- XXXIII.—Oratio. 929
- XXXIV.—Litaniae. 930
- XXXV.—Hymnus de sancta cruce.—Ad nocturnum. 930
- XXXVI.—Ad Laudes. 930
- XXXVII.—Paractericum carmen de sancta cruce. 931
- XXXVIII.—De sancta cruce. 931
- XXXIX.—Item, de sancta cruce, duobus invicem ininicis. 931
- XL.—Rhythmus paschalis. 931
- XLI.—De Ascensione Domini. 933
- XLII.—Hymnus in ascensione Domini.—Ad Laudes. 933
- XLIII.—Ubi Spiritus sanctus descendit super apost. 933
- XLIV.—In annuntiatione beatissimae virginis Mariae.—Hymnus.—Ad nocturnum. 933
- XLV.—Ad Laudes. 934
- [Col. 1218] XLVI.—In eadem annuntiatione beatissimae virginis Mariae.—Ad missam, praefatio. 934
- XLVII.—In assumptione ipsius sanctissimae Virginis.—Hymnus ad Vesperas. 934
- XLVIII.—Ad honorem sanctae Mariae virginis.—Officium quotidianis diebus.—Ad Vesperas.—Hymnus. 935
- XLIX.—Lectiones ad Matutinum.—Lectio prima. 935
- L.—
- LI.—Lectio secunda. 935
- LII.—Hymnus ad Primam. 936
- LIII.—Hymnus ad Tertiam 936
- LIV.—Hymnus ad Sextam. 936
- LV.—Hymnus ad Nonam. 936
- LVI.—Hymnus ad Completorium. 937
- LVII.—Istae orationes dicantur per horas diei. 937
- LVIII.—Alia. 937
- LIX.—Alia. 937
- LX.—Alia. 937
- LXI.—Rhythmus de S. Maria virgine. 937
- LXII.—Rhythmus de eadem sanctissima Virgine. 939
- LXIII.—Rhythmus super Salutatione angelica. 939
- LXIV.—Ad eamdem sanctissimam Virginem.—Versus contra tempus nubilosum. 940
- LXV.—Paractericum carmen de eadem sanctissima Virgine. 940
- LXVI.—Missa de S. Daniele propheta.—Oratio. 941
- LXVII.—Alia oratio. 941
- LXVIII.—Secreta. 941
- LXIX.—Postcommunio. 941
- LXX.—De S. Joanne Baptista. 941
- LXXI.—De S. Petro apostolo. 941
- LXXII.—De S. Petro apostolo Hymnus. 941
- LXXIII.—De S. Paulo apostolo. 942
- LXXIV.—De S. Paulo apostolo Hymnus. 942
- LXXV.—De S. Andrea apostolo.—Hymnus. 942
- LXXVI.—Divisio. 942
- LXXVII.—De S. Joanne apostolo et evangelista.—Hymnus ad Vesperas. 942
- LXXVIII.—Ad Nocturnum. 943
- LXXIX.—Ad Laudes. 944
- LXXX.—Missa in festo S. Bartholomaei.—Oratio. 944
- LXXXI.—Alia oratio. 944
- LXXXII.—Alia oratio. 944
- LXXXIII.—Alia oratio. 944
- LXXXIV.—Alia oratio. 944
- LXXXV.—Alia oratio. 944
- LXXXVI.—Missa in translatione S. Matthaei apostoli.—Oratio. 945
- LXXXVII.—Alia oratio. 945
- LXXXVIII.—Alia oratio 945
- LXXXIX.—Missa de S. Barnaba apostolo.—Oratio. 945
- XC.—Secreta. 945
- XCI.—Postcommunio. 945
- XCII.—Oratio ad Vesperas. 945
- XCIII.—Versus de gestis apostolorum. 945
- XCIV.—Unde supra. 946
- XCV.—Rhythmus de S. Vincentio martyre. 947
- XCVI.—De S. Vitale martyre.—Hymnus ad Laudes. 949
- XCVII.—In festivitate S. Anthimi.—Hymnus. 949
- XCVIII.—In solemnitate S. Ursini.—Hymnus. 950
- XCIX.—Missa sanctorum septem dormientium.—Oratio. 950
- C.—Secreta. 950
- CI.—Postcommunio. 951
- CII.—De S. Apollinare episcopo et martyre.—Ad Vesperas Responsorium. 951
- CIII.—Hymnus ad Vesperas. 951
- CIV.—Ad Nocturnum. 951
- CV.—In natali S. Apollinaris.—Missa. Introitus. 952
- CVI et CVII.—Oratio. 952
- CVIII.—Alia oratio. 952
- CIX.—Alia oratio. 952
- CX.—Alia oratio. 952
- CXI.—Hymnus in honorem S. Apollinaris. 952
- CXII.—Verba Apollinaris ad vicarium deprecatoria. 953
- CXIII.—Alia ejusdem verba deprecatoria. 953
- CXIV.—Alia ejusdem verba deprecatoria. 953
- CXV.—Verba Christi ad apostolos. 953
- CXVI.—Oratio. 953
- CXVII.—De S. Ruffino martyre.—Hymnus. 953
- CXVIII.—Alius Hymnus in honorem S. Apollinaris. 954
- CXIX.—De SS. Donato et Hilariano.—Hymnus. 954
- CXX.—Hymnus alius de eisdem. 955
- CXXI.—De S. Donato episcopo et martyre sequentia. 955
- CXXII.—De S. Fidele martyre.—Hymnus. 956
- CXXIII.—De S. Gregorio papa.—Hymnus. 957
- CXXIV.—De S. Benedicto abbate.—Hymnus ad Vesperas. 957
- [Col. 1219] CXXV.—Ad Nocturnum. 958
- CXXVI.—Ad Laudes. 958
- CXXVII.—Epitaphium Ludoici sancti presbyteri. 959
- CXXVIII.—In natali confessorum Pontificum.—Hymnus. 959
- CXXIX.—Ad Laudes. 959
- CXXX.—De omnibus sanctis.—Versus. 960
- CXXXI.—De annuntiatione Virginis. 960
- CXXXII.—De nativitate Domini. 960
- CXXXIII.—De coena Domini. 961
- CXXXIV.—De baptismo Domini. 961
- CXXXV.—De S. Joanne Baptista. 961
- CXXXVI.—De oblatione Domini. 961
- CXXXVII.—Ubi pueri dicunt: Hosanna. 961
- CXXXVIII.—Transfiguratio Domini. 961
- CXXXIX.—Dominus dicit discipulis suis.—Vigilate. 961
- CXL.—Ubi Judas Dominum tradit. 961
- CXLI.—De patena. 961
- CXLII.—Ubi Christus rogat Patrem. 961
- CXLIII.—De ascensione Domini. 961
- CXLIV.—Ubi Spiritus sanctus descendit super apostolos. 961
- CXLV.—De S. Petro. 961
- CXLVI.—De S. Paulo. 961
- CXLVII.—De illo qui moratur in odio. 961
- CXLVIII.—De illo qui placet duobus inimicis. 961
- CXLIX.—De Hildebrando. 961
- CL.—De eodem Hildebrando. 961
- CLI.—De illo qui omnia timet vel nihil timet. 961
- CLII.—De virga Moysi. 961
- CLIII.—De arca Noe. 961
- CLIV.—De illo qui prius donat et postea reposcit. 962
- CLV.—Dominus papa sine merem incipiebat, et mecum complere volebat; sicque mecum dicebat; sicut erat in principio; cum mecum non dixisset.—Gloria Patri. 962
- CLVI.—Illis hoc dicitur qui falsam pacem faciunt. 962
- CLVII.—Quod saepe amicus videtur irasci, et inimicus fraudulenter blanditi. 962
- CLVIII.—Ad papam Alexandrum admonitio. 962
- CLIX.—Hoc servus Dei facere debet. 962
- CLX.—Pransum dicimus.—Edent pauperes.—Silentium solventes dicimus: Pretiosa in conspectu Domini. 962
- CLXI.—De odio. 962
- CLXII.—Qui castratus est non debet episcopari. 962
- CLXIII.—De Romanis febribus. 962
- CLXIV.—Quod qui ignorat legem vitiorum nequit evitare perniciem. 962
- CLXV.—De triduano jejunio. 962
- CLXVI.—Candaloo non pastori sed antiquo Draconi. 963
- CLXVII.—Cuidam fratri, cui jejunium et vigiliae in nauseam venerant. 963
- CLXVIII.—Quod quidam benefactis offenduntur, offensione placantur. 963
- CLXIX.—De dente et lente. 963
- CLXX.—Quod caro sine praedicatione prorumpit in silvam vitiorum. 963
- CLXXI.—De baculo rectoris. 963
- CLXXII.—De Ecclesia Romana ab antipapa invasa luctus. 963
- CLXXIII.—De miseria humanae conditionis. 964
- CLXXIV.—De eo qui praedicat justum et dimittit impium. 964
- CLXXV.—Laus eleemosynae. 964
- CLXXVI.—Avaro diviti. 964
- CLXXVII.—Viro superbo. 964
- CLXXVIII.—Livido obtrectatori. 965
- CLXXIX.—Duobus inimicis, ut ad pacent redeant. 965
- CLXXX.—Cum idem scriptum bis mittitur. 965
- CLXXXI.—De quibusdam antidotis. 965
- CLXXXII.—Quod qui sumit munus debet vicem reddere. 966
- CLXXXIII.—Quibus benedictio de coclearibus mittitur. 966
- CLXXXIV.—Pontificali dextera coclearia mittuntur. 966
- CLXXXV.—Quibus benedictio de coclearibus mittitur. 966
- CLXXXVI.—Amicum terret. 966
- CLXXXVII.—Ad inimicum. 966
- CLXXXVIII.—Discretio inter levem et gravem. 966
- CLXXXIX.—Quod melius sit agricolae laboranti quam domino praelianti. 966
- CXC.—De his qui non se, sed alios carpunt. 966
- CXCI.—Quod esuriens et sitiens vile quod libet libenter sumit. 966
- CXCII.—De illo qui gloriatur in altitudine vocis. 966
- CXCIII.—De monachis, qui loricas induunt ad carnem. 966
- CXCIV.—De Hildebrando, qui parvae quidem staturae, sed magnae videtur esse prudentiae. 966
- [Col. 1220] CXCV.—De papa et Hildebrando. 967
- CXCVI.—De Romano archidiacono, qui mihi medium piscem misit. 967
- CXCVII.—Urbano gratulatur, qui Romae factus est pauper episcopus. 967
- CXCVIII.—De illo qui filium habet. 967
- CXCIX.—Ut hi qui praedicant invicem non discordent. 967
- CC.—De stercore turdi fit viscus unde turdus ipse capitur. 967
- CCI.—Illi, cui ego prolixam misi epistolam, et ipse mihi parvam. 967
- CCII.—De Florentia, in qua papa Stephanus obiit, et Nicolaus papa ex eadem processit. 967
- CCIII.—De illo qui semetipsum subjugat, ut reum recipiat. 967
- CCIV.—Quod Roma mundo praefuit, donec legibus obedivit. 967
- CCV.—Quod plerique casti sint tenaces. 967
- CCVI.—De illo qui, nutritus Aretii Pomposiae abbas fuit. 967
- CCVII.—De domno Umberto archiepiscopo, qui sedebat ad dexteram papae, et ego ad sinistram. 967
- CCVIII.—Super saecularibus elegidia. 967
- CCIX.—Contra Cluniacensem abbatem qui eum in Galliam duxit. 968
- CCX.—Versus pauperis. 968
- CCXI.—De triduano jejunio. 968
- CCXII.—Qui dicit quod vult, audit quod non vult. 968
- CCXIII.—Epitaphium Petri Damiani. 968
- CCXIV.—Bennonis epitaphium. 968
- CCXV.—Quod vermis eris, et a verme voraberis. 969
- CCXVI.—Ad poenitentiam provocat. 969
- CCXVII.—Versus de Simoniacis. 969
- CCXVIII.—Adversus Simoniacos Rhythmus. 969
- CCXIX.—Damiano exhortatio ut monachus fiat. 971
- CCXX.—Rhythmus poenitentis monachi. 971
- CCXXI.—De abbatum miseria rhythmus. 972
- CCXXII.—De omnibus ordinibus omnium hominum in hoc saeculo viventium rubrica. 974
- CCXXIII.—In eos qui de regis ultione securi sunt, sed Christum evadere nequeunt—Rhythmus. 977
- COLLECTANEA IN VETUS TESTAMENTUM EX OPUSCULIS B. PETRI DAMIANI. 985
- Cajetani praefatio. 985
- Incipit liber Testim. Veteris ac Novi Testamenti. 987
- Incipit prologus. 987
- Incipiunt testimonia Libri Genesis. 991
- CAPUT PRIMUM.—In epistola ad Hildebrandum et Stephanum cardinales in qua docet qualiter rationalis anima ad perfectionem veniat. 991
- CAP. II.—In eadem epistola. 992
- CAP. III.—In eadem epistola. 993
- CAP. IV.—In eadem epistola. 993
- CAP. V.—In eadem epistola. 993
- CAP. VI.—In eadem epistola. 994
- CAP. VII.—In eadem epistola. 994
- CAP. VIII.—In sermone de S. Columba. 995
- CAP. IX.—In epistola ad Ariprandum, in qua hortatur ut Dei servus saecularibus non studeat litteris. 997
- CAP. X.—In sermone S. Lucae. 997
- CAP. XI.—In libro de perfectione monachorum. 998
- CAP. XII.—In sermone de exaltatione sanctae crucis. 998
- CAP. XIII.—In sermone de S. P. 999
- CAP. XIV.—In eodem sermone. 999
- CAP. XV.—In eodem sermone. 999
- CAP. XVI.—In libro de perfectione monachorum. 999
- CAP. XVII.—In sermone in Coena Domini. 1000
- CAP. XVIII.—In epistola ad Hirmisindim sanctimonialem, in qua dicitur quod aedificium humanae superbiae cito destruitur. 1000
- CAP. XIX.—In epistola ad Bonifacium Causidicum; ubi dicitur ut exteriori prudentiae spiritualis sapientia praeferatur. 1001
- CAP. XX.—In epistola ad Alexandrum Papam. 1001
- CAP. XXI.—In epistola ad Desiderium abbatem Casinensem. 1001
- CAP. XXII.—Ad Alexandrum papam; ubi conqueritur de insolentia pravorum hominum. 1002
- CAP. XXIII.—In epistola ad Leonem papam, ubi accusatum se esse conqueritur. 1003
- CAP. XXIV.—In libro Gomorrhiano. 1003
- CAP. XXV.—In sermone de Inventione sanctae crucis. 1003
- CAP. XXVI.—De Lia et Rachel in libro De perfectione monachorum. 1004
- CAP. XXVII.—De Bala et Zelpha, in eodem libro. 1005
- CAP. XXVIII.—In epistola ad Desiderium abbatem, ubi dicitur: cur Paulus ad dexteram, Petrus ad sinistram in pictura ponatur. 1006
- [Col. 1221] CAP. XXIX.—Ad Desiderium abbatem, ut vacet studio contemplandi. 1007
- CAP. XXX.—In sermone de S. Joanne Baptista. 1008
- CAP. XXXI.—In sermone de S. Luca evangelista. 1010
- CAP. XXXII.—In sermone de S. Vitale. 1011
- CAP. XXXIII.—In sermone de inventione sanctae crucis. 1012
- CAP. XXXIV.—In sermone de S. Eleucadio. 1012
- Incipiunt capitula libri Exodi. 1012
- Incipiunt testimonia libri Exodi. 1013
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad Hermisindem sanctimonialem, ubi dicitur quod aedificium humanae superbiae cito destruitur. 1013
- CAP. II.—In epistola ad H ermisindem, ubi dicitur quod aedificium humanae sapientiae cito labatur. 1013
- CAP. III.—In sermone de S. Columba. 1014
- CAP. IV.—In eodem sermone. 1015
- CAP. V.—In epistola ad Canonicos Fanenses. 1015
- CAP. VI.—In epistola ad Bonifacium, ubi dicitur ut exteriori prudentiae spiritualis sapientia praeferatur. 1016
- CAP. VII.—De decem plagis Aegypti, in epistola ad discipulum Joannem. 1016
- CAP. VIII.—In sermone S. Eleuchadii. 1021
- CAP. IX.—In sermone de inventione sanctae crucis. 1021
- CAP. X.—In epistola ad Blancam comitissam. 1021
- CAP. XI.—In sermone de inventione sanctae crucis. 1022
- CAP. XII.—In eodem sermone. 1022
- CAP. XIII.—In eodem sermone. 1022
- CAP. XIV.—In sermone de S. Eleuchadio. 1023
- CAP. XV.—In epistola ad fratres Cluniacenses. 1023
- CAP. XVI.—In sermone de S. Eleuchadio. 1023
- CAP. XVII.—In sermone de exaltatione sanctae crucis. 1024
- CAP. XVIII.—In sermone synodali primo. 1024
- CAP. XIX.—G. G. 1025
- CAP. XX.—In epistola ad canonicos Fanenses. 1025
- CAP. XXI.—In sermone de S. Andrea apostolo. 1025
- CAP. XXII.—In sermone de S. Matthaeo evangelista. 1026
- CAP. XXIII.—In sermone de S. Bartholomaeo. 1026
- CAP. XXIV.—In sermone de S. Eleuchadio. 1026
- CAP. XXV.—In eodem sermone. 1028
- CAP. XXVI.—In sermone synodali primo. 1028
- CAP. XXVII.—In epistola ad Damianum de scurrilitate vitanda. 1028
- Incipiunt capitula libri Levitici. 1029
- Incipiunt Testimonia libri Levitici. 1029
- CAP. PRIMUM.—In sermone de inventione S. crucis. 1029
- CAP. II.—In sermone virginum. 1029
- CAP. III.—In sermone sancti Donati. 1031
- CAP. IV.—Ad Desiderium abbatem. 1031
- CAP. V.—In epistola ad Cunibertum Taurinensem episcopum, de incontinentia clericorum. 1031
- CAP. VI.—In sermone S. Georgii. 1032
- CAP. VII.—In sermone S. Bonita ii. 1032
- CAP. VIII.—Ad Cunibertum Taurinensem episcopum de incontinentia clericorum. 1033
- CAP. IX.—In sermone in coena Domini. 1033
- CAP. X.—In epistola ad Hildebrandum et Stephanum. 1034
- Incipiunt capitula libri Numeri. 1034
- Incipiunt testimonia libri Numeri. 1034
- CAP. I.—In epistola ad Alexandrum papam, ut canonicis proprietatem tollat. 1034
- CAP. II.—In sermone de coena Domini. 1035
- CAP. III.—In libro gratissimo. 1035
- CAP. IV.—In sermone secundo de S. Matthaeo. 1036
- CAP. V.—In sermone de nativitate S. Mariae. 1037
- CAP. VI.—In epist. ad Hermisindem sanctimonialem. 1037
- CAP. VII.—In sermone de inventione S. Crucis. 1038
- CAP. VIII.—In sermone de exaltatione S. Crucis. 1038
- CAP. IX.—In eodem sermone. 1039
- CAP. X.—In eodem sermone. 1039
- CAP. XI.—In sermone S. Christophori. 1040
- CAP. XII.—In epistola ad V. Episcopum et ejus canonicos, de quinque sensibus corporis cohibendis. 1044
- CAP. XIII.—In eadem epistola. 1045
- CAP. XIV.—In epistola ad Albertum, in qua de mansionibus Israelitarum scribit. 1046
- CAP. XV.—In epistola ad V. Episcopum et ejus canonicos, quae est de quinque sensibus corporis cohibendis. 1046
- CAP. XVI.—In epistola ad V. Episcopum et suos canonicos, quae est de octo festivitatibus Veteris Testament. 1047
- CAP. XVII.—In epistola ad V. Episcopum et ejus canonicos, de quinque sensibus corporis. 1050
- CAP. XVIII.—In eadem epistola. 1052
- CAP. XIX.—In epistola ad Hildebrandum. 1052
- Incipiunt capitula libri Deuteronomii. 1063
- Incipiunt testimonia libri Deuteronomii. 1063
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad Alexandrum papam, ubi de insolentia malorum. 1063
- CAP. II.—In epistola ad fratres Cluniacenses. 1064
- [Col. 1222] CAP. III.—In eadem epistola. 1065
- CAP. IV.—In sermone de S. Bartholomaeo. 1065
- CAP. V.—De S. Anastasio. 1066
- CAP. VI.—In sermone de S. Georgio. 1066
- CAP. VII.—In libro De perfectione monachorum. 1066
- CAP. VIII.—In epistola ad Bonifacium quae est de eo quod exteriori prudentiae spiritualis sapientia debeat praeferri. 1067
- CAP. IX.—In epistola ad Cincium praefectum. 1067
- CAP. X.—In epistola ad Petrum monachum. 1068
- CAP. XI.—In sermone de S. Anastasio. 1069
- CAP. XII.—In sermone de S. Bartholomaeo. 1070
- Incipiunt capitula libri Josue. 1070
- Incipiunt Testimonia libri Josue. 1070
- CAP. PRIMUM.—In secundo sermone de S. Joanne evangelista. 1070
- CAP. II.—In eodem sermone. 1070
- CAP. III.—In sermone primo de S. Bartholomaeo. 1071
- CAP. IV.—In sermone de sancto Andrea. 1072
- CAP. V.—In sermone de S. Bartholomaeo. 1073
- CAP. VI.—In sermone de S. Andrea. 1073
- CAP. VII.—In eodem sermone. 1074
- CAP. VIII.—In epistola ad B. Causidicum, ut exteriori prudentiae spiritualis sapientia praeferatur. 1075
- CAP. IX.—In libro de perfectione monachorum. 1076
- CAP. X.—In epistola ad fratres Gamugni. 1077
- Incipiunt capitula libri Judicum. 1078
- Incipiunt Testimonia libri Judicum. 1079
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad V. abbatem. 1079
- CAP. II.—In sermone de S. Cassiano. 1079
- CAP. III.—In sermone de exaltatione S. Crucis. 1081
- CAP. IV.—In sermone de sanctis virginibus. 1082
- CAP. V.—In sermone de S. Matthaeo. 1083
- CAP. VI.—In epistola ad Petrum archipresbyterum de incontinentia clericorum. 1083
- CAP. VII.—In epistola ad Bonifacium episcopum de curialibus episcopis. 1084
- CAP. VIII.—In epistola ad Petrum archipresbyterum de incontinentia clericorum. 1087
- CAP. IX.—In eadem epistola. 1087
- CAP. X.—In sermone de sancto Antimo. 1088
- CAP. XI.—In epistola ad Adelaidem comitissam, qua eam confoederat episcopo propter incontinentiam clericorum. 1089
- CAP. XII.—In sermone de sanctis virginibus. 1090
- CAP. XIII.—In epistola ad canonicos Fanenses. 1090
- Incipiunt capitula libri primi Regum. 1090
- Incipiunt testimonia libri primi Regum. 1091
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad Nicolaum papam, de incontinentia episcoporum. 1091
- CAP. II.—In epistola ad fratres Cluniacenses. 1092
- CAP. III.—In epistola ad Albericum, in qua ei super decem quaestionibus respondet. 1094
- CAP. IV.—In epistola ad Aliprandum, quae est de correptione, quam sit utilis in sancti ordinis disciplina. 1095
- CAP. V.—In epistola ad Hermisindim, de eo quod aedificium humanae superbiae cito destruitur. 1096
- CAP. VI.—In sermone de S. Columba. 1096
- CAP. VII.—In epistola ad Desiderium abbatem, qua dicitur quod majori sit dignus honore qui dignitatem projicit quam qui in ea persistit. 1097
- Incipiunt capitula libri secundi Regum. 1099
- Incipiunt testimonia libri secundi Regum. 1099
- CAP. PRIMUM.—In libro Gomorrhiano. 1099
- CAP. II.—In sermone de S. Matthaeo. 1100
- CAP. III.—In epistola ad B. quae est ut exteriori prudentiae spiritualis prudentia praeferatur. 1101
- CAP. IV.—In epistola ad Albericum, qua super decem quaestionibus respondet. 1101
- CAP. V.—In eadem epistola. 1101
- CAP. VI.—In epistola ad Cluniacenses fratres. 1102
- CAP. VII.—In epistola ad Marinum. 1102
- CAP. VIII.—In epistola ad cardinales episcopos. 1103
- CAP. IX.—In epistola ad Albericum qua ei super decem quaestionibus respondet. 1105
- CAP. X.—In epistola ad Desiderium abbatem quod majori sit dignus honore qui dignitatem projicit quam qui in ea persistit. 1105
- CAP. XI.—In eadem epistola. 1106
- CAP. XII.—In epistola ad Albericum, in qua super decem quaestionibus respondet. 1107
- CAP. XIII.—In epist. ad D. abbatem, quae paulosupra. 1107
- CAP. XIV.—In eadem epistola. 1109
- CAP. XV.—In epistola ad Albericum, in qua ei super decem quaestionibus respondet. 1109
- CAP. XVI.—In eadem epistola. 1110
- CAP. XVII.—In sermone de Virginibus. 1111
- CAP. XVIII.—In epistola ad Albericum, in qua ei super decem quaestionibus respondet. 1112
- [Col. 1223] Incipiunt capitula libri tertii Regum. 1113
- Incipiunt testimonia libri tertii Regum. 1113
- CAP. PRIMUM.—Ad C. praefectum, ubi eum ad certamen provocat. 1113
- CAP. II.—In epistola ad Albericum, ubi super decem quaestionibus tractat. 1114
- CAP. III.—In epistola ad Agnetem reginam. 1116
- CAP. IV.—In eadem epistola. 1116
- CAP. V.—In epistola ad Albericum, ubi dicitur de mansionibus Israelitarum. 1117
- CAP. VI.—In epistola ad A. P. P. ubi conqueritur de insolentia pravorum hominum. 1118
- CAP. VII.—In sermone de nativitate S. Mariae. 1119
- CAP. VIII.—In epistola ad Agnetem reginam. 1120
- CAP. IX.—In sermone de S. Antimo. 1120
- CAP. X.—In sermone de inventione S. crucis. 1122
- CAP. XI.—In sermone de inventione S. crucis. 1122
- Incipiunt capitula libri quarti Regum. 1122
- Incipiunt testimonia libri quarti Regum. 1122
- CAP. PRIMUM.—In sermone de exaltatione S. crucis. 1122
- CAP. II.—In sermone de S. Cassiano. 1123
- CAP. III.—In epist. ad Hildebrandum et Stephanum, ubi dicitur quomodo rationalis anima ad perfectionem veniat. 1123
- CAP. IV.—In sermone de inventione S. crucis. 1124
- CAP. V.—In sermone de S. Bonifacio. 1125
- De libro Esdrae. 1125
- De libro Tobiae. 1127
- De libro Job. 1129
- Incipiunt capitula de libro Psalmorum. 1129
- Incipiunt testimonia de libro Psalmorum. 1129
- Incipiunt testimonia libri Psalmorum. 1129
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad Desiderium abbatem, ubi super Dei omnipotentiam disputatur. 1129
- CAP. II.—In epistola ad Hermisindim. 1129
- CAP. III.—In epistola ad Desiderium abbatem, ubi dicit quod majori sit dignus honore qui dignitatem projicit quam qui in ea manet. 1130
- CAP. IV.—In libro de contemptu saeculi. 1131
- CAP. V.—Ad Alexandrum papam, de canonicis. 1131
- CAP. VI.—Ad Desiderium abbatem, ubi de Dei omnipotentia disputatur. 1131
- CAP. VII.—In sermone de S. Anastasio. 1132
- CAP. VIII.—In epistola ad Blancam comitissam. 1132
- CAP. IX.—Ad Desiderium abbatem, ubi excessum suum excusat. 1132
- CAP. X.—In sermone de S. Columba. 1133
- CAP. XI.—In sermone de S. Christophoro. 1133
- CAP. XII.—In epistola ad Alexandrum papam, de auferenda proprietate canonicis. 1134
- Incipiunt capitula de libro Proverbiorum. 1134
- Incipiunt testimonia Proverbiorum. 1134
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad Cincium praefectum. 1133
- CAP. II.—In eadem epistola. 1133
- CAP. III.—In sermone de S. Bartholomaeo. 1136
- CAP. IV.—In epistola ad Cincium praefectum, super cohortatione ad castitatem. 1136
- CAP. V.—In epistola ad fratres Gamugnii, ubi de transgressione suorum mandatorum agit. 1137
- CAP. VI.—In epist. ad Alexandrum papam de canonicis. 1137
- CAP. VII.—In eadem epistola. 1138
- CAP. VIII.—In epistola ad Alexandrum papam, super insolentia malorum hominum. 1140
- Incipiunt capitula de Ecclesiaste. 1140
- Incipiunt testimonia de Ecclesiaste. 1140
- CAP. PRIMUM.—In libro gratissimo. 1139
- CAP. II.—G. G. 1140
- CAP. III.—Ad Mainardum abbatem. 1140
- CAP. IV.—In epistola ad Bonifacium Causidicum, ut exteriori prudentiae spiritualis sapientia praeferatur. 1141
- CAP. V.—In epistola ad Alexandrum papam, contra papam ne dijudicet. 1141
- Incipiunt capitula de Canticis canticorum. 1142
- Incipiunt testimonia de Canticis canticorum. 1143
- CAP. PRIMUM.—Ex sermone in natali virginum. 1143
- CAP. II.—1143
- CAP. III.—In sermone de SS. Flora et Lucilla. 1144
- CAP. IV.—Ex sermone in natali virginum. 1145
- CAP. V.—1145
- CAP. VI.—1145
- CAP. VII.—1145
- CAP. VIII.—1146
- CAP. IX.—1146
- CAP. X.—1147
- [Col. 1224] CAP. XI.—1147
- CAP. XII.—Ex sermone in natali virginum. 1147
- CAP. XIII.—In sermone de SS. Flora et Lucilla. 1147
- CAP. XIV.—Ex sermone in natali virginum. 1148
- CAP. XV.—1148
- CAP. XVI.—In epistola ad Blancam et in sermone de SS. Flora et Lucilla. 1149
- CAP. XVII.—1150
- CAP. XVIII.—In sermone de S. Joanne apostolo et evangelista. 1150
- CAP. XIX.—1150
- CAP. XX.—In homilia de nativitate B. Virginis Mariae. 1150
- CAP. XXI.—In sermone de S. Marco evangelista. 1151
- CAP. XXII.—1151
- CAP. XXIII.—1152
- CAP. XXIV.—1152
- CAP. XXV.—In sermone de inventione S. Crucis. 1153
- CAP. XXVI.—1153
- CAP. XXVII.—In Epistola ad Blancam et in sermone de sancto Cassiano. 1154
- Incipiunt capitula libri Sapientiae. 1153
- Incipiunt testimonia libri Sapientiae. 1153
- CAP. PRIMUM—In libro gratissimo. 1153
- CAP. II.—In sermone secundo de S. Bartholomaeo apostolo. 1155
- Incipit capitulum de libro Ecclesiastici. 1155
- CAPUT UNICUM.—In sermone secundo de S. Matthaeo apostolo et evangelista. 1155
- Incipiunt capitula libri Isaiae prophetae. 1157
- Incipiunt testimonia. 1157
- CAP. I.—1157
- CAP. II.—In epistola ad Blancam. 1157
- CAP. III.—Ad Oldericum, episcopum Firminum. 1158
- CAP. IV.—In epistola ad Hermisindim, quod aedificium humanae superbiae cito destruitur. 1159
- CAP. V.—In libro contra Judaeos. 1159
- CAP. VI.—In sermone de S. Luca evangelista. 1159
- CAP. VII.—In eadem epistola. 1160
- CAP. VIII.—In epistola ad Albericum card, de decem quaestionibus. 1160
- CAP. IX.—In homilia de nativitate S. Mariae virginis. 1161
- CAP. X.—In epistola ad Cunibertum episcopum Taurinensem de incontinentia clericorum. 1162
- Incipiunt capitula Jeremiae. 1161
- Incipiunt testimonia. 1161
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad P. archipresbyterum, ubi loquitur de animae egressione a corpore. 1161
- CAP. II.—In epistola ad P. archipresbyterum, de incontinentia clericorum. 1163
- CAP. III.—In epistola ad P. abbatem. 1565
- CAP. IV.—In epistola ad cardinales episcopos. 1165
- CAP. V.—In epistola ad P. archipresbyterum, super egressione animae de corpore. 1166
- CAP. VI.—In epistola ad fratres Sanvicini ubi ad patientiam provocat. 1166
- CAP. VII.—In epistola ad N. papam, super incontinentia clericorum. 1167
- CAP. VIII.—In epistola ad Hermisindem. 1168
- CAP. IX.—In epistola ad Albericum card. super decem quaestionibus. 1168
- CAP. X.—In epistola ad Bonifacium ut exteriori prudentiae spiritualis sapientia praeferatur. 1169
- Incipiunt capitula de libris prophetarum. 1169
- Incipiunt testimonia de libris prophetarum. 1169
- CAP. PRIMUM.—In epistola ad V. episcopum. 1169
- CAP. II.—In sermone de S. Stephano papa et martyre. 1169
- CAP. III.—In sermone primo synodali. 1170
- CAP. IV.—In epistola ad Blancam. 1170
- CAP. V.—In epistola ad Honestum. 1171
- CAP. VI.—In homilia de nativitate B Mariae Virginis. 1171
- CAP. VII.—In sermone 1, de S. Matthaeo apostolo et evang. 1171
- CAP. VIII.—In epistola ad Mainardum abbatem. 1172
- CAP. IX.—In epistola ad cardinales episcopos, de dignitate Romanae Ecclesiae. 1172
- CAP. X.—In sermone II de S. Matthaeo apost. et evang. 1173
- Incipiunt testimonia de libro Machabaeorum. 1173
- CAP. I.—1173
- CAP. II.—In epistola ad Albericum card. 1175
- De petitionibus Lincidarii et responsionibus ejusdem. 1177 et 1178
- De minitationibus et promissionibus Dei. 1179 et 1180
OPERUM TOMUS SEU PARS III. OPUSCULA.
ADDITIO AD TOMUM III OPERUM S. PETRI DAMIANI.
OPERUM TOMUS SEU PARS IV.—CARMINA ET PRECES.
[Col. 1223] FINIS TOMI CENTESIMI QUADRAGESIMI QUINTI.