144

Varii scriptorum fines: ex his quis auctori propositus? Num. 1. Ejusdem in Petrum Damianum fiducia. 2. Quaestionis momentum. 3. Petri Damiani elogium. 4. Avellanitarum gloria ex tanta sanctorum, atque episcoporum copia, et cardinalibus ex eodem monasterio assumptis. 5. Jacobi Laderchii conatus ad omnes Avellanitas ab ordine Camaldulensi abstrahendos. 6. A nobis ejus refutationem juste, necessario, ac modeste suscipiendam; ibid. De aliis, quae prodierunt, adversus Laderchium apologiis.

I. Qui viros sanctitate, doctrina, rebusve aliis praeclare gestis insignes, vel familiae, vel patriae, vel ordini suo vindicare conantur, diversis impelli ad [Col. 0017B] scribendum studiis consueverunt: plerique nimirum ad ostentationem gloriae, nonnulli veritatis amore, paucissimi aedificationis gratia id in se negotii suscipiunt. Ego vero, ut primorum vanitatem declinare pro viribus satago, ita zelum aliorum aemulari, ac denique posteriorum fructum praesenti dissertatione consequi, summo animi ardore, desidero. Petrum scilicet Damianum, et Avellanitas caeteros Camaldulensis instituti fuisse, adversus argumenta Jacobi Laderchii, congregationis Romani Oratorii presbyteri, ac nuperrimi Vitae ejusdem Petri Damiani scriptoris, ostendere in votis habeo, tum ne qua ex parte veritati praejudicium fiat, tum maxime, ut Camaldulenses nostri tantorum Patrum, atque antecessorum se filios, ac successores agnoscere pergant, [Col. 0017C] neque se ab illorum imitatione sejungere audeant, quibus communem, vel monasticam, vel eremiticam disciplinam ab eodem sanctissimo Patre Romualdo acceptam se derivasse gloriantur. Neque enim minus ad nos, quam ad veteres Avellanitas pertinere videtur gravis illa Petri Damiani admonitio, qua Opusc. suum 13 De ordine, et facultatibus Fontis Avellani S. doctor concludit, videlicet: Pudeat vos ab illorum nobilitate fieri vivendo degeneres, qui facti estis habitaculo successores.

II. Hunc praesenti dissertationi scopum praefixum volo, atque in hunc totam ejusdem tractationis seriem unice dirigendam spero, si meis favere votis, et tenues conatus obsecundare, calamumque sibi consecratum regere non dedignabitur idem ipse, qui praecipuum lucubrationi huic argumentum praebet, [Col. 0018A] B. Petrus Damiani, praecipuum ordinis nostri lumen, et ornamentum: quemadmodum, ejus aris humiliter advolutus, enixe deprecor. Nec enim, nisi praevia ejus patrocinii invocatione, cujus praesentiam toties mihi propitiam sensi, ad hoc scriptionis genus animum appuli; nec nisi ejusdem auspiciis, tot inter varias occupationes ab hujusmodi studiis maxime alienas, otiumque diligentiori harum rerum indagini opportunum minime relinquentes, apologiam hanc utcunque contexere, et ad umbilicum tandem perducere me posse confido. Praesertim cum ad quartam hanc stadii mihi propositi partem, viribus ex praecedenti cursu pene confectis, accedam, quam propterea ex integro decurrere, totamque perficere vix speraverim, nisi [Col. 0018B] ejusdem, cujus causa agitur, S. doctoris auxilium ita jacentem animum erigat, vigorem renovet, nervos restauret, nutantem pedem confirmet, ut ad optatam metam facili et expedito gressu pertingam.

III. Ne vero quis propositam controversiam levioris fortasse momenti, ac minimi ponderis esse arbitretur, quod minus illi perspecta sint Petri nostri Damiani eximia in Ecclesiam merita, ejusque antecessorum ac successorum, qui insigne Fontis Avellani coenobium, atque hinc pendentia monasteria, nec non celeberrimam Sitriae eremum, aliasque cognatas solitudines illustrarunt (omnes enim pariter haec quaestio tangit, eademque singulorum est ratio) praeclarae dotes aeterna memoria [Col. 0018C] dignae summisque laudibus efferendae; ideo brevem in primis, ac veluti perfunctoriam horum pariter, et illius ideam praemittendam censeo: lectorem nihilominus, pro pleniori Petri Damiani notitia, remittens ad doctissimos, et piissimos cardinales Baronium et Bellarminum, aliosque ecclesiasticos scriptores, initio tomi I Operum ejusdem egregii doctoris a Constantino abbate Cajetano adductos, apud quos frequentissima ejus elogia occurrunt, meritis tamen longe inferiora; quemadmodum, et ad uberiorem Avellanitarum (Sitriensium quoque, et similium, quorum permistas, atque invicem instituti communione confusas laudes haudquaquam distinguo) cognitionem sufficiet eruditi viri Ludovici Jacobilli tres tomos de SS. Umbriae pridem editos legendos proponere; nec enim integram [Col. 0019A] ipsorum historiam conscribendam in me recipio, sed eorum, et Camaldulensium instituti cognationem duntaxat demonstrandam assumo.

IV. Fuit sane B. Petrus Damiani vir sui saeculi longe doctissimus, sanctimonia et auctoritate praeditus singulari; cujus si eloquentiam spectes, Gregorio proximum: si zelum consideres, parem Hieronymo; si vitae austeritatem ac dilatandae eremiticae disciplinae studium attendas, similem Romualdo merito dixeris. Quem e solitudinis latebris ad Romanam purpuram, et Ostiensis Ecclesiae principatum sola virtus evexit, spectatissima prudentia difficillimis pontificiis legationibus obeundis admovit; probata humilitas e summo dignitatis fastigio ad eremi squallorem reduxit. Cujus denique encomia [Col. 0019B] is solus ignorare potest, qui ejus Vitam, Opuscula, Miracula non legerit: qui tot per ipsum praeclare ad divinum cultum promovendum instituta, atque ab universa Ecclesia recepta, non expenderit: qui denique non audierit, quanto in pretio apud omnes Romanos pontifices, quibuscum, et ante quos vixit, habitus fuerit; ex quibus Alexandri II oraculum referre sufficiat, qui in litteris ad Galliarum praesules hoc de illo vivente magnificum edidit testimonium: «Talem vobis virum destinare curavimus, quo nimirum, post nos, major in Romana Ecclesia auctoritas non habetur: Petrum videlicet Damianum Ostiensem episcopum, qui nimirum, et noster est oculus, et apostolicae sedis immobile firmamentum.»

[Col. 0019C] V. Quod attinet ad reliquos Petri Damiani concellitas, ejusdemque instituti sectatores, tot ac tales ii numerantur, ut prodigio simile sit, potuisse omnes ab uno illo Avellanensi asceterio prodire: nec facile aliud (si unum, vel alterum ex primariis ordinum capitibus excipias) monasterium reperire erit, quod tam illustribus sanctimonia, et dignitate ecclesiastica viris fuerit insignitum. Nam supra quadraginta monachos haec una solitudo ad coelestem patriam transmisit, quorum nomina inter sanctorum, ac beatorum fastos, posterorum venerationi sunt consecrata; totidemque circiter variarum urbium episcopi ex ejus claustris assumpti recensentur: e quibus quatuor in S. R. E. cardinalium senatum, pro suis meritis, cooptati numerantur, nempe is, [Col. 0019D] de quo praecipue loquimur, Petrus Damiani Ostiensis episcopus, et Damianus ex Rodelinda sorore S. doctoris nepos (cujus ipse meminit tom. I, lib. II, ep. 11, et lib. VI, epist. 3, 2, 22, 29, ac tom. IV, carmine 219, ad quem inscripta sunt Collectanea ex operibus Petri Damiani, ejus Operum tom. IV, cujus et meminit S. Brunus episcopus Signinus in Comment. super Isaiam: fuisse autem a Gregorio VII in avunculi memoriam, cardinalem creatum, patet ex Rogerio scriptore Vitae S. Anselmi Lucensis episcopi, ut notat Constantinus Cajetanus praef. in dd. Collectanea, et confirmatur ex instrumento concordiae inter praepositum ecclesiae Florentinae, et abbatem S. Miniatis, cui inter alios cardinales Damianus hic subscriptus legitur anno 1087, apud Ughellum tom. VII in Append. tom III ad episc Florent.) et Guitmundus episcopus Aversanus (quem alii Sigismundum nominant, et Trithemius quidem monachum S. Crucis Leufridi credidit, Arnoldus autem Wion S. Crucis Fontis Avellani fuisse scribit, ac Trithemium aequivoco monasterii nomine deceptum putat, Jacobillus vero ex coenobio Leufridiano ad Avellanense, fama sanctitatis B. Lodulphi illectum, transisse contendit, electum vero cardinalem ex bibliotheca Patrum in Operibus scriptorum saeculi XI, pag. 469, tom. XVII, et apud Ughellum in episcopis Aversanis et Guillelmum Caveum Hist. litter. ad an. 1066 constat) ac demum Gebiosus episcopus Caesenas (qui ex Avellanae coenobio Romam [Col. 0020B] vocatus, ibidem abbas S. Alexii, tum episcopus, ac cardinalis, nec non Dalmatiae, et Sclavoniae legatus a Gregorio VII est constitutus, ex Ughello, Jacobillo, et Ciaconio) quibus quasi quatuor purpureis gemmis Avellanensis crucis diadema illustratur.

VI. Tot igitur, ac tantos viros, jurene ex albo Camaldulensium expunxerit Jacobus Laderchius (Vitae S. Petri Damiani tom. I, lib. I, cap. 8) hac quarta dissertatione disquirendum est; quod quidem citra ejus offensionem aggredi me posse contendo: an et sperare liceat, ignoro; quantumvis enim causae meae aequitati satis confidam, non mihi tamen usque adeo blandiri velim, ut me ab illo mitius habendum, quam pro hominis ausim consuetudine polliceri. Quo res cunque cadat, mihi abunde sufficiet, quod [Col. 0020C] justae in primis causae defensionem susceperim, et necessario susceperim, et intra inculpatae tutelae limites me continuerim, quos etsi excederem, ejus provocationi dandum esset, qui prior nullaque in re a nostris lacessitus, ordinem offendit, Petrum Damianum, integramque sanctorum cohortem ex ejus Fastis delere, atque eradere, adeoque praecipuam ejus gloriam subvertere, ac decus omne pessundare conatus. Quod quidem praejudicium, ut nos, debita moderatione servata, toleravimus; ita aequum fuerit, illum pari jure modoque nobiscum agere, nec gravatim ferre, quod Camaldulense Petri Damiani institutum, praesenti dissertatione, tum propriis argumentis astruere, tum a singulis ejus scrupulis, objectisque vindicare nitamur, ut sarta, tectaque sit nostrae [Col. 0020D] religionis gloria quae in Petro Damiano, ejusque sectatoribus celeberrimis potissimum emicat, utque tot illustrium scriptorum, qui nobiscum sentiunt, summorumque etiam pontificum (quos c. 6, num. 19, citabimus) ac sacrae Rituum congregationis, quae Petri Damiani ad diem 22 Februarii, ac Dominici Loricati ejus discipuli ad 17 Octobris, officia ordini nostro recitanda indulsit, prudentissimum judicium, uno eodemque opere propugnemus.

VII. Et quamvis dum haec sub prelo essent, brevis apologia Italico sermone scripta prodierit, pro S. Petro Damiano, adversum eumdem Laderchium Camaldulensibus vindicando, auctore Philippo Maria Macchiarelli eremita Camaldulensi congregationis [Col. 0021A] Montis Coronae, qui se primum omnium Petri Damiani vindicem, pag. 9, arbitratus est (quasi unus ipse, caeteris consopitis, ad ordinis totius propugnationem evigilasset) quod ignoraret, hanc ab aliis provinciam dudum occupatam, ex quibus auctor Dialogi Sejanum inter et Ruffinum id lepide, sed nervose jam praestitit; ut nihil dicam de praesenti Dissertatione tunc editioni proxima, quaeque si aut tribus foliolis (ut Machiarelli Apologia) comprehendi potuisset, aut reliquas, quibus conjungenda erat, non exspectasset, utique auctoris hujus non operam modo, sed votum, et cogitationem praevenire debuerat, quamvis, inquam, Macchiarelli Apologia nostram hanc dissertationem praecesserit, aeque ac Sejani et Ruffini Dialogus jam citatus, nihilominus [Col. 0021B] haud ita argumentum exhaustum video, ut meae pariter lucubrationi relictus locus non sit, licet multa futura sint mihi cum illo, et cum praedicto dialogista, necessaria communia, in ejusdem siquidem causae praesidio laborantibus non possunt non eadem occurrere argumenta, ex iisdem sedibus deducta, eaedemque rationes ex iisdem fontibus derivatae. Quod quidem veritatis indicium praesumi debet, plures enim, qui e diversis longoque intervallo dissitis regionibus scribentes, sua invicem studia non communicaverint, non possent simul in iisdem ferme principiis convenire, nisi veritatis unitas, et constantia, quae simili ubique voce loquitur, sententiarum verborumque consensum ab illorum quolibet extorqueret.

Avellanae origo ex Fortunio, num. 1 et 2. In ejus narrationem animadversio, 3. Monasterium Avellanae circa annum Christi millesimum institutum ostenditur, 4. An B. Ludulphus loci auctor Arianos fugeret? 5. S. Romualdum, etiam Mabillonii testimonio, apud Avellanam habitasse, 6. Ejus habitationem apud Catriam de Sitria exponendam non esse, 7. Ex ipsius Fortunii principiis Avellanae institutionem D. Romualdo tribuendam, 8. Thomae Minii in eamdem sententiam suffragium, 9. Ludovici Jacobilli auctoritate idem confirmatur, 10. Item Julii Ambrosii Lucentii calculo eadem veritas munitur, 11. Certior anni determinatio, quo haec contigerint, 12.

[Col. 0021D] I. Nunc ut rem ipsam propius attingamus, paulo altius repetenda est monasterii, sive eremi S. Andreae (nunc S. Crucis) Fontis Avellanae, ubi Petrus Damianus, quemadmodum in ejus Vita ab Joanne ipsius discipulo ac familiari edita, cap. 4, narratur, monasticum schema induit, institutio. Fortunius noster Hist. Camald., parte II, lib. v, cap. 5, de ea sic loquitur: «Qui de origine venerabilis eremi, seu coenobii Sanctae Crucis Avellanae mentionem faciunt, hi rem Ludulpho, sive Candulpho ascribunt, qui fuit vir innocentia singulari operibusque sanctis clarissimus, pro quibus meruit ad cathedram Ecclesiae Eugubinae promoveri, annum ab ipsa eremo eondita circiter trigesimum. Verumtamen genus, et conditionem primariam designat nemo; sed creditur [Col. 0022A] illum nobili stirpe progenitum atque religiosum fuisse. De eo exstat elogium hujuscemodi: Anno 1000, coeptum est aedificium eremi Avellanae sub Catria a Candulpho, sive Ludulpho, simpliciter capella et casula ad Arianorum sectam fugiendam. Verum enimvero cum Ariana pestis, quae Ecclesiam Christi annum circiter 320 labefactare coepit, jampridem ante annum millesimum exstincta fuerit, nos eam aedificationem longe ante tempora sancti Patris Romualdi factam fuisse nihil ambigimus.»

II. Tum sic prosequitur: «Porro Ludulphus, sive persecutores fugiens, sive peregrinationem cum quodam suo fido socio obiens ubicunque per silvas et valles locum eremiticae vitae idoneum inveniret, [Col. 0022B] dubius erat an ibi sisteret et peregrinandi finem faceret. Cum vero nullibi viam obfirmare posse videretur, contigit illum per Apennini juga iter facientem, ad locum quemdam amoenum arcuatae vallis, quae sita est inter densissimas silvas inter montem Catriae et Corni, descendere. Ubi dum sisteret, plus solito laboris itinere fatigatus, ad fontem, qui plurimus ad radices Avellanarum arborum scaturiebat, et sumpto cibo, cum nonnihil somni capere coepisset, vox coelitus ad illum hujusmodi facta est: Ludulphe, hic tibi habitatio patrata, jam tandem labori itineris parce. Qui surgens, Deo gratias agens, capellam et casulam, ut dictum est, inibi ad honorem sancti Andreae apostoli primum posuit, inditumque loco est nomen Fontis Avellani [Col. 0022C] a fonte memorato, usque in hodiernum diem. Porro Ludulphus, aliquandiu degens quasi incognitus, a pastoribus proditus est, et ad episcopalem cathedram Eugubinae Ecclesiae, in cujus dioecesi locus est, attractus deinde omnino invitus. Quamobrem eremus sua Avellana, ob frequentiam discipulorum in celebre coenobium versa, quod propter auctoris incredibilem columbae simplicitatem, titulo ordinis Columbae insignitum, illum vel usque ad tempora Danthis poetae Etrusci retinuit,» etc

III. In qua narratione primo advertendum occurrit nimis inconsulte a Fortunio velut indubium supponi quod Avellanensis eremi institutio S. Romualdi temporibus longe anterior fuerit, ex quo epigraphes ab ipso allata Arianae sectae pridem exstinctae fugam [Col. 0022D] Ludulpho loci conditori ascribere videatur. Cum enim utrumque diserte affirmetur in illo elogio, videlicet tum aedificium eremi Avellanae a Ludulpho coeptum anno millesimo, tum ad Arianorum sectam fugiendam id factum esse. Quae duo invicem non cohaerere noster historicus arbitratur, reliquum erat, ut cautius expenderet utrum ex his commentitium putaret; primumne, quod innumeris aliis monumentis confirmatur; an, secundum, quod non alio, quam politae illius inscriptionis, testimonio fulcitur; deprehendissetque non illud ex hoc in dubium vocari, sed hoc potius ex illo corrigi debuisse.

IV. Enimvero circa annum Christi millesimum (aut certe paulo ante, ut infra determinabimus) [Col. 0023A] sacram Avellanae domum revera constructam fuisse, nec ad Arianorum saecula ejus institutionem referri posse, constat tum ex ipso B. Ludulpho illius eremi fundatore, qui anno 1009 ad Eugubinum episcopatum raptus est, illique anno 1012 nuntium remittens ad suam cremum reversus legitur, ubi sanctissime obiit die 20 Januarii 1047; tum ex ejusdem Ludulphi discipulis, Juliano, qui eremum in absentia Ludulphi ab anno 1009 ad 1012 rexit, eidemque in episcopatu Eugubino succedens, die 7 Maii 1032 e vivis excessit; B. Guidone Aretino, qui anno 1022 suum de musica Syntagma novum Theodaldo Aretino episcopo dedicavit, et anno 1030 a B. Ludulpho in coadjutorem, seu vicarium suum est cooptatus, cui etiam anno 1047 in prioratu successit, [Col. 0023B] usquedum anno 1050, die 17 Maii, Deum adiit; B. Forti eremita, qui anno 1030 se Ludulpho discipulum obtulit, et die 9 Maii 1040, ex hac luce migravit, ut ejus tumuli vetus inscriptio in cathedrali Eugubina testatur. Ut omittam graves scriptores contendere Petrum Damianum, quinquagesimo post Avellanensis eremi institutionem anno, se inibi divino servitio mancipasse; quod utique falsum esset, nisi circa annum Christi millesimum a B. Ludulpho posita venerabilis illius solitudinis initia supponerentur.

V. Interim quid sibi voluerit elogii illius auctor, cum dixit Ludulphum ad Arianorum sectam fugiendam sacellum illud apud Fontem Avellanae construxisse, haud facile est divinare, nisi dicamus aliquas [Col. 0023C] Arianorum reliquias, et tum fortasse residuas, aut denuo excitatas fuisse (ut nostro etiam saeculo haec impietas renovata est in Anglia potissimum, et Polonia per varios sectarios, Faustum Socinum, Joannem Crellium, Brennium, Eniedinum, Smalcium, Schilchsingium, Ostorodum, et Christophorum Sandium), nam de Arianis velut exstantibus loqui videtur Petrus Damiani tom. III, opusc. VI, cap. 22, ibi: «At contra, Ariani, qui adversus Spiritus sancti divinitatem manifesta prorsus impietate confligunt, ad catholicam fidem redeuntes in male accepti ordinis persistere dignitate non possunt. Credunt enim, sicut eorum sacrilega possessio manifestat, quod Pater creator sit, Filius creatura; Spiritum vero sanctum creaturam creaturae damnabiliter asseverant.» [Col. 0023D] Sed et Arianorum meminit ut suo tempore existentium anonymus encomiastes Henrici IV, quem ex tomo I Collectionis Frecheri adducit Pagius anno 1058, n. 5, aut denique nisi clausulam hanc ita interpretemur, ut significet, Ludulphum divino cultui deditum, ut se ab Ariana superstitione, a qua maxime abhorrebat, alienum ostenderet, illo sacello divinos Christo honores, debitamque S. Andreae ejus apostolo venerationem testatum esse. Quanquam operae pretium non est ut in illius inscriptionis expositione immoremur, cum adeo obscurae fidei sit ut a nemine propterea illam indicari, aut commendari videam, praeterquam a Fortunio, et his, qui ab illo acceperunt.

[Col. 0024A] VI. Secundo, in eadem Fortunii narratione observandum est praetermissam ab ipso fuisse insisignem circumstantiam, quam alii scriptores expresse notant, nempe Ludulphum hunc ipsiusmet S. P. Romualdi fuisse discipulum, et ab ipso eremiticae disciplinae legibus eruditum; imo in ipsamet solitudine, apud Catriam Ludulphi ope excitata S. P. Romualdum commorasse, ut narrat Petrus ipse Damianus in Vita S. Romualdi cap. 19, ibi: «Aliquando autem vir sanctus non longe mansit a Catria;» qui locus de habitatione apud Avellanam exponitur a variis auctoribus, quos inter Ludovicus Jacobillus de sanctis Umbriae, ac Joannes Mabillonius praefatione ad saeculum VI Benedictinum, ubi de Avellanensi coenobio haec habet: «Sub annum [Col. 0024B] Christi millesimum construi coeptum est, nempe in Umbria, diocesi Eugubina, ad radices Montis Catriae, ubi itidem S. Romualdus secessum habuit.» Ut alios minoris nominis, Portesanum, Crucettum, etc., praeteream.

VII. Quanquam VIX testibus opus est, ubi res ipsa loquitur, tum ex Avellanitarum instituti cum Romualdinis legibus convenientia, de qua infra uberius, tum quia aliter quam de Avellanae solitudine illa Catriensis habitatio Romualdi exponi nequit; opinio siquidem Fortunii, parte VII, lib. I, cap. 11, locum illum de eremo Sitriae interpretantis, pugnare videtur cum Petri Damiani auctoritate, qui in Vita S. Romualdi, cap. 49, ita refert Romualdum ad Sitriae solitudinem habitandam divertisse, [Col. 0024C] quasi ibidem antea commoratus non esset, sed locum ipsum tunc suis discipulis replere aggrederetur. Ecce Damiani verba: «Postmodum vero Romualdus, cum Appenninum desereret, montem Sitriae habitaturus ascendit. Cavendum autem summopere est ne quis, cum audierit quia vir sanctus tot loca mutaverit, pii operis pondus vitio levitatis ascribat. Haec namque mutationum ejus causa procul dubio fuerat, quia ad venerabilem virum, ubicunque degeret, turba hominum pene innumerabilis concurrebat. Ratio ergo poscebat ut, cum unius loci spatium plenum habitatoribus cerneret, illic priore constituto, ad replendum mox aliud festinaret.» Quod si Romualdus dudum in Sitria eremum condiderat, cum ad Catriam morabatur, [Col. 0024D] ut docet Fortunius, haec nova in Sitriam excursio non fuisset novae locorum mutationi, sed veterum discipulorum visitationi ascribenda, neque hac Damiani excusatione opus erat, neque adducta frequentiae discipulorum causa proposito ipso congrueret. Habitatio igitur apud Catriam, non de Sitria, quae inde duobus milliaribus ad Saxiferrati oppidum recedit, sed de Fontis Avellanae solitudine, quae Catriae montis lateri penitus adhaeret, certissime est intelligenda.

VIII. Nec dubitandum puto, Fortunium ipsum id expresse concessurum, nisi illius Arianorum fugae Ludulpho ascriptae praeconcepta opinio, Avellanae institutionem ad tempora Romualdo anteriora referendam [Col. 0025A] esse, persuasisset; indeque Romualdi habitationem apud Catriam, de Avellanensi solitudine, dudum ab aliis monachis occupata, intelligendam non esse, sed ad eremum Sitriae detorquendam, falso arbitratus esset. Nam is aliunde faterur, Romualdi saeculo exstructa coenobia ejusdem disciplina potissimum meruisse, ait enim part. I lib. I, cap. 23: «Porro tanta fuit de sanctissimo Romualdo in tota Europa opinio, ut vel nullum sui temporis coenobium, nulla eremi solitudo, nulla denique religiosarum personarum congregatio usquam gentium fuerit, quae aut Romualdum magistrum, et patrem non habuerit, aut consilium, missis legationibus, non flagitaverit ab illo, qualiter conversari in sacra militia deberet, et qualiter diabolicis impugnationibus [Col. 0025B] resistere posset.» Quod praesertim de Avellanensi eremo, et quidem potiori jure, affirmare debuerat, quae nedum Romualdi tempore, sed in ipsa Italia, imo in Umbria sub ipsius S. Patris oculis construeta est, nec nisi ab ipso vitae eremiticae magno restauratore Romualdo congruas eremitice vivendi leges accipere poterat.

IX. Hinc Thomas Minius monachus noster in sua Historia Camaldulensi, quae in bibliotheca Angelorum Florentiae ms. servatur, ubi Fortunium (nonnullis duntaxat locis correctis, et quibusdam ejus omissionibus suppletis) verbatim italice reddit, ut jam dissert. I, cap. 1, num. 6, monuimus, Avellanensis pariter coenobii fundationem, quam ex Fortunio supra, num. 1, adduximus, sic interpretatur, [Col. 0025C] atque restituit, ut Rudulphum Romualdi fuisse discipulum, ab eoque vitae eremiticae praeceptis imbutum tradat: ait enim lib. VIII, cap. 1: «Coloro, che fanno menzione dell' origine del venerabil eremo, oggi Badia, di S. Croce dell' Avellana, vogliono, che ne fosse autore il B. Lodolfo, altrimenti Candolfo, uomo dotato di singolare innocenza, il quale mediante le sue sante operazioni, fu fatto vescovo d'Agubbio l' anno trentesimo della fondazione d' esso eremo, ma non fanno memoria nissuna d' onde egli fusse: solamente dicono, essere stato di nobile stirpe, e religioso; producendo questa memoria. L' anno mille si principio l' edificio dell' eremo dell' Avellana sotto Catria da Candolfo, overo Lodolfo, con semplice capella, e Casipola, per fuggire la setta [Col. 0025D] delli Ariani. Nel qual tempo, non solo in Italia, ma quasi per tutta l' Europa, era celebre la fama della santita del nostro P. S. Romualdo (ancora vivente) e de' suoi discepoli, e non è punto da dubitare, anzi tengo per fermo, che Lodolfo ancor lui fosse suo discepolo, e che non solo fuggisse la persecuzione della Setta, ma che andasse, a guisa del maestro suo S. Romualdo (anzi con sua benedizione, e consentimento, come un altro S. Gio. Gualberto) cercando luoghi solitarii, e remoti da ogni strepito secolaresco, per quivi fermarvisi col suo compagno, ed altri tirare al servizie di Dio, perchè in loro era un ardente desiderio della salute dell' anime,» etc. Haec Minius, qui et infra addit: «E per corroborazione [Col. 0026A] di quanto ho detto, cioè, che il B. Lodolfo fusse discepolo del P. S. Romualdo, e che vivesse con i sui discepoli sotto tale protezione, si vede chiaramente nella persona di Pietro Damiano, per quanto afferma il P. F. Paolo Morigia nella sua istoria delle Religioni, dicendo, che Pietro Damiano fu monaco Camaldolense: et il medemo teneva papa Pio V il che viene confermato dall' essere stato detto Pietro Damiano abbate, e superiore in più monasterii dell' ordine Camaldolese, come si dirà nella sua Vita.» De quo et nos cap. 6 nonnulla dicturi sumus.

X. Idipsum confirmat Ludovicus Jacobillus de SS. Umbriae tom. III, pag. 324, dicens: «Molti vennero a far penitenza, e si aggregarono alla loro [Col. 0026B] compagnia, fabricandovi un monastero per molti monaci, i quali il B. Lodolfo vi vestì circa l'anno mille di N. S. e con facoltà di papa Silvestro II. instituì la congregazione di Fonte Avellana, detta anco della Colomba, sotto la regola di S. Benedetto, con alcune costituzioni di S. Romualdo abbate, il quale sin dall'anno 953, aveva fondato l'ordine Camaldolese per i suoi monaci, et eremiti, e viveva in questo tempo,» etc. Haec ibi, quibus similia et alibi tradidit, quemadmodum et ipsum Petrum Damiani inter Camaldulenses alumnos absolute reponit, praesertim tom. II, ad diem 13 Julii in Vita S. Romualdi, pag. 32.

XI. In eamdem sententiam afferre juvat quae reverendissimus abbas Julius Ambrosius Lucentius [Col. 0026C] Cisterciensis, sacrae congr. Indicis consultor ad hoc propositum scripsit in libro inscripto: Fulgor Fulginii, etc.; Romae, anno 1703, adeoque post Laderchiani Operis editionem impresso: ibi enim in notis post Elogium XVIII, pag. 102, haec habet: «Sub Lodulphi magisterio ejus schola a plurimis frequentari coepta est, adveniente Joannis episcopi Eugubini placito, anno 976. Et quae rudi primum opere initia sumpsit, approbante deinde Silvestro II, Romano pontifice, in caput, et principem nominatissimae congregationis S. Crucis de Avellana excrevit sub regula sancti Cassinatis Benedicti, certis additis constitutionibus, quas partim dictavit S. Romualdus Camaldulensium primus abbas partim conscripsit ipse Lodulphus.« Hactenus abbas [Col. 0026D] Lucentius.

XII. Caeterum si ad certiores calculos Avellanae exordia debeant revocari, quandoquidem Ludulphus anno 1009 ad Eugubinam cathedram est assumptus, oportet eos, qui trigesimo post sacrae illius solitudinis constructionem anno ad episcopale munus ipsum vocatum fuisse arbitrantur, ad annum 979 ejusmodi fundationem retrahere, id quod proprius abest ab anno 976 per Ludovicum Jacobillum, et abbatem Lucentium supra relatum expresso. Unde qui anno millesimo Avellanensem eremum conditam volunt, aut de ipsius aedificio ad certiorem eremi, aut coenobii formam postmodum redacto intelligendi sunt, aut de epocha non praecise determinata, [Col. 0027A] sed praeterpropter duntaxat circumscripta, erunt interpretandi. Fatendum tamen, usque ad annum 989 et 990 Ludulphum sine certa regula, simplici ductu spiritus sui, discipulos sibi adjunctos rexisse: tunc enim duntaxat apud Catriam S. Romualdus habitavit, a quo S.P. Benedicti regulam Ludulphus accepit, simulque perfectam eremiticae vitae normam, et saluberrimas institutiones didicit, ad quas deinceps alumnos suos exigeret. Cum enim anno 995 Classensi abbatiae praefectus fuerit Romualdus, idque (ex Vita cap. 22) ante quinquennium, adeoque anno 990, illi fuerit divinitus a S. Apollinari revelatum, quod contigit Romualdo apud Catriam commorante, (ex Vitae cap. 19) oportet, ut anno 989 ad Catriae montem cum Ludulpho, et sociis [Col. 0027B] Romualdus consisteret, et anno 990 monitus ab eodem sancto Apollinari inde discederet, Classensi coenobio propius accedens, dum praefecturam illius sibi divinitus destinatam exspectaret.

Capitis hujus propositum. Num. 1 Eremi et coenobii apud Avellanam conjunctio. 2. Monachorum et eremitarum, atque inclusorum institutum Avellanae viguit. 3. Eremitis obedientia, tam apud Avellanitas, quam Camaldulenses, inculcata. 4. Specialis utriusque instituti comparatio. 5. Quid abstinentia, et jejunium, biduana quoque, et triduana, apud B. Rodulphum Camaldulensem priorem, et apud Petrum Damianum significent. 6. Quo tempore jejunium ex Romualdi praescripto ab Avellanensibus, et Camaldulensibus [Col. 0027C] observaretur. 7. Per tres octavas ab utrisque relaxabatur abstinentia. 8. Quae jejunii disciplina Paschali tempore. 9. Quid reliquo anni cursu apud utrosque in usu esset. 10. De observatione utriusque Quadragesimae. 11 et 12. De Sabbati Sancti et vigiliae Nativitatis Domini consuetudine. 13. De lancibus ad panis pondus metiendum in cellis Camaldulensium, et Avellanitarum. 14. Librae panis a S. Benedicto praescriptae mensura ex his illustrata. 15.

I. Ne quis autem putet, mere arbitraria scriptorum imaginatione niti, quod B. Lodulphus, ut capite praecedenti exposuimus, sub disciplina S. Romualdi meruerit, ab eoque eremitice vivendi regulas Avellanitis suis tradendas, acceperit: juvat praesenti capite utrumque institutum conferre, quo nempe indubii discipuli S. Romualdi, primique Camaldulenses [Col. 0027D] ex una parte, ex alia vero B. Ludulphi, ac Petri Damiani sectatores, nimirum veteres Avellanitae, usi sunt; quo statim constabit, ab una eademque radice, nempe D. Romualdo eremitarum omnium duce, hos et illos pariter propagatos. Et quamvis hoc ipsum ex dissertatione 1 satis eluceat, ubi praesertim cap. 4, num. 8 et 21, atque alibi passim ostendimus, D. Romualdi institutum apud Avellanae fontem, aeque ac apud sacram Camalduli eremum, exacte observatum: hoc loco tamen id specialius erit ex Petri Damiani, et B. Rodulphi, aliisque monumentis, non longa quidem, et accurata partium enumeratione, sed brevi saltem praecipuorum canonum specimine, demonstrandum.

[Col. 0028A] II. Age itaque primo quae magis generalia sunt comparemus. Romualdi institutum coenobiticae, atque eremiticae vitae conjunctione comprehendi, dissert. I, capite 4, probavimus, atque idcirco S. Patrem plerisque in locis coenobia eremis proxima constituisse, et utramque sub uno rectore, tam socialis, quam solitariae disciplinae familiam collocasse: unde in ejus Vita cap. 30 docemur, quod «praecepit abbati, ut in eremum secedens per totam hebdomadam in cella consisteret, diebus vero Dominicis fratres ad monasterium veniens visitaret.» Jam et apud Avellanae solitudinem claustrum erigi curavit Damianus pro his, qui coenobitice vivere mallent, atque, ex usu monasteriorum, processiones in solemnitatibus agere gauderent, ut ipse testatur tom. [Col. 0028B] III, opusc. XIV, ibi: «Claustrum quoque juxta ecclesiam construi hac intentione censuimus, ut si quem adhuc inolita monasterialis ordinis consuetudo delectat, habeat ubi in praecipuis festivitatibus solemniter ex more procedat: cui et processioni crucem argenteam satis idoneam procuravimus.» De quibus monachis prope ecclesiam coenobitice viventibus meminit etiam opusc. XV, cap. 7, ubi de Servis ait: «Nonnulli quoque ad audiendas psalterii vigilias maturius surgunt, cum his videlicet fratribus, qui apud ecclesiam commorantur.»

III. Et cum tres veluti religiosorum species Camaldulense institutum, Romualdi nutu, complectatur, nempe coenobitas, et eremitas apertos, atque reclusos anachoretas, ut jam loco citato declaravimus, [Col. 0028C] patet profecto, hos ipsos apud Avellanae Fontem Petri Damiani tempore vixisse; unde opusc. XV, cap. 18 hos tres gradus enumerat, dum ait: «In ipsis autem cellulis nunquam loquantur alicui, nisi forte aut omnino morentur inclusi, aut etiam sint juxta monasterium constituti.» Nempe ab eremitis apertis silentium in cella servari praecipiens, secus quam cum penitus reclusi vivunt, qui se invisentibus colloqui in ipsa cella non prohibentur, aut cum inter coenobitas degunt, quos tam rigidi censura silentii non astringit. Et sane monachos instruit Petrus Damiani opusculo XIII, quod est De perfectione monachorum, ubi et de diversis monasterii officiis disputat: eremitas instituit opusculis XIV et XV, omnes jejuniorum, aliarumque districtionum regulas [Col. 0028D] aperte disponens: Reclusos dirigit, tum lib. VI, epist. 30, quae est ad Theuzonem, variis eorum exemplis adductis, ut Martini Storacis, «qui jam per tria lustra non prodiit,» Lupi, «qui se pro aeterna libertate» propriae cellae «carceri inclusit,» Leonis, et aliorum; tum opusculo 9 docens, solitarios in divinis officiis, et sacris mysteriis celebrandis, formulas ab Ecclesia usurpatas: Dominus vobiscum. Jube domne benedicere, etc., licet alios praesentes supponere videantur, immutare non posse: quod opusculum «Leoni amore supernae libertatis incluso» inscribitur: ut opusculum XV, «Stephano amore supernae charitatis incluso» nuncupatur, quem ex eo laudat, quia «monasterialem [Col. 0029A] latitudinem fugiens, mox fervido spiritu, cellulae se carceralibus angustiis inclusisset.»

IV. Rursus quemadmodum praecipuas suae sollicitudinis partes eo direxit Romualdus, ut eremitas, olim suo ipsorum arbitrio viventes ad salutaris obedientiae jugum revocaret, nec sine praelati jussione, aut consensu, magna quantumvis opera sibi ad meritum profutura sperarent, ut disser. I, cap. 5, num. 6 et seqq. explicuimus: ita nihil magis, quam hanc ipsam obedientiae virtutem eremitis inculcat Petrus Damiani, de qua opusc. XV, cap. 18 haec habet: «Illud plane summopere est cavendum, ne sub colore quis eremiticae vitae, jugum detrectet obedientiae; imo tanto se arctiori obedientiae lege constringat, quanto hanc institutionem superexcedere [Col. 0029B] coenobitarum regulam non ignorat. Obedientia quippe, et bona nostra commendat, et negligentiae offensas excusat. Ut ergo nostra sit remotio, vel afflictio fructuosa, salutiferae sit semper obedientiae sale condita: et quoscunque boni operis vita nostra ramos expandat, in radice semper obedientiae necesse est coalescat.» Quae plane consona sunt B. Rodulphi prioris Camaldulensis monitis, in constitut. anni 1080, cap. 40, sic loquentis: «Haec virtus solitariis valde necessaria est, ut quo duriorera ducunt vitam, eo pleniorem observent obedientiam. Quidam namque, sub obtentu sanctioris vitae, jugum recusant obedientiae: putant enim se lege obediendi solutos, eo quod arctiori eremiticae vitae studio se norunt astrictos. Sed ibi certe major debet esse [Col. 0029C] obediendi observantia ubi fervientior, et austerior est vivendi cultura.»

V. Sed, ut ad specialia descendamus, conferatur, obsecro, Romualdi, priscorumque Camaldulensium disciplina, cum Petri Damiani, veterumque Avellanitarum vivendi forma; ac deprehendemus, ita alteri penitus convenire, ut pene eodem calamo, certe eodem spiritu, dictata utraque videatur: et si qua intersit differentia, illam adeo tenuem esse, ut vix inter ejusdem individuae congregationis diversa monasteria levius discrimen notari queat, nec major pro diversitate locorum, possit observari consensio. Longum esset singula prosequi: nos summa rerum capita percurremus, quae cum totidem pene verbis invicem sibi respondere constiterit, haud difficili [Col. 0029D] negotio de caeteris lector conjiciet, quae saltem sensu conveniunt; et quidem ab abstinentiae, seu jejunii disciplina, quae inter eremiticas consuetudines praecipua est, initium ducemus; sed primo terminorum definitiones utrinque allatas audiamus, tum reliqua ex ordine prosequemur.

VI. Ait ergo B. Rodulphus quartus Camaldulensium prior in constitutionibus anni 1080, cap. 11: «Abstinentia in hoc loco tunc dicitur, cum nihil praeter panem, et aquam aut (si cui placet) salis adjectionem, edentibus ministratur,» Petrus autem Damiani opusc. XIV, De ordine eremitarum Fontis Avellani, inquit: «Jejunare autem illos dicimus, qui panem cum sale, et aqua percipiunt; ubi praeter [Col. 0030A] haec aliud quid additur, perfectum jejunium. (sive, ut habet opusc. XV, cap. 6, in Eremo Jejunium) non vocatur.» Itaque idem sonat apud Rodulphum abstinentiae nomen, quod apud Damianum jejunii perfecti, sive eremitici vocabulum: ubi vero pulmentum quodvis, unica refectione servata, amittitur, a Rodulpho simplex jejunium, a Petro Damiani unica refectio nuncupatur. Rursus quinque dierum per hebdomadam jejunium apud Petrum Damiani idem sonat, quod triduana, et biduana abstinentia penes Rodulphum; nam, ut inquit Paulus Justinianus in Regula vitae eremiticae cap. 27: «Biduana, et triduana tunc vocabantur jejunia, cum feria secunda, tertia, et quarta, et postea sexta feria, et Sabbato in pane, et aqua jejunabant: ut priorum scilicet [Col. 0030B] trium dierum triduana, sequentium vero duorum biduana diceretur abstinentia.» Quae quidem monuisse oportuit, ne ex diversitate soni verborum, sensuum quandoque varietas argueretur.

VII. Nunc quo anni tempore haec tridui, biduique, seu quinque per hebdomadam dierum abstinentia (ex dictis dissert. I, cap. 3, num. 3, ab ipsomet Romualdo cunctis eremiticae suae disciplinae sectatoribus praefixa) apud Avellanitas obtineret, ex Petri Damiani opusc. XIV et XV, cap. 6, discamus: «Ab Idibus, inquit, Septembris, usque ad Resurrectionem Dominicam, quinque per hebdomadam diebus tenetur hic ex more jejunium.» Quandiu vero id observarent Camaldulenses, docet B. Rodulphus prior in constitut. cit., cap. 11, ubi ait: [Col. 0030C] «A principio majoris Quadragesimae, usque in Paschalem solemnitatem, per singulas hebdomadas triduana, et biduana in hac eremo servari solet abstinentia.» Qui et cap. 14 subdit: «A solemnitate B. Martini, usque ad Nativitatem Salvatoris, quadragesimalis fit observantia, sicut in majori Quadragesima praemissa est.» Et in Constitutionibus anni 1085: «In his, inquit, praedictis Quadragesimis, quinque dies in pane, et aqua, et sale, mos est jejunare.» Itaque propius etiam, quam Camaldulenses, accedebant Avellanitae in hoc proposito ad D. Romualdi institutum, dum perfectum eremiticum jejunium a S. Patre (ex ejus Vita cap. 9) in quinque hebdomadae dies per triduanas et biduanas distributum, [Col. 0030D] nedum in utraque Quadragesima (ut nostri) observabant, sed amplius per duos menses ante festum S. Martini, et deinceps ab octava Nativitatis Domini (quam quidem a jejunio exemptam voluere, ut infra patebit) ad initium majoris Quadragesimae, scilicet omnino ab Idibus Septembris usque ad Pascha Domini, abstinentiae hujus rigori supponebantur.

VIII. Tres porro Octavae, Resurrectionis, et Natalis Domini, ac Pentecostes, et hae quidem solae, tam apud Avellanitas, quam Camaldulenses, a communi abstinentia, et jejunio eremitico eximebantur: de primis enim ita scribit Petrus Damiani opusc. XIV et XV, cap. 5: «Tres autem solummodo octavae per annum ita celebrantur, ut jejunare hic nemo cogatur, id est Dominicae Resurrectionis, et sanctae Pentecostes, [Col. 0031A] atque Natalis Domini; quanquam in octavis Pentecostes, et ecclesiastica traditio, et Patrum decernat auctoritas ( pro quatuor nempe temporibus ) jejunandum, in reliquis vero octavis quarumlibet festivitatum, ecclesiasticum quidem, prout regularis ordo postulat, tenemus officium, tenorem vero consueti jejunii non mutamus.» De secundis vero B. Rodulphus prior in Constit. anni 1085, sic tradit: «Mos est per unamquamque hebdomadam, absque octava Natalis Domini, ejusque Resurrectionis, et Pentecostes, in pane, et aqua, et sale jejunare: et aliam nullam octavam sic celebrare, nisi has tres, quas supra hic modo diximus.» Et in aliis Constitut. anni 1080, cap. 12, haec habet: «In Paschali vero hebdomada, non solum relaxatur abstinentia, [Col. 0031B] sed etiam jejunium solvitur. In Pentecoste eadem observari debent, quae in Paschali solemnitate commemorata sunt, excepto quod jejunia quatuor temporum in hac hebdomada, sexta feria abstinentiae deputata, ritu Ecclesiastico simpliciter observentur.» Et mox cap. 15: «Die quoque ipsius Nativitatis jejunium solvitur, caeteris vero diebus per totam Octavam sola abstinentia relaxatur.»

IX. Rursus, toto Paschali tempore quatuor per hebdomadam diebus duntaxat, tum apud Avellanam, tum apud Camaldulum, jejunii censura servabatur, tertia, et quinta feria, praeter Dominicum diem, geminae refectioni deputatis. Unde Petrus Damiani locis supra citatis ait: «Ab Octavis nempe Dominicae Resurrectionis, usque ad diem sanctum Pentecostes, [Col. 0031C] quatuor dies per hebdomadam jejunatis ; praeter Dominicum vero diem, de cujus reverentia nullus addubitat, tertia feria, et quinta feria his in die reficitis.» Sabbati tamen jejunium non perfectum, sed simplex erat, unica nempe refectione circumscriptum, sed vino, et pulmento eremitis permisso, et enim Damianus opusc. XV, cap. 15: «Non grave videatur fratri etiam Sabbato refectionem ad nonam horam usque differre: ut semel quidem ipso die reficiatur, sed tamem vinum, atque pulmentum percipere ex hujus nostrae institutionis indulgentia non vetetur.» Quod ipsum B. Rodulphus prior in Constitut. cit., cap. 12, sic brevius exprimit: «Postmodum vero ( ab octava Pàschatis ) tribus in hebdomada diebus (nempe feria secunda, [Col. 0031D] quarta, et sexta) usque Pentecosten repetitur abstinentia; Sabbata vero simplici jejunio deputatur.»

X. Jam ab octava Pentecostes, usque ad Nativitatem S. Joannis Baptistae quatuor quidem solis diebus abstinentia, seu perfectum jejunium utrobique in usu fuerat, sed praeterea feria tertia simplici jejunio consecrabatur, quae deinceps a festo S. Joannis, usque ad Idus Septembris geminae refectioni addicta erat, prorsus ut Paschali tempore consuevisse notavimus. En Petri Damiani verba opusc. XIV et XV, cap. 6: «Ab octava vero Pentecostes, usque ad Nativitatem B. Joannis, tertia quidem feria pulmentum fratribus hora nona tribuitur, quinta vero feria refectio iteratur. Porro a festivitate S. Joannis [Col. 0032A] usque ad Idus Septembris, tertia, et quinta feria bina refectio in die tenetur, reliquis vero quatuor diebus jejunium ex more servetur.» Cui sic consonat B. Rodulphus loco cit., cap. 13: «Deinceps autem ( ab octava Pentecostes ) usque in festivitatem S. Joannis, quatuor diebus in hebdomada deputatis abstinentiae, tertia feria simpliciter jejunatur, quinta vero geminatur refectio. De caetero usque Idus Septembris eadem quatuor dierum servatur abstinentia, tertia et quinta feria geminae refectioni deputatis.»

XI. Cum igitur ejusmodi obtineret apud Avellanitas, atque Camaldulenses per totum anni curriculum eremiticae abstinentiae a S. Romualdo institutae distributio, pari moderationis tenore utrobique observato, qua districtione duplicis Quadragesimae [Col. 0032B] cursum tam hi, quam illi peragere consueverint, videamus. De S. Romualdi discipulis legimus in ejus Vita, cap. 9, quod: «In duabus anni Quadragesimis, non solum ipse ( Romualdus ) sed plerique sui discipuli, totius hebdomadae soliti erant continuare jejunium.» Idipsum de nonnullis suo tempore Camaldulensibus eremitis testatur B. Rodulphus prior in Constitutionibus anni 1085, et Petrus Damiani de Avellanitis, opusculo XIV, sic loquitur: «De duabus illis Quadragesimis, quae vel Natalem Domini, vel sanctum Pascha praecedunt, licet ego taceam, vos tamen scitis, quia nonnulli hic sunt, qui absque diebus Dominicis, duplex illud Quaragesimale spatium totum jejunando transcurrere solent, exceptis tribus solemnitatibus, S. videlicet Andreae, et S. Benedicti, et [Col. 0032C] Annuntiatione Dominica.» Et opusc. XV, cap. 6: «Duabus autem illis Quadragesimis, quae vel Natale Domini, vel sanctum Pascha praecedunt, nonnulli fratres hic sunt, qui totam hebdomadam jejunando transcurrunt, et quotidie, exceptis diebus Dominicis, in pane, et aqua vivunt.»

XII. Reliqui autem, qui tam rigidi jejunii continuationem ferre non poterant, sola triduana, et biduana abstinentia contenti, «olera, vel quodcunque liquamen» feria quinta, et Dominicis diebus utriusque Quadragesimae ad refectionem addebant: a piscibus tamen, et vino, solemnioribus quibusdam diebus exceptis, tum Avellanitae, tum Camaldulenses omnes pariter abstinebant. De primis enim inquit Petrus Damiani tum opusc. XIV, tum XV, cap. 6. [Col. 0032D] «In praedictis duabus Quadragesimis consuetudo tenuit, ut neque monachis, neque laicis vini, vel etiam piscis perceptio concedatur, exceptis his quatuor festivitatibus, sancti scilicet Andreae, et B. Benedicti, et Dominica Palmarum, et Coena Domini, quibus nimirum sacratissimis diebus pisces, et vinum, excellentium solemnitatum laetitia invitante, percipiunt.» De secundis autem B. Rodulphus prior in Constit. anni 1085, inquit: «Mos est in binis Quadragesimis pisces nullatenus edere, vel vinum bibere, nisi in solemnitate S. Andreae, et sancti Benedicti, et sanctae Mariae, et Dominica in Palmis, si aliqua ex parte Dominus transmiserit, et in Coena Domini.» Similiterque in aliis Constitutionibus [Col. 0033A] anni 1080, cap. 11, ait: «Vinum quoque post initium Quadragesimae magnae, ac etiam Adventus Domini non datur nisi in Dominica Palmarum, et festis declaratis, et in Coena Domini in festivitatibus B. Mariae, sanctique Benedicti.»

XIII. Speciatim tamen in Sabbato sancto et vigilia Natalis Domini ob labores chori, vinum et panem largiori mensura sumere utriusque loci institutio permittebat: sic enim opusc. XIV et XV, cap. 6, loquitur de suis Avellanitis Damianus: «In Sabbato autem sancto, nec non et vigilia Nativitatis Domini, ut labor ecclesiastici relevetur officii, totum panem qui voluerint, comedunt, alium vero cibum sive laici, sive monachi, penitus non admittunt.» Et B. Rodulphus prior de Camaldulensibus eremitis [Col. 0033B] sic statuit loco proxime citato cap. 11: «Sabbatum vero ( sanctum ) sacri baptismi abstinentiae deputari debet, sed pro labore officii sequentis Paschae, biscoctus panis, cum sobria perceptione vini, potest fratribus indulgeri;» et mox cap. 14, ait: «In vigilia vero Dominicae Nativitatis idem observandum est, quod in Sabbato sancto diximus observari.»

XIV. Ideo autem totum panem integrum Damianus aeque, ac Rodulphus speciatim notant praevio Resurrectionis, et Natalis Dominici die duntaxat permissum, quia caeteris jejunii diebus quinque tantum panis octantes, certa mensura, praefixoque pondere libratos, unicae suae refectioni impendebant. Unde Petrus Damiani opusc. XV, cap. 8, ait: «Panis autem eadem in eremo, quae et in monasterio est mensura; [Col. 0033C] hac tamen discretione servata, ut in diebus quidem refectionis, sive singulae, sive binae, si totum vult frater comedere, reprehensioni non cogitur subjacere. In diebus vero jejunii, quia unusquisque frater lances habet in cella, illis semper librat quod sibimet coenaturus apponat. Mensura autem illa hunc habet modum, ut superaddito quadrae dimidio (hoc est octava parte) dimidium buccellae totius appendat, quadra videlicet remanente integra semis» (hoc est tribus octantibus residuis. «Et ut nulla dubietas super hujusmodi mensura remaneat, novem ornicum, vel tria anserum ova libratis lancibus tantumdem pensant.» Et B. Rodulphus prior in constit. anni 1085 similiter ait: «Unusquisque frater lances in cella habet, cum quibus pensat tres [Col. 0033D] panes, quos accipit omnes dies Dominicos, et quinta feria.» Quod ipsum testantur etiam Paulus Justinianus in Regula vitae eremiticae cap. 29, et Fortunius Hist. Camald. p. I, l. I, c. 58. Idque totum ex S. P. Romualdi institutione deductum est, qui ita ad certam mensuram jejunantium commeatum exerit, ut intra dimidii paximatii (seu panis biscocti) medietatem suos discipulos primo contineret, tum uberiori cibo indigentibus quadrantem ejusdem panis insuper indulserit, quemadmodum B. Petro Urseolo contigit. Nam postquam is S. Patris pedibus advolutus necessitatem suam aperuit: «Pater, inquit, quia magnum corpus habeo pro peccatis meis, ex hac paximatii medietate sustentare me non possum. [Col. 0034A] Statim Romualdus fragilitati pie compatiens, consuetae mensurae quadram paximatii superaddidit, et sic labenti jam fratri, ne omnino deficeret, misericordiae manum tetendit,» etc., ut legimus in Romualdi Vita cap. 8.

XV. Obiter autem notari juvat, ex Damiani loco paulo antea laudato erui posse praecisam panis mensuram a S. P. Benedicto cap. 39 Regulae praescriptam ibi: «Panis libra una propensa sufficiat in die, sive una sit refectio, sive prandii, et coenae.» Quod quidem librae pondus simul cum mensura heminae vini, idem S. Benedictus B. Mauro in Gallias dimisso consignavit, ut narrat Faustus in ejus Vita apud Surium: sed et Cassinenses monachi, Longobardorum incursionem fugientes, idem pondus, et [Col. 0034B] mensuram secum Romam asportarunt, ex Leone Ostiensi in Chronico montis Cassini, lib. I, cap. 2, Reginone l. I. Chron. Sigeberto ad annum Christi 596. Nec non monachi a Theodemaro Cassinensi abbate missi ad Carolum Magnum in Gallias, monasticae disciplinae instaurandae causa, pondus 4 librarum, mensurasque prandii, et coenae secum detulerunt. Licet autem in Aquisgranensi concilio can. 57 decisum fuerit, «Ut libra panis 30 solidis per 12 denarios metiatur,» dum tamen eorumdem solidorum pondus non innotescit, aeque in obscuro remanet vetusta illa monastici panis mensura. At ex praemisso Petri Damiani textu, hoc saltem elicitur, ejus tempore quinque hujusmodi libras ovis anserum 24 aequali pondere correspondisse: cum enim [Col. 0034C] testetur, «eamdem (extra jejunii dies) in eremo, quae in monasterio mensuram panis» in usu fuisse, atque hanc, jejuniorum tempore, uno quadrante, et dimidio imminutam «(quadra videlicet remanente integra semis)» seu ad quinque octantes redactam, «tantumdem ac tria anserum ova pendisse asserit;» utique mensuram illam integram pondere aequalem fuisse indicat quinque hujusmodi ovis, dempta parte unius quinta: adeoque integras quinque monasticas panis mensuras ovis 24 aequivalentes fuisse, ut facile subducto calculo constare potest. Verum ad alia, resumpto tantisper spiritu, transeamus.

Similis apud Avellanitas, et Camaldulenses vini abstinentia. Num. 1. Eadem servorum disciplina. 2. Par vigiliarum observantia. 3. Item festorum discretio. 4. Quae in festis transferendis apud utrosque consuetudo. 5. Aequalis nudipedii cultura. 6. Nec non metanaearum disciplinae, et capituli usus. 7. Flagellationum, aliorumque ejusmodi exercitiorum mensura singulorum arbitrio utrobique relicta. 8. Discreta, et occulta erga debiles relaxatio pariter recepta. 9. Disciplina psallendi a Romualdo utrisque praescripta. 10. B. Mariae virginis Officium a Petro Damiani utrisque propositum. 11. Par utrobique erga defunctos pietas. 12. Somni post nocturnum aequalis declinatio. 13. Idem silentii rigor. 14. Similis instabilitatis, et vagationis fuga. 15. Cellae usus utrisque pariformiter commendatus. 16. Perseverantiae [Col. 0035A] pretium utrisque inculcatum. 17. Alia S. Romualdi monita his, et illis communia. 18.

I. Reliquos veterum Avellanitarum mores, et correpondentes eremitarum Camaldulensium consuetudines hoc capite prosequemur; illudque ante omnia notabimus, usum vini primo penitus utrisque ignotum, mox sobria mensura (extra dies abstinentiae, seu perfecto jejunio dicatos, de quibus supra) permissum. De S. Romualdi apud Sitriam discipulis testatur ipse Damianus in ejus Vita cap. 64, quod «Vinum ibi nemo noverat, nec si etiam gravissimam quis aegritudinem pateretur.» Mox a B. Rodulpho Camaldulensi priore in constit. anni 1080, cap. 23 sancitum legitur: «Vinum quidem ab eremitis alienum esse cognoscitur, sed quia defectio, [Col. 0035B] et nostri temporis, ac naturae debilitas id omnino non patitur, raro quidem, et sobrie hujusmodi potum percipere solent, ut qui nequeunt cum Joanne abstemiam frugalitatem servare, vel cum Timotheo sobria parcitate utantur.» Et Petrus Damianus congregationis suae instituta recensens, tum opusc. XIV, num. 15, cap. 6 sic pariter habet: «A vino autem, ut nostis, aliquanto tempore continuimus, ita ut neque laici, neque extrinsecus venientes, vel etiam in Pascha Domini, aliquid hic praeter aquam biberent: neque vinum hic, nisi pro sacrificio haberetur. Sed quoniam et hic manentes coeperunt aegrotantes deficere, et quidam ad eremum transire cupientes, hujus rigoris observantiam penitus abhorrere: fraternae, sive, ut verius dicam, communi imbecillitati [Col. 0035C] dispensatorie condescendentes indulsimus, ut vinum hic, servato sobrietatis moderamine, biberetur: ut quod cum Joanne non possumus ex toto relinquere, saltem cum Timotheo Pauli discipulo studeamus infirmo stomacho sobrie, et humiliter ministrare; et qui prorsus abstemii esse non possumus, esse saltem sobrii studeamus.»

II. Ne quis vero miretur, olim et laicos ipsos apud Avellanam a vino abstinuisse, quandoquidem et ad ipsos famulos, tum ibi, tum apud Romualdinos, jejunii censura exporrigebatur; nam in Vita S. Romualdi cap. 64, postquam districtam discipulorum Sitriae vivendi rationem descripsisset Damianus, haec subdit: «Sed cur ego de monachis loquor, cum et ipsi monachorum famuli, ipsi quoque custodes [Col. 0035D] pecorum jejunarent?» etc. Deque Avellanensis eremi servis opusc. XV, cap. 7, sic pariter loquitur: «Famuli quoque, qui huic loco deserviunt, ab assignato sibi vivendi ordine non recedunt: qui nimirum per totius annalis spatii cursum tribus per hebdomadam diebus tenent ex more jejunium. In illis autem duabus Quadragesimis quatuor dies jejunio dedicant,» etc. Superfluit autem iterum commonere, jejunia in pane et aqua hic semper significari, non vero de unica duntaxat diurna comestione sermonem esse.

III. At praeter illos, qui per singulas hebdomadas praescripti fuerant, ejusmodi abstinentiae dies, sanctorum etiam pervigilia eadem districtione celebrari, [Col. 0036A] tum apud Camaldulum, tum apud Avellanam consueverant; neque illa duntaxat, quae communi ab omnibus jejunio excipiuntur, sed illa etiam, quae geminam ex Ecclesiae praecepto refectionem non prohibent, ut se habet vigilia Epiphaniae, nec non SS. Philippi, et Jacobi apostolorum. Unde B. Rodulphus prior in constit. cit. cap. 17, inquit: «Vigiliae sanctorum, quae in Ecclesia statutae sunt, et Epiphaniorum quoque, atque sanctorum Philippi, et Jacobi, licet in usu saecularium non habeantur, in hac eremo (Camaldulensi) abstinentiae deputandae sunt.» Et Petrus Damiani tom. I, lib. VI, ep. 35 ad suae congregationis eremitas de octo vigiliarum jejunio scribens, cum alias commendans, tum illas Epiphaniae, et SS. Philippi, et Jacobi specialius inculcat, [Col. 0036B] dicens: «Epiphaniarum quoque vigilias, ob magnitudinem solemnitatis, in qua videlicet tot in unum sacramenta concurrunt, dignum est jejunare;» et infra: «Unde et illud graviter ferimus, quia plerique fratres, dum jejunare in beatorum apostolorum Philippi, et Jacobi vigiliis perhorrescunt, solemnitatem Pentecostes in excusationem suae dissolutionis opponunt, dicentes: non debere quemquam sub jejuniorum tunc censura constringi, cum tempus dictet, paschalibus potius gaudiis epulari.» Quod variis postmodum rationibus, et exemplis S. doctor confutat.

IV. At si vigiliae perfecto panis, et aquae jejunio consecrabantur, vicissim festi dies ab omni tum abstinentia, tum simplici jejunio refectionis unius a [Col. 0036C] Paschate usque ad Idus Septembris, eximebantur; ab Idibus vero Septembris ad Pascha, sola panis et aquae abstinentia vacabant, sed unicae tamen refectioni, praecipuis quibusdam solemnitatibus exceptis, deputabuntur; ait enim B. Rodulphus prior in constit. anni 1080 cap. 13: «In festivitatibus vero, quae a Pascha usque ad hunc terminum (Iduum Septembris) occurrunt, et abstinentia remitti, et jejunium solet absolvi. Post Idus Septembris usque ad Quadragesimam, quae infra hoc spatium accidunt festivitates, abstinentiam quidam relaxant, jejunium vero minime solvunt.» Et Petrus Damiani opusc. XV, cap. 6: «In festivitatibus duodecim lectionum, quaecunque veniunt ab Idibus Septembris usque ad Resurrectionem Domini, semel tantum reficiant fratres, [Col. 0036D] exceptis videlicet his solemnitatibus, omnium Sanctorum, S. Martini,» etc.

V. Nec tamen adeo frequentes occurrebant tunc temporis festivitates duodecim lectionum officio celebrandae, ac nunc passim habemus, sed multo rariores, atque hae ipsae non semper in eremo, sicut in monasterio observare consueverant, sed ad jejunii observantiam, ubi in feriam abstinentiae deputatam incidebant, in opportuniorem diem transferebantur; ait enim loco cit. Petrus Damiani: «Notandum autem, quia non omnes, quae in monasterio, etiam in eremo celebrantur festivitates: et hae, quae illinc fiunt, plerumque transmutantur, ut aut in tertia, aut in quinta feria celebrentur: exceptis nimirum [Col. 0037A] praecipuis festivitatibus, quae ob reverentiam dignitatis, mutari non possunt.» Cui consonat B. Rodulphus prior Camald. in constit. anni 1085, dicens: «Si vero, ut assolet, festivitas, de qua duodecim lectiones agere oportet, in his feriis (jejunio scilicet deputatis) venerit, more solito sic facere est consuetudo: si fuerit in secunda feria, perducere eam in tertiam feriam: si venerit in quarta feria, perducere in quintam: et si fuerit in sexta feria, deducere in Sabbatum, et pulmento uti, et vino. Hoc autem factum est propter jejunium celebrandum in secunda, et quarta, et sexta feria. Has autem festivitates, id est sancti Salvatoris, quatuor ejusdem Genitricis, etc., nunquam mutare.»

VI. At de abstinentiae ratione satis. De reliquis Camaldulensium, [Col. 0037B] Avellanitarumque exercitiis nonnulla pariter adnotemus. Pedum nuditatem a discipulis S. Romualdi observatam, notat Damianus in ejus Vita; nam et in Pereo illos nobis describit cap. 26: «Inclusos, discalceatos, incultos;» et apud Sitriam testatur cap. 64: «Omnes nudis pedibus incedentes, atque incultos» mansisse. Idque reclusi saltem eremitae ad haec usque tempora observare jubentur in Regula Vitae eremiticae Pauli Justiniani cap. 54, ibi: «Nudis pedibus semper permaneant, usque tamen ad talos caligas ferre poterunt, si hoc fuerit sibi a majore pro aliqua causa concessum, dummodo discalceatos semper omnino pedes habeant.» Omnes vero, etiam, apertos eremitas, diebus abstinentiae deputatis, refectionem suscipere [Col. 0037C] consuevisse in propriis cellis «nudis pedibus super pavimento sedentes,» docet B. Rodulphus in constitut. anni 1080, cap. 20, idemque Justinianus loc. cit. cap. 32 et 38 confirmat. De Avellanitis autem eamdem disciplinam tradit Petrus Damianus opusc. XIV et XV, cap. 11, dicens: «Illud etiam non minima pars poenitentiae est, quod omni tempore, sive aestate, sive hieme, non calceis, non ocreis utuntur in cellulis, sed nudis semper cruribus et pedibus consuetudo est permanere, exceptis his, qui gravi molestia infirmitatis urgentur.»

VII. In metanaeis autem, palmatis, disciplinis, aliisque piis hujusmodi exercitiis quantus utrobique fervor esset, intelligimus ex Rodulpho priore in constitutionibus anni 1085 de suis Camaldulensibus [Col. 0037D] sic loquente: «Nam quis digne narrare valeat ea, quae hujus eremi fratres per omne tempus solent agere, bonorum scilicet operum; id est ictus scoparum, discurrentes lacrymas, innumerabiles metanaeas, cordium suspiria, continuam psalmodiam, orationum instantiam, sacras vigilias?» etc. Et ex Petro Damiani opusc. XIV de Avellanitis sic scribente: «In caeteris autem spiritualis exercitii studiis, quae sit continui fervoris instantia, quae sollicitudo, quam vigil, et operosa frequentia, timeo dicere . . . . . hoc tamen mihi liceat, quia tanta est diligentia in flexionibus genuum, in disciplinis scoparum, et caeteris hujusmodi,» etc. Speciatim vero quanta fuerit in voluntariis verberationibus, tum [Col. 0038A] publice in capitulo suscipiendis, tum privatim in cellula sibimet inferendis; utriusque eremi consensio, explicari vix potest. Enim vero ex ejusdem Petri Damiani epistolis, et opusculis nihil magis relucet, quam disciplinae (ut vocant) consuetudo, fervidis ejus admonitionibus, sanctorumque discipulorum suorum, in primis vero Dominici Loricati, et Rodulphi Eugubini episcopi (de quibus lib. I, epist. ad Alexandrum II fusius agit) exemplis stabilita, dilatata et adversus obtrectatores quoslibet vindicata, Camaldulensibus vero hanc pariter in usu fuisse patet, tum ex Vita S. Romualdi cap. 38, ubi B. Guido «jussus fuerat a priore nescio quot scopas accipere;» et cap. 64 ubi vel «ipsi monachorum famuli disciplinas inter se invicem faciebant;» tum ex [Col. 0038B] constitutionibus anni 1080 B. Rodulphi prioris cap. 19, ubi habetur, quod eremitae Camaldulenses «omni Dominico die in capitulo convenientes, praemissa exhortatione fraterna, se invicem debent accusare charitative: postremo communi confessione praemissa, verberum ictus super nuda membra suscipiunt, non tam causa cruciandi corpora, cum sibi graviora in cellulis supplicia infligant, quam studio divinae passionis, et humilitatis exempla sectandi, ad confusionem illius, qui est rex superbiae;» et de priore Camaldulensis eremi sic statuit cap. 53: «In capitulo cum fratribus saepe conveniat, et praemissis metanaeis, suos confiteatur excessus, ut ipse a vitiis fiat emendatus, et aliis emendationis formam ostendat.» Cui non dissimile est Petri Damiani monitum [Col. 0038C] ad Avellanae priorem opusc. XV, cap. 31, ubi ait: «Aut nunquam, aut raro capitulum cum fratribus celebretur, quo missa metanaea, te non accuses.»

VIII. Ejusmodi porro exercitia utrisque non ex imperio indicebantur, sed cujusvis arbitrio relinqui consueverant. Nam de suis Avellanitis ait Damianus opusc. XV, cap. 18: «Super metanaeis vero, disciplinis, atque palmatis, sive etiam brachiis extendendis in orationibus, caeterisque sancti fervoris exercitiis, nulla fratrem lege constringimus, quin potius suae committenda provisionis arbitrio judicamus. Sunt enim, quibus horum aliquae non conveniunt; atque ideo tutum videtur, atque liberius, ut in talibus magis optio proponatur, quam definitiva regulae sententia praescribatur.» De Camaldulensibus [Col. 0038D] vero idem Rodulphus loco cit. cap. 35, sic scribit: «In metanaeis vero, et palmatis, vel scoparum ictibus, aliisque similibus obsequiis, vel operibus, seu artificiis, quisque debet exerceri, prout facultas tulerit, vel utilitas suaserit, seu divina inspiraverit gratia: in talibus enim voluntaria suadetur oblatio, non coactio imponitur; unusquisque in hac parte suas metiatur vires, computet sumptus, moderetur affectus.»

IX. Quae vero eremitis utriusque congregationis communi lege praescripta erant, eadem nihilominus, debiliorum respectu, discreta dispensatione pro superioris arbitrio temperabantur: occulte nihilominus, et clam caeteris, ne receptam plerisque solitariis disciplinam paucorum exemplis labefactari et in desuetudinem [Col. 0039A] paulatim abire contingeret. Audiatur Damianus opusc. XV, cap. 16: «Si unus, aut fortasse plures indigent, quod ii, qui incolumes sunt, necesse non habent, clam videlicet, et occulte sic infirmis pia exhibeatur humanitas, ut valentes, sine invidiae stimulo, in sui rigoris permaneant disciplina: neque enim necesse est, quod uni casus irrogat, illico regulare omnibus fiat.» Cui B. Rodulphus sic consonat in const. anni 1080, cap. 30: «Debilibus autem, et tenerioribus si qua dispensatio in alimentis, aut vestibus necessaria sit, sapienter et caute fieri debet, ut ita indigentibus exhibeatur pia discretio, ne inde fortioribus noxia generetur dissolutio: nam specialis, vel singularis concessio non debet trahi ad consequentiam caeterorum, ne [Col. 0039B] de unius, vel paucorum indulgentia nascatur plurimorum enormitas.»

X. Non minor in disciplina psallendi consensio utriusque familiae observari potest. Duplex illis psalmodia in usu erat, privata, et publica. Illa duobus psalteriis continebatur, quorum alterum pro vivis cum adjectionibus nonnullis, quas S. Romualdus apponi jusserat, quotidie recitabant, alterum pro defunctis, quandoque totum, quandoque ex parte, singulis diebus singuli in suis cellulis persolvebant; ait enim B. Rodulphus in constit. anni 1080, cap. 35: «Duo itaque psalteria cum adjectionibus suis (hae quid essent ex Damiano infra intelligemus) per utramque Quadragesimam quisque frater per singulos dies persolvat: in aliis vero temporibus, unum pro vivis [Col. 0039C] debet celebrare psalterium, pro defunctis autem totum, aut dimidium, vel ad minus tertiam partem.» Petrus autem Damianus opusc. XIV, sic habet: «De psalmodia vero consuetudo est, ut cum duo fratres simul commorantur in cella, duo persolvant in die psalteria, unum pro vivis, alterum pro defunctis. Et illud quidem quod est vivorum cum illis dicitur additamentis, quae B. Romualdus apposuit: quod vero pro defunctis cum novem lectionibus dicitur, tribus nimirum per quinquagenos psalmos. Qui autem solus moratur, psalterium quidem vivorum totum per singulos dies adimplet; defunctorum autem sive medium, sive totum, juxta quod virium possibilitas administrat.» Quae omnia repetit opusc. XV, cap. 9 duntaxat uberius explicans additamenta illa B. Romualdi, [Col. 0039D] sive adjectiones, ut Rodulphus appellat, psalterio vivorum conjungendas: ait enim: «Illud quidem (psalterium) quod est vivorum, cum illis dicitur additamentis, quae B. Romualdus apponit, quae etiam nos non gravemur inserere, ne nos conqueratur forte novitius, quae sibi magnopere noscenda sunt, praeterisse. Decursis plane quinque psalmis, protinus subinfertur: Gloria tibi, Trinitas, aequalis una deitas, et ante omne saeculum, et nunc, et in perpetuum; Orate pro nobis, omnes sancti Dei, ut digni efficiamur promissionibus Domini Dei nostri Jesu Christi; Pater noster. His expletis, mox subditur: Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum, et terram. Et evolutis aliis quinque [Col. 0040A] psalmis, tunc dicitur: Te Deum Patrem ingenitum, Te Filium unigenitum, Te Spiritum sanctum paracletum, sanctam et individuam Trinitatem, toto corde et ore confitemur, laudamus atque benedicimus, tibi gloria in saecula. Amen. Domine, Deus in adjutorium meum intende, Domine ad adjuvandum me festina; Confundantur et revereantur inimici mei, qui quaerunt animam meam. Adjutor meus, et liberator meus esto, Domine, ne tardaveris. Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Quo finito, rursus dicitur: Adjutorium nostrum in nomine Domini. Haec igitur per quinquenos psalmos alternatim semper adduntur, donec psalterium, cum tribus Dominicalibus, nec non et totius hebdomadae canticis, expleatur. His etiam non neglectis, quae in fine psalterii videntur [Col. 0040B] adjecta, videlicet: Te Deum laudamus; Nunc dimittis servum tuum; duobus Symbolis; Gloria in excelsis Deo; Pater noster, cum fide catholica; postremo Litaniae cum orationibus haec omnia consueto fine concludunt.»

XI. Praeterea ex institutione ejusdem Petri Damiani, B. Mariae virginis Officium, vel in choro communiter, vel unusquisque privatim in sua cella, quotidie recitabant utriusque loci sectatores, ut colligitur ex ejusdem Damiani Vita cap. 15, et ex epist 32 libri VI, ubi et monasterium S. Vincentii divinitus afflictum narrat, ob intermissum B. Mariae virginis quotidianum Officium ab ipso institutum, nec nisi post peractam neglecti hujus pensi poenitentiam, et seriam consuetudinis hujus deinceps inviolabiliter [Col. 0040C] observandae promissionem, pristinae tranquillitati coenobium redditum fuisse asseverat; atque hoc ipsum diurnum horarum B. Virginis pensum, ad nos haereditatis nomine transmissum, hodiedum obtinet, de quo constitutiones monachorum Camaldulensium sub Pio V, cap. 18, sic habent: «Illud ante oculos nostros ponere Patres statuerunt, nimirum eos omnes professos mortaliter peccare, qui non legitime impediti, officium tam ipsius Domini, quam matris ejus, vel in totum, vel in partem scienter dicere omittunt: hoc est enim contra veterem, et laudabilem consuetudinem, tam eremitarum, quam monachorum nostrae congregationis, qui semper utrumque officium persolvere, et devote celebrare conati sunt.» Haec Patres nostri, non quidem [Col. 0040D] novam hujus oneris obligationem imponentes, sed veterem, quae vi antiquae consuetudinis, cujus locupletissimi testes sunt, invaluerat, authentica declaratione exponentes, responso sacrae Rit. congr. die 12 Martii 1616 novissime confirmata, ubi haec duo decernuntur: primo, «Ex constitutionibus suae regulae, sub poena peccati mortalis teneri monachos Camaldulenses ad recitandum quotidie officium parvum B. Mariae virginis.» Secundo, ad id teneri «etiam post acceptationem Breviarii Benedictini, prout antea tenebantur.» Nec certe minori sollicitudine Marianum officium nobis quotidie recitandum incumbere, supposuerat antea Leo X ac ipsummet divinum Officium, dum ab hoc dispensari [Col. 0041A] posse per nostri ordinis praelatos constituit, ab illo non item: sic enim habet in bull.: Et si a summo, § 70: «Ac quod illi ex praefatis monachis, qui adeo monasteriorum suorum officiis occupati, etc., dummodo in sacris non sint ordinibus constituti, licet professionem emiserint; tamen ad persolvendum totum integrum Officium divinum minime teneantur, sed eorum praelati, habita suppositorum suorum consideratione (ultra Officium B. Mariae virginis, ad quod obligati remaneant) juxta dispensationem eis traditam, si eorum animabus expedire videbitur, aliquid dicendum injungant quod cum animi alacritate valeant adimpleri.»

XII. Insuper debita erga propriae congregationis defunctos pietas, tam apud Camaldulenses, quam [Col. 0041B] Avellanitas paribus exercitiis enitebat ait enim Damianus, opusc. XIV et XV, cap. 12: «Cum frater quispiam ex nostris obierit, qui videlicet nobiscum degunt, pro eo unusquisque septem dies jejunat, septem disciplinas cum millenis scoparum ictibus accipit, septingentas metanoeas facit, triginta insuper psalteria ex more decantat, et unusquisque sacerdos septem missas illi pro sua persona persolvit, salvo eo, quod continuis quoque triginta diebus pro eo missarum solemnia in conventu communiter celebrantur.» Rodulphus autem in constit. anni 1080, cap. 35, non admodum diversa decernit, dum praecipit, quod: «Pro migratione cujuscunque fratris in eremo, vel in Fonte bono defuncti, triginta psalteria, vel missas debet unusquisque persolvere; [Col. 0041C] pro his vero, qui per alia loca congregationis obierint, tria psalteria vel missae ab unoquoque dicenda sunt; in metanoeis vero, palmatis, vel scoparum ictibus aliisque similibus obsequiis, quisque debet, prout facultas tulerit, exerceri.»

XIII. Psalmodiae vero publicae usus idem profecto, non modo apud utramque hanc Romualdi familiam, sed apud omnes monachos fuit, ut hinc nulla specialis consensio reluceat. Nihilominus hoc saltem observare licet, quod ut Romualdus, referente Damiano in ejus Vita cap. 9: «Vigilias temperate, et cum magna discretione faciendas maxime suadebat, ne cui fortasse contingeret, ut sopori, peractis nocturnis officiis, consentiret:» quia videlicet «ejusmodi somnum vir sanctus in tantum habebat [Col. 0041D] exosum, ut si quis ei confiteretur, post duodecim psalmorum vigilias et maxime circa diluculum, nequaquam posset eo die, cum ejus licentia, sacra missarum solemnia celebrare;» Quod hoc ipso Romualdi exemplo, eremitis inculcat Paulus Justinianus in regula eremitica cap. 40. Ita similem somni discretionem, ejusque post matutinas vigilias fugam Avellanitis suis indicit Petrus Damianus; scribit enim opusc. XV, cap. 16: «De somno quoque non tam dura quibusdam districtio necessaria est, melius quippe est somnum carni temperata quadam dispensatione concedere et ferventer postmodum in Dei laudibus excubare. Notandum autem quia ante nocturnae synaxis officium, si vel profundior adhuc [Col. 0042A] nox, vel quolibet modo graves videntur esse vigiliae, repetere accubitum licet; post nocturnum omnino non licet.» Unde, et tom. I, lib. VI, ep. 17, ait: «Non canonem solvit qui psallens nocte redormit.»

XIV. De silentii censura, utpote eremitarum propria, non est quod addam: tantum audiatur Rodulphus Camaldulensis prior in constit. anni 1080, cap. 21, sic praecipientis: «Exeuntes de cellis, et ad ipsas redeuntes, silendi censurae debent cohiberi: In oratorio, et in refectorio regula silentii omni tempore intemerata servetur.» Cui consonat B. Petrus Damiani, tum opusc. XIV, tum XV, cap. 11 et 18. «In capitulo, in oratorio, in refectorio regularem consuetudinem non postponant, ut cum hospitibus non loquantur; atque ideo a cellulis usque ad [Col. 0042B] ecclesiam sive venientes, sive redeuntes a censura silentii non recedant.

XV. Sed et quies omnisque vagationis fuga utriusque eremi sectatoribus pari sedulitate injungitur, a Rodulpho quidem loc. cit., cap. 32, illis verbis: «Vitium quoque vagationis, et instabilitatis taliter fugiat, ut non solum exterius, cum Dina, filia Jacob, non facile discurrat; sed etiam in ipsa cella stabilis fixusque permaneat: posset enim intra eamdem cellam, tanquam cujusdam impulsu Vertumni, vagationisque spiritu tota die circuire.» A Petro Damiano autem, opusc. XII, cap. 24: «Illud non mediocriter displicet, quod etiam ipsis sanctissimis eremitis quidam videntur admisti, quos idem pestiferae vagationis morbus exagitat, et (si dicere liceat) [Col. 0042C] quasi Vertumnus, quoddam scilicet daemoniorum genus, vexat. Vertumni siquidem apud antiquos dicebantur daemones, quorum instinctu homines in vertigine positi reddebantur instabiles.» Et opusc. XV, cap. 18: «Ponat autem (eremita) juxta se quaeque sibi sunt familiarius necessaria, ne cum usum horum necessitas postulat, ipse ad exhibendum sibi frequentius surgat. Tantopere quippe vagatio est vitanda, ut nec per ipsam cellulam spatiari inaniter liceat.»

XVI. Ut vero facmus in cella quiescere assuescant solitarii, hoc aureo monito illos Rodulphus loc. cit., cap. 36, confirmare conatur: «Praeterea, studeat solitarius in cella jugem, et continuam sedulitatem habere, ut per gratiam Dei, et assiduitatem manendi, [Col. 0042D] possit ei habitatio cellae dulcescere. Nam sicut inquieto et instabli monacho, instar carceris, poenam ergastuli afflictionis materiam praestat; ita quieto et perseveranti, suavitatis refrigerium, silentium beatitudinis, tanquam portionem exhibet paradisi.» Quod idem asseruerat Damianus, opusc. XII, cap. 25: «Huc accedit, quod iis, qui vitam suam sub hac inconstantia mutationis alternant, eo fit vita remotionis austerior, quo inolita vagandi consuetudine retrahuntur, ita ut eremitica districtio gravissimae difficultati, cella ipsa illis videatur horrori. Consuetudo enim facit monacho cellulam dulcem, vagatio videri facit horribilem. Vagantibus cellula carcer est, permanentibus suave cubiculum.»

[Col. 0043A] XVII. Rursus, quemadmodum Romualdus, ex ejus Vita, cap. 9: «Parvipendebat, si quis ad tempus magnum quid inciperet, si non etiam in eo longanimiter perseveraret:» ita eamdem Avellanitis perseverantiam inculcabat Damianus, opusc. XV, cap. 27, dicens: «Vitae modum, quem semel arripueris, perseveranter tene, constanter exsequere, ne scenica, quod absit, a temetipso videaris vertigine discrepare. Persevera itaque in eo quod coeperis, et rectam consuetae vitae lineam tene, ne te novum semper variatae vitae diversitas reddat, sed in sanctae constantiae fundamento praefixae regulae consuetudo stabiliat.»

XVIII. Denique quidquid beatissimus Romualdus eremitas suos ad ejus cellam in eremo Camaldulensi [Col. 0043B] convenientes docuisse dicitur ab Hieronymo Pragensi apud Bollandum ad diem 7 Februarii, multa in sermone de S. Romualdo, cap. 11 (quemadmodum et alia, cap. 6 et 9 inserta), totum ferme, ac iisdem, vel similibus formulis expressum in Damiano suos Avellanitas instruente reperitur, nempe quod cap. cit., num. 69, dicitur De quiete, silentio, et jejunio eremitis necessario; totidem verbis habet Damianus, opusc. XV, cap. 5. Quod ibidem subdit Hieronymus (ex ore Romualdi) De vestium paupertate, et vilitate amanda, rursus iisdem verbis Damianus inculcat loc. cit., cap. 21. Quod subdit ille num. 70, De venientibus ex saeculo ad eremum, idem eodemque verborum tenore, monet hic praefati opusculi cap. 29. Quod demum ille [Col. 0043C] num. 71, decernit. De his, qui ex coenobitica conversatione ad eremum accedunt, iste pariter, ubi supra cap. 30, ipsissimis vocibus formulisque proponit, ut perinde sit, sive hinc, sive inde transcribas, cum non modo sensus, sed verba et ordo ipse verborum utrobique immutatus occurrat.

Utriusque loci regula utrisque communis. Num. 1. Frequentior apud Petrum Damianum, quam apud Rodulphum priorem Camaldulensem S. Romualdi mentio. 2. Auctoritas S. Romualdi a Petro Damiani saepe usurpata. 3. Vice versa Petri Damiani auctoritas in Camaldulensium statutis adducta. 4. [Col. 0043D] Eremitica regula S. Petri Damiani in eremo Camaldulensi vim legis obtinuit ex B. Rodulpho priore. 5. Quod ostenditur. 6 et 7. Avellanitarum congregatio, ex Ludovico du Pin, species erat ejusdem eremitarum generis a Romualdo instituti. 8. Eadem Romualdi, quae Petri Damiani institutio, ex Ludovico Thomassino. 9. Ipse Petrus Damianus ejusmodi affinitatem testatur. 10. Hospitii, et suffragiorum communio inter Camaldulenses et Avellanitas vetustissimis temporibus inita. 11. Avellanitarum habitus colore et forma Camaldulensium vestibus simillimus. 12. Iidem cingulo, ut nostri, utebantur. ibid. Petrus Damiani potiori adhuc jure quam caeteri Avellanitae, ad Camaldulensem ordinem spectare ostenditur 13.

I. Quae duobus praecedentibus capitibus cursim delibata sunt circa nostrorum Camaldulensium atque Avellanitarum veterum vivendi morem, abunde [Col. 0044A] utriusque instituti convenientiam ostendunt atque utriusque familiae constitutiones, utpote similibus, aut parum diversis praeceptis circumscriptas, imo totidem plerumque verbis, et iisdem formulis exaratas, eodem dictante spiritu conceptas, atque ab eodem Romualdi fonte derivatas fuisse commonstrant. Hinc non immerito parem auctoritatem utraque regula apud utrosque obtinuit, et nullo pene discrimine sive a Romualdo, sive a Petro Damiano statuta, eremiticae vitae rationem concernentia, perinde recipiebantur, ut mirum non sit Hieronymum Pragensem loco, quem superiori capite, num. ult., allegavimus, Romualdo paraenesim ascripsisse, ex Avellanitarum regula ad verbum pene desumptam.

II. Sane haud frequentior est apud Rodulphum [Col. 0044B] Camaldulensem priorem quam apud ipsum Damianum Romualdi mentio, ad consuetudines eremiticas ejus auctoritate firmandas: inprimis enim privatae psalmodiae usum, ut cap. praeced num. 10, vidimus ex S. Romualdi institutione derivat Damianus opusc. XIV: «Psalterium, quod est vivorum, cum illis dicitur additamentis quae B. Romualdus apposuit;» et iterum opusc. XV, cap. 9: «Psalterium, quod est vivorum cum illis dicitur additamentis, quae B. Romualdus apponit,» quae tanta sollicitudine observanda esse notat, ut inter eas, quae maxime omnium intererit, ut addiscant novitii, connumeret, iis verbis statim subsequentibus: «Quae etiam nos non gravemur inserere, ne nos conqueratur forte novitius, quae sibi magnopere noscenda sunt, praeteriisse.» [Col. 0044C] Nec minoris momenti esse, ad eremitarum suorum instructionem, quaelibet Romualdi monita, exempla, consilia, satis indicat, dum ejusdem opusculi cap. 16, ad discretionem in moderanda subditorum vita praelatis injungendam, B. Romualdi sententias in medium producit, seque illis adhaerere fatetur. «Nos approbamus ait quod suis saepe discipulis B. Romualdus dixisse perhibetur: «Dummodo, inquit, frater quilibet cellam non deserat, etiam carnes permittatur ex discretione comedere, si tam inevitabilis videatur necessitas imminere.» Addebat insuper: «Tale enim propemodum est de eremo ad monasterium reverti, quale de monasteriali ordine ad saeculum asportari.» Et paulo post subdit: «Nam et idem B. Romualdus, ut sui consueverunt referre [Col. 0044D] discipuli, sic aestivi temporis hebdomadas alternabat, ut unam quidem a Dominica in Dominicam in pane, et aqua jejunando transigeret, alterius vero hebdomadae pulmentum quinta feria manducaret.»

III. Similiter idem Damianus tom. I, lib. VI, epist. 26, ut modestiam in feminarum colloquiis Marino monacho patrueli suo commendet, exemplum B. Romualdi, qui discipulum nimiae curiositatis prudenter redarguit, illi ob oculos ponit, ac paulo post, ut ad sobrietatem servandam, et hypocrisim fugiendam eumdem excitet, subdit: «Nec ineptus applices» hoc est non otiose audias, sed serio intendas «quod saepe suis discipulis vir Domini Romualdus aiebat: Fratres, inquit, cum in quorumlibet conventu reficitis intentis ad cibum caeteris, [Col. 0045A] in ipso refectionis initio parcite; et cum jam illis ex parte satisfactum fuerit, vos inchoate, quatenus et hypocrisis notam possitis evadere, et sobrietatis regulam sine offensione servare.» Et eodem lib. VI, epist. 30, ad Theuzonem eremitam, narrat rationibus sepositis ad auctoritatem S. Romualdi se confugisse, ut intentum evinceret: «Tandem, inquit, cum in arcto positi, multiplicium objectionum vallaremur angustiis, ubi ratiocinandi copia suppetere desiit, ad sanctorum mox exempla confugimus, ut illis saltem fides habeatur, quorum auctoritas ad probationem cujuscunque negotii incunctanter admittitur. Cumque super quodam disceptationis articulo S. Romualdus in testimonium duceretur,» etc.

IV. Vicissim vero Damiani auctoritas in Camaldulensium [Col. 0045B] statutis saepius invocatur. Sic in constitutione, quam Placidus eremi Camaldulensis prior, et Martinus ejusdem eremi provisor, unico post B. Rodulphum saeculo, promulgarunt, silentii disciplina, ejusque necessitas confirmata legitur, quia inquiunt, «Petrus Damianus ait: Eremitae officium est jejunio silentioque quiescere.» Et in eremitica regula, quam Paulus Justinianus edidit, tum cap. 47, verbis jam dissert. 1, cap. 4, num. 14, adductis, «Petri Damiani» auctoritas circa disciplinam suscipiendorum saecularium in eremo proponitur; tum alibi passim, ut circa prioris eremi qualitates aliaque multa, ad ejusdem «Petri Damiani» sanctiones provocatur, cum insuper «eremiticam regulam Petri Damiani» ex integro edere, et regulae eremiticae S. Romualdi [Col. 0045C] simul conjungere, eodemque complecti volumine, idem Justinianus non dubitaverit, caeteris licet Camaldulensibus constitutionibus Rodulphi, Placidi, Gherardi, Martini omnino postpositis, quasi nimirum intelligeret, in solis Petri Damiani institutis, quidquid in omnium PP. nostrorum sanctionibus continetur, tanquam in suo fonte, melius, et uberius reperiri; nec satis perfectam ratus suam, ex S. Romualdi traditionibus, et antecessorum omnium scriptis; vel per manus traductis consuetudinibus collectam, regulam eremiticam, nisi Petri Damiani cognato libello «De suae congregationis institutis» tractanti copularetur, a quo majorem, et lucem, et firmitatem acciperet.

V. Imo ipsamet «Petri Damiani eremitica regula» [Col. 0045D] in eremo Camaldulensi sola ad observandum aliquandiu proposita exstitit, videlicet usque dum B. Rodulphus prior suas ederet constitutiones. Quibus tamen non propterea ejus vis penitus abrogata est, sed uno, vel altero duntaxat articulo excepto, in reliquis adhuc expresse approbata mansit ab eodem Rodulpho, qui in constitutionibus anni 1085, sic ait : «Unusquisque frater lances in cella habet, cum quibus pensat tres panes, quos accipit omnes dies Dominicos et quinta feria. Et alia multa his fratribus necessaria, quae omnia prudenti lector eremitica regula satis demonstrat. Sed praecavendum est ne per hoc quod illa dicit, de die Sabbati manducare ad mensam, quia nunquam mos hic fuit, [Col. 0046A] vel caetera, quae hujus eremi usibus videntur contraria, eaque breviter descripsimus in hac pagina, praetermittantur, quoniam, ut ipsi videtis, praecipua sunt haec, et arctiora; atque in hac eremo primitus observata quam ipsa Regula fuisset descripta. Sed reliqua omnia, quae hujus eremi usibus convenientia, et similia, et qualiter docet nos in cellula, et deforis permanere, nec non intus resistere, et virtutes acquirere, et discretionem in omnibus semper retinere, debemus jugiter, Christo adjuvante, observare, et nunquam S. Romualdi et caeterorum nostrorum antecessorum pium usum derelinquere.»

VI. Enimvero hanc «eremiticam regulam,» de qua Rodulphus loquitur, aliam esse non posse, praeter illam Petri Damiani, quam Paulus Justinianus [Col. 0046B] post constitutiones suas edendam censuit, colligitur primo, quia illa ipsa est, quae «de lancibus habendis in cella ad panis mensuram ponderandam,» loquitur opusc. XV, cap. 8, cujus textum superius adduximus cap. 3, num. 14. Idem colligitur secundo, ex quo illa ipsa sit, quae «Sabbati jejunium,» extra Quadragesimas, semper tam aestate, quam hieme, propter imbecilles relaxandum indulget, ac simplici refectioni cum pulmento, et vino deputandum, quod ipsum intelligi voluit Rodulphus ea formula: «De die Sabbati manducare ad mensam;» ait enim in constit. anni 1080, cap. 20: «Ad mensam vero omnibus diebus geminae refectionis, aut simplicis,» nimirum non perfecti «jejunii communiter reficiunt fratres;» nam diebus abstinentiae panis et [Col. 0046C] aquae singuli in cellis suis, «nudis pedibus super pavimento sedentes librumque sacrae lectionis intuentes,» reficiebantur, ut ibidem Rodulphus ait; ait enim Damianus dicto opusculo XV, cap. 15: «Credimus unumquemque fratrem in cellula commorantem, nisi omnino aegrotus sit, ita ut decumbat quidem in lectulo, toto anni tempore, sive aestate videlicet, sive hieme, tribus per hebdomadam diebus jejunare in pane et aqua cum Dei adjutorio facillime posse, et quoniam Sabbato jejunare canonicae traditionis authenticum est, non grave videatur fratri etiam Sabbato refectionem ad nonam horam usque differre, ut semel quidem ipso die reficiatur, sed tamen vinum atque pulmentum percipere ex hujus nostrae institutionis indulgentia non [Col. 0046D] vetetur. Et hoc quidem aestate, nam ab Idibus Septembris, usque ad Paschale gaudium, quatuor per hebdomadam diebus noverit jejunandum; sed et si aliquando tanta debilitas acciderit, hiberno etiam tempore die Sabbati, aut leguminibus infusis, aut herbarum radicibus, sive etiam pomis, solitum licebit aliquantisper temperare jejunium: ita tamen, ut si unum quodlibet horum sumat, aliud, nisi verae necessitatis causa dictaverit, non adjiciat. Postremo tamen, propter pusillanimes, si hoc necessitas omnimo poposcerit, quae fieri permissa est in aestate, eadem Sabbatorum discretio servetur in hieme.» Hanc ergo duntaxat Sabbatorum tam generalem remissionem in sacra eremo non recipiendam Rodulphus [Col. 0047A] statuit, utpote ejus consuetudini contrariam, quippe duntaxat «Paschali tempore,» ut constat ex ejus constit. prioribus cap. 12, quas supra retulimus cap. 3, num. 9, «et in octavis sanctorum, et diebus phlebotamiae,» aut «ob accessum alicujus celebris personae, » sive «extraordinarii laboris intuitu, et in Sabbatis utramque Quadragesimam praecedentibus,» poterat Sabbati abstinentia relaxari, ex eius constitut. citat., cap. 16.

VII. Idem etiam tertio ostenditur, ex quo eremitica regula, de qua loquitur Rodulphus, tempore ipso inter Camaldulensis eremi fundationem, et Rodulphi aetatem medio composita erat, ibi: «In hac eremo primitus a sanctis viris fuerunt haec observata, quam ipsa regula fuisset descripta.» Nulla [Col. 0047B] autem, nisi Petri Damiani eremitarum regula dicto tempore exarata est, cujus quidem notitiam habeamus, itaque haec ipsa est, quae Camaldulenses apud eremitas in usu eatenus fuerat, et deinceps, in his, quae vetustioribus eremi illius usibus non contrairent, observanda adhuc a Rodulpho proponitur. Quarto denique doctrinae ipsae «de cellae sequestratione, de conversatione extra cellam, de virtutum acquisitione, de discretione praelati,» quae inibi continere asseruntur, reipsa in opusculo Petri Damiani occurrunt, ut legentibus patet. Quare omnino conficitur Rodulphi tempore ipsam Petri Damiani regulam in sacra Camaldulensi eremo, perinde ac in Avellanae solitudine, receptam fuisse atque ex integro pene observatam.

[Col. 0047C] VIII. Jure igitur meritoque idem Camaldulensium et Avellanitarum institutum a S. P. Romualdo profectum haberi debet, unde vir eruditissimus Ludovicus Ellies Du Pin, in Nova Bibliotheca auctorum ecclesiasticorum tom. VIII, part. II, saeculi XI Ecclesiae, cap. 14, § 10, postquam ordinis Camaldulensis fundationem a Romualdo factam descripsit, ait aliam specialem congregationem eremitarum «ejusdem generis» a Petro Damiano institutam. En integra auctoris verba: «II se mit (Romualdus) sous la conduite d'un saint ermite, nommé Marin, qui demeurait dans le pays de Venise, et embrassa la vie érémitique, qu'il rétablit en Occident. Leur institut n'était pas de vivre seuls dans des solitudes, [Col. 0047D] comme les anciens ermites, mais de demeurer plusieurs ensemble dans un même endroit, séparés des autres hommes, et dans des cellules particulières, sous la conduite d'un même supérieur, en pratiquant la même règle. Ces sortes de monastères s'appelaient anciennement laures. Saint Romuald en établit un très-grand nombre en Italie. Un des plus fameux fut celui qui fut bâti sur l'Appennin, proche d'Arezzo, dans un lieu qui leur fut donné par un homme appelé Mandol, d'où l'ordre a pris le nom de Camaldole. Saint Romualde vécut cent ans après sa profession religieuse, et vit son ordre florissant. Pierre Damien institua aussi une espèce de congrégation d'ermites de même genre. Ces ermites pratiquaient [Col. 0048A] de grandes austérités, et faisaient des choses fort extraordinaires.»

IX. Sed et doctissimus Ludovicus Thomassinus in veteri et nova Ecclesiae disciplina De beneficiis part. I, lib. III, cap. 25, num. 7, idem fuisse Romualdi, ac Petri Damiani institutum indicat; nam post narratam eremiticae vitae restitutionem, et cum Benedictina regula conjunctionem a Romualdo in Italia praecipue factam, ait contra hoc institutum oblatrantes a Petro Damiano compressos ep. 12, lib. VI, ubi profecto se et suos praesertim tuetur a cujusdam abbatis impugnatione, qui conquestus erat, quod monachum ex suo monasterio egressum, contra S. Benedicti regulam recepisset: «Succensetis enim,» inquit, «ac nos conquerentes arguitis quia non debuimus [Col. 0048B] vestros monachos in eremo contra B. P. nostri Benedicti praecepta suscipere.» Ostendit autem sanctissimum legislatorem nostrum vagationi duntaxat ex uno in aliud coenobium occurrere voluisse; non prohibere autem, imo omnes hortari, ut ex coenobitica ad perfectiorem eremitarum vitam se transferant. Quare adeo coincidit Romualdi et Damiani institutum, ut unius defensio, alterius pariter apologia censeatur. Ecce Thomassini verba loco cit.: «Scripsit Romualdi vitam Petrus Damianus, scripsit et apologiam, confestim enim his anachoretis summae ad perfectionis columen eluctantibus obtrectari coeptum est, quod semitam tenerent, quam non praemonstrasset, non tenuisset B. Benedictus, quodque suo coetui aggregarent monasteriorum B. [Col. 0048C] Benedicti desertores. His ora obturabat Petrus Damianus hoc responso: Caveri a B. Benedicto, ne abbates alii aliorum monachos admitterent, dum cogniti sibi mutuo essent (Caveat,» inquit reg., cap. 61, «abbas ne aliquando de noto monasterio monachum ad habitandum suscipiat, sine consensu abbatis sui): sed priores anachoretarum ex prohibitione non implicari.»

X. Porro hanc ipsam communis instituti societatem, ne ipse quidem Petrus Damianus inter se, et S. Romualdi discipulos intercessisse diffitetur; enimvero in prologo Vitae ejusdem sancti Patris Romualdi, ut se ab egregiis, qui superstites erant, sancti viri discipulis compulsum ad ejus gesta commemoranda significet, «multorum, inquit, fratrum precibus, [Col. 0048D] et germana charitate devinctus, quod de praedicto mirabili viro ab egregiis ejus discipulis didici, aggrediar, Deo auctore, describere;» Nimirum eodem religionis foedere se illis conjunctum considerans, quo «germani et fratres» ab eodem patre progeniti debent invicem quibusdam amoris, et charitatis vinculis alligari.

XI. Reciproce vero a nostris Camaldulensibus Avellanitae ipsi ut «fratres,» habiti, et tanquam cognatae stirpis a Romualdo, velut a communi trunco propagatae, germina considerati sunt, etiam postquam ab eremitica disciplina ad coenobiticam conversationem translati sunt, atque ubi a primaeva S. Romualdi, Petrique Damiani institutione jam [Col. 0049A] desciverant, contra ejusdem Petri Damiani monitum, quo illos opusculo XIV, sub finem gravissime increpaverat: «Non itaque ad monasterialem laxitudinem ab eremitica vos libeat districtione descendere,» in hoc, inquam, pariter statu Avellanitae, quasi germanae charitatis communione nobis conjuncti, perinde ac monachi Vallisumbrosae a S. Joanne Gualberto D. Romualdi discipulo instituti, eodem hospitii jure in nostris monasteriis in refectorio suscipi, ejusque congregationis defunctorum animae paribus Christianae pietatis suffragiis expiari consueverunt; nam in constitutionibus anno 1253, a B. Martino III generali editis lib. III, cap. 23, sic praecipitur: «Statuimus, ut fratres nostri ordinis, Vallumbrosani, et sanctae crucis Fontis Avellanae, [Col. 0049B] quasi uno charitatis officio, monachi cum monachis, conversi cum conversis hilariter, et benigne suscipiantur a nostri ordinis praelatis et subditis universis.» Et rursus anno 1372, die 27 Maii in capitulo generali, quod celebratum est in monasterio S. Michaelis in Burgo Pisarum, praesidente Joanne III, generali, decretum est, «ut monachi Vallisumbrosae, et S. crucis de Avellana, tam in eremo quam in monasteriis ordinis recipiantur in choro, et refectorio, ac si essent ordinis Camaldulensis, et eorumdem ordinum brevia,» id est dypticae, fratrum defunctorum nomina indicantes, «per breviferarium ordinis deferantur,» etc. Actum manu Leonardi olim Francisci de Castilione Aretino notarii et scribae deputati, ex archivii Camaldulensis libro R. 18, [Col. 0049C] 80, ejusque indice § Statuta, pag. 2, num. 9. Quare multo magis, dum pristinam adhuc eremiticae vitae formam, ad quam, ex Romualdi praeceptis, per B. Petrum Damianum Avellanitae instituti fuerant, sequebantur, pro similis disciplinae consortibus haberi apud Camaldulenses merebantur.

XII. Idque eo magis, ex quo Avellanitarum veterum habitus, et colores et forma, cum Camaldulensium habitu penitus conveniret. Enimvero, ut dissert. III, cap. 2, num. 9 et 10 ostendimus, albus color monasticis eorum vestibus conveniens ex antiquis monumentis aliisque probis auctoribus deducitur, ipsomet Petro Damiano, tom. I, lib. VI, epist. 14, Mainardum abbatem monente, ne album monachorum amictum, utpote vilem, despiceret, exemplo [Col. 0049D] Christi, qui se «veste alba» illudi ab Herode passus est, ut dissert. III cit., cap. 2, num. 7, notavimus; nec non Petro Ricordato, Silvestro Maurolyco, Paulo Morigia, Constantino Cajetano, et chronista Benedictino apud eumdem in prolegomenis, tom. I, oper. B. Petri Damiani, de Avellanitarum tunica, scapulari, et cuculla penitus alba testimonium ferentibus; adeo ut juxta citatum Morigiam, Hist. relig., cap. 58, ex abusu duntaxat posteriorum temporum inductum fuerit caeruleum pallium, quo nuperrime cucullae loco utebantur. Quod confirmat, veterem ipsorum habitum olim nostro Camaldulensi affinem, suisque omnibus partibus tam colore quam forma correspondentem prorsus fuisse; imo addere [Col. 0050A] placet quod, cum habitus Camaldulensium a caeteris monasticarum congregationum vestibus (etiam a monachorum montis Virginis, et montis Oliveti, albo colore pariter utentium amictu) hoc praecipuo discrimine distinguatur, quod non solutum, atque ab humeris utrinque libere demissum scapulare nostri deferant, sed sub pectore laneo cingulo colligant, quod, post expeditissimam nodi complicationem, in binas taenias ab anteriori parte pendentes excurrit; Avellanitiae pariter simili cingulo praecingi quondam consuevisse deprehenduntur. Nam cum Petrus Damianius, et Albizo ejus comes, Theuzonem eremitam Florentiae convenientes, ab eodem dure habiti, ac tandem post multa jurgia ejecti sunt, per cingulum ambos apprehensos fuisse, testatur idem Damianus, [Col. 0050B] lib. VI, ep. 30: «Tandem, inquit, per semicintias correpti violenter excludimur.» Itaque nulla erat Avellanitarum et Camaldulensium indumenti, unde et nulla vitae, nulla instituti, nulla professionis pariter differentia censenda.

XIII. Quidquid tamen sit de aliis Fontis Avellani alumnis, certe in Petro Damiano potior longe quam in caeteris, ratio relucet, cur ad Camaldulensem ordinem, sive ad D. Romualdi institutum pertinere censendus sit; vel primo quia immediate ab ipso S. P. Romualdo (aut certe mediantibus ejus discipulis) eremiticae vitae rudimentis, quae postmodum in alios erogavit, instructus fuerit. Unde reverendissimus abbas D. Secundus Lancellotus Olivetanus in suae congregationis Historia lib. II, cap. 22, de Petro [Col. 0050C] Damiano ait: «Audiit in re monastica Romualdum Camaldulensium institutorem, et primo Fontem Avellanam habitavit, ubi cum magna monachorum, vel eremitarum frequentia multos annos extraxit, tum Stephanus IX purpuratorum collegio aggregavit;» vel secundo quia reipsa in Camaldulensi eremo aliquandiu et ipse vixerit, ex conjecturis dissert. III, cap. 2, num. 8, adductis; quibus accedit, quod Antonius Maria Bonuccius, Ephemer. Euchar. tom. I, ad diem 22 Februarii expresse asserit Petrum Damianum cardinalitiae dignitati nuntium remittere voluisse, «ut ad suam eremum Camaldulensem rediret.» Unde tum ante, tum post abdicatam purpuram, probabile est illum in eremo Camaldulensi versatum esse; vel denique tertio, [Col. 0050D] quia in aliis monasteriis a S. P. Romualdo aedificatis, vel ad regularem observantiam compositis, vitam suam Damianus traduxerit. Quod, quia longiori tractatione indiget, ad sequentis capitis argumentum reservabitur.

De Avellanensi et Pomposiano monasterio, in quibus Petrus Damianus vixit, remissive. Num. 1. In monasterio S. Vincentii de Petra pertusa Romualdus cum discipulis habitat. 2. Ibidem Petrus Damianus Vitam S. Romualdi scripsit. 3. Ex Vita Petri Damiani constat illum ad coenobium S. Vincentii constitisse. 4. Idem habitus in monasterio, atque in Avellanensi degentibus, [Col. 0051A] 5. Candidi, et albi coloris differentia. ibid. Rursus ad idem monasterium Petrus Damianus mittitur. 6. Aliis vicibus ibidem habitat, ejusque statuta ibidem recipiuntur. 7. Severissime divinitus punitur iliud coenobium, ob violatam Damiani decretorum observantiam. 8. Damiani erga idem monasterium amor, et sollicitudo. 9. Diutissime ibidem conversatur. 10. S. Salvatoris coenobium in Perusino territorio a S. Romualdo constructum. cui praefuit Petrus Damianus. 11. Eremus montis Pregii a S. Romualdo primum, deinde a Damiano inhabitatur. 12. De aliis locis ab Romualdo constructis, in quibus Damianus et ejus discipuli vixerunt. 13. B. Dominicus Loricatus sub Damiani magisterio vivens, prior eremi Sitriae a S. Romualdo constructae factus est. 14. Idem ad eremum montis Suavicini, quam Petrus Damianus fundaverat, morti proximus se recepit. 15. Sitrienses a Petro Damiano, tanquam proprii alumni, commemorantur. 16. B. [Col. 0051B] Leo Sitriae reclusus, Petri Damiani magister. ibid. Petrus Damianus Classense nostrum monasterium incoluit. 17. Propositi nostri ex monumentis conclusio. 18. Multorum scriptorum, et trium summorum pontificum auctoritas pro nostra sententia. 19. Avellantiae omnes, cum ipsorum coenobio, in Camaldulensium jus transierunt. 20.

I. Nihil magis evincit Petrum Damianum sub Romualdi meruisse disciplina atque inter ejus asseclas numerari debere, quam locorum, quibus ille praefuit, aut in quibus est diutissime conversatus, mox instituenda consideratio; hinc enim patebit, non aliud quam S. Romualdi institutum sequi potuisse, cujus inter discipulos quotidie vivebat, eorumque vivendi consuetudini se conformabat. Et quidem de Fontis Avellanae coenobio, quod frequentius incoluit, [Col. 0051C] nihil est quod repetamus, cum satis multa de illo hactenus dicta sint, quae negotium hoc plane conficiunt, dum ejus institutionem a S. Romualdo derivatam evidenter ostendunt. Sed neque de Pomposiano monasterio, ubi ferme biennium expendit Damianus, juxta ejus Vitam ab Joanne S. viri discipulo conscriptam, cap. 6, quidpiam hic loquemur, ne magis ambiguis exemplis ambiguam hanc controversiam dirimere velle videamur: tametsi ex dictis dissert. I, cap. 4, num. 8, pag. 70, satis innotuerit, ad Romualdi normam, eremiticae cum coenobitica vita conjunctionem ibi invaluisse, et ad praxim, illo ipso Damiani tempore, fuisse redactam sub S. Guidone, qui ex monacho coenobii nostri S. Severi, Pomposianus abbas effectus est.

[Col. 0051D] II. Initium autem ducemus a monasterio S. Vincentii de Petra Pertusa, quod in Urbinati territorio, 8 passuum millibus Urbino distans olim surgebat, nunc ejusdem urbis canonicis addictum reliquias duntaxat pristinae magnitudinis ostendat. Hic S. Romualdum consedisse, atque huic ipsi coenobio eremum adjunxisse, narrat Damianus in Vita S. Romualdi, cap. 43: «In Petranum montem, non longe videlicet a monasterio S. Vincentii, quod juxta Candilianum constitutum est fluvium, Romualdus demigravit. Volens autem locum ad eremum faciendam idoneum invenire, praecepit cuidam presbytero,» etc. et, cap. 57, meminit BB. Gaudentii et Berardi, qui in eodem S. Vincentii coenobio sub D. Romualdi [Col. 0052A] magisterio vixerant, atque in ejusdem monasterii coemeterio pariter sunt tumulati; cumque eorum alter, nempe Gaudentius, revocatam sibi a Romualdo, ob Tedaldi suggestionem, abstinentiae pridem concessae licentiam indigne ferens, ad Ingelbertum defecisset, proindeque in «praevaricatione inobedientiae vitam finisse» videretur, «Romualdus orationem pro eo fieri penitus interdixit, licet in coemeterio B. Vincentii, juxta corpus Berardi venerabilis viri, qui aeque Romualdi discipulus fuerat,» apponi mandasset: verum ob visionem, non quidem Berardo, ut Macchiarellus noster putat in sua Apologia, pag. 22 (nam ex proxime allatis Damiani verbis, totoque contextu, erat ille praemortuus), sed alteri cuidam monacho ad utriusque sepulcrum oranti, atque a [Col. 0052B] dentium dolore liberato, ostensam, «Romualdus illico praecepit fratribus ut jam Gaudentio fraternam charitatem impenderent, atque pro eo enixius orarent.»

III. In hoc igitur monasterio S. Vincentii, adeoque inter superstites Romualdi discipulos versatus est Petrus Damianus, imo eo loci Vitam ipsam S. Romualdi descripsit, ut notavit Fortunius Hist. Camal. part. II, l. V, cap. 6; atque aperte colligitur ex initio citati capitis 57 Vitae S. Patris, ubi Damianus sic loquitur: «Alius frater Gaudentius nomine, abbatis videlicet hujus monasterii S. Vincentii Pater.» Dum enim proxime antea talis monasterii nulla mentio praecesserat, sed ferme de gestis apud Sitriam sermo erat, non potest ostensivi illius pronominis «hujus [Col. 0052C] monasterii» significatio alio detorqueri, quam ut de coenobio sibi praesente, ubi videlicet actu seribebat, intelligi sanctus doctor voluerit: adeo ut in hos San-Vincentianos monachos cadat illustre Egregii cognomentum, quo S. Patris discipulos cohonestavit in ejus Vitae prooemio,ibi: «Multorum fratrum precibus et germana charitate devinctus, quod de praedicto mirabili viro ab egregiis ejus discipulis didici, aggrediar, Deo auctore, describere.» Unde in nuncupatoria editionis Romanae anni 1656 Vitae S. Romualdi a Petro Damiano descriptae, sic Romualdum ipsum auctor alloquitur: «Postquam ille,» nempe Damianus, «mores tuos cum vestibus tui ordinis induit, in S. Vincentii monasterio degens, ubi tu (Romualde) sanctissime vixeras, aliique [Col. 0052D] ex tua disciplina viri sanctimonia vitae percelebres diem extremum clauserant, cum inibi animadverteret eximiarum virtutum vestigia non leviter impressa, ipsique parietes vitae tuae beatae suavissimos spiritus illi afflarent, adjecit animum, ut facta tua heroica publicis monumentis consignaret,» etc.

IV. Sed et in Petri Damiani vita, ab Joanne ejus discipulo scripta, bis ad praedictum S. Vincentii coenobium se contulisse dicitur; semel quidem primis sui tyrocinii annis, ut, cap. 5, narratur his verbis: «Dum hic (Petrus Damiani) esset aliquando cum suo profecturus magistro, molliorem scapularem induere atque pulchriorem quam affectaret, equum ascendere jussus est. Rogare itaque magistrum [Col. 0053A] submissis coepit precibus, ne sibi hoc dignaretur praecipere, quod ipse nimium, velut indecens, abhorreret. Magister vero ejus precibus acquiescere nolebat, ne vilipendere videretur discipulum quem diligebat tanquam unicum, si sic eum, juxta suum desiderium, secum permitteret incultum procedere. Discipulus autem longe aliter sentiens, totumque aliorsum convertens, nimium erubescebat saecularibus jam apparere nitidulus, ne ipse, qui olim saeculo renuntiasse videbatur, saecularem pompam adhuc carnaliter quaerere putaretur. Quod tamen opprobrium multo magis ille subire, quam inobedientiae notam maluit, quam videlicet incurrere vehementius expavit. Videbatur enim sibi, prout ipse referebat, ut quicunque illum sic comptum [Col. 0053B] equitare cernerent, digito demonstrarent, et velut carnalem subsannarent: sicque non monachi, sed sponsi nomen aptarent. Unde tantus rubor ejus suffuderat faciem, ut vix caput erigere, vix in quempiam posset acies oculorum dirigere. Illis autem regredientibus, cum ad coenobium S. Vincentii, cui vicina rupes Petra pertusa vocabulum indidit, perventum fuisset; jam Domini servus ulterius ferre nequit ignominiosum nitidulae vestis ornatum: occasione itaque ibidem paulisper remorandi reperta, magister coepto itinere tendit ad eremum, ille vero alium sibi scapularem humiliorem stamine et colore acquisitum induit: sicque velut immani sarcina, qua depressus hactenus fuerat, leviatus, quantocius post magistrum ad proprium est monasterium reversus; [Col. 0053C] nequaquam enim eos aeque poterat, qui squalidis utebantur vestibus, venustis ipse indutus, revisere: dum moribus ornari, potius gestirent, quam vestibus.»

V. Quo ex loco aperte liquet, eadem nabitus specie, colore, forma, consuetudine, tam Avellanitas, quam monachos S. Vincentii indutos fuisse, dum apud hos Damianus idoneam tunicam invenisse dicitur, qua ad illos, non jam recenti, aut nuper lota veste, ex tenuiori lana contexta, candidus, et nitidulus, sed crassiori stamine, ac nativa ovium albedine squalidus et incultus, caeterisque suis fratribus concolor appareret: nimirum apud utrosque non exquisitus, et affectatus candor, qui luci potissimum affinis est, ut dissert. III, cap. 6, num. 16, [Col. 0053D] probavimus, sed albedo simplex pallori potius conjuncta, in usu erat; de quo discrimine, ad complures Monasticarum Antiquitatum textus conciliandos, et auctoritates Petri Cluniacensis lib. IV, ep. 17, nec non Smaragdi in Expositione Regulae cap. 55, candidum vestis colorem improbantium: «Quia magis gloriam, quam abjectionem designat,» cum monumentis, et traditionibus pro monastici habitus albi vetusta consuetudine, dissert. III, cap. 7, a num. 14, et deinceps adductis componendas, legere juvabit Servium insignem grammaticum in lib. III Georgicorum sic scribentem: «Aliud est candidum esse, id est quadam nitente luce perfusum, aliud album, quod pallori constat esse vicinum;» nec non Cornelium [Col. 0054A] Frontonem de differentia vocabulorum inter utrumque sic distinguentem, ut «candidum proprie dicatur quod fit cura, album quod fit natura.» Sed hoc obiter adnotasse sufficiat.

VI. Secundo ad idem S. Vincentii coenobium missus legitur Petrus Damianus, ut monachos illos tum in sacris litteris erudiret, tum ad monasticam perfectionem uberius promoveret, ut idem Joannes discipulus Petri Damiani testatur in ejus Vita cap. 6: «Peracto igitur cum suis confratribus permissi temporis spatio, iterum ejusdem rei gratia, ob quam Pomposiam ierat, ad S. Vincentii, cujus supra meminimus, monasterium pergere jubetur. Ibi quoque aliquandiu commoratus, nequaquam segnis a Dominicae vineae cultura quievit, donec, cooperante sibi [Col. 0054B] Domino, uberem sui fructum famulatus impenderet.» Atque hac secunda vice Damianum, ab hujus coenobii monachis, D. Romualdi discipulis rogatum, scribendae Romualdi Vitae consilium in se suscepisse constat; nam ex una parte videtur illam non a suae conversionis initiis conscripsisse, ex illis prologi verbis: «Nobis autem in angusto cellulae angulo residentibus utilius erat, sicut proposuimus, propria peccata ad mentis oculos assidue revocare, quam alienae virtutis historiam texere; magis expediret commissi reatus tenebras plangere, quam splendida sanctitatis insignia imperitis sermonibus offuscare;» Ex alia vero parte, non potuit illam prima vice in hoc monasterio exarare, cum in transitu duntaxat ibi praesens adfuerit, nec moram [Col. 0054C] operi huic perficiendo opportunam ibidem traxerit.

VII. Rursus aliis vicibus in S. Vincentii coenobio diutius vixisse, ac post susceptum Eremitarum regimen ejus spirituali directioni sollicite invigilasse Damianum, constat ex tom. I ejusdem S. doctoris lib. VI, ep. 32, ubi exempla relaturus ex iis, quae in dicto monasterio contigerant, domestica illa esse notat, atque a praeceptis inibi auctoritate sua constitutis, et nonnullorum pervicacia, divinitus demum punita, neglectis dependentia narrat; ait enim: «Ut autem e domesticis quoque praebeamus exemplum, in monasterio B. Vincentii, quod non procul a monte, qui dicitur Petra pertusa, cernitur constitutum, hoc tanquam regulare constitueramus edictum: ut sub districti censura rigoris quadragesimale [Col. 0054D] celebraretur initium: nimirum ut per triduum nonnisi modicum panis cum aqua omnes fratres comederent; nulla nisi lectionum, sive ordinum verba proferrent; nudis pedibus lugubres, ac moerentes incederent; expleto communi modulatione Psalterio, mutua se scoparum castigatione purgarent. Quod cum fratres voto, et animo, ac spirituali jucunditate non segniter agerent: et ultra etiam quod praefixum erat, satis superque peculio bonae voluntatis agerent: quidam inter eos exstitit, qui clam in edendo regulam violavit.» Hinc pessimam hujus praevaricatoris mortem describit, quae se praesente contigerat: «Ut audiant, inquit, et pertimescant qui indictam disciplinae regulam per propriae [Col. 0055A] voluptatis impatientiam frangunt.» Unde liquet, quam severe Petri Damiani statuta in hoc S. Vincentii coenobio custodienda, et quam non temere, et impune violanda esse, Deus ipse, terribili erga hunc monachum ultione, monstraverit.

VIII. Sed et integrum illud idem coenobium, ob intermissam, quam Damianus induxerat, quotidiani B. Mariae Virginis officii consuetudinem, gravissima Deus animadversione corripuit, unde eodem loco sic prosequitur S. doctor: «Dicam et aliud, quod in praefato contigit monasterio. Statutum erat, atque jam per triennium fere servatum, ut cum horis canonicis B. Mariae semper Virginis officia dicerentur. Erat autem inter eos Gozo, habitu monachus, reprobae quidem vitae, sed dicacis et accuratae facundiae. [Col. 0055B] Hic coepit conqueri, satis superque sufficere quod sanctus praecipit Benedictus, nec novae adinventionis pondus debere superponi, nec nos esse antiquis Patribus sanctiores: qui videlicet haec superstitiosa ac supervacanea judicantes, psallendi nobis metam, omnemque vivendi regulam praefixerunt: hac sane debere nos esse contentos, ne ab illa incautius declinantes, per anfractus et invia ducamur erronei. Quid plura? Contra Reginam mundi praeliari visus est, et confecit: ad hoc nimirum fratres versuta machinatione pellexit, ut solitas beatae Mariae laudes ulterius non offerrent. Sed ob divinum judicium a nostrae pravitatis intuitu non dormitans! Mox enim adversus praefatum monasterium tot adversitatum grandines, tot undique bellorum [Col. 0055C] atque conflictuum exortae sunt tempestates, ut ipsis quotidie monachis minaces gladii necis exitum intentarent. Fiunt undique depraedationes atque rapinae; conflagrantur cum segetibus areae; familiares, ac servi sancti loci crudeliter trucidantur: et non jam imago mortis, sed mors ipsa grassatur; adeo ut taederet jam monachos vivere, dum nequaquam possent in procinctu certaminis amicum quieti suae professionis officium custodire. Non parvis expensis ad Teutonum partes imperator expetitur, pragmaticae sanctiones cum sigillis imperialibus advehuntur; sed tantumdem est; in omnibus quippe studiis non fructus, sed labor supervacuus.» Tum subdit, ut suis praesertim monitis, monachi divinam ultionem agnoscentes, culpam humiliter [Col. 0055D] expiaverint, sicque procella omnis sedata fuerit: «Tandem, inquit, ad cor redeunt, pavimento se humiliter sternunt, ac percepta poenitentia, nunquam se de caetero neglecturos solita Genitricis Dei praeconia unanimiter pollicentur. Mox itaque, ut fatear, ita post coruscos, atque tonitrua tanta coeli serenitas rediit, ut extunc usque hodie fratres jucundae pacis otio perfruantur; ac de Scyllaea voragine se delatos ad portum, gubernante Filio Virginis, gratulentur;» ac demum sic concludit: «Qui ergo facile seniorum suorum statuta convellunt, ista considerent: et ne divini furoris super eos gladius veniat, non sine causa formident.»

IX. Tanto praeterea erga hoc S. Vincentii coenobium [Col. 0056A] amore vir sanctus ardebat, ut illud prae caeteris Bonifacio duci enixius commendandum susceperit, ut constat ex lib. VII, ep. 15, ubi haec habet: «De monasterio autem S. Vincentii excellentiam vestram prae omnibus, et super omnia rogo, ut illud specialiter diligas. Praedia, quae ab invasoribus detinentur, legali sibi jure restituas, et a cunctis mortalibus protectionis tuae scuto defendas: in hoc igitur monasterio evidenter appareat, si apud vestrae celsitudinis aures majus aliquid impetrare mea humilitas valeat.» Nunquam profecto parem sollicitudinem de ipsa suae professionis sede, Avellanensi nimirum cremo, nunquam de ullo ex tot monasteriis, ab ipso speciatim erectis, similem curam ostendit, ac de praelaudato S. Vincentii coenobio, [Col. 0056B] quod Romualdus praeclaris suis institutis, suorumque discipulorum reliquiis consecraverat.

X. Denique longissimo tempore, ac diutius forte quam alibi, in praedicto monasterio conversatum fuisse Damianum, colligi posse videtur ex casu Arduini, quem decem annorum spatio promissae eidem Damiano conversionis votum differentem, sanctique viri assiduas instantias eludentem, justo Dei judicio punitum narrat lib. V, epist. 16: «Dicam, inquit, quod super non dissimili re nuper apud nos accidisse cognoscitur. Vir quidam Arduinus nomine, famosae prudentiae genere clarus, divitiis opulentus, eerta mihi devotione spoponderat, quod si ante non posset, saltem expleto decennio, ad monasterium B. Vincentii, quod videlicet in Urbinati constitutum est [Col. 0056C] territorio, monachicum suscepturus habitum declinaret. Tandem termino condictae pactionis exacto, cum ego huic assiduus exactor insisterem, ille inde cedendo, blandiendo verbis quidem bonum omne promitteret, ipsius autem conversionis effectum quibusdam tergiversationibus protelaret; rector quoque jam dicti monasterii illius favebat votis, dissuadebatque converti, cujus nimirum pernecessariis sustentabatur auxiliis. Interea languore corporis irruente decubuit,» etc. Sed de monasterio S. Vincentii jam satis.

XI. Ad S. Salvatoris de monte Acuto Perusini territorii coenobium transeamus, quod Ludovicus Jacobillus de SS. Umbriae tom. II asserit a S. P. Romualdo aedificatum; etsi vero postmodum tom. III [Col. 0056D] illud idem sub ordine Cisterciensi anno 1008 constructum scribat: patet impressionis errore contigisse, ut Cisterciensi pro Camaldulensi subrogaretur; enimvero ne quidem natus anno 1008 esse poterat S. Robertus abbas Cisterciensium Pater, adeo non tunc pro Cisterciensibus illud mona terium fundari poterat; imo alibi duntaxat anno 1394 illud Cisterciensibus concessum auctor fatetur; quod quidem ab anno 1504 in Commendam a Julio III concessum, ad manus Galeatii Gabrielis Fanensis pervenit, qui anno 1522, annuente Clemente VII, Camaldulensium eremitarum Coronensi congregationi abbatiam hanc resignavit, apud eosdem, Petri Fanensis nomine assumpto, monachum induens, ubi [Col. 0057A] egregiis sanctimoniae titulis floruit. Itaque in hoc etiam coenobio, quod et pridem Camaldulensium juris fuit, et nunc etiam ad eorumdem proprietatem rediit, saepius conversatus est Petrus Damianus, ut notat Jacobillus citatus: imo ejusdem abbas aliquando exstitit, ut ex tom. I Operum S. doctoris lib. VI, ep. 30 colligitur, ubi sic ait: «In Perusino monasterio, Sancti videlicet Salvatoris, cui nuper et ipse praefui, quidam monachus paulo ante fuerat, nomine Guinizo,» etc.

XII. Insuper in eodem Perusino territorio ad montem Pregium habitavit Damianus in eremo S. Vincentii, quam S. P. Romualdus in possessione Rainerii marchionis fundaverat, ut ex cap. 39 ejus Vitae in fine, et sequenti 40 colligitur, confirmatque Cosmus [Col. 0057B] de Arena in Serie Ducum Etruriae parte I, pag. 183, eamdemque inter loca a S. Romualdo aedificata recenset Jacobillus de SS. Umbriae tom. II atque ab eodem Petro Damiano, nedum inhabitatam, sed ad majorem cellarum copiam, et servorum. Dei frequentiam promotam fuisse narrat in Damiani Vita Joannes discipulus, cap. 7, ibi: «Pervenit igitur ad montem Pregium, in territorio Perusino, ibique alia ( praeter ea nimirum quae jam exstabant ) eremitarum fundavit habitacula, ubi videlicet cellulam quamdam invenit, in qua B. Romualdum quondam mansisse ferebant.»

XIII. Addit porro Jacobillus, Damianum exinde Perusiam profectum, et in hospitio Camaldulensi, quod apud ecclesiam S. Matthaei in Campo horti, [Col. 0057C] nunc PP. S. Francisci concesso, aliquandiu habitasse; imo et alias in monasterio S. Gismundi apud Marsianum in monte Regio ordinis Camaldulensis, ubi S. P. Romualdus habitaverat, conversatum esse pariter Petrum Damianum, non uno in loco fatetur. Sed et in eremo Serrae Sanctae seu Serrae Sanctorum apud montem Appenninum in regione Tadini dioecesis Nucerinae S. doctorem vixisse, asserit, cum S. Joanne Laudensi ejus discipulo, ubi pridem S. Romualdus et S. Facundinus episcopus habitaverant. Itemque vel ipsemet Petrus Damianus, vel certe S. Dominicus Loricatus ejus discipulus, versati sunt in eremo Luceoli, quam S. Romualdus (post urbis illius vetustissimae vastationem ab Othone III, sub annum 996, imperatam, eo quod partes Crescentii [Col. 0057D] Romani consulis sequeretur), eodem Jacobillo teste, ad restaurandam antiquam loci religionem, construxerat atque in decem et octo cellas distinxerat; ubi postquam Dominicus loricatus «sub magisterio sancti viri Joannis, qui dicebatur de Monte Feretri, per plurimos vixit annos,» inquit Petrus Damiani lib. I, ep. 19, se ejusdem Petri Damiani directioni subdidit: «Longe vero post, magistro praebente consensum, dignatus est vir sanctus praedictus mihi misero, et quem ipse suscipere dignaretur, indigno, mira se prorsus humilitate committere, et sicut abbati monachum subjugare. Cui nimirum praestitit, non accepit; et quem susceperam velut in subjectione clientem, gaudeo me in schola [Col. 0058A] Christi vere philosophorum percepisse doctorem.» Quod certe fieri non poterat, si religione, et instituto, habituque a Petro Damiano Dominicus Romualdi sectatorum alumnus distasset.

XIV. Postquam vero in proxima cum Damiano cella Dominicus Loricatus sub ejus disciplina degerat: unde lib. VI, ep. 30, de ipso sic ait: «Sed cur ego sanctos commemorando viros, diversa passim loca perlustro? quandoquidem intra limen, et prae manibus teneo, ad cujus digne efferenda praeconia impar viribus non assurgo; certe cellulis altrinsecus constitutis, solo Basilicae mediantis interstitio, ego, illeque dividimur, cujus si virtutibus enumerandis invigilo, ante dies elabitur, quam scribendi materia deficere posse videatur. Dominicum dico, [Col. 0058B] doctorem videlicet, et dominum meum.» Postmodum, inquam, prior S. Mariae Sitriae factus est, quae notissima eremus a S. P. Romualdo constructa ex ejus Vita cap. 49, ubi etiam «per septem fere annos inclusus mansit, et silentium continuum inviolabiliter tenuit» (ex eadem Vita cap. 52) quaeque a sanctissimis ejus discipulis referta laudatur ab eodem Petro Damiano ibidem cap. 64: «Taliter autem in Sitria vivebatur, ac si ex similitudine non solum nominis, sed etiam operis, altera denuo Nitria videretur. . . . O aureum Romualdi saeculum, quod etsi tormenta persecutorum non noverat, spontaneo tamen martyrio non carebat! aureum, inquam, saeculum, quod inter montium ac silvarum feras tot coelestis Jerusalem cives alebat.» Hujus [Col. 0058C] ergo monasterii, sive eremi prior factus est Dominicus Loricatus, ut constat ex titulo epistolae 31, lib. VI: «Ad Dominicum Loricatum priorem S. Mariae Sitriae, ejusque eremitas;» atque tunc etiam a Petri Damiani nutu, et magisterio, cum ipse, tum ejus subditi pendebant, ut ex ejusdem epistolae initio colligitur, ubi sic habet Damianus: «Scripsistis mihi, dilectissimi, quia tantus perversorum ac violentorum hominum vos livor infestat, quod nisi vobis ego raptim celeriterque succurram, vos loco ceditis, aliumque vobis, qui rapinis his atque molestiis non sit obnoxius, providebitis.»

XV. Quare patet Sitriensium curam ad Damianum utique pertinuisse; unde mutua probatur locorum Romualdi, ac Petri Damiani communio, et menachorum [Col. 0058D] ex his in illa, ac vicissim, promiscuus transitus: ut certe ex Sitria Dominicus Loricatus biennio ante mortem recessit, et ad eremum montis Suavicini ( nunc Frontalis) se contulit, quae ab ipso Petro Damiani fundata erat, ut ipse tradit tom. III, opusc. XV, cap. 6: «In illa Eremo, inquit, quam, auctore Deo, in latere Suavicinii montis ipsi construximus,» ibidemque spiritum Deo reddidit, primum in sua cella sepultus, dein, Petri Damiani jussu, in capitulo post nonum diem tumulatus, ut lib. I, ep. 19, ad Alexandrum refert ipse Petrus Damianus; qui pariter nunc illic indiscriminatim habitabat, deque supradicto Sitriae monasterio, velut ad se attinente, pluribus in locis mentionem ingerit, [Col. 0059A] imo ex crebris Sitriensium exemplis, atque colloquiis ab eodem relatis, frequentius fortasse, quam inter Avellanitas, versatum se esse apud Romualdi discipulos, eorumque successores in Sitria, indicare videtur.

XVI. Certe tom. III, opusc. XIII, cap. 22, de hoc Sitriae monasterio, tanquam de proprio, sic loquitur sanctus doctor: «Habemus denique senem in monasterio, scilicet Sitriae, vocabulo Mainardum, quem scilicet adhuc paludatum cum admonuissem, ut monachus fieret,» etc. Hinc Leonis Sitriae, aliorumque ejusdem loci eremitarum exempla, tanquam domestica, Theuzoni Florentino eremitae proponit ad ejus superbiam comprimendam tom. I, lib. VI, ep. 30: «Utinam, inquit, praesens adesses, et quid in his silvis ab ignotis, atque despectis agatur, oculo judicante [Col. 0059B] perpenderes! tamen ut se, si fortassis inest, tumor arrogantiae deprimat, vel breviter aliquid te de illorum conversationibus erudire non pigeat,» etc. Tum de Martino Storace disserens: «Quemdam, inquit, habemus in cellula rusticum idiotam,» etc. Tum ad Leonem Sitriae transiens: «Veniam, inquit, «ad dominum Leonem, et vere Leonem,» cujus se consiliis saepe usum indicat, itidemque Lupum inclusum, et Petrum eremitam ejusdem Sitriensis eremi commemorat. Nec dubium est praedictum Leonem fuisse Petri Damiani potissimum directorem; nam tom. III, opusc. XI, illum sic alloquitur, in libelli, quem huic eremitae inscribit, nuncupatoria: «Te non qualemcunque complicem, vel amicum, sed te patrem, te doctorem, te magistrum, et dominum [Col. 0059C] electum mihi prae cunctis pene mortalibus habeo. Et quid amplius dicam? quandoquidem meum te angelum esse constitui, ut in dubiis rebus quodcunque haesitanti, ac sciscitanti mihi consilium ex tuo ore procederet, ita protinus indubitanter acciperem, ac si vox mihi coelestis oraculi angelitus intonaret: atque ideo si quando scrupulosae cujuslibet rei mihi subrepit articulus, antequam te consulturus accedam, hoc apud te divinam imploro clementiam, ut te quasi suae voluntatis organum faciens, tuo mihi ore praecipiat, quid me facere in objecta ambiguitate decernat.»

XVII. Neque vero inter ordinis Camaldulensis loca, in quibus Petrus Damiani domicilium habuit, coenobium nostrum S. Apollinaris in classe Ravenzae omitti meretur, quod et Romualdi conversionis primordiis [Col. 0059D] est consecratum (ex ejus Vita cap. 1) eumdemque biennio saltem abbatem se habuisse gloriatur (ibidem cap. 22) , atque ipsius vigilantiae debet, quod a Simoniaco praefecto quodam purgatum fuerit (ubi supra, cap. 41) . Nec minus interim Petro Damiano debet, quod praesentissimam illi opem in gravi discrimine tulerit, ut constat ex ejus litteris commendatitiis ad S. R. E. cardinales Bonifacium episcopum Albanensem, et Stephanum presbyterum, pro abbate S. Apollinaris, quae habentur tom. I, lib. II, ep. 4: «Nolo vos lateat, dilectissimi mihi fratres, et domini, quia modernus iste Jacob, rector videlicet monasterii sancti Apollinaris, nostri montis cacumen irrepsit. . . misericordiam, quam habetis, [Col. 0060A] et qua abundanter fluitis, ei clementer exhibite, ut de ruina sui loci, vel habitationis excidio non necesse sit trepidare. Prosit igitur illi tam ardui montis subiisse fastigium,» etc. Sed et gloriari potest idem Classense coenobium, quod apud se tantum virum, quantus est Petrus Damianus, exceperit; enimvero epist. 1, lib. VII, apud monasterium Classis se mansisse notat Henrico imperatori scribens: «Redeat ad memoriam domini mei regis, quia cum apud monasterium Classis a vobis discessurus essem;» et iterum lib. VI, ep. 26: «Ad Marinum suum patruelem monachum Classensem,» tunc adhuc Novitium, quae incipit: «Rudis tyro facile in prima belli congressione prosternitur,» etc. Testatur se illi propriis manibus habitum monasticum in Classensi [Col. 0060B] coenobio imposuisse: «Praesertim cum et ipse tibi monachicum tradiderim habitum, non sine causa me a consultationibus tuis diffiteor absolutum;» ubi et se alias conversatum fuisse satis innuit, ut cum ait: «In eodem plane Classensi coenobio, quod nunc incolis, aetate nostra (nempe dum ibi degeret) quidam monachus vicem prioris obtinuit,» etc. Et circa finem se Classensium consortio, et consuetudine usum significat, dum ita concludit: «Omnes autem sanctos fratres monasterii tui mea vice saluta; charissimos autem mihi fratres Boninum et Petrum, si solito more videris aliquando excelsius canere, hoc disticon, meo nomine, in eorum manibus pone,» etc. Id quod magnam familiaritatem hos inter et sanctum doctorem intercessisse profecto indicat; ut [Col. 0060C] nihil addam de mutua commigratione et Classensium ad Avellanitas, et horum ad Classenses, quae ex epist. 12 libri II et 15 libri VI relucet: qua de re etiam dissert. III, cap. 7, num. 8, obiter diximus.

XVIII. Quod si igitur, ut omnia ad brevem summam redigam, ex hactenus late deductis colligitur, monasterium Fontis Avellani, ubi Petrus noster monastico schemate est initiatus, a sancto Patre Romualdo quondam inhabitatum, et a beato Ludulpho ejus discipulo institutum: Avellanitarum vivendi formam et generatim cum ea, quam Romualdus eremitis praescripsit, et speciatim cum Camaldulensium consuetudinibus convenisse; ad Romualdi auctoritatem passim a Damiano provocare, dum suorum monachorum mores componere nititur; ipsam [Col. 0060D] Petri Damiani regulam apud Camaldulenses vim legis obtinuisse; mutua societate Avellanitas cum Camaldulensibus olim conjunctos, in hospitii, et suffragiorum communionem receptos, habitu, seu colorem, seu formam respicias, simillimo usos; ipsum Petrum Damiani, sin minus Romualdi auditorem, certe ejus discipulorum alumnum fuisse et verosimiliter in eremo Camaldulensi, evidentissime autem in tot aliis a Romualdo constructis, vel sub ejus disciplina militantibus eremis, atque coenobiis commoratum, ejusdemque instituti lacte enutritum. Quid amplius dubitare liceat illum a S. Romualdo traditae disciplinae sectatorem vixisse, adeoque Camaldulensem vere et proprie appellandum, juxta [Col. 0061A] generalem nominis hujus significationem, dissert. I, cap. 2, num. 21, explicatum?

XIX. Hinc meritissime tot exterorum scriptorum consensu Petrus Damiani Camaldulensis est habitus, et appellatus, e quibus hoc loco recensere sufficiat Gabrielem Pennottum ab ipso P. Laderchio citatum; Ludovicum Jacobillum de SS. Umbriae; Paulum Morigiam, in Histor. Religionum cap. 58; Cornelium a Lapide in Apoc. cap. 3; Martinum Baronium in Vita quinque Fratrum Polonorum martyrum; Joannem Paulum Portesanum in Vita S. Theobaldi; Joannem Petrum Crescentium in Praesidio Romano lib. I, part. II, narrat. 2; Stephanum Demalevicium in Vita S. Bogumili cap. 28; Secundum Lancellotum Hist. Olivet., lib. II, cap. 22; Ludovicum Tomasinum [Col. 0061B] de Benefic. part. I, lib. III, cap. 25; Ludovicum Du Pin Biblioth. Eccles. tom. VIII, part. II, cap. 14, § 10; Antonium Mariam Bonuccium Ephem. Euchar., die 22 Februarii; Augustinum Lubin in Notitiam abbatiarum Italiae, litt. A; pontifices maximos Pium V, Gregorium XV, et Urbanum VIII, quorum duo postremi Petrum Damianum decus et gloriam Camaldulensis ordinis appellarunt in suis diplomatibus a D. Andrea Vallemannio abbate nostro citatis, tum in Petri ejusdem Vita in fabulas cum aliis SS. ordinis elogiis digesta, tum in sermone de S. Dominico Loricato, pag. 84. Primus vero, ut Ractius noster in Descriptione sacrae eremi cap. 19, et in Vita ejusdem Petri Damiani pag. 50, et Thomas Minius Histor. Camald. lib. VIII, cap 1, testantur, adeo [Col. 0061C] persuasum habebat Damianum Camaldulensis instituti fuisse, et Avellanensem abbatiam dudum in ordine nostro floruisse, ut eamdem eidem ordini restituere, post commissam Joanni Baptistae Novariensi generali apostolicam ejus monasterii visitationem die 22 Decembr. 1568 decreverit; quod et perfecit aliis Diplomatibus die 1 ac 10 et 14 Decembris 1569.

XX. Unde vel ex hoc ipso, quod jam Camaldulenses in loca a S. Petro Damiano, aliisque ejus congregationis illustribus viris, inhabitata jam plene successerint, illorumque omnia jura ad nos transierint, Petrum ipsum damianum, ejusque discipulos, ac successores non incongrue in nostrorum catalogis recipiendos quis existimaverit; ad nos eorum cultum, [Col. 0061D] eorum gloriam pertinere, ne temporalium duntaxat bonorum haereditatem adiisse videamur, ac quae potiora sunt primo occupantibus dimisisse. Quae observatio an per jocum, an serio adjici meruerit, quisque pro arbitrio dijudicet. Similem ego viri gravissimi et doctissimi Joannis Mabillonii in medium afferam ex ejus praefatione ad tom. I Historiae monasticae, quae nostro proposito adamussim congruit, sic igitur habet: «Quae hactenus dixi, monastici ordinis (dicamus nos Camaldulensis Ordinis) per illa tempora unitatem probant, cui regularum diversitas nullo modo praescribebat. Quamobrem in secernendis sanctis, aut illustribus viris, qui S. Benedicti regulam (seu D. Romualdi disciplinam) secuti [Col. 0062A] sunt; aut in distinguendis monasteriis, quae eidem regulae ab origine subjecta fuere, scrupulosior, aut morosior minime fuero: certus utrorumque notitiam ad nostram pertinere historiam; tum, quia unus, ut dixi, omnium ordo erat; tum quia, etsi diversi tum fuissent ordinis, omnibus illis monasteriis ad ordinem nostrum translatis, ad eosdem pertinet honos, quibus pervenit haereditas; atque adeo mutila esset, atque imperfecta ordinis nostri historia, si illorum monasteriorum ac monachorum commemorationem praetermitteremus. Quod quidem non solum magno historiae nostrae detrimento fieret, sed etiam ingrati animi vitio nobis verteretur. Nos porro hac in re morem sequimur Christianae Ecclesiae; quae viros sanctos et illustres [Col. 0062B] Veteris Testamenti sibi ascribit, propterea quod una sit utriusque Testamenti Ecclesia. Ob eamdem causam antiquiores monachos, ut patres nostros, suscipimus,» etc.

Commissa a Laderchio congregationis, et ordinis confusio. Num. 1. An ex regula S. Benedicti probetur Avellanitarum, et Camaldulensium cognatio. 2. An ex identitate Constitutionum. 3. Harum diversitatem probare nititur Laderchius. 4. Plures congregationes, diversis constitutionibus, eodem sub ordine militant. 5. Item plura ejusdem ordinis monasteria. 6. Argumento Laderchii, nec monachi et eremitae Camaldulenses ad eumdem ordinem spectarent. 7. Diversae subinde constitutiones, tum pro eremitis, tum pro monachis ejusdem congregationis propositae. 8. [Col. 0062C] Diversas non fuisse Avellanitarum, et Camaldulensium constitutiones. 9. Gratis id negari a Laderchio, qui utrasque non legerit. 10. Saepius in Avellanitarum regula, quam in Camaldulensium constitutionibus, Romualdum citari. 11. Cur non omnia expresse ad Romualdum referat Damianus. 12. Laderchii observatio et antilogia. 13. Etsi pro Avellanitis speciales essent Damiani constitutiones, communem tamen Romualdi eremiticam disciplinam concernere potuisse. 14. Non modo aliqua, sed omnia ad Romualdi institutionem attinentia a Damiano probari. 15. Discipulos S. Romualdi an veluti ad se nihil attinentes Damianus nominet. 16.

I. Jam vero Laderchii argumenta, quibus hanc sententiam oppugnare nisus est, audiamus. Ait ergo lib. I, cap. 8, n. 6: «Praetereundum tamen non putamus, nonnullos, stellas manentes in ordine, et [Col. 0062D] cursu suo, nimirum congregationes Camaldulensem, et Avellanensem inordinate in unam conflare conatos: quamvis ipsis ignoscendum arbitremur, quia scilicet germana charitas, et societas, quam Dominus dedit inter Avellanensem, et Camaldulensem familiam, decepit eos, quos certe melius faciem coeli, et terrae probare rogamus. Inter hos recensetur Gabriel Pennottus supra relatus, a quo Fontis Avellanae eremitae passim Camaldulenses nuncupantur, et alii.» Ubi sane, in ipso controversiae limine, in ipsa quaestionis propositione insigniter hallucinatus videtur auctor; neque enim «congregationes Camaldulensem, et Avellanensem inordinare in unam conflare conamur,» dum S. Petrum Damiani Camaldulensem [Col. 0063A] asserimus: sed utrumque potius, id est Camaldulensem in speciali acceptione, quae solos sacrae eremi Etruriae eremitas complectitur (juxta distinctionem alibi expositam), et Avellanensem a B. Lodulpho S. Romualdi discipulo institutam, atque a Petro Damiani maxime illustratam; quemadmodum et Coronensem, et Taurinensem, et Gallicam, et nostram S. Michaelis Murani monasticam Familiam, in unum ordinem a Romualdo institutum redegimus, quem latiori significatione Camaldulensem, ex nobilissimo ac celeberrimo omnium loco sumpta denominatione, appellamus, ex his quae dissert. I, cap. 2, notavimus. Idque ex illa ipsa «germana charitate, quam Dominus dedit inter Avellanensem, et Camaldulensem familiam,» jure optimo factum esse ostenditur; [Col. 0063B] non enim alio, quam ejusdem instituti vinculo, eademque S. P. Romualdi disciplinae aemulatione sociale foedus utriusque familiae consistere poterat, quale inter nos, et alias monasticas congregationes ab ordine nostro prorsus independentes, non intercessit.

II. Prosequitur autem auctor noster num. 7: «Hanc vero unitatem ex identitate regulae non prebari liquido apparet; nam si ex eo quod eadem S. P. Benedicti regula ab utraque congregatione custodiebatur nimis, unam tantummodo fuisse conjicitur; igitur et Cisterciensium, et Cluniacensium, et Vallumbrosanorum, et Silvestrinorum congregationes; quae omnes eamdem S. P. Benedicti regulam profitentur, non plures, sed una tantummodo erit congregatio. [Col. 0063C] Quo nihil absurdius dici potest.» At nemo in animum induxit, ut ex sola Benedictinae regulae professione Fontem Avellanae ad Camaldulensium institutum pertinere deduceret: nisi forte illud aliunde quis adjiceret, aut saltem supponeret, Avellanitas eremiticam insuper vitam coluisse, cujus ad Benedictinae regulae canones conjunctio solum S. P. Romualdum auctorem, et institutorem agnoscit, quemadmodum dissert. I, cap. 5, num. 10, observavimus. Qua ratione patet nullam esse ab Avellanitis ad caeteros monachos, quos recenset Laderchius, deductionem.

III. Pergit tamen num. 8: «Minus, inquit, ex identitate constitutionum constat non probari talem unitatem, per quas constitutiones unaquaeque congregatio [Col. 0063D] differt ab alia, sicut stella a stella; nam si, cum Augustino Fortunio, S. Romualdum constitutiones non edidisse fatemur, et suis Camaldulensibus non tradidisse, igitur non est eadem cum Avellanensi Camaldulensis congregatio; nam illa, uti videbitur, proprias institutiones habuit, secus ista. Quid dicemus ad haec? Respondebimus sane sanctum Romualdum nullas dedisse constitutiones, sed nec ullas habuisse, non solum Camaldulenses, sed nec Avellanenses. Et hoc ex ipso Petro Damiani, qui in opusc. De ordine eremitarum Fontis Avellani haec habet, agens de suae congregationis institutis. (Volo autem, fratres mei, de vestrae conversationis ordine pauca perstringere, ut quod in vestris nunc [Col. 0064A] vivis operibus legitur, etiam apicibus traditum, ad eorum qui nobis in loco hoc successuri sunt, notitiam transferatur: quatenus, etsi non contigerit eos ad altiora conscendere, eamdem saltem vivendi regulam, quam vos tenuisse didicerint, et ipsi studeant fideliter observare; ut qui habitationis fuerint successores, sint nihilominus et conversationis haeredes.) Ex quo constat ante haec tempora Avellanenses eremitas certas non habuisse constitutiones, et potius moribus, quam legibus deductos fuisse ad obediendum fidei in omnibus; non est ergo, quod ex constitutionibus probetur contra unitatem congregationum istarum, dum nec ista, nec illa ipsas habuit; imo dicendum ambas juste ante Deum incessisse in omnibus mandatis et justificationibus Domini, [Col. 0064B] quas illas docuerat S. Romualdus, sine querela, et tali pacto ambas processisse in diebus suis.»

IV. Quam reponsionem sic confutandam aggreditur sequenti num. 9, dicens: «Sed cum ab uno magistro Avellanensem et Camaldulensem simul familiam volumus, cur prima ab alia legibus coepit vivere, non traditionibus contenta? Nam anno 1040 vel circiter, a Petro nostro Damiani institutiones suae congregationis inscriptae perhibentur, vel tutius anno 1071 vel 1072, nam ex ipsius verbis, morti proximum illas scripsisse, aperte colligitur: dum alloquens in prioratus officio suos successores (Ecce, dicit, fratres mei, fui quod estis, et emensus sum quod transitis: praesto vobis sunt quae deserui, propinquum est quo perveni), et anno centesimo [Col. 0064C] supra millesimum, et ultra, regulam eremiticam, auctore Augustino Fortunio, promulgavit R. P. Rodulphus eremi Camaldulensis prior, consentiente Helemperto episcopo Aretino. Et ad quid perditio haec novae Rodulphi regulae, si ex tunc tantum temporis illam monumentis Petrus N. Damiani mandaverat? si, ut supponitur, eamdem ipsam, quam habuerunt ex ore sancti Romualdi Camaldulenses, et Avellanenses quoque acceperunt?» Haec ille.

V. In quibus primo dissimulari non debet scriptorem hunc in probanda congregationum Avellanae et Camalduli (nempe sacrae eremi Etruriae) distinctione, inanem operam ludere, cum id in quaestionem minime cadat, sed tantum, an utraque ad eumdem ordinem a S. Romualdo institutum, quem [Col. 0064D] Camuldulensem dicimus, pertineat? Fucum itaque lectoribus facit, dum anxie inquirit, an utraque, an neutra eodem tempore scriptis constitutionibus vixerit, et an superfluo labore Camalduli consuetudines B. Rodulphus scripserit, postquam Avellanae institutiones S. Petrus Damiani dictaverat? Quasi vero hinc ordinis unitas pendeat; cum nimis evidens sit tam multas passim occurrere ejusdem ordinis congregationes, quae non iisdem, nec eodem tempore scriptis institutionibus utantur: quemadmodum aliae sunt Capuccinorum, aliae minorum observantium, aliae conventualium leges, quamvis sub eodem S. Francisci ordine militantium; aliae pariter Carmelitarum, quos Calceatos nuncupant, [Col. 0065A] aliae Excalceatorum constitutiones; item aliae Nudipedum Augustiniensium, aliae congregationum veteris Eremitani instituti sequacium consuetudines: ut nihil de monastico, nihil de ipso Camaldulensi ordine adjiciam, in quo alii sunt coenobitarum, alii eremitarum sacrae eremi Etruriae, alii congregationis montis Coronae, alii denique Taurinensium, alii Gallorum eremitarum vivendi mores, tametsi eumdem omnes communem Patrem Romualdum, suaeque conversationis magistrum agnoscant, eodemque Camaldulensium cognomine glorientur.

VI. Secundo, cum ex dictis dissert. I, c. 2, num. 11, omnia pridem monasteria, quasi totidem congregationes, abs se invicem independentia consisterent, congruum erat profecto, ut singula suis [Col. 0065B] constitutionibus scriptis uterentur, quales ex multis mss. commemorat Martene de antiquis monachorum ritibus, puta Corbeienses, Divionenses, Tullenses, Compendienses, Laudunenses, Lyrenses, etc., quare quid mirum, si Camaldulensis eremus proprias habuit consuetudines, itemque proprias Fontis Avellanae solitudo servaret, primo quidem ex sola traditione per Romualdum acceptas, deinde scriptis expositas, primo quidem a Petro Damiani pro Avellanitis, aliquanto autem serius a B. Rodulpho pro Camaldulensibus? Etsi enim omnes quo ad substantiam convenirent, pro regionum tamen diversitate, poterat in circumstantiis quidpiam occurrere, quod varie accommodandum esset locis, temporibus atque personis. Quod et in nostro casu potissimum [Col. 0065C] evenisse constat, nam ipse Damianus opusc. XV fatetur, non extra eremum, in qua degebat, se constitutiones suas extendere: «Nec tam, quid ab eremitis fieri debeat, generali definitione praescribimus, quam quid in hac eremo fiat, cum loco, tum personae specialiter intimamus.» Similiterque B. Rodulphi statuta non ultra sacram eremum, et annexum Fontisboni coenobium, suam vim exercebant, dicente Luca Hispano Histor. Romuald. lib. I, cap. 12: «Nam illa, quae apud Rodulphum est, subjectionis constitutio ultra Fontisboni habitatores non extenditur.» Nihil ergo cogebat, ut unius loci constitutiones ad alterius loci notitiam devenirent, nedum ut quae in uno promulgarentur, in alio statim receptae, inibi degentes continuo obligarent.

[Col. 0065D] VII. Tertio, si qua esset Laderchiani argumenti vis, aeque probaret Camaldulenses coenobitas, nequidem primis illis quinque saeculis, quibus sociali foedere cum eremitis sacrae eremi Etruriae conjunctissimi, sub eodem generali priore vixerunt, ad ipsummet Camaldulensem ordinem pertinuisse; nam eremitis quidem primas constitutiones B. Rodulphus prior, fatente Laderchio, proposuit: coenobitae vero usque ad Martinum III absque ullis scriptis consuetudinibus peculiaribus, sola S. Benedicti regulae observatione retenta, vota sua Domino reddiderunt, teste Fortunio Histor. Camald. part. I, lib. II, cap. 40, ubi de Martino III haec habet. «In generali concilio apud sacram eremum anno 1254 celebrato, [Col. 0066A] primas Patribus promulgavit constitutiones, quibus omnis vere coenobiticae instituendae vitae rationem, tam quoad divina, quam quoad mores, etc., quinque libris complexus est.» Itaque hic dici posset cum Laderchio: «Igitur non est eadem cum eremitarum Camaldulensium congregatione Camaldulensis monachorum congregatio, nam illa, uti visum est, proprias institutiones habuit (a tempore B. Rodulphi, usque ad 1234) secus ita: quid dicemus ad haec?» Pariter cum eodem Laderchio dici posset: «Sed cum ab uno magistro eremitarum, et monachorum Camaldulensium, simul familiam volumus, cur prima ab alia legibus coepit vivere, non traditionibus contenta? Et ad quid perditio haec novae B. Martini III regulae, si ex tunc tantum temporis illam [Col. 0066B] monumentis B. Rodulphus mandaverat? Si, ut supponitur, eamdem ipsam, quam habuerunt ex ore S. Romualdi eremitae, et monachi quoque acceperunt.» Et tamen non modo ad eumdem ordinem, sed ad eamdem tunc indivisam, etiam quo ad extremum regimen, congregationem, coenobitae pariter, atque eremitae Camaldulenses pertinebant.

VIII. At ne in diverso vitae genere, quod hi, et illi sub unius licet congregationis regimine viventes, sequebantur, aliquam argumenti disparitatem cavillari, quis possit, quarto observabimus, in eademmet congregatione, ac sub eodem generali, nec non in ejusdem disciplinae genere, militantia loca, diversas quandoque constitutiones regionibus illis congruentes habere et servare consuevisse. Sic idem [Col. 0066C] Martinus III, qui anno 1254, ut retulimus, omnium monachorum constitutiones compilavit, jam anno 1248, pro solo coenobio S. Mathiae Murani peculiares constitutiones addiderat, quae legi possunt apud Fortunium, Hist. Camald. part. II, lib. III, cap. 5. Imo notare juvat eosdem ipsos religiosos, iisdemque locis agentes, pro varia temporum conditione, suas constitutiones passim innovare. Sic B. Rodulphus, post primas constitutiones, alteram deinde mitiorem vivendi regulam suis eremitis proposuit, ut patet ex Fortunio lib. I, cap. 65 primae partis Historiarum Camaldulensium: cui successere postmodum Placidi statuta, tum Gherardi constitutiones, hinc Pauli Justiniani regula vitae eremiticae, ac demum quae sub Clemente X prodierunt eorumdem eremitarum [Col. 0066D] Etruriae in Regulam S. Benedicti declarationes, quibus jam utuntur; quemadmodum et constitutionibus monachorum a B. Martino III concinnatis, aliae sub Octaviano imperatore, aliae sub generali Bonaventura, Ptolomaeo, aliae sub Gallio cardinali, aliae sub Pio V, nonnullae etiam sub Clemente VIII adjectae sunt. Ut nihil addam de ipsomet Petro Demiano, qui congregationis suae Avellanensis instituta bis conscripsisse deprehenditur, nimirum opusc. XIV et XV an non vero hic pariter locum haberet Laderchiana exclamatio, ex inconsulto simulatoque Judae proditoris zelo imitata: Ut quid perditio haec? Quandoquidem pro eremitis, pro monachis Camaldulensibus, pro ipsis Avellanitis sufficientes [Col. 0067A] vivendi leges monumentis jam traditae fuerant. Tam non diversus igitur hinc argui potest ab Avellanitarum ordine ordo Camaldulensis, quam non ipsimet Camaldulenses a Camaldulensibus, et Avellanitae ab Avellanitis diversi probantur.

IX. Sed quinto demum respondeo, etsi alias pro Avellani Fontis alumnis constitutiones ediderit Petrus Damiani, alias Rodulphus pro Camaldulensibus, non tamen diversas, nec in substantialibus dissidentes, imo utrasque pariter a Romualdi institutione derivatas, quemadmodum fuse cap. 3 et 4 supra ostendimus: quare ex Damiani et Rodulphi constitutionibus, non diversitas sed identitas instituti Avellanensium et Camaldulensium demonstratur. Idque praesertim obtinet, ex quo amplius eaedem [Col. 0067B] S. Petri Damiani constitutiones in sacra Camaldulensi eremo receptae fuerant, ac regulae vim obtinebant, tum ante B. Rodulphum, tum etiam post ipsum, qui illas (excepta Sabbati remissione, ac paucis aliis, quae cum sacrae eremi Camaldulensis usibus non penitus conveniebant) adhuc ab eremitis observandas in suis ipsis constitutionibus statuit, ut supra cap. 5, num. 5, 6 et 7 demonstravimus.

X. Ex quo patet responsio ad ea, quae in sententiae suae confirmationem Laderchius subdit num. 10: «Sed et constitutionum ipsarum inter se collatarum series, ordo, et caetera hujusmodi non ab uno fonte processisse abunde demonstrant; et licet verum sit nonnulla sancti Romualdi monita in suis constitutionibus, et alibi, Petrum inseruisse; ex hoc [Col. 0067C] tamen non sequitur omnes constitutiones a Petro ipso Avellanensibus traditas fuisse Romualdi. Imo oppositum, non fuisse, nisi eas, quas signanter nominat: nam si omnes fuissent Romualdi, non est excogitanda ratio, cur debuisset nonnullas tantum Romualdo tribuere, et non omnes, si suae essent. Legentibus enim perspicuum est, quod cum aliquod Romualdi dictum enuntiat, illud non ut praeceptum magistri, sed potius eo more refert, quo in plerisque regulis Augustini, Hieronymi, vel Patrum, vel seniorum monita et dicta enuntiantur; quae ideo ob hanc causam Regulae Augustini vel Hieronymi, etc., jure non dicuntur.» Patet, inquam, ex supradictis, ad haec omnia responsio, nam prorsus commentitia sunt, et contra apertam rei evidentiam [Col. 0067D] gratis conficta: verum aliquid donandum est homini, qui causae suae nimium fidens, antequam vel minimam constitutionum B. Rodulphi lineam legeret, vel externa etiam codicis ipsarum tegmenta videret, perinde tamen ac si cum Petri Damiani regula illas contulisset, pronuntiare ausus est, quod: «constitutionum ipsarum inter se collatarum series, ordo et caetera hujusmodi non ab uno fonte processisse abunde demonstrant.»

XI. Quod vero addit, Romualdi sententias in Petri Damiani constitutionibus allegari, non ut magistri praecepta, sed quasi sanctorum Ecclesiae doctorum monita, et dicta, indeque non omnia inibi contenta ab Romualdi institutione profecta asseri debere, [Col. 0068A] sed illa pauca duntaxat, quae expresse ad ipsum Romualdum referuntur: id plane ostenderet, multo minus eremitas ac monachos Camaldulenses sub ejusdem S. Patris Romualdi, vel olim militasse, vel nunc militare vexillis; enimvero in ipsorum constitutionibus vix toties Romualdum citari deprehendes, quoties in Avellanitarum legibus a Petro Damiano descriptis: nempe in his quidem, quater aut quinquies Romualdi mentionem expressam Damianus ingerit; in illorum vero nonnullis semel, atque iterum; in aliis ne semel quidem Romualdi nomen auditur; quare si Laderchii judicio standum esset, nec omnis Camaldulensium disciplina a D. Romualdo penderet, nec tanquam magistri et institutoris praecepta, sed ut cujusdam peculiaris sancti consilia et [Col. 0068B] sententiae, quaelibet Romualdi instituta ab eremitis nostris habenda forent: quo nihil dici potest absurdius. Verum an Damianus Romualdi, velut magistri, auctoritatem allegaverit, satis ex dictis superius colligitur, ac praesertim ex his, quae cap. 5, num. 2 et 3 notavimus.

XII. Ratio autem, cur pauca quaedam e multis ad Romualdi institutionem expresse a Petro Damiano referantur, est, quod reliqua non ab ipso S. Patre speciatim excogitata ac noviter adinventa fuerant, sed ab antiquorum anachoretarum vivendi modo imitata suoque instituto aptissime accommodata. Narrat enim Damianus in Vita S. Romualdi cap. 8, illum in veterum Patrum historiis legendis versari solitum, eorumque exemplis usum fuisse in rastituenda [Col. 0068C] perficiendaque per Occidentem eremitica disciplina; qua de re jam dissert. 1, praesertim cap. 5, pluribus actum est; unde et idem Damianus opusc. XV, cap. 2, altiorem vitae eremiticae originem a Paulo et Antonio repetit, et cap. 18: «Quidquid, inquit, in B. Benedicti regula; quidquid in institutis, sive in collationibus Patrum est dictum, huic competere disciplinae perpendimus.» Et tamen audet Laderchius Damianus quasi eremiticae vitae Patrem nobis ubique depingere, ut cum lib. I, cap. 14, num. 7 pronuntiat: «Ante Petrum Damianum, neminem ex ordine S. Benedicti, in Italia saltem, tam eximias eremiticas institutiones tradidisse.» Quod ipsum potiori jure de S. P. Romualdo vero eremitarum Occidentis antesignano censendum est, «qui [Col. 0068D] ante omnes (ut notat B. Paulus Justinianus in praefatione suae regulae) eremitice vivendi regulas, et institutiones, non scriptis, sed suo vivendi exemplo, suisque documentis et admonitionibus, coaetaneis suis tradidit, et posteris omnibus dereliquit, Christum fortasse Dominum imitatus, qui, quod ipse faciendo, ac docendo instituit, non scriptis tradidit, sed aliis post se scribenda reliquit.» Quare patet nihil obstare quominus ex Romualdi processisse disciplina constitutiones Petri Damiani dicantur, etsi non omnia S. Romualdi propria fuerint, sed ipsa duntaxat ex D. Benedicti et antiquorum Patrum institutis collecta methodus, ejusdemque ad monachos facta applicatio, propria Romualdi fuerit, [Col. 0069A] aliquibus tantum eximiis monitis ab eodem S. Patre locupletata, quae ad ipsum expresse referre voluit Damianus, ad majorem illis auctoritatem conciliandam, cum caetera veterum PP. consuetudinibus consecrata jam essent, atque semel (in Vita S. Romualdi cap. 8 et 9) eorum omnium fontem indicasset, ex quo Romualdus eadem in occidentalium, quos instruere aggressus est, eremitarum usum traduxerat.

XIII. Pergit vero Laderchius eodem cap. 8, citat. num. 11: «Et Petrus ipse de suae congregationis institutis scribens ad Stephanum monachum, hoc insinuat, dum dixit (nec tam quid ab eremitis fieri debeat, generali definitione praescribimus, quam quod in hac eremo fiat, tum de loco, tum de persona, [Col. 0069B] specialiter intimamus): Peculiares itaque sui loci fuerunt institutiones illae quas scripsit, non communes quibuslibet sub B. Romualdi disciplina degentibus; nam in tali casu dicere potius debuisset, quod omne id intimaret, quod et a suo loco, et a cunctis eremitis Romualdi sectatoribus custodiebatur, nec sui loci speciales poterat muncupare regulas, quas aliis locis comperiebat esse communes.» Ubi observandum est scriptorem hunc haud satis sibi constare, dum supra verbis num. 4, relatis mirabatur Rodulphum novas eremiticas constitutiones pro Camaldulensibus adornasse, cum illas jam Petrus Damianus tanto antea monumentis tradiderat, nunc vero nobiscum fatetur Damiani regulas pro sola Avellanensi eremo conscriptas, adeoque locum fuisse aliis constitutionibus, [Col. 0069C] quae alios extra Avellanam Romualdi sectatores devincirent.

XIV. Caeterum eodem modo, quo speciales pro Camaldulensi cremo, ut num. 6 animadvertimus, constitutiones B. Rodulphi esse poterant, speciales item pro coenobio S. Mathiae Murani primae illae B. Martini III constitutiones, de quibus num. 8 actum est, quae propterea, licet disciplinae S. Romualdi conformes essent, alia tamen loca, vel a S. Romualdo condita, vel ad Camaldulensem ordinem spectantia, obligare nequaquam debuerant; ita et B. Petri Damiani constitutiones, licet communes Romualdinorum observantias comprehenderent, eremi tamen Fontis Avellanae peculiares, ex primaria sui auctoris intentione, esse poterant: seu quia, praeter communes [Col. 0069D] ordinis consuetudines, nonnulla etiam comprehenderent personis illius loci duntaxat accommodata, regioni convenientia, atque usu recepta: seu quia, etsi penitus illic, praeter communem vivendi morem, praescriberent, eo ipso tamen, quod ab eo praelato proponebantur, qui particulari eidem loco praeerat, non omnibus aliis ad eumdem ordinem spectanti, utique (ad vim obligandi quod attinet) speciales evadere debuerant, nec veluti generales, omnibusque communes haberi poterant, propter specialem praecipientis auctoritatem, certisque personarum, ac locorum limitibus restrictam jurisdictionem.

XV. Quod vero subdit Laderchius num. 12, ubi [Col. 0070A] de Petro Damiani sic habet: «Ibidem etiam loquens de discretione praelati (et nos approbamus) dicit, quod suis saepe discipulis B. Romualdus dixisse perhibetur, dum approbat igitur hoc unum, quod suis discipulis dicebat S. Romualdus, et caetera pauca, quae distinguit signanter, omnes institutiones non fuerunt S. Romualdi, ut diximus; nec dicere debuerat Romualdum haec docuisse suos discipulos, istos ut ad se omnino non pertinentes nominans, si eorum se magisterio subjecisset: eo magis, quod tunc temporis videbant quamplurimi ex illis, a quibus et egregia tanti Patris gesta, quae scriptis mandavit, se didicisse fatetur. Et infra dicens quod supra retulimus, videlicet (non omnia hujus institutionis praecepta minutius nos describimus, [Col. 0070B] sed multa, quae et passim nobis occurrunt, ex studio praetermisimus: quidquid enim in B. Benedicti regula, quidquid in institutis, sive in collationibus Patrum est dictum, huic competere disciplinae perpendimus, tamen in unum hic cuncta colligere, superfluum judicamus) aperte innuit se speciale sui loci edidisse institutiones, non signanter a Romualdo tantum acceptas, sed regulae S. Benedicti, Patrum institutionibus et praecipue eremi, quam colebat, sanctis consuetudinibus et moribus innixas.» Quod, inquam, hic subdit, ex parte jam in superioribus confutatum est, nec repetere vacat quae toties supra clarissime ostendimus: ex parte vero facilem, et obviam responsionem habet, observando Damianum, loco per Laderchium citato, nequaquam innuere [Col. 0070C] se illud unum praecise approbare quod de praelati discretione S. Pater Romualdus docuerat, sed simplici assertione id approbare, nec tamen caeterorum a Romualdo derivationem abnuere, quam res ipsa loquitur ex collatione utriusque instituti cap. 3 et 4 facta (praeter expressam mentionem D. Romualdi, quae occurrit apud Damianum in psalmodiae disciplina, aliisque, a nobis cap. 5, num. 2 et 3 ponderatis) quamque tacite saltem designare videtur Damianus iis ipsis verbis a Laderchio allegatis: «Non omnia hujus institutionis praecepta minutius nos describimus, sed multa, quae et passim nobis occurrunt, ex studio praeterimus,» opusc. XV, cap. 18. Quae enim alia erat hujusmodi eremitica institutio, nisi quae a B. Romualdo tunc recens instaurata [Col. 0070D] vigebat? Nam etsi ab antiquis Orientis Patribus complura ad hanc disciplinam pertinentia Romualdus fuerit imitatus, ad certiorem tamen methodum, perfectamque regulariter vivendi normam, omnia revocavit, et in his occidentalibus plagis primus ad praxim reduxit: dicente Paulo Justiniano in praef. suae regulae eremiticae: «Vita vero eremitica in occidentali Ecclesia sectatorem forte aliquem, institutorem autem nullum habebat; primus autem in ea auctor, et institutor fuit vir omni sanctitate conspicuus, atque per omnia admirabilissimus beatissimus Romualdus,» etc.

XVI. Caeterum an discipulos S. Romualdi, velut ad se minime attinentes nominet Damianus, ut Laderchius [Col. 0071A] cavillatur, jam alibi observavimus, praesertim cap. 5, num. 10 et cap. 6, num. 3. Nam in prooemio Vitae S. Romualdi illos suos fratres appellat, eorumque precibus adductum se asserit, germana charitate urgente, ad S. Patris gesta litteris consignanda. Quod si id non semper expresse repetit, quoties de discipulis S. Romualdi mentionem ingerit, et quid vir sanctissimus discipulos suos doceret, referre satagit: non propterea illos velut a se alienos commemorare censendus est; nisi dicamus, evangelistas se a Christi disciplina alienos pronuntiare, quoties enarrant parabolas, quas dixit Jesus discipulis suis; aut nisi asseramus eumdem Petrum Damianum etiam a S. Benedicti disciplina se alienum facere, dum S. Benedicti discipulos nominat tom. [Col. 0071B] II, serm. 8, nec se illis expresse conjungit, eosque propterea ut ad se omnino non pertinentes, Laderchii judicio, commemorat. Sed quomodo Romualdi discipulos, velut ad se minime attinentes nominare Damianus poterat? eos nempe, quibuscum frequentissime vivebat, ut toto cap. 6 ostensum est, quorum etiam magisterio et directione utebatur, ut respectu B. Leonis Sitriensis cap. cit., num. 16 ex Damiano probavimus; qui tamen Leo, ex eodem Damiano lib. VI, ep. 17: «Jam per septuaginta fere annos in monastico habitu degebat:» adeoque Romualdo vivente, et sub ejus auspiciis, eremiticae vitae tirocinium posuerat, inter ejus discipulos apud Sitriam superstites, omnium fortasse antiquissimus.

Quodnam argumentum Laderchium maxime premat. Num. 1. Ut illud solvere nitatur auctor. 2. Solutionis impugnatio. 3. Ad ordinis sui fundationem, Romualdo necessariam non fuisse institutionum propriarum scriptionem. Ibid. Duo alia Laderchii dicta confutantur. 4. Ulterior evasio primarii argumenti a Laderchio tentata. 5. Classense coenobium cur Camaldulensi eremo copulatum fuerit? 6. De aliis monasteriorum unionibus intra eumdem ordinem. 7. Alia Laderchii cavillatio refutatur. 8. Instantia rursus alia adversarii contra nostram sententiam, falso nitens supposito. 9. Duplex disparitas, ad hoc propositum a Laderchio adducta, impugnatur. 10. Duae aliae Laderchii objectiones. 11. Primae illarum solutio. 12. Secundae confutatio. 13. Ultimum Laderchii argumentum diluitur. 14.

I. Tam potenti luce vis veritatis irradiat, ut in [Col. 0071D] oculos etiam se fugientium incurrat: ideo Laderchium nostrum latere nequaquam potuit, unum ex praecipuis argumentis, quibus Camaldulense Petri Damiani institutum probari solet, ex eo petitum, quod S. Dominicus Loricatus Sitriae prior, ejusdem Petri Damiani discipulus fuerit, quemadmodum et nos cap. 6, num. 14 demonstravimus. Nullum itaque non movet lapidem scriptor noster, ut hoc suae causae praejudicium amoliatur, atque in omnem se versat partem, ut obicem hunc sibi molestissimum proterat. Nam usque ab anno 1699 quo tempore vitae S. Petri Damiani colligendae incumbebat Laderchius (licet in hujus operis auno 1702 editi praefatione, se ad ejus lucubrationem tres menses duntaxat impendisse [Col. 0072A] asserat) memini me tum Romae degentem ab ejusdem auctoris ore audivisse, dum invicem de hac ipsa controversia colloqueremur, quod ex omnibus argumentis, quae pro nostra sententia afferuntur, unum hoc sibi maximum, prae caeteris, negotium facesseret, licet ejus vi a praeconcepta sententia se dimoveri non pateretur.

II. Sic igitur proponit, atque enodare Laderchius aggreditur ejusmodi difficultatem num. 13: «Dices Romualdum eremum Sitriae fundasse, in qua deinceps fuit Dominicus Loricatus, Damiani discipulus; sub constitutionibus ergo Romualdi, utpote in eremo ab hoc fundata.» Cui ergo argumento sic statim respondet: «Sed negatur consequens ex supra allatis, quod Romualdus constitutiones non dedit (sed [Col. 0072B] tacente lingua, et praedicante vita) docuit, et licet multa sub regula S. Benedicti fundaverit loca; tamen quae in iis supra regulam custodiebantur, ab ipso magistro, exemplo potius, quam verbo, vel si verbo, verbo tamem constitutionibus certis non alligato, jubebantur, ut ab abbate, non ab institutore novae regulae, sed potius ut a peculiari illius, vel istius loci praeceptore et magistro. Quod utique perduravit, usquequo ducti spiritu Romualdi, constitutiones ejus Camaldulenses apicibus tradiderunt; et Petrus item suas dedit, ex quibus utique ab Avellanensi distinguitur Camaldulensis congregatio, uti sub regula S. Benedicti Cistercienses, Cluniacenses, Vallumbrosanae congregationes separantur ad invicem.» Haec ille.

[Col. 0072C] III. In quibus, quid prius, quid magis admirer, ambigere me fateor; num scilicet, quod Sitriensem eremum a S. Romualdo fundatam, ejusque habitatores ad ordinem Camaldulensem pertinere inficiatur, quia S. Pater constitutiones suas scriptis non exaravit; num quod eumdem S. Patrem, non velut eremiticae vitae instauratorem, sed velut peculiarem hujus, vel illius loci praeceptorem nobis exhibeat, num denique, quod hunc rerum statum obtinuisse asseveret, usquedum Camaldulenses constitutionibus suis conscribendis animum applicuerunt. At enim quae monstra haec sunt rerum et sententiarum? De primo jam cap. praeced. num. 12, diximus cum Paulo Justiniano Romualdum utique constitutiones suas scriptis non prodidisse, Christi ipsius Domini nostri [Col. 0072D] exemplo: «Qui, quod ipse faciendo ac docendo instituit, non scriptis tradidit, sed aliis post se scribendis reliquit;» sed nec Magnus Antonius abbas, tot monachorum Pater, ullam regulam, aut institutionem scripta mandavit, at vitae suae exemplis, et documentis in ejus discipulorum mente altius impressis, sectatores suos abunde erudivit, ut auctor et Athanasius: «Est enim, inquit, monachis sufficiens caracter ad asceticam Antonii vita.» Quod ipsum de Romualdo dici potest, qui omnium occidentalium eremitarum Patris, et institutoris titulum suo vivendi exemplo, suisque monitis saluberrimis promeruit, ut dissert. 1, cap. 5 probavimus, et quem Damianus ipse in ejus Vita cap. 9 asseruit [Col. 0073A] nihilominus: «vivendi regulam cunctis singularis vitae sectatoribus praefixisse,» quam in ipsa ejus admirabili Historia relucentem accepimus, unde et B. Rodulphus in constit. anni 1085 primos Camaldulensis eremi incolas nobis describit, «jugiter venerabilis Romualdi vitam atque doctrinam commemorantes.» Omitto quod nec S. Joannes Gualbertus Vallumbrosanae familiae, nec S. Robertus abbas Cisterciensibus scriptas constitutiones reliquerunt, nec S. Stephanus Grandimontensium Pater institutiones suas scripto consignavit; quas ab ejus discipulis olim collectas, et in Gallicum idioma nuper conversas, apud Augustinum Mercier anno 1704 impressas audivimus. Unde patet, nihil omnino referre, quod constitutiones suas Romualdus [Col. 0073B] non scripserit ad monasterium Sitriae ab ejus ordine secernendum, qua ratione Camaldulensis quoque eremus esset similiter abjudicanda, cum neque ibi Romualdus ullam regulam scripserit, nec usquam omnino peculiares suae disciplinae canones exarasse deprehendatur.

IV. De secundo vero, hoc est an Romualdus, velut unius privatae domus magister Sitriensibus praefuerit, an potius ut communis omnium coenobiarcha, et eremiticae disciplinae institutor haberetur, videnda sunt quae dissert. 1, cap. 3, num. 14, contra hoc ipsum Laderchii effatum, expresse observavimus, neque hoc loco frustra sunt repetenda. De tertio demum quid addam, nisi quod ejusmodi observatione videatur inferre Laderchius, nos nequaquam [Col. 0073C] a Romualdo, sed ab iis qui ejus constitutiones scriptis tradiderunt, originem ducere? quod esset insigne patriarchae elogium Romualdo eripere, illudque in Rodulphum transferre; nec solum Romualdus e religiosarum familiarum fundatoribus, hac ratione, exsularet, sed et Joannes Gualbertus, et Robertus, et Stephanus, et omnes ferme monasticarum propaginum institutores, qui pariter nihil scriptis tradiderunt, eorumque loco, ipsorum discipuli, et successores, quotquot statuta aliqua ordines suos concernentia condiderunt, reponendi essent, ac pro Vallumbrosanorum, Cisterciensium, aut respective Grandimontensium patriarchis habendi essent. Quod est oppido perridiculum.

V. Prosequitur autem Laderchius num. 14: «Praeter [Col. 0073D] quam quod constitutiones Romualdi, vel viva vocis oraculo, vel deinde apicibus traditas, non receperunt omnia loca, vel quae fundasse, vel quibus praefuisse narratur; unde ad suam congregationem Camaldulensem non pertinere eos, qui in ipsis, vel eremis, vel monasteriis fuerunt, evidenter colligimus aliis praetermissis, ex eo quod licet Classensi monasterio praefuisse ex jussione, tam imperatoris Othonis, quam ipsius sancti Apollinaris infallibiliter habeantur: nihilominus idem monasterium, cui praefuit sanctus Romualdus, nonnisi anno centesimo trigesimo octavo post millesimum, centum videlicet, et amplius annos post ejusdem Romualdi decessum, ab archiepiscopo Ravennate Gualterio [Col. 0074A] Camaldulensi ejus congregationi traditum fuit. Nam nova certe ista traditio superflua erat, si ex tunc tantum temporis locus idem beatissimi institutoris praecepta recepisset, cum videlicet ut abbas ei praefuit. Sicut igitur ex hoc constat, Camaldulenses nuncupari non potuisse monachos, vel tempore Romualdi, vel post ejus felicissimum obitum, usque ad supradictum annum 1138 in coenobio Classensi degentes; ita pari modo, nec Camaldulensem vocari posse Dominicum Loricatum ex eo tantum, quod fuerit in eremo Sitriae a Romualdo fundata, arbitramur, sed potius Avellanensis congregationis, utpote discipulum Petri Damiani, qui eum peculiaribus suis Institutionibus, a Camaldulensium (ut videmus) distinctis informavit, cum seipsum Dominicus [Col. 0074B] ejus magisterio subjecit.»

VI. Quae plane concidunt ex dictis dissert. I de duplici Camaldulensis nominis acceptione, quam ibi cap. II, num. 21 distinximus, et Laderchius passim confundit; neque enim aliud evincit adducta observatio, nisi quod a congregatione sacrae eremi Camaldulensis diu sejunctum manserit Classense coenobium, quemadmodum et tot alia loca a S. P. Romualdo aedificata, quo nimirum tempore singula monasteria totidem congregationes invicem independentes, licet ejusdem instituti, constituebant, ut toties monuimus; at non probat, ad eumdem Camaldulensem ordinem, quatenus loca omnia, quae D. Romualdi acceperant disciplinam, complectitur, referendum non esse idem Classense monasterium. [Col. 0074C] Nimirum in hoc insigni asceterio primordia suae conversionis posuerat Romualdus, eidem biennio praefuisse legitur, successoresque habuisse Ardefadum, et Bonum suos discipulos, testatur Fortunius Hist. Cam., part. II, lib. I, cap. 15. Ejusque licet dimisso regimine, se Romualdus adeo sollicitum praebuit, ut cum Veneti cujusdam abbatis Simoniaci invasione foedatum nobilissimum coenobium inaudisset: «Illuc protinus ire miles Christi impiger studuit, diversisque modis ex eo monasterium purgare tentavit», ut refert Damianus in Vita, cap. 41. At illud idem Classense coenobium Camaldulensi eremo S. Pater non copulaverat: quid mirum igitur, si Gualterius Ravennatum archiepiscopus ejusmodi unionem inire voluit? Exstat apud Fortunium loco [Col. 0074D] cit., lib. II, cap. 17, integrum unionis diploma, ex quo patet Archiepiscopum Azoni Camaldulensis eremi priori Classense monasterium cum suis omnibus pertinentiis commisisse, non quasi ab uno ad alium ordinem illud transferendo, sed ut uberioribus observantiae fructibus per ejus alumnos refloresceret, ac majora virtutum incrementa susciperet: «Ad reformandam (verba sunt Diplomatis) et conservandam religionem,» et infra: «Solo intuitu, et causa reformandae religionis.» Nec sane ullam monachorum distractionem, aut habitus innovationem propterea in Classensi coenobio ob ejusmodi unionis exsecutionem, legimus intercessisse.

VII. Et vero, si quae dissert. I, cap. 2, num. 14, [Col. 0075A] de monasterio Valliscastri (quod S. P. Romualdus aedificaverat, atque ubi mortalitatis suae spolium exuerat) post 360 annos duntaxat sacrae eremi locis aggregato, docuimus, huc referantur, quaeve ibidem num. 23, de variis coenobiis ordinis alicujus, in peculiarem ejusdem ordinis congregationem convenientibus, generatim observavimus, nostro huic proposito applicentur: patebit utique, tam nihil obstare uniones ejusmodi monasteriorum, Camaldulensi eorumdem instituto, etiam ad tempora uniones has praecedentia, relato, quam nulla prorsus difficultas in eo occurrit, quod ipsimet Camaldulenses coenobitae primo novem locorum, deinde septemdecim monasterium congregationem collegerint, cui subinde aliis ordinis coenobiis aggregatis, S. Michaelis [Col. 0075B] congregatio coaluit: nec tamen quis praetendere ausit eadem coenobia ad institutum Camaldulense, vel ante Leonis X tempora, quibus haec congregatio perfecte coaluit, pertinuisse; tametsi, ut Fortunius loquitur part. I, lib. III, cap. 1, adeo veteris communionis pleraque oblita videri poterant, pristinamque libertatem resumere, atque ad nativam independentiam paulatim redire nitebantur: «Ut tot essent quodammodo in religione Camaldulensi corpora, quot debuissent, jure summo, in unico corpore consistere membra.»

VIII. Sed audiamus quid num. 15 subdat Laderchius. «Praeterea, inquit, licet admittatur, quod fuerit in eremo Sitriae Dominicus, et quod eadem eremus ad Camaldulenses, non ad Avellanenses pertinuit, [Col. 0075C] non ex hoc tamen deducitur, nisi quod olim inter Camaldulenses fuerit; nam cum se Petro subdidit, non semper in eremo Sitriae vixit, imo (teste eodem Petro) modo in Avellanensi, solo Basilicae mediantis interstitio, ab illo divisus, modo ab ipso remotus, modo juxta monasterium Conjunctuli cellulam habuit, et confirmatur ex eo, quod non in eremo Sitriae defunctus est, et sepultus, sed potius in loco, qui ad praefatam eremum nullo pacto pertinuisse reperitur.» Itaque modo ne Petrum Damianum Camaldulensem fateatur, Dominicum Loricatum ejus discipulum. Camaldulensium quasi transfugam nobis obtrudit hic auctor, verum inani opera, ac supervacuo conatu laborat: siquidem cap. 6, num. 14, ostendimus Dominicum Loricatum sub Damiani magisterio [Col. 0075D] vixisse, dum Sitriam inhabitaret, non postquam a Sitria recessit, ut patet ex epistola 31, libri VI, quam Damianus ad Dominicum S. Mariae Sitriae priorem scripsit; ipsemet Petrus Damiani Sitrienses, velut suos commemorat, ut ex opusc. XIII, cap. 22, ibi: «Habemus denique senem in monasterio Sitriae,» etc., ostendi loco cit., num. 16, ubi etiam notavi frequentissimum apud Sitrienses vixisse eumdem Damianum, ac Leonis eremitae spiritualem filium, et discipulum fuisse; adeoque potius Petrum Damiani ex Avellanita Camaldulensem factum, quam Dominicum Loricatum ex Camaldulensi ad Avellanitas se recepisse, asserere Auctor debuerat. Quanquam, ut toties diximus, sive Sitriensem, sive Avellanitam [Col. 0076A] hunc, et illum quis fecerit, perinde Camaldulensis instituti sectatorem utrumque indicabit.

IX. Dominici igitur Loricati negotio sic confecto, ad alia sese arma convertit Laderchius, ut nostram doctrinam oppugnet. «Demum, inquit num. 16, quomodo strenuissimum humilitatis professorem Petrum N. Damiani erebuisse censebimus, magistrum, a quo totum, quod didicerat, sua Fontis Avellanae congregatio ebiberat, nullam de eo, in scribendis ejus institutionibus, memoriam faciendo, praesertim cum ipsum tam mirifice coluerit, ipsiusquemet vitam conscripserit?» At patet id falsum esse, nam ex saepe dictis, Petrus Damianus in utraque regula, quae opusc. XIV et XV continetur, saepius S. Romualdi [Col. 0076B] mentionem injicit, quod et supra idemmet Laderchius hoc ipso cap., num. 10, animadverterat illis verbis: «Et licet verum sit, nonnulla S. Romualdi monita in suis constitutionibus, et alibi Petrum inseruisse,» etc. ut retulimus cap. praeced., num. 10, ut mirum sit, tam cito ex hujus memoria scriptoris, quae ante quinque paragraphos enuntiaverat, dilabi potuisse. Unde patet, telum hoc imbelle sine ictu prorsus concidere: quod et nullius per se roboris esset, etiamsi nusquam Romualdi Damianus meminisset, cum et res ipsa per se loquatur, ipsaque utriusque instituti comparatione cap. 3, 4 et 5 facta, veritas haec elucescat: et exemplum B. Ludulphi Avellanae institutoris, cujus pariter nusquam meminit, nullam praetensae mentionis necessitatem esse [Col. 0076C] agnoscendam evincat.

X. Quia vero hanc ipsam paritatem sibi opponendam Laderchius praeviderat, sic illam eodem numero proponere, atque elevare, duplici excogitato discrimine, nititur. «At nec de Lodulpho (inquies) ut supponitur congregationis Avellanae institutore, mentionem fecit. Sed simile non admittimus, nec enim aequalis ponderis erat auctoritas Lodulphi, sicut et Romualdi jam a S. Sede apostolica inter sanctos relati; vel dicendum, propter illos, qui adhuc vivum Lodulphum, dum Petrus N. Damiani institutiones Avellanae edidit, faciunt: merito de Lodulpho siluisse, quia nimis incongruum judicavit laudare hominem ante mortem (nam Lodulphum ipsum usque ad annum quadragesimum septimum supra millesimum [Col. 0076D] vixisse, et Petrum quadragesimo secundo anno supra millesimum institutiones ipsas scripsisse censent).» Haec ille; at neutra disparitas subsistere deprehenditur: cum enim toties in suis operibus, atque in ipsis constitutionibus opusculi XV, cap. 14, Petrus Damiani de B. Dominico Loricato verba faciat: itidemque saepe commemoret alios viventes, Leonem Prezensem, Mainardum, Martinum Storacem, Lupum, Leonem Sitriae, etc., qui non majoris erant auctoritatis ac famae, quam B. Ludulphus loci institutor: quique adhuc in humanis agebant, non poterat sanctus doctor a Ludulphi mentione injicienda, sive ob minorem ejus auctoritatem, sive quod adhuc superstes viveret, deterreri; praesertim [Col. 0077A] cum eodem opusc. XV, cap. 28, efficacius esse vivorum, quam mortuorum exemplum, ad animos cohortandos, arbitraretur: «Efficacius, inquit, modernorum cohortantur exempla, quam veterum: et magnae confusionis pudor est, si cum sanctis viris in una simul aetate viventes, in rectae conversationis studio eis in aliquo non reperiantur aequales.»

XI. Duo insuper tela in nostram sententiam num. 17 Laderchius contorquet: alterum ex quo Romualdum nunquam apud Avellanam constitisse in ejus Vita Damianus asserat: alterum, quod Camaldulenses, velut ad se nullatenus attinentes commemorat. En primum: «Sed et ab ipsa, inquit, S. Romualdi Vita. quam, ut diximus, Petrus N. Damiani scripsit, facile conjici potest, Romualdum ipsum [Col. 0077B] nunquam Fontis Avellanae eremum adiisse. Nam cum multa tam distincte referat loca in ipso Monte Catriae, quae circuivit dilectus ille Altissimi, saliens in montibus, transiliens colles; nunquam tamen Fontis Avellanae mentionem facit, cum tamen hujusmodi vocabulum loci, quem ipse colebat, cujusque tam frequenter in suis scriptis meminit, eum latere non potuisse manifestum sit.» En vero secundum: «Cui tandem addendum videtur, quod in Camaldulensi eremo commorantes, tanquam ad se nihil omnino pertinentes, commemorat, ut videre est in epist. 29, lib. VI Epistolarum: quod certe non facit, cum ad se pertinentium eremitarum meminit, nam eos signanter suos dicit, ut ex Epistolis ejusdem 34 et 56, lib. VI, colligitur.»

[Col. 0077C] XII. Aperta est tamen ad utrumque responsio: ad primum quidem, quod «Loca illa in ipso Monte Catriae, quae circuivit Romualdus,» ipsammet Avellanae solitudinem indicant, ubi commoratus est S. Pater ex cap. 19 Vitae, ut cap. 2, num. 6 et 7, ostendimus. Quod si etiam Laderchio daremus, Romualdum, non quidem apud Avellanam, sed apud Sitriam duntaxat constitisse; an exinde ostenderet, non potuisse Ludulphum Avellanae conditorem, Romualdi eremiticis institutionibus imbui, et ad ejus disciplinam, quam vel in Sitria, vel alibi a S. Patre didicisset, suos alumnos exigere? Nec certe in Polonia Romualdus ullo tempore habitavit; nunquid igitur SS. ejus discipulorum Joannis, et Benedicti sectatores, qui apud Casimiritanam eremum sanctimonia [Col. 0077D] floruere, ad Romualdi institutum minus pertinere judicabuntur.

XIII. Ad alterum pariter, negamus Camaldulenses a Damiano, velut ad se nihil attinentes, significari; nam eo ipso quod Sitrienses ad se spectare indicat, ut probavimus, Camaldulenses utique sibi cognatos asserit, nam hi vere a Romualdo instituti fuerant, ac propterea generali Camaldulensium vocabulo comprehenduntur. Quod si de Camaldulensibus in speciali significatione acceptis, hoc est de sacrae eremi Camaldulensis incolis Laderchius loquitur, nego hos ipsos a Damiano velut alienos commemorari, nam Martinum Camaldulensem in citata ep. 20, lib. VI, sic tantum describit: «Dominus plane Martinus, [Col. 0078A] qui in Camaldulensi eremo commoratur, vir videlicet diversis virtutibus adornatus, et praecipue jugibus lacrymarum fluentis irriguus, mihi retulit quod narro.» Quid, quaeso, in his verbis relucet, unde Martinus a Damiano extraneus indicetur? Sed esto quidpiam discriminis inter Camaldulensium et Avellanitarum mentionem a Damiano factam, adversarius acutissimus deprehendat: hoc tale ad summum erit, quod subditos a non subditis discernat, quod unius congregationis alumnos ab alumnis alterius congregationis ejusdem ordinis distinguat; neque enim aliter magis Damiano affines dici poterant Avellanitae, aut Sitrienses prae Camaldulensibus, quam eo modo, quo mihi magis affines sunt alii Camaldulenses monachi, quam eremitae: et ad [Col. 0078B] quemlibet sacrae Camaldulensis eremi incolam pertinere magis alii ejusdem congregationis eremitae videntur, quam Coronenses, quam monachi, quam aliarum ejusdem Camaldulensis ordinis congregationum alumni.

XIV. Ultimum denique, ac peremptorium argumentum, num. 18, promovet Laderchius his verbis: «Insuper monachos de Avellana suo tempore unitos congregationi Camaldulensis fatetur Arnoldus Wion, ergo prius separati erant ab invicem: alioquin superfluum erat, et vanum jam unita conjungere.» Verum haec instantia ex dictis hic supra, num. 6, occasione unionis coenobii Classensis, et ex observatis dissert. I, cap. 2, num. 23, manifeste evanescit: possunt enim unius congregationis monasteria [Col. 0078C] alteri congregationi ejusdem ordinis copulari, quemadmodum nostris diebus regiae celsitudinis Cosmi III, magni ducis Etruriae insignis pietas, celeberrimum boni solatii coenobium, quod a Cisterciensibus Italis monachis administrabatur, Trappensibus ejusdem ordinis solitariis, quos ex Gallia in Etruriam munificentissimus ac religiosissimus princeps adduci voluit, copulandum curavit; sic enim Pius V pont. max. Avellanense monasterium, quod sub Romualdi eremitica disciplina, Petri Damiani temporibus, floruisse persuasum habebat, dudum vero a pristini fervoris observantia desciverat, Camaldulensium generali visitandum commisit, ac denique congregationi nostrae penitus addixit (ut paulo ante, Fortunio teste Hist. Camal., part. I, lib. III, cap. 27. «Exstinctionem conventualium Camaldulensium fecerat idem pontifex, sacerdotiis eorum congregationi adjudicatis) .» Quo nostrorum monachorum opera, vetus institutum, ac primaeva loci religio restauraretur.

Constare igitur arbitror ex hactenus dictis, nullam vim P. Laderchii objectis residuam esse adversus sententiam quam praesenti Dissertatione suis momentis stabilire conati sumus. Et certe longe validiora possent argumenta contra varias ejus assertiones in hac ipsa Historia (ut de caeteris Lucubrationibus ejus nomine postmodum editis, interim taceam) occurrentes, intorquere; sed tum ne susceptae defensionis limites transiliamus, aggressoris personam [Col. 0079A] induentes; tum ne actum agere velle videamur, cum Sejani et Rufini Dialogus magna ex parte hanc materiam exhauserit, neque nobis id incumbat negotii, ut singulas Laderchii sententias ad examen revocemus, hac cura per quam libenter supersedebimus, aliisque, quos noster auctor pariter lacessivit, atque otio magis, quam nos, abundant, eam sollicitudinem ultro relinquemus. Imo ob easdem rationes, de venusto Laderchiani styli charactere nihil hic adnotabimus, de quo satis erit, tum praedictum dialogum consulere, tum judicium (ibidem relatum) auctoris diarii eruditorum Galliae, in Operis Laderchii recensione facta diar. 34, an. 1704, attendere: ut necesse non sit, cum temporis dispendio, ad ista nos digredi, aut eamdem incudem repetitis [Col. 0079B] ictibus tundere. Amicorum tamen votis aliquid largientes, nonnulla, quae nos propius respiciunt, atque a praefato dialogista vel minus accurate expensa, vel ex integro praetermissa animadvertimus per modum appendicis, supplere non gravabimur, quando non magis opportunam Veritatis illustrandae occasionem alibi nos habituros speramus.

Errores nonnulli, ad perfectiorem Vitae Petri Damiani editionem obtinendam, in Laderchiana historia notandi. Num. 1. Numerum fratrum B. Petri Damiani a Laderchio perperam determinatum esse. 2. Circa institutum D. Clarae Laderchius fallitur. 3. Item circa S. Petri Coelestini regulam decipitur. 4. Albizonem socium B. [Col. 0079C] Petri Damiani abbatem Theuzonis fuisse falso tradit. 5. Aliae hallucinationes circa S. Joannem Gualbertum, et Athonem episcopum Florentinum. 6. Annus mortis S. Dominici Loricati rectius determinandus. 7 et 8. Difficultatum quarumdam propositio, et solutio. 9 et 10. S. Joannem Laudensem cum Joanne Vitae Petri Damiani scriptore, male confundi. 11. Illum post annum 1076 ad Eugubinam cathedram vocatum. Ibid. Eumdem Petro Damiani in prioratu immediate successisse, ideoque ab hoc Joanne distingui, utpote qui ex obedientia Liprandi prioris Vitam Damiani descripsit. 12. Eadem Vita post mortem S. Joannis Laudensis exarata ostenditur. 13. Alia utriusque Joannis discrimina. 14. Conclusio. 15.

I. Ut Petrum Damianum velut Camaldulensis instituti sectatorem agnoscimus, ac S. P. Romualdi imitatorem praecipuum suspicimus, ita summa erga [Col. 0079D] illum devotione afficimur, ejusque venerationem promoveri summopere gaudemus. Magnam idcirco a nobis gratiam iniisset Laderchius, si et commodiore stylo egregii hujus doctoris Vitam describere esset aggressus, et ab omni falsitatis naevo eamdem repurgasset. Verum, ut ea rerum est humanarum conditio, quae primis nunquam conatibus absolutae perfectionis assequendae sortem, vel spem relinquere solet, sed multa semper curis secundis emendanda committit, ita non mirum, si Laderchius ipse, primae huic historiae suae editioni non admodum fidens, alteram se exhibiturum pollicetur (in Admonitione ad lectorem ejus indici subnexa) Majori diligentia, et accuratiori studio, necnon in aliquibus auctam. [Col. 0080A] Quod ut perfectius, ad tanti Patris gloriam, cujus et nos studiosissimi sumus, assequi possit, praeter ea, quae auctor Dialogi Sejanum inter et Rufinum adnotavit, sequentia pariter, quae ad nos magis pertinent, ipsi expendenda proponere visum fuit.

II. Ac primo, circa numerum fratrum B. Petri Damiani, jure a Sejano Laderchium reprehendi affirmamus, nedum ea ratione, quam ibi adductam legere quisque poterit, quod nempe Frater ille, a quo Petrus noster tam dure habitus est, antequam in alterius fratris Damiani archipresbyteri curam incideret, esse non potuit Marinus ille (quem religiosum fuisse idem Sejanus cum multis aliis scriptoribus censuit, nos vero laicum, id est saecularem obiisse arbitramur, ex circumstantiis ejus mortis a [Col. 0080B] Petro Damiani lib. II, ep. 11, narratis) qui timoratus spiritu, ac B. M. V. obsequiis adeo mancipatus ab ipso sancto doctore describitur, ut moriens ab illa visitari meruerit; unde consequens est, ut tres saltem fratres Petro nostro Damiani assignari debeant, non duo tantum, ut asserit Laderchius lib. I, cap. 2, num. 1, dicens: «Hoc certum nobis innotuit, duos nempe fratres habuisse, Damianum videlicet, et Marinum, quorum ipse meminit lib. II Epistolarum, epist. 14 ad Desiderium.» Non ea, inquam, duntaxat ratione refellitur haec assertio Laderchii, sed amplius, quia, si verba expendantur Joannis scriptoris Vitae Petri nostri Damiani, ab eodem Laderchio allata cap. 3, num. 3, facile constabit, saltem quatuor fratres Petri fuisse; ait enim Joannes sancti [Col. 0080C] pastoris discipulus in ejus Vita cap. 1, quod Petrus noster, «utroque immature orbatus parente, fraternae curae relictus est, et unus ipsorum, qui atrox inter caeteros honestis moribus praeditos sub ovina pelle latebat, fraudulenta nunc pietate pro paterna vice, eum sibi educandum suscepit, atque dum sibi cohaeredem adoptare se fingit, dirae velut emptitium servituti addicit: cui socia conjux haerebat, quae nullis pietatis visceribus ab illius saevitia differebat.» Si enim duos fratres habuisset Petrus noster, utique eorum unus, qui primo eum alendum suscepit, non atrox inter caeteros, sed atrox prae alio vel atrocior altero describeretur; indicat ergo Vitae Petri Damiani scriptor, praeter hunc fratrem, cujus curae Petrus commissus est, alios etiam tum superstites, [Col. 0080D] imo et praesentes fuisse, sed inter hos computandus non esse Damianus archipresbyter videtur; nam, ut refert Laderchius pag. 22: «Abfuerat is aliquot annos a patria, ad quam reversus Petri fratris miseratus aerumnas, paterno tactus amore, mox illum exemit de miserabili servitute, novis induit vestimentis, et ad scholam misit,» etc., quod utique ab initio piissimus archipresbyter exsecutus esset, si coram adfuisset; ergo si Damiano archipresbytero fratrem illum uxoratum, a quo tam immaniter Petrus habitus est, conjungamus, et duos saltem alios, quibus hunc comparavit Joannes Vitae scriptor, dum inter caeteros honestis moribus praeditos atrocem nuncupavit, quos fuisse puto, alterum quidem Marinum [Col. 0081A] a sancto doctore laudatum, alterum vero paulo majorem natu ipso Petro, qui caeteris fratribus invidens, querelis suis in causa fuit, cur mater ipsum Petrum immature oblactatum impie desereret, narrante id eodem Joanne scriptore Vitae sancti viri, ejusque discipulo apud Laderchium pag. 17: «Cum enim unus liberorum, qui tunc jam grandiusculus adoleverat, conquestus exclamaret: Proh pudor! ecce jam tot sumus, ut in hac domo vix capimur,» etc. Quatuor profecto fratres, certe plures duobus, habuisse Petrum Damiani, fateri necesse erit.

III. Secundo insignis est, ut optime Sejanus etiam animadvertit, hallucinatio eorum, quos Laderchius bona fide secutus est lib. I, cap. 14, num. 3, tradens S. Claram virginem Assisiatem, D. Francisci sororem, [Col. 0081B] regulae S. Petri Damiani nomen dedisse, quia a Gregorio IX tum ipsa, tum ejus sorores ordinis S. Damiani appellantur: enimvero ibi de ordine monasterii S. Damiani Martyris prope Assisium exstructi sermo est, non de institutionibus S. Petri Damiani, ut perspicuum est ex Bullis a Wadingo relatis ad finem tomi I et II Annalium Minorum. Verissimum est tamen, moniales S. Clarae per duodecim saltem annos, nempe ab anno 1212 ad 1224 (nonnullas etiam usque ad 1239, ut ostendit Wadingus loco citato, et confirmat Jacobillus tom. III) regulam S. P. Benedicti, et ordinem monasticum professas; nec desunt qui ad Camaldulense institutum illas per id tempus referendas esse arbitrentur, non quidem ob regulam S. Petri Damiani, cui nomen dederint, sed [Col. 0081C] ob constitutiones Camaldulenses, quas illis observandas praescripserat cardinalis noster Hugolinus, qui (juxta Jacobillum) ex abbate monasterii S. Silvestri de Monte Subasio, a S. Patre Romualdo constructi, et sub ordine Camaldulensi tunc etiam vigentis, ad purpuram fuerat evocatus; et certe videntur Clarissae ex Camaldulensium imitatione inclusionis legem per id tempus servasse, unde idem cardinalis Hugolinus, postea Gregorius IX, earum privilegiis, Wadingo teste in Apologetico de Monachatu S. Francisci, sect. 6, § 5, num. 9, hanc clausulam insertam voluit: «Ordo monasticus, qui secundum Deum, et beati Benedicti regulam, atque institutionem monialium INCLUSARUM S. DAMIANI ASSISIATIS, institutus esse dignoscitur.» Quare ex D. Clarae familia, ejusdem [Col. 0081D] Gregorii IX jussu, B. Pacifica, et B. Balbina, ejus nominis inter Damianistas prima, ad coenobium Camaldulensium monialium S. Mariae Vallis Gloriae (quod sub abbatis S. Silvestri de Monte Subasio jurisdictione florebat) reformandum sunt destinatae, ut Jacobillus ostendit.

IV. Tertio lapsum similiter Laderchium Sejanus ostendit, circa D. Petri Coelestini institutum, hunc enim, ejusque sectatores sub Petri Damiani regula nullatenus militasse, quamvis vulgus Coelestinos cum Avellanitis aliquando confunderit. Observandum autem, praeter confusionis hujus rationem ex Papebrochio a Sejano allatam, potuisse aequivoce appellationis originem ex eo pendere quod Avellanitae, [Col. 0082A] ut ex Morigia supra observavimus pag. 64 et Dissert. III, pag. 11, caeruleo palliolo uterentur: qui color, cum apud Italos coelestis appelletur, ansam ignarae plebi offerre potuit, ut nostri Avellanitae Coelestini primum nuncupari inciperent, deinde ipsimet veri Coelestini pro Avellanitis accipi, et veluti a Petro Damiano et ipsi propagati forent, ejusque Regulam sequerentur, Ordinis S. Damiani vocari a nonnullis consueverint.

V. Quarto circa Theuzonem Eremitam nedum fallitur Laderchius, quod illum Florentiae cum Petro Damiano collocutum neget, contra Baronii sententiam, a Sejano optime vindicatam, sed insuper animadversione dignum est, falsum esse quod Albizo Petri Damiani comes, fuerit ejusdem Theuzonii [Col. 0082B] abbas, ut noster historicus, Sejano consentiente, lib. III cap. 5, num. 9, asseruit. Enim vero nullus Albizo abbas monasterio S. Mariae Florentiae praefuit, sed Theuzonis tempore Petrus erat abbatiae illius praefectus, ut docent monumenta a Puccinello adducta in ejusdem coenobii Chronicis anno 1664 editis; et sane verba Petri Damiani in epist. 30, lib. VI, ad Theuzonem, sive in opusc. LI nil tale significant: «Vix demum, inquit, tanquam importune capitis hominis admissi sumus (Damianus enim mihi tunc Albizo adhaerebat), intenti autem, et non mediocriter avidi aedificationis documenta suscipere protinus in ipso mutuae collationis exordio coacti sumus jurgiosis quibusdam contentionibus deservire,» etc. Ubi patet de se, et Albizone, tanquam [Col. 0082C] itineris socio, et colloquii consorte, non tanquam Theuzonis ipsius praelato loqui; et cum infra addit: «Erant quippe inter se, et abbatem tui monasterii non ferenda simultas, et inveterata discordia. Ille igitur, utpote virtutis, ac simplicis animi, sponsionibus suis cuncta dignae satisfactionis, et humilitatis jura transcendit, et nos (id est ipsum Petrum Damianum, et Albizonem comitem) sequestri foederis inter se et te exsecutores instituit. Verum nos dum alienis amicitiis inconsulte consulimus,» etc. Perspicuum videtur, abbatem Theuzonis diversum esse ab utroque pacis inter ipsos conciliandae sequestro, Damiano videlicet, et Albizone. Ut nihil addam. quod Albizo iste non abbas, sed eremita fuerat, ut patet ex opusc. XII tomi III ad ipsum Albizonem [Col. 0082D] venerabilem eremitam, et Petrum monachum directo, ubi illum «imitandum Eremiticae conversationis exemplum,» sicut hunc «teretem formam coenobitarum,» appellat Damianus.

VI. Quinto, quod ait Laderchius eodem cap. 5, num. 6 et 7, S. Joannem Gualbertum anno 1003 in S. Miniatis coenobio monachum induisse, eidemque Theuzonem eremitam Simoniaci abbatis Uberti, et episcopi Athonis proclamationem publicam anno 1007 suasisse, quodque Atho hujus nominis primus Hildebrando Florentino episcopo antecesserit: id plane commentitium est, ac falsis fundamentis nititur, ut patet ex nostra dissert. II, cap. 4, a num. 4 et deinceps; praesertim cum non ante annum 1020 [Col. 0083A] cellulam suam eremiticam ingressus fuerit Theuzo, ut num. 13, ibid., probavimus; nec ideo tamen decernere libet, an occasione controversiae Florentini cleri circa Petrum Ticinensem episcopum Simoniacum, Petri Damiani cum Theuzone eremita colloquium contigerit: neque an cum S. Joannis Gualberti monachis ea occasione, aut alias decertaverit Damianus, illosve lib. VIII ep. 11 carpserit, curiosius disquirere juvat. Quidquid ea de re sit sentiendum, alii indicent; nos interim Petrum Damianum a Didaci Franchi calumniis hic, et alibi vindicatum fuisse, Laderchio gratulamur.

VII. Sexto diligentius expendi meretur, an vere anno 1061 S. Dominicus Loricatus obiisse dicendus sit, ut lib. II, cap. 24, a num. 2, et lib. III, cap. 1, num. [Col. 0083B] 12, Laderchius cum Baronio asseruit. Enim vero cum narret Petrus Damianus lib. I, epist. 19, Dominicum pridie Idus Octobris morti cessisse, si id anno 1061 contigisset, quo cyclus solis erat 6, adeoque littera Dominicalis in vetere calendario illi respondens erat G. utique die Dominico in coelum migrasset, littera enim haec ipsimet diei 14 Octobris apposita deprehenditur; et nonus depositionis dies, nempe 22 ejusdem mensis, dies lunae seu feria secunda fuisset, quae littera A consignatur: quorum utrumque falsum est; Dominicum enim die Sabbati ab humanis excessisse testatur sanctus doctor loc. cit., his verbis: «Sexta igitur feria per continuum diem vix desiit vel modulandis psalmis insistere, vel corrigiarum se ictibus flagellare. Nocte vero [Col. 0083C] sopore deposito, suscepit antidotum, deinde coepit angustiari, et de stomachi dolore graviter conqueri. Post decursum itaque nocturnae synaxis officium, post matutinos hymnos, cum prima jam hora sibi a fratribus qui aderant cantaretur, sanctum Deo spiritum reddidit.» Et diem depositionis nonum, Dominicum fuisse testatur: «Hos autem, inquit, ipso die Dominico, quo eremum ingressi sumus, sanctum corpus inde sublatum reverenter, ut dignum erat, in capitulo sepelivimus, et cum nonus esset depositionis ejus dies, praedictum corpus sanum, illibatumque reperimus.»

VIII. Unde perspicue patet, vel ad annum 1060, vel ad 1066, Dominici Loricati mortem esse referendam, ut invicem hae circumstantiae cohaereant, [Col. 0083D] nempe ut dies 14 Octobris Sabbato, et dies 22 Dominicae diei conveniat. Sed anno 1060 id aliunde contingere non potuit; nam B. Rodulphi episcopi Eugubini mors, quae (Damiano teste) anno sequenti post obitum Dominici Loricati contigit die 26 Junii, in annum 1061 incidisset, quo tempore nondum Nicolaus II pont. max. e vivis excesserat, cujus mors die 3 Julii contigit, et mense Octobris Alexander II est in Romanum pontificem consecratus; et tamen Alexandri II jamdudum regnantis tempore Rodulphum obiisse patet ex dicta Damiani epistola, in qua eumdem pontificem sic alloquitur: «Vobis itaque nuper egressus, cum Florentinae urbis moenia subii, nuntius mihi mox repentinus occurrit, episcopum [Col. 0084A] scilicet Eugubinum esse defunctum,» etc. Superest ergo, ut Dominici Loricati obitus anno 1066 adeoque S. Rodulphi mors anno 1067 evenisse dicatur; unde machina illa, qua lib. III, cap. 5, num. 12, Laderchius probare nititur, epistolam Damiani ad Theuzonem scriptam esse, ante controversiam de simonia Petri Papiensis Florentini episcopi exortam, quia inibi Dominici Loricati, velut superstitis mentio occurrat, concidere videtur.

IX. Scio positioni huic obstare posse, quod Rodulphus, eodem Damiano teste, «ante fere septennium (adeoque, in hac hypothesi, anno 1060) ad eremum veniens, habitum monasticae professionis acceperat.» Cum tamen Ughellus in episcopis Eugubinis [Col. 0084B] testetur, Rodulphum anno 1059 synodo Romanae Nicol. II papae subscriptum reperiri, et anno 1062 in bulla Alexandri II pro Ecclesia Forosemproniensi, mentionem occurrere Hugonis Eugubini episcopi, quem non immediate, sed post Maynardum anno 1061 (ut ipsi videtur) electum, Rodulpho successisse arbitratur. At nimis evidens est, Alexandri II tempore, adeoque post annum 1061, Rodulphum ex hac luce migrasse; quid si igitur depravatam esse hoc loco dicam Eugubinorum praesulum seriem apud Ughellum, non minus quam paulo ante, ubi Ludulphum electum anno 1012 successorem assignat? Porro, cum neque apud Baronium, neque apud Labbaeum occurrat Rodulphi Eugubini episcopi, tanquam anno 1059, Romanae synodo subscribentis, [Col. 0084C] memoria: sed neque apud Ughellum in bulla Alexandri II, quam insertam alteri Honorii III datae 14 Kal. Junii anno 1224 refert hic auctor tom. II De Episcp. Forosempr. expressus habeatur annus 1062 vel alius; imo haec nota duntaxat ibi habeatur: «Actum est, hoc mense Maii, die vero 10, indictione 13,» quae indictio nec anno praedicto 1062 nec ulli anno pontificatus Alexandri II respondere potest, sed annis tantum 1060 et 1075 congruit, inter quos hujus pontificis sedes cadit; consentaneum profecto non videtur, ut ob incerta haec monumenta ab Ughello relata, ratiocinii nostri superius adducti evidentiam abjiciamus, et vim dissimulemus.

X. Verum, admissis Ughelli monumentis, apposite [Col. 0084D] componi haec controversia fortasse poterit, si Hugonem, quem post Maynardum anno 1062 Eugubinae praefuisse Ecclesiae juxta bullam Alexandri II ab Ughello indicatam, pro nunc concedere possumus, immediatum nostri Rodulphi antecessorem, non vero secundum successorem ejusdem fuisse asseramus: adeo ut post annum 1062 Rodulphus hic ad Eugubinam cathedram promotus fuerit, puta anno 1063 vel 1064, et usque ad Junium anni 1067 supervixerit, Dominico, aut alio praesule illi succedente; quanquam ergo potius crediderim, bullam illam Alexandri II ad annum 1070 pertinere, qui indictione 8 consignabatur: unde V in X commutato, indictio 13 ab Amanuensibus effecta fuerit, quae jam [Col. 0085A] apud Ughellum in hoc diplomate legitur; adeo ut Hugo, post Maynardum, Rodulpho jam anno 1067 mortuo, succedere in Eugubino episcopatu optime potuerit. Quod autem anno 1059 Rodulphus Romanae synodo subscriptus legatur, siquidem id verum sit, de alio praedecessore Rodulpho (aut Reginaldo, aut Raynerio, aliove simili nomine per litteram R incipiente, nuncupato episcopo; ejusmodi enim subscriptio, ut fieri solet, ita fortasse expressa fuit: Ego R. Eugubinus episcopus, atque Rodulphi nominis interpretationi ansam praebere debuit, ut ex subscriptione W. Humanat. Episc., eidem Romanae synodo anni 1059 facta, ipsemet Ughellus tom. I, pag. 804, interpretatus erat Willelmus, et mox in Appendice ejusdem tomi pag. 419 ex Petro Damiano corrigendum [Col. 0085B] esse Wido, animadvertit) intelligi facile potuit. Nec deerunt argumenta, quae hanc conjecturam confirment, primo ex his quae supra, de anno mortis S. Rodulphi, expendimus, secundo ex epist. 2, lib. IV Petri Damiani ad R. Episcopum Eugubinum, quem alium fuisse a nostro Rodulpho constare videtur; quia episcopus ille R . . . non admodum Petro Damiano propitius videbatur, cujus ecclesiam ecclesiastico interdicto subjecerat; unde illum ita humilis deprecatur: «Obsecramus igitur, dilectissime, interdictum nostrae Ecclesiae officium reddite, et non solum illam possessiunculam, quae vestrae procul dubio dioecesis est, sed et quidquid habemus, vestra auctoritate, defendite,» etc. At noster Rodulphus Petrum Damianum, ut patrem suum etiam post [Col. 0085C] episcopalem consecrationem, semper suspexit, ejus nutu, et consilio cuncta decernebat; et in eremo magis, quam in ecclesiae suae palatio vivens, «Ecclesiam deputabat hospitium, solitudinis autem cellulam habitaculum decernebat,» ut narrat ipse Petrus Damiani, qui et infra addit: «Me vim ingerente coactus, ecclesiam, quam dimiserat voto, retinebat officio: in eremo tamen perseverantius habitabat.» Quare verosimiliter Petri Damiani ecclesiam interdicto non subjecisset, antequam ab ipso rationem intelligeret, cur illam passus esset a Forosemproniensi episcopo consecrari. Alius ergo episcopus R . . . ante nostrum Rodulphum Eugubinae praefuit ecclesiae, atque is potuit Romanae synodo sub Nicolao II subscribere.

[Col. 0085D] XI. Septimo circa Joannem Petri Damiani discipulum, ejusque Vitae scriptorem, non levis est Laderchii hallucinatio, dum illum cum S. Joanne Laudensi Eugubino episcopo lib. VI, cap. 28, confundit: idemque asserendi tum Machiarello nostro, tum auctori Diarii Gallici, praebuit occasionem: qua in re, licet auctor Dialogi satis historicum nostrum confutaverit, argumentis tamen est usus, quae ad hominem (ut dici solet) non ad judicium, intento probando conducunt. Enimvero non anno 1076 quem Laderchius ex Ferrario determinat, sed longe post, nempe anno 1105, ut habet Ughellus, Joannem Laudensem Eugubinam cathedram ascendisse constat: vel ex eo, quod anno 1084 eumdem Joannem prioris [Col. 0086A] officium apud Avellanam ministrasse demonstrat authenticum transactionis cujusdam instrumentum in archivio Classensi capsula 94, num. 67, quod sic habet: «In nomine Domini: Temporibus domni Gregorii summi pontificis, anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo octuagesimo quarto, regnante Henrico, filio quondam Henrici imperatoris, indictione septima Eugubio. Ego in Dei nomine Thebaldus, filius quondam Pagani de Nartianula, refutationem, et transactionem, et definitionem facio ecclesiae S. Crucis Fontis Avellani, et tibi Joanni (de Laudo) priori, tuisque successoribus in perpetuum, id est de ipsa ecclesia sancti Apollinaris, posita in Nartianula,» etc. Idemque patet ex aliis ejus aetatis monumentis, atque ex ejusdem S. [Col. 0086B] Joannis Laudensis Historia, ex quibus item liquet, non 36 annos illum in episcopatu vixisse, sed uno duntaxat anno, aut paucis insuper mensibus, neque anno 1116, sed 1106, Deum adiisse, ut Ughellus etiam confirmat.

XII. Porro eumdem Joannem Laudensem, nedum Laderchius ipse lib. III, cap. 27, num. 2, fatetur Petro Damiani immediate in prioratu Avellanae successisse, verum id habet etiam auctor Vitae ipsius Joannis, cujus fragmentum refert Constantinus Cajetanus initio tomi II operum B. Petri Damiani: testatur enim quod post mortem sancti doctoris, «Fratres inspirati a Domino concorditer, et unanimiter sanctum virum Joannem de Laudo in priorem praecipuum elegerunt: ut sicut sancto patri [Col. 0086C] Petro Damiano in sanctitate, et sapientia consimilis erat, ita ei in prioratu succederet.» Cum vero Joannes scriptor Vitae Petri Damiani fateatur se monachum esse sub Liprandi prioris obedientia constitutum, ejusque, et aliorum seniorum Fontis Avellanae jussu, ad eam historiam colligendam fuisse compulsum (ait enim in prooemio: «Domno Liprando priori, et caeteris senioribus eremi Fontis Avellanae, Joannes. Opus mirabile, Patres, quod sanctitati vestrae placuit meae injungere parvitati . . . At quia non praesumo vestro quidquam abnegare imperio . . . Petri Damiani meritis, ad cujus vos acta exaranda meam obedientiam provocatis,») etc. Evidens utique remanet, eumdem esse non posse Joannem hunc Vitae Damiani scriptorem cum illo Laudensi [Col. 0086D] Eugubino episcopo, qui post Damiani ejusdem obitum, statim Avellanae prior, et mox episcopus factus est, nunquam vero simplex monachus vixit, ut aliorum praeceptis esset obnoxius.

XIII. Sed et luculentius idem demonstratur, ex quo Vita haec Petri Damiani post annum 1110, adeoque longe post mortem S. Joannis Laudensis, quae 1106, ut diximus, contigit, certissime scripta fuerit: tantum abest, ut ipsimet Joanni Laudensi tribui debeat. Enimvero Liprandi prioris tempus id clare evincit, quod in catalogo priorum Avellanae, juxta ejusdem monasterii monumenta composito, ad praedictum annum 1110 consignatur. Joannes siquidem Laudensis, ut notavimus, immediate Petro [Col. 0087A] Damiano subrogatus legitur: huic vero anno 1105 ad episcopatum Eugubinum promoto, Petrus Ariminensis in prioratu successit, tum anno 1110, Liprandus Petro suffectus est, cujus nutu susceptum est a Joanne Damiani discipulo consilium Vitae sancti doctoris conscribendae, ipsique Liprando priori dedicandae; cum igitur S. Joannes Laudensis quadriennio ante mortalitatis exuvias deposuisset, constat longe diversum esse Joannem Vitae Petri Damiani scriptorem a S. Joanne Laudensi episcopo Eugubino. Quod si etiam Jacobilli calculum sequeremur, qui Liprandum alicubi scribit immediate Joanni Laudensi in prioratu successisse, liquet, huic jam episcopo facto, et per annum, ac paucos menses superstiti, non potuisse ab illo Vitae Petri Damiani [Col. 0087B] compilandae provinciam injungi.

XIV. Addo, quod utriusque Joannis discrimen ex diversa patria, diversoque mortis tempore colligitur: tradunt nempe scriptores, Joannem Petri Damiani discipulum, ejusque Vitae scriptorem, ipsius etiam concivem, nempe Ravennatem fuisse, Joannes autem Eugubinus episcopus, patria Laudensis, in Insubria, non in Aemilia natus est. Ille quidem in calendario Avellanae obiisse notatur die 26 Maii 1115. Hic vero Deum adiit die 2 Septembris 1106. Ille apud Avellanae eremum, hic apud cathedralem Eugubii; ille privatus monachus, hic ex priore episcopus. Ille quidem aliqua sanctimoniae laude insignis, sed neque sancti, neque beati aliquando titulum adeptus; hic vero multis post obitum miraculis [Col. 0087C] clarus, a Paschali II sanctorum catalogo est ascriptus. Non igitur uterque Joannes a Laderchio confundi debuerat, nullo praesertim assertionis suae [Col. 0088A] fundamento, adversus tam multiplicis discriminis argumenta allegato.

XV. Atque haec e multis in Laderchiana Historia adnotasse sufficiat, aliis enim curis, ab hoc studiorum genere me potentius avocantibus, cedere cogor. Si desiderato rursus otio frui aliquando licebit, atque iterum Laderchius ipse lapidem hunc versare jusserit, in his, quae nunc praetermissa, aut neglecta volui, supplendis operam meam desiderari non patiar. Aequi bonique consulat, rogo, Lucubrationem hanc, P. Laderchius, quam veritatis zelus, et amicorum consilia a me impetrarunt, praesertim cum illam non livido, et averso, sed candido, et amico animo scriptam inveniat, nec non ab omnibus illis amaris jocis alienam, quibus Sejani et [Col. 0088B] Rufini Dialogus scatet, atque intemperantius redundat: quid enim conviciis opus est ad veritatem vindicandam? At dialogistae illi fortasse parcendum, qui (si quid conjecturis assequimur) aut is ipse est, aut ex ea prodiit schola, cujus magistrum prior Laderchius tom. III, pag. 315 et 323, acerbissime exagitaverat. Causae vero nostrae longe dispar est ratio, proindeque et mitior est indoles, quandiu scilicet sententiarum duntaxat, non voluntatum dissensione discrepamus. Utinam haec ad veritatis illustrationem, atque eximii doctoris PETRI DAMIANI gloriam, nobis in hac dissertatione unice propositam, cedant; nec jurgiis, a quibus semper abhorrui, nec contumeliis, a quibus hactenus abstinui, ansam ullam ministrent: quae, ut meorum summa votorum [Col. 0088C] est, ita cuilibet mecum disputanti fixa sit, et rata, desidero: quatenus utrinque pariter, «absque personarum praejudiciis, veritatis praejudicia vindicentur.»

ARGUMENTUM.—Gregorio VI sacrorum et reipublicae Christianae cura commissa, magnopere se exhilaratum ostendit, et sperare in posterum omnia melius administratum iri, et scelestis negotiationibus, et largitionibus submotis, virtuti tantummodo locum fore. Hortatur praecipue, ut Castellanae, Fanensis, et Pisaurensis Ecclesiae statum componat: ab his initio facto, facili negotio caeteras corrigi posse.

Domno GREGORIO sanctissimo papae, PETRUS peccator monachus debitae servitutis obsequium.

Reverendissime domine, regi regum Christo gratias refero, quia de apostolica sede bona semper audire aridis desiderii mei faucibus sitio; largum [Col. 0205B] praeconii vestri poculum, multis jam propinantibus, bibo. Qui videlicet haustus tanta suavitatis dulcedine mentis meae stomachum recreat, ut dum mens interius jubilat, lingua protinus in hanc vocem laudis erumpat: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) .» Vere enim ipse, sicut scriptum est, mutat tempora, et transfert regna. Vere, quod per prophetam suum multo ante praedixit, nunc teste mundo mirabiliter adimplevit: «Quia dominatur Excelsus in regno hominum, et cui voluerit ipse dat illud (Deut. IV, Dan. II) .» Laetentur ergo coeli, et exsultet terra, et antiquum sui juris privilegium se recepisse sancta gratuletur Ecclesia. Conteratur jam milleforme caput venenati serpentis; cesset commercium perversae negotiationis; [Col. 0205C] nullam jam monetam falsarius Simon in Ecclesia fabricet (Act. VIII) ; 3 nulla Giezi (IV Reg. V) , praesente providi doctoris absentia, furtiva dona reportet. Jam columba revertatur ad arcam, et virentibus olivae foliis, pacem nuntiet redditam terris (Gen. VIII) . Reparetur nunc aureum apostolorum saeculum, et praesidente vestra prudentia, ecclesiastica refloreat disciplina. Reprimatur avaritia ad episcopales infulas anhelantium; evertantur cathedrae columbas vendentium nummulariorum [Col. 0206A] (Matth. XXI, Marc. XI, Joan. II) . Verumtamen utrum ista, quae scribimus, mundo sperare sit licitum, primo Pisaurensis Ecclesia bonae spei clarum dabit indicium. Nisi enim praedicta Ecclesia de manu illius adulteri, incestuosi, perjuri, atque raptoris auferatur, omnis populorum spes, quae de reparatione mundi erecta fuerat, funditus enervatur. Omnes siquidem ad hunc finem oculos tendunt, omnes ad hanc unam vocem aures erigunt. Et si ille tot criminibus obvolutus ad episcopatus arcem restituitur, ab apostolica sede boni aliquid ulterius posse fieri, penitus denegatur. Tres equidem sunt, quae testimonium dabunt, Castellana sedes, Fanensis, et Pisaurensis; ut in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum (Deut. XIX, Matth. XVIII) . In his [Col. 0206B] tribus patenter ostenditur quid spei de caetero relinquatur.

Omnipotens Deus te, summe Pater, ad conservanda Ecclesiae suae jura custodiat, et populum suum ne immerito sub tanto pontifice gaudere permittat.

ARGUMENTUM.—Scribit quemdam, qui episcopus a suis electus, Romam, ut a pontifice confirmaretur, accedebat, sibi non usquequaque probari; si tamen cum aliis conferatur, non indignum videri ea dignitate. Petit, ut si illum rejecerit, usque ad suum adventum hanc rem differat.

Domno GREGORIO sanctissimo papae, PETRUS peccator monachus devotissimae servitutis obsequium.

Noverit beatitudo vestra, piissime domine, quia [Col. 0206C] pro peccatis nostris clerici digni episcopatus officio in nostris partibus non inveniuntur. Omnes enim quaerunt quae sua sunt, et non quae Jesu Christi (Philipp. II) . Avaritiae quippe et elationis igne succensi, ambiunt quidem ad sacerdotium promoveri, sed non student digni sacerdotio fieri. Praeesse inhiant, prodesse non curant. Verumtamen pro qualitate temporis, et penuria personarum, videtur mihi hic archipresbyter posse ad episcopatus apicem provehi, [Col. 0207A] si vestrae sanctitatis id decernat auctoritas. Excepto, quod avaritia honoris aestuat; conscendere ad pastoralis officii culmen anhelat. Hoc autem vestro relinquatur judicio. Sed si hoc non obsit, cum Semproniensis Ecclesiae clericalis 4 ordo in mea mente revolvitur, hic aliquanto caeteris quasi meliusculus invenitur. Quapropter si prudentissimae vestrae sanctitati placere potest, postquam a clero et populo est electus, postquam ad hoc officium a pluribus utcunque judicatur idoneus, de ambitione sua poenitentiam agat, et benedictionem consecrationis accipiat. Verumtamen omnipotens Deus, quid vobis super hac re faciendum sit, per sui Spiritus gratiam doceat, et in templo pectoris vestri manifesta voluntatis suae jura decernat. Unum autem est, [Col. 0207B] unde pietatis vestrae deposco clementiam, ut si hunc non consecraveritis, donec me servum vestrum videritis, nulli praedicti episcopatus cathedram tribuatis.

ARGUMENTUM.—Jussus ab imperatore pontificem adire, ut illum de quarumdam Ecclesiarum pessimo statu certiorem faceret, cum jam esset in itinere, litteras ejusdem imperatoris, quas pontifici traderet, accepit. Has in praesentia ad eumdem mittit, rogatque, ut ad se scribat, utrum iter semel susceptum sibi prosequendum censeat, necne; simul etiam munus, quod sibi demandatum fuerat, diligenter exsequitur, Ecclesiarumque calamitates, et perturbationes, propter antistitum scelera, et flagitia, vir pius, non sine magno dolore deplorat. Obtestatur ergo pontificem, ut ipse, cui [Col. 0207C] universa sacrorum cura commissa est, sacris Ecclesiis ab improbis hominibus labefactatis opem ferat, illasque in pristinam tranquillitatem restituere conetur.

DOMNO CLEMENTI summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus humillimae devotionis obsequium.

Noverit beatitudo vestra, excellentissime domine, quia dominus invictissimus imperator non semel, sed saepe mihi praecepit: et, si dicere audeo, rogare dignatus est, ut ad vos venirem, et quae in Ecclesiis nostrarum partium agerentur, quaeque mihi necessaria a vobis fieri viderentur, vestris auribus intimarem. Cumque ego et difficultatem itineris perhorrescerem, et ad vos venire penitus recusarem, ille a sua intentione non destitit; sed, ut iter arriperem, absoluta definitione praecepit. Postquam [Col. 0207D] autem itinere dierum trium ad eremum regressus sum, ecce istae ejus litterae sacris vestris manibus offerendae, nobis allatae sunt, quas nos usque ad aspectum vestrum non praesumimus temerare, quas, si placet, vos prius inspicite, et cum his simul per vestras quoque litteras, utrum ad vos venire debeam, necne, mihi jubere dignemini. Ego enim inter utrumque positus, et dies meos huc illucque discurrendo, perdere timeo, et tamen Ecclesiae 5 Dei, quae in nostris partibus per malos episcopos et abbates omnino confusae sunt, compatiendo moerore nimio et tristitia contabesco. Et quid prodest, domine mi, quod apostolicam sedem de tenebris ad lucem remeasse dicimus, si nos adhuc in eisdem [Col. 0208A] tenebris remanemus? Quid juvat, si sub sera quilibet vitalis alimenti copiam claudat, ipse tamen fame depereat? Quid juvat, cum quis limati mucronis ferro succingitur, si circumfusis hostium cuneis non vibratur? Te enim, omnipotens Deus, vice sui in populo quodammodo cibum posuit; ex te contra omnes adversariorum impetus Ecclesiae suae latus armavit; quatenus et Deo resistentium pectus studeas coelesti virtute confodere, et famelicum nostrae humilitatis stomachum sacri verbi dapibus satiare. Sed cum videamus Fanensem latronem ab his etiam, qui non erant, sed dicebantur apostolici, maledictum et excommunicatum; Auximanum quoque tot et tantis inauditis criminibus involutum, aliosque simili sententia condemnandos, a vobis cum tanta [Col. 0208B] arrogantia et exsultatione reverti, cogitur in luctum spei nostrae gaudium commutari. Nos enim sperabamus, quod tu esses redempturus Israel (Luc. XIV) . Quapropter, beatissime Domine, sic conculcatam et abjectam stude relevare justitiam: sic ecclesiastici vigoris exhibe disciplinam, ut et pars iniqua a statu superbiae corruat, et mens humilium ad speranda bona fiducialius convalescat.

ARGUMENTUM.—Hac epistola totus in eo versatur, ut ostendat falso se fuisse de quibusdam criminibus accusatum. Leonem vero pontificem Maximum ad ea credenda nimis proclivem leviter excusat. Facile enim fuisse, ait, homini tantis occupationibus impedito a calumniatoribus paulisper imponi, quod etiam exemplo Davidis comprobat. Deinde [Col. 0208C] rationibus ex sacris litteris petitis demonstrat, quam caute sit alienis criminationibus fides adhibenda. Postremo Deum suae innocentiae testem advocat, additque se (si eidem summo rectori ita placuerit) quodvis supplicium, quamvis innocentem, perpeti paratum esse.

Domno LEONI beatissimo papae, PETRUS peccator monachus devotissimae servitutis obsequium.

Hoc saltem dicam accusatoribus meis, quod plebs Israelitica dixit praedicatoribus suis: «Videat Dominus, et judicet, quoniam foetere fecistis odorem nostrum coram Pharaone, et servis ejus (Exod. XV) .» Antiquus namque hostis timens, ne ego possem vobis suggerendo destruere, quod ille in istis partibus non desinit quotidie novis adinventionibus fabricare, malignantium adversum me linguas [Col. 0208D] exacuit, complices 6 suos ad componenda mendacia, quoddam sibi velut organum fecit, per vascula sua crepuit, et malitiae suae virus sacris auribus instillavit. Et quid mirum, si Domino meo tantis oppresso negotiis versuta calliditas hominum subrepere potuit, cum et David, qui prophetico plenus erat spiritu, dum Sibae inconsultius credidit, innocentem protinus Miphiboseth sententiae proscriptionis addixit? (II Reg. XVI.) Tantumque apud eum falsae accusationis sermo praevaluit, ut plectibilem servum in herilis consortium haereditatis ascisceret, et infidelitatis reum libertatis dignum praemio judicaret. Verumtamen si creatoris nostri facta vigilanter attendimus, ad credenda cujuslibet mala fidem adhibere [Col. 0209A] facile non debemus. Ipse enim, cujus oculis nuda et aperta sunt omnia (Hebr. IV) , non dedignatus est dicere: «Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis; descendam, et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita, ut sciam (Gen. XVIII) .» Quod profecto ad nil aliud dictum videtur, nisi ut humana doceatur ignorantia sine experimentis audita non credere, incognita non leviter adjudicare, nec ante sententiam promere, quam rem dubiam testimoniis approbarit. Quam profecto cautelam dum vos prudentem habere in aliis liquido novimus, quia nobis observata non est, non vobis ascribimus, sed nostris procul dubio meritis imputamus. Verumtamen in his ad [Col. 0209B] conscientiam redeo, ad mentis meae secreta recurro, certus quia nisi pro amore Christi, cujus ego malus servus sum, nullius mortalis hominis gratiam quaero, nullius iracundiam pertimesco. Quapropter ipsum conscientiae meae testem invoco, et humiliter peto, quem in sacrario vestri pectoris habitare, pium est credere, ut si saluti meae congruere judicat, vos mihi mitescere sua protinus auctoritate praecipiat, et serenitatis vestrae vultum mihi placabilem reddat, quatenus ipse me in vestra reconciliatione confoederet, qui me ad quaerendam clementiae vestrae gratiam, ne stem rigidus, terret. Alioquin si adhuc durissimo aversionis vestrae flagello me verberandum esse decernit, liventes scapulas humiliter subdo, ori meo digitum superpono, nil conqueror, sed ad ipsum spei meae [Col. 0209C] oculos levo, cujus haec erga me fieri justa occulti examinis dispositione perpendo. Non ergo vos, sed ipsum rogo, sine cujus nutu nec folium arboris credo defluere, ut cor vestrum, quod in manu tenet, si mihi salus est, in meam dignetur benevolentiam inclinare.

ARGUMENTUM.—Expostulat cum pontifice maximo, quod Henricum quemdam illustrem virum, qui spretis rebus humanis ad Christi militiam confugerat, a quibusdam injuste vexari, et opprimi sineret, pro quo etiam Christum gravissimis 7 verbis loquentem inducit; monetque pontificem, ut videat etiam atque etiam ne illi de se conquerenti, quid possit respondere, non habeat. Ad [Col. 0209D] extremum arrogantiae a se suspicionem avertit, ostenditque ejusdem Christi exemplo non debere irasci eos, qui in aliqua sublimi potestate constituti sunt, si ab inferioribus dignitate, sui officii admoneantur.

Domno VICTORI summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus debitam servitutem in Christo.

Miratur mundus, piissime domine, cur huic misero clementia vestra tanto tempore non compatitur, et ad ulciscendum tam cruentae rapinae facinus zelo justitiae non movetur. Quandiu enim terreno saeculo militavit, sua omnia bona naviter [suaviter] et quiete possedit; postquam vero sub alas Christi confugium petiit, postquam Petri secutus exemplum, dimissis omnibus, ad sectanda Redemptoris vestigia [Col. 0210A] properavit (Matth. XIX) , protinus eum crudelis praedo suis possessionibus expulit, et quasi sub invalidi defensoris patrocinium lugientem bonis omnibus spoliavit. Hoc itaque modo non jam Henricus injuriam videtur sustinere, sed Christus; Christus, inquam, vestri praesulatus tempore praejudicium patitur: qui facit judicium omnibus injuriam patientibus (Psal. CXLV) , ipse sibimet in vestrae districtionis examine justitiam non meretur. Quid enim si ipse te Salvator suis conveniat verbis, et has effundat improperando querelas? «Ego te, inquit, ut non a principio repetam, de communi clericorum grege ad sacerdotale fastigium extuli, et de clientela episcopii ad obtinenda episcopalis officii jura promovi: ego te quasi patrem imperatoris esse constitui, et cor [Col. 0210B] illius ad gratiam tui prae cunctis pene mortalibus inclinavi: ego claves totius universalis Ecclesiae meae tuis manibus tradidi, et super eam te mihi vicarium posui, quam proprii sanguinis effusione redemi. Et si pauca sunt ista, etiam monarchias addidi: imo sublato rege de medio, totius Romani imperii vacantis tibi jura permisi.» Ego itaque, qui tibi tanta, et talia praestiti, legem, sive justitiam in tuo examine non invenio: atque a tuis tribunalibus despectus, et incultus abscedo. Si ergo te, piissime domine, is, qui judicaturus est vivos et mortuos, his verbis impeteret, quid ad haec tua sanctitas excusationis opponeret? Quid allegationis, quid defensionis ad purgandum se coram eo, qui argumentatione non fallitur, inveniret? Jam itaque zelus faciendae justitiae [Col. 0210C] sacratissimum vestrae clementiae pectus accendat, jam vigor Ecclesiasticae disciplinae in ultionem se plectendi criminis exerat; et in exspoliato homine Christum suo juri, contempta impiorum hominum tergiversatione, restituat. Exhibeatur misero cum sacerdotali pietate justitia, prodeat in perversum cum regiae animadversionis severitate censura; quatenus qui tibi tradidit in hominibus potestatem, in semetipso experiatur legalis justitiae defensorem.

Parce ori meo, venerabilis Pater, nec homo hominis humiliter suggerentis verba fastidi; cum 8 et omnipotens Deus hominibus dicat: «Venite et arguite me (Isa. I) .»

(Habetur tom. III estque opusculum 17) .

ARGUMENTUM.—Gratulatur primo Nicolao pontifici maximo, quod illo totius orbis habenas moderante, Ecclesia Dei magna tranquillitate et felicitate frueretur. Deinde misericordia commotus, deprecatur pro Anconitanis, qui a catholica communione submoti fuerant. Orat igitur pontificem, ut cum illis mitius agat: et gravissimis viris in consilium adhibitis, tandem constituat, quo pacto infelices homines a sempiternae mortis periculo subtrahat. Demum suae audaciae veniam petit, [Col. 0211A] usus exemplo Christi, qui cum Deus esset, ab hominibus argui non recusavit.

Domno NICOLAO beatissimo summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus devotissimae servitutis obsequium.

Quod in partibus nostris prosperitatis vestrae celebris fama percrebuit, magna cor nostrum laetitiae jucunditate perfunditur; totisque in Domino, qui istorum auctor est munerum, visceribus gratulamur, ita, ut dum mens instrinsecus jubilat, lingua etiam in hanc vocem divinae laudis erumpat: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) .»

De Anconitanis autem, venerabilis domine, quotidie pereuntibus nimis doleo, et de confuso atque [Col. 0211B] commixto peccatorum innocentiumque periculo medullitus contremisco. Ecce enim per conditionem carnis eorum quotidie corpora moriuntur, et per sententiam vestram Petri gladius in animarum eorum morte grassatur. Et nos quidem dormimus, sed evaginatus sedis apostolicae mucro non dormit, qui tot hominum millia una cruentae mortis strage prosternit, non quidem in corporibus aliquando morituris; sed, heu! proh dolor, quod intolerabile est, in animabus sine fine victuris. Enimvero audenter dicam, quia postquam dominus meus ad apostolatus culmen ascendit, nunquam aliquid fecit, quod a nobis, qui in ejus debemus vigilare custodia, tantopere debeat formidari. Vobis enim subjici, vobis urbem tradere, vobis se, et sua voluerunt humiliter subjugare; [Col. 0211C] sed eorum culpis obstantibus, non modo istis janua misericordiae vestrae non patuit; quin etiam, prolata sententia, a regno Dei, et a luminibus Ecclesiae tanquam e diverso rebelles 9 et contumaces exclusit. Absit autem a domino meo, ut cum vibrata tyranni cujuspiam dextera post caedem duorum vel trium hominum mox timore compescitur; illius, qui totius Christianae magister est pietatis, gladius passim in tot animarum internecione grassetur. Nam et Abner cum in ipso belli certamine diceret ad Joab «Num usque ad internecionem tuus mucro desaeviet? (II Reg. II) :» Protinus ille respondit: «Vivit Dominus, si locutus fuisses, mane recessisset populus persequi fratrem suum (Ibid.) .» Absit, inquam, ut dum unius hominis placere vult oculo, [Col. 0211D] tanta eorum, pro quibus Christi fusus est sanguis, pereat multitudo. Vicem quippe illius tenes, qui adhuc pauper, et tenuis, summis principibus et magistratibus libera voce non timuit dicere: «Obedire magis oportet Deo, quam hominibus (Act. V) .» Et rursus: «Si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, judicate (Act. IV) .» Quapropter si placet domino meo, ascitis domno Hildebrando, sanctissimi ac purissimi consilii viro, reverendissimis etiam Humberto et Bonifacio episcopis, qui vestri videlicet acutissimi et perspicaces sunt oculi, cum his consilii vestri communicate mysterium, simulque tractate quo medicamine mors, atque perditio tot pereuntium desinat animarum. [Col. 0212A] Moderetur itaque solito more sedis apostolicae prolata sententia, seseque ecclesiastici vigoris temperet disciplina; ut quos hostilis dispergere crudelitas nititur, in sacerdotalis misericordiae gremio colligantur. Parce ori meo, clementissime Pater, et non procacis linguae strepitum, sed devoti considera cordis arcanum: nec a servo tuo te pigeat humiliter argui, cum ipse omnipotens Deus hominibus dicat: «Venite et arguite me.»

ARGUMENTUM.—Episcopatus non modo fructibus, proventibus, sed etiam omni supellectile, et sacerdotii ornatu spoliatus, tantam occasionem nactus, [Col. 0212B] scribit ad Nicolaum Papam et Hildebrandum archidiaconum, qui principem fere tunc temporis apud Pontificem locum obtinebat gratiae et dignitatis, ut se episcopatus onere vacare et immunem esse patiantur.

Beatissimo papae NICOLAO, et HILDEBRANDO venerabili archidiacono, PETRUS peccator monachus servitutem.

Benedictus omnipotens Deus, quia dum quidquid mihi pro beneficio datum fuerat, tollitur; dum ipse quoque sacerdotalis ornatus aufertur, certa mihi signa clarescunt, quod episcopalis in proximo dignitas mihi funditus adimatur. Nam et filii Jacob cum fratrem suum Joseph perdere decrevissent, prius eum talari atque polimita tunica nudaverunt (Gen. XXXVII) . Dominus 10 etiam cum Aaron sacerdotem [Col. 0212C] obire praeciperet, ait Moysi (Num. XX) : «Pergat Aaron ad populum suum;» et paulo post: «Cum nudaveris, inquit, patrem veste sua, indues eam Eleazaro filio ejus, et Aaron colligetur, et morietur ibi (Ibid.) .» Nimirum quem a sacerdotali jam officio quiescere voluit, sacra prius veste nudavit, eaque filium induens, pro patre ministrare constituit. In ablatione igitur vestis claret amissio dignitatis. In Tripartita quoque reperitur historia (lib. V, cap. 37) , quia cum fames Hierosolymorum provinciam occupasset, in Cyrillum, qui tunc Hierosolymis praeerat, revera tanquam in episcopum, necessitate ciborum turba respiciebat egentium; cumque pecuniae ad consulendum deessent, vasa illa sacra ac vela distraxit. Sicque populo, qui laborabat inopia, subsidia [Col. 0212D] ministravit. Qua de re Constantius imperator ad iracundiam provocatus est ob id maxime, quod Acacius Caesareae Palaestinae episcopus contra Cyrillum noscitur machinatus. Sacram namque vestem, quam famosissimus imperator Constantinus ad honorem Hierosolymorum Ecclesiae dederat Macario illius pontifici civitatis, auro scilicet; sericoque contextam, ut ea circumamictus ministerium sacri baptismatis adimpleret, Cyrillum asseruit vendidisse, eamque tunc emisse quemdam Thymelicum saltatorem. Dumque indutus ea solito more saltaret, ut ille testabatur, protinus cecidit, et contritus, ac divina ultione percussus, spiritum exhalavit. Hoc igitur Acacius Cyrillo crimen objecit, sicque illum episcopali [Col. 0213A] dignitate deposuit. Si ergo summi illi pontifices, Aaron videlicet et Cyrillus, post amissionem vestium perdiderunt etiam consequenter sacerdotalium infulas dignitatum, quid mihi parvulo et indigno aliud datur intelligi, nisi quia dum ornamentis sacerdotalibus exuor, sacerdotali proculdubio dignitate deponor?

Praeterea monasterium hospitando et confiscando, muneribus abstulistis; de episcopatu quoque quidquid proventus inveniri poterat, consumpsistis. Quid ergo restat, nisi ut miles emeritus abjiciat cum chlamyde cingulum, qui militaris stipendii perdidit donativum? Cedant igitur jam in usus vestros episcopatus, simul et monasteria, nec mihi quispiam de caetero inane beneficii nomen objiciat, sed vestris [Col. 0213B] ⁜ (76) luce clarius innotescat. Noverit itaque vestra utriusque benignitas, quia haec vobis ita irrevocabiliter reddo, quod donec vita comes fuerit, ulterius non tenebo.

(Habetur tom. III, estque opusculum 19.)

(Habetur tom. III, estque opusculum 20.)

ARGUMENTUM.—Aurelianensem episcopum, cujus Ecclesia ab improbis vexata multis calamitatum [Col. 0213C] procellis, et turbinibus agitabatur, pontifici maximo accurate commendat: ut ejus auxilio ex fluctibus emersa et sublevata, in tranquillitatis tandem portu et securitatis conquiesceret.

Domno suo ALEXANDRO summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus servitutem.

Noverit beatitudo vestra, venerabilis Pater, quoniam episcopus hic Aurelianensis Ecclesiae per me venit, meque decumbentem in grabato reperiens, quia sperabat me apud vos aliquid posse, meae intercessionis auxilium postulavit. Ex multis quippe calamitatibus atque pressuris, quae non modo sibi, sed et Ecclesiae suae a pravis atque perversis hominibus inferuntur, se tandem non sine magna tribulatione praeripiens, optimum duxit, ut spreto mundi fallacis auxilio, solum sedis apostolicae remedium [Col. 0213D] peteret, ad sancta vestigia vestra corrueret; et tanquam ad tutissimi portus sinum de multis procellis fluctivagi maris, scopulis atque turbinibus, sub sanctae Romanae Ecclesiae umbraculum convolaret. Scilicet ut quae per divini muneris privilegium omnibus in tribulatione succurrit, se quoque materna pietate suscipiat, et ejus Ecclesiam a violentorum iniquorumque hominum pervasione defendat. Quapropter sanctam clementiam vestram, humiliter obsecro, hostilis etiam amici mei domini archidiaconi ⁜ (77) , caeterorumque sanctorum collateralium vestrorum fraternitatem humiliter peto; ut fratri [Col. 0214A] isti qui meum deposcit auxilium, pro nostro amore dignemini subvenire, rigoremque justitiae circa illum studeatis, in quantum tamen Deo non displiceat, temperare.

Ut autem scire dignemini quae circa me sunt, septuaginta ferme dies sunt, ex quibus vix jacere, vel sedere, quanto minus stare, nisi cum difficultate possum. Quid autem dicam, quia vinum, stomacho nauseante, fastidio: qui diversa quoque mellitae ac pigmentatae potionis genera perhorresco? Sed haec uberius non exaggero, quia dum gemitum et compassionem ex fraterna caeterorum sodalium meorum charitate requiro, a summo amicorum meorum domino videlicet archidiacono, risum extorquendum esse non ambigo.

[Col. 0214B] De praefato autem episcopo sic, rogo, decernite; ut et omnipotens Deus judicio vestrae discretionis adgaudeat, et ille fusis super se sedis apostolicae tanquam maternae pietatis visceribus, hilarescat. Quia sigillum nostrum ad praesens non habeo, nepoti meo Damiano, ut sigilli certitudine potiatur, injungo.

ARGUMENTUM.—Duas, quae tunc temporis inoleverant in ecclesia, pravas consuetudines accusat: atque ut aboleantur, postulat. Et primum quidem periculosum esse ostendit, et aleae plenum (ut ita dicam) opus, quibuscunque decretis anathematis poenam in fine apponi. Ad hanc enim poenam tanquam ad scopulum levissimis de causis offendentes homines saepissime naufragium facturos. Alteram [Col. 0214C] consuetudinem (quod scilicet episcopi a presbyteris apud archiepiscopum, et primatem accusari non possent) efficaciter redarguit. Dari enim hoc modo criminum impunitatem, et liberius in quovis flagitii genere debacchandi licentiam.

Domno suo ALEXANDRO papae, PETRUS peccator monachus servitutem.

Scripsistis, ut scriberem, praecepistis, ut saepe vobis, licet incultas, ineptiae meae schedulas destinarem: verum me magis libet flere, quam scribere; imo hinc gravius fleo, quia flere non valeo. Ita nimirum a synodo, cui vestrae sanctitatis auctoritas praefuit, contritus nuper, et arefactus abscessi, ut mens mea tot oppressa negotiis, more silicis obdu rata, nec per imbrem se compunctionis emolliat, nec se quantumlibet super se gratiam intimae contemplationis [Col. 0214D] attollat. Hoc itaque mihi datur ad poenam, quod promissum est sanctis dandum esse per gratiam. «Absterget, inquit, Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum (Apoc. XXI) .» Et in Psalmo dicitur: «Qui eripuit animam meam de morte, oculos meos a lacrymis (Psal. CXIV) .» Quod ergo sanctis viris praerogatur ad praemium, hoc meis meritis infligitur ad tormentum. Quapropter haec apud me definita sententia est, quia de caetero, nisi me necessitas inevitanda compellat, donec advixero Romanis me consiliis funditus absentabo.

Praeterea duo quaedam apud apostolicam sedem [Col. 0215A] frequens usus obtinuit, quae si sancta prudentia vestra judicat, ut nobis videtur, omnino digna sunt corrigi. Unum, quia cunctis fere Decretalibus paginis anathema subjungitur; alterum, quia cujuslibet Ecclesiae filius, sive clericus sit, sive laicus, exponere proprii excessus antistitis prohibetur; quorum primum quam sit humanae salutis immane periculum, et infinite patens vorago labentium, ac pernicies animarum, clementiae vestrae pietas non ignorat. Dicitur enim quisquis haec, vel illa non fecerit; sive certe quisquis hoc, quod superius statutum est, irritum duxerit, vel in aliquo violaverit, anathema sit. Ubi notandum quam lubrica, quam praeceps subito ruendi illic procuretur occasio, ut ante quis in aeternae mortis barathrum corruat, quam se vel leviter impegisse [Col. 0215B] 13 cognoscat: et substratae quodammodo tendiculae jam pes ejus innectitur, dum se liberis adhuc incedere gressibus arbitratur. Delinquit itaque quisquis ille est, in illud apostolicae constitutionis edictum, et aliquando levi quadam ac perexigua offensione transgreditur: et continuo velut haereticus, et tanquam cunctis criminibus teneatur obnoxius, anathematis sententia condemnatur. Et cum, dictante justitia, alia sit ultione plectendus, qui plus delinquit, alia qui minus excedit: hic graviter, leviterque peccantibus aequa cunctis, et indifferens poena solius scilicet anathematis, irrogatur. Non tribunalium more, vel forensis examinis, aut libertas caeditur, aut possessio confiscatur, nec pecuniariae mulctae reus adducitur, sed Deo potius omnium scilicet bonorum [Col. 0215C] auctore privatur. Hanc itaque homo de homine poenam sumit, quam de sui transgressione mandati ipse quoque Deus omnipotens non praesumit. «Qui amat, inquit, patrem, aut matrem plusquam me,» non continuo addidit, sit anathematizatus, vel maledictus, sed tantum ait: «non est me dignus (Matth. X) .» Et in lege (Exod. XXI) : «Oculus pro oculo, dens pro dente, percussura pro percussura, adustio pro adustione,» duntaxat exigitur, nec continuo qui reus est, de synagoga projicitur, vel maledictione damnatur. Non enim, secundum stoicos, omnia peccata sunt paria, atque idcirco indifferenti sunt ultione plectenda, sed juxta modum culpae temperanda semper est mensura vindictae (CIC. Parad. 3) . Porro nec beatus papa Gregorius, vel caeteri Patres [Col. 0215D] qui diversis temporibus in apostolicae sedis regimine floruerunt, hunc morem in suis reperiuntur observasse decretis, et vix eorum aliquando statutis anathema subnectitur, nisi cum catholicae fidei clausula terminatur. Quamobrem si sanctae prudentiae vestrae placet, hunc morem de caetero a Decretalibus paginis amoveri praecipiat, et vel damni pecuniae, vel alterius cujuslibet ultionis calculum in earum transgressione praefigat; ne quod aliis est ad tuitionis munimenta provisum, aliis ad perniciem proveniat animarum.

Illud etiam, quod dicitur: «Non licere cujuslibet Ecclesiae filium ad majorem Ecclesiam proprii reatus episcopi, et quaeque sunt corrigenda, deffere,» nimis absonum et prorsus ecclesiasticae disciplinae probatur [Col. 0216A] adversum. Nam cui melius dicitur, quod delinquit episcopus, quam illi, qui magistri officio fungitur? Et ideo inter fratres reliquos praeeminet, ut quod aliis non licet, ipse solus per propriae sedis privilegium errata corrigat sacerdotum. Quis est enim hic arrogantiae tumor? quis elationis fastus? quae denique tanta superbia, ut liceat episcopum per fas et nefas ad propriae voluntatis arbitrium vivere; et quod insolenter excessum est a subjectis suis dedignetur audire? Praesertim cum illi non adierint tribunalia praesidum, non forensium pulsaverint examina cognitorum: sed ecclesiam potius adeant, et sacerdotibus judicabilia sui sacerdotis exponant: ut quod saecularibus venire poterat in derisum, graviter et honeste per sacerdotale corrigatur officium. [Col. 0216B] Ubi profecto dignum est, ut is qui impetitur, vel ex ratione se exhibeat innocentem, vel confiteatur humiliter peccatorem. Nec his allegationibus 14 vivendum [ f. utendum] est, ut dicat se non debere ab his, qui sibi subjecti sunt, accusari, ne videatur excessibus suis velamen obtendere, et judicium subterfugere, dum conatur in alium motae quaestionis injuriam retorquere. Quis enim nesciat quod princeps apostolorum Petrus potestatem regni coelestis accepit? Virtutem ligandi, sive solvendi quod vellet in coelis ac terris obtinuit? Supra mare pedibus ambulavit? Sola sui corporis umbra aegrotantes erexit? Mentientes jaculo nudi sermonis occidit? Oratione mortuos suscitavit? (Matth. XIV, 16; Act. V, 9.) Hic itaque tam sublimis meriti vir cum ex admonitione [Col. 0216C] sancti Spiritus ad Cornelium, gentilem videlicet hominem, fuisset ingressus, adversus eum quaestio facta est ab his, qui erant ex circumcisione, fidelibus, quod ad alienigenas introisset, atque cum eis comedere praesumpsisset, insuper et in baptismate recepisset (Act. X, 11) . Hic, inquam, tot donorum coelestium incomparabili virtute suffultus, tot miraculorum ostensione conspicuus, querelae subjectorum non ex potestate restitit, sed rationem reddendo humiliter satisfecit, causamque per ordinem veridicus relator exposuit; quomodo videlicet vas quoddam velut linteum in quo quadrupedia terrae, reptilia atque volatilia inerant, de coelo submitti viderit, vocem audierit: «Surge, Petre, macta, et manduca.» Qualiter etiam tres viri venientes eum ad Cornelium [Col. 0216D] vocaverunt: qualiter postremo Spiritus sanctus eum cum illis ire praeceperit, et quemadmodum idem Spiritus sanctus, qui supervenire jam baptizatis in Judaea consueverat, in gentiles et ante baptismum venit. Si igitur iste cum a discipulis culparetur, auctoritatem, quam in sancta fuerat sortitus Ecclesia, voluisset obtendere, respondere potuerat, ut pastorem suum oves quae sibi commissae fuerant, reprehendere non auderent. Sed si in querela fidelium potestatis suae titulum objecisset, doctor profecto mansuetudinis non fuisset. Non ergo eos privilegii sui auctoritate repressit, sed humili potius satisfactione placavit; et tanquam solus ipse ad faciendam fidem non sufficeret, etiam testes adhibuit: «Venerunt, [Col. 0217A] inquit, mecum et sex fratres isti.» Discat ergo, cum de suis actibus convenitur episcopus, rationem humiliter reddere, non de sui primatus eminentia superbire; nec fieri sibi credat injuriam, cum a minori corripitur, sed consulentem potius, vel medicum sui vulneris arbitretur. Nunquid enim Nathan propheta, cum David tam austerae severitatis invectione corripuit, indignationem regii motus incurrit? Nunquid ille regalis excellentiae culmen opposuit, ac velut illatam a subjecto suo contumeliam propulsavit? Sed mox ut se cognovit aegrotum, suscepit libenter antidotum: detexit vulnus, et sectionis suae non exhorruit ferramentum. Vide humilem languidum: «Peccavi, inquit, Domino.» Audi etiam velox medicinae remedium: «Transtulit Dominus [Col. 0217B] peccatum tuum, non morieris (II Reg. XII) .» E contra rex Achab, qui corripientem se prophetam audire despexit, ultionis gladium, quem ille minatus est, non evasit. «Quia dimisisti, inquit, virum dignum morte de manu tua, erit anima tua pro anima ejus, et populus tuus pro populo ejus (III Reg. XX) .» David ergo culpam suam aequanimiter audiens, sententiam 15 mortis, quam merebatur, evasit: Achab autem correptionis impatiens, impiae pietatis, quam indigno regi contulerat, veniam non invenit. Nunquid et mulieres illae, hospitae videlicet Salvatoris, invicem inter se litigaverunt, dum altera quereretur adversus alteram, quia solam se ministrare compelleret? (Luc. X.) Poterat enim Maria dicere, nostrorum more pontificum: Accusasti me, et torporis ac [Col. 0217C] negligentiae condemnasti. Non sane omnis querela protinus accusatio dicenda est. Nam aliud querela compassionis, aliud accusatio simultatis et odii. Ista nimirum fit, ut offensio corrigatur; illa vero ut is qui offenderat, condemnetur. Petrum plane in faciem resistens Paulus objurgat, et coram omnibus reprehensibilem judicat (Galat. VIII) . Quod ille non in accusationis tulit injuriam, sed benigne et patienter accepit, quod non ex livore, sed ex charitate procedere perspicue recognovit. Sed ecce dicitur: Ego sum episcopus, ego sum pastor Ecclesiae, non debeo a commissis ovibus accusationum patere molestiis; etenim in causa fidei dignus sum etiam in pravis moribus aequanimiter ferri. Sed dic mihi quisquis es, nunquid non legisti quod in Evangelio scriptum [Col. 0217D] est: «Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum solum: si te audierit, lucratus es fratrem tuum; si te non audierit, adhibe tecum duos, vel tres testes; ut in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum; si autem eos non audierit, dic Ecclesiae?» (Matth. XVIII.) Si Ecclesiae ergo referenda est causa quorumlibet fratrum, quomodo non etiam sacerdotum? Porro si sacerdos qui in Ecclesia peccat, dedignatur in Ecclesia discuti, quis jam ferat Ecclesiae se legibus coerceri? Porro si Ecclesiae tuae filiis, ut asseris, adversum te mutire non liceat, nunquid aliunde producendi sunt testes, qui te, et tua per absentiam domesticae cohabitationis ignorant? B. Job dicit: «Si contempsi subire judicium [Col. 0218A] cum servo meo (Job XXXI) ;» et tu dicis: Absit, ut digner ad examen venire cum clerico meo. Deus omnipotens per Isaiam clamat: «Judicate pupillo, defendite viduam, et venite, arguite me (Isa. I) .» Si is qui judicat omnia, non dedignatur a servis argui; tu servus utique cum conservo in judicium venire fastidis? Et cum sis terra et cinis, vermis ac pulvis, humiliare te despicis ad imaginem conditoris? Praesertim cum Scriptura dicat: «Ducem te constituerunt: noli extolli, sed esto in illis quasi unus ex illis (Eccli. XXXII) .» Qui plane nesciat, quia Samueli Israelitica plebs praejudicium intulit, eumque de principatu injuste dejecit? Et cum eos arguere merito potuisset, ultro se arguendum nullis accusantibus obtulit; et utrum eos in aliquo violenter oppresserit, [Col. 0218B] inquisivit: «Ecce praesto sum, inquit, loquimini de me coram Domino et Christo ejus, utrum bovem cujusquam tulerim, aut asinum: si quemquam calumniatus sum, si oppressi aliquem, si de manu cujuspiam munus accepi: et contemnam illud hodie, restituamque vobis (I Reg. XVIII) .» Cum ergo tam incomparabiles, tam eminentes, atque sublimes viri subjectis suis rationem reddere de propriis actibus non despiciant, quis arrogantiae typus, quis iste tantae superbiae fastus, quod sacerdos hujus temporis intumescens, titulum sui praesulatus opponat; et Ecclesiae suae 16 filiis, qui se gravatos asserunt, ex aequo in judicio non respondeat?

Excludatur ergo ab ecclesiastica disciplina perniciosae consuetudinis regula, tollatur haec subterfugii [Col. 0218C] versuta calliditas: ut is qui tam perversis audacis superbiae allegationibus utitur, immunitatem commissi piaculi non lucretur. Justis ergo querelis liber pateat aditus, liceat apud primatem Ecclesiam conqueri, quae se a suo pontifice viderit praegravari, ne de sublimis praerogativae singularitate superbiat, qui se per arrogantiae fastum fratribus non coaequat. Et qui censoriam super alios concutit virgam, ipse quoque super se vigoris ecclesiastici sentiat disciplinam. Quique non humanum sonat, sed super alios quasi fulgur terribiliter intonat, aliquando se hominem recognoscens, humana verba formare per humilitatem discat, quatenus dum praelatus quilibet arrogans a tumore elationis deprimitur, subjectis autem per auctoritatem superioris Ecclesiae subvenitur, [Col. 0218D] sopitis undique jurgiis, et synodalis examinis concepta formidine, omnia simul Ecclesiae membra confoederentur in pace.

ARGUMENTUM.—Joannes, et Tudethinus; ille Venetus, hic barbarus natione, uterque apud Gothfredum ducem sacerdotii munere fungentes, ausi aliquando fuerant pertinaciter asserere, praesente B. Petro Damiano, eos qui a regibus aut principibus episcopatus mercarentur, in simoniacae haeresis crimen non incidere; quoniam scilicet per iliam coemptionem Ecclesiae tantummodo bonorum, et praediorum possessionem nanciscerentur: per manuum vero impositionem, quae a sacerdotibus fiebat, integrunt jus episcopatus acquirerent. [Col. 0219A] Hanc istorum non minus impiam, quam ineptam et ridiculam opinionem postquam praeclare redarguit, orat Alexandrum pontificem maximum ut priusquam in hominum animis latius serpat, sacrosanctae potestatis imperio opprimere et exterminare contendat. Hoc etiam eidem vehementer commendat, ne quem pecunia, aut aulici obsequii ministerio ad episcopatum perduci, aut perductum in eo permanere patiatur.

Domno ALEXANDRO summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus servitutem.

Sicut ad patremfamilias quaelibet domesticae facultatis jactura refertur, sic etiam dignum est, ut summo pontifici patientis Ecclesiae laesio nuntietur. Ut sicut ab illo, prout vires suppetunt, ingruentibus domui suae malis occurritur; ita nihilominus et ab isto nutantis fidei fundamentum, vel etiam ordo religionis, [Col. 0219B] qui confundi coeperat, instauretur. Nova, proh dolor! nostro tempore haeresis orta est, cui nisi 17 quantocius auctoritatis vestrae se vigor objiciat, timendum est ne ad religionis Christianae perniciem, animarumque periculum, velut cancer feraliter serpat. Nonnulli plane clericorum vitam per exterioris habitus speciem mentientes, prorsus adeo [Deo] frigidi, ambitionis ecclesiasticae facibus inflammati, hoc pertinaciter dogmatizant: Non ad simoniacam haeresim pertinere, si quis episcopatus a rege, vel quolibet mundi principe, per interventum coemptionis acquirat, si tantummodo consecrationem gratis accipiat. Unde cum nuper in excellentissimi ducis Gothfredi versaremur alloquio, duo quidam ex capellanis ejus, unus ut erat barbarus, barbarico nomine [Col. 0219C] Tudetchinus; alter vero natione Venetus, Joannes vocabatur: hi nimirum tanquam Hymenaeus et Philetus in praedicatione Pauli (II Tim. II) ; vel certe tanquam Jamnes et Mambres tempore Moysi (Exod. VII; II Tim. III) , resistentes veritati, hanc non cessabant disseminare doctrinam, hanc catholicam atque canonicam fatebantur esse sententiam: videlicet ut jure simoniacus non dicatur quisquis absque manus impositione episcopatum comparasse convincitur. Dicebant enim, quia cum hoc fit, non distrahitur Ecclesia, sed facultas; nec emitur sacerdotium, sed possessio praediorum. Sub hac enim praestatione pecuniae, opes tantum, non honoris vel Ecclesiae redimitur sacramentum. Venalia siquidem sunt, sicut aiunt, unde sint divites: gratis accipiunt, unde fieri [Col. 0219D] debeant sacerdotes.

O novum schismaticorum genus, et os sacrilegum aeterni silentii censura damnandum! In una siquidem hominis persona duos esse constituunt: ut unus sit sacerdos sub peccato venundatus, alter autem dives sub taxatione pecuniae comparatus. Ipse velut alter Sardanapalus inter delicias eructet convivantium; ille tanquam apostolus in regimine praesideat animarum. Hoc ergo modo qui comparat agrum, pulverem, terrae tantum non segetum dicendus est comparasse proventum. Plagiarius etiam qui distrahit hominem, non animam judicandus est vendidisse, sed carnem. Imo cum legamus, quia corpus hominibus quadragesimo sexto die post maternae [Col. 0220A] conceptionis initium, plena formetur distinctione membrorum, atque mox divinitus animetur; quoniam non anima, sed caro duntaxat ex paterno semine prodiit; ergo pater carnem tantummodo dicendus est genuisse, non prolem, quae ex anima constat et corpore. Quod cum penitus absurdum sit, et merito pater ille dicatur, ex cujus femore sola caro sit egressa, non anima: sic ille procul dubio dicendus est mercator Ecclesiae, qui per terrena, quae redemit, ad honoris culmen ascendit, et per corporalis commercium lucri, emptor efficitur nihilominus sacramenti. Dic itaque quisquis es, qui te jactas terrenae tantummodo facultatis emptorem, per quam tamen aspiras ad episcopalis excellentiae conscendere dignitatem; et dum te dicis a principe [Col. 0220B] terrena duntaxat Ecclesiae commoda percepisse, asseris te quodammodo villicum, non ut sacerdotali fungaris officio, constitutum. Dic, inquam, cujus erat figurae, quam sane habebat speciem investitura haec, quam in manibus tuis princeps ille deposuit? Porro si surculus, si 18 simplex baculus, merito tibi laetus applaude; quia sicut asseris, non ad sacerdotis officium, sed ad procuratoris initiatus es villicatum, atque ideo necesse jam non est ut episcopo, qui tibi praeferendus est, sis subjectus. At si saecularis ille princeps, accepta vel promissa pecunia, pastoralem tibi tradidit baculum, qua fronte poteris episcopalis ordinis excusare commercium? Enimvero nisi per hanc investituram ille secuturi sacerdotii tibi prius imprimeret titulum, futurus [Col. 0220C] ordinator nequaquam per manus impositionem, sacerdotii tibi traderet sacramentum. Per hoc enim quod venaliter accepisti, consequenter ad sacerdotium promoveris; atque ideo licet illa manus impositio non venalis sit, sed gratuita, nequaquam tamen, quantum ad te spectat, a venalitatis est sordibus aliena. Venalitas enim si sibi nota est, contaminat consecrantem, gratuita consecratio mundare non valet emptorem. Obscenitas immundi foeda commercii sordidat mundum, gratuita manus impositio non potest emaculare pollutum.

Mendacii forsitan arguor, si quod loquor sacri eloquii testimonio non affirmo. Per Aggaeum namque prophetam dicitur: «Haec dicit Dominus Deus exercituum: [Col. 0220D] Interroga sacerdotes legem, dicens: Si tulerit homo carnem sanctificatam in ora vestimenti sui, et tetigerit de summitate ejus panem, aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, nunquid sanctificabitur? Respondentes autem sacerdotes, dixerunt: Non. Et dixit Aggaeus. Si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his, nunquid contaminabitur? Et respondentes sacerdotes dixerunt: Contaminabitur. Et respondit Aggaeus, et dixit: Sic populus iste, et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus; et sic omne opus manuum eorum, et omnia quae obtulerunt ibi, contaminata erunt (Aggaei II) .» In his ergo propheticis, imo divinis verbis evidenter ostenditur, quoniam emptor iste videlicet, qui est pollutus in anima, suscepti polluit [Col. 0221A] ordinis dignitatem. Dignitas vero licet per manus impositionem gratuito sit accepta, nequaquam tamen mundat emptorem.

Adhuc autem ad investituram redeo, et a te, qui non Ecclesiam, sed Ecclesiae praedia te comparasse gloriaris, inquiro. Sane cum baculum ille tuis manibus tradidit, dixitne: «Accipe terras, atque divitias illius Ecclesiae:» an potius, quod certum est: «Accipe Ecclesiam?» Quod si bona Ecclesiae sine Ecclesia suscepisti, schismaticus es atque sacrilegus, qui bona Ecclesiae ab Ecclesia dividis, et quod alienum est, violenter in tui usus jura convertis. Quod si Ecclesiam suscepisti, quod omnino negare non potes, procul dubio factus es simoniacus: et prius te venalitas fecit haereticum, quam manus [Col. 0221B] impositio redderet consecratum. Tunc enim consecrationem evidentissime coemisti, cum id, propter quod ad consecrationem promovendus eras, venaliter accepisti. Sic enim unum pende ex altero, ut qui terrena Ecclesiae bona suscipit, ad gratiam consecrationis aspiret; et qui consecratione perficitur, bona Ecclesiae in usus egentium et caetera pietatis opera dispensanda conservet. Hoc itaque modo licet ecclesiasticae 19 facultatis mentio in ipsa manus impositione non fiat, is tamen qui consecratur, bonorum Ecclesiae dispensator efficitur; et cum Ecclesiam suscipit, quamvis nil tunc de consecratione dicatur, ad hoc tamen ut consecretur eligitur.

Ab ipso plane principio nascentis Ecclesiae salubris haec coepit consuetudo fidelium, ut sua quaeque [Col. 0221C] vendentes, ad pedes apostolorum, apostolicorumque virorum pecunias ponerent, quibus illi necessitatibus pauperum subsidia ministrarent (Act. IV) . Post autem visum est sanctis Patribus, qui scilicet illis in sacri regiminis ordine successerunt, ut ii qui converterentur ad Dominum, nequaquam distraherent praedia, sed ea sanctis Ecclesiis traderent, non jam transitorie, sed jure perpetuo necessitatibus indigentium profutura. Et certe per Moysen in lege praecipitur: «Omne, inquit, quod Domino consecratur, sive homo, sive ager, non vendetur, nec redimi poterit. Quidquid semel fuerit consecratum, sanctum sanctorum erit Domino (Levit. XXVII) .» Ecce hic manifestissime prohibetur ea, quae Domino consecrantur, vel vendi debere, vel redimi; [Col. 0221D] sed jussum est ea sancta sanctorum jugiter permanere. Cur ergo gloriaris sancta sanctorum te pretio redemisse, et rem Dei contra legem Dei, quae gratis accipienda, gratis danda est, venaliter percepisse? Tanquam non sit peccatum, quia sine consecratione fit tale commercium? Sed idcirco fortasse non times, quia lex illa vetus prohibet quidem culpam, sed non irrogat poenam. Accipe igitur, quid super hoc Romanae praesul Ecclesiae Bonifacius in Decretali scribat epistola: «Nulli, inquit, liceat ignorare, quia omne quod Domino consecratur, sive fuerit homo, sive animal, sive ager, vel quidquid semel fuerit consecratum, sanctum sanctorum erit Domino, et ad jus pertinet sacerdotum.» Propter quod, [Col. 0222A] quia inexcusabilis erit omnis qui a Domino et Ecclesia cui competunt, aufert, vastat, invadit vel eripit, usque ad emendationem, Ecclesiaeque satisfactionem, ut sacrilegus dijudicetur; et si emendare noluerit, excommunicetur. Anacletus autem Papa longe ante inter alia multa subinfert: «Qui enim res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit, et sacrilegus deputandus est.»

Papa quoque Lucius in decreto suo sic ait: «Rerum ecclesiasticarum, et facultatum raptores a liminibus sanctae Ecclesiae anathematizantes, apostolica auctoritate pellimus et damnamus, atque sacrilegos esse judicamus.» Possemus et alia quam plurima catholicorum Patrum exempla congerere, nisi perspicue cognosceremus nequaquam hoc epistolari [Col. 0222B] compendio convenire.

His itaque sanctorum pontificum, aliisque sententiis manifeste convinceris, quoniam aut Ecclesiae bona sine Ecclesia suscepisti, et idcirco tanquam raptor atque sacrilegus anathematizari, et ab Ecclesiae liminibus debes expelli: aut certe, quod perspicuum est, et negare non potes, Ecclesiam simul cum bonis Ecclesiae pretio redemisti, ideoque dignum est te, ut revera simoniacum et haereticum canonici vigoris examine condemnari. Canonica nimirum sententia est illa, qua dicitur: «Si quis episcopus, 20 aut presbyter, aut abbas per pecuniam hanc obtinuerit dignitatem, dejiciatur ipse et ordinator ejus, et a communione sancta modis omnibus abscindatur, et sit anathema, sicut Simon [Col. 0222C] Magus a Petro (Act. VIII) .»

Ubi notandum, quod non ait: Si quis hanc obtinuerit consecrationem, sive manus impositionem; sed potius: Si quis, inquit, per pecuniam hanc obtinuerit dignitatem. Canonicum et illud asseritur, quod promulgatum a sanctis Patribus in concilio reperitur: Cavendum, et summopere praecavendum, ac per virtutem Christi sanguinis interdicendum episcopis, et regibus, et omnibus sublimioribus potestatibus, atque cunctis fautoribus et electoribus quorumcunque, atque consensoribus, seu ordinatoribus in gradu ecclesiastico; ut nemo per simoniacam haeresim regiminis locum obtineat, quacunque factione, calliditate, promissione, seu commoditate, aut donatione per se, aut per emissam personam.

[Col. 0222D] Hic quoque notandum, quod cum praemisisset, episcopis, illico subdidit, regibus, et omnibus sublimioribus potestatibus; ut non modo cavenda sit haeresis illa solis duntaxat episcopis, qui consecrandis manus imponunt; sed et saecularibus quoque principibus, qui licet injuste, aliquo modo tamen Ecclesias futuris rectoribus tradunt. Nam cum aliquid sub venalitate suscipitur, et illud procul dubio comparatur, quod ex necessitate subsequitur. Ad hoc enim pastoralis Ecclesia cuique committitur, ut ad ejus regimen obtinendum consecratione firmetur; et ad hoc sine dubio collatae pecuniae commercium spectat, ad quod is qui est promovendus, aspirat. Hinc est plane, quod non solum qui majoribus [Col. 0223A] praeferuntur Ecclesiis, sed et illis quoque qui vel plebes agrorum, vel canonicales praebendas per interventum pecuniae pestilenter accipiunt, simoniacae haereseos tendiculas non evadunt. Per id enim quod venaliter assequuntur, ad sacrorum graduum ordines tendunt; et tunc jam destinantur ad ordines, cum illi suscipiunt, per quae scilicet ad obtinenda sacrorum graduum incrementa pertingunt. Initiatur enim ad dignitatis ordinem, qui ad obtinendam ordinis constituitur dignitatem.

Haec me breviter adversus eos dictasse sufficiat, qui sine manus impositione venaliter Ecclesiam acquisiisse, non esse simoniacum dogmatizant. Qui nimirum si hoc simpliciter, prout sibi videretur, exprimerent, stulti vel hebetes merito dicerentur: sed [Col. 0223B] quoniam nonnulli talium id procaciter astruunt, et quibusdam cavillationum, argumentorumque versutiis pervicaciter allegare contendunt, non immerito, quod inviti dicimus, haereticorum nomen incurrunt. Non enim error, haereticum, sed pervicax obstinatio facit. Nec omnes haeretici dicendi sunt qui opinantur errorem, sed qui pertinaciter, et audacter praedicant falsitatem.

His itaque praedicatoribus satanae, et apostolis antichristi, tu venerabilis Pater, coelestis eloquii gladio praecinctus occurre, et tanquam alter Josue, Amalecitas oppugnantes Israel (Exod. XVII) , evaginato canonici vigoris mucrone, prosterne. Tollatur e medio quantocius tartareae amaritudinis aconitum, ne quod absit, ferale 21 venenum faucibus [Col. 0223C] influat parvulorum. Tuis praeterea manibus talis aromatici pigmenti quibusque languentibus propinetur antidotus, qui et venenati erroris tollat illuviem, et sanae atque sincerae fidei restituat puritatem. Unum in calce hujus epistolae sacris clementiae vestrae auribus suggero; ut in quantum facultas suppetit, nunquam vel fieri, vel esse permittat episcopum, quem ad honoris culmen constiterit ascendisse per praemium: vel etiam, quod damnabilius est, per curialis obsequii famulatum. Absit enim ut qui praelationis ambitu saecularem coluit principem, spiritalem ecclesiastici culminis obtineat dignitatem.

ARGUMENTUM.—Injuria quadam affectus ab Alexandro [Col. 0223D] summo pontifice, et Ecclesia Eugubina, cui ipse praeerat, magnopere perturbata, leviter potius, quam acerbe expostulat exprobrans ei sua merita, et labores pro sede apostolica exantlatos, quibus imparem gratiam relatam conqueritur. Postulat ergo, ut sibi aliquo modo satisfiat, ne suam indignationem, et justum dolorem, quem hactenus occultaverat, cogatur aliis palam facere. Deprecatur quoque pro Ravennatum episcopo, ut ab anathematis vinculis solvatur, ne propter unius culpam universa civitas periclitetur. Plura se ad eum mandata dedisse scribit homini, qui has litteras laturus erat.

Domno ALEXANDRO summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus servitutem.

[Col. 0224A] Quod Eugubina Ecclesia, quae mihi dudum a vestris decessoribus est commissa, nunc, proh dolor! est omnino confusa, et velut area quae pedibus conculcatur, abjecta, peccatis meis id exigentibus deputo, non vitio, quod absit, vestrae parvitatis [ f. paternitatis] ascribo. Multitudo quippe meorum scelerum exigit, ut is etiam propriis manibus meo pectori vulnus infligat, pro quo non enerviter stans adversus totum mundum certamen assumpsi; meque gladiis, ac sagittis totius fere humani generis durus et insuperabilis colluctator objeci. Hoccine mihi, venerabilis Pater, meritum reddidisti, quod causae tuae perorator in sanctorum pontificum conciliis toties exstiti: quod in legationis tuae curis atque negotiis, frequenter in saecularium, laicorumque [Col. 0224B] conventu, quasi quidam causidicus declamavi? Haeccine, inquam, mihi munera redhibentur, quod in hostes tuos violenter invectus, eos mordacissime loquendo et scribendo destruxi, teque per multimodae scriptionis articulos extuli, tuamque memoriam et egregiae laudis [ add. f. praeconia], quantum in me fuit, etiam apud posteros propagavi? Quid itaque 22 fecerim, quidve pertulerim, examinis vestri censura discutiat, ne coactus digna querela compellar effluere, quod adhuc silentio supprimens, vix possum ulterius occultare. Hoc enim necdum Roma me referentem, vel scribentem cognovit, necdum aliis per me res ista, quae sanctitatis vestrae famam laceraret, innotuit. Agat ergo qui laesit, sicut dignum est, poenitentiam: ut is qui laesus est, non [Col. 0224C] compellatur dignam exaggerare querelam. Mitiget olei suavitas aceti mordentis acorem, et tumefactis asperrima verberatione vibicibus, mitis ac blandus beneficiorum liquor influat lenitatem; alioquin necesse jam erit tot ictuum verbera perferenti, ut ipse quoque ⁜ (78) . . . Sed jam fraenum libertati, procacitate linguae repressa, adhibeo, labiis digitum superpono, et qui miseriam passus sum, misericordiam versa vice deposco.

Praeterea de infelicissimo Ravennate episcopo clementiam vestrae sanctitatis imploro, atque ut eum, sicut olim decrevistis, solvere dignemini, suppliciter obsecro. Indignum quippe est, ut propter unius homuncionis offensam, tam innumerabilis multitudo hominum depereat; et tantum Christi [Col. 0224D] laborem, pro quo pretiosum sanguinem fudit, ac tot innocentum animas miserandae unius personae culpa subvertat.

Nolumus autem sanctos oculos vestros onerare pluribus litteris, sed omnia quae dicenda sunt, committimus experientiae portitoris. Hunc igitur sancta clementia vestra, quasi me loquentem diligenter intendat, sicque duabus petitionibus nostris quas hic transcursim celeriterque perstrinximus, annuat: ut et nos nuntios ac vehicula misisse per tot terrarum spatia non poeniteat, et mens nostra, quae circa vos. non dicam tepescere, sed potius frigescere [Col. 0225A] coeperat, in antiquae dilectionis vestrae desiderium recalescat.

ARGUMENTUM.—Respondet pontifici maximo, qui eum rogaverat per litteras, ne tanto contemplationis studio teneretur, ut ad se scribere oblivisceretur; sed adeo curis et negotiis profanis impediri, ut contemplandi tempus non habeat: praeterea se non posse tranquillo et securo animo rebus divinis operam dare in iis locis, ubi latrociniis, rapinis et direptionibus omnia infesta sint. Hac occasione digreditur ad dinumeranda scelera et flagitia, quae ab hominibus illius tempestatis assidue committebantur. Erant sane calamitosa ea tempora, quibus armis et audaciae omnia licebant; legibus vero nullus, aut exiguus locus erat. Haec idcirco recenset B. Petrus Damianus, [Col. 0225B] ut pontifex ea, prout tempus locusque postularent, tollere et coercere conaretur. Inter haec mala non mediocri, ait, se 23 voluptate perfusum, quod certior factus esset comitatus Ostiensis curam a se sublatam, et alii demandatam esse. Rogat quin etiam, ut episcopatus quoque onus a se removeatur. Subdit postremo nonnullos versiculos, qui pontifici loco oraculi esse possunt.

Domno ALEXANDRO summae sedis antistiti, PETRUS peccator monachus servitutem.

Redditas mihi sanctitatis vestrae litteras, discolo quodam deferente presbytero, laetus arripui, osculatus explicui, celeri sub aviditate perlegi. Sed cum tantum auctoritatis vestrae sit pondus, ut satis sit etiam si sub paucis apicibus cuiquam vestrae sanctionis dirigatur indiculus; illic tot sunt eloquentiae [Col. 0225C] flores, tot non dicam herilis, sed paternae potius gratiae suavitates, ut quod pauperculo missum est homini, regiae sufficeret dignitati. Verumtamen duo illic inserta reperi, quae me, fateor, erubescere compulerunt. Dixistis enim, et si non his verbis, quia propter contemplationis studium, cui vigilanter inhaereo, non deberem prorsus omittere quin vos aliquando dictaminibus visitarem. Ego siquidem quantum ad te, venerabilis Pater, qui de ponderis episcopalis abjectu mecum unanimiter concordasti, contemplandi quidem, atque dictandi perfruor otio, sed molestis adventantium, causarumque negotiis ingruentibus non respiro. Porro autem dum intra cellulae me septa concludo, velut in portus sinu, vel in littorea statione consisto. Sed quid prodest? Nam [Col. 0225D] dum illic jam quasi securus quiescentis otii potiri tranquillitate desidero, ecce saevientis mundi me flabra concutiunt, causarum inundantium fluctus ferventius intumescunt; illatis injuriarum procellis illidor, violenta praediorum, vel quorumcunque proventuum diminutione perturbor, dicens cum propheta: Exspectavimus pacem, et non est bonum; tempus curationis, et ecce turbatio (Jer. VIII) . Interea non desunt, qui de animarum quoque suarum exigant salute consilium; et insuper, quod durius est, a non pontifice pontificale nituntur extorquere judicium. Et hoc modo, qui episcopatum fugio, episcopum non evado, et sub sacerdotali fatigor onere, qui sacerdotali solii detronizatus sum dignitate. His [Col. 0226A] itaque vallatus angustiis nitor, moxque collabor; tento, sed praesto deficio; contemplationis summa non penetro, in compunctionis lacrymas non erumpo. Mens enim terrenis obtenebrata negotiis, frustra se in contemplationis culmen attollere nititur, dum actionum saecularium merito, quasi congestis lapidum ruderibus aggravatur. Sicut enim aluta calcei postquam per limosa luti fluenta transierit, non admittit arvinam: sic mens humana nisi ab humore fuerit curae saecularis exuta, non percipit supernae pinguedinis gratiam. Pellis enim sicca pinguedinem combibit, humefacta repellit. Et humanum cor, donec curarum saecularium madore turgescit, saginas internae gratiae non admittit. Unde et lex in monte Horeb data legitur (Exod. XX) , quod videlicet siccitas [Col. 0226B] interpretatur. Illa denique mens, quae per amorem spiritus a terrenis in alta sustollitur (Psal. XVIII) , mons est, in quo lex Domini 24 irreprehensibilis, quae procul dubio charitas est, divinitus promulgatur. Et hic mons veraciter est Horeb, qui siccitas dicitur; in quo videlicet omnium vitiorum humor excoquitur, et ad radios solis justitiae cunctum libidinis atque carnalis illecebrae rheuma siccatur. Hinc est quod vasa templi argillosa terra, quae videlicet aquam sitienter imbibit, Hiram ad Salomonis imperium fabricavit (III Reg. VII) . Ex quibus nimirum vasis et illud est, quod imbre coelesti concupiscit impleri, cum dicit: «Anima sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) ;» atque ideo aestuans clamat: «Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, quando veniam [Col. 0226C] et apparebo ante faciem Dei?» (Psal. XLI.) De his igitur vasis tertio Regum libro dicitur: «Quia in campestri regione Jordanis fudit ex ea rex in argillosa terra inter Sochot, et Sarthan (III Reg. VII) .» Sochot enim tabernacula vertitur; Sarthan vero interpretatur tribulatio eorum, sive demolitorum, aut coangustantium. Quid itaque per Sochot, quod interpretari tabernacula diximus, nisi sanctos viros accepimus, qui videlicet dicunt: «Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus?» (Hebr. XIII.) Unde et Petrus: «Certus sum, inquit, quod velox est depositio tabernaculi mei (II Petr. I) .» Quid vero per Sarthan, quae tribulatio eorum dicitur, nisi reproborum tribulantium nos persecutio designatur? Ii nimirum et demolitores et coangustantes [Col. 0226D] sunt, quia dum demoliri atque destruere fidei nostrae vel boni operis aedificium tentant, duris injuriarum ac pressurarum nos calamitatibus coangustant. Vasa ergo templi, id est, omnes electi, funduntur in campestri regione Jordanis, id est, in humilitate baptismi, inter Sochot et Sarthan, id est, inter justos atque perversos; ut et bonorum forma proponatur illis ad imitandum rectae conversationis exemplum, et pravorum persecutio ad cumulum illis proficiat meritorum. «Vasa» siquidem «figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .» In arida ergo terra templi vasa funduntur, quia mens hominis ad suscipiendum supernae gratiae munus non est congrua, [Col. 0227A] nisi prius ab omni carnalis illecebrae fuerit humore siccata. Sicca quippe chorda clarum harmoniae sonitum, humida reddit obtusum. Tympanum quoque surdum sonat, si quilibet eum liquor humectat. Sic necesse est, ut mens hominis a carnis voluptate sit arida, quatenus in Dei omnipotentis auribus ejus oratio sit arguta. Enimvero, sicut oculus dum solis se radiis objicit, videre frustra contendit, et cavos quidem orbes, ac vacuas pupillis palpebras pandere nititur, sed splendorem, quo perfunditur, nullatenus intuetur; sic ad conspiciendam contemplationis lucem sese inaniter erigit, qui per saecularis vitae meritum aciem cordis amisit. Nam si quilibet ignotus cubiculum regis irrumpat, eique praesens tanquam familiaris assistat, regis tamen [Col. 0227B] alloquio non perfruitur; quia carus ei per anterioris notitiae gratiam non habetur: ita nos infelices et miseri, quod quidem de mei similibus loquor, saepe soli in angustae cellulae remotione consistimus, solis divinae majestatis obtutibus trementes astamus; peccatis tamen obstantibus, vel intimi splendoris igniculum, vel compunctionis gratiam non meremur. 25 . Sic itaque velut ante regis videmur astare praesentiam, sed quia per vitae rectitudinem sibi noti non sumus, collocutionis internae dulcedinem non gustamus. Sed, o dulcedo melliflua, cum Dominus in servo, et servus delectatur in Domino! Unde Psalmista: «Suavis sit, inquit, ei laudatio mea, ego vero delectabor in Domino (Psal. CIII) .» Mihi autem misero velle quidem adjacet, perficere autem non [Col. 0227C] invenio (Rom. VII) . Non enim invenio in carne mea bonum. Et haec quidem desidero, ad haec toto corde suspiro, sed ad haec consequenda meritis prohibentibus non assurgo. Quem videlicet et reprehensibilis vitae reatus impediunt, et exteriora negotia fulgorem lucis intimae conspicere non permittunt. Et haec eadem terrena turbatio, quae videlicet a contemplationis intuitu mentis obruit aciem, scribendi quoque mihi nihilominus adimit facultatem. Huc accedit, quoniam licet ego dictare forte quid valeam, deest antiquarius qui transcribat. Sed cur ego negatae transcriptionis queror incuriam, cum non modo quispiam, quae scribo, transferre, sed ne celeri quidem vacet lectione percurrere? Ecclesiarum plane quoque rectores, quibus potissimum hujus rei cura debuisset [Col. 0227D] incumbere, tanto mundanae vertiginis quotidie rotantur impulsu, ut eos a saecularibus barbirasium quidem dividat, sed actio non discernat, nec sacrarum meditantur eloquia Scripturarum, sed scita legum, et forense litigium. Multitudini sacerdotum non sufficiunt tribunalia judicum et aulae regiae, dum clericorum ac monachorum evomunt turbas, brevitatis suae conqueruntur angustias. Claustra vacant, Evangelium clauditur, et per ora ecclesiastici ordinis forensia jura decurrunt. Sed utinam legalis edicti duntaxat essemus lite contenti. Arma potius, arma corripimus, vibrantia telis tela conserimus, et non verbo, sed ferro contra nostri ordinis regulam dimicamus. Quibus nimirum dicit Apostolus: «Quia [Col. 0228A] gladius Spiritus est verbum Dei (Ephes. VI) ;» et revera tam immanis pressurae calamitas incumbit Ecclesiis, ut tanquam Babylonicae legionis acies circumfusa, et Jerusalem cum civibus suis videatur obsessa. Saeculares enim quilibet ecclesiastica jura corradunt, salaria subtrahunt, possessiones invadunt, et sic stipendia pauperum, velut hostium se reportare manubias gloriantur. Ipsi quoque saeculares nihilominus inter se proprii juris bona diripiunt, alter alteri supergredientes impingunt, et in communi mundo conclusi, quia soli esse nequeunt, mutua se pervasione collidunt. Mox arundineas rusticorum tegetes aggrediuntur exurere, et fel atrocissimi livoris, quod suis utique nequeunt inimicis invomere, imbellibus non erubescunt rusticis propinare. [Col. 0228B] Et tunc sit ad litteram, quod canitur per Prophetam: «Dum superbit impius, incenditur pauper (Psal. IX) .» In quo nimirum nobilior est serpentina virulentia, quam humana crudelitas. Serpens enim fugit hominem nudum, aggreditur eum morsibus, quem cernit indutum. Et fortis ac ingenuus quisque bellator vitat inermem, impetit adversum se tela vibrantem. Accipiter etiam ubi nidificat, in amplo quodam circuitu nullam dignatur exercere rapinam; ut quae facilia sunt, et in promptu nobiliter transeat: 26 in quibus vero major victoriae labor est, longinqua perquirat. Isti vero adversus inermes arma corripiunt; et dum fluant hostes, vapulant innocentes. Porro autem dum hic prior laedit, protinus alter insurgit; et non oculum pro oculo, juxta legem (Exod. XXI) , sed refert cum foenore laesionem. Talio quippe, quae Tulliana lege decernitur, nostris temporibus ignoratur, et disciplina vindictae, quae sub gentili dudum servabatur imperio, nunc Evangelio veniam terribiliter intonante, nescitur. Ideoque pro virga tauream, pro scutica clavem, pro verbo ferrum, pro vecte redhibent gladium. Erubescunt non excedentem injuriae vicem, dedignantur illati discriminis aequitatem. Videri victores atque terribiles ambiunt, triumphalis gloriae titulos concupiscunt. Sic itaque, dum unus irascitur, alter ad insaniam provocatur: et rabies rabiem generat, ac furorem furor inflammat. Sic et hoc experimento dignoscitur, quia si rabidus canis hominem forte momorderit, tanta vi rabies ejus in viscera protinus humana transfunditur, [Col. 0228D] ut mox ipso urinae conceptaculo eatuli generentur. Quod nimirum hoc evidenti comprobatur indicio, quia si is, qui canino morsu correptus est, cantalenas, quod muscarum genus est, in aqua tritas ebiberit, mox cum urina simul non sine magni doloris gemitu catulos fundit. Et certe non contemnenda res digna spectaculo, qualiter ex sicco dentium osse soboles gignitur, in quo videlicet humor seminis non habetur; et quod per genitale membrum facile natura non poterat, per traducem dentium similem in diverso genere speciem format. Et forte non sine mysterio fit, ut per hoc animal, quod cantalena dicitur, virus, quod ex canina rabie conceptum est, egeratur. Incantator enim, praedicator [Col. 0229A] in divino perhibetur eloquio, unde et in psalmo dicitur: «Sicut aspidis surdae et obturantis aures suas, quae non exaudit voces incantantium, et veneficia, quae incantantur a sapiente (Psal. LVII) .» Et de praedicatore intrinsecus sauciato alibi legitur: «Quis medebitur incantatori a serpente percusso?» (Eccli. XII.) Et in Proverbiis: «Sicut acetum in nitro, ita qui cantat carmina cordi perverso (Prov. XXV) .» Sicut ergo per cantalenas rabidi furoris virus egeritur, ita per exhortationem sancti praedicatoris concepti livoris iracundia mitigatur.

Ut igitur ad ea, quae coepit sermo, recurrat. His, et hujusmodi mundus furiis inflammatus, et compugnantibus undique membris alterutra concertatione divulsus, nos etiam, et quibus libello repudii donatus [Col. 0229B] est, concutit, et a dictaminis vel intimae contemplationis intuitu mentis acumen obtundit. Adde quod etiamsi sit forte qui scribat, sicut jam diximus, deest omnino qui transferat; deest postremo qui celeri saltem lectione percurrat.

Enimvero cum furentibus ventis tempestas oboritur, et procellarum turbo fluctivagus in cumulos elevatur, tunc mare in ipsa sui pelagi profunditate mitius aestuat, circa littus autem tanto se ferventius erigit, ut naves quoque, si appulerint, frangat; unde fit ut remiges tunc littoribus loca contigua tanquam Syrtium discrimen aufugiant, et quietioris tunc pelagi profunda conscendant: sic nimirum, cum jam hujus 27 saeculi terminus appropinquat, quasi circa littus suum mundanus fervor ebullit, seseque [Col. 0229C] in perturbationis atque superbiae cumulos erigit; et qui in praeteritis saeculis, velut in pelagi profunditate quodammodo tranquillus exstiterat, nunc circa finis sui littus pestilenter exaestuat, ut applicantes quoque discrimen naufragii jure evadant. Et haec quassatio, ac perturbatio de luxuria nascitur; et quod naturae contrarium est, de voluptate afflictio generatur. Unde et Salomon: «Hanc, inquit, occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum, ut occuparentur in ea. Vidi cuncta quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas, et afflictio spiritus (Eccle. I) .» Omnes enim dum anhelant ea, in quibus delectantur, acquirere, et necessario compelluntur afflictione spiritus laborare; et dum in eo quod iste quaerit, alter objicitur, ad id quod oblectat, non sine [Col. 0229D] laboris taedio pervenitur. Hinc rursus ait: «Cumque me convertissem ad universa opera, quae fecerunt manus meae; et ad labores, in quibus frustra sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et afflictionem animi (Eccle. I) .» Quae tamen afflictio duras ac reprobas mentes et ipsa delectat, dum non modo deliciarum suavitate, sed et laboris oblectantur acredine. Hinc est quod Israelitae, stimulo gulae prurientes illecti, non modo sibi deesse carnium olias pisciumque delicias, sed et porros ac cepas conqueruntur et allia (Num. XI) . Quae nimirum species, dum vi naturalis acredinis mordent faucium gustum, lacrymas provocant oculorum. An non ceparum et alliorum esuriunt acrimoniam, qui videlicet esculentiora [Col. 0230A] domestici apparatus edulia deserunt, qui juris adiposi, quas opiparor ultroneus obtulit, delicias parvipendunt? et per horrescentia dumeta, montiumque praerupta, feras agrestes venabulis insectantur; cellariis deprompta fastidiunt, et vaga per aerem missis accipitribus aucupantur? Dum tranquilla plerumque valeant pace quiescere, jucundum deputant et amoenum equitandi, vel litigandi laboribus insudare. Flaccidum judicant quietis otium, hebes, ignobile fatentur et dissolutum. Sic et populus ille dicebat: «Anima nostra arida est. Nihil aliud respiciunt oculi nostri nisi manna (Ibid.) .» Alibi quoque murmurantes dicunt: «Deest panis, non sunt aquae. Anima nostra nauseat super cibo isto levissimo (Num. XXI) .» Levissimum quippe deputant [Col. 0230B] cibum, si pondus atque duritiam contingat deesse laborum. Nam laboribus resolvuntur, otio fatigantur.

Plane libet diligenter inspicere quam brevis pars corporis sit, cui substantia mundi tota non sufficit, quae cuncta terrenae facultatis impendia concupiscit. Nam cum caetera corporis membra quodammodo bruta videantur et stolida, vix cubitus semis reperitur in corpore, quem rerum omnium universitas nequeat satiare. Ab oculis siquidem usque ad genitalia regnat omnis humana concupiscentia. Et hoc quidem angusto compendio naturali necessitate concluditur, sed naturalis metae legibus non tenetur: nam per exteriora cuncta diffunditur; et quae de modica radice procedit, non modicis paucisque [Col. 0230C] contenta, omnibus inhiat: ad omnia, ut eis perfruatur ac saginetur, anhelat. Oculi siquidem pascuntur pulchritudine rerum, mulcentur aures tinnulis harmoniae sonitibus, vel lenocinantium 28 assentatione verborum; nares odoramenta concipiunt, fauces epularum saporibus oblectantur, cor cogitationum versat arcanum, lingua profundit eloquium, et quod cor meditatur, oris ad medium interpretatione producitur. «Ex abundantia» scilicet «cordis os loquitur (Matth. XII) .» Jam vero genitalia tanto ardentius ad coitum provocantur, quanto magis stomachus vel ciborum copia, vel potus ingurgitatione repletur. Edacitas quippe quaedam sanguisuga est, cui duae sunt filiae, ebrietas scilicet atque luxuria; de quibus utique Salomon: «Sanguisugae, [Col. 0230D] inquit, duae sunt filiae, dicentes: Affer, affer (Prov. XXXVI) .» Nam quo quisque immoderatius vescitur, eo necesse est ut ad potum aestuantius accendatur. Et dum congesta cibi moles fervescente stomachi lebete decoquitur, crebris necesse est haustibus irrigetur. Sed cum cibis venter ac potibus intumescat, consequens est, ut alternis utrinque meatibus, et faeces per podicem in cuniculos egerat, et humorem de genitali conceptaculo per pudenda profundat. Sicut enim in torcularibus vinarium a vino; sic in ilibus stercus separatur a viru. Sanguisugae ergo, quae edacitas est, duae sunt filiae: ebrietas et libido; quia dum una pestis delectabiliter concipit, geminam necessario sobolem parit. Quae nimirum dicunt: [Col. 0231A] «Affer, affer;» quia cum sint insatiabiles, violentae quoque sunt exactrices. Haec itaque pars corporis, a pudendis videlicet usque ad oculos, totum perimit hominem, ac prorsus in eo naturalis excellentiae subruit dignitatem. Per haec enim spiramina sensuum, infelix humana conditio, et quod salutis est, effluit; et quod est perditionis, admittit. Haec omnia breviter Joannes comprehendit Apostolus, cum ait: «Omne quod est in mundo concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II) .» Concupiscentia scilicet carnis ad corporis voluptatem, concupiscentia oculorum ad visibilium rerum pertinet pulchritudinem: superbia vero vitae, terreni honoris atque fastigii exprimit sublimitatem. Per haec enim primus homo tentatus agnoscitur, sicut Scriptura [Col. 0231B] testatur (Gen. III) : «Vidit, inquit, mulier quod bonum esset lignum ad vescendum:» ecce concupiscentia carnis; deinde sequitur: «Et pulchrum oculis, aspectuque delectabile:» ecce superbia oculorum. Per oculos enim superbire convincitur, quisquis in his quae Deus prohibet, delectatur. Superbia vero vitae fuit, cum mulier eadem ex ore serpentis libenter audivit: «Eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Ibid.) .»

Totus itaque mundus hoc tempore nihil est aliud nisi gula, avaritia, atque libido. Et sicut olim trifariam divisus est orbis, ut tribus simul principibus subjaceret; ita nunc genus humanum, heu proh dolor! his tribus vitiis servilia colla substernit, eorumque quasi totidem tyrannorum legibus obtemperanter [Col. 0231C] obedit. «Omnes enim, sicut Scriptura dicit, avaritiae student, a minimo usque ad maximum (Isa. LVI, Jer. VI) .» De gula vero quid dicam, cum opulenti quique nesciant famem, nunquam praestolentur esuriem? Tumentes ventres, nisi citius per utrumque spiramen effolleant, crepitum ilibus reformidant, et sic in manibus fistulae consistit incolumitas vitae. Ora flammantia crapulantur, nec tamen dicendi sunt, fastidio prohibente, comedere, sed potius 29 ligurire. Atque ideo dum afflictio carnis a cunctis poenitentibus pene respuitur, in praefigendis poenitudinum judiciis vigor canonum funditus enervatur. Quamobrem aut liber omnino claudendus est canonum, aut a delegandae poenitentiae taxatione cessandum. Quis enim saecularium ferat, si vel triduo per [Col. 0231D] hebdomadam jejunare praecipias? Modo stomachi laesionem simulant, modo splenii, sive vesicae lamentantur exitium, modo marcidi pulmonis vitio intercludi sibimet anhelitum conqueruntur. Hinc multiplices rei familiaris curas objiciunt, illinc herilis famulatus obsequia laboriosa praetendunt. Quid plura dicam? Labyrintheas argumentorum scenas struunt, Protheum induunt, et in diversa se formarum monstra convertunt, cuncta languorum genera simulant, ut quod potissimum metuunt, languorem jejunii non incurrant. Sed cum tantopere non exigenti naturae, sed impatienti gulae deserviunt, velint, nolint, libera libidinis frena laxantur. Venter enim, atque pudenda contigua sibi sunt affinitate contermina, et cum ille [Col. 0232A] sine temperantiae discretione reficitur, illa protinus ad contumelias excitantur. Cibi scilicet ilices sunt libidinum, et immoderate percepti proprii humoris exuberantiam mox ad pudenda transmittunt. Qui videlicet humores dum congesti pruriunt et titillant, importunius expetunt ut per coitum profluant. Hinc est quod plurimi dum lege permissam ineundi conjugii novere licentiam, nullam reddendi conjugalis debiti exhibent disciplinam; nec usu commistionis uxoriae temperanter utuntur, dum non gignendae proli, sed ingenitae deserviunt voluptati. Ii plane, non dicam mariti, sed prolectarii; non conjuges, sed potius amatores: sic ad intemperantiam coitus tempus omne continuant, ut uxoribus suis, quod turpe dictu est, nec praegnantibus parcant; et castitatis [Col. 0232B] regulam violare nequaquam homines erubescunt, quam circa praegnantes suas et animalia muta custodiunt. Vide, o homo, canem, si caniculam, postquam concepit, aggreditur; aspice buculam, vel certe equam, si post conceptum a suis maribus insectantur. Ignorant quippe coeundi libidinem, cum deesse sibi gignendi conspiciunt facultatem. Cum ergo tauri, canes, et caetera bestiarum genera fetibus suis reverentiam praebeant; soli homines, quorum Doctor de Virgine natus est, ut vota sua libidinis expleant, parvulos suos, qui ad Dei formantur imaginem, necantes obterere non formidant. Hinc est quod nonnullae mulieres ante pariendi tempus abortiunt, aut certe multilata, vel laesa eorumdem parvulorum tenera adhuc membella reperiunt. [Col. 0232C] Et hoc modo dum ad libidinis feruntur incentiva praecipites, ante parricidae sunt quam parentes; et quod valde periculosum est, dum haec vitio naturae peccantis ascribunt, sese tam flagitiosi reatus obnoxios non agnoscunt. Verumtamem et hoc aliquando non ignorant; sed dum lucrantur ignorantiam populi, dissimulant hoc sacerdotibus confiteri. Barrus, qui et blephas dicitur, unice diligere castitatis munditiam perhibetur, et eatenus exsecratur obscena libidinum, ut cum ad propagandum genus coire compellitur, vultum post terga retorqueat; et ita quodammodo naturae 30 coactus imperio, nolle se, atque erubescere quod agit ostendat. Bestia ergo quaelibet ad hoc solummodo coit, ut gignat, homo solus ad hoc gignit, ut coeat. Pecoribus itaque summa concumbendi partus, [Col. 0232D] hominibus vero summa gignendi concubitus. Vultures pariunt, cum se per coitum non corrumpant. Apes sobolem successurae posteritatis enutriunt, ut virgines perseverent. Itaque rationis expertia filium Virginis imitantur; et homines, quibus utique natus est, luxuriae volutabro delectantur. Quis enim seminibus semina superjactat? quis agrum vernantium scilicet segetum decore vestitum, sulcandum vomeribus judicat? Mittit prius falcem, ut cum ager vacat, satio mox segetes germinatura succedat; alioquin si semini semen ingeritur, forte continget, ut non dicam ex utroque, sed ne de utrolibet quidem proventus copia colligatur. Attende itaque, vir enervis, imo vir evirate, quid ambias, et scito quia [Col. 0233A] pulvis et cinis est, ad quem luxuriae facibus inflammatus anhelas, videlicet ut cum muliebres artus amplecteris, vermes, saniem, intolerabilemque foetorem, quod paulo post futura est, contempleris, ut consideratio futurae putredinis fucos causa despiciat scenicae venustatis. Sapientis quippe judicio non modo subjacet, quod lenocinatur oculis: sed quod latet etiam in materia veritatis. Verumtamen omnes illas delicias, quas nunc uxorculae de suis conjugibus exhibent, aliis quoque viris necesse est praebeant; si eas post eorum obitum biviras, ut assolent, aut etiam triviras esse contingat. Non est eis fides ulla post mortem, sed dum placere viris posterioribus concupiscibiliter appetunt, audire quoque nomen priorum suffusae rubore vultum, impudenter erubescunt.

[Col. 0233B] Novi plane virum, dum illatam uxori ulcisci conaretur injuriam, gladiis interemptum, quae tamen ad secundas migrasse nuptias dicitur, antequam anni circulus impleretur. Eant ergo viri, et relicto Deo, spem in uxoribus ponant, quas utique dum intemperantius diligunt, saepe per eas non modo extraneis viris, sed et hostibus suis propria bona transmittunt. Huc accedit, quia si mulier thalamum violat, cum fama jam convicaneorum omnium ora pervolitet; vir tamen adhuc solus ignorat, et qui suae domus opprobrium pertulit primus, vix deprehendit extremus. Igitur incentiva libidinis fomites sunt avaritiae et materia cupiditatis. Nam cum luxuria multis sumptuum indigere non ambigetur expensis, nisi multiplicibus exuberent commodis, [Col. 0233C] fluere nequeunt in oblectationibus voluptatis. Sed sicut ii qui mundi hujus probantur esse vernaculi, terrenis se rebus ambiunt onerare; sic versa vice mens coelestibus hians se gloriatur exuere.

O quam jucundum, quam suave nuntium, quam denique dulcis ad aures meas nuper fama devenit, quae vos Ostiensem comitatum mihi subtraxisse, et alii tradidisse perhibuit! Romanus enim quidam velut accusans te apud me, et tanquam mihi consulens atque compatiens, quod factum erat innotuit, sed quem accusare se credidit, nesciens commendavit. Ego quidem primo quasi graviter tuli, sed erumpentibus quibusdam laetitiae signis, vel superficietenus 31 quidem moerorem simulare non potui. Ultro etiam divinam imploro clementiam, ut episcopatum [Col. 0233D] quantocius ordinare non differas, et sterile arenosi littoris aratrum mihi de manibus tollas. Non enim est hujus temporis, ut qui puritatis et innocentiae tramitem tenere desiderat, Ecclesiae bajulare regimen acquiescat: cum videlicet omnes pene per vitiorum abrupta praecipites, et tanquam furentes equi per voluptatum suarum campos ferantur effrenes. Et quid aliud inter haec tot flagitiorum mala perpendimus, nisi quia venturo citius Antichristo via jam sternitur, per quam inoffensis nequitiae suae vestigiis gradiatur? Nam sicut dicit Apostolus: «Mysterium jam operatur iniquitatis (II Thess. II) .» Mundus siquidem lucem tenebris mutuat, cum ejus jam terminus appropinquat. Et velut inter [Col. 0234A] diem et noctem videtur nutare crepusculum, dum occumbente luce virtutum, nox oritur vitiorum. Quod nimirum illud Abrahae portendebat, quod Scriptura pronuntiat: «Cum sol, inquit, occumberet, sopor irruit super Abraham, et horror magnus et tenebrosus invasit eum (Gen. XV) .» Nam solis occubitus mundi designat occasum; horror vero magnus et tenebrosus vitiorum figurat criminumque caliginem, quae quotidie pestilenter inhorrescunt per aestuantem reproborum hominum pravitatem. Unde et illic paulo post additur: «Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans (ibid.) .» Sicut enim fumus ex igne clibani vaporantis egreditur; ita vitiorum omnium flagitiorumque caligo de camino aestuantis avaritiae generatur, [Col. 0234B] sicut dicit Apostolus: «Quia radix omnium malorum avaritia est (II Tim. VI) .» Et hoc circa finem diei, hoc est, circa terminum mundi. Fumans ergo clibanus tenebrosam caliginem generat, quia caminus avaritiae, qui in pravorum hominum pectoribus aestuat, multis perversitatum tenebris mundum pestilenter obscurat. An non mentes infelicium caecat, quae scilicet et fidem tollit, et omnium virtutum in eorum cordibus lumen exstinguit? Unde cum illud praemisisset Apostolus, praesto subintulit: «Quam,» videlicet avaritiam, «quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (ibid.) .» Multis quippe se doloribus inserunt, dum propter temporalia lucra infoederabili a se invicem simultate resiliunt. Et plerumque dum pro [Col. 0234C] corporalibus in arma concurrunt, e corporibus animas exeunt. Qui vero solis coelestibus inardescunt, pro doloribus oblectationibus potiuntur; quia in fraternae charitatis dulcedine unanimiter vivunt. Hinc est, quod in illo sacrificio vespertino, quod tunc Abraham obtulit, pecora quidem terrena ab invicem sequestrata composuit, sed volatilia non abjunxit. Unde Scriptura: «Qui tollens, inquit, universa haec, divisit ea per medium, et utrasque partes contra se altrinsecus posuit, aves autem non divisit (Gen. XV) .» Terrena quidem animalia contra se, et altrinsecus opponuntur, quia terreni quique contra proximos jurgiis et contentionibus saeviunt, vel certe occultis adversus eos odiorum fomitibus inardescunt. At contra qui sese in altum coelestis desiderii pluma [Col. 0234D] sustollunt, dum sacrificium Deo semetipsos offerunt, a mutuae dilectionis glutino non recedunt.

32 Haec apud te, venerabilis Pater, de mundi furentis insania conqueror, quem et tolerare quotidie et odire compellor. Nec accusatoris vereor notam, dum illi delinquentium expono flagitium, qui corrigendi prava prae caeteris obtinet principatum. Non enim detractor ille dicendus est, qui ei curat errantium reatus exponere, qui valet ea, quae temere praesumpta sunt, emendare. Haec porro Eliae verba sunt (III Reg. XIX) : «Altaria tua, Domine, destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et relictus sum ego solus.» Cui Dominus: «Derelinquam, inquit, mihi septem millia in Israel, quorum genua non [Col. 0235A] sunt curvata ante B al.» Cum ergo propheta solum se remansisse dicat, Dominus e diverso septem millia superesse respondeat; Elias tamen mendacii non arguitur, quia zeli coelestis igne succensus, esse, quod perhibet, opinatur. Si Elias itaque non peccavit, quia non odio, sed zelo modum accusationis excessit: num ego debeo praesumptionis argui, qui pauca de plurimis ei potissimum, qui jus corrigendi principaliter possidet, intimavi? Meum itaque fuit sacris auribus haec utcunque suggerere; tuum est, prout facultas attulerit, coercere. Satagendum est igitur, et instanter elaborandum, ut in tremendo summi pastoris examine, vel cum Elia te intimus zeli fervor excuset, vel cum Petro, quod gloriosius est, multiplex commissi gregis fructus exornet. Ne, [Col. 0235B] quaeso, miremini, si tenor hujus epistolae stylo currat inculto, quia dum manus ad jaciendos apices properat, hinc Cadalous, draco videlicet teterrimus, sufflat, illinc virulenta serpentium turma de cavernis suis egressa consibilat. Quos, quia non possumus incantationibus frangere, paramus squamea colla gladiis obtruncare. Sed quia synodus imminet, pedestres etiam versiculos subdo:

ARGUMENTUM.—Reprehensus ab Alexandro pontifice, et Hildebrando archidiacono, quod epistolam quamdam scripsisset Coloniensi antistiti, exemplar illius epistolae ad eosdem mittit. Deinde, quia rogatus fuerat ab iisdem, ut Romam, et inde Mantuam, ubi conventus episcoporum habendus erat, secum proficisceretur: Romanum quidem iter, tanquam minus necessarium, et suae senestuti nimis incommodum deprecatur; Mantuanae vero profectionis laborem, quod e re Christianae reipublicae 33 esse videretur, omnino non recusat. Sed usque ad adventum utriusque, qui Mantuam illac transituri erant, tantae rei deliberationem rejicit.

[Col. 0235D] Patri et filio papae et archidiacono, PETRUS peccator monachus servitutem.

Epistolam, de qua me insuggillastis, ad vos mitto, ut videatis, et quid in ea adversum vos egerim liquido comprobetis. Quod si aliam in illas partes epistolam misi, vel in hac ipsa aliquid usque ad unam litteram, me sciente, auctum est, vel imminutum, aut aliquo modo transmutatum, et non ad vos est simpliciter missa, sicut tunc domino Coloniensi pontifici est directa Naaman Syri me lepra (IV Reg. V) perfundat, vel Barjesu caecitas (Act. XIII) oculos meae frontis obducat. Jesum testor, et sanctos angelos ejus, quia in hac ego satisfactione [Col. 0236A] non mentior. Si pro hac itaque epistola mori debeo, tendo cervicem, imprimite pugionem. De caetero sanctum Satanam meum humiliter obsecro ⁜ (79) , ut non adversum me tantopere saeviat, nec ejus veneranda superbia tam longis me verberibus atterat; sed jamjam circa servum suum vel satiata mitescat. Liventes quippe scapulae jam deficiunt, et sulcata tot plagis, totque terga vibicibus tumescentia non subsistunt. Unde vir sapiens: «Flagelli, inquit, plaga livorem facit, plaga autem linguae comminuit ossa (Eccli. XXVIII) .» Age igitur, tempus est enim, ut ego jam . . . ⁜ (80) . Sed adhuc spiritum reprimo, labiis digitum superpono: et licet seram, tamen adhuc miser cordiam quaero. Quod autem me ad vos Romam venire, deinde vobiscum ire Mantuam praecepistis, [Col. 0236B] utriusque mihi labor itineris valde difficilis visus est, et meae senectuti nimium gravis. Unde Romam venire, quod vobis minus prodesset, omisi: expeditionem vero Mantuani itineris magis vobis necessariam judicavi. Sed in destinando mihi sanctae vestrae legationis oraculo, satis uterque inter vos inaequaliter divisistis. Nimirum, ut unus mihi videatur paterni favoris affabilitate blanditus, alter hostilibus jurgiis terribiliter comminatus. Unus vestrum me tanquam sol corusco fervidi splendoris irradiat, alter velut furens Aquilo violentis impetus sui flabris exsufflat Unde illud ad mentem redit, quod refertur in fabulis. Dicitur enim, quia dum quidam indutus chlamyde viator incederet, Sol et Eurus eum quasi materiam sibi proposuere certaminis, [Col. 0236C] quis videlicet e duobus ei chlmydem potuisset auferre. Hoc itaque inter eos foedere constituto, ut eum qui victor existeret, virens laurea coronaret, coepit Eurus violenter infremere, nubium volumina commovere; e contra, viator chlamydem stringere, seseque, ne vestem perderet, undique constipare. Cumque discipulus Aeoli casso labore deficeret, seseque coeptum posse perficere funditus desperaret, illico Sol aurea coepit ora detegere, micantibus terram fervoribus illustrare. Mox viator cum jam aestibus nimii fervoris aresceret, uberque sudor humefactis visceribus ebulliret, projecit chlamydem, ut nimii caumatis temperaret ardorem. Ille ergo condicti certaminis promeruit palmam, qui leniter egit, non 34 qui vincere furendo, et violentiam [Col. 0236D] irrogando tentavit.

Sed ut e Scripturis sacris honestius proferatur exemplum: si Roboam senum consiliis acquiescens, populo mitia respondisset, totum Israel sui juris imperio subdidisset: sed quia coaevorum suorum superbiae credidit, divisis a se decem tribubus, sublimem regni potentiam humilem fecit (II Reg. XII; II Paral. X) . Rhinoceros etiam, qui rabida persequentium canum ora celerrima pernicitate contemnit, capi se gremio blandae virginis non pavescit. Sed qui cuncta, quae vestra sunt, reddidi, cur adhuc persecutionem patior? Naturarum certe perhibent rimatores (PLIN. lib. XII, cap. 1) , nescio utrum astipulentur [Col. 0237A] etiam venatores, quia castor dum nativo perpendat ingenio se non ob aliud insectari, nisi pro testiculis, ut medicinali serventur industriae praecidendis, ad stipitis truncum repente procurrit, seseque violenter impingens, testiculos projicit. Mox itaque longius provolans, versus ad venatorem in duobus se pedibus erigit, nec se jam habere, pro quo quaeratur, ostendit. Nunquid ergo durior satisfactio quaeritur ab homine, quam exigatur ab animalibus brutis? Sed ne modum excedat epistolare compendium, ad haec expostulanda vestrum in nostras partes praestolemur adventum.

(Habetur tom. III, estque opusculum 23).

(Habetur tom. III, estque opusculum 24).

(Habetur tom. II, estque Vita SS. Rodulphi episcopi Eugubini, et Dominici Loricati).

ARGUMENTUM.—Cadalous Parmensis episcopus, praeter alia vitia, quae in eo complura inerant, magnis ambitionis facibus inflammatus, ingentes in Romana Ecclesia turbas concitavit. Alexandro enim legitimo pontifice rejecto, largitionibus, et pessimis quibusque artibus effecit, ut ipse a quibusdam Cisalpinis episcopis sui similibus 35 (ad quos tamen electionis jus minime pertinebat), tanquam verus et germanus pontifex promulgaretur. [Col. 0237C] Igitur scelestae cupiditatis compos effectus, scelera, quae antea occultius patrabat, publice jam, et in conspectu omnium edere coepit. Rapinis namque, caedibus et direptionibus omnia foedabat: bona ecclesiastica militibus suis, et satellitibus diripienda concedebat: denique, ut uno verbo absolvam, humana et divina permiscebat. Leniter primo admonitus; et deinde cum hac ratione nihil proficeretur, ter in patrum conventibus publice damnatus, et a catholica communione submotus, ab amentia et furore non destitit. Ad hunc hominem tam impium, tamque obfirmato animo salutaria consilia respuentem, scribit B. Petrus Damianus. Et quidem postquam illi sceleris, quod admiserat, magnitudinem ante oculos posuit, postquam quibuscunque potuit rationibus, ad sanitatem revocare conatus est, tristi demum ejus mortis vaticinio epistolam concludit.

CADALOO dicto episcopo, PETRUS peccator monachus [Col. 0237D] quod dignum et justum est.

Qui non corripit puerum ova furantem, magnum postea latronem patitur, equorum stabula perfringentem. Si a corynetis [famulab. credid.] suis matrona potens negligit arcere petulcum, quid mirum si in eam quoque ille postmodum vesaniae suae porrigat appetitum? Utque de Scripturis aliquid inferam: David rex, qui in Absalon fratricidium non ulciscitur, ab ipso deinceps ejectus, regalis solii dignitate privatur (II Reg. XIII) . Adonias, filius Aggith, dum in superbiae fastum protervus erigitur, dum connivente patre, paratis equis et curribus, [Col. 0238A] regnum sibimet pollicetur, ad hoc quandoque progreditur, ut Abisag Sunamitidem in conjugium quaerat, ac paternos incestare thalamos concupiscat (II Reg. I) . In multis tibi, frater, Romana pepercit Ecclesia, frequenter a te legitimi rigoris cohibuit disciplinam, adeo ut asserant, qui se interfuisse fatentur, quod in tribus jam conciliis synodalibus, Papiensi scilicet, Mantuano et Florentino, perspicua damnationis in te sententia claruit; ubique tamen sedes apostolica maternae pietatis affectu tibi clementer indulsit. Sed dum illa studuerit canonum circa te coercere vigorem, tu non vereris adversus eam hostilem redhibere tyrannidem. Porro autem si Scripturae series diligenter attenditur, ter unctus in regem David fuisse reperitur. Prius scilicet a [Col. 0238B] Samuele in Bethleem, secundo a viris Juda in Hebron, tertio coram universis tribubus Israel rursus in Hebron (I Reg. XVI; II Reg. II; II Reg. V) . Et ut de piscatore nostro, cui tantopere vis succedere, simile quid perhibeam, tres Petrus sedes obtinuit: Antiochenam scilicet, ubi postquam ipse se fidei posuit fundamentum, Ignatium ⁜ (81) vice sua mox ordinavit episcopum; Alexandrinam quoque, ubi sanctus evangelista Marcus, postquam novae fidei semen sparsit, eam B. magistri sui Petri glorioso nomini fideliter dedicavit; postremo Romanae urbi per quinque annorum lustra praesedit, 36 quam etiam cum coapostolo suo Paulo pretioso triumphalis victoriae sanguine purpuravit. Sed cur nos vel illum ter unctum, vel istum ter praesidentem in allegationem [Col. 0238C] hujus disputationis adducimus, nisi ut tu interim ad conscientiam redeas, teque totidem vicibus, et si non judicio sacerdotum, sed canonum auctoritate depositum, quam procul a sanctis viris sis, et ipse perpendas? Licet enim illorum utriusque trina promotio tanquam una duntaxat, nullum vel regni vel sacerdotii fuerit incrementum, quodammodo tamen plenioris fuit sanctitatis indicium. Sicut enim ille pietate vel justitia reges, sic et iste transcendit omnes privilegio sacerdotes. Hinc est quod cum reliquis sanctis hoc non impendimus, solius B. Petri festive cathedram celebramus. Cum itaque sacerdotium tuum tanta laboret infamia, quo pacto praesumpsisti, vel, ut mitius loquar, acquiescere potuisti, ignorante Romana Ecclesia, Romanum te [Col. 0238D] episcopum eligi? Taceamus interim de senatu, de inferioris ordinis clero, de populo. Quid tibi de cardinalibus videtur episcopis? qui videlicet et Romanum pontificem principaliter eligunt, et quibusdam aliis praerogativis, non modo quorumlibet episcoporum, sed et patriarcharum, atque primatum jura transcendunt? Salvo quippe universalis Ecclesiae sacramento, isti sunt oculi unius lapidis, id est Romanae Ecclesiae. De quibus per Zachariam dicitur: «Ecce, inquit, lapis quem dedi coram Jesu (Zach. III) .» Super lapidem unum septem oculi sunt. Ipsi lucernae unius candelabri, de quibus postmodum [Col. 0239A] loquitur dicens: «Vidi et ecce candelabrum aureum totum, et lampas ejus super caput ipsius, et septem lucernae super illud (Zach. IV) .» Ipsi sunt et candelabra, in quorum medio Jesus, juxta beati Joannis verba (Apoc. I) , discurrit, et hunc sermonem, qui illic praesto subjungitur, in te quodammodo specialiter dirigit: «Memor esto, inquit, unde excideris, et age poenitentiam (Apoc. II) .» Plane si poenitentia jure plectendus est quisquis cuilibet irrogat injuriam sacerdoti, qua tu sententia dignus es, qui illis praejudicium sacerdotibus intulisti, quorum consilio et judicio status ac disciplina debet totius Ecclesiae catholicae gubernari? Et cum canonica decernat auctoritas, ut vel humilis cujuscunque Ecclesiae clero liceat liberum de illo, qui sibi praeferendus [Col. 0239B] est, habere judicium; qua tumoris audacia tu praesumpsisti te violenter illis ingerere, qui praeter communem Ecclesiae regulam, super ipsos quoque pontifices authenticam praevalent promulgare censuram? Cur per ambitionem adipiscendi culminis, inaccessibilisque fastigii, totum fere mundum in condemnationis tuae jurgium concitasti? Ut illud Jeremiae prophetae quodammodo vociferantes exclament: «Terra, terra, terra, audi sermonem Domini: Haec dicit Dominus: Scribe virum istum sterilem, virum qui in diebus suis non prosperabitur (Jer. XXII) .» Et tu e contra ejusdem prophetae verbis apte valeas respondere: «Vae mihi, mater mea! quare me genuisti virum rixae, virum discordiae in universa terra? Non foeneravi, nec foeneravit [Col. 0239C] mihi quisquam, omnes meledicunt mihi (Jer. XV) .» Rursus illud aeque propheticum: «Maledicta dies, in qua natus sum; dies, in qua peperit 37 me mater mea, non sit benedicta (Jer. XX) ;» ubi praesto subjungit: «Maledictus vir qui annuntiavit patri meo, dicens: Natus est tibi puer masculus, et quasi gaudio laetificavit eum. Sit homo ille, ut sunt civitates, quas subvertit Dominus, et non poenituit eum. Audiat clamorem mane, et ululatum in tempore meridiano, qui non me interfecit a vulva, ut fieret mihi mater mea sepulcrum, et vulva ejus conceptus aeternus (Ibid.) .» Non hic, dies illa, in qua natus est homo, maledicitur; sed prosperitas potius, qua lenocinante in peccatum lapsus est, condemnatur. In qua videlicet die tu quodammodo [Col. 0239D] morereris in vulva, si ab ea, quam ceperas, imo in qua male nascebaris, desisteres culpa. Cum te videlicet alieni, et non filii apostolicae sedis eligerent, et ab ea potius, quam tenebas, sede deponerent, quam ad aliam, non per judicium, sed per strepitum promoverent, sicut scriptum est: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII) .» Saeculares a liminibus Ecclesiae coercemus, qui dimissis uxoribus propriis, extraneis foederantur; sed quanto deterius adulterium ille committit, qui absque synodali sententia, relicta sua, alieni juris Ecclesiam more praedonis invadit? Hoc adulterium deplorat propheta, cum dicit: «Contritum est cor meum in medio mei, et contremuerunt omnia ossa mea. Factus [Col. 0240A] sum quasi vir ebrius, et quasi homo madidus a vino a facie Domini, et a facie verborum sanctorum ejus (Jer. XXIII) .» Cur autem tanto doloris taedio contabescat, protinus aperit, cum subjungit: «Quia adulteriis plena est terra, quia a facie maledictionis luxit terra: arefacta sunt arva deserti (Ibid.) .» Quod autem genus hominum hoc perpetret adulterium, unde et terra lugeat, et corda hominum velut arva deserti ab inundatione praedicationis arescant, aperit illico, cum consequenter adjungit: «Propheta namque et sacerdos polluti sunt, et in domo mea inveni malum eorum, dicit Dominus (Ibid.) .» Sed quid eisdem adulteris sacerdotibus et prophetis immineat, mox subsequendo declarat: «Idcirco via eorum erit quasi lubricum in tenebris; impellentur [Col. 0240B] enim et corruent in ea: afferam enim super eos mala, annum visitationis eorum. Prophetabant in Baal, et decipiebant populum meum Israel, et in prophetis Jerusalem vidi similitudinem adulterantium, et iter mendacii (Ibid.) » Audis similitudinem adulterantium, audis iter mendacii? Alterum scilicet pendet ex altero. A tramite quippe veritatis aberrat, qui per luxuriantis concupiscentiae ambitum castitatis ecclesiasticae munditiam foedat. Nunc Ecclesiam, proh dolor! usque ad verticem constupratam dolemus, quod Jerusalem dudum Jeremias contigisse conqueritur. «Filii, inquit, Mempheos et Taphnes constupraverunt te usque ad verticem (Jer. II) .» Jerusalem namque usque ad verticem constupratur, quando a minimis quibusque Ecclesiis usque ad [Col. 0240C] apostolicam sedem, quae omnium caput est Ecclesiarum, luxuria venalitatis extenditur. Sed hujus adulterii dulcedo in quantam vertatur amaritudinem, illico vox divina subjungit: «Ecce, inquit, ego cibabo eos absinthio, et potabo eos felle (Jer. IX) .» Fac itaque, frater, juxta vocem prophetae dicentis: «Redite, praevaricatores, ad cor (Isa. LVI) .» Discute, obsecro, conscientiam 38 tuam, et prudenter examina, qua quiete, quo refrigerio potitus es, postquam te huic periculoso negotio, tanquam Scyllaeae voraginis fluctibus immersisti. Dilapidantur aera cupidinis, exhauriuntur folles diversi generis metallo turgentes; profligantur in cuneos militum erogandae pauperibus Ecclesiae facultates. Cunctisque subjectus obtemperas, ut [Col. 0240D] cunctis in dignitate praecellas, et ambitio dominationis jure te mancipat servitutis. Unum te non lateat, quia quisquis Ecclesiae per venalitatem semel irrepserit, donec illi praefuerit, redimere non cessabit. Justo quippe Dei judicio agitur, ut quisquis regimen Ecclesiae nundinatus aggreditur, quietis vel opulentiae commodum, quod speraverat, de suo commercio non lucretur, sed sedens in cathedra pestilentiae fabriles semper malleos versat, et immundae praelationis rivus per sordida convexa decurrens, unde funestus oboritur, suo semper fonti respondeat. Enimvero cum religiosus quisque vir subire tam laboriosae sedis onus abhorreat, illicque constitui vix ullis hominum precibus acquiescat, [Col. 0241A] cur tu onus onerum, ut sanctus Leo papa dicebat, non modo non paras aufugere, sed ultro etiam preces. et pretium offerendo anxie te conaris intrudere? Ut liquido videatur tibi sententia illa congruere, quam per Ezechielem adversus Jerusalem divinus sermo pronuntiat: «Omnibus, ait, meretricibus dantur mercedes; tu autem dedisti mercedes cunctis amatoribus tuis. In eo enim quod dedisti mercedes, et mercedes non accepisti, factum est in te contrarium (Ezech. XVI) .» Praeterea, si eos sacri canones haereticos notant qui cum Romana Ecclesia non concordant, qua tu judicaberis dignus esse sententia, qui sibi resistenti, et obstinatissime reluctanti, non pastor, sed tyrannus ingereris; eamque quam supra petram fidei Petrus praedicator erexit, [Col. 0241B] tu cum satellitibus Satanae novus praeliator evertis? et ut immeritum pastoris nomen obtineas, ipsam confundere, ac dilacerare pascuam cum suis gregibus non formidas? Sed audi quid tibi tuisque similibus Dominus per prophetam dicat: «Vae pastoribus qui disperdunt et dilacerant gregem pascuae meae, dicit Dominus. Ideo haec dicit Dominus Deus Israel ad pastores qui pascunt populum meum: Vos dispersistis gregem meum, et ejecistis eos, et non visitastis eos; ecce ego visitabo super vos malitiam studiorum vestrorum (Jer. XXIII) .» Hoc autem quod tu nunc moliris, non est gregem Domini visitare, sed potius instar praedonis ac furis, perdere et mactare. Sicut in Evangelio Dominus dicit: «Fur non venit nisi ut furetur, et mactet, et perdat [Col. 0241C] (Joan. X) .»

Nunquid ad hoc natus es, ut mundum in bella concutias, apostolorum labores et opera destruas, totamque Christi Ecclesiam, tua, unius videlicet hominis, ambitione confundas? et haec fortasse turbatio tui nominis est intentata praesagio. Cadalous quippe vocaris. ( Consule Scholia ad calcem opusculi. ) Et prima quidem pars hujus nominis manifeste denuntiat casum, secunda populum, λαος siquidem Graece, Latine populum sonat. Et quid aliud in hoc exprimitur nomine, nisi quod Scriptura dicit (Ezech. VII) : Quia videlicet ruina populi sunt sacerdotes mali? Hoc itaque modo, qui sanctae Ecclesiae fueras filius, adversus eam factus es gladius. 39 Et forte tu ille es gladius de quo Ezechiel propheta [Col. 0241D] dicit: «Gladius, gladius exacutus est et limatus (Ezech. XXI) .» Cur autem duo haec iste gladius habeat, hoc est, ut limatus sit et acutus, secutus exponit: «Ut caedat, inquit, victimas exacutus est, ut splendeat limatus est (Ibid.) .» Nonne in te videntur ista congruere, qui videlicet ut solus valeas dignitate splendere, totum regnum laboras in praelium, velut occisionis victimas congregare? Sed adhuc audi quod praesto subjungit (Ibid.) : «Qui moves spectrum filii mei, succidisti omne lignum, et dedi eum ad levigandum, ut teneatur manu.» Deinde sequitur: «Iste exacutus est gladius, et is e limatus est, ut sit in manu interficientis.» Tu profecto, tu ille es gladius, qui Filii Dei moves sceptrum, [Col. 0242A] hoc est, qui eum in quo ille regnat, et imperat, commoves populum. Sceptrum Filii Dei est Ecclesia catholica, haec regnum, haec est et nostri Redemptoris imperium, quam tu movere merito diceris, dum eam vexare et conturbare contendis. Non est mihi propositum prophetae verba more commentantis exponere, ut debeam de lignis quoque, unde post arcam Noe nunc fabricatur Ecclesia, disputare: sufficiat mihi duntaxat illa perstringere, quae tuae videantur vesaniae convenire. Porro autem, quia conatus tuus iste nunquam perveniet ad effectum, sed infaustum postremo concludetur in exitum; et qui Romanis arcibus superbus inveheris, ad solum proprium cum ignominia reverteris. Audi quod sequitur. Nam postquam divina vox ait (Ibid.) : [Col. 0242B] «Mucro, mucro, evagina te ad occidendum; lima te ut interficias et fulgeas:» paulo post sequitur: «Revertere ad vaginam tuam, in locum in quo creatus es. In terra nativitatis tuae judicabo te, et effundam super te indignationem meam, et ignem furoris mei sufflabo in te.» Habes nunc forsitan mitram, habes, juxta morem Romani pontificis, rubram cappam; cave ne hanc adversum te sententiam divinus per eumdem prophetam sermo decernat: «Tu autem, profane, impie dux Israel, cujus venit dies in tempore iniquitatis praefinita; haec dicit Dominus Deus: Aufer cidarim, tolle coronam; nonne haec est, quae humilem sublevavit, et sublimem humiliavit (Ibid.) ?» Ac si patenter enuntiet, quia quisquis ad hanc cidarim, vel sacerdotalem [Col. 0242C] coronam arroganter anhelat, jure deprimitur: qui autem indignum se vociferans renuit, merito sublimatur. Multum sane laetificat, quod hujusmodi te pontifices elegerunt, Placentinus videlicet et Vercellinus, qui nimirum multum petulci ac proletarii, sicut norunt disputare de specie feminarum, sic utinam potuissent in eligendo pontifice perspicax habere judicium. Ecce iterum duo senes illi, de quibus locutus est Dominus: «Quia egressa est iniquitas de Babylone a senibus judicibus, qui videbantur regere populum (Dan. XXV) .» Ecce iterum Susanna in judicium accusata producitur: ecce falsum innocenti crimen intenditur, et sanguis innoxius condemnatur. Sed nunquid deerit etiam Daniel, cujus repente spiritus suscitetur, falsorumque [Col. 0242D] testium nequitias ulciscatur? Aderit utique, aderit verus ille vir desideriorum, de quo dicit propheta: «Ecce veniet desideratus cunctis gentibus (Aggaei II) .» Aderit, inquam, potentior ille 40 Daniel, qui et impios senes perperam judicasse convincat, et Susannam nostram ab injustae sententia damnationis absolvat. De cujus repentino judicio alius propheta dicit: «Ecce turbo Dominicae indignationis egredietur, et tempestas erumpens super caput impiorum veniet: non revertetur furor Domini usque dum faciat, et usque dum compleat cogitationem cordis sui (Jer. XXIII) .» Salva plane digna reverentia regibus nostris ( consule schol. ), quibus utique sive pro sexus, sive pro aetatis infirmitate [Col. 0243A] subripi potuit: praeter illos, quicunque te ad hoc flagitium impulerunt, filii Cayphae, primogeniti dicendi sunt Satanae, adjutores Antichristi, adversarii veritatis. Itaque libet exclamare: O coelum! o terra! cum quibus scilicet et omnia turbanda sunt elementa. O tragoedia omnibus ante nos saeculis inaudita! ut alienus episcopus, propria sede contempta, ignorante Deo, nesciente Petro, nesciente Romana Ecclesia, super Romanam constituatur Ecclesiam? et quod non fert Ecclesia cujuslibet infimae dignitatis, perferat illa, quae mater est et magistra totius Christianae religionis? Sed quispiam fortassis objiciat, inordinatae huic ordinationi aliquem interfuisse Romanum. Erubescat ad haec lingua phrenetica, et quae nescit esse facunda, discat esse vel muta: nescit [Col. 0243B] aliquid utiliter dicere, sciat saltem sine damno tacere. Nimirum cum electio illa per episcoporum cardinalium fieri debeat principale judicium, secundo loco jure praebeat clerus assensum, tertio popularis favor attollat applausum: sicque suspendenda est causa, usque dum regiae celsitudinis consulatur auctoritas: nisi, sicut nuper contigit, periculum fortassis immineat, quod rem quantocius accelerare compellat. Porro autem sicut diabolus divino nomini pluralem numerum indidit, ut diceret mulieri: «Eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) ;» ita tu grammaticorum regulis novum aliquid addidisti, ut in declinatione jam pueri dicant papae paparum. Per te itaque senex jam mundus addiscit, quod hactenus ignoravit. Et sicut juxta Pauli vocem [Col. 0243C] (Hebr. IX) , summus pontifex in sancta per annos singulos ingrediebatur in sanguine alieno; sic et tu nunc miserorum hominum, velut porcorum succidium facis, et sanguinem fundis, ut ad B. Petri sanctuarium cruentus ingrediaris. Cave, frater, cave, ne velut hostis insurgas tam praecipitanter in Petrum, qui certe et Ananiam cum conjuge verbi sui telo confodit: et Simonem arroganter astra petentem, in gehennae profunda demersit (Act. V) .

Quod mihi a senioribus intimatum est, refero: In Babyloniae partibus possessionem apostolica sedes habebat, unde tantum balsami reditum per annos singulos capiebat, quod indeficienti fomite sufficeret lampadi, quae videlicet ante altare beati apostolorum principis rutilabat appensa. Quam possessionem [Col. 0243D] accepta pecunia papa distraxit, canonemque aromatis, quem recipere solebat, amisit. Aliquanto post, cum idem papa praedicto sacrosancto altari, quasi devotus assisteret et oraret, ecce quidam terribilis et grandaevus senex, in cujus etiam facie barbirasium videbatur, elato brachio colaphum sibi vehementer incussit, et ait: «Tu exstinxisti 41 lucernam meam ante me, et ego exstinguam lucernam tuam ante Deum:» moxque disparuit. Ille vero protinus corruit, et paulo post diem clausit extremum. Sic sic nimirum meretur corripi, qui illi se praebet adversum, qui coeli terraeque primus pastor obtinet principatum. Quis, oro, duorum paparum duriori tibi videtur austeritate [Col. 0244A] plectendus? Utrum ille, qui sacri altaris lucernam praesumpsit exstinguere; an tu, qui totam universalem Ecclesiam prae furtivae promotionis exordium niteris obscurare? Qui enim juxta Veritatis vocem, intrat per ostium, pastor est ovium; qui autem intrat aliunde, fur est et latro (Joan. X) . Sed sicut per pastoris ostium qui jam utique praesidet, domui lumen infunditur; ita per tuum aliunde, nihil aliud, nisi fumus, atque caligo, chaos, et horror ingeritur tenebrarum. Huc accedit, quia dum in imis est quispiam, ejus quodammodo vitia delitescunt; cum vero ad dignitatis culmen ascendit, in superficiem mox erumpunt: et quae fuerant eatenus inaudita, jam per ora remigeruli populi trita vulgantur. Quot hominum millia nunc tua facta dinumerant, [Col. 0244B] qui usque ad hoc tempus ea funditus ignorabant? Nam praebendarum Ecclesiae tuae, vel Ecclesiarum damnanda commercia, aliaque longe turpiora, quae nos erubescimus dicere, hactenus in tuo tantum narrabantur oppidulo: nunc alter ad alterum ubique regni hujus, et mercatores loquuntur in foro, et fossores in agro. Pueri, qui rhetoricantur in scholis, cives qui glomerantur in triviis, omnes pene te lacerant, teque dijudicant. Hoc siquidem tibi contigisse comprobatur, quod transgressori cuilibet per Jeremiam dicitur: «Propter multitudinem iniquitatis tuae revelata sunt verecundiora tua, pollutae sunt plantae tuae (Jer. XIII) .» Cui paulo post etiam dicitur: «Haec sors tua, parsque mensurae tuae apud me, dicit Dominus, quia oblita es mei, et [Col. 0244C] confisa es in mendacio. Unde et ego nudavi femora tua contra faciem tuam, et apparuit ignominia tua, et adulteria tua, et hinnitus tuus, scelus fornicationis tuae (ibid.) » Verumtamen si ego te conveniendum esse decernerem, hisque in os sermonibus objurgarem: nonne tu, quae gratis offerenda sunt in Ecclesia distraxisti? Nonne haec, et illa, coelo terraque testibus, commisisti? Quae videlicet si ego tibi dicerem, non me latet, quoniam dum negare haec, mundo teste, non posses, protinus ad futurae correctionis patrocinium convolares. Quilibet enim culminis appetitor dum de transacta vita, conscientia remordente, confunditur, emendationem sibimet in posterum pollicetur; sed dum culmen celsitudinis occasio fit peccandi, quomodo per scopulosi montis [Col. 0244D] praerupta non offendet, qui per plana gradiens impingebat? Possem praeterea respondere, quod per prophetam Dominus tibi, tuisque similibus dicit: «Si mutare potest Aethiops pellem suam, aut pardus varietatem suam, et vos poteritis benefacere, cum didiceritis malum (Jer. XIII) .» De qua varietate et alibi dicit: «Nunquid avis discolor haereditas mea? Nunquid avis tincta per totum (Ibid. XII) ?» Sed culpae varietas praesto subinfert sententiam ultionis: «Venite, inquit, congregamini, omnes bestiae terrae, properate ad devorandum (ibid.) .» Quibus autem 42 hujus animadversio devorationis immineat, illico subdendo manifestat: «Pastores multi demoliti sunt vineam meam, conculcaverunt [Col. 0245A] partem meam, dederunt portionem meam desiderabilem in desertum solitudinis, posuerunt eam in dissipationem (ibid.) .» Quae videlicet omnia nihil aliud ut que designantia, nisi Ecclesiam a malis pastoribus dissipatam, quorum et te hoc nosse credo, dum verbis pluribus non indigeant, non expono. Hoc tantum te latere non patior, quia et tu, et quicunque tibi similiter, per ambitionem Ecclesiae culmen appetitis, Deum procul dubio nescientes, Ecclesiam laceratis. Unde et per eumdem prophetam dicitur: «Quia stulte egerunt pastores, et Dominum non quaesierunt: propterea non intellexerunt, et omnis grex eorum dispersus est (Jer. X) .» Spondes itaque nunc emendationem, ut concupitam obtineas dignitatem. Humiliter loqueris, ut ad celsitudinem proveharis. [Col. 0245B] Humilitas haec quia de radice superbiae nascitur, ad satisfaciendum idonea non videtur. Illud interim ad memoriam redit, quod in libri Geneseos reperitur historia (Gen. XXXIV) . Quia Dinam Liae filiam cum vidisset Sichen, filius Hemor Hevaei princeps terrae illius, adamavit, et rapuit, et dormivit cum ea, vi opprimens virginem: et conglutinata est anima ejus cum ea, tristemque blanditiis delinivit: eamque tam impatienter amavit, ut non modo se, sed et omnes suae civitatis masculos circumcideret, ut ejus duntaxat potuisset conjugium obtinere. Sed haec satisfactio non Deo placuit, non fratrum illius corda placavit: quia non ob religionem, sed ad potiendam carnis facta est voluptatem. Fratres enim illius saevientes ob stuprum, omnes, qui circumcisi [Col. 0245C] fuerant, gladiis peremerunt. Tu ergo, tu novus es Sichen, corruptor Dinae, violator Ecclesiae. Circumcidis carnem, ut carnis valeas explere libidinem. Pravos te polliceris mores abscindere, ut in pravitate postmodum impune te liceat permanere. Sed ecce Simeon et Levi Sichen gladiis impetunt, quia Vetus et Novum Testamentum, dum suis te sententiis damnant, quasi totidem te gladiis armati fratres obtruncant. Sive ut vindices propius acquirantur; Petrus et Paulus, qui mundi sunt judices, ipsi quoque fiant tuae transgressionis ultores. Foedam enim rem operatus es in Israel. Sed ne quis mihi fortassis objiciat, quod interfectores illi Sichen, Simeon videlicet et Levi, abeunte patriarcha Jacob, reprobationis meruere sententiam; sciat illic a prophetico [Col. 0245D] spiritu futuram potius mortem Salvatoris attendi, quam peractam digne stragem luxuriosi hominis condemnari. De Simeon enim scribae sunt Judaeorum; de Levi vero tribu, principes sacerdotum. De quibus utique scriptum est: «Quia consilium fecerunt ut Jesum dolo tenerent, et occiderent (Matth. XXVI) .» De quo consilio dicitur: «In consilio eorum non veniat anima mea: et in coetu illorum non sit gloria mea. Quia, inquit, in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum (Gen. XLIX) ;» virum scilicet illum, de quo Sapientia ait: «Opprimamus virum justum, quia contrarius est operibus nostris (Sap. II) .» Murum autem suffoderunt, hoc est, illud fortissimum [Col. 0246A] ac spiritale propugnaculum, quod custodit Israel. Ut igitur 43 expositoribus caetera relinquamus, sufficiat hic intelligi non vindictam stupri, sed peremptorum Christi sacrilegia condemnari. Quam plane vindictam Judith quoque Deo placitam docuit, dicens: «Domine Deus patris mei Simeon, qui dedisti illi gladium in defensionem alienigenarum. qui violatores exstiterunt in coinquinatione sua, et denudaverunt femur virginis in confusionem, et dedisti mulieres illorum in praedam, et filias eorum in captivitatem, et omnem praedam in divisionem servis tuis, qui zelaverunt zelum tuum (Judith IX) .» Porro autem non es contentus mensura hominis, sed in humano genere mons videri appetis, et quasi promontorium superbiae in fastigii te culmen attollis. [Col. 0246B] Non vis esse de vallibus, de quibus dicitur: «Valles abundabunt frumento (Psal. LXIV) .» Sed audi, quod tibi Dominus per prophetam dicat: «Ecce ego ad te, mons pestifer, ait Dominus, qui corrumpis universam terram, ut extendam manum meam super te, et avellem te de petris, et dabo te in montem combustionis, et non tollent de te lapidem in angulum, et lapidem in fundamenta, sed perditus in aeternum eris (Jer. LI) .» Et iterum: «Ecce ego ad te, superbe, dicit Dominus, quia veniet dies tuus, tempus visitationis tuae: et cadet superbus, et corruet, et non erit qui suscitet eum (Jer. L) .» Tantumne in te damnationis ardor inferbuit? Huccine te superbiae fastus, et celsitudinis ambitio provocavit, ut reginam Ecclesiarum, sive, ut ita fatear, regnorum omnium [Col. 0246C] temerares imperium? Sed «despexit te, subsannavit te virgo filia Sion; post te caput movit filia Jerusalem. Cui exprobrasti, et quem blasphemasti? Super quem exaltasti vocem, et levasti altitudinem oculorum tuorum? Ad sanctum Israel? In multitudine, inquiens, quadrigarum mearum ego ascendam altitudinem montium, juga Libani (Isa. XXXVII) ,» Romanam videlicet Ecclesiam, in mundi totius culmine constitutam, et nitore virginalis pudicitiae candidatam. Sed audi quid tibi per eumdem prophetam divina vox dicat (ibid.) : «Habitationem tuam, et egressum tuum, et introitum tuum cognovi, et insaniam tuam contra me; cum fureres adversum me superbia tua ascendit in aures meas.» Moxque sententiam in conclusione subnectit (ibid.) : «Ponam [Col. 0246D] ergo circulum in manibus tuis, et frenum in labiis tuis, et reducam te in via, per quam venisti.»

Sed ecce nos multa adhuc plura, dictante materia, necdum explevimus votum; et jam excedimus epistolare compendium. Rogandus est ergo duntaxat omnipotens Deus, ut et ad te humilitatis revocet spiritum; et sopitis erroribus simultatum in Ecclesia sua pacis, atque concordiae, quae per te scissa est, stabiliat fundamentum: in fine libet haec plangere:

ARGUMENTUM.—Scribit iterum ad eumdem scelestissimum Cadaloum, qui, superiori epistola accepta, non modo nihil de impietate remiserat, verum etiam pejora audens, Romam cum exercitu violenter ingressus, pugna cum adversariis commissa cruentissimae stragis auctor exstiterat. Non [Col. 0248C] autem nunc, ut antea fecerat, cum eo leniter agit: sed ea, qua meretur, severitate accusat: et nisi tandem aliquando resipiscat, propinquum divinae ultionis fulmen minitatur.

PETRUS peccator monachus, CADALOO pseudoepiscopo, quod meretur.

Si Ninive post praedicationem Jonae ita constanter a sua se pravitate corrigeret, ut spretis semel vitiis, denuo se nullatenus implicasset; propheta Nahum adversus eam nequaquam onus hoc levaret, ut in ipso libri sui principio protinus in haec verba prorumperet: «Deus aemulator et ulciscens Dominus, et habens furorem: ulciscens Dominus in hostes suos, et irascens ipse inimicis suis ( Nah. I).» Scripsi tibi nuper antequam Romam cum satellitibus Satanae fuisses aggressus, denuntians et contestans: ut [Col. 0248D] te a tam cruenti moliminis intentione compesceres, 46 ut intra mensurae suae te septa reprimeres, et nec motum divini furoris adversum te, nec mundum adversus Ecclesiam in bella nefaria concitares. Verum tu tanquam Vesuvus [Vesuvius] gehennae flammas eructans, non quiescis; pecuniae favillas, ut ita loquar, per populum spargis, et per aestum cupidinis miserorum hominum corda corrumpis. Tuam profligas Ecclesiam, ut obtineas alienam. Illinc aurum, argentumque stateris appenditur; hinc stipulationes, rata, et signa procedunt, sub hypothecario jure monimenta fiunt; sicque prolabantis Ecclesiae praedia distrahuntur. Ducis post te castra, auro potius armata, quam ferro; et sic nummi proferuntur [Col. 0249A] e loculis, tanquam gladii vibrentur e thecis. Phalangas plane, quae te sequuntur, ad tuae signa militiae non tam litui, buccinae, vel tubae clangor excitat, quam vena metalli vibrantis invitat. Habens enim, ut aiunt rustici, pugillum aureum, frangis murum ferreum. Sed sunt «divitiae,» ut Salomon ait, «conservatae in malum domini sui (Eccle. V) .» Quid enim profuit aurum Ptolomaeo, regi scilicet Aegypti (EUTROP., Hist. Rom. lib. VI, in fin.) , qui post navale bellum, quod Julio Caesari perfidus ac superbus intulerat, enecatus fluctibus, neglectus, atque despectus in littore sine custode jacebat, nec aliter est inter caeteros agnitus, nisi quia aurea erat lorica praecinctus? Melius ei fuerat sub pannoso tegmine vivere, quam in purpura, vel auro perire. Imperator [Col. 0249B] Nero retibus aureis piscabatur (EUTROP., Hist. Rom. lib. VII) , eaque, ut historiae tradunt, blattinis e gurgite funibus extrahebat, sed eum nullatenus potuerunt ab imminenti discrimine, neque divitiae, neque deliciae liberare. Nam cum a Romanis pro incomparabilis enormitate flagitii ad supplicium quaereretur, pavefactus e palatio fugiens, ipse sibimet in suburbio conscivit interitum. Justinus imperator tantam thesauri copiam possidebat (PAUL. DIAC., De gest. Longob. l. III, c. 11) , ut ad opum custodiam uxor ejus arcas ferreas fabricaret; sed postmodum impos mentis effectus, dum se perdidit, etiam possessa quaelibet cum ipsis quoque regalibus sceptris amisit. Unde bene per prophetam dicitur: «Argentum eorum foras projicietur, et aurum eorum in sterquilinium [Col. 0249C] erit; argentum eorum, et aurum non valebit liberare eos in die furoris Domini; animam suam non saturabunt, et ventres eorum non implebuntur; quia scandalum iniquitatis eorum factum est, et ornamenta monilium suorum in superbiam posuerunt (Ezech. VII) .» Gothorum dux Alaricus, ut authentica testatur historia (JORNANDES, De Goth. orig. c. 30) , dum inopinatas se possidere divitias gloriatur, apud Consentiae regionem subita morte defungitur. Gothi vero protinus Barentum amnem a suo alveo per alium tramitem captivorum labore deflectunt: sicque Alaricum cum multis opibus in eodem alveo aqua deficiente sepeliunt, moxque fluvium proprio meatui juxta consuetudinem reddunt; ac ne quis addiscere locum posset, captivos omnes, qui interfuerant, [Col. 0249D] exstinxerunt. Et, o utinam sic tuam tibi pecuniam tuus etiam miles infoderet, ne per eam, sicut jam coepit, status Ecclesiae deperiret! ut quod magistro tuo dictum legitur, tibi quoque merito diceretur: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) .» Habuit porro mater Michae, sicut in libro Judicum legitur (Judic. XVII) , argentum, unde conflatum 47 est idolum, sed absit, ut tantum ex illa, quantum de tua pecunia, prodierit sacrilegium. Ex illa quippe summa in una tantum tribu Israel factum est scandalum; tua vero pecunia Christianae fidei, et totius sanctae Ecclesiae nititur evertere fundamentum. Et, o scelus inauditum! Pilati milites inconsutilem Domini non praesumunt scindere tunicam [Col. 0250A] (Joan. XIX) , et tu in duos papas catholicam partiris Ecclesiam? Illi pendentis in cruce Salvatoris ossa non frangunt; et tu sectis Ecclesiae membris, quae procul dubio corpus ejus est, sacramentum violas unitatis? Captam bello arcam Dei Israel, Philisthinorum principes temerare non audent, sed clausam undique illibatamque conservant (I Reg. V) ; tu Christianae pietatis arcanum, et non lapidearum tabularum, sed verbi Dei vivi, et permanentis coeleste mysterium vexare, ac solvere niteris frementium cuneis bellatorum? Si Oza moritur, quia humerum supponit, ne arca Domini corruat (V Reg. VI) ; quid illi merito fiet, qui se super Ecclesiam Christi, ut in ejus ruina ipse sublimis videatur, exaltat? Audi quid tibi per Abdiam divina vox dicat (Abd. 3, 4) : [Col. 0250B] «Superbia cordis tui extulit te habitantem in scissuris petrarum, exaltantem solium tuum. Qui dicis in corde tuo: Quis detrahet me in terram?» Ubi mox sequitur: «Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum, inde detraham te, dicit Dominus.» Luce clarius constat, quia David in regem per Samuelis ministerium ungitur, Saul vero divini judicii sententia reprobatur. Sed donec Saul advixit, nec perexiguam quidem regni particulam David sibimet usurpare praesumpsit. Sed quid dicimus, quod David, vivente Saul, regii culminis apicem non ascendit? cum et eo etiam jam defuncto, nequaquam mox ad obtinenda regalia sceptra se contulit; sed utrum jus saltem habitandi in qualibet regni urbe mereretur, humiliter inquisivit, dicens [Col. 0250C] (II Reg. II) : «Num ascendam in unam de civitatibus Juda?» Cui cum divinitus diceretur: «Ascende;» non mox, in quam sibi melius videretur, credidit ascendendum; sed geminat inquisitionem, ut capiat certitudinem. Inquirit adhuc quo potissimum ascendere debeat, ne judicium se disponentis in aliquo vel minimo, quod absit, offendat. «Quo, inquit, ascendam?» Ait Dominus: «In Hebron.» David ergo rex in regno sibi divinitus tradito, non modo regnare, sed ne quidem habitare praesumit, nisi divinae jussionis adhuc renovetur imperium; et nos, qui sacerdotes dicimur, alienas Ecclesias praedonum atque raptorum more pervadimus, easque mundo stupente, Deo prohibente, contra decreta legum, contra sententias canonum, venali [Col. 0250D] commercio redimere festinamus. De quibus sub adulterorum specie per Jeremiam dicitur: «Saturavi eos, et moechati sunt, et in domo meretricis luxuriabantur: equi amatores in feminas emissarii facti sunt, unusquisque ad uxorem proximi sui hinniebat (Jer. V) .» Unde et sequitur: «Nunquid super his non visitabo, dicit Dominus? et in gentem talem non ulciscetur anima mea?» (ibid.) Enim vero sicut per auxesin dicitur Sancta sanctorum, et Cantica canticorum; sic Romanam Ecclesiam venaliter distrahi, peccatum est utique peccatorum. Quamlibet 48 quippe Ecclesiam redimens, Simoniacus est; qui autem Romanam Ecclesiam ad taxationem pecuniae redigit, quid aliud, quam omnes per orbem terrarum [Col. 0251A] Ecclesias, quibus illa praelata est, venaliter usurpare contendit? Sane sicut triginta denariis Judas Iscarioth Dominum vendidit; ita triginta nihilominus maledictiones ejus reperiuntur in psalmo, quem adversus eum Propheta descripsit. Quae scilicet maledictiones ab eo versiculo incipiunt, ubi dictum est (Psal. CVIII) . «Constitue super eum peccatorem:» illic autem desinunt, ubi subjunctum est: «Operiantur sicut diploide confusione sua.» Si ergo juxta peccati modum, maledictionis sive damnationis ponderatur elogium, quantae perditioni Romanae Ecclesiae mercator erit obnoxius, qui dum unam negotiatur, omnes simul Ecclesias comparare convincitur? Quamobrem non subdit hanc in te redundare sententiam, quam per Ezechielem Dominus intentat, [Col. 0251B] dicens: «Venit tempus, prope est dies occisionis, et non gloriae montium. Nunc de propinquo effundam iram meam super te, et complebo furorem meum in te, et judicabo te juxta vias tuas, et imponam tibi omnia scelera tua: et non parcet oculus meus, neque miserebor, sed vias tuas imponam tibi, et abominationes tuae in medio tui erunt: et scies quia ego sum Dominus percutiens te (Ezech. VII) .» Defuncto Caesare Augusto, quo videlicet imperante Salvator mundi nasci dignatus est, moerens Romanus populus lugubre clamitabat: «Utinam aut non nasceretur, aut non moreretur (Martyrol. Rom. ad VIII Kal. Jan. et ibi card. BARON. EUTROP., Hist. lib. VII) .» De te autem, Cadaloe, merito dicimus: Utinam aut non nascereris, aut illico morereris. Fuisset utique [Col. 0251C] juxta Scripturam (Jer. XX) , «conceptus tuus, conceptus aeternus:» abortisset mater tua, non peperisset: et abortum potius funderet, quam sobolem genuisset. Narrat Eutropius (Hist. lib. IV) , quia paulo antequam Saguntini ab Annibale famis inopia caperentur, ac ultimis cogerentur interire suppliciis, cum mulier quaedam jam pene fuisset enixa, infans repente regressus in uterum, illius civitatis portendit exitium. Optaremus etiam, ut tu quoque in viscera materna regressus, super urbem unam potius triste prodigium intentares, quam ad aetatis incrementa perveniens, totam Ecclesiam catholicam non jam significatione, sed viva potius operatione destrueres. Ad hoc enim te furiosa dominandi libido, et non appetendae sublimitatis praecipitavit insania, ut unius episcopatus [Col. 0251D] non sis mensura contentus, sed super universalem Ecclesiam generalem ambias principatum: et ut solus emineas, totum orbem in praecipitium mergere non formidas. Plane Diocletianus imperator, sicut Historiarum tradit antiquitas (EUTROP., Hist. lib. IX) , regalis fastigii insigne deposuit, et non procul a Salonis per novem fere annos usque ad obitum, privatus in amoena virentis hortuli cultura permansit. Qui dum ab Herculio atque Galerio ad recipiendum obnoxie rogaretur imperium, tanquam pestem aliquam perhorrescens, hoc fertur dedisse responsum: «Utinam Salonae possetis olera visere nostris manibus instituta, profecto nunquam judicaretis hanc sarcinam nostris iterum cervicibus imponendam.» [Col. 0252A] Cum pater Magni Constantini Constantius, atque Galerius crearentur Augusti (EUTROP., Hist. lib. X) Romanus inter 49 eos ita divisus est orbis, ut Gallias, Italiam, Africamque Constantius; Illyricum, Asiam simul et Orientem Galerius obtineret. At Constantius Augusti duntaxat cum Galliis dignitate contentus, Italiae simul et Africae administrandae sollicitudinem recusavit. Vir etiam ille egregius, et praestantissimae civilitatis, dum privatorum, atque provincialium divitiis studuit, fisci commoda non admodum affectavit: melius judicans publicas opes a privatis haberi, quam intra aerarii unius angustias reservari. Reges ergo gentium propter curarum ingruentium taedium amplioris regiminis jura contemnunt, imperialium dignitatum apices fugiunt; [Col. 0252B] et sacerdotes Dei, qui hoc specialiter praedicare debuerant, in superbiae se cornibus elevant, et non sacerdotalem, sed regalem, imo tyrannicam ferulam arripere super humanum genus anhelant. Illi concessa ordini suo arma deponunt, ut quietis otio perfruantur: isti constipati legionibus armatorum, velut hostium castra, Christi Ecclesias impetunt, et gladio corruentium sanguine, tanquam brutorum animalium pinguedine saginantur. Strix malefica etiamsi alienum sanguinem fundit, suis tamen pignoribus parcit (OVID., lib. VI, Fast.) . Saturnus dum proprium devorare filium nititur, in suis se dentibus Abbadir [ Ἀβαήρ. Lat. tenuis, minutus ] invenire miratur. Romanos certe tuos esse filios asserebas, quos tamen in ore gladii [Col. 0252C] devorare non ut pater, sed tanquam crudelis vitricus decrevisti. In fortibus quidem velut lapideam reperisti duritiam, sed ex miseris, atque debilibus gavisus es triumphalem reportare victoriam. In quo plane certamine et tu regis Totilae judicaris superare tyrannidem, et tuus miles Gothorum excedit immanitatem. Ille namque, sicut nota narrat historia (PAUL. DIAC., Hist. Rom. ad Eutrop. lib. XVII in fin.) , cum Romam circumfusis militibus obsideret, et inclusus populus tanta laboraret inedia, ut jam pignorum suorum matres decrevissent artus absumere, tandem per Ostiensem ingressus est portam: qui parcere Romanis civibus cupiens, per totam noctem clangere tubam jussit, ut dum irrupisse hostem buccina diutius intonante, pernoscerent, [Col. 0252D] a Gothorum se gladiis quibuslibet interim latibulis occultarent (PROCOP., De bello Goth. lib. III) . Tu autem, milesque tuus, tantam plebis invalidae atque imperitae bellorum stragem dedistis, ut caesorum numerus ignoretur. Certe dum Pompeius adversus Caesarem civili praelio dimicaret (EUTROP., Hist. lib. VI) , inter horrendum, cuique tantum aiebat: «Parce civibus.» Cum Caesar e contrario insisteret, inquiens: «Miles, faciem feri.» Tu itaque Caesareae crudelitatis instinctu, dum accendis animosa corda satellitum, retulisti manubias, et spolia de cadaveribus peremptorum, ut de te per similitudinem illud dici possit: «Et de praeliis Judae narrabant omnes gentes (I Mach. III) ;» et in his [Col. 0253A] omnibus nil aliud niteris, nisi ut praesulem apostolicae sedis ejicias, et cathedram non vacantem alieni juris invasor obtineas. Sed ut noveris, quia molimen hoc nequaquam tibi faustum concedet in exitum, de proxima tibi, atque contigua regione praebeamus exemplum.

50 Convicanea autem tibi regio Placentia est, cujus episcopus ⁜ (82) non diu ante nostram aetatem subdolae calliditatis artifex exstitit, et ad instar tui, sublimitatis, et gloriae satis superque ambitione flagravit, adeo ut prius ante se gestandam, sicut et tu nunc agere diceris, crucem argenteam impetraret; qui etiam cum imperatrice, quae tunc erat, obscoeni negotii dicebatur habere mysterium, deinde sensim ad majora prosiliens, tandem apostolicam [Col. 0253B] sedem familiaris sibi pecuniae patrocinio violentus invaderet. Ejecto itaque Gregorio, imperatoris Ottonis utique consanguineo, Romanae Ecclesiae cathedram, non ut sacerdos magnus, sed ut fur, atque tyrannus obtinuit; sed paulo post, resipiscente Quiritum populo, atque in zelum dignae ultionis unanimiter exardescente, irruentes in eum manus injiciunt, oculos eruunt, aures naresque praecidunt. Expertus est itaque, quod et tunc sibi, et nunc tibi per Ezechielem prophetam Dominus comminatur dicens: «Venient super te instructi curru, et rota populorum multitudo; lorica, et clypeo, et galea armabuntur contra te undique, et dabo coram eis judicium, et judicabunt te judiciis suis: et ponam zelum meum in te, quem [Col. 0253C] exercebunt tecum in furore, nasum tuum, et aures tuas praecident, et quae remanserint, gladio concident (Ezech. XXIII) .» Et ut attentione tua condignam [Col. 0254A] usque ad finem prosequamur historiam, postquam Romani ita, ut dictum est, respondissent [ f. rependissent] pontifici; mox ante retro conversum in asello gloriosum equitem posuerunt, tenentemque sui vectoris in manibus caudam per publicam totius urbis viam, haec, ut canerent, impulerunt: «Tale, inquit, supplicium patiatur, qui Romanum papam de sua sede pellere nititur.» Audiat igitur hoc quilibet Ecclesiae fornicator exemplum. Expavescat idipsum hodieque super se divinae severitatis invigilare judicium. Audiat quid per eumdem prophetam sibi divina vox dicat: «Novissimum, inquit, tuum devorabitur igni, et denudabunt te vestimentis tuis, et tollent vasa gloriae tuae: et requiescere faciam scelus tuum a te, et [Col. 0254B] fornicationem tuam de terra Aegypti; quia haec dicit Dominus: Ecce ego tradam te in manus eorum, quos odisti: in manus, de quibus satiata est anima tua. Et agent tecum in odio, et tollent omnes labores tuos, et dimittent te nudum, et ignominia plenum, et revelabitur ignominia fornicationum tuarum. Scelus tuum, et fornicationes tuae fecerunt haec tibi (Ezech. XXIII) .» Propriam quippe dimittere, et aliam Ecclesiam Simoniacis contaminationibus profanare, perextremae fornicationis genus agnoscitur. Porro autem si tu culmen apostolicae sedis fueris, Deo mundum negligente, sortitus, gliscunt, et exsultant omnes reprobi, omnes Christianae religionis tripudiant inimici: e contra, quicunque Dei justitiam esurientes sitiunt, qui pietatis opera cernere [Col. 0254C] concupiscunt, te rerum culmen adeptum, totius Ecclesiae praecipitium credunt.

ARGUMENTUM.—Cardinales episcopos, ad quos scribit, hortatur, ut in tam corrupto saeculo et tanta omnium vivendi licentia, ita vitam instituant, ut eos caeteri omnes tanquam morum exemplar intueantur, et imitandos sibi proponant. Breviterque ostendit, quanta sit sacerdotibus, et praesertim episcopis, necessitas indicta probitatis, utpote cum eorum munus sit peccatorum, et culparum veniam pro reliquis hominibus a Deo deprecari: quam si volunt impetrare, necesse est ut ipsi ab omni prorsus crimine, si fieri potest, integros se immunesque custodiant.

Venerabilibus in Christo sanctis episcopis Lateranensis Ecclesiae cardinalibus, PETRUS indignus intimae devotionis affectum.

Castrensium specularum, turriumve custodes, ut se promptius exhibeant, intempesta nocte pervigiles, clamosas sibimet invicem saepe dirigunt voces: [Col. 0254D] sic itaque dum alios excitant, semetipsos utique ad peragendas excubias vigilantiores servant. Ego quoque, qui pro castris ecclesiasticae militiae stantium utcunque particeps esse coactus sum, ad vos, venerabiles Patres, ista conscribo, et impolito stylo quasi raucis vocibus perstrepo: non ut vos sopor deserat, utpote strenue vigilantes, sed ut me potius excitem, sub torpore desidiae ignorabiliter oscitantem. Saepe namque melius ipsi discimus, dum docemus, et quasi proprio ore compellimur exsequi, quod aliis inculcamus, Salomone attestante, qui ait: «Anima laborantis laborat sibi, qui compellit eum os suum (Prov. XVI.) »

Videtis itaque, dilectissimi, quia totus mundus pronus in malum per lubrica vitiorum in praeceps ruit: et quanto fini suo jamjam vicinus appropinquat, tanto graviorum super se quotidie criminum moles exaggeret. Ecclesiastici siquidem genii ubique [Col. 0255A] pene disciplina negligitur, debita sacerdotibus reverentia non praebetur, canonicae sanctionis instituta calcantur, et soli terrenae [ f. substantiae vel cupiditati, vel quid simile add. ] inhianter explendae digna Deo cura servitur. In foederandis porro conjugiis legitimus ordo confunditur: et, o nefas! ab eis in veritate Judaice vivitur, qui superficie tenus Christiano vocabulo palliantur: Enimvero ubi rapinae desunt? ubi furta caventur? qui perjuria? qui lenocinia? qui sacrilegia metuunt? qui denique perpetrare quaelibet atrocissima crimina perhorrescunt? Jamdudum plane virtutum studiis repudium dedimus, omniumque perversitatum pestes, velut impetu facto, feraliter emerserunt. Sed ne tanquam cothurnati tragoediam videamur attollere, sufficiat [Col. 0255B] nobis apostolica duntaxat super his verba referre. Nam velut prophetiae depromit oraculum, dicens: «Hoc autem scito, quod in novissimis diebus erunt tempora periculosa: et erunt homines seipsos amantes, cupidi, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei: habentes quidem 53 speciem sanctitatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) .» Inter haec ergo tam profunda periclitantis mundi naufragosa discrimina, inter tot immane patentes perditionis humanae voragines, unicus et singularis portus Romana patet Ecclesia: et, ut ita fatear, pauperculi piscatoris est [Col. 0255C] parata sagena, quae omnes ad se sincere confugientes de procellarum intumescentium fluctibus eripit, et in littore salutiferae quietis exponit. Hinc est quod ipsa Ecclesia excellentioribus prae caeteris totius orbis Ecclesiis nititur privilegiis, sed et mysticis etiam instituta atque disposita non ambigitur sacramentis. Nam, ut de pluribus pauca perstringam, Lateranensis Ecclesia, sicut Salvatoris est insignita vocabulo, qui nimirum omnium caput est electorum, ita mater, et quidam apex, et vertex est omnium per orbem Ecclesiarum. Haec septem cardinales habet episcopos, quibus solis post apostolicum, sacrosanctum illud altare licet accedere, ac divini cultus mysteria celebrare. In quo nimirum illud Zachariae continetur evidenter oraculum: «Ecce, [Col. 0255D] inquit, lapis, quem dedi coram Jesu: super lapidem unum septem oculi sunt (Zach. VIII) .» Lapis autem iste illa procul dubio petra est, de qua verus Jesus Petro pollicetur, dicens: «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .» Septem igitur oculos habet haec petra, quia totidem sancti Spiritus donis sancta praefulget Ecclesia, quibus nimirum velut candelabrum aureum inexstinguibiliter rutilans, ignorantiae tenebras effugat, et ad contemplandum justitiae solem hominum mentes illustrat. De quo idem propheta: «Vidi, ait, et ecce candelabrum aureum totum, et lampas ejus super caput ipsius, et septem lucernae ejus super illud (Zach. III) .» Quod utique sacramentum et B. Joannes in [Col. 0256A] Apocalypsi se didicisse non tacuit, cui dictum est: «Mysterium septem stellarum, quas vidisti in dextera mea, et septem candelabra aurea; septem stellae, angeli sunt septem Ecclesiarum; et candelabra septem, septem Ecclesiae sunt (Apoc. I) .»

Haec igitur ad honorem condita S. Salvatoris Ecclesia culmen ac summitas totius Christianae religionis effecta, ut ita dixerim, Ecclesia est Ecclesiarum, et sancta sanctorum. Habet autem altrinsecus beatorum apostolorum Petri et Pauli diversis quidem locis constitutas Ecclesias, sed sui compage sacramenti, quia videlicet in quodam meditullio posita, quasi caput membris supereminet, indifferenter unitas. His itaque tanquam expensis divinae misericordiae brachiis summa illa, et universalis [Col. 0256B] Ecclesia omnem ambitum totius orbis amplectitur. Omnes qui salvari appetunt, in maternae pietatis gremio confovet et tuetur. Hac Jesus, summus videlicet pontifex, arce subnixus, totam in orbe terrarum Ecclesiam suam in sacramenti unitate confoederat, ut unus sacerdos, una merito credatur Ecclesia. Unde per prophetam dicitur: «Ecce vir Oriens nomen ejus, et subter eum orietur, et aedificabit templum Domino, et ipse exstruet templum, et portabit gloriam, et sedebit, et dominabitur super solium suum, et erit sacerdos super solio suo (Zach. VI) .» Sed quia nobis non est propositum cuncta figurarum mysteria illius comprehendere, 54 haec aliis consideranda relinquimus, ad exhortationis vero seriem, sicut instituimus, articulum [Col. 0256C] reflectamus.

Nos itaque, fratres mei, ut et me vobis audenter interferam: nos, inquam, qui tanquam septem sumus oculi super lapidem unum, qui stellarum portamus imaginem, qui angelorum tenemus per annuntiationis officium dignitatem, videamus, splendeamus, et verba vitae populis non solum vocibus, sed et moribus nuntiemus. Sermonem siquidem praedicantium lingua quidem nuntiat, sed vita commendat. Porro quia ad Lateranense palatium a diversis populis de toto terrarum orbe confluitur, necesse est ut ibi prae caeteris uspiam locis, recta semper vivendi sit forma, districta teneatur assidue sub honestis moribus disciplina. Et tanquam si jugiter jaceat in fornace moneta, quae laesis nummis [Col. 0256D] reformet imaginem; sic in sacerdotali domo omnem depravatae vitae suae debent homines corrigere falsitatem. Quod si ipsius monetae oblitterata, vel detrita sit regula, postquam metallis imprimitur, non nummus, sed paracaraximus ( id est, sine nota) invenitur. Non ergo quorumlibet hominum tam noxia est quam pravitas sacerdotum, dum proponuntur ad exemplum. Nam qui dux itineris constituitur, si ipse in praecipitium labitur, necesse est ut quisquis ejus vestigia sequitur, in ejusdem ruinae profundo mergatur.

Consideremus interea quid super hac sententia praedicator egregius dicat: «Qui episcopatum, in quit, desiderat, bonum opus desiderat (I Tim. III) .» [Col. 0257A] Hic evidenter ostenditur nihil aliud esse pontificem, quam boni operis sectatorem. Non enim dixit, bonam dignitatem, vel bonum honorem desiderat, sed: «Qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat.» Ac si dicat: Qui ad episcopatum anhelat possidendum sine bono opere, inane vult nomen induere sine rei ipsius veritate. Non ergo constat episcopatus in turritis Gebellinorum, transmarinarumve ferarum pileis, non in flammantibus Martorum submentalibus rosis, non in bractearum circumfluentium phaleris, non denique in glomeratis constipantium militum cuneis, neque in frementibus ac spumantia frena mandentibus equis; sed in honestate morum, et sanctarum exercitatione virtutum. Moxque subjungit: «Oportet episcopum irreprehensibilem [Col. 0257B] esse (Ibid.) .» Hic tantae vult esse perfectionis episcopum, ut pene extra naturam loquatur Apostolus. Quis enim in carne constitutus tam caute vivat, tam se sollicite undique circumspiciat, ut reprehendi aliquando nequeat? Vae his qui et reprehensibiliter vivunt, et locum irreprehensibiliter vivendi adhuc reprehensibilius concupiscunt! Ex his nimirum sunt, qui obliviscentes affectum cognationis et patriae, sequuntur castra regum per ignota et barbara regna terrarum. Et ad hoc eos impellit pereuntium ambitio dignitatum, quod extorquere non potuit coelestium promissio praemiorum; ut enim non sint domestica facultate contenti, fiunt apud extraneos peregrini: atque super alios vel Seram arripiant ferulam, duram ipsis propositis exhibent [Col. 0257C] clientelam. Enimvero facilioris exitus fuerat, si pro honoribus venaliter acquirendis pecunias 55 semel appenderent, quam tot laborum, tot pressurarum molestias sustinerent. Nam cum propheta de viro justo dicat: «Qui excutit manus suas ab omni munere (Isa. XXXII) ,» quis eum a munerum praestatione defendat, qui et semetipsum alienae servitutis imperio subjugat, et insuper in diuturnae expeditionis impensas facultatum suarum lucra profligat?

⁜ (83) Plane prophetica illa sententia sic exponitur, ut tria dicantur munerum genera, scilicet munus a manu, munus ab obsequio, munus a lingua. Siquidem munus a manu pecunia: munus ab obsequio obedientia subjectionis: munus a lingua favor adulationis. Et cum ab unoquoque horum manus excutiendas [Col. 0257D] propheta denuntiet, omnibus his manus implicasse convincitur, qui nanciscendae dignitatis ambitu potestatum sublimium castra sectatur. Nam dum in vehiculis acquirendis, diversorumque sumptuum apparatibus, non modica summa profunditur, hic procul dubio datae pecuniae obnoxius invenitur: qui etiam nulli dubium quin ei et obsequium praebeat, cui factus assecla sub tanto laboris et itineris fasce desudat. Postremo dum domino suo blandiri, ejusque voluntati congruere per omnia nititur, saepe sibi quibusdam adulatoris favoribus assentatur. Porro autem quisquis in dandis accipiendisve [Col. 0258A] dignitatibus ecclesiasticis una duntaxat earum quae praedictae sunt, peste corrumpitur, Simoniacae haereseos teneri crimine judicatur. Quam ergo sui afferent excusationem, qui licet verbis non contraxerint venalis pacta commercii, operatione tamen non uno, sed omnibus his probantur laqueis irretiti? Verumtamen jactant se, et eo gloriantur innoxios, quia nullam talenti summam pro suscipiendis honoribus se pepigere daturos. Sed dic mihi, o clerice, quisquis es, si redempto quolibet aureo vase vel praedio, distractor exigeret ut retenti apud te vice pretii hujusmodi sibi sedulitatis impendium exhiberes; nunquid non postmodum constanter assereres te, quod acceptum est, justo pretio comparasse? non videlicet quia pecuniam persolvisti, sed quia [Col. 0258B] servitium praebuisti. Diceres enim, et non fortassis impudenter astrueres, Charius emi, dum tanto me labore vexarem, dum toties facultatum mearum sumptus expenderem, quam si semel praefixae quantitatis pecuniam numerarem. Nequaquam ergo sibi innocentiam spondeant, et a Simoniacae haereseos maculis se mundos esse confidant, qui licet metalla vibrantia non appendunt, pretium tamen pro suscipiendis honoribus per subjectionis et obsequii quaedam quasi talenta persolvunt. Haec adversus eos dicta sufficiant, qui negant se venalis reos esse commercii, dum tamen fuerint pro dominationis ambitu dura diu servitute gravati.

Vos autem, dilectissimi, quibus haec et alia prava datum est ex apostolicae sedis auctoritate corrigere, [Col. 0258C] vosmetipsos caeteris non modo fidelibus, sed et sacerdotibus quamdam vivendi regulam exhibete. In vita nostra legatur quid agi, quid vitari conveniat; ex labiis nostris verba otiosa non effluant, sacerdotalem linguam discreti silentii censura compescat, non joci solvant, non pectus nostrum laetitia immoderata 56 concutiat. Puerilis ludus abscedat, mordax eloquentia, urbana dicacitas evanescat. Caveantur scurrilia verba, nec aliquando misceantur fabulosa colloquia. Quomodo enim ex ore sacerdotis oratio ad Deum munda dirigitur, quod videlicet pravi sermonis sordibus inquinatur? aut quomodo inter Deum et homines lingua mediatrix efficitur, quae iram judicis ex proprio reatu et ipsa meretur? In causam quippe reus supplicationibus utitur, non [Col. 0258D] intercessor ipse culpabilis invenitur. Mementote quod sacerdotibus dicitur (Matth. V) : «Vos estis sal terrae.» Sed sicut Veritas dicit: «Si sal evanuerit, in quo condietur?» Exiguo quippe sale multa dulcescunt, et parvo sacerdotum numero totius Christianae plebis exuditur, et instituitur multitudo. Sicut enim episcopi duodecim apostolorum noscuntur obtinere primatum; ita et sacerdotes Ecclesiae septuaginta discipulorum ordinem repraesentant. Quod profecto mansio illa Israelitici populi in Helim figurate designat. Ibi nimirum duodecim profluebant apostolici fontes, qui divini verbi imbribus arentia [Col. 0259A] hominum corda perfunderent: ibi septuaginta virebant palmae, totidem videlicet discipuli, qui mundo diabolicae tyrannidis servitute depresso, victoriae Christi palmas inferrent. Illi siquidem fontes palmarum arbores irrigant, quia sacri pontifices verbis affluunt, unde caeteri sacerdotes Ecclesiae in spem coelestium praemiorum sine cessatione virescunt. Qui nimirum decuplato septenario numero hoc significare videntur, ut per septiformis gratiae Spiritum legis decalogus impleatur.

Quia igitur, dilectissimi, non modo sacerdotes, sed et sacerdotum vos decet esse magistros, necesse est ut vita vestra quaedam sit linea, et velut adamantis signaculum, quod vivendi caeteris adhibeat formam. Adamantinum quippe sigillum suam caeteris [Col. 0259B] imprimit, a nullis vero metallis imaginem sumit. Cum igitur ex diversis mundi partibus adventantium vobis ingruit multitudo, cum multimodae conspersionis homines obstrepunt, cum morigerari sibi quisque vos importune compellunt, vultus vester semper idem, sic festiva quadam serenitate resplendeat, ne, quod absit, in aliquo levitas puerilis erumpat: sic sacerdotalem vultum gravitas matura componat, ne rigorem nimium intuentium infirmitas perhorrescat. Sic alios hilaritatis nostrae dulcedo demulceat, ut severitas nostra sese in petulantiam vel lasciviam non resolvat. Ridere quis, vel leniter loqui incipiens, si nos repente conspexerit, verbum supprimat, ori digitum superponat, territus obmutescat. Sic sic videlicet cum Petro claves Ecclesiae merito [Col. 0259C] facti participes, obtinemus: dum nosmetipsos certam vivendi formam atque signaculum caeteris fidelibus exhibemus.

(Habetur tom. III, estque opusculum 31.)

(Habetur tom. III, estque opusculum 22.)

ARGUMENTUM.—Hanc epistolam scribit pro quodam sancti Apollinaris monasterii abbate, orans Bonifacium, et Stephanum S. R. E. cardinales, ut illi [Col. 0259D] humanitatem et clementiam exhibeant. Quamobrem autem, aut qua in re humanitatem ei praestari velit, quia ipse non indicat, haud sane licet divinare.

Sedis apostolicae sanctis ac reverendissimis sacerdotibus BONIFACIO et STEPHANO, PETRUS peccator monachus servitutem.

Nolo vos lateat, dilectissimi mihi fratres et domini, quia modernus iste Jacob, rector videlicet monasterii sancti Apollinaris, nostri montis cacumen irrepsit; imo, qui in planis ac inoffensis solitus est convallibus repere, timoris calcaribus concitatus, velut alarum remigio praeruptis montium coactus est perniciter involare: et qui per plana vix claudicans reptat, scopulosa montium juga subsiliendo [Col. 0260A] perlustrat. Quapropter obsecro fraternitatis vestrae clementiam, ut qui duo tanquam Petrus et Joannes claudum, compellitis currere, non aurum sibi, vel argentum, quod vobiscum fortasse non est (Act. III) : sed misericordiam, quam habetis, et abundanter affluitis, clementer exhibete. Consolidentur itaque ejus bases et plantae, ut de ruina sui loci, vel habitationis excidio non necesse sit trepidare. Prosit igitur illi tam ardui montis subiisse fastigium, et sit unde Deo gratias referat adhuc suum ingressurus in templum, ambulans, et exsiliens, et laudans Deum.

[Col. 0260B] ARGUMENTUM.—Arcana totius mundi creationis mysteria, et praecipue Sabbatum, quo die rerum omnium Conditor ab omni opere cessavit, interpretatur. Per Sabbatum autem Christum intelligi docet, in quo, hujus mundi voluptatibus posthabitis, 58 et terrenarum rerum amore deposito, humana mens quasi feriata felicissime conquiescit: necessarium tamen esse, ut hanc requiem adipiscamur, animum nostrum a profanis cogitationibus, et mundi illecebris tanquam ab injustis possessoribus vindicare, et Christo vero Domino sincerum, illibatumque reservare. Ita enim vere sabbatismus implebitur, dum scilicet et nos in eo, et ille in nobis aeternum domicilium statuemus.

Gemino sedis apostolicae HILDEBRANDO, PETRUS peccator monachus indissolubile vinculum charitatis

[Col. 0260C] Vulgare est, dilectissimi, quia locupletes quilibet uberibus divitiarum copiis non affluerent, si pauperes sibi vilia saltem munuscula, vel exenia de suis reculis non offerrent. Et saepe deliciosum quemque tenue pauperis delectat olusculum, atque protinus jacentem stomachum recreat, cui scilicet eatenus quasi languens adipati juris edulium nauseabat. Ut quid igitur ego, licet circumcisus eloquio, pauper ingenio, claros et eruditos viros verear alloqui; cum iidem ipsi nobiscum non philosophorum, sed discipuli sint utique piscatorum? Praesertim cum et Paulus dicat: «Sapientibus, et insipientibus debitor sum (Rom. I) .» Sed quoniam ego nuper a vobis carne, non corde, quietis amore disjunctus, spirituale proposui Sabbatum colere: libet super hoc Sabbato cum sancta vestra prudentia succincte quid [Col. 0260D] disputare. Itaque qui Sabbatum celebro, quid mihi de illo videatur, expono.

Nullum namque praeceptum in tota veteris instrumenti lege reperio tam districte propositum, tam frequenter indictum, tot admonitionibus inculcatum. Hoc enim non modo saepissime inter sanctiones et caeremonias legis, sed etiam in prophetarum frequentatur oraculis. «Custodite, inquit, diem Sabbati. Omnis homo qui non observaverit diem Sabbati, peribit anima illa de populo suo (Exod. XXXI) .» Quid ergo per Sabbatum debemus intelligere, nisi Christum? In isto quippe Sabbato requiescimus, cum in illo solo spem ponimus, cum hunc toto cordis amore diligimus: ac rerum temporalium concupiscentiam [Col. 0261A] postponentes, a servilium operum labore cessamus. Unum scilicet, idemque legis praeceptum est, et Sabbatum colere, et praecedentis angeli vocibus obedire. «Ecce, inquit, ego mittam angelum meum, qui praecedat te, et custodiat in via, et introducat in locum, quem paravi. Observa eum, et audi vocem ejus, nec contemnendum putes, quia non dimittet cum peccaveris, et est nomen meum in illo. Quod si audieris vocem ejus, et feceris omnia quae loquor, inimicus ero inimicis tuis, et affligam affligentes te, praecedetque te angelus meus (Exod. XXIII) .» Unde est, quod in prima earum tabula, quae Moysi datae sunt, ubi non sunt nisi tria duntaxat mandata conscripta, hoc tertium invenitur. Nam postquam illic scriptum est: «Non habebis [Col. 0261B] deos alienos;» et: «Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum;» protinus additur: «Memento ut diem Sabbati sanctifices (Exod. XX) .» In alia vero tabula, ubi non jam ad 59 divinam substantiam pertinentia, sed exteriora septem videntur inesse mandata, sic incipit: «Honora patrem tuum, et matrem (Deut. V) ;» de quo idcirco dicit Apostolus, quod sit primum mandatum in promissione (Ephes. VI) , quoniam primum in secundae tabulae ponitur ordine, alioquin quartum potius deberet dici quam primum, in promissione scilicet longaevitatis. Dicit enim alibi: «Honora patrem tuum, et matrem, ut sis longaevus super terram (Exod. XX) .» Quia ergo per Sabbatum Christus innuitur, recte in illa tabula Sabbati mandatum ponitur, ubi sola [Col. 0261C] Dei fides habetur. Nam et in ipso mundi nascentis exordio, cum unumquemque diem Scriptura mane praefigat et vespere, jam cum ad Sabbatum pervenit, neutrum horum nominat: ut illud quasi sine initio esse, vel fine prorsus ostendat. Nam stylus historiae hunc ordinem tenet (Gen. I) : «Factum est, inquit, vespere, et mane dies sextus. Igitur perfecti sunt coeli, et terra, et omnis ornatus eorum;» statimque subjungit: «Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat: et requievit die septimo ab universo opere, quod patrarat.» Non enim ad instar aliorum dierum, de creatione Sabbati prius aliquid dixerat, sed sic ad illud quasi jam notum repente prorupit: et dum nec mane ejus, nec vesperam dixit, quodammodo nec initium, nec [Col. 0261D] finem habere monstravit. Ad similitudinem quippe Melchisedech sacerdotis, etiam Sabbatum Moyses introducit, de quo ad Hebraeos dicit Apostolus: «Rex Salem, quod est rex pacis, sine patre, sine matre, sine genealogia, nec initium dierum, neque finem habens: assimilatus autem Filio Dei manet sacerdos in perpetuum (Hebr. VII) .» Et recte quae unum sub allegorica figura significant, in ipso quoque scriptionis ordine non discordant. Illud quoque ab utroque non discrepat, quia sicut Melchisedech rex Salem, rex pacis dicitur: ita nihilominus Sabbatum requies interpretatur. Igitur haec duo, quae pacem, sive requiem, suis nominibus exprimunt, congruenter in hunc, qui summa pax est, typica [Col. 0262A] significatione concurrunt. «Ipse est enim pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) .» Et recte in hoc Sabbato rerum Conditor requievit, quia in Christo Jesu mediatore Dei et hominum, Pater omnipotens, quod se posset offendere, penitus non invenit. In eo denique merito requievit, de quo discipulis audientibus intonuit, dicens: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III) .» In illo siquidem suaviter requievit, et nos requiescere praecipit. Unde et in Levitico dicit: «Sabbata mea custodite, et sanctuarium meum metuite (Levit. XIX) .» Qui enim Sabbatum, ipse est et sanctuarium. «In quo» videlicet «habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) ,» et de quo idem dicit Apostolus: «Deus erat in Christo, [Col. 0262B] mundum reconcilians sibi (II Cor. V) .» Sed et eadem in Evangelio Veritas dicit: «Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt in me per verbum ipsorum, ut et omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in vobis unum sint (Joan. XVII) .» Et iterum: «Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum (Ibid.) .»

Sed qualiter homo valeat consummari, quomodo debeat perfici, libet succincte perstringere, 60 prout in ipso mundanae creationis datur ordine reperiri. Nam quia homo μικρόκοσμος, hoc est minor mundus asseritur, necesse est ut ad suae plenitudinis incrementa contendens, ipsam mundanae conditionis speciem imitetur, ut sicut visibilis atque corporeus hic mundus per suarum molem ac multitudinem [Col. 0262C] consummatus est partium; sic et homo noster interior paulatim ad sui plenitudinem veniat per augmenta virtutum. De qua nimirum plenitudine spirituali dicit Apostolus: «Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) .» Age igitur, dixit Deus: «Fiat lux (Gen. I) .» Tunc autem in homine dicitur, ut lux fiat, cum datur ut illuminatio sibi credulitatis infulgeat. Prima quippe mentis lux fides est. Unde jam fidelibus dicit Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) :» et hoc est primum in lege praeceptum. «Audi Israel: Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) .» Tunc itaque in homine primus dies fit, cum novus ad fidem venit.

[Col. 0262D] Secundo die fecit Deus firmamentum, quod est coelum, fecitque divisiones aquarum, ut aliae per inferiora defluerent, aliae in superioribus remanerent. Quid autem firmamentum, nisi robur est Scripturarum? Unde legitur (Isa. XXXIV) , quia coelum in die judicii plicabitur sicut liber. Quid autem aquae inferiores, nisi multitudines hominum? Quid superiores, nisi chori sunt angelorum? Angeli enim Scripturarum coelum non habent super se, sed sub se: quia non egent ut verbum Dei legentes audiant, quia ipsum Deum praesentem manifeste conspiciunt, et in ejus semper amore flammescunt. Cum igitur homo per firmamentum, hoc est per coelestis eloquii documentum, jam incipit inferiores aquas superioresque [Col. 0263A] dividere, id est, carnalia a spiritualibus, terrena a coelestibus separare; jam in eo secundus fit dies, quia non modo fidei lucem, sed et rerum incipit habere discretionem.

Deinde dixit Deus: «Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum, et appareat arida (Gen. I) .» Facta igitur divisione inter terrena, sicut dictum est, atque coelestia, necesse est ut humana mens haec eadem terrena adhuc inter se minutius dividat: et sic reprobos homines hujus terrenae sapientiae salsugine prurientes, a justis fontem fidei sitientibus, tanquam ab arida mare decernat. Infideles enim, sive carnales quilibet amaris tentationum fluctibus quatiuntur, et tanquam procellosis cupiditatum, vel arrogantiae tempestatibus intumescunt. [Col. 0263B] Sancti vero quique, ac justi, velut arida Deum sitiunt, et tanquam ferax terra virentes bonorum operum fructus germinare contendunt. Ideoque praecipit Deus, ut eodem die germinaret terra herbam virentem, facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum. Quisquis ergo haec solerter exsequitur, quisquis haec subtiliter meditatur, huic procul dubio tertius jam dies exoritur. Unusquisque ergo se ab amara carnaliter sapientium salsugine dividat; fontem vitae Deum, factus arida, medullitus sitiat, bonorum fructuum germina proferat; ut sibi dies tertius illucescat.

His enim ita compositis, et salubriter ordinatis, 61 anima hominis, quasi dimotis atque sopitis tenebris vitiorum, incipit radiare nitore virtutum. [Col. 0263C] Atque ideo dicitur, quia quarto die facta sunt luminaria in firmamento coeli. Quid est enim quia prius germinat terra, et protinus luminaria sunt creata, nisi quia prodeunte germine boni operis, lux in anima copiosior oritur, ut imitari valeat sui vestigia Redemptoris? Acceleret ergo terra mentis humanae spiritualium segetum germinare proventum, ut rutilantibus intimae lucis radiis illustretur; quatenus dum quarti diei luce perfruitur, etiam ad contemplanda coelestia more spiritualium volucrum rapiatur.

Unde est, quod in quinto die creati sunt pisces, per quos designantur ii qui baptismatis sacramenta suscipiunt; volucres etiam, qui significant eos qui virtutum pennis ad coelestia se contemplanda suspendunt. [Col. 0263D] Quintum ergo diem cum volucribus habet quisquis, saeculi hujus amore contempto, quasi dedignatur coenum calcare terrenum, ac per contemplationis gratiam ad coelestis gloriae se provehit appetitum. Hic itaque non jam in terra graditur, sed per aerem volat: quia terrena quaeque despiciens, ad coelestia sitibundus anhelat. «Sitivit, inquiens, anima mea ad Deum fontem vivum, quando veniam, et apparebo ante faciem Dei?» (Psal. XLI) . Hic ergo quasi vir perfectus ad sui Conditoris merito formatur imaginem, nimirum qui tantam spiritualium charismatum possidet dignitatem, ut non jam solummodo quorumlibet normam praecipiatur tenere sanctorum, sed et ipsum Dei, in quantum fas est, [Col. 0264A] imitari conetur exemplum. Sicut dicit Apostolus: «Estote imitatores Dei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos (Ephes. V) .» Differentia quippe erat inter Paulum qui imitabatur Christum, et eos quos provocabat ad imitandum seipsum: «Imitatores, inquit, mei estote, sicut et ego Christi (I Cor. XI) .»

Unde sexta die creatus est homo ad sui similitudinem Creatoris. Quod utique sicut tunc factum est per humanae conditionis exordium, ita nunc agitur per instaurationis intimae sacramentum. Hic praeterea inter omnia terrae, aquae, simul et aeris animantia quasi monarchiam accipit, et quemdam sublimioris excellentiae principatum; quia vir quisque perfectus, ac virtutibus consummatus novit de singulis rectum [Col. 0264B] proferre judicium. Sicut Apostolus ait: «Spiritualis autem judicat omnia, ipse autem a nemine judicatur (I Cor. II) .» Hinc itaque Deus omnipotens virum mundo scilicet mortuum, sibique viventem, suum constituit thronum, ac per eum saepe justitiae suae promulgat edictum. Hinc est etiam, quod ordo ille angelicus per quem frequentius judicia sua decernit omnipotens Deus, thronus vocatur: quia in eis summus arbiter praesidet, cum judicia per eos aequitatis exercet. Perfectum itaque virum Deus suum constituit solium, ut in eo suaviter requiescat. Unde per prophetam: «Super quem, inquit, requiescet Spiritus meus, nisi super humilem, et mansuetum, et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.)

Et notandum, quod per unumquemque diem dicitur: [Col. 0264C] Factum est vespere, et mane: vespere 62 scilicet ipsa boni operis est perfectio, mane vero lux mentis. Nam cum bonum opus pervenit ad perfectionem, tunc in operantis mente lux gratiae spiritualis exoritur; ut dum opus foris exsequitur, intrinsecus ipse gratia Spiritus illustretur.

Sic itaque pervenitur ad Sabbatum, in quo Deus et ipse consummatis operibus requiescit, et hominem requiescere praecipit. Hoc itaque modo et homo fit Sabbatum Dei, et Deus Sabbatum hominis; cum et ipse in Deo, et Deus requiescit in eo. «Manete, inquit, in me et ego in vobis (Joan. XV) .» Ipse quippe nobis et intemporale tempus, et illocalis est locus Illocalis scilicet, quia non circumscribitur; intemporalis, quia nunquam finitur. Tempus itaque nobis est, [Col. 0264D] dum dicit: «Nonne duodecim horae sunt diei?» (Joan. XI.) Se scilicet diem, duodecim autem horas totidem dicit apostolos. Locus vero illic indubitanter exprimitur, ubi Propheta cum praemisisset: «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient;» protinus addidit: «Filii servorum tuorum habitabunt ibi (Psal. CI) ,» haud dubium quin in te. Fecit itaque Deus coelum et terram, et requievisse non dicitur: fecit germinantia terrae et luminaria coeli, et requievisse non dicitur: fecit omnia quae pascuntur in terris, vel quae moventur in aquis, et in omnibus his nusquam legitur requievisse; sed plasmato ad imaginem suam homine, Sabbatum protinus quietis illuxit, et sic universitatis Conditor requievit; et cum ipse per prophetam dicat: [Col. 0265A] «Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isa. LXVI) ;» quod in illorum conditione non dicitur, in sola hominis conditione quievisse perhibetur; et ut magis ac magis insignem hujus diei stupeas dignitatem, dicit Scriptura: «Quia benedixit Deus diei septimo, et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab universo opere suo (Gen. II) :» quod in caeteris diebus fecisse nullo modo reperitur. Quid est enim Deo Sabbatum sanctificare, nisi templum sibimet in sancti atque perfecti viri mente construere. Sicut et Apostolus: «Templum, ait, Dei, quod estis vos, et Spiritus sanctus habitat in vobis (I Cor. III) .»

Porro autem sicut de Sabbato diximus, ita quoque ratio exigit ut de templo dicamus, quia et Deus [Col. 0265B] templum hominis, et homo est templum Dei; sicut in Apocalypsi Joannis dicitur: «Templum non vidi in ea. Dominus enim Deus omnipotens templum illius est, et agnus (Apoc. XXI) .» Templum itaque hominis Deus, templum Dei fit homo. Hoc hominis templum spiritualis est paradisus, mens scilicet sancta, mens perfecta, mens munda, atque ad sui Conditoris imaginem signanter expressa. Haec, inquam, mens, sive rationalis anima, jure dicitur paradisus, quae et coelestium charismatum est fluentis irrigua, et tanquam fertilium arborum vel herbarum, sic virentibus sanctarum virtutum vernat germinibus adornata. Fons enim ille, sive fluvius, qui illic dicitur egredi de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, quique dividitur in quatuor capita, ratio [Col. 0265C] mentis est, ex qua, velut originali fonte, quatuor virtutes, justitia videlicet, fortitudo, prudentia et temperantia, quasi totidem salutiferi 63 gurgites profluunt, qui terram nostri cordis fertilem reddunt. Lignum vero vitae ipsa bonorum est sapientia, de qua et Salomon ait: «Lignum vitae est his, qui apprehenderunt eam, et qui tenuerit eam beatus (Prov. III) .» Lignum vero scientiae boni et mali, transgressio est legis indictae, experimentumque miseriae. Sed quia nobis propositum non est exponere cuncta per ordinem, sufficiat haec succincte, quae huic negotio competunt, praelibasse.

Notandum vero quia et reproba cujuslibet anima fit confusio tartari: et sancta, munda atque perfecta species paradisi. Mens enim odiosa, cupida, curis [Col. 0265D] tantummodo saecularibus dedita, libidinis igne succensa, nonne tibi videtur infernus, in quo videlicet et diabolus habitat, et concupiscentiarum ignes aestuare non cessant? Illic enim de luxuria sulphureus foetor oboritur, et de cogitationum crebrescentium tenebrosa caligine, tanquam teterrimi fumi volumina generantur. Nam dum hoc amat, illud timet; in aliis gaudet, hoc odit; illud avide concupiscit; fit infelix mens, suspecta semper et vaga, curiosa, anxia simul atque sollicita, quae curis impellentibus in multa dividitur, diversarumque passionum morsibus laceratur. Haec itaque flebilis anima gehenna facta est, tartarus et infernus, quam et cruciant tormenta curarum, et vitiorum vastat incendium. At illa, quae [Col. 0266A] Creatoris sui luce perfruitur, quae vernantibus virtutum spiritualium germinibus decoratur, quam denique fons sapientiae profluentibus ex se quatuor gurgitibus irrigat, atque ad proferendos bonorum operum fructus coelestis gratiae madore fecundat: haec procul dubio paradisus, haec est hortus deliciarum, de qua Dominus per Isaiam dicit: «Effundam spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super stirpem tuam, et germinabunt inter herbas quasi salices juxta praeterfluentes aquas (Isa. XLIV) .» Tunc illi, quod per Osee prophetam promittitur, efficaciter adimpletur: «Ero quasi ros, Israel germinabit quasi lilium, et erumpet radix ejus ut Libani: ibunt rami ejus, et erit quasi oliva gloria ejus, et odor ejus ut Libani. Convertentur sedentes in umbra [Col. 0266B] ejus; vivent tritico, et germinabunt quasi vinea; memoriale ejus sicut vinum Libani (Ose. XIV) .» Hanc igitur animam, sicut de Sabbato legitur, Deus omnipotens sanctificat et benedicit, et in ea delectabiliter requiescit. Haec siquidem vere Sabbatum, haec templum, haec sui Creatoris est sanctuarium.

Porro autem sicut Aegyptum percussit plaga muscarum (Exod. II) , Israeliticus autem populus accepit in munere Sabbatum, ita semper et reproba mens avide per mundi hujus negotia inquieta diffunditur, et anima sancta in sola sui Redemptoris quietudine delectatur. Hinc est, quod non alibi, sed in Reblatha rex Babylonis Sedeciae filios trucidavit, et post ejusdem oculos eruit (IV Reg. XXIV) . Plane dum Scriptura sacra Sedeciae captivitatem narrat, ordinem [Col. 0266C] captivitatis internae denuntiat. Rex quippe Babylonis est antiquus hostis, possessor intimae confusionis, qui prius filios ante intuentis oculos trucidat, quia saepe sic bona opera interficit, ut haec se amittere ipse, qui captus est, dolens cernat. 64 Nam gemit plerumque animus, et tamen carnis suae delectationibus victus, bona quae genuit, amans perdit, ea, quae patitur, damna considerat, nec tamen virtutis brachium contra regem Babylonis levat; sed dum videns nequitiae perpetratione percutitur, ad hoc quandoque peccando perducitur, ut ipse quoque rationis lumine privetur. Unde Babylonis rex exstinctis prius filiis, Sedeciae oculos eruit, quia malignus spiritus subductis prius bonis operibus, post intelligentiae lumen tollit. Quod recte Sedecias in [Col. 0266D] Reblatha patitur. Reblatha quippe multa haec interpretatur. Ei namque rationis lumen merito clauditur, qui, sanctae quietis rigore postposito, per negotia mundana raptatur. Jure in Reblatha caecus efficitur, cum, contempto uno, per multa vagus, et impatiens animus dissipatur. Israelitica igitur anima sabbatizat, dum remota a negotiorum saecularium strepitu, lectionibus et orationibus vacat; Aegyptiaca vero muscarum ingruentium infestatione percellitur, dum terrenorum actuum inquietudine delectatur. Quid est enim in hac vita laboriosius, quam terrenis desideriis aestuare? Quid quietius, atque suavius, quam hujus saeculi nihil prorsus appetere? Ait Salomon: «Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti [Col. 0267A] (Eccle. X) ;» quia cogitationes superfluae quae assidue in animo carnalia cogitante nascuntur, atque deficiunt, eam suavitatem, qua unusquisque intrinsecus per Spiritum unctus est, perdunt. Unde cum miro pietatis opere ad cor veritas venit, prius ab eo cogitationum carnalium aestus ejicit, et post in eo virtutum dona disponit. Quod bene nobis sacra Evangelii historia innuit, in qua dum ad resuscitandam filiam principis Dominus invitatus dicitur, protinus additur: « Et cum ejecta esset turba, intravit et tenuit manum ejus, et surrexit puella (Matth. IX) .» Foras ergo turba ejicitur, ut puella suscitetur, quia si non prius a secretioribus cordis expellitur importuna saecularium multitudo curarum, anima quae intrinsecus jacet mortua, non resurgit. Nam dum se per innumeras [Col. 0267B] terrenorum desideriorum cogitationes spargit, ad considerationem sui sese nullatenus colligit. Nullus quippe sapientiam, quae Deus est, plene percipit, nisi qui ab omni se abstrahere actionum carnalium fluctuatione contendit. Unde alias dicitur: «Sapientiam scribe in tempore otii, et qui minoratur actis, ipse percipit eam (Eccli. XXXVIII) .» Quia ergo sine cultu et observatione Sabbati esse Israelitae non possumus, celebremus spiritualis otii Sabbatum, ut non sicut Aegyptii perturbemur ab ingruentium importunitate muscarum. Nam quia, donante divina clementia, jam pressuri pervenimus in Israeliticam terram, non est fas Israelitarum ignorare culturam; ne si eorum caeremonias non addiscimus, cruentis leonum invisibilium dentibus exponamur. Sicut enim [Col. 0267C] sacra Regum testatur historia, nuntiatum est regi Assyriorum: «Gentes, inquit, quas transtulisti, et habitare fecisti in civitatibus Samariae, ignorant legitima Dei terrae. Et immisit in eos Dominus leones, et ecce interficiunt eos, eo quod ignorent ritum Dei terrae (IV Reg. XVII) .» Quisquis autem, qui in spirituali constitutus est ordine, sic Deo deservit per 65 exterioris habitus speciem, ut tamen saecularis vitae non deserat vetustatem; hic quodammodo unius Dei cultum, ac caeremonias ignorare perpenditur, et quasi diis pluribus deservire conatur. Unde et de illis quoque dicitur: «Quia cum Dominum colerent, diis quoque suis deserviebant, juxta consuetudinem gentium (Ibid.) .» Dominum quippe et deos gentium quodammodo colere quisque convincitur, [Col. 0267D] si sic sacri ordinis in quo est officium administrat, ut tamen a negotiis saecularibus et carnalis vitae consuetudine non recedat. «Nemo, inquit Dominus, potest duobus dominis servire (Matth. VI) .» An quia tolerabilius videtur quempiam carnaliter vivere, vel obsequia mundo servitutis impendere quam juxta ritum gentium daemonibus immolare? Sed idem Propheta, qui dicit: «Omnes dii gentium, daemonia (Psal. XCV) ,» dicit etiam: «Maledicti, qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) .» Idem Apostolus, qui dicit: «Quis consensus templo Dei cum idolis? (II Cor. VI) ,» dicit etiam: «Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt (Rom. VIII) .» Et iterum: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus [Col. 0268A] ut ei placeat cui se probavit (II Tim. II) .» Malignus etiam spiritus, qui auctor est idoli, dicitur princeps mundi. Et Jacobus: «Quisquis, ait, amicus est hujus mundi, inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .» Quid ergo differt utrum per sacrilegas hostias, sive per reprobam vitam ad Dei inimicitias pravus quisque prorumpat?

Sicut ergo jam diximus, nil prodest quod terram Israel inhabitare jam coepimus, nisi unum et solum Deum Israel sine gentilium deorum admistione colamus. Quae autem est terra, quam dicimus, nisi illa, quam significabat Naaman Syrus, cum diceret Eliseo, «Obsecro, inquit, concede mihi servo tuo, ut tollam onus duorum burdonum de terra?» (IV Reg. V.) Quid autem per allegoriam, Naamam Syrus, nisi [Col. 0268B] genus designat humanum? Sicut enim Naaman ante leprosus, mox ut septies aqua Jordanis abluitur, ab omni leprae squalore purgatur, ita mundanus populus septem charismata illius columbae percipiens, quae supra Dominum in Jordane descendit, per sacri baptismatis lavacrum contagia deposuit peccatorum. Quid vero terra, quam Naaman postulat, nisi incarnationem significat Redemptoris? Haec est, per mysterium, illa repromissionis terra, quae lac et mel fluere dicitur. Lac enim de carne fluit, mel de superioribus venit. Quia igitur in uno mediatore Dei et hominum, et humanitatis lac et mel divinitatis inesse cognoscitur, recte per terram lacte, et melle manantem, incarnationis ejus mysterium figuratur. Quod autem ex hac terra onus duorum burdonum [Col. 0268C] petit, quid aliud, quam duorum apostolorum, Petri scilicet et Pauli documenta deposcit? Unde et unus eorum dicit: «Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Gal. II) . Et quia non modo apostolos, sed etiam omnes praedicatores scientiam et operationem habere necesse est duos in castellum, quod contra se erat, Dominus discipulos misit (Matth. XXI) , atque, sicut Lucas testatur, in omnem civitatem, et locum, quo erat ipse venturus, geminos destinavit (Luc. XII) .» Quod ergo Naaman de terra sancta duorum burdonum expetit sarcinam, super incarnatione 66 Dominica genus humanum apostolicam videtur efflagitare doctrinam, ut hi sagmarii mundo terram invehant, ex quo ad offerenda sacrificia [Col. 0268D] altare in conspectu Conditoris fiat. Unde filiis Israel praecipit, dicens: «Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .» Altare scilicet de terra a Deo facere, est in nostri Redemptoris incarnatione sperare. Tunc quippe a Deo nostro munus accipitur, quando in hoc altari nostra humilitas, id est, super Dominicae incarnationis fidem posuerit quidquid operatur. Altari ergo de terra oblatum munus imponimus, si actus nostros Dominicae incarnationis fide solidamus. De quo altari per Isaiam dicitur: «In die illa erit altare Domini in medio terrae Aegypti, et titulus Domini juxta terminum ejus. Et erit in signum, et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti (Isai. XIX) .» Quod autem Naaman [Col. 0269A] non ob aliud terram prophetae poposcisset, nisi ut ex ea Domino altare construeret, in suis ipse verbis ostendit, cum illic praesto subjungit: «Non enim faciet ultra servus tuus holocaustum et victimam diis alienis, nisi Domino (IV Reg. V) .»

In hac ergo terra et nos colamus Deum, non secundum nostram, sed secundum legem suam, ne sicut de illis dicebatur, et de nobis valeat dici: «Ignorant legitima Dei terrae (IV Reg. XVII) .» Secundum propriam quippe legem Deum colere cernitur qui specie tenus quidem ejus mandatis obtemperat; sed in iis quae facit, ad propriae utilitatis commodum principaliter spectat, et, dum exteriorem Christianitatis exhibet regulam, sub honestatis quidem colore se palliat, sed ad hoc intrinsecus ut in hac vita prosperetur anhelat. Tunc [Col. 0269B] autem Deum secundum ejus legem ac caeremonias colimus, si quidquid eum velle cognoscimus, neglectis omnino quae nostra sunt, votis omnibus adimplemus; si non magnopere perpendamus, quam circa nos sit ampla substantia, sed quam simplex, quam munda, quam denique sincera sit intrinsecus conscientia; si non curamus quomodo sublimes equi nobis insidentibus glomerent gressus, quomodo per auratam videantur insanire cervicem, sed quomodo nos ipsi Deum mereamur habere sessorem; si non amplectamur mortuum quodcunque metallum, sed in capsidili nostri pectoris recondamus lapidem vivum; si non in vestibus ornamenta gemmarum, sed in mentibus rutilent margaritae virtutum; si in cordibus nostris et puritatis vitrum, et sapientiae salutaris [Col. 0269C] resplendeat aurum, ut illam jam imitetur civitatem, de qua in Apocalypsi per Joannem dicitur: «Structura muri ejus ex lapide jaspide; ipsa vero civitas ex auro mundo, simul et vitro mundo; fundamenta muri civitatis omni lapide pretioso adornata (Apoc. XXI) .» Haec igitur anima, quae talis est, procul dubio paradisus est; haec, ille deliciarum hortus est, cujus inhabitator est Deus. Quae dum sui Conditoris contemplatione perfruitur, ad illam dignitatem, in qua primus homo conditus fuerat, reformatur. Unde Dominus in Levitico cum dicturus esset: «Ponam tabernaculum meum in medio vestri, et non abjiciet vos ultra anima mea, et ambulabo inter vos et ero vester Deus, vosque eritis populus meus (Levit. XXVI) ,»praemisit dicens: «Comedetis vetustissima [Col. 0269D] veterum, 67 et vetera novis supervenientibus projicietis (Ibid.) .» Vetustissimum quippe nobis est primos homines Deum in paradiso conspicere; vetus autem, Israeliticum populum circumcisionis, ac sacrificiorum ritum diversarumque caeremoniarum mandata servare. Tunc itaque vetustissima veterum mentis ore comedimus, cum ad instar primi parentis Dei speciem contemplamur; vetera vero novis supervenientibus procul abjicimus, dum Evangelii gratia coruscante Mosaicae legis observantiam non curamus. Qui ergo possidere cum Deo paradisi gloriam quaerimus, hic necesse est ut ei nosmetipsos prius habitaculum praebeamus, quatenus, dum ipse in nobis habitat et nos in eo, sic studeamus non [Col. 0270A] ignobilis otii, sed laboriosae quietis Sabbatum colere, ut ex hoc mereamur in diem Dominicum, qui nullo clauditur fine, transire.

Deus omnipotens, dilectissimi, qui vos coram hominibus fecit insignes, tribuat etiam in suis obtutibus legis suae veraciter esse cultores.

ARGUMENTUM.—Librum sibi, quem multis laboribus vigiliisque proxime confecerat, ab Alexandro H Romano pontifice subreptum fraude vehementer queritur et, ut sibi restitui operam dent, Hildebrandum et Stephanum cardinales efflagitat.

Inexpugnabilibus Romanae Ecclesiae clypeis domno suo HILBEBRANDO, et dulcissimo fratri STEPHANO, [Col. 0270B] PETRUS peccator monachus servitutem.

Querelam omnipotenti Deo, et vobis, qui ejus estis membra, depono de domino nostro papa, qui cor meum tam crebro moerore conturbat et grandaevi jam senis animam ad amaritudinem provocat. Tulit enim librum nostrum, quem videlicet de paupertatula inopis ingenioli cum magno labore decerpseram, et velut unicum filium ulnis uterinae dulcedinis amplectebar; et hunc qualiter tulerit operae pretium est agnoscatis. Sciebat enim hoc se a me aliter impetrare non posse; domno abbati S. Salvatoris me praesente tradidit, praecipiens ut transcriberet. Nocte vero, me nesciente, tulit suisque scriniis insarcivit. Et revera hoc est munditiae sacerdotalis ingenium, imo hoc papalis puritatis est argumentum. [Col. 0270C] Ex his tamen cum expostulatur arridet caputque meum tanquam oleo jocosae urbanitatis suavitate demulcet; sacerdotem scilicet deputat histrionem; dum me rebus impugnat, verbis obdulcat; manus incutit colaphum; os excitatur ad risum. Cui simile Salomon in Proverbiis: «Sicut noxius est, inquit, qui mittit lanceas et sagittas in mortem; sic 68 vir, qui fraudulenter nocet amico suo, et cum fuerit deprehensus dicit: Ludens feci (Prov. XXVI) .» Romana porro tradit historia (Suet. c. 48) : quia Tiberio Caesari, quoniam multo se vino saepius ingurgitabat, dum vocaretur Claudius Tiberius Nero, dicebant histriones: Caldius Biberius Nero. Ego quoque quia nescio saltare, sed scribere, scribam fortassis aliquando non quod sacerdotem, [Col. 0270D] sed quod deceat histrionem. Nam et ego domini mei nomen facile possem jocoso sale conspergere, nisi hoc mihi tantae dignitatis excellentia prohiberet. Alexander quippe, levans angustias tenebrarum interpretatur, sicut in Hebraicorum nominum interpretationibus invenitur. Quibus nimirum tenebrarum angustiis quid aliud designatur, quam tot laboris et calamitatis aerumnae, quas frenetica rabies ac furor nobis Cadaloicus intulit? Cadalous plane tenebrarum excitavit angustias, quas juxta sui nominis etymologiam, Alexander papa levavit, quia dum ille sulphureo, ut ita loquar, Aethnaeae cupidinis fumo lumen apostolicae sedis est aggressus exstinguere, omnes nos tenebrarum compulit angustias tolerare. [Col. 0271A] Quamobrem non modo dominus noster papa, sed omnes nos in conspectu Cadaloi, dici possumus Alexandri; quia dum ille tenebrarum nobis imponit angustias, cujus sumus participes in labore, merito censemur et nomine. Sed cum hoc nomen habeat, levare, illud exprimat, cadere, per hoc, inter levantem et cadentem praelium, illum quem Joannes narrat, ad memoriam cogimur revocare conflictum. «Factum est, inquit, praelium in coelo: Michael et angeli ejus praeliabantur cum dracone (Apoc. XII) .» De quo etiam paulo post additur: «Et projectus est in terram draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et Satanas (Ibid.) .» Ad cujus exemplum et Cadalous de coelo in tartarum cecidit, cum de sedis apostolicae culmine, quod sperabat, in anathematis voraginem corruit.

[Col. 0271B] Praeterea nunquam hujus nominis pontifex apostolicae sedi praesedisse legitur, nisi solus ille martyr insignis, quem quinto loco a B. Petro in ejus cathedra constitutum, per omnia novimus fuisse membra transfixum. Et quia compellor ad ludum, hoc in apostolica sede vocabulum omnia sibi vindicat genera tormentorum, et ab antiqua non degenerat consuetudine, dum haereditate possidet tribulationem. Imo juxta nominis hujus interpretationem, totus mundus factus est Alexandria, dum ubique terrarum tota universalis Ecclesia sub diversis pressurarum gemit angustiis constituta. Reproborum scilicet hominum patet hinc inde rapinis, laceratur injuriis, calamitatum fasce deprimitur, sublatis quotidie possessionibus angustatur, et dum ambages atque tumultus [Col. 0271C] perversa loquentium patitur, titionum quodammodo tenebris denigratur, dicens per Salomonem: «Nigra sum, sed formosa, filia Hierusalem: nolite me considerare quod fusca sim, quia decoloravit me sol (Cant. I) .»

Sed cum haec verba praefatus dominus noster audierit, fortassis, ut solet, illico respondebit: Dure loqueris, et quid ego commerui? quid in te grave commisi? Cui non dissimile fuit quod filii Dan dicebant ad Michan, cui 69 nimirum, quae possidebat cuncta rapuerant: «Quid, inquiunt, tibi vis? cur clamas?» (Jud. XVIII.) Quibus ille respondit: «Deos meos, quos feci, mihi tulistis, et sacerdotem et omnia quae habeo, et dicitis, quid tibi est?» (Ibid.) Sed quoniam sicut vir sapiens ait: «Musica in luctu [Col. 0271D] importuna narratio (Eccli. XXII) ;» licet histrio sim, non libet ludere, dum compellar corde lugere; nec citharam crispare delectat quem amici codicis jactura perturbat. Reddat ergo librum, si vult possidere librificum. Et propter brevem vilis articuli seriem pauperculum ejusdem styli non amittat auctorem. Hoc scilicet merentur impendia tot laborum, tot pericula mortium, cum illud Prophetae lugubri cogeremur voce cantare: «Quoniam propter te morte afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis (Psal. XLIII; Rom. VIII) .»

Plane sicut octo beatitudines enumerat Evangelium (Matth. V) , sic in legibus suis Tullius octo nihilominus [Col. 0272A] genera describit esse poenarum. Et quia beatitudines illae sicut nobis sunt in cognitione, sic utinam haberentur in opere; nos hic, juxta Tullianum ordinem, sola poenarum genera numeremus, damnum videlicet, vincula, verbera, talionem, ignominiam, exsilium, mortem, servitutem. Cum igitur haec omnia fere pro sedis apostolicae servitio pertulerimus, dignum, quaeso, est ut, quasi soluto poenarum debito, nunc eidem sedi potissimum etiam foenus injuriae persolvamus, quanquam et beatitudinum Evangelii pro ejusdem papae servitio non omnino videamur expertes? Habemus enim primam et ultimam, paupertatem scilicet et persecutionem; harum scilicet beatitudinem copiis abundamus. Romani quippe nolunt Alexandrum, sed aerarium. Hunc scilicet, quem Apostolus reprobat (II Tim. IV) ; [Col. 0272B] non eum, qui per apostolorum apostolicorumque pontificum tramitem currit. Nolunt, inquam, Alexandrum evangelicam ecclesiasticae mensae pecuniam proponentem, sed sordentis avaritiae potius aera librantem. Petri respuunt successorem, et alumnum Simonis amplectuntur pro venalitate Spiritus pecunias offerentem (Act. VIII) . Proinde Dominus noster, quia sua nobis praebere non vacat, non saltem quae nostra sunt, tollat. Apostolica quippe sententia est: «Non debent filii thesaurizare parentibus, sed parentes filiis (II Cor. XII) .» Sed dum tanto patri praesumentes obloquimur, quia mensuram nostram insimulantes excessimus, a vobis, dilectissimi, procacibus labiis poenitentiam postulamus. Inter servi scilicet dominique litigium debetur et satisfactio [Col. 0272C] delinquenti et poenitentia vapulanti.

(Habetur tom. III, estque opusc. 32.)

70 ARGUMENTUM.—Conqueritur cum Hildebrando quod parum se ab eo diligi comperisset. Primum, quod nunquam ad se scriberet; deinde, quod in sermonibus sinistram de se mentionem faceret. Quam immerito id sibi accidat ostendit, qui illi pro viribus obtemperare semper studuerit, et maximo amore prosequatur. Ad extremum, episcopatu [Col. 0272D] se abdicat. Quam rem scilicet causam cur se ei Hildebrandus subiratum praeberet fuisse credibile est; nolebat enim in illa temporum necessitate et bonorum sacerdotum penuria tam sancto antistite Ecclesiam orbari.

Domno HILDEBRANDO archidiacono, PETRUS peccator monachus, servitutem.

Miror, venerabilis frater, cur sancta mens tua nulla circa me valeat occasione mitescere, ut ne unum quidem verbum, praesertim quando absens sum, vel ad me, vel de me proferas, quod ad charitatis videatur officium pertinere; sed quandocunque vel ad me legatio destinatur, vel te praesente, sermo quilibet ex me fortassis oboritur, mox parvitatis [Col. 0273A] meae nomen exploditur, fama conspuitur, levitas irridetur, ac de me talia proferuntur quae et inimicis meis jucunda sit fabula, et mihi confusio luctuosa. Plane postquam Romanae sum alligatus Ecclesiae ⁜ (84) , utinam tam Deo, vel Petro, quam tuis coeptis tuisque conatibus semper obtemperare contendi, et in omnibus tuis certaminibus atque victoriis, ego me non commilitonem, sive pedissequum, sed quasi fulmen injeci. Quod enim certamen unquam coepisti, ubi protinus ego non essem et litigator et judex? Ubi scilicet non aliam auctoritatem canonum, nisi solum tuae voluntatis sequebar arbitrium, et mera tua voluntas mihi canonum erat auctoritas. Nec unquam judicavi quod visum est mihi, sed quod placuit tibi. Praeterea, nomen tuum in quanta benedictione [Col. 0273B] fuerit apud labia mea saltem domnum Cluniacensem, qui tibi non est ignotus, inquire. Nam dum super te aliquando disputarem: «Nescit, inquit ille, tantam tibi sui amoris inesse dulcedinem, quam profecto, si nosset, incomparabili penes te amore flagraret.» Sed cur ego scriptionis hujus articulum protraho, quam te lecturum esse non spero? Certe nemo vivit in carne, cui libentius scriberem, si tu dignareris oculum adhibere. Sed quia spes ista non est, vide quam accuratus et limatus sit stylus, qui flores eloquii, quae resplendeat urbanitas dictionis. Sed sive videas, sive non videas, ego tibi episcopatum quem dedisti, per has litteras reddo, omneque jus, et potestatem a me quae mihi super eum competere videbatur, abscindo.

ARGUMENTUM.—Iterum cum eodem Hildebrando expostulat habitam ab eo esse fidem malevolis quorumdam sermonibus, qui beatum virum in alieno solo monasterium aedificasse per calumniam asseverabant. Quod esse falsum manifeste ostendit.

Immobili columnae sedis apostolicae domno HILDEBRANDO archidiacono, PETRUS peccator monachus, salutem.

Uberes ago gratias, venerande frater, quia cum ad regalis aulae contenderes apicem, aestuantem circa me vaporare persensi de sacrario tui pectoris charitatem. Nec mirum, cum Deus ignis dicatur esse consumens (Deut. IV; Hebr. XII) , si sancti Spiritus [Col. 0273D] habitaculum quibusdam scintillis erumpentibus videatur ignitum. Nam ubicunque illius itineris mentio mei nominis incidit, memoria mea penes te in benedictione fuit. Quod factum et amicorum meorum mentes erexit, et detrahentium labia dignae responsionis obicibus oppilavit. Verumtamen [ f. fertur vel aliquid simile ] Florentiae mens tua, quae contra vaniloquos ac mendaces cauta consuevit esse semper et rigida, delinifica quorumdam obtrectatorum esse persuasione mollita. Comitis quippe Guidonis asseclae cum grege servili calumniabantur me construxisse coenobium, ex his utique praediis, quae in clientelae suae stipendium ex herili dudum liberalitate concesserant. [Col. 0274A] Cur, quaeso, illius tunc sententiae recordatus non es, qua dicitur: «Cibaria, et virga et onus asino; panis, et disciplina et opus servo (Eccli. XXXIII) ;» ubi mox sequitur: «Laxa manus illi, et quaerit libertatem (Ibid.) .» Cur et ille tibi versiculus excidit: «Jugum et lorum curvant collum durum, et servum inclinant operationes assiduae?» (Ibid.) Cur etiam illud tua memoria non recoluit: «Servo malevolo tortura, et compedes. Mitte illum in operationem, ne vacet?» (Ibid.) Sed quid mirum, si te licet prudentem et sanctum virum potuit artifex servitus et vesuta decipere, cum et prophetico plenum spiritu David, Siba servus Saul callide mentiens, compulit a justitia declinare? «Tu, inquit, et Siba, dividite possessiones (II Reg. XIX) .» Ille siquidem [Col. 0274B] innocentem Miphiboseth mentitus est contra regiam agere majestatem; isti me conditionem perhibent proscripsisse servilem. Sed, quaeso, frater, nunquid Tethgrimus Guidonis hujus patruus, qui sine liberis obiit, de tot agris ac villis perexigua saltem, quae videbantur esse contermina monasterio legare non potuit? an adhuc obsequentis cunei judicabitur indignus, cui cum ex hac ipse vita decesserit, posteritas ei nulla succedit? Huic etiam, qui adjuvit, quia clientes omnia possident, aliquid Deo conferre, de sui juris allodio non licebit? Censebis, ut ii, qui rotandis 72 ad ignem verubus, vel abluendis sunt lebetibus deputandi, sic herilia bona possideant, ut eorum domini recedentes e saeculo, sanctis Ecclesiis sui juris impendia non relinquant? Dignumne [Col. 0274C] perhibes ut mancipia nostra gerant ora flammantia, ut pretiosi cultus induant ornamenta, nos aestuantis averni tolerare supplicia? Proh pudor! ut illi fluant, et nos inopia coarctemur! Illi ructent pridiana convivia, nos quaeramus apud inferos micam! Merito perdit haereditatem, qui servum relinquit haeredem. Excludi meretur a numero filiorum, qui propria salute contempta, sibi substituit servile mancipium. Obstruatur igitur os iniqua loquentium: et juxta prophetam, sepiantur aures spinis a versipellium mendaciis detractorum (Eccli. XXVIII) . Qui ad faciem quidem blanda praetendunt, sed intrinsecus virus malitiae contegunt, et velut apes ore mella ferunt, sed aculeis pungunt. Et quid mirum, si nos, qui ad terram melle manantem contendimus, apum [Col. 0274D] circumvolantium stimulis laceramur? Ad quam profecto terram festinabat ille qui dicebat: «Circumdederunt me sicut apes, et exarserunt sicut ignis in spinis (Psal. CXVII) .»

Huc accedit quia, cum ad mel terrae viventium properare contendimus, divini quoque verbi dulcedinem propinantes etiam favos mellis in ore portamus. Scriptum est enim: «De ore prudentis procedit mel (Prov. XVI) .» Et dilectus ad sponsam: «Favus, inquit, distillans labia tua, sponsa; mel et lac sub lingua tua (Cant. IV) .» Quae rursus de sponso: «Guttur ejus dulcedo, et totus concupiscentia (Cant. V) .» Quid ergo mirum, si nos et ad mel [Col. 0275A] properantes, et mel in ore portantes, examen apum hinc inde circumvolant, ut obtrectationum nos aculeis pungant? Hinc est, quod Israeliticus ille populus, dum ire per desertum ad terram repromissionis properant, prius castrametati sunt, sicut vetus habet editio, in Gai, deinde veniunt in Dibongad (Num. XI) . Gai nimirum interpretatur chaos. Et quid per chaos, nisi cor intelligitur hominum perversorum, obscurum scilicet, tetrum atque profundum? Pravum est enim cor hominis, sicut Scriptura dicit, et inscrutabile, et quis hominum cognoscit illud? (Jer. XVII.) Dibongad autem significat apiarium tentationum. Post chaos itaque ad apiarum pervenitur, quia postquam cor obscurum, dolosum atque profundum, more Gai, caligo malitiae ac fraudis obtenebrat, ad [Col. 0275B] hoc etiam quandoque per iniquitatis augmenta progreditur ut proximos quosque, velut apes, et praesentes assentationis melle demulceant, et absentes obtrectationum aculeis pungant. De Gai ergo in Dibongad, de chao venitur ad apiarium, quia de fraudulenta malitia tenebrosi cordis pravus quisque progreditur ad infligenda spicula detractionis. Quid itaque de te dicam qui quanquam primo foederatae concordiae circa me jura servaveris, quandoque tamen et oblatrantium canum neglexisti rictus infringere, et fidem non horruisti detrahentibus adhibere? «Vituli multi, et tauri pingues obsederunt me (Psal. XXI) ; et tu patienter audisti.» Dicam itaque de summae sedis archidiacono, quod de Jacobo tunc dicebatur apostolo: «O et justus erravit.» [Col. 0275C] Sed quoniam et pro faventibus, et pro laedentibus 73 indifferenter orandum est, depositae querelae calumniam orationis fine concludam.

Deus omnipotens, venerabilis frater, et ex impensae charitatis officio multiplex tibi praemium reddat, et quod detractoribus consensisti clementer indulgeat.

(Habetur tom. III, estque opusculum 18.)

ARGUMENTUM.—Desiderium Casinensem abbatem [Col. 0275D] saluberrimis monitis instituit. Ea sunt, primum ut sua ipsius errata semper ob oculos habeat, virtutes post tergum; ut aliorum increpationes non moleste ferat, sed amplectatur; ut pro officio suo subditorum culpas non negligat, sed corrigat; absentibus non detrahat, sed in faciem objurget; jejunium amet; ut denique sacrificium Christi passionis assidue celebret.

Reverendissimo abbati DESIDERIO, PETRUS peccator monachus, salutem in Domino.

Sacra testatur historia (II Reg. XIV) , quoniam Absalon Joab militiae principem, ut ad se veniret nuntio discurrente poposcit; qui tamen venire contempsit. Cumque ad ipsum denuo peteret, sed ille obstinatus ac rigidus funditus abnuisset, ad agrum illius Absalon protinus misit messemque hordei, [Col. 0276A] quo plenus erat, ignibus conflagravit. Praesto Joab Absalon expostulaturus aggreditur; ille gaudet quod ejus accessum talibus beneficiis promeretur, nimirum quod petitionibus non obtinuit, laesionibus impetravit. Ego autem tibi, venerabilis frater, non bis, sed saepius scripsi; verumtamen usque hodie ne unum quidem iota, ut rescribere dignareris, extorsi. Ipse quoque pollicitus es quia mihi notarium mitteres, qui saltem ea, quae in te specialiter scripseram, in tui sumptus pergamena transferret. Sed supersedisti penitus vel scribenti rescribere, vel notarium, ut spoponderas, destinare; quorum videlicet unum charitas exigit, alterum veritas quasi pro debito persolvatur impellit. Quid igitur faciam? Nam quia dormientem te impingens et vellicans excitare non [Col. 0276B] valeo, pungam, et sic saltem ut evigiles praevalebo. Ferulam igitur in te doctrinae tanquam magister arripiam, et 74 velut supparem, vel clientem haec, quae tibi forte quam mihi notiora sunt, admonere praesumam. Et hoc sit meum pungere, doctiorem velle docere. Ad hanc fortassis injuriam experrectus evigilabis, ui qui charitati denegaveras vicem, laedenti saltem redhibeas talionem; verumtamen, quem tu tibi vides haec hilariter suggerentem, juniores fratres sibi procul dubio deputent serio consulentem.

Age igitur, noli frater, quod plerique faciunt, tantummodo, si quid est in te virtutis attendere, ut vitia quasi post tergum posita negligas judicare. Imitare naturalis in Pavone diversitatis exemplum. [Col. 0276C] Qui nimirum pullinos, et velut ignobiles pedes prae oculis semper habet, insignem vero caudae pulchritudinem post se spectabilem praebet. Videt in pedibus rusticum aliquid quod despiciat; ignorat in cauda quod eum mirabilem reddat. In promptu est, unde se debeat in humilitate deprimere; post tergum gerit unde valeat, quasi prae caeteris avibus superbire. Tu quoque quodammodo quod in te virtutis est lateat; si quid vero vitiosum, et correctionis est indignum, ab aspectus tui judicio non recedat. Fraternae correctionis zelum noli moleste ferre, sed gratulabundus amplectere, ac velut certae curationis antidotum in animae languentis interiora diffunde, Memento itaque quod per Salomonem dicitur: «Melior est manifesta correctio quam amor absconditus. [Col. 0276D] Meliora sunt vulnera diligentis quam fraudulenta oscula odientis (Prov. XXVII) .» Et alibi: «Viro inquit, qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur (Prov. XXIX) .» Illud etiam attende, quod ait: «Qui abscondit scelera sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur (Prov. XXVIII) .» Et iterum: «Qui diligit disciplinam, diliget sapientiam; qui autem odit increpationes, insipiens est (Prov. XII) .» Vitrum nempe, quia visus acumen admittit et quidquid in se latet exponit, praestantius videretur omnibus esse metallis, nisi percussum facile frangeretur; sed quoniam ad primum ferientis ictum illico [Col. 0277A] dissilit, talentum vitri vix dodrantem aequat argenti. Rosa purpurea rutilantior videtur esse vermiculo, sed quia nullam fert laboris injuriam, inter quisquiliarum stipulas deputatur.

Porro autem quia sancti conventus rector es constitutus, noli dissimulare culpam; sed mox, ut emerserit, adhibe disciplinam, ut cum Phinees te zelus ad aeterni sacerdotii jura promoveat (Num. XXV) , non cum Heli sub torpore desidiae ignobiliter oscitantem ultio repentina percellat (I Reg. IV) . Unde per Salomonem dicitur: «Noli subtrahere a puero disciplinam. Si enim percusseris eum virga, non morietur. Tu virga percutis eum, et animam ejus de inferno liberabis (Prov. XIII) .» Verumtamen cave ne nimius disciplinae rigor duritiam contrahat [Col. 0277B] et immoderatus zeli fervor vertatur in iram, ne videlicet, dum culpae rubigo detergitur, vas tenerum confringatur. Unde et Salomon ait: «Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso, ne forte discas semitas ejus, et sumas scandalum animae tuae (Prov. XXII) .» Aliter: «Melius est habitare in terra deserta, quam cum muliere rixosa et iracunda (Prov. XXI) .» 75 Nonnulli plane, cum per impatientiae fomitem a fratrum charitate resiliunt, hoc quod Paulus et Barnabas propter Marcum discipulum ab invicem discesserunt (Act. XV) , in defensionis suae testimonium vertunt. Quod utique constat non discordiae vitio, sed divinae dispensationis factum esse judicio, ut nimirum sancti apostoli tanquam grana tritici eo spargendae fidei [Col. 0277C] uberiorem messem redderent, quo procul eos ab invicem dissensionis aura perflaret. Absentibus nunquam detrahas, sed eos in faciem, prout res dictaverit, competenter objurga. Hinc est quod in Proverbiis legitur: «Remove a te os pravum, et detrahentia labia sint procul a te (Prov. IV) .» Et in Ecclesiaste (Eccle. X) : «Si mordeat, inquit, serpens in silentio, nihil eo minus habet, qui occulte detrahit.» Vir etiam sapiens ait: «Susurro et bilinguis maledictus est, multos conturbavit pacem habentes (Eccli. XXVIII) ;» audienti vero dicit: «Sepi aures tuas spinis, et noli audire linguam nequam: et ori tuo facito ostia, et seras auribus ejus (Ibid.) .» Adversus linguam nequam aures nostras spinis sepire praecipimur, ut detrahentes quosque spinosae responsionis [Col. 0277D] aculeo retundamus.

Ama jejunium, ut dum inedia corpus atteritur, anima coelestis gratiae pinguedine saginetur. Et serpens ille, qui comedentem hominem cibi telo prostraverat (Gen. VIII) , jejunanti nunc per sobrietatis arma succumbat. Serpens enim, sicut perhibent qui scrutandis rerum naturis subtiliter insudarunt (PLIN. l. XXVIII, cap. 4) , si jejuni hominis sputum gustet, protinus moritur. Cum ergo tanta sit jejunii virtus in hanc bestiam, quae corporaliter repit, quanto vehementior in illum draconem vigere credenda est, qui invisibiliter serpit? Sed ut colubrum hunc valeas efficacius rumpere, sacrificii salutaris hostiam satage frequenter offerre, ut dum [Col. 0278A] ora tua Christi perspexerit cruore rubentia, territus contremiscat, praesto diffugiat et sacramento quo captivatus est propius accedere non praesumat. Sic effetis continuo viribus corruat, et in scrobe suae malitiae quantum ad te perpetuo conditus delitescat, Sed jam calamo silentium impero, quia ipse me in hujus praesumptionis audacia reprehendo, et quasi misso in messem igne protinus fugio, ne deprehendar uberis agri proventus exurere, qui spinas tantum et arbusta debueram silvestria conflagrare.

ARGUMENTUM.—Haec epistola, ut prior, tota paraenetica est. Adhortatur enim eumdem Desiderium, [Col. 0278B] ut monasterii sibi commissi curam indefesse gerat, assentationes fugiat, de se abjecte sentiat, monachos, eosque praesertim, qui simpliciores sunt, ad viam perfectionis dirigat, et denique seipsum ad contemplationis culmen erigat.

76 Domno DESIDERIO venerabili abbati, PETRUS peccator monachus servitutem.

Licet ignis circumposita quaeque corripiat, se tamen super se naturaliter erigit ac semper in superiora contendit, et fraternus amor, qui in meis circa te visceribus aestuat, nequaquam te solo contentus in te constituit finem, sed per te quoque in communem transfertur Auctorem. Est enim amor inutilis, aridus et insulsus, qui sic se occupat circa proximum, ut non etiam porrigatur in Deum. Et quanquam principalis sit amor Dei, per amorem [Col. 0278C] tamen proximi, quem conspicimus, pervenimus ad amorem Dei, quem non videmus (I Joan. IV) . Interim itaque dum te cominus attendo quem diligo, ad illum semper oculos levo ad quem tecum simul attingere concupisco. Consere igitur et innecte manus, atque, ut laborem alleviemus itineris, mutuis nos adhortationibus incitemus. Tu autem, quia regendi praestantissimi monasterii nexibus obligaris, cave ne in hujus viae laboribus, vel pusillanimis te lassitudo retardet, vel assentantium delenifica verba robur animi male consentientis enervent. Illud itaque ad memoriam revoco, quod de Tobia viro justo Scriptura testatur: «Contigit, inquiens, ut quadam die fatigatus a sepultura, veniens domum, jactasset se juxta parietem et obdormisset, atque [Col. 0278D] ex nido birundinum dormienti illi callida stercora insisterent super oculos ejus, fieretque caecus (Tob. IX) .» Fatigatus a sepultura, dum se vel effractis viribus projicit, lumen amittit. Illaesum quippe cordis oculum servat, quisquis in bonis operibus infatigabilis perseverat, cum vero pusillanimiter frangitur, non immerito luce privatur. Hinc enim scriptum est: «Vae iis qui perdiderunt substinentiam! (Eccli. VIII.) » Hinc Paulus ait: «Vigilate, state in fide, viriliter agite (I Cor. XVI) .» Quid vero leviter volitantes hirundines, nisi leves adulantium et blanda loquentium significant mores? Qui dum blandiloquii sui suavitate demulcent, dum adulationis oleo caput audientis impinguant, interiores [Col. 0279A] oculos, ne solita luce perfruantur, excaecant: «Corripiet me justus, inquit, in misericordia, et increpabit me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXLVIII) .» Et tanquam stercus oculis ingerunt, dum lenocinantis eloquii quemlibet blanda verbositate perungunt. A quibus scilicet haec saepe dicuntur: «Vive dum vivis, recrea corpus eduliis; ne si se districtius atterat, tot oppressa laboribus caro fragilis mox succumbat.» Persona tua clementioribus excolatur induviis, ut ejus quam tenes servetur genium dignitatis. Agglomeretur lateribus tuis in modum cunei turba clientium, ut dum te commeantium multitudo condecorat, tam sublimis honor officii non vilescat. Sed si nobis haec diabolicae malignitatis amaritudo detegitur, tentationis [Col. 0279B] ingestae caligines funditus evanescunt. Unde et illic dicitur: «Tunc sumens Tobias de felle piscis, linivit oculos patri suo; moxque coepit albugo ex oculis ejus, quasi membranam ovi egredi, statimque visum recepit (Tob. XI) .» Fel etenim piscis est malitia Beethmoth, qui caput est et initium totius iniquitatis. 77 Caecus itaque felle piscis oblinitur, et protinus caecitas effugatur, quia, cum amaritudo diabolicae versutiae nostris oculis ostensa proponitur, tenebrarum mox caligo propellitur, et lux interior, quae velut eclipsim passa fuerat, reformatur.

Et notandum quod dicitur quia prius albugo de oculis est illius egressa, et sic lux illico reparata. Ille quippe in oculis gerit albuginem, qui de se sanctitatis [Col. 0279C] habet opinionem. Quisquis ergo recuperare vult lucem, amputet a se prius affectatae aestimationis albuginem, ut se non abneget peccatorem, qui peccati vult evadere caecitatem. «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Isti sunt oculi, de quibus in Canticis dicitur: «Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet (Cant. IV) .» Quia licet sancti nunc Creatorem suum per gratiam contemplationis aspiciant, latet tamen adhuc magnum aliquid, ad quod in hac corruptibili carne humanae mentis acies non aspirat. Ubi mox sequitur: «Capilli tui sicut greges caprarum, quae ascenderunt de Galaad (Ibid.) .» Sicut enim per oculos Ecclesiae doctores intelliguntur, qui ad videnda inferioribus membris summa ac spiritualia sunt praelati, [Col. 0279D] sic etiam per capillos, gregesque caprarum designantur simplices et subjecti. Qui nimirum, et si prae simplicitate mysteria quaeque ac summa penetrant, multitudine tamen et compositione sua sanctam Ecclesiam, velut capilli caput, exornant. Capra, quia plerumque cum peccato offertur, figura peccati; Galaad «acervus» est «testimonii.» Per Galaad ergo, Christum, cui sanctorum omnium multitudo perhibet testimonium; per capillos vero, vel caprarum greges, multitudinem intelligimus subjectorum. Greges ergo caprarum ascendunt de monte Galaad, quia sanctorum omnium multitudo de Christo, quem sibimet faciunt fundamentum, conscendere satagunt excelsa virtutum. Sed cur hoc exemplum oratio deduxit [Col. 0280A] ad medium, nisi ut tu intelligas quia, quantum distat inter oculos et capillos, tantum fere in contemplationis studio inter praelatos distare debeat, et subjectos? quatenus tu eorum, qui tibi commissi sunt, oculus, tu spiritualibus studiis sis intentus, et videas non modo tibi, sed et sibi. Hinc frequenter exoritur inundatio fletuum, salubris compunctio lacrymarum. Hinc est quod in Genesi legitur: «Iste est, inquit, Ona, qui invenit aquas calidas in solitudine, dum pasceret asinos Sebeon patris sui (Gen. XXXVI) .» Hoc plane quantum ad litteram vanum videtur et frivolum. Quid enim ad sacram Scripturam pertinet, ut referat quia custos asinorum aquas reperit in deserto? Sed ubi in litteris nulla videtur utilitas, ad spiritualem intelligentiam necesse [Col. 0280B] est mens recurrat. Quid est enim per figuram, Ona in solitudine patris sui asinos pascere, nisi spiritualem quempiam virum, cui Deus pater est, simplices fratres sub disciplinae remotioris studio custodire? Et quid est aquas calidas invenire, nisi in compunctionis lacrymas, quae de fervore sancti Spiritus eliciuntur, erumpere? Nam et ipsa interpretatio nominum hujus figurae non refugit intellectum. Onam siquidem dolor, vel tristitia eorum, sive etiam mussitatio, vel murmuratio interpretatur. Quisquis 78 enim compunctionis dolore tristatur, quasi sub quadam querula mussitatione adversum pravitatem vitae suae murmurare compellitur. Sebeon autem interpretatur, stans in aequitate, quod Deo congruere nemo prorsus ignorat. [Col. 0280C] Ipse quippe in aequitate principaliter stat qui a justitiae rectitudine nulla necessitate coactus exorbitat. Onam ergo dum patris sui Sebeon asinos in solitudine pascit, aquas calidas reperit, quia quisquis se per vitae rectitudinem Deo filium exhibet ac de peccatis suis medullitus dolet, dum se reddit in pervigili fratrum cura sollicitum, divino munere percipit gratiam lacrymarum: nam et beata illa peccatrix prius pedes Domini unguento perunxit, postmodum etiam alabastrum unguenti pretiosi super caput recumbentis effudit (Matth. XXVI; Marc. XIV; Joan. XII) . Caput Christi, Deus; pedes Christi, servi Dei. Sicut enim illa, dum humanitati Christi dependit obsequium, ad divinitatis attingere meruit intellectum, sic nimirum, sic doctor Ecclesiae, dum Christi membra custodit, [Col. 0280D] contemplandae divinitatis gratiam percipit. Praeterea nonnulli sunt simplices fratres, qui quid sit contemplatio nesciunt, atque ideo in spiritualibus studiis se exercere nullatenus possunt, sed dum se funditus ab hoc mundo mortificant, dum fatigare se diversis per obedientiam laboribus satagunt ac in omnibus obtemperare suis prioribus inardescunt, apud omnipotentem Deum locum familiaritatis obtinent, ita ut per eos aliquando etiam signa virtutum fiant.

Pridie certe, dum jam sol occasum vergeret, frater quidam, Joannes nomine, ad me venit, et miraculum celebri memoria dignum sibi dudum contigisse narravit. Cum, inquit, in Classense monasterio [Col. 0281A] degerem, et commissam mihi sacrorum exedram custodirem, quadam die post completorium libros ecclesiae in archivo congessi, deinde clavem imprimens, ut quotidie consueveram, obseravi: sed, ut post liquido patuit, de cereo quem ferebam, nesciente me, vapor emicuit, et linteum quo liber operiebatur afflavit. Mane autem facto cum arcam aperirem, ut libros tollerem, repente mihi in vultum fumus et igneus vapor occurrit. Stupefactus illico atque perterritus, si forte de libris adhuc aliquid superesset, coepi curiose perquirere: sed, o incomprehensibilis divinae virtutis effectus! cum omnes lintei viginti circiter exusti essent in cineremque redacti, quibus nimirum codices fuerant involuti, ipsi codices omnino servabantur illaesi. Porro arcam ignis [Col. 0281B] penetraverat, et largum combustionis orbem in ejus fundo reliquerat. Hoc itaque comperto fratres divinam laudavere potentiam, quoniam in Chaldaico camino Hebraeos custodierat pueros (Dan. III) , nunc in arcae flagrantis incendio suos etiam servaverat libros. Est autem frater ille qui mihi ista narravit, idiota quidem, sed tam ferventis obedientiae, tam piae vitae, ut nequaquam videatur indignum, quod Deus per eum dignaretur exhibere prodigium.

Tu autem, venerabilis frater, sic domum Dei cum commisso grege custodias, ut te tamen per incuriam non relinquas; sic fecunditatem Liae gignendis fetibus excolas, ut a venustae Rachel amplexibus non recedas (Gen. XXIX) . Noli te in assentantium 79 blandimenta projicere, ne dum te levium hominum [Col. 0281C] vana verba delectant, ad instar Tobiae mentis oculos hirundinum stercus obducat (Tob. II) . Si quis est qui te amicabiliter corripit, huic aures aequanimiter adhibe; ab illis autem velut excreans et nauseatus averte, ne tibi congruat quod Salomon ait: «Viro, qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur (Prov. XXIX) .» De talibus et per Isaiam dicitur: «Populus enim ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, filii nolentes audire legem Dei; qui dicunt videntibus: Nolite videre; et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt. Loquimini nobis placentia, videte nobis errores, auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie mea sanctus Israel (Isa. XXX) .» Igitur, sicut jam superius diximus, [Col. 0281D] adeamus cum fiducia ad thronum gratiae (Hebr. IV) : deseramus tenebras saeculi, ab oculis nostris terrenae concupiscentiae se caligo dimoveat, ut elapsis passionum carnalium tenebris, veri Solis nobis splendor erumpat. Anhelemus ad eum, qui lucem habitat inaccessibilem (I Tim. VI) , et intimo cordis accessu properemus ad eum qui nos expectat verae lucis auctorem. Si curiose quaerimus in solitudine aquas calidas, possumus invenire, ut, dum removemur a saeculo, et S. Spiritus nos fervor accendat et salutiferae compunctionis mador a contagiis abluat, sicut per Isaiam dicitur: «Implebit Dominus splendoribus animam tuam et ossa tua liberabit; et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum, cujus [Col. 0282A] non deficient aquae (Isai. LVIII) .» Cum hoc itaque sit, tunc hominis anima facta est paradisus, et quasi vere fit hortus deliciarum. Tunc amor mundi hujus in amaritudinem vertitur, mens carnalis affectus vinculis expedita in alta sustollitur, et in solo sui Creatoris ineffabili contubernio delectatur, sicut per eumdem prophetam dicitur: «Tum delectaberis super Domino, et sustollam te super altitudinem terrae et cibabo te haereditate Jacob patris tui (Ibid.) .» Ad hoc enitamur, dulcissime frater, intimae refectionis epulum tendere; has nunquam desinamus dapum coelestium delicias esurire, quatenus dum hoc quasi parvo jentaculo, ne deficiamus in via, deficimus, ad illud plenum, quod in coelo est, nuptialis convivii ferculum nutriamur. Et quanquam diversis te negotiis [Col. 0282B] cura regiminis opprimat, ad sinum tamen quietis intimae, cum poterit, mens recurrat. Imitatus scilicet Moysen, qui tabernaculum foederis frequenter intrabat et exibat (Exod. XXXIII) . Quid est enim quod ille crebro tabernaculum ingreditur et egreditur, nisi ut exemplum praebeat, quod is, qui intus in contemplationem rapitur, foris infirmantium negotiis frequenter urgetur, intus Dei arcana considerat, foris onera carnalium portat. Qui de rebus quoque dubiis semper ad tabernaculum recurrit, ac coram testamenti arca Dominum consulit, formam procul dubio rectoribus praebens, ut cum foris ambigunt quid disponant, ad mentem semper quasi ad tabernaculum redeant, et velut coram testamenti arca Dominum consulant, si de iis, in quibus dubitant apud semetipsos [Col. 0282C] intus sacri eloquii paginas requirunt. Unde et ipsa Veritas, per susceptionem nobis nostrae humilitatis ostensa, noctibus in monte orationibus vacat, 80 die vero in urbibus per miraculorum signa coruscat, imitationis videlicet viam bonis rectoribus sternens, ut si jam summa contemplanda appetunt, necessitatibus tamen infirmantium compatiendo misceantur, quia tunc ad alta charitas mirabiliter surgit, cum ad ima proximorum se misericorditer attrahit et, quo benigne descendit ad infima, valenter recurrit ad summa.

ARGUMENTUM.—In hujus epistolae fragmentis, in quibus, ut inscriptio testatur, de dignitatibus abjiciendis [Col. 0282D] disserebat, nonnulla sacrae Scripturae loca ex libris Regum mystice interpretatur.

Domno DESIDERIO abbati . . . . PETRUS peccator monachus:

Quem non aedificet atque ad perfectionem charitatis excitet (I Reg. XXVIII) , quem, inquam, non solum ad officiosum piae humanitatis studium exercendum, verum etiam ad bona pro malis redhibendum non provocet hoc quod de Pythonissa illa magnae profecto laudis digna praeconio legitur? Quae, videlicet ad imitationem Dei, Saul tam bene tractavit, non modo regio jam culmine desperatum, sed et in crastino Philistinorum gladiis perimendum, et tanquam prudens, juxta Evangelium, serpens (Matth. X) illi [Col. 0283A] praestitit beneficium, a quo nullum se consequi posse sperabat emolumentum. Ille praeterea, sicut ipsa conqueritur, omnes ariolos de terra Israel et magos erasit, ac per hoc eidem mulierculae omnem quaestum solitae divinationis ademit. Illa vitulum pascualem, qui sibi de consumpta vix paupertate supererat, coxit, et azymos panes de perexigua farina commiscens, illi, ut vesceretur, apposuit. Quod cum ille lugubris et contigua morte perterritus sperneret, ac cibum capere funditus recusaret; econtrario illa precibus obnixis, et quibusdam velut argumentationibus incessabiliter insistebat, ut roganti talionem redderet, et, sicut illa jubenti paruerat, sic iste supplicantis precibus annueret: «Ecce, inquit, obedivit ancilla tua voci tuae, et posui animam meam in [Col. 0283B] manu tua, et audivi sermones tuos, quos locutus es ad me; nunc ergo audi et tu vocem ancillae tuae, et ponam coram te buccellam panis, ut comedens convalescas et possis iter facere (I Reg. XXVIII) .» Quis enim hoc coruscante faceret Evangelio, quod haec mulier sub umbra legis egisse describitur, praesertim cum vetus offerat instrumentum: «Diliges amicum tuum, et odio habebis inimicum tuum (Levit. XIX; Matth. VI; Marc. XII) ,» evangelica vero tuba terribiliter intonet: «Quia nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris?» Saul enim ita divinantibus et ariolis inimicus exstitit, ut passim omnes interficeret, et vix eorum quispiam, nisi haec duntaxat paupercula mulier, remansisset; haec etiam [Col. 0283C] 81 quae supererat, tanta regiae persecutionis erat immanitate constricta, ut dum nullatenus uti divinatione praesumeret, consuetum propriae artis quaestum funditus amisisset. Haec tamen, idipsum quod remanserat reddens, bona pro malis alacriter obtulit, et inimicum suum, velut Apostolo jam haec praecipiente, cibavit (Rom. XII; Prov. XXV) . Et haec eo tempore laudabilis mulier fecit, cum illum nosset illico moriturum, atque ideo nec speraret jam placidum, nec paveret iratum. Argumentis utuntur homines, ut e propriis domibus hospitari nolentes ejiciant, ut ad tabernas, vel emptoria vicina transmittant. Siquidem locus iste depretiatur, ille praefertur. Hic per inclementiam annotinae tempestatis aegra seges negare fertur agricolis victum, illic feracium [Col. 0283D] frugum dicitur exuberasse proventus. Modo brevitas commendatur itineris, modo sol altiora coeli tenere spatia perhibetur. Hac igitur accuratione verborum nihil aliud agitur, quam ut supervenientes, aliud sibi providere compellantur hospitium. Haec autem prudens et ingenua mulier rhetoricatur, ut ita loquar, et oratorum orationibus utitur, ut inimicus ejus, dum respuit ac resultat, ad edulium provocetur.

(II Reg. XIII, per totum.) Absalon siquidem interpretatur, patris pax, per quem designatur populus Judaeorum, qui usque ad mortem persecutus est Christum. De quo populo per Isaiam dicit: «Filios genui et exaltavi; ipsi autem spreverunt me (Isai. I) .» Qui patris pax jure dicitur, quoniam in illo specialiter [Col. 0284A] populo per legem datam, per victimarum sacrificia, per tabernaculum denique, sive templum Deus quievisse videtur. Sicut David: «Notus, inquit, in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) .» Atque ut iste populus patris pax esse videatur, audi quod sequitur: «Et factus est in pace locus ejus (Ibid.) .» Sive, per Absalon, Judas traditor designatur, qui et ipse patris pax non immerito dicitur, sicut ipse de illo Christus in psalmo conqueritur, dicens: «Etenim homo pacis meae, in quo sperabam, magnificavit adversum me supplantationem (Psal. XL) .» Nam et Christus non incongrue pater asseritur, sicut propheta testatur: «Vocabitur, inquit, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isai. IX) .» Iste ergo dicitur princeps pacis, et ille pax patris. [Col. 0284B] Cui etiam, Judae videlicet, in ipso persecutionis articulo pacis osculum non negavit (Matth. XXVI) . Nec mirum si Judae traditoris speciem Absalon tenuit, quem non solum in persecutione David, sed ipso quoque genere suae mortis expressit. Ille siquidem quercui, dum transire vellet, inhaesit, iste laqueo se, Scriptura testante, suspendit. Ut quoniam uterque redundans vipereae felle nequitiae et terra indignus erat et coelo, inter utrumque libratus, et terram perderet, et ad coelum nullatenus aspiraret (Matth. XXVII; II Reg. XVIII) . Nam et Achitophel, qui David persequi non dissimiliter voluit (II Reg. XVII) , exigentibus meritis, idipsum genus mortis elegit. Hic enim Absalon persequenti David consilium dedit ut concubinas patris, quas dimiserat ad custodiendam domum, [Col. 0284C] sacrilega permistione pollueret, atque ad foedandum patrem novercas suas turpiter incestaret (II Reg. XVI) . Quid autem per decem concubinas David, nisi pars illa Judaicae plebis exprimitur, quae Christum verum, utique David 82 fugientem, in gentilitatis deserta non sequitur, quia legis se habere Decalogum gloriatur. Per numerum namque concubinarum, numerus exprimitur mandatorum. Concubinae ergo, quae non sequentes David, domum servant, hi sunt qui in veteris legis custodia perseverant. Absalon igitur ad has concubinas David ingreditur, quia diabolus, qui in Absalon erat, per excessus diversorum scelerum cum talibus fornicatur. Et bene dicitur, quia David eas dimiserat ad custodiendam domum. Provida quippe [Col. 0284D] Redemptoris nostri dispensatione divinitus agitur, ut quasi ad servandam legis domum Judaeorum reliquiae serventur, ut ipsi quodammodo nostri sint scriniarii, et libros coelestis eloquii, in eadem in qua conditi sunt lingua, ubique terrarum ferant, quatenus ipsi, qui nobis inimici sunt, si quando scrupulus dubietatis emerserit, omne nobis ambiguum tollant. Unde per Psalmistam dicitur: «Deus meus, ostende mihi bona inter inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliviscantur legis tuae (Psal. LVIII) .» Hebraica quippe lingua quae toto orbe dispergitur, multum Christianae fidei auctoritas adjuvatur. Nam nisi illud accederet testimonium, quod apud nos scribitur, quodammodo putari posset esse figmentum; sed cum [Col. 0285A] illud testimonium adhibetur, illico dubietas tollitur. Unde et illic aperte subjungitur: «Disperge illos in virtute tua (Psal. LVIII.) ;» ac si dicat Filius ad Patrem: Disperge, atque dissemina per totum mundum qui superfuerint de populo Judaeorum, ut ipsi de veteribus libris testimonium perhibeant novae fidei veritati.

Cumque venisset David in castra Madian, Sobi filius Naas, et Machil filius Amihil, et Berzellai Galaadites obtulerunt ei stratoria, et tapetia, ac vasa fictilia, etc. (II Reg. XVII) . Madianitae vero qui praebuere regi David stratoria, et tapetia, quid aliud significant quam gentiles conversos ad fidem? Qui dum piis actibus incessanter insistunt, quasi textrini operis linteamina praeparant, in quibus [Col. 0285B] utique Dominus suaviter requiescat. Haec enim sunt evangelica illa vestimenta, quae apostoli super asinum ponunt, et Jesum sedere desuper faciunt (Matth. XXI; Marc. XI; Luc. XIX) . Quod autem sequitur: Quia dederunt David etiam vasa fictilia, frumentum, et hordeum, farinam, et fabam, et lentem, et frixum cicer, et mel, et butyrum, oves etiam, et pingues vitulos (II Reg. XVII) , plurimae ciborum species diversi sunt sanctorum hominum mores. Quibus nimirum David cum suis commilitonibus pascitur, quia Redemptor noster cum sanctis suis rectis justorum operibus velut esuriens epuratur.

Berzellai Galaadites senex valde, id est, octogenarius, ut sacra testatur historia, descendens de Rogelim, transduxit regem David Jordanem. Cui [Col. 0285C] rex: «Veni, inquit, ut requiescas mecum in Hierusalem (II Reg. XIX) . Ille autem renuens excusationem senectutis obtendit, et relicto rege mox ad propria repedavit. Sunt namque nonnulli qui regem David, hoc est, Salvatorem nostrum sequentes, Jordanis fluenta transmittunt, hoc est, vel baptismi suscipiunt sacramentum, vel quod, secundum est lavacrum, arripiunt spirituale propositum. Nam quia in Jordane auctor baptismi Christus est baptizatus (Matth. III; Luc. III) , 83 recte per eum intelligitur baptismus. Sed hi, veste variata, non mente, habitum mutando, non animum, ad pristinos redeunt mores, et saeculares repetunt actiones; et quia nequeunt a negotiorum saecularium perturbatione quiescere, nolunt in Hierusalem, hoc est, in visione pacis habitare cum [Col. 0285D] rege. Senes enim sunt et inveterati, atque ideo nequeunt in novam de vetusta conversatione mutari. Nam et Jordanem transeunt et octogenarii sunt; quia et baptizati sunt, et resurrectionem futuram, quae per octonarium designatur numerum, credunt. Sed hi quanquam regi humiliter et blande loquantur, regem tamen deserunt, et ad solitae conversationis consuetudinem revertuntur. Quid est enim regi blanda verba proferre, nisi sicut in Evangelio dicitur, se callide potius quam humiliter excusare? Rogo, inquit, te, habe me excusatum (Luc. XIV) .» Dicebat enim Berzellai regi: «Cur servus tuus fit oneri domino meo regi? Paululum procedam famulus tuus ab Jordane tecum, nec indigeo hac [Col. 0286A] vicissitudine (II Reg. XIX) .» Cujus figuram tenent, qui spirituali cuiquam viro, seseque ad altiora provocanti, quasi humiliter decantant: Peccatores quidem sumus, tibique, Pater, obtemperamus, sed districtioris instituti regulam servare non possumus. Infirmi sumus et fragiles, atque ideo melius judicamus sub levi nos fasce inglorios utcunque vivere, quam sub gravis sarcinae pondere quasi fortes funditus interire. Nam et quod idem Berzellai superius dixerat, ab istorum interioris hominis senio non discordat. «Quot sunt, inquit, dies annorum vitae meae ut ascendam cum rege in Hierusalem?» (Ibid.) Et adjecit: «Nunquid vigent sensus mei ad discernendum suave et amarum? aut delectare potest servum tuum cibus et potus? vel audire possum vocem [Col. 0286B] cantorum et cantatricum?» (Ibid.) Veraciter enim talium hominum sensus intrinsecus obtusi sunt, quia spiritualia mentis edulia, vel intimae jubilationis organa non discernunt. Non enim eis sapit cibus ille coelestis, ad quem Propheta spirituales convivas invitat: «Gustate, inquit, et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .» Nec illa fauces eorum mella discernunt, de quibus aiebat: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo!» (Psal. CXVIII.) Necdum ad illud Sapientiae discubuere convivium, de quo in libro Proverb. dicitur: «Quia sapientia immolavit victimas suas, miscuit vinum et posuit mensam suam (Prov. IX) ;» ubi et sequitur: «Misit ancillas suas ut vocarent ad arcem et ad moenia civitatis: [Col. 0286C] Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis (Ibid.) .» Hi voces etiam cantorum et cantatricum non audiunt; quia quae sanctorum martyrum, quae sanctarum virginum ante Deum jubilet modulatio, nullatenus comprehendunt. Nam quia carnaliter conversantes, ad Dominum contemplationis corda non elevant, coelestis harmoniae modulos, et mellifluas angelici concentus suavitates ignorant. Unde non immerito senex ille Berzellai fuisse dicitur de Rogelim, quod interpretari dicitur pedes. Pedestres enim tales ambulant, et quoniam a terrenae conversationis itinere se suspendere nesciunt, ad comprehendenda coelestis melodiae cantica non assurgunt. Nolunt enim 84 nisi pedites semper incedere, atque ideo nequeunt alta [Col. 0286D] jubilationis intimae gaudia penetrare. Et quoniam terreni actus, in quibus sparsi sunt, duros eos atque insensibiles reddunt, spiritualis laetitiae contemplari subtilia nequeunt. Hinc est etiam quod iste Berzellai Galaadites asseritur quod acervus testimonii interpretatur. Et quoniam acervus ille testimonii, qui Galaad dicitur, a Laban et Jacob de lapidibus factus agnoscitur (Gen. XXXI) , bene per hunc Galaaditem, duri ac lapidei homines designantur, qui dum ad amorem spiritualis vitae cor non emolliunt, tanquam lapides facti, in pertinaci saecularium negotiorum rigore durescunt. Ad quam duritiam pertinet quod idem quoque Berzellai, ferrum meum interpretari dicitur. Quid est durius ferro? et [Col. 0287A] quid obstinatius corde perverso? «In malevolam enim animam nunquam introibit sapientia (Sap. I) .» Et congrue, ferrum meum, quasi de se quilibet homo durus et obstinatus dicit, quia, dum statuit in propria perseverare duritia, in consilia se nunquam projicit aliena. Ea quia rigidus et inflexibilis ad coelestem Hierusalem cum David rege non graditur, de via quam coeperat cum Berzellai, ad terram Madian, (II Reg. XX) , hoc est, ad vitae veteris primordia revocatur.

Cumque venisset rex David in Hierusalem, tulit decem concubinas suas, quas reliquerat ad custodiendam domum, et tradidit eas in custodiam, nec est ingressus ad eas, sed erant clausae usque in diem mortis suae, in viduitate viventes. Concubinae, quae non sequentes [Col. 0287B] David, domum servant, hi sunt qui in veteris legis custodia perseverant. De quibus profecto concubinis dicitur: «Quia de caetero non est David ingressus ad eas, sed erant clausae usque in diem mortis suae, in viduitate viventes.» Judaei plane nunc clausi sunt, et in viduitate vivunt, quoniam ad virum sanctae Ecclesiae non accedunt. Nec ad eos coelestis ille sponsus ingreditur, quia tanquam mulierculis a diabolo prostitutis, suum praebere contubernium dedignatur, eisque, quia polluti sunt per adulterium, repudii dat libellum. Et hae quae non sequuntur virum, merito concubinae, nec vocantur uxores: quia dotali foedere ac nuptiali copula prorsus indignae, non illam pariunt sobolem quae paternae benedictionis possideat haereditatem. Nobis autem econtrario [Col. 0287C] dicitur: «In hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis (II Petr.III) .» Nam et item dicit Apostolus: «Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Quicunque autem ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt (Galat. III) .»

(Habetur tom. III, estque opusc. 33.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 34.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 35.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 36.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 37.)

ARGUMENTUM.—Petrum S. R. E. cardinalem, et cancellarium magnopere laudat, et se cum eo familiaritate jungi cupere ait, simulque illi sanctae Ecclesiae statum commendat.

86 Domno PETRO sacri palatii cancellario, PETRUS Crucis Christi servorum famulus, ferventissimae devotionis obsequium.

[Col. 0288B] Dilectissime, cum non ignorem, quid hoc tempore Roma sit, nec non et frequenter audiam qui sis, ad hoc unum mente recurro, quia qui valet candens lilium inter spinarum densa producere (Cant. II) , ipse etiam te talem voluit Romanis artibus ( f. arcibus) exhibere. Quapropter noveris procul dubio quia charitatem tuam habere desidero, et speciali tecum familiaritate, et unanimi concordiae vinculo tecum connecti non mediocriter concupisco. Neque enim huic meo desiderio locorum valet obesse longinquitas. Nam et ipsum mei capitis oculum non video, per quem video, utilitate tamen ministerii ejus nihilominus fruor, et quia oculus mihi in proferendis exempli verbis occurrit, tu mihi hac in parte sis oculus, tu sis magister, quatenus per te mihi liceat [Col. 0288C] cernere, si quidquam apud aures beatissimi hujus apostolici valeam laborare. Nisi enim ad rectitudinis statum sedes romana redeat, certum est, quia totus mundus in suo lapsus errore perdurat. Et necesse est jam ut eadem sit renovandae principium, quae nascentis humanae salutis exstiterat fundamentum. Sed quia tantae prudentiae viro pauca sufficiunt, urbanitatem rusticitas non offendat, legenti rescribere rogo non pigeat. Per brevissimam vero hujus styli membranulam prolixam mei pectoris intellige bibliothecam.

(Habetur tom. III, estque opusc. 37.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 37.)

(Habetur tom. III, estque opusculum 38.)

ARGUMENTUM.—Revocatus in patriam ab archiepiscopo Ravennate, excusat se quod adhuc monachorum, qui suae curae commissi erant, necessitatibus detentus non paruerit. Laudat deinde eumdem et adhortatur. Postremo orat ut profectionis labor, si fieri potest, interim sibi remittatur.

Domno G. secundae per Italiam sedis antistiti, PETRUS ultimus eremitarum servus devotissimae servitutis obsequium.

Praecepisti mihi, dilectissime Pater et domine, et [Col. 0289B] praecipiendo mandasti, ut ad te venirem; sed ego pauperculum locum ad regendum suscipiens, qui prius per memetipsum solummodo pauper exstiti, nunc per tot pauper effectus sum, quot regendos accepi. Perpendo igitur et quale sit plurimos regere, et praebendae necessitatis stipendia non habere. Quapropter dum fratrum necessitati consului, ad vos facile venire non potui, verumtamen dum et hoc ipsum studiose pertracto, quodammodo sacrilegium deputo, si sanctitati tuae parere qualibet occasione postpono. Quis enim illi tuto inobediens fiat, quem Deo sanctis operibus obedire non dubitat? Tibi enim, cui, Deo auctore, praesides, Sedes Ravennatica, tibi omnis in Christo grates sancta reddidit Ecclesia, nimirum qui eo tempore, quo Simoniacus [Col. 0289C] draco mirabilium negotiatorum brachia perplexis concupiscentiae spiris virus infundit, tu solus pene ex omnibus invictus Christi miles incolumis permanens, Petri jaculo nequissimae bestiae guttur infigis, et Ecclesiam tuam mundam ab omni ejus pestifera contagione custodis, et quod pastorum, imo latronum culpa magistri sedes amisit, nobilis alumni cathedra inviolata servavit. Sed inter haec omnia vestrae sanctitatis studia, illud mihi multo est charius, quod saluti monachorum pastoralis oculus vester invigilat, et occulta diu vulnera in lucem producere, et disciplinae Cysurgio secare non cessat. Eia miles Christi, fortiter te in vires collige, et circumducto prudentiae tuae oculo, contra cunctas diaboli machinas viriliter praeliare. Avaritiam jugula, [Col. 0289D] superbiam calca, lapsos erige, vacillantibus sanctae exhortationis dexteram praebe, quatenus et temetipsum sanctarum virtutum scuto custodias, et alios ab omni antiqui hostis impugnatione defendas. Obsecro autem te, dilectissime, si cum tua licentia potest fieri, non me hoc temporis inquietari permittas: [Col. 0290A] sin autem, quidquid volueris, cum omni auctoritate praecipias.

ARGUMENTUM.—Ostendit se tanto Gebehardi archiepiscopi amore teneri ut illius absentis desiderium ferre vix possit. Hortatur mox, ut Pisaurensis et Fanensis Ecclesiarum, amotis eorumdem flagitiosis rectoribus, statum componat. Postremo commendat ei abbatem Classensem.

Domno G. reverendissimo archiepiscopo, PETRUS devotissimae servitutis obsequium.

Dilectissime mihi Pater et domine, quo circa te desiderio ferveam, quae tuae dilectionis flamma meum pectus exurat, testis est lingua, quae tam [Col. 0290B] crebro te abesse conqueritur, testis est conscientia quae serenissimam angelici tui vultus speciem tam perspicue contemplatur. In illo quippe pectoris receptaculo, non ubi pater, aut mater, sed ubi ipse sum, te alterum reconditum gero. Quapropter humiliter peto ut mihi mutui amoris vicem redhibeas, et gratia quae simplex egreditur, ad me duplicata recurrat. Hoc autem mihi persuadere facile poterunt, qui ad vos de nostris partibus venientes, aliquod negotium in praesentia sanctissimi apostolici domini mei exercere contendunt. Talem te ergo, charissime Pater, in causa reproborum episcoporum Fanensis et Pisaurensis exhibe, ut te in veritate comperiam Dei judicium pertimescere, contra ministros diaboli viriliter decertare, arida diabolicae [Col. 0290C] plantationis arbusta convellere, Ecclesiam Christi ad lumen velle de tenebris revocare. Unum autem nolo te lateat, quia si infames illi, et criminosi in episcopatus arce perstiterint, non modicum, splendidissime domine, papae opinio laborabit; et tu, qui consiliarius ejus es, et tanta omnigenae eruditionis sapientia polles, naevum procul dubio reprehensionis incurres.

Rogo autem, et humiliter obsecro, ut charissimum Patrem meum abbatem Classensem in mea persona suscipias, et quidquid illi beneficii, quidquid charitatis impenderis, mihi proprie te exhibere cognoscas.

[Col. 0290D] ARGUMENTUM.—Consultus ab Henrico archiepiscopo de Cadaloo antipapa, et Alexandro secundo, quid sibi videretur, uternam legitimus esset pontifex judicandus, Alexandrum, prout aequum erat, pro vero pontifice habendum respondet: Cadaloum 90 vero tanquam Simoniacum et schismaticum ab omnibus damnandum esse et rejiciendum; [Col. 0291A] quod etiam ex moribus utriusque facile dignosci possit. Consilium autem, quod sibi idem archiepiscopus dederat, ut scilicet occulte, non palam Cadaloi electionem improbaret, tanquam sibi minus honestum rejicit. Non enim clam, sed in conspectu hominum pro Ecclesia Dei ait esse belligerandum.

Domno H. reverendissimo archiepiscopo, PETRUS peccator monachus debitae subjectionis obsequium.

Litteras sigillo vestrae sanctitatis impressas, venerabilis Pater, mox ut aspexi, promptus arripui, laetus explicui, curiose perlegi. In quibus nimirum liquido comperi, et primum circa me vestrae pietatis affectum, et certum de ea quam vobis ante suggesseram mea petitione promissum. Illud autem quod in calce [Col. 0291B] subjecistis epistolae, ut vobis scriberem quid mihi de eo qui in apostolica sede nunc praesidet, vel eo qui ejusdem sedis electus esse videtur; quanquam per nonnullos Ecclesiae vestrae filios jam potuissetis audire quae sit nostra super horum duorum hominum diversitate sententia, tamen quia praecipitis, etiam apicibus adnotamus. Ille nimirum, in quantum mihi videtur, absque ulla excusatione Simoniacus est, quia nobis omnibus ejusdem urbis cardinalibus episcopis reclamantibus, obsistentibus et terribiliter anathematizantibus, nocturno tempore cum armatorum turbis undique tumultuantibus et furentibus inthronizatus est. Dehinc ad marsupiorum patrocinia funesta concurrit, pecunia per regiones, andronas, vel angiportus in populos erogatur, [Col. 0291C] B. Petri venerabilis arca pervaditur, sicque per totam urbem velut officinam male fabricantis Simonis factam, vix aliud quam, ut ita loquar, malleorum atque incudinum [ f. incudum] tinnitus auditur. Et, o scelus et ferale prodigium! Petrus cogitur nundinas Simonis ex sua quantitate persolvere, qui Simonem cum omni suo commercio cognoscitur perpetua maledictione damnasse. Quod autem ille crimen hoc palliat, et tractum se vique coactum, quibus potest verbis excusat, hoc ego licet ad liquidum nesciam, tamen et ipse non usquequaque diffiteor. Ita quippe est homo stolidus, deses ac nullius ingenii, ut credi possit nescisse per se talia machinari. Verumtamen in hoc reus est, quia in coeni voragine, in quam semel est violenter [Col. 0291D] injectus, volutatur ultroneus, et in adulterium quod nolens ante commiserat, delectabiliter perseverat.

Ut autem et de ipsa ejus promotione lacrymosa, ut aiunt, verba non protraham, nobis episcopis per diversa latibula fugientibus, presbyter Ostiensis Ecclesiae, qui utinam syllabatim nosset vel unam paginam rite percurrere, ut eum ad apostolatus culmen proveheret, raptus a satellitibus Satanae et violenter attractus est. Et ecce, ut vos canonicae sanctionis decreta non latent, si cuncta etiam quae sibi opponi possunt, objectionum capitula supprimantur, hoc solum tale est, ut ex eo se nullatenus valeat expedire. Nam si presbyter procul dubio 91 [Col. 0292A] deponendus est, quia sui sibimet privilegium pontificis usurpavit, quo pacto poterit is qui ordinatus est, stare, propter quem solum ordinator ejus judicatus est a sua dignitate corruere? Huc accedit quia piae memoriae Stephanus papa congregatis intra ecclesiam episcopis civibusque Romanis, clero et populo, hoc sub districti anathematis excommunicatione statuerat, ut si eum de hoc saeculo migrare contingeret antequam Hildebrandus Romanae Ecclesiae subdiaconus, qui cum communi omnium consilio mittebatur, ab imperatrice rediret, papam nullus eligeret, sed sedes apostolica usque ad illius reditum intacta vacaret. De his porro plura sunt quae dicantur. Sed ne sanctitas vestra pluribus intenta negotiis prolixa, quod absit, verba fastidiat, [Col. 0292B] et regulae suae limitem epistolare compendium non excedat, nunc ista sufficiant.

Ut autem percunctationi vestrae in hoc etiam nostra responsio satisfaciat, de electo hoc mihi videtur, quia bene litteratus est, et vivacis ingenii, sine suspicione castus, in erogandis eleemosynis pius. His ultra non addo, ne non videar universitatis amator, sed singularitatis assertor. Ille autem econtra, si unum, non dicam psalmi, sed vel homiliae quidem versiculum plene mihi valeat exponere, multum adversus eum ultra non facio, manus do, plantas osculor, et non modo jam apostolicum, sed etiam apostolum, si jubetis, appello.

Quod autem scripsistis ut mitterem vobis litteras taciturnitate signatas, quasi paterno mihi consulentes [Col. 0292C] affectu, ne adversa fortassis incurrerem, si sensa cordis cum libertate proferrem; absit a me ut in tali negotio dura prorsus et aspera perpeti subterfugiam, et negligendo tam ingenuae matris incestum, sub umbra degener filius delitescam. Imo peto ut epistola haec in publicum veniat, sicque per vos, quid super hoc totius mundi periculo sentiendum sit, omnibus innotescat. De benedictione autem vestra, quam petii, venerande Pater, nihil aliud dico, nisi quia quidquid ei qui missus est datur, ejus procul dubio manibus qui misit immittitur.

ARGUMENTUM.—Wibertum archiepiscopum rogat, [Col. 0292D] qui suum monasterium visitaturus adventabat, ut habita ratione illius inopiae et necessitatis, eidem pecuniam, sicut cogitarat, non auferret; contentum enim debere esse iis rebus, quas ante abstulisset.

Domno W. reverendissimo archiepiscopo, PETRUS, salutem.

Gratias Regi regum Deo referimus, quia dum totum orbem propinquus jam dies Dominicae nativitatis irradiat, urbem nostram 92 etiam clarissimus vester adventus illustrat. Itaque libet exclamare: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Verumtamen satis miror, venerabilis Pater, quia postquam ad te veni, postquam ab alio revocatus itinere, vestris jussionibus parui, nullum legationis [Col. 0293A] verbum, nullum suscipere merui vestrae familiaritatis indicium. Certe nonnulli testes sunt hujus rei quam loquor, quia si bonae memoriae decessori vestro hic habitandi ob tempora de salute suae animae, et de spiritualium rerum ordinationibus rata promissione firmaret, vos autem e diverso me quotidie flagellatis, quotidie acres verberum plagas infligitis; et qui audire non meretur linguam, gravem de sacris manibus suscipit disciplinam. Nempe dum hoc sollicite ipse considero, saepe intra secretum mei pectoris haec mecum tacitus verba revolvo. Hoc mihi, inquam, facit dominus meus, quod Eliae fecisse legitur omnipotens Deus: Vade, inquit, in Sareptam Sidoniorum; ibi praecepi mulieri viduae, ut pascat te (III Reg. XVII) . Quae videlicet vidua [Col. 0293B] postquam prophetam ex divina jussione suscepit, felicem se, et domum suam fore tanti hospitis contubernio judicavit. Cui tamen dum sedula famulatur, dum devotis ministrat obsequiis, ejus filius repentina morte corripitur, et per quem suum sperabat filium diu in hac vita florere, eum jam coepit velut auctorem mortis impetere, dicens: Quid mihi, et tibi, vir Dei? ingressus es ad me, ut rememorarentur iniquitates meae, et interficeres filium meum? (Ibid.) Ecce, clementissime domine, caetera monasteria sub alis misericordiae vestrae illaesa persistunt, et cum securitate et immunitate Deo deserviunt. Hoc autem solum, ex quo me in illud ingredi praecepistis, tot patet invasionibus et rapinis obnoxium, ut nisi mens vestra vel nunc flectatur ad [Col. 0293C] misericordiam, jam videatur funditus desolatum. Sic itaque domus Dei per me videtur in infima dejici, per quem sperabatur, Deo vobis cooperante, coelo tenus exaltari. Quapropter, gloriosissime domine, fusis lacrymis ad vestigia vestra corruo, sanctae viscera pietatis imploro, ut secundum gravitatis vestrae prudentiam, jam memineritis retinere flagellum, jam ponatis tot persecutionibus modum, dicente Domino per prophetam: Dum conturbatus fueris, in ira misericordiae memor eris (Tob. III; Habac. III) . Nec gravetis sanctum locum adhuc auferendo pecuniam, quem tantam ecclesiasticarum rerum nostis jam pertulisse jacturam.

ARGUMENTUM.—Laudat archiepiscopum Coloniensem, quod imperatoris filium pupillum suae fidei commissum egregie tutatus esset, et eidem, cum adolevisset, paternum imperium restituisset. Deinde quod Cadaloum pseudopontificem persecutus esset, et quantum in ipso fuit, ecclesiastico mucrone jugulasset. Hortatur ut 93 extremam operi manum imponat, adhuc enim ejusdem Cadaloi rabiem perniciosius in Christianam rempublicam grassari; posse tamen coerceri, si ejusdem archiepiscopi opera generalis Patrum conventus cogeretur.

Domno ANNONI reverendissimo archiepiscopo, [Col. 0294A] PETRUS peccator monachus dignae devotionis obsequium.

In expeditionis exercitio constituti, digne non possumus eisdem manibus et styli currentis articulum texere, et frenis equorum fluitantibus, ut dignum est, deservire, sed licet melius sit luculenter eloqui quam mutire, verumtamen cum necessitas imminet, melius est utcunque mutire quam penitus obmutescere. Cum nobis ad memoriam, venerabilis pater, labor tuus et studium venit, nobilis illa fides atque prudentia Joiadae sacerdotis menti nostrae subsequenter occurrit (IV Reg. XI) . Sicut enim sacra, ut optime nosti, testatur historia (II Par. XXII) , Athalia uxor Joram, cum Ochoziam filium suum, regem videlicet Israel videret exstinctum, coepit in [Col. 0294B] omne semen regium immaniter fremere, posteritatemque David crudelis Bellona tentavit funditus abolere. Sed insignis ille sacerdos Joas filium Ochoziae, pia et multis laudibus efferenda fraude surripuit, et occulte usque septennium intra templi septa servavit, cui postmodum regalis sceptri jura contradidit; eumque ad praesidendum Israelitico populo juxta proavorum suorum consuetudinem roboravit; mox vero tanquam hoc egregio non sufficeret sacerdoti, confirmato regis imperio, ad utilitatem sacerdotii sive templi, suam porrexit industriam, et cum praefato rege ad ordinandam et disponendam consacerdotum suorum se contulit disciplinam. Nam et sacra tecta templi, ut instaurarentur, instituit et nonnulla, quae sacerdotibus competebant, edicta deprompsit. [Col. 0294C] Sciebat enim quoniam utraque dignitas alternae invicem utilitatis est indiga, dum et sacerdotium regni tuitione protegitur, et regnum sacerdotalis officii sanctitate fulcitur. Sed quid mihi per sacrae lectionis seriem currere, nisi quia in te video ejusdem operis similitudinem nostro tempore convenire? Servasti, venerabilis Pater, relictum tuis manibus puerum, firmasti regnum, restituisti pupillo paterni juris imperium, ad sacerdotium quoque manum tuae prudentiae ⁜ (85) protinus extendisti, dum et Parmensis bestiae squamea colla evangelici mucronis vigore praecidere, et apostolicae sedis antistitem in suae dignitatis elaborasti filium [ f. solium] reformare; sed coepto operi nisi postrema manus accedat, nisi adhibeantur adhuc illa, quae restant; [Col. 0294D] sanctum vestri operis aedificium minatur, ut corruat. Cadalous enim ille sanctae perturbator Ecclesiae, eversor apostolicae disciplinae, inimicus salutis humanae, ille, inquam, radix peccati, praeco diaboli, apostolus Antichristi, sagitta nimirum producta de pharetra Satanae, virga Assur, filius Belial, filius perditionis, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod collitur (II Thess. II) , velut Draco teterrimus adhuc sufflat, adhuc foetore venenatae pecuniae nares hominum foedat, fidemque multorum vento 94 perfidiae vacillantem novus haeresiarcha perturbat. Sicut enim Jovem in Dianae [Col. 0295A] gremium per aureum imbrem descendisse fabularum commenta confingunt (APOLLO, Biblioth. l. II) ; sic iste per aurum de suae Ecclesiae sacrilega dejectione quaesitum, adulterinum sedis apostolicae concubitum quaerit, et tanquam petulcus adulter suam explere libidinem in Romanae Ecclesiae violatione medullitus inardescit

Quamobrem, venerabilis Pater, ut sanctus studii tui labor ad effectum omnino perveniat, et per caudam titionis hujus, imo per unum putridum diaboli membrum, apud opinionem hominum Romana Ecclesia non vilescat, et hac occasione, quod absit, Christianus populus in errore permaneat, necesse est ut vestra prudentia totis nisibus elaboret, quatenus generale concilium quantocius fiat, et perniciosi [Col. 0295B] hujus erroris spinas, in quo miser mundus versatur, evellat. Praeterea libenter ad vestrae sanctitatis alloquium, si occasio daretur, attingerem, ut communicandum consilium, quod absentia prohibet, viva conserti sermonis verba conferrent. Sed quoniam id fortasse non mereor, peto, quaeso, et humiliter suggero, ut sancta vestra prudentia Cadaloicam rabiem, quae latrare non desinit, omnino conetur exstinguere, quatenus Christiana religio pacifica per vos valeat tranquillitate gaudere, ut dum regnum ac sacerdotium optata per vos pace perfruitur, is, qui utriusque dignitatis auctor est, pacis aeternae digna vobis praemia largiatur. Sed dum equus offertur, dum socii omnes iter arripiunt, ecce brevem sperno, strevi vestigia sterno.

ARGUMENTUM.—Tacite gratias agit Vidoni archiepiscopo quod se, dum apud illum versaretur, sacris vestibus liberaliter donasset. Ostendit se memorem hujus beneficii, assiduas pro eo ad Deum preces fundere: itemque curare, ut idem sui monachi et amici facerent.

Domno V reverendissimo archiepiscopo, PETRUS peccator monachus devotissimae servitutis obsequium.

Noverit sanctitas vestra, venerabilis Pater, quia me nimis poenituit, atque, ut ita loquar, cor meum me valde percussit in eo quod liberalitati vestrae tam largae tamque munificae non peperci. Ad instar [Col. 0295D] enim futurae resurrectionis, binis me stolis induere decrevistis. Ego autem vestra oppressus auctoritate nil restiti, nil manum retraxi, sed servorum Dei genuini rigoris oblitus, facile cuncta suscepi. Quod plane cum recolo, conscientia me mordente redarguor, rubore perfundor, sicque sub propriis tanquam sub alienis reprehensionibus erubesco. Neque [Col. 0296A] hoc frustra. Si enim regem 95 David cor suum, Scriptura teste, percussit, quia duntaxat oram chlamydis Saul silenter abscidit (I Reg. XXIV) ; quid ego, qui non vestis particulam, sed integras ultro, etiam pretiosas a domino meo vestes extorsi, et sub non impendendae, sed percipiendae charitatis obtentu, dum me indui, alterum spoliavi? Qui profecto si vere sacerdos essem, justitia magis indui quam textilibus ornamentis ambirem. Inter haec tamen dum tribunalibus meae mentis examinandus assisto, meque ipse districta prorsus animadversione discutio, hoc mihi defensionis est, et pro me stat, quia nonnulla mihi tunc temporis munera sunt oblata, quae tamen apud nos susceptionis aditu non reperto, ad eos, qui miserant, sub omni sunt celeritate remissa. [Col. 0296B] Unde possum forte colligere, quia charitas quae Dominum meum, ut benedictionem conferret, admonuit, eadem in servo suo, ut collatam susciperet, acquievit. Sed dum beneficii vestri recolimus modum, ad illud Zachariae mens redit oraculum: Erat, inquit, Jesus indutus vestibus sordidis, et stabat ante faciem angeli (Zachar. III) : Qui respondit, et ait ad eos qui stabant coram se dicentes: Auferte vestimenta sordida ab eo (Ibid.) ; deinde, ut Scriptura prosequitur, indutus est mutatoriis Felix ille dies, in quo vestium ista permutatio celebrabitur, et corpus Jesu, quod est Ecclesia, omni luctus atque tristitiae squalore deposito, beatae immortalitatis splendore vestietur; sicut in illo dedicationis psalmo jam gratulabunda praecinit, dicens: Convertisti planctum meum in gaudium [Col. 0296C] mihi, et conscidisti 96 saccum meum, et praecinxisti me laetitia, ut cantem tibi, gloria mea (Psal. XV) . Sed cui ego de talibus loquor? Sufficiat mihi tantummodo dicere quia tu, venerabilis pater, angelus Domini mihi factus es, qui pro amore Jesu mihi sordida detrahens, eumdem ipsum in me infulis sacerdotalibus adornasti. Quibus tamen ego muneribus non prorsus ingratus hanc vicissitudinem compensavi, ut in pluribus non modo nostris, sed et extraneis, atque longinquis et eremis, et monasteriis vestrum nomen ascriberem, fratrumque vos orationibus humili devotionis studio commendarem.

[Col. 0296D] (Habetur tom. III, estque opusc. 39.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 25.)

(Habetur tom. III, estque in opusc. 34.)

ARGUMENTUM.—Hunc, ad quem scribit, Albertum, episcopum fuisse et Damiani ipsius ante episcopatum discipulum, facile mihi persuadeo. Magna enim auctoritate illum non modo admonet, sed etiam praecipit, ut in administratione animarum sibi commissa, nihil avare, nihil cupide agat; sed ita se innocenter gerere studeat, ut ex ejus vita et moribus non infamia, sed gloria ad ipsum magistrum sanctissimum redundet.

Domno ALBERTO episcopo . . . . . PETRUS peccator monachus . . . . .

Precor experientiam tuam, venerabilis frater Alberte, et paterni vigoris auctoritate praecipio, ut non adeo rebus temporalibus sit intenta quominus sufficiat in animarum, quae nobis commissae sunt, [Col. 0297B] vigilare custodia. Nobis, inquam, animae sunt commissae, quae sicut a Deo mihi, sic a me commendatae sunt tibi; Deo tamen soli rationem sumus uterque procul dubio reddituri. Studeat ergo fraternitas tua et religiosam ducere vitam, et honestam habere famam. Vitam pro te, famam pro te et me; imo non tam pro nobis quam pro his etiam qui commissi sunt nobis. Nam si nomen tuum, quod absit, foeda laboret infamia, et in meum protinus redundat opprobrium, et his, quos ad virtutes informare studuimus, velut cancer perniciose pullulat in exemplum. Unde Petrus postquam praemisit dicens: «Conversationem vestram inter gentes habentes bonam, ut in eo, quod detrectant de vobis tanquam de malefactoribus, ex bonis operibus vos considerantes, glorificent [Col. 0297C] Deum in die visitationis (I Petr. III) ;» paulo post addidit: «Cum modestia, et timore habentes conscientiam bonam, ut in eo quod detrahunt vobis, confundantur qui calumniantur vestram bonam in Christo conversationem (I Petr. III) .» Paulus etiam ad Timotheum: «Oportet, inquit, episcopum testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat et laqueum diaboli (I Tim. III) .»

Illud praeterea, frater charissime, sollicite praecave, diligenter attende, ne cum decimas, vel quaelibet oblata fidelium per Ecclesias dividis, de consacerdotum meorum praesumas aliquid ratione minuere unde videlicet id quod mihi competit, quasi fideliter consulens, possis augere. Absit enim ut [Col. 0297D] quod alieni juris est in mea lucra proficiat et quod ex offerentium merito sacrum est, in sacerdotum manibus sacrilegium fiat. «Ego enim, sicut Apostolus [Col. 0298A] ait, habeo omnia, et abundo (Philip. IV) ;» nec volo fratres meos in his rebus, quae nobis in communes usus a Deo concessae sunt, per potentiam, vel astutiam supplantare, quos in Christi simplicitate et humanitate praecedere, et in quorum oculis debeo mihi stigma paupertatis Christi evidenter imprimere, absit, ut eorum pauperiem in mea patiar lucra transire, quatenus cum eodem Apostolo libera fronte coram eis valeam humiliter gloriari: «Ego, inquit, didici, in quibus sum, sufficiens esse, scio et humiliari, scio et abundare, ubique, et in omnibus institutus sum, et satiari, et esurire, et abundare, et penuriam pati. Omnia possum in eo qui me confortat (Ibid.) .»

Volo praeterea, ut in eisdem dioecesanis ecclesiis, [Col. 0298B] in quibus oblati sunt per celebriora solemnia panes, et si qua sunt alia, quae ad cibum videntur pertinere, vel potum, pauperibus erogentur, ne dum aliis pauperibus offerenda congerimus, de tractionis materiam populo relinquentes, 99 infarcire sacculis per avaritiam judicemur. Et certe dignum est ut pauperes Christi refrigerium sentiant de stipe potissimum illius ecclesiae quam frequentant.

Cave etiam, ne more quorumdam, non dicam pastorum, sed fabrorum, cuiquam sacerdotum sub pecuniae titulum cujuslibet reatus opponas, eumque ab administratione suspendens, postmodum per terreni lucri commodum in sui gradus jura restituas. Giezi nempe meretur lepram (IV Reg. V) , qui suam mutat pro pecuniae cupiditate sententiam. Qui [Col. 0298C] commodum tollit et ministerium reddit, ex ore Petri vibratum in Simonem spiculum non evadit (Act. VIII) . Simoniacae leprae compellitur . . . ⁜ (86) .

ARGUMENTUM.—Gratias agit B. episcopo pro eleemosynis in se suumque monasterium collatis. Admonet tamen, ut misericordiae et in pauperes beneficentiae caeteras quoque virtutes adjungat, ne, quod absit, eleemosynae meritum per obnoxiam culpis vitam oblitteretur. Ad extremum rogat, ut duos clericos ad diaconatus ordinem promoveat.

Domno B. episcopo, PETRUS fidelem orationem in Christo.

Dilectissime, dum collata mihi tuae liberalitatis beneficia recolo, in amorem tuum totum, fateor, ad [Col. 0298D] rependenda quotidianae orationis dona recurro. Quae videlicet oratio, etsi, ut cuiquam prosit, peccatis meis obstantibus impeditur, tua tamen devotio ut tibi prodesse valeat promeretur. Cave ergo, dilectissime, [Col. 0299A] ne bonum, quod eleemosynarum tibi largitas conferre poterat, vitiorum incentiva consumant, et aedificium quod misericordiae manu construitur, impacto libidinis ariete destruatur. Sic igitur bona fiant ut eis se mala non misceant. Ad hoc dantur bona temporalia, quatenus per haec acquirantur aeterna, ne, quod absit, in statera districti Judicis dum [malum et avaritia] praeponderat, pondus boni operis inanescat. Quid enim prodest Deo temporalia bona conferre, animam autem pretiosissimam, videlicet pecuniam denegare? Cuncta nimirum condita omnipotens Deus usibus hominum tradidit, solas autem animas suo usui reservavit. Sic ergo, dilectissime pater, satage tua impendere ut temetipsum quoque studeas exhibere. Tibi enim episcopalis officii dignitate collatum est, ut nos juniores sanctae [Col. 0299B] praedicationis uberibus pascas et lacteolae teneritudini viscera maternae pietatis impendas. Rogamus itaque sanctitatem tuam, ut hos duos clericos, qui se a suo episcopo licentiam accepisse fatentur, ad ordinem diaconatus promoveat, et debitam hujus officii consecrationem gratis, ut dignum est, habere decernat.

(Habetur tom. III, estque in opusc. 18.)

ARGUMENTUM.—Ab episcopo Auximano, cui ut mundi hujus vanitatibus nuntium remitteret, persuaserat, recenter digressus, et ad suos reversus, [Col. 0299C] multos ibi ex iis quos ipse noverat, mortuos invenit. Hinc igitur sumpta occasione hortatur eumdem episcopum, ut ulterius conversionem suam non differat, nec se tandiu male blandientis Oceani procellis et fluctibus jactari patiatur, sed ad monasterii portum festinus accurrat. Quod si fecerit, omne illi suum studium, obsequium benevolentiamque pollicetur; sin minus habere eum sibi res suas jubet, nec quidquam sibi posthac cum illo negotii fore denuntiat.

Domno G. reverendissimo AUXIMANO episcopo, PETRUS quidquid servus, et filius.

Dilectissime, postquam a vobis discessi, quamplures homines defunctos esse in nostris partibus reperi. Unde ad vos quoque mentis oculum reflectens, valde perterritus sum, ne vobis, quod absit, simile quid contingeret, et me tot per inducias super inducias [Col. 0299D] protelantem, divina sententia ex aliena morte damnaret. Quapropter obsecro te, charissime pater, per omnipotentem Jesum, per sanctos angelos ejus, per thronum majestatis ejus igneum, in quo judicaturus est vivos et mortuos, ne temetipsum decipias, ne ulterius differas, ne salutis tuae remedium de die in diem procrastinando animam tuam seducas, sed intra cito, dum licet, in portum conversionis, ne te tardantem repentini opprimant casus, ne te inopinatae mortis absorbeat fluctus, et aestuantis gehennae deglutiat barathrum. Heu, heu! pater mi, quare non possum impetrare apud Deum ut tibi oculos cordis aperiat, et lectum calamitatis tuae, in quo securus jaces, videre permittat? Certe si manifeste [Col. 0300A] conspiceres quam propinqua est mors, quae nunc tibi post tergum in insidiis latitat, absque mora relinqueres quidquid tibi mundus arridet: quidquid tibi deceptrix haec vita demulcet. Sed imprudenter ago, si doctiorem me docere praesumo. Unum dico, pater mi, nec irascaris, si converti volueris, me servum, me filium, me vilissimum famulum, quandiu vixeris, sub pedibus tuis semper habeto; sin autem, nequaquam tecum ulterius colligam, ne, quod absit, a Deo meo dissentiens spargam; nec unquam volo alicui in amore esse conjunctus qui a divina fuerit societate divisus.

ARGUMENTUM.—Terribilem illum et formidandum [Col. 0300B] mortalibus diem, quo universum genus humanum ante supremi Judicis tribunal, ut exactissimam vitae in hac miseriarum valle transactae rationem reddat, quasi arena maris congregabitur, luculenter describit, et velut in pictura G. episcopi ob oculos ponit. Hortatur ut ejusdem speciem et imaginem mentis oculis tanquam praesens intueatur, et suo animo insidentem nullo unquam fucatae hujus mundi felicitatis aspectu dimoveri, aut divelli patiatur.

Domno G. reverendissimo episcopo, PETRUS debitae servitutis obsequium.

Dilectissime pater et domine, nunc dum tibi mundus arridet, dum carnis sanitas fervet, dum prosperitas terrena demulcet, quae post ista sequuntur excogita, et jam quasi transactis, quae praesto sunt, illud prudentia vestra solerter examinet, quae praesentibus [Col. 0300C] futura succedant. Quaecunque ergo transitoria sunt, altiori consilio jam transisse decernite, et velut ludifactoriae illusionis somnium deputate. Illuc mens vestra recurrat, illuc sollicitos acuminis sui oculos dirigat, quod postquam contigerit transire non novit. Terribilem quoque ultimi judicii diem jam in conspectus vestri praesentia ponite, et repentinum tantae majestatis adventum tremefactis visceribus retractate, nec illum diem putetis esse longinquum, quem propheta tanto ante nos saeculo vicinum, et velut jam esset in limine praedicabat, dicens: «Juxta est dies Domini magnus; juxta est, et velox nimis; vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis. Dies irae, dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae; dies tenebrarum [Col. 0300D] et caliginis; dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris (Sophon. I) .» Pensa, dilectissime, extremum diem judicii super corda reproborum, qua asperitate propheta vidit amarescere, quem tot appellationibus non valuit explicare. Enimvero, ut taceamus nunc de illis nunquam finiendis damnationis aeternae suppliciis, tantummodo si solus ille ultimi terror et horror, ut dignum est, studiose discutitur, tota mundi hujus deceptrix, et falsa felicitas, ac si lutum velut infructuosa alga littoris judicatur. Quem enim vox illa non terreat, quis non medullitus contremiscat, cum audiat ipsum Dominum dicentem in Evangelio: «Quia sicut fulgur exit ab oriente et apparet in occidente, ita erit adventus filii hominis [Col. 0301A] (Matth. XXIV) .» Quis, inquam, non expavescat, cum eadem Veritas dicat: «Quia sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, virtutesque coelorum movebuntur (Ibid.) .» De quo etiam Petrus ait: «Adveniet autem dies sicut fur, in quo coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur (II Petr. III) ;» 102 et iterum dicit: «Coeli autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi sunt, igne reservati in diem judicii et perditionis impiorum hominum (Ibid.) .» Hinc et Judas apostolus ait: «Ecce, inquit, veniet Dominus in sanctis millibus facere judicium contra omnes, redarguere omnes impios de omnibus operibus impietatis eorum, quibus impie egerunt, et de omnibus duris, quae locuti sunt contra eum peccatores impii [Col. 0301B] (Jud. I) .» O si in palato cordis nostri sapere possit quantae amaritudinis est, quod per Joannem dicitur: «Ecce venit cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt, et plangent se super omnes tribus terrae (Apoc. I) .» Tunc dissolventur renes eorum formidine qui modo non timent; tunc replebuntur viscera eorum amaritudine qui modo in carnalis illecebrae voluptatibus molliter jacent. Tunc enim sanguineas lacrymas effundentes incipient dicere montibus: «Cadite super nos;» et collibus: «Operite nos (Apoc. VI; Luc. XXIII) .»

Tunc enim non est quoquam confugere, non est latibulum ubi se quisquam valeat occultare. Nimirum cum et inferni portae panduntur, mors inimica destruitur, pulvis qui putruerat, id est humana [Col. 0301C] caro, audiens vocem tubae vivificatur. Jam quos in gremio suo terra susceperat, quos aqua sorbuerat, quos edax flamma consumpserat, omnes quasi commissum sibi depositum reddunt, et vitae absque ulla sui diminutione restituunt. Tunc enim terra concutitur, aer repentina tempestate turbatur, tonitrua perstrepunt, coruscationes et fulgura humana pectora terrore confundunt. «Deus enim manifeste veniet, Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida. Advocavit coelum desursum et terram, ut discernat populum meum (Psal. XLII) .» In die scilicet illa tremenda cum Angelis et Archangelis, cum Thronis et Dominationibus, cum Principatibus et Potestatibus apparebit, coelis coruscantibus, terris ardentibus, cunctis etiam [Col. 0301D] elementis in sui obsequii terrore commotis. Quem diem bene ille eximius prophetarum Isaias denuntiat, dicens: «Ecce dies Domini veniet insanabilis; dies furoris et irae, ut ponat orbem terrae desertum, et peccatores perdat ex eo (Isa. XIII) .» Stellae enim coeli lumen suum non dabunt, et obscurabitur sol in ortu suo, luna vero non dabit lumen suum, et mandabo universo orbi mala, et impiis peccatorum, et perdam contumeliam iniquorum, et arrogantiam superborum humiliabo, et erunt qui relicti fuerint pretiosi magis quam aurum ab igne purgatum, et homo pretiosior quam lapis sapphirus. Coelum enim quatietur, et terra movebitur a fundamentis suis propter furorem irae Domini Sabaoth, in die qua supervenerit [Col. 0302A] furor ejus. Sed et Malachias propheta consona his loquitur, dicens: «Ecce venit Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem adventus ejus? Aut quis portabit conspectum ejus, quoniam ipse ingredietur ignem conflatorum, et sicut paleam velantium [ f. ventilantium], et sedebit conflans, et purgans sicut aurum, et sicut argentum? (Malach. III.) » Et iterum dicit: «Ecce dies Domini veniet ardens ut clibanus ut urat [ f. et uret] eos, et erunt omnes alieni, et omnes qui faciunt iniquitatem ut stipulam incendet eos dies illa, qua veniet, dicit Dominus omnipotens, non relinquetur radix, neque palmes (Malach. IV) .» Alius vero vir 103 desideriorum ita dicit: «Et ecce videbam, et throni positi sunt, et Antiquus dierum sedebat, et indumentum [Col. 0302B] ejus sicut nix candidum, et capilli capitis ejus sicut lana munda (Dan. VII) .» Thronus ejus ignis exurens, fluvius ignis currebat ante ipsum, judicium constituit, et libri aperti sunt. Et paulo post: «Et vidi, inquit, in visu noctis, et ecce in nubibus coeli filius hominis veniebat, et usque ad Vetustum dierum pervenit, et in conspectu ejus oblatus est, et ipsi datus est principatus, et honor, et regnum; et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient; et potestas ejus potestas aeterna, quae non transibit, et regnum ejus non corrumpetur. Inhorruit spiritus meus. Ego Daniel, hebetudo mea et visiones capitis mei conturbabant me (Ibid.) .»

Cum ergo haec agi coeperint, pandentur sine dubio coeli portae, imo potius ipsum coelum auferetur e [Col. 0302C] medio tanquam si tabernaculi velamina colligantur, scilicet ut reparetur, et transformetur in melius. Tunc ergo omnia metus habebit timorque, ac tremor implebit universa, nimirum cum ille judicet qui teste non egeat, qui argumenta non quaerat, qui oratorem causae non postulet. Sed, his omnibus procul amotis, ipse et gesta et verba et cogitationes dijudicat, atque in medium collocat, et cuncta velut in tabulis quibusdam depicta, oculis eorum qui commiserunt ea atque omnibus qui assistere videntur ostendet. Quomodo ergo tunc commovebitur, et in metu erit universa creatura? Age ergo cum ad illud singulare judicium venerimus ab eo Judice judicandi, qui nec falli occultatione criminum potest, nec ad impunitatem promerendam alicujus oblatione corrumpi. [Col. 0302D] Cum coeperint omnia secreta revelari, et non solum actus ac verba, sed etiam ipsae cogitationes ostendi, quid faciemus sub tanti Judicis majestate? Quid excusationis ostendere poterimus? Qua nos defensionis arte purgabimus? Quae nobis subventura est poenitentia, quam in hac carne contempsimus? Quae nos defensura sunt opera bona, quae in hac vita non fecimus? Ad quos apostolos, aut quos alios sanctos confugituri sumus, quorum exempla. simul ac verba despeximus? An forte aliqua se fragilitas corporis excusabit, sed excusationi eorum reclamabunt omnium exempla sanctorum, qui fragilitatem carnis in carne vincentes, quod fecerunt utique facere nos posse docuerunt. Maxime quia nec [Col. 0303A] ipsi peccato sua virtute, sed Dei miserantis auxilio restiterunt, qui se et non quaerentibus ut quaeratur atque ut in eum credatur ostendit, credentes in se ne a peccato vincantur invicta protectione defendit. Quid ergo responsuri sunt, si eis Dominus dicat: Si potuistis, quare non restitistis desideriis peccatorum? Si non potuistis, quare meum contra peccatum non quaesistis auxilium? Aut vulnerati, quare poenitendo non adhibuistis vulneri vestro remedium? Nunquid non ad haec obmutescent? Quid autem excusationi respondeant; non habentibus dicit: «Ligatis manibus et pedibus, mittite eos in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII) . Ubi vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) .» Pensandum ergo [Col. 0303B] est et summo studio 104 revolvendum quis in illo die terror erit, cum in poena jam remedium non erit; quae illic confusio cui reatu suo exigente continget in conventu omnium hominum angelorumque erubescere; quis pavor eum quem et tranquillum mens humana non valet capere etiam iratum videre? De quo die bene per Isaiam dicitur: «Exaltabitur autem Dominus solus in die illa, quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum, et super omnem arrogantem, et humiliabitur, et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan, et super montes excelsos, et super colles elevatos, et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum, et super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum [Col. 0303C] est, et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa, et idola penitus conterentur et introibunt in speluncas petrarum et in voragines terrae a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram (Isa. II) .» Nunc peccata delinquentium Dominus videt, et tacet; «tunc autem loquetur ad eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos (Psal. II) .» Sicut ipse per prophetam dicit: «Tacui, inquit, semper silui, patiens fui, sicut parturiens loquar (Isa. XLII) .» Quisquis enim terrenis commodis nunc inhiat, quisquis lascivae carnis voluptatibus pascitur, tunc aeternae combustionis igne consumetur, et divini furoris gladio devorabitur. Ut enim propheta dicit: «In igne [Col. 0303D] zeli Domini devorabitur omnis terra, et in gladio ejus omnis caro (Sophon. I) .» Illic jam a Domino non potest mereri quae petit qui hic noluit audire quae jussit. A quibus enim divina vox in hac vita despicitur, tunc falsa eorum humilitas cum precibus ante januam veniens non auditur, sed dicitur illis: «Nescio vos: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .» Et vere Dominus per Salomonem dicit: «Vocavi, et renuistis; extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret; despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis. Ego quoque in interitu [Col. 0304A] vestro ridebo, et subsannabo vos, cum vobis id quod timebatis, advenerit. Cum irruerit repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit. Quando venerit super vos tribulatio, et angustia, tunc invocabunt me, et non exaudiam. Mane consurgent et non invenient me (Prov. I) .» In quo ergo confidemus? Ubi spem adipiscendae salutis habebimus? Nunquid in pecuniarum thesauris, quos in arca recondimus? Nunquid in divitiarum affluentia, quas intrinsecus vacui male exterius possidemus? Sed audi apostolum Jacobum, quanti divitias hominum faciat, quod meritum in terrenae substantiae possessione constituat: «Agite, inquit, nunc, divites, et plorate ululantes in miseriis, quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta [Col. 0304B] vestra a tineis comesta sunt. Aurum et argentum vestrum aeruginavit, et erugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis. Thesaurizastis enim vobis iram in novissimis diebus (Jac. V) .» Et paulo post: «Epulati estis super terram, et in luxuriis enutristis corda vestra in die occisionis adduxistis (Ibid.) »

Eheu! quid tunc dicent miseri, cum se viderint 105 et bona temporalia irrecuperabiliter amisisse, et mala sibi perpetua inevitabiliter imminere? Quae tunc illis mens erit, cum viderint tempus acceptabile et diem salutis (II Cor. VI) penitus effluxisse et illud tempus adesse, in quo nihil boni facere, nullum perditionis suae remedium valeant invenire? Quam amara eorum conscientia, quam [Col. 0304C] flebilis eorum poterit esse querela! Tunc enim, sicut Salomon fatetur, flentes et prae angustia spiritus gementes dicent: «Erravimus, inquiunt, a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis; lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles; viam autem Domini ignoravimus. Quid profuit nobis superbia, aut quid divitiarum jactantia contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius praecurrens, et tanquam navis, quae pertransiit fluctuantem aquam, cujus, cum praeterierit, non est vestigium invenire neque semitam carinae illius in fluctibus. Aut tanquam avis, quae transvolat in aere, nullum invenitur argumentum itineris illius, sed tantum sonitus est alarum [Col. 0304D] verberans levem ventum, et scindens per vim itineris aerem, commotis alis transvolavit, et post hoc nullum signum invenitur itineris ejus. Aut tanquam sagitta emissa in locum destinatum, divisus aer continuo in se reclusus est et ignoratur transitus illius, sic et nos nati continuo desivimus esse, et virtutis quidem signum nullum valuimus ostendere; in malignitate autem nostra consumpti sumus (Sap. V) .» Talia dixerunt in inferno ii qui peccaverunt, quoniam spes impii tanquam lanugo est, quae a vento tollitur; et tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur; et tanquam fumus, qui [Col. 0305A] a vento diffusus est; et tanquam memoria hospitis unius diei praetereuntis ⁜ (87) .

ARGUMENTUM.—Mittit quosdam suos libellos ad Joannem episcopum, quem ad rerum humanarum contemptum adhortatur; ejusdem quoque amicitiam se appetere ostendit et nonnulla ad utriusque salutem utilia communicare.

JOANNI reverendissimo episcopo, PETRUS ultimus monachorum servus debitae venerationis obsequium.

Dilectissime, qui excelsum montem subire festinat, necesse est ut ad ejus verticem graduum interpositione conscendat. Quapropter ego ad celsitudinis [Col. 0305B] vestrae notitiam pervenire desidero, utpote ecclesiastico viro, et super montem Sion divinitus elevato, ecclesiasticum munusculum scalarum more praemitto, quia vero, non vanae gloriae ostentatione, non corporalis commodi utilitate, vel mea ad vos opuscula dirigo, vel vestram gratiam requiro; illi melius satisfacio quem de oculis cordium 106 judicare sine ulla dubitatione cognosco. Praeterea, dilectissime mihi pater et domine, vides ipse quia cuncta temporalia fugiunt; quae in hoc mundo possidemus diu nobiscum manere non possunt. Terreni honores et dignitates, quasi fumus, quo altius extolluntur in nihilum redeunt, et mundana omnia ipso jam mundo ad finem delapso subsistere nullatenus possunt. Nos etiam, qui hic tanto desiderio [Col. 0305C] incipimus, momentanea febre correpti, subito cuncta deserimus; et tunc sine dubio discimus nulla fuisse quae maxima credebamus. Sola opera nostra, sive bona, sive mala, non pereunt, sed in districto examine tremendi Judicis ventilanda servantur. Tu igitur, dilectissime, intra conscientiam tuam revertere, et dum licet, quid tantae majestati respondere debeas, sollicitus meditare. Pensa quis tecum rationem positurus veniat, quam multiplicem fructum pro tam ampla villicatione tua requirat. Scias denique procul dubio, pater charissime, quia gratiam tuam et bonam voluntatem semper habere desidero, et salutem tuam non solum animae, sed etiam corporis medullitus concupisco. Quapropter de tuo mihi servitio fiducialiter praecipe, meque tibi libenter [Col. 0305D] obedire indubitanter agnosce. Ego itaque quia munera terrena non habeo, despicabilia tibi opusculorum meorum dona transmitto, non ut per hoc defensionis tuae patrocinium quaeram, sed ut ad cordis tui cubiculum linguae meae vestigiis aditum pandam; non ut mihi prosit auxilium, sed ut meum tibi valeat prodesse consilium. Nonnulla quippe ab humilitate mea vobis sunt suggerenda non solum ad futuram, sed etiam ad praesentem vitam vobis maxime necessaria. Quorum videlicet partem in hac etiam epistola scriberem, si curiosum supervenientis [Col. 0306A] oculum non timerem. Terminum mihi post tempus paschale praefigite, et ut ad vos veniam, vestrae sanctitatis auctoritate jubete. Peto etiam, si placet, ut quod latoris praesentium ore depromitur, efficaciter audiatur.

ARGUMENTUM.—Hanc epistolam scripsit, cum esset in itinere, ut ipse ait; admonet autem quemdam episcopum, ut a muneribus impiorum accipiendis abstineat, ne peccatorum eorumdem particeps fiat. Quod et sacrae Scripturae auctoritate et nonnullorum exemplis probat. Oportet igitur, ait, magnam cautionem adhiberi, ne passim ab omnibus dona accipiantur, sed tantum ab iis quorum munera etiam Deo accepta esse non ambigitur.

[Col. 0306B] Domno N . . . venerandae sanctitatis episcopo, PETRUS peccator monachus salutem.

Dilectissime, licet in itinere constitutus, nequeam elimate quid scribere, rectius tamen judico rem necessariam utcumque signare, 107 quam penitus silentio praeterire. Quod igitur ore ad os frequenter admonui, idipsum, nunc apicibus replico, et ne reorum quorumlibet hominum te muneribus polluas, funditus interdico. Scriptum est enim: «Immolans (Immolantis) ex iniquo oblatio est maculata, et non sunt beneplacitae subsannationes injustorum (Eccli. XXXIV) .» Cur enim non veremur accipere quae Deum novimus reprobare? Hinc iterum scriptum est: «Dona iniquorum non probat Altissimus, nec respicit in oblationibus impiorum, nec in multitudine [Col. 0306C] sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis (Ibid.) .» Et alibi: «Victimae impiorum abominabiles Domino (Prov. XV) .» Et Psalmista: «Non dabit Deo placationem suam, nec pretium redemptionis animae suae (Psal. XLVIII) .» Cur etiam illud ad memoriam non reducimus, quod Giezi perpetuae leprae scabredinem induit, dum oblata Naaman Syri munera concupivit? (IV Reg. V.) Sed ut caveatur exitium, aliud adhuc adnectatur exemplum. Gerardus sane religiosus Ecclesiae Florentinae canonicus nuper mihi retulit ista, quae narro. Hildebrandus comes Tusciae (in Tusciam), qui dicebatur de Capuana, in tantum dives erat ac praepotens ut gloriaretur se plures habere curtes atque castella quam dies sint [Col. 0306D] qui numerantur in anno. Hinc presbyterum quemdam, religiosum videlicet et honestum virum spiritualem sibi fecerat patrem, a quo et poenitentiam ex more percipiebat. De quo presbytero alius presbyter, Rainerius nomine, hanc visionem vidit, quod non parva vox sonuit quae illum ascendere inclamavit: «Petre, inquit, presbyter,» sic enim, si rite teneo, vocabatur, «ascende huc.» Haec autem vox tam magna fuisse dicitur ut ad ejus vehementiam nonnulli de somno fuerint excitati. Ad hujus vocis imperium presbyter ascendit in quoddam arduae celsitudinis promontorium. Is autem qui vocaverat [Col. 0307A] sanctus Benedictus esse videbatur. Post hujus autem montis ascensum illico presbyter toto corpore sese comperit esse leprosum, moxque prorumpens: Heu! heu! inquit, cur hujus pestilentiae plaga me perdidit? Cui B. Benedictus: Diplois, ait, quam suscepisti de eleemosyna comitis Hildebrandi (nam idem Hildebrandus tunc nuper obierat) haec tibi versa est in lepram: quamobrem redde transitoriam vestem, si vis perpetuae leprae vitare pruriginem. Haec enim odibilis ac perniciosa vestis tibi quidem, ut conspicis, nocuit, illi vero nihil omnino profecit. Ut quid ergo pravorum quorumlibet hominum munera quaerimus, cum eorum quaevis oblatio et illorum nequeat abolere contagia et nobis versatur in lepram?

[Col. 0307B] Sed ut totius visionis seriem prosequamur, continuo B. Benedictus eum de monte deposuit, atque ad subjectae convallis inferiora deduxit. Interea videt presbyter horrendum quemdam fluvium, tetrum, piceum, atque sulphureum, juxta quem, duce beato viro, dum pergeret, vox de flumine sonuit, eumque vocavit. Cumque protinus ille subsisteret, et quis eum vocaverit, inquisisset: Ego, inquit, sum infelicissimus ille comes Hildebrandus, cui poenitentiam licet infructuosam imponere consueveras. Cui presbyter ait: Et quomodo tu comes Hildebrandus es, cum sis tam obesi et mutilati corporis ut non humanam speciem, 108 sed taxi potius habere videaris effigiem? Cui comes: Tot, inquit, suppliciis atteror, tot novis, et exquisitis quotidie poenis affligor, [Col. 0307C] ut non mirum sit quod corporis mei forma depereat, sed quod aliquatenus vel essentia ipsa subsistat. Tantae scilicet crudelitatis fui, dum in corpore vixi, ut nunc sanctis omnibus odio habear; et ita me justa eorum severitas unanimiter despicit quod nullus illorum adhuc pro me apud divinam clementiam intercessit. Videbantur autem praefato fluvio innumerabiles volucres quasi columbae varia plumarum diversitate conspersae ut hinc albi, illinc nigri discolor species videretur, omnesque velut moestae nimis, ac lugubres quasi prae dolore rostra retorquebant ad pennulas. Inquisitus itaque comes, quae illae volucres essent, respondit: Illae sunt, inquit, animae diversis in hoc gurgite purgatoriis deputatae, quae videlicet sicut non ex toto sunt albae, [Col. 0307D] sed interfusa sparsim nigredine variatae, sic et ex parte jam purificatae et ex parte sunt adhuc peccatis obnoxiae. Nam quanto spatiosior albedo cernitur in varietate plumarum, tanto major intelligitur facta abolitio peccatorum; in quantum vero nigredo remansisse conspicitur, in tantum adhuc peccatorum maculis asperguntur. Sed post multa presbyter inde procedens, aspicit Lotharium comitem, qui jam ante non multum tempus obierat. Hic itaque pube tenus adhuc cruciabatur in gurgite, fere medius eminebat. Cumque presbyter eum, qualiter erga se ageretur, inquireret, respondit totum se sulphureis undis primo fuisse submersum, sed jam paulatim alleviari, ac de die in diem mitescere grave supplicium. [Col. 0308A] Sed precor, ait, dic domui meae, ut reddant possessionem B. Mariae, quam abstuli, si forte merear ab his, in quibus teneor, poenis absolvi. De qua tamen ecclesia B. Mariae loqueretur, presbyter non agnovit, et viventibus specialiter designare non potuit. Praeterea presbyter in anteriora contendens, vidit domum nimis horrendam atque terribilem, pluresque ministros ejusdem domus aeque feroces, torvos, ac visu ipso formidabiles, qui nimirum hinc inde cum magna frequentia discurrentes anxiabantur, anhelabant, et nescio quid magnum velut egregium praestolantes hospitem, praeparabant. Cumque praefatus presbyter, quid hoc esset, stupefactus inquireret, responsum est, eos quarta feria proxime ventura comitem exspectare Guidonem. Sicut enim [Col. 0308B] copiosi deliciarum sumptus venturis praeparantur hospitibus, ita maligni spiritus misero homini non alias, quam poenarum ac tormentorum epulas providebant. Presbyter itaque Rainerius post hanc visionem evigilavit; quod viderat, recitavit; comes quarta feria, sicut praedictum est, obiit.

Ut ergo ad id, quod coepimus, revertamur; noli frater, noli patere muneribus; non omnibus, quae praebentur, liber apud te pateat aditus, sed quaedam admittantur, ut in necessitatibus sublevent, quaedam repellantur, ne reatus alieni nos ponderibus gravent. Dum igitur oblata suscipimus, de offerentium meritis prius necesse est disputemus. Manus itaque nostra non omnia quae praebentur indifferenter accipiat; et non id quod offertur, sed potius a quo offertur [Col. 0308C] 109 cauta prius examinatione discernat. Dicit Scriptura: «Si recte offeras, et recte non dividas, peccasti (Gen. IV, juxta Septuaginta) .» Et nos quod similiter est necessarium dicimus quia si quae offerentur accipias et offerentium merita non discernas, deterius deliquisti. Vis audire quid mihi nuper de collato quodam munere contigit?

Primarius quidam Rodulphus nomine, potens satis et prudens, apud suum monasterium mihi pallium reverenter obtulit, quod triblathon, juxta sui generis speciem, nuncupatur; trium quippe colorum est; et blathon pallium dicitur, unde triblathon pallium vocatur, quod trium cernitur esse colorum. Hoc itaque vir ille suppliciter offerens procidit, soloque prostratus me, qua potuit, humiliati cordis [Col. 0308D] intentione rogavit: Defer, inquit, hoc munusculum, domine mi, sanctis fratribus tuis, a quibus utique nil aliud peto, nisi ut hoc solum apud divinam impetrare clementiam studeant, quatenus a corde meo tenebrarum, quas patitur, caliginem tollat. Amor enim saeculi cor meum detinet obcaecatum, mihique tenebras ingerit, quas sanctis eorum orationibus expelli (cupido addit), quo saltem tenue divinae lucis igniculo merear illustrari. Sed cum ego et orationum vota promitterem, et munus ingestum non modo verbis, sed et manibus propulsarem, quae utrinque fusa sint verba, intelligenda reliquimus, non scribenda per ordinem judicamus. Quid plura? defero munus fratribus, sed ingratos invenio; legati fungor officio, [Col. 0309A] sed non festive suscipior. Invehuntur enim, non gratias agunt; expostulant, non blandiuntur; et oblationem talis viri non donum, sed sordes atque contagium deputant animarum. Nullo itaque pacto quiescere potuerunt, donec munus incaute susceptum, ad eum, qui dederat, praesto remitterem, eique gratuitas orationes sub verbis excusatoriis nihilominus quasi non remitterem, pollicerer. Fateor, multum mihi placuit, quod objurgatus sum, quod correptus sum, quod verbis mordacibus aspersus sum. Tu quoque, frater, custodi te a muneribus impiorum, ut dum caves proprium, alienum perhorrescas tibimet adhibere flagitium: et, juxta Pauli sententiam: Non communices peccatis alienis (I Tim. V) , ac libera talibus cum eo valeas conscientia dicere: Mundus [Col. 0309B] ego sum a sanguine omnium vestrum (Act. XX) .

ARGUMENTUM.—Mainardo Eugubino episcopo suadet ut praedia facultatesque Ecclesiae tempore sui episcopatus ademptas, recuperare conetur; eumdem hortatur, ut mores corrigat, arduum vitae iter arripiat, quo facilius per aspera quaeque ac ardua mundi hujus saxa jactatus, ad quietis felicitatisque in coelo portum pervenire possit.

110 Domno MAINARDO episcopo. . . . . PETRUS peccator monachus.

Quia novi, frater, tibi non deesse prudentiam, securus et absque formidine correptionis adhibeo disciplinam. Nam et in Proverbiis Salomon dicit: «Plus proficit correptio apud prudentem, quam centum [Col. 0309C] plagae apud stultum (Prov. XVII) .» Et iterum: «Si corripueris sapientem, intelliget disciplinam (Prov. XIX) .» Qui rursus ait: «Auris, quae audit increpationes vitae, in medio sapientium commorabitur (Prov. XV) .» Moxque subjungit: «Qui abjicit disciplinam, despicit animam suam; qui autem acquiescit increpationibus, possessor est cordis (Ibid.) .» Quod ore ad os saepe praemonui, per litteras replico, et motum fugacis eloquii velut ad anchoram stationis apicibus ligo.

Instaura, venerabilis frater, ecclesiae tuae praedia prodige saecularibus tradita, revoca diversi generis ornamenta nocenter opposita [ f., exposita], et saltem insignia quaeque, vel optima restituantur, quae praelationis tuae tempore graviter suspiramus ablata. [Col. 0309D] In moribus quoque tuis temetipsum corrige, et undique cautus, undique circumspectus omnino te in sacerdotali gravitate et honestate compone; nec delecteris fallacium divitiarum copiis, quae fortassis ingeruntur, affluere; nec de cathedrae, cui praesides, ambias honore gaudere. Nam saepe Deus omnipotens, quod procul sit a te, menti reprobae, quam per abrupta voluptatum suarum iter arripere conspicit, omnem sibi coepti conatus aditum intercludit. Et sicut jam praesidenti saepe prohibet, dum vult gaudere, ne gaudeat; sic ad regimen anhelantem reprimit, ne concupitae dignitatis culmen ascendat. Joannes plane Marsicanae prius Ecclesiae archipresbyter, nunc religiosus in Casinensi coenobio monachus, hesterna me [Col. 0310A] docuit relatione quod narro. Albericus, inquit, Ecclesiae meae sub nomine episcopalis incubabat officii. Hic obscenae meretriculae prolectarius adhaerebat. Qui videlicet dum Ottonis Augusti propinquum formidaret adventum, falsum mentitus est caelibatum. Meretricem itaque a consortii sui societate removit, eamque sacro velamine fallaciter indutam, sanctimonialem esse constituit, verumtamen post imperatoris abscessum, et ad pristinae foeditatis ignominiam rediit, et insuper ad probrosae infamiae suae cumulum ex eadem tartarei prostibuli victima filium procreavit. Qui mox ut per incrementa temporum grandiusculus adolevit, pater eum sibimet in episcopali dignitate substituit. Sed cum longa dominandi consuetudo ad memoriam rediret, seque non celebrari ac venerabiliter [Col. 0310B] excoli, sicut ante consueverat, erubesceret, reperit consilium ex intimo diabolici pectoris felle prolatum. Locutus itaque primo cum quibusdam pestilentissimis monachis, deinde cum nonnullis Deum nescientibus laicis, tandem condicto praestitae sponsionis pactus est foedere, ut centum librarum Papiensis monetae pretium infelix mercator appenderet; et sic illi, caecato prius abbate, qui tunc praeerat, Casinense monasterium ei secure contraderent, quod ille deinceps eorum fultus auxilio, sine ullo contradictionis obstaculo possideret. Hoc etiam primogeniti 111 Satanae conventioni machinati foederis addiderunt, ut ille praetaxati pretii partem duntaxat per suos servos mitteret, et donec in manibus suis positos abbatis oculos non aspiceret, partem, quae residua [Col. 0310C] esset, nullatenus destinaret. Quid plura? corrasis, undecunque potuit, atque congestis aureis muliebribus ornamentis, sexaginta librarum pretii ad B. Germani oppidum per suos complices misit, eisque quid et quibus loqueretur, quod de sententia diaboli nequam discipulus hauserat, serpentinum virus invomuit. Qui venientes ad oppidum, et communicato cum quibus edocti fuerant nefando mysterio, protinus in crypta quadam ejusdem oppidi missi sunt ibique per aliquot dierum spatium occultati, satellites autem Satanae comprehenso violenter abbati oculos eruunt, eosque linteolo protinus involutos, ad eos, qui in crypta habitabant, occulte transmittunt; qui mox alacres effecti, et tanquam thesaurum diu desideratum inhianter amplexi, festinanter ad propria [Col. 0310D] remeare coeperunt. Cumque jam profligato longiori spatio extrema pars itineris superesset, et tanquam voti compotes securi jam alimenta perciperent, peregrinus quidam subito supervenit, et novum aliquid inquisitus, Albericum, qui dudum fuerat episcopus, obiisse respondit. Quod illi graviter aspernati ac vehementer attoniti credere nullatenus potuerunt. Deinde rem certius agnoscentes, et dierum spatium, quo videlicet ille in aegrotatione decubuit, diligenter addiscunt, et illa signanter hora, qua videlicet abbati lumen avulsum est, illum infeliciter exspirasse, liquido deprehendunt. Ecce quam amaro fine defecit, qui jucunde atque suaviter vivere concupivit; et ipso temporis articulo, quo se conscensurum esse [Col. 0311A] sperabat quasi sublime fastigium, qui caecum fecerat, et ipse tanquam vere caecatus atque ex improviso correptus, repente est demersus in tartarum. Cui recte propheticum illud congruit: «Dum adhuc ordirer, succidit me (Isa. XXXVIII) .» Filius autem ejus, apostolus videlicet Antichristi, quem in ecclesiasticae dignitatis apicem pater allexerat, quanto tempore supervixit, multas calamitatum atque contentionum amaritudines pertulit; postremo ferocibus suorum gladiis undique perfossus occubuit. Dignum quippe est ut talis vitae clausula illis occurrat qui contra voluntatem Dei ad sacri ordinis culmen anhelant; ac proinde dulcedo vivendi, quem mente conceperant, in amaritudinem et prosperitas, quae per colorem falsitatis arriserat, illis provenit in calamitatem. [Col. 0311B] Quibus et illud Jeremiae merito congruit: «Speravimus pacem, et non est bonum; quaesivimus bona, et ecce turbatio (Jer. XIV) .» Et illud Psalmistae: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII) .»

Econtra tu, venerabilis frater, hujus mundi suavia quaelibet, ac male jucunda contemne; rerum transeuntium copias ac mundanae gloriae lenocinium despice; sequensque vestigia Salvatoris aspera quaeque tibi ac dura propone, ut per difficilia gradiens, ad jucunda pertingas, et velut aspera dumeta perambulans viam tuam suavi fine concludas.

ARGUMENTUM.—Scribit hanc epistolam Firmano episcopo, qua primum gratissimas sibi de eo missas litteras [Col. 0311C] scribit; deinde se graviter ferre suae nomen sanctitatis quod per illas tribuebatur. Quare pluribus argumentis conatur eum ab hac opinione deducere, quamvis se ipse consoletur, existimans id nequaquam illum credidisse, sed ad acrius impellendum fecisse. Addit praeterea se aegre tulisse calamitates Ecclesiae, ut armis res sacras defendere compelleretur. Quapropter non armis ac viribus corporis tuendam dicit Ecclesiam, sed precibus armisque divinis; idque sacris testibus et rationibus nititur comprobare.

Domno ORDERICO Firmano episcopo, PETRUS peccator monachus inexplebilem devotionis affectum.

Mellifluam vestrae sanctitatis epistolam quanta cordis aviditate susceperim, perseverantia probat. Eam quippe cohabitatricem mihi in cellula jugiter teneo, cum ea saepe confabulor, in ea interioris hominis [Col. 0311D] vestri speciem ac veri vultus imaginem manifeste contemplor. Est tamen quod in ea graviter fero, quia scilicet non tam honoratum quam oneratum me tam sancti nominis laude reperio. In hoc siquidem flebilior est mea calamitas, quod non modo mei me reatus impediunt, sed insuper sancti homines in mea, proh dolor! aestimatione delinquunt. Absit autem, ut tantum virum fatear etiam me praedicando mentiri; sed quia homo es, potes saltem per benevolentiam falli. Quia vero mentiri est contra mentem loqui, contingit aliquando ut idem sit et ex dicentis opinione verum, et ex ipsius rei qualitate mendacium. Confiteor in domino meo quod saepe versatur in animo meo, quoniam quisquis me in os meum laudat, [Col. 0312A] cupidum me procul dubio assentatoriae laudis accusat. Remordente scilicet conscientia protinus aio: Cum iste mihi loqui venit ad votum meque conetur benevolum reddere, nunquam me oleo delinificae suavitatis aspergeret, si me delectari laudum favoribus non speraret. In mea igitur laude confundor, et, dum magnificari videor, erubesco. Ipse quippe me favor objurgat, qui laudis avidum, et is qui videtur esse laudatus, existimat.

Huc accedit quia quaecunque humana mens sano viget fulta consilio, si se subtiliter et solerter inquirit, vix in suis facultatibus invenit unde merito sperare praeconium possit. Mortalis quippe conditio, undique coarctata atque constricta, quid novit unde possit extolli? Quis enim sciat quid in aeternitate [Col. 0312B] fuerit, antequam Deus hunc conderet mundum? Sed cum ignoret quid fuerit ante mundi principium, novit 113 forsitan quid post ejus terminum sit futurum, utrum scilicet in ministerio sui cursus ulterius astra deserviant et utrumne post ea, quae nunc sunt, alia rursus elementa succedant. Unde et Seraphim illa, quae Isaias propheta in conspectu Domini stare conspexit, senas alas habuisse describit: «Duabus, inquit, velabant faciem, et duabus velabant pedes, et duabus volabant.» Velabant porro faciem, sive pedes, non suos, sed utique Dei. Et quid «per faciem Dei,» nisi mundi principium? Quid «per pedes,» nisi ejusdem mundi finis debet intelligi? Alarum ergo Seraphim et plures sunt, quae velant, et paucae quae volant, quia ex divinorum operum [Col. 0312C] celsitudine cum perpauca ad nostram permittantur advolare notitiam, plurima in thesauris secretorum coelestium servantur occulta. Nam quod funditus ignoremus quid ante mundi principium fuerit, et quid jam post consummationem sit futurum, idem perhibet Isaias: «Priora, inquit, annuntiate mihi, et novissima quae futura sunt, et dicam quia dii estis (Isa. XLI) .» De mediis autem pauca utcunque cognoscimus, quae ex Scripturarum attestatione nobis panduntur. Porro autem et in his ipsis quantam notitiae patiamur inopiam, qui sapientissimus inter homines exstitit, non erubuit confiteri. Ait enim Salomon: «Sunt justi et sapientes, quorum opera in manu Domini, et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit, sed omnia in futurum servantur incerta [Col. 0312D] (Eccle. IX) .» Ubi notandum quia, cum justos dicat et sapientes, qui nimirum debuerant subtilius nosse ipsos etiam perhibet, quae futura sunt ignorare. Enimvero quod me non modo de sapientia, sed et de vitae quoque quasi sanctitate laudastis, non ut hoc vestra prudentia crederet, sed ob hanc fortassis industriam, ut me ad procinctum sancti certaminis acrius instigaret, qua confidentia, vel in hoc valeo quantumlibet assentire, dum pro quovis otioso verbo ratio redditur: dum sola fatui compellatio gehennae supplicium comminatur, dum divinae legis non apex, non iota praetereat, dum sola concupiscentiae visio moechiae crimen incurrit? Haec et hujusmodi, venerabilis pater, quisquis digna consideratione perpendit, ex divina [Col. 0313A] quidem potest miseratione praesumere, sed nescio utrum valeat in quantumlibet exuberantium meritorum suorum securitate dormire, praesertim cum mundus undique fremat, undique velut maximum pelagus intumescentibus procellis se attollat, tantasque nobis quibuscunque raptoribus molestias ingerat, ut terrenis potius nos inservire negotiis quam obsequiis vacare divinis, vel ad puritatis aspirare munditiam plerumque compellat. Malignus plane spiritus humanum genus nunc solito vehementius per omnia vitiorum abrupta praecipitat, truculentius tamen odiorum, ac simultatum omnes livore perturbat. Tot enim quotidie bella desaeviunt, armatae acies proruunt, hostiles impetus inhorrescunt ut de militaribus quidem viris plures gladius videatur absumere, quam in grabatulis [Col. 0313B] quiescentes corporeae conditionis aegritudo finire, ut propemodum maris more geratur hic mundus. Sicut enim cum ventorum tempestas oboritur, crispante mitius pelago, in vicinia littoris aestus ferventior excitatur; 114 ita nunc in fine mundi velut vicino maris littore, furentibus dissidii discordiaeque procellis, cuncta hominum corda vexantur, et tanquam spumosis fluctibus illiduntur. Instabilis enim homicida omnia scrutatur, omnia mundi velut unius agri loca perlustrat, ne quid infecundum a lividi fomitis satione praetereat. Hinc est, quod ad ecclesiastici status universale periculum ab invicem sacerdotium imperiumque resiliunt, atque ad Dei omnipotentis injuriam nunc cum unus papa in apostolico sit solio constitutus, alter a finibus aquilonis [Col. 0313C] destinatur electus ⁜ (88) . Sed ille papae abusivum papam procul dubio superaddit, qui primus omnipotentis Dei vocabulum plurali numero declinavit: «Eritis, inquiens, sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) .» Super quo nimirum potius flere compellimur, quam prolixius quid scribere delectemur. Unde, cum ante aliquot dies hymnos rhythmicos flendo depromerem:

Sed cum inter caetera mala, quae nostris temporibus emergunt, ipsas quoque Ecclesias violenti homines insolenter opprimant ac praedia ( Consule Scholia ad calcem opusculi ), vel quaelibet bona sacri juris invadant, nonnullos movet, utrum Ecclesiarum rectores expetere vindictam debeant, ut malis mala, more saecularium, reddant. Nam plerique mox, ut [Col. 0314A] eis vis injuriae, ad indicenda protinus bella prosiliunt, armatorum cuneos instruunt, sicque hostes suos acrius forte, quam laesi fuerant, ulciscuntur. Quod mihi plane satis videtur absurdum, ut ipsi Domini sacerdotes attentent quod turbis vulgaribus prohibetur, et quod verbis impugnant, operibus asserant. Quid enim magis Christianae legi videtur esse contrarium quam redhibitio laesionum? Ubi, quaeso, sunt tot praeconia Scripturarum? Ubi quod Dominus dicit: «Si quis tibi quod tuum est tulerit ne repetas (Luc. VI) .» Si enim nobis non licet eadem ipsa, quae nobis ablata sunt, repetere; quomodo pro his licet ultoriae retributionis vulnus inferre? Ubi et illud: «Si percusserit tibi maxillam, praebe ei et alteram: Si angariaverit te mille passus, vade cum [Col. 0314B] eo duo alia millia: Si tulerit tibi tunicam, da ei et pallium (Matth. V) .» At fortasse quis objicit turbis saecularibus haec esse mandata, non sacerdotibus, nimirum ut Ecclesiarum praesules haec praedicare debeant, non servare. Sed quis hoc vel desipiens sentiat, cum Dominus dicat: «Qui solverit unum de mandatis istis minimis, 115 et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum. Qui autem fecerit, et docuerit, magnus vocabitur (Ibid.) .» Sacerdos itaque, qui in regno coelorum vult esse magnus, sit in populo praevius, ut quod voce se sequentibus dictat, primus ipse vivis operibus impleat. Unde, ut omnis pravi intellectus occasio tollatur, primus ille inter Ecclesiae sacerdotes non ait: Domine, quoties peccaverit frater in fratrem, et dimittet [Col. 0314C] ei? sed omnium potius sacerdotum causam in una sui persona constituens, «Domine, inquit, quoties peccaverit in me frater meus, et dimittam ei? usque septies? (Matth. XVIII) .» Cumque sibi responderetur «usque septuagies septies (Ibid.) » indulgendum, nullum jam de servando a sacerdotibus universali mandato relictum videtur ambiguum. Luca etiam evangelista testante docemur quia, Domino Jerusalem properante, discipuli praecedentes intraverunt urbem Samaritanorum, ut illi pararent (Luc. IX) . Cumque illos Samaritani nullatenus recepissent, commoti Jacobus et Joannes, humanitate dictante, dixerunt: «Domine, vis dicimus ut ignis descendat de coelo et consumat illos, sicut Elias fecit?» (Ibid.) Mox conversus increpavit illos, dicens: «Nescitis cujus [Col. 0314D] spiritus estis: Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare.» Ubi mox subditur: «Et abierunt in aliud castellum (Ibid.) ;» ac si non lingua, sed opere loqueretur: date locum irae, vel potius quod ipse dicit: «Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) .»

Vita plane, quam Salvator noster gessit in carne, non minus quam praedicatio evangelica, nobis est et proposita tenendae linea disciplinae. Sicut ergo ipse cuncta mundi furentis obstacula, non per districti examinis ultionem, sed per invictam superavit inconcussae patientiae majestatem, ita docet mundi rabiem potius aequanimiter ferre quam vel arma [Col. 0315A] corripere, vel laedenti laesionibus respondere; praesertim cum inter regnum et sacerdotium propria cujusque distinguantur officia, ut et rex armis utatur saeculi, et sacerdos accingatur gladio spiritus, qui est verbum Dei (Ephes. VI) . De saeculi nempe principe Paulus dicit: «Non sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit (Rom. XIII) .» Azarias rex, quia sacerdotale usurpat officium, lepra perfunditur (II Paralip. XXVI) ; et si sacerdos arma corripit, quod utique laicorum est, quid meretur? Nam et David idcirco ante Evangelium evangelice vixisse creditur, quia non modo Semei et Saul, sed et plurimis indulsisse suis hostibus invenitur. De quo, et caeteris sanctis Patribus nonnulla hic exempla perstringerem, nisi vobis incomparabiliter notiora [Col. 0315B] quam mihi haec et his similia certum tenerem. Plane quis non videat quam sit inhonesta confusio, ut quod agendum Ecclesia denegat, impudenter ipsa committat et cum aliis praedicet patientiam, infoederabilem ipsa contra innocentes accendatur in iram? Contigit enim hoc facienti quod Apostolus dicit: «Ne cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX) :» vel illud potius quod ad Romanos ait: «Qui ergo alium doces, teipsum non doces, qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis; qui abominaris idola, sacrilegium facis (Rom. II) .» 116 Et praecipue id quod his praesto subjungit, sacerdoti congruere videtur: «Qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras (Ibid.) .» In lege quippe Dei sacerdos non immerito [Col. 0315C] gloriatur, qui ministerii locum ad praedicanda legis mandata sortitus est, sed per praevaricationem legis Deum inhonorare convincitur, cum scita legalia transgredi non veretur. Dumque aliud agit, aliud praedicat, quantum in se est, omnes ab ejusdem legis observatione perturbat, sicut Scribis et Pharisaeis Dominus dicit: «Vae vobis, qui abstulistis claves sapientiae et scientiae, sed ipsi non introistis, et insuper alios introire volentes prohibuistis (Matth. XXII) .» Et revera qua fronte, qua libertatis audacia sacerdos quilibet in dissidentium confoederatione desudet; cum ipse suis laesoribus non remissionis indulgeat veniam, sed efferatur implacabiliter ad vindictam? Inter omnes sane virtutum gemmas, quas Salvator noster de coelo veniens attulit, duas insignius [Col. 0315D] atque praeclarius rutilare monstravit, quas et in se prius expressit, et ut nobis imprimerentur, edocuit, charitatem scilicet et patientiam. Et de charitate quidem dicit Apostolus: «Propter nimiam charitatem suam, qua dilexit Deus mundum, Filium suum misit (Ephes. II) .» De patientia vero ait: «Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV) .» Per charitatem namque Dei Filius de coelo descendit, per patientiam vero diabolum superavit. His muniti virtutibus, et fundatores apostoli sanctam Ecclesiam condiderunt, et propugnatores ejus sancti martyres diversa mortium supplicia triumphaliter pertulerunt. [Col. 0316A] ( Consule Scholia. ) Si ergo pro fide, qua universalis vivit Ecclesia, nusquam ferrea corripi arma conceditur, quomodo pro terrenis ac transitoriis Ecclesiae facultatibus loricatae acies in gladios debacchantur? Porro, sancti viri cum praevalent, haereticos idolorumque cultores nequaquam perimunt; sed potius ab eis pro fide catholica perimi non refugiunt. Quomodo ergo pro rerum vilium detrimento fidelis fidelem gladiis impetat, quem secum utique redemptum Christi sanguine non ignorat?

In Galliarum finibus audivi gestum fuisse quod refero: Inter abbatem et quemdam saeculi praepotentem orta est non levis de possessione contentio. Cumque a partis utriusque fautoribus minis diu certaretur et jurgiis, tandem ut armis ageretur utrinque [Col. 0316B] condictum est. Et saecularis quidem, paratis militum copiis, campum praeliaturus ingreditur, acies struit, cuneos ordinat atque ad fortiter agendum omnium mentes acerrimus cohortator inflammat. Silvescunt omnia gladiis, rubent clypei, vociferantium clamor attollitur, minaces armatorum fremitus inhorrescunt, tela stringuntur, solus adversae partis impetus ad congruendum accensis manibus exspectatur. Abbas autem non in armis terrenis spem suam, sed in humanae salutis auctore constituens, cunctis, qui pro se dimicare convenerant, suum prohibuit comitatum, solos autem monachos suos equis imposuit, capita cucullis operiri praecepit, sicque cum illis, velut galeatis, et loricatis fidei munimento, crucisque vexillo ad locum certaminis [Col. 0316C] venit. Cumque vir ille non ferrea, ut sperabat, arma conspiceret, sed tanquam 117 coelestem, atque angelicam aciem adventare cominus advertisset, tantus eum cum suis omnibus divini timoris horror invasit ut desilientes ex equis protinus arma projicerent, terrae se humiliter sternerent, indulgentiam flagitarent. Sic, sic nimirum titulos victoriae triumphalis obtinuit, qui non in frequentibus equis, non in micantibus gladiis spem posuit, sed ex divinae tantum potentiae virtute praesumpsit.

Ad haec si quis objiciat bellicis usibus Leonem se frequenter implicuisse pontificem, verumtamen sanctum esse. Dico quod sentio, quoniam nec Petrus ob hoc apostolicum obtinet principatum quia negavit (Marc. XIV) , nec David idcirco prophetiae meretur [Col. 0316D] oraculum quia torum alieni viri invasit (II Reg. XI) ; cum mala, vel bona non pro meritis considerentur habentium, sed ex propriis debeant qualitatibus judicari. Nunquid hoc legitur, vel egisse, vel litteris docuisse Gregorius, qui tot rapinas ac violentias a Longobardorum est feritate perpessus? Num Ambrosius bellum Arianis se suamque Ecclesiam crudeliter infestantibus intulit? Nunquid in arma sanctorum quispiam traditur insurrexisse pontificum? Causas igitur ecclesiastici cujuscunque negotii leges dirimant fori, vel sacerdotalis edicta consilii ne quod gerendum est in tribunalibus judicum, vel ex sententia debet prodire pontificum, in nostrum vertatur opprobrium congressione bellorum. [Col. 0317A] Sed ecce, dum aviditate loquendi vobiscum sermonis articulum longius protraho, metam, ut video, compendii epistolaris excedo. Incolumem te, venerabilis pater, ad regendum Ecclesiae suae statum custodiat omnipotens Deus, et tu quoque in sanctis orationibus tuis mei memor esse digneris. ⁜

ARGUMENTUM.—Hanc epistolam ad Eugubinum episcopum scriptam esse credibile est. In qua se excusat, quod ecclesiam suam ab episcopo Forosemproniensi consecrari passus esset, cum ad Eugubinum spectare videretur jus consecrandi, quia in illius erat dioecesi constituta. Id se fecisse ait primum, quoniam eumdem episcopum habere quasi possessionem consecrandi illius loci ecclesias audisset. Deinde, ne quem antea sibi parum aequum expertus esset, infestiorem redderet. Proinde orat, ut ademptum missarum celebrandarum jus in ecclesia restituat, et suorum monasteriorum [Col. 0320B] patrocinium suscipiat.

Domno R. episcopo domino suo, PETRUS quidquid servus, et filius.

Charissime pater, quod ecclesiam ab episcopo Semproniensi consecrari passus sum, testis est mihi conscientia, non causa vestrae derogationis feci, sed quia consuetudinem licet novam ab incolis sui decessoris audivi. Fatebantur enim, quia ex quo massam Sorbituli praedictus episcopus introivit, habita consuetudine ipse ecclesias consecravit, et ego quis eram, qui super unum possessorem, sive justum, sive injustum, alium superinducerem, et monachus inter duos episcopos jurgium seminarem? Porro non dubitabam quia necesse erat ut venirent scandala sed timebam quod sequitur: «Vae illi, per quem [Col. 0320C] scandalum venit (Matth. XVIII) .» Et certe hoc scandalum cuicunque videatur adversum, in quantum cum Deo et cum justitia fuerit exsecutum, mihi fuerat non mediocriter necessarium. Ex quo enim vos in hunc episcopatum, Deo auctore, venistis; interrogate si verum est; ego cum Semproniensi episcopo charitatem habere non potui: et qui mihi eatenus fuerat devotissimus, jam non occultus, sed manifestissimus factus est inimicus. Felicem me tali infortunio! Unde enim adversum me vester animus commovetur, inde mihi qui inimicum fugere gestio, fructus utilitatis acquiritur. Est namque Saul, David nesciente, peremptus (I Reg. XXXI; I Paral. X) ; est etiam peccator monachus nullo proprio studio, sed solo Dei nutu, de Semproniensis episcopi [Col. 0320D] laqueo liberatus.

Noveris procul dubio, dilectissime pater, quia Ecclesiam vestram diligo, et salutem vestram, 122 et honorem secundum Deum fideliter concupisco, vestrae etiam sedi obedientiam exhibere nequaquam refugio, sed potius alacriter curro. Obsecramus, igitur, dilectissime, interdictum nostrae ecclesiae officium reddite; et non solum illam possessiunculam, quae vestrae procul dubio dioecesis est, sed et quidquid habemus, vestra auctoritate defendite, vestrum per omnia deputate; quatenus fratres, qui nobiscum Deo deserviunt, patrem vos, et defensorem se habere congaudeant, et divinam pro vobis misericordiam implorare non desinant.

ARGUMENTUM.—Theodosium Senogalliensem et Rodulphum Eugubinum antistites, librorum suorum judices et quasi censores constituit, praecipitque ut, iis diligenter perlectis, quidquid visum fuerit, aut ante, aut post suam mortem quacunque ratione corrigant et emendent.

Reverendissimis episcopis, THEODOSIO Senogalliensi, et RODULPHO Eugubino, PETRUS peccator monachus servitutem.

Noverit sanctitas vestra, dilectissimi mini patres et domini, quia praesumpsi quaedam opuscula scribere, non tam videlicet ut legivis (legibus) ecclesiasticis, quod temerarium fuerat aliquid adderem [Col. 0321B] quam ob hoc praecipue quia sine quolibet exercitio inertis otii et remotioris cellulae taedia non perferrem, ut qui operibus manuum utiliter insudare non poteram, cor vagum atque lascivum quodam meditationis loro restringerem, sicque cogitationum ingruentium strepitum, atque acediae obrepentis instantiam facilius propulsarem. Sed quoniam jam illius examinis tribunalibus appropinquo, ubi non modo de verbis et scriptis, ultro etiam de minutissimis cogitationibus discussionem ventilandum esse non ambigo, sanctitatis vestrae prudentiam, qua valeo, supplicatione deposco, ut, aut me adveniente, si vacat, aut postquam me obire contigerit, quidquid opusculorum meorum invenire potestis, attenta diligentia perlegatis. Et si quid in his catholicae regulae [Col. 0321C] dissonum, si quid sacrarum Scripturarum auctoritati reperitur adversum, prout visum fuerit, vel prorsus abscindere, vel ad sanum intellectum correctam sententiam revocare, quatenus quod meae stoliditatis ignorantia depravatur, ad rectae fidei lineam vestrae sanctitatis diligentia reformetur, et hoc per vos emendet charitas, quae aedificat, quod per me deliquit scientia, quae fortassis inflabat. Quid enim mirum, si ego imperitus et animalis homo dictatiunculis meis sanctos viros adhibeam judices, quandoquidem Lucas et Marcus in Evangeliis, quae Spiritu sancto dictante descripserant, Petrum et Paulum apostolos habuere censores? 123 Porro autem quoniam ex his qui exercitati sunt in meditationibus Scripturarum, purioris circa me [Col. 0321D] fidei, et abundantioris charitatis aliquem esse non arbitror, idcirco vobis potissimum hujus fascem laboris injungo. Sic igitur, dilectissimi, in hoc pietatis opere etiam me defuncto fideles estote, sic ultima veteris amicitiae jura persolvite ut et me, si qua reperitur, erroris mei noxa non toneat, et vobis ex impenso charitatis officio praemiorum coelestium merces accrescat.

ARGUMENTUM.—Episcopum ecclesiae bona alienantem reprehendit, et magnitudine culpae ante oculos posita, hortatur ne quid simile in posterum admittat.

[Col. 0322A] Domno V. reverendissimo episcopo, PETRUS peccator, salutem.

Nolo te lateat, venerabilis frater, quia de praediis ecclesiae tuae, quae distrahere diceris, non parvus rumor increvit, nam et cor nostrum non levi moeroris aculeo nuper eadem fama transfixit. Nunquid oblitus es quod ante fere quinquennium Victor apostolicae Sedis episcopus (Vict. II. papa) in plenario concilio Florentiae celebrato, cui simul et imp. Henricus interfuit, hoc sub excommunicationis censura prohibuit? An ignoras quia ad hoc ecclesiis praedia conferuntur, ut ex his pauperes sustententur, indigentes alantur, ut ex his, viduis atque pupillis subsidium procuretur? Ecclesiae quippe nascentis initio hic mos inolevit, ut quilibet venientes [Col. 0322B] ad fidem, possessionum suarum jura distraherent, atque ad pedes apostolorum pretium quod ex his sumebatur, offerrent. Unde et in eorum Actibus legitur: «Quotquot, inquit, possessores agrorum, aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum quae vendebant, et ponebant ante pedes apostolorum (Act. IV) .» Praecedente vero tempore sanctis Ecclesiarum rectoribus visum est, ut ipsa potius ecclesiis praedia traderentur. Unde scilicet non modo clericos sacris excubantes officiis ecclesiae pasceret, sed et refrigerii stipem diversis indigentibus, et inopia laborantibus ministraret. Perpende igitur, venerabilis frater, quantorum homicidiorum in die judicii reus erit, qui modo tot orphanis diversisque pauperibus, unde vivere debeant, subtrahit. [Col. 0322C] Ad tribunal illius qui pauperes singulariter diligit, qui se in paupere refici, in paupere se perhibet esurire (Matth. XXV) ; ad tribunal, inquam, illius qua conscientia venit, qui alimenta se subtraxisse pauperibus recognoscit? Si damnatur ille, qui vel unum hominem peremit ferro, qua sententia dignus erit, qui bona Ecclesiae profligando, quamplures interficit famis et inopiae gladio? De quibus divina voce malo cuilibet venditori jam dicitur: «Ecce vox sanguinis fratris tui clamat ad me 124 de terra (Gen. IV) .» Et ille quidem fratrem peremit invidia, quia sacrificium ejus non est, Deo reprobante, susceptum. Isti plerumque tale quid faciunt amore pecuniae, «quod est servitus idolorum (Ephes. III) .» Sed quia conveni te, ac super his qua licebat austeritate [Col. 0322D] corripui, respondisti parum quid esse quod datum est, nec rei modum tenuisse quod mihi, fama vulgante, perlatum est. Ad quod ego, aliquando guttatim liquor emanat, qui tamen vas prorsus evacuat; uber etiam promptuariom, unde modicum quid quotidie tollitur, tandem aliquando vacuum reperitur. Idipsum tamen quod parum et perexiguum dicis, judicantis omnia scientiam non evadit. Audi quid Jeremias dicat: «Factum est verbum Domini ad me dicens: Ecce Ananehel [Anamehel] filius Sella patruelis tui veniet ad te, dicens: Eme tibi agrum meum, qui est in Anathoth; tibi enim competit ex propinquitate, ut emas eum (Jer. XXXII) .» Et paulo post subdit: «Intellexi autem quod verbum [Col. 0323A] Domini esset, et emi agrum ab Ananehel filio patruelis mei, qui est in Anathoth, et appendi ei argumentum septem stateres et decem argenteos (Jerem. XXXII) .» Ecce quam exilis, quam parvus ager ille fuisse perpenditur, ut decem duntaxat argenteis et septem stateribus emeretur, et tamen super eum verbum Domini ad se factum propheta testatur. Nam et eidem Jeremiae tanti fuit agellus, ut de eo dicat: «Et scripsi in libro, et signavi, et adhibui testes, et appendi argentum in statera, et accepi librum possessionis signatum, stipulationes, et rata et signa forinsecus (Ibid.) :» et alia plura quae hic adnotare postponimus, ne fastidium legentibus ingeramus. Dum ergo tam parva possessio a propheta tam solemniter emitur, ut etiam divinae vocis oraculo praedicatur, quaelibet ecclesiastici juris haereditas quanto [Col. 0323B] ad vendendum debet esse terrori, ex qua videlicet Christus in suis debet indigentibus sustentari? Sed quid de venditione loquimur? cum non modo ea, quae emphyteuseos sunt locata contractu, vel jure proveniunt, sive etiam quae libellario nomine pensitantur, sed illa quoque, quae sub nudo beneficii vocabulo saeculares accipiunt, revocari de caetero, atque restitui ecclesiis nullo modo possunt? Ita quippe manus diripientium diabolicae tenaciae glutinis inviscantur, ut quolibet modo semel acceperint, ecclesiis reddere sua bona nullatenus acquiescant; et non modo ipsi, dum vivunt, proprietario quasi jure possideant, sed in posteros sui germinis eminus possidenda transmittant. Petunt tibi saeculares ecclesiastica praedia, importunos se ingerunt, supplicantes [Col. 0323C] insistunt, et non sub astipulationibus monimenti, sed tantum forte nomine beneficii, quod utique tantumdem est, ac si adamantino stylo tabulis aereis scriberentur. Veniunt itaque ad te, dicentes cum Achab rege Samariae: «Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum olerum, quia vicina est, et prope domum meam (III Reg. XXI) .» Tu cum Naboth Jezraelite praesto responde: «Propitius sit mihi Dominus, ne dem haereditatem patrum meorum tibi (Ibid.) .»

Praeterea non ignoras quia, cum a poenitentibus terras accipimus, juxta mensuram muneris eis de quantitate poenitentiae relaxamus, 125 sicut scriptum est: Divitiae hominis, redemptio ejus (Prov. XIII) . [Col. 0323D] Perpende igitur, et congrua ratione considera quia, sicut is qui praedia praebet ecclesiis, poenitentiae suae pondere merito levigatur, sic ille qui subtrahit, subeundae poenitentiae digna mole deprimitur. Nam si dator absolvitur, consequens est ut praereptor vinculis innodetur, tantoque hic debito teneatur obnoxius quanto ille non ambigitur absolutus. Quisquis igitur ecclesiastici territorii prodigus est, tot in unum caput mala concurrunt. In tremendo namque Dei judicio sancti, quorum honor clericorum egestate minuitur, irascuntur, pauperes, viduae, pupilli, quilibet hospites famis se gladio clamitant interemptos. Sic multiplicis homicidii reus erit qui sanguinem forte nunquam fudit. Sunt etiam qui [Col. 0324A] plebes saecularibus tradunt; ii nimirum tanto gravius delinquunt quanto et sacrilegium committere convincuntur, quia et sancta profanant, et his, quibus quasi beneficium praerogatur, venenum lethale propinant. Quid est enim decimas in usum saecularium vertere, nisi mortiferum eis virus, quo pereant, exhibere? Huc accedit quod et plebesanis justa datur occasio, ut matricibus suis ecclesiis obedientiam subtrahant, ut non eis legitima decimarum tributa persolvant; et haec revera sunt egregia dona pontificis, quibus nimirum honor ecclesiis tollitur: accipient quod datur in perniciem vertitur, populus a Christiani ritus obedientia revocatur. Ab his itaque sacrilegis donis, dilectissime frater, manum retrahe, ab his nefariis, profanisque contractibus [Col. 0324B] cauta semper ac diligentissima te provisione compesce. Prius animas, tibi commissas, deinde etiam facultates ecclesiae tam pervigili semper attentione guberna, ut stadio tui villicatus emenso, non, quod absit, ecclesiae dissipator, sed celebris famae testimonio custos dicaris et pastor. Obsecro, frater, ne gravius tibi videatur ista correptio. Nam quia nostro studio te provectum ad episcopatus apicem non ignoras, dignum est, ut sicut provehentem, ita nihilominus et redarguentem aliquando aequanimiter feras. Nam et ipse Dominus Petrum universali prius Ecclesiae praetulit, deinde gravi reprehensionis invectione pulsavit. Nam cum diceret: «Tibi dabo claves regni coelorum, et quodcunque ligaveris, sive solveris super terram, ligabitur et solvetur in [Col. 0324C] coelis (Matth. XVI) ;» paulo post eum tam austere corripuit, ut diceret: «Vade post me, Satana, scandalum es mihi, quia non sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominum» (Ibid.) . In quo nimirum nobis dedit exemplum, ut quos ad honoris culmen attollimus, sub disciplinae semper magisterio refrenemus, et ne ipsi se lenocinante fastigio in superbiae tyrannidem erigant, magistri eos custodiae suae calcibus premant.

ARGUMENTUM.—Sarsinati episcopo gratias agit quod juvenem quemdam praeclarae indolis, sed casu pauperrimum, 126 quem ipse illi commendaverat, libenter amplexus esset et omni liberalitatis officio fovere non cessaret. Hortatur ut pergat de eo, [Col. 0324D] imo de Deo, pietatis operibus bene mereri. Obtestatur quoque ut suam salutem non negligat, nec velut lethargo sopitus jaceat, sed fluxas mortalium spes, brevissimum, et anceps vitae proximumque et certissimum mortis tempus ante oculos ponat: coelestesque et sempiternas pro terrenis et caducis piis in coelo paratas opes assidua cogitatione meditetur.

Reverendissimo Ecclesiae Sarsinatis antistiti V. PETRUS peccator, debitam servitutem in Christo.

Dignas tibi, pater charissime, gratias refero, quia pauperculum hunc, quem ad te miseram, pro amore Christi et mea charitate alacriter suscepisti; et, ut revera gubernator pauperum et pupillorum pater, omne sibi humanitatis et pietatis officium praerogasti. Nunc itaque, dilectissime, reverentiam tuam [Col. 0325A] suppliciter obsecro, perfice quae coepisti, planta in horto Ecclesiae tuae surculum, quem ab omni humani adjutorii radice praecisum, sub umbra misericordiae tuae absconditum, mori usque modo non permisisti, ne quem tuae pietatis humor ad tempus servat, aestus postmodum veniens nimiae paupertatis urat. Sed cur ego magistrum doceo? sic circa illum satage, dilectissime, non ut mea balbutit ignavia petere, sed sicut acutissima tua prudentia animae suae providet expedire.

De caetero, dilectissime, vide quid agas, considera ad quem finem haec tua tranquillitas tendat. O quam miserum est in hujus saeculi prosperitate modico tempore vivere, et ad aeterni ignis incendium quotidie clausis oculis velut in lectica positum properare! [Col. 0325B] Quis scit, quam propinqua est mors, quae nunc improvisa velut in insidiis latitat, quam brevis vita, quae fraudulenter blandiens prospera cuncta ministrat. Sed quia apud sapientiorem plus forsitan valeo precando quam praedicando, obsecro te, dilectissime pater et domine, per Jesum excitare, expergiscere, evigila, aperi oculos, respice coelum, et per momentaneae illusionis somnium non perdas sempiternum verae beatitudinis praemium. Rogo etiam de charissimo et dulcissimo fratre Henrico ut eum apud te velut charissimum filium teneas, et amorem sibi paternae charitatis impendas, quatenus nunquam illum praeconii laudisque poeniteat, quae de te, quocunque ierit, referre non cessat. Bene valeas, et in sacris orationibus tuis mei peccatoris memoriam deprecor ut habeas.

(Habetur tom. III, estque opusc. 26.)

ARGUMENTUM.—Quinque corporis sensus, quibus neglectis in turpissima scelera homines prolabuntur; ut quam arctissimae disciplinae custodia coerceantur, prudenter admonet, episcopumque hortatur, ut non modo ipse hoc praestet, sed etiam alios, qui suae curae commissi sunt, idem facere compellat, et praecipue ut in presbyteros et sacerdotes in hac re potissimum peccantes, nulla dignitatis, ut aetatis, habita ratione, imo ut quisque dignatione maxime anteit, severissime animadvertat.

Domno V. reverendissimo episcopo, et sanctis [Col. 0325D] ecclesiae suae canonicis, PETRUS peccator monachus servitutem.

In procinctu militaris exercitus idcirco tubae, litui, buccinae et classica comportantur, ut eorum clangoribus castrenses excitentur excubiae seseque valeant milites a nocturna hostilis impetus incursione munire. Nos etiam, qui in coelestis militiae sumus sacramenta jurati, et contra mundi principes ac spirituales nequitias in bella congressi, mutuis nos debemus excitare clamoribus ut non degeneri sopore depressos nocturnus insidiator inveniat, sed paratos semper ac promptos in acie reperiens pertimescat. Nam velut in quinque portarum civitate consistimus, dum in corpore, quod quinque sensibus [Col. 0326A] cingitur, habitamus. His ergo portis seras apponimus, his repagula, vectes ac pessulos adhibemus, cum sensuum nostrorum aditus a vitiis irruentibus ac mundi vanitatibus sollicite custodimus. Tunc enim nostra Pentapolis incolumis integra perseverat, cum suis contenta limitibus, nec ad hostes ipsa insolenter egreditur, nec eis irrumpere molientibus aperitur, ut videlicet mens nostra in montis Sion arce consistens, quae sursum sunt quaerat, non ad carnalis illecebrae fluxa descendat. Ad illam Hierusalem, quae sursum est libera, et est mater nostra, suspiret, illam vero quae servit, cum filiis suis despiciens calcet. Alioquin si in vallem silvestrem, quae nunc est mare salis, ad Gomorrhaeorum progrediatur exemplum, hoc est, si infructuosae vitae se [Col. 0326B] in ima dejiciat, si terrenae sapientiae salsuginem quaerat, mox hoste victoriam obtinente prosternitur, quoniam obseratis urbis propriae moenibus non munitur. An portas hujus nostrae civitatis non obserat propheta, cum dicit: «Qui obturat aures suas, ne audiat sanguinem, et claudit oculos, ne videat malum, iste in excelsis habitabit?» (Isai. XXXV.) An non et Dominus gustus nostri munit aditum, cum dicit: «Cavete ne graventur corda vestra crapula et ebrietate! (Luc. XXI.) » De odoratu vero dicit Apostolus: «quia Christi bonus odor sumus Deo in his qui salvi fiunt (II Cor. II) .» At contra odoratus sui male spiramenta laxaverant, qui dicebant: «Unguentis nos impleamus et non praetereat 128 nos ilos temporis; coronemus nos rosis antequam [Col. 0326C] marcescant (Sap. II) .» Tactus vero noster idipsum debet desiderare quod gustus. Nam quod Propheta dicit: «Gustate et videte quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) ;» idem et Joannes ait: «Quod manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae (Joan. II) .» Hoc porro certamen, quod aversus quinque corporis sensus geritur, per quinque Madianitarum reges mystice figuratur: «Armate, inquit Moyses, ex vobis viros ad pugnam, qui possint ultionem Domini expetere de Madianitis (Num. XXXI) .» Cumque pugnassent contra Madianitas, ut sacra narrat historia, atque vicissent, omnes mares occiderunt et reges eorum, Evi, et Recem, et Sur, et Bur, et Rebe, quinque principes gentis. Evi plane belluinus, sive ferinus interpretatur. Hunc itaque [Col. 0326D] regem in nobis spirituali mucrone transfigimus, cum ferinos a nobis mores abscindimus, cum bestialis iracundiae rabiem a nostro pectore detruncamus. Nam cum Dominus dicat: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) ;» quomodo poteris mansuetorum obtinere beatitudinem, nisi belluini spiritus in te cohibeas feritatem? Recem vero, sive sicut in veteri translatione dicitur Rocon, interpretatur inanitas. Et quid est aliud quidquid in mundo pro mundi concupiscentia geritur, nisi quod Scriptura loquitur: «Vanitas vanitatum, et omnia vanitas!» (Eccle. I.) Vanitas siquidem efficit vanitantes, et ipsi vanitantes faciunt vanitatem, dum et mundus, qui transitorius est, homines, quos decipit, [Col. 0327A] vanos efficiat et homines mundum, quem insane diligunt, in vanitatem vertant. Hunc ergo regem Dei miles perimit, verus Israelita concidit, si nihil superflue, nihil inaniter, vel quod ad rem non pertinet, gerat, sed graviter, et rationabiliter divinae legis implere mandata contendat. Tertius autem Madianitarum rex, Sur dicitur, quod profecto murus, sive robustus, vel etiam angustia interpretatur. Quid vero per murum, sive robustum, nisi durae mentis obstinatio, vel pervicacia debet intelligi? quod vero, et angustia interpretari dicitur, neque hoc longius a vitio duritiae separatur, quoniam quisquis ad dimittenda proximo debita durus et obstinatus est, angustia constringitur mentis, dum nulla dilatetur amplitudine charitas. De qua nimirum [Col. 0327B] charitate per Prophetam dicitur: «Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII) .» Sive etiam hoc valet intelligi, quia duritiam mentis sequitur angustia damnationis. Unde per Salomonem dicitur: «Beatus vir, qui semper est pavidus: qui autem mentis est durae, corruet in malum (Prov. XXVIII) .» Quartus praeterea Madianitarum rex, Bur dicitur, quod irritatio interpretatur. Vides ergo, quia nomina regum umbrae sunt et imagines vitiorum. Qui enim onera gravia per portas suas inferunt, profecto forinsecus obstrepentia per sensuum suorum aditus in pectorum suorum arcana transfundunt, Deum indubitanter irritant, quem videlicet his ad inferendam ultionis sententiam provocant. Unde scriptum est: «Simulatores, et callidi provocant [Col. 0327C] iram Dei (Job XXXVI) .» Et de quibus saepe apud Ezechielem dicitur: «Quia domus exasperans est (Ezech. II) » Et Psalmista: «Ut quid, Deus, improperavit inimicus, irritat adversarius nomen tuum in finem?» (Psal. XXXIII.) Rebe vero, qui ordinatus 129 dicitur, non aliter hic procedit, nisi ut per ironiam, vel antiphrasim dictum intelligatur; quatenus qui ordinatus dicitur, e contrario inordinatus sit et confusus. Vitiosus enim quisque, etsi superficie tenus quasi recte vivendi praetendat ordinem, confusae tamen et inordinatae cogitationis versat in corde caliginem. Per quinque ergo reges Madianitarum, quinque signantur corporis sensus: quia omne vitium, quod regnat in corpore, ab istis quinque sensibus pendet. Ii ergo tunc a nobis exstinguendi [Col. 0327D] sunt, et gladiis obtruncandi, cum adversum nos in bello consurgunt, cum nos scandalizare non desinunt. An non istos reges exstingui, et spiritus mucrone occidi praecipit Dominus, cum scandalizantem oculum erui, cum manum, vel pedem jubet abscindi? «Melius est, inquit, cum uno oculo, vel debilem ad vitam ingredi, quam duos oculos, pedes, ac manus habentem, in inferna demergi (Matth. V) .» Ii plane sunt reges Madianitarum: Madian autem interpretatur de judicio: quicunque enim reges spiritu non reguntur, sed sensibus carnis obediunt, non ad misericordiam sed ad judicium sepertinere testantur. Sicut de quolibet incredulo dicitur: «Qui autem non credit, jam judicatus est [Col. 0328A] (Joan. III) .» At contra de eo, qui verbum Salvatoris audit, dicitur: «Quia in judicium non venit, sed transit de morte in vitam (I Joan. V) .» Illud potius unicuique studendum est, ut se in operibus sanctis exerceat, ut sese in omnibus purificare ac sanctificare contendat. Hoc tantummodo semetipsum insuggillare, et dijudicare non desinat. Nam qui semetipsum perfecte dijudicat, judicium non exspectat. Perfecte autem semetipsum dijudicare est, et reprehendenda non agere, et quae irreprehensibiliter acta sunt timide retractare. Porro autem quisquis hoc agit, ille vere Madianitarum reges perimit: ille Amalecitarum principes sternit, et omnes a se vitiorum pestes excludit. Hinc est quod eadem sacra testatur Historia: «Quoniam egressi filii Israel venerunt ad [Col. 0328B] fontem judicii,» hic est Cades, «et interfecerunt omnes principes Amalech, et Amorrhaeos, qui habitabant in Tharansem [Asasonthamar] (Gen. XIV) .» Cades autem sanctificatio interpretatur. In Cades ergo, qui fons est judicii, Amalecitas, simul et Amorrhaeos spiritualiter interficimus, cum et vitam nostram piis operibus sanctificare satagimus; et tamen ipsi nos tanquam nocentes, ac reprehensibiles judicamus. Cum elaboramus semper irreprehensibiliter vivere, per sollicitudinem tamen districti examinis opera nostra non desistimus accusare. Et notandum quoniam et fons judicii, et Cades, qui sanctificatio dicitur, unus idemque locus est: quia nimirum justus quisque semetipsum, dum sancte vivit, accusat, et se dijudicando, vel accusando, magis magisque [Col. 0328C] sanctificat. Hoc itaque modo vita sanctorum et in propriis cogitationibus reprehenditur, et tamen in operibus irreprehensibilibus invenitur. Unde et praecipua urbs illa regni Seon vocatur Esebon, quae nimirum cogitationes interpretatur. Per quod datur intelligi, quia maxima pars diabolicae potestatis in cogitationibus regnat. Per Seon quippe nequitiae spiritus figuratur: sed Esebon ex ditione Seon, in Israelitarum 130 jura transfertur, cum cogitatio nostra, quae superbiae peste tumuerat ad reprehensionis suae judicium, per gratiam se verae humilitatis inclinat, ut quae se dudum arroganter extulerat, jam sua facta dijudicans, ac diligenter examinans, humiliter reprehendit.

In Cades ergo, qui est fons judicii, Amalecitas et [Col. 0328D] Amorrhaeos gladio vorante dejicimus; quia tunc vitiorum omnium barbariem sternimus, tunc potestates aereas invictissime debellamus, si et innocenter vivimus, et tamen reos nos, ac peccatis obnoxios judicamus, dicentes cum Apostolo: «Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Et tunc Esebon, quam cogitationes interpretari diximus, in Israelitarum cogitur transire dominium; cum mens nostra de superbia, vel omni terrena concupiscentia transfertur in amorem regni coelorum. Cogitationum quippe certamen nunquam Christi potest deesse militibus, quoniam operis nostri nos rectitudo non liberat, si pravis suis cogitationibus mens armata [Col. 0329A] virtutibus non resultat. Sufficiebat quidem legis antiquae cultoribus, ut recta duntaxat extrinsecus agerent; nobis autem Evangelio terribiliter intonante praecipitur, ut dum operibus pravis exuimur, etiam cogitationibus pervigiles obluctemur: «Audistis, inquit, quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis, quia quicunque viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) .» Hinc est quod Joannes Baptista, per quem lex vetus exprimitur, zonam pelliceam in lumbis habuisse perhibetur (Matth. III) . Salvator noster, qui auctor est Evangelii, inter septem candelabra aurea visus est a Joanne vestitus podere, et praecinctus ad mamillam zona aurea. Quid est ergo zona pellicea circa lumbos, nisi quod [Col. 0329B] antiquis dictum est: «Non moechaberis?» Et quid est zona aurea ad mamillam, nisi quod Christianae fidei cultoribus dicitur: «Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo?» Hinc etiam per prophetam divina voce praecipitur: «Lava, Jerusalem, a malitia cor tuum; usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae (Jer. IV) .» Et alibi: «Attendi, inquit, et auscultavi; nemo, quod bonum est, hiatur (Jer. VIII) .» Et Salomon ait: «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I) .» Arripiamus ergo gladium spiritus, et contra cogitationum nos infestantium cuneos infoederabiliter dimicemus. Legimus (Num. XXV) , quia Phinees sacerdos, cum vidisset Israelitem cum [Col. 0329C] Madianitide coeuntem, pugionem repente corripuit, et sacrilegam fornicantium bigam copula inter pudenda transfodit. Hoc factum priorem aedificaverit populum. Tu autem, qui alterius belli magisterio instructus es, et spiritualis dux gregis, non corporalis allatus, si quem conspexeris de populo tuo post sensum in Madianitarum amorem euntem, et illecebrosis se cogitationibus volutantem, nolo parcas, nolo dissimules, sed illico percute, sine dilatione transfige. Ipsam quoque vulvam, id est, secreta naturae discutiens, atque intime penetrans, illum ipsum peccandi fomitem perfode, ne valeat ultra concipere, vel virulentam 131 sobolem, quae Israelitica castra contaminet, generare. Gladius, inquam, spiritus ipsum peccandi conceptaculum feriat, qui petulantia [Col. 0329D] lascivientis oblectamenta carnis exstinguat. Quod cum omnibus pro suo cuique modulo necesse sit agere, illis tamen hoc propensius imminet, qui locum regiminis tenent, qui commissis fratribus praesident. Quos nimirum necesse est, ut contra vitia subditorum sacerdotalis zeli fervor accendat, et cum Phinees aeterni sacerdotii jura possideant; quod si desidiae circa delinquentes, torpore languescunt, nudati sacerdotio, cum Heli fractis in terram cervicibus (II Reg. IV) eliduntur. Hinc est, quod cum Israeliticus ille populus initiatus esset Beelphegor in deserto, et in scorta Moab turpiter corruisset, iratus furore Dominus adversus Israel, dixit ad Moysen: «Tolle cunctos principes populi, et suspende [Col. 0330A] eos in patibulis contra solem, ut avertatur furor meus ab Israel (Num. XXV) .» Quid est quod populus in luxuriae voraginem labitur, et in eorum praepositos vindicatur? Subditi delinquunt, et principes in patibulis suspenduntur? Scilicet alius est, qui peccat; alius ille, qui vapulat. Cur hoc, nisi quia culpa subditorum in praepositorum redundat opprobrium: et quod ab ovibus erratur, negligentiae pastoris ascribitur? Et vide, quam formidolosa sit conditio praesidentium, ut non modo pro suis, sed et pro subditorum puniantur offensis. Arguit eos Moyses, quia lex Dei negligentiae illos ac torporis accusat. Qui suspendit eos ad solem, quoniam ad examinandum producuntur, et arguuntur a luce. «Omnis enim,» ut Dominus ait, «qui mala agit, odit lucem, [Col. 0330B] et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus: qui autem facit veritatem, venit ad lucem (Joan. III) .» Ad lucem quippe venit, qui occulta sua per purae confessionis aditum pandit. Curandum est ergo rectoribus Ecclesiarum, ut filios generent in Israel: et non qualemcunque, sed virilis sexus sobolem nutriant, quae videlicet ad praeliandum bella Domini fortiter convalescat. Quisquis enim per injunctae praedicationis officium ad pugnandum alios incitat, sed ipse non pugnat, illi similis est, qui buccinae clangoribus obstrepit, sed congredi cominus non praesumit. Hic itaque non virilem generat sexum, dum sit pater ignavus. Quem profecto Salphaad ille signavit, qui non filium, sed quinque filias moriens dereliquit (Num. XXVII) . Salphaad siquidem interpretatur [Col. 0330C] umbra in ore ejus. Quisquis enim fortia praedicat, et enerviter vivit, ne turpis appareat, quasi sub foliis se honesti sermonis occultat: sub umbra se proprii oris abscondit, dum in campum certaminis per sui torporis ignaviam non procedit. Hic itaque quantum ad se non virilem, sed muliebrem sobolem, et hanc sub quinario numero generat, dum sequaces suos non ad robur spiritualis audaciae, sed ad otium educat ignobilis vitae. Quos utique dum non curat industria pugnae spiritualis imbuere, cogit exterioribus negotiis, quasi quinque corporeis sensibus deservire.

Has itaque corporalium sensuum portas, dilectissimi, et vitiorum irruentium phalanges obstruite, et virtutum spiritualium agminibus aperite. Mens [Col. 0330D] quippe militis Christi, quasi 132 retiaculum debet expandi, quae scilicet et inanium cogitationum fluenta transponat, et sancti Spiritus incitamenta concipiens, quasi pisces includat. Robustos vos atque pervigiles nocturnus insidiator inveniat, ut castrorum, pro quibus statis, hoc est, cordium vestrorum aditus, non irrumpat. Erectum adversum se semper aspiciat crucis triumphale vexillum, ut non a vobis, quod absit, victor manubias referat, sed praesto diffugiens evanescat. Insistite semper, quae et recta sunt agite: et tamen eadem sub districta cordis examinatione pensate; ut qui vestris tribunalibus ipsi nunc trementes assistitis, illud ultimae necessitatis examen videatis intrepidi, [Col. 0331A] non denuo judicandi, sed gloriam percepturi.

ARGUMENTUM.—Octavam sancti Joannis Baptistae nativitatis eadem veneratione, qua ipsam nativitatem celebrandam esse contendit. Deinde de octo Veteris Testamenti festivitatibus disputat, easque ad evangelicae fidei normam allegorica interpretatione transfert et accommodat.

Domno V. venerandae sanctitatis episcopo, ac religiosis Ecclesiae suae canonicis, PETRUS peccator monachus servitutem.

Divini cultus obsequium tunc est procul dubio laude dignum, cum fuerit laudabiliter consummatum. Caeterum quid prodest, si recte quis quodlibet opus incipiat, nisi recto illud fine concludat? Novimus [Col. 0331B] itaque, dilectissimi, quia festivitatem beati Joannis Baptistae, prout dignum est, quidem venerabiliter colitis, sed octavis ejus trium lectionum brevitate contenti, non eam, qua dignae sunt, reverentiam exhibetis. Nam si lectionis evangelicae tenor diligenter attenditur, nullius sancti festivitas in Ecclesia colitur, cujus octavis tanta reverentia debeatur. Ait enim angelus Zachariae: «Erit tibi gaudium, et exsultatio, et multi in nativitate ejus gaudebunt (Luc. I) .» Quod procul dubio non ipso nativitatis die, sed octavo potius non ambigitur fuisse completum. Octavo quippe die, quo circumcisus est, non est sine multorum gaudio Zachariae angelitus nuntiatum, et Elisabeth divinitus inspiratum, puero nomen imponitur, os patris quod diu clausum fuerat, [Col. 0331C] aperitur. Et qui eatenus communia saltem proferre verba non poterat, mystica jam prophetalis oraculi sacramenta fundebat. Totum ergo gaudium, quod angelica fuerat denuntiatione promissum, octavo nativitatis die probatur exhibitum. Nativitas itaque B. Joannis non tam gratia propriae dignitatis attollitur, quam octavi sui privilegio decoratur. Quapropter aequitatis ratio dictat, ut sicut ipsa nativitas, et ejus octava nihilominus honoretur, ex qua videlicet ipsa nativitas illustratur, et ab ea percipit, unde celebris et insignis habetur. 133 Ab octava siquidem sua venerabilis haec nativitas accipit, unde sanctorum omnium nativitatibus antecellit. Atque ideo non supparem ab ea meretur honorem, cui praebet ex se honoris ac celebris reverentiae dignitatem. Nec mirum [Col. 0331D] si clarior et insignis quaeque festivitas octavo dierum circulo nunc in Ecclesia proteletur, cum octo praecipuas solemnitates per unumquemque anni circulum in lege veteri Dominus instituisse legatur. Quae profecto festivitates et nobis sunt, et illis pro temporum diversitate communes. Illorum quippe sunt per carnalis observantiae ritum, nostrae quoque nihilominus sunt super spiritualis intelligentiae sacramentum.

Prima siquidem eorum festivitas est juge sacrificium, quod utique per continuos dies matutinis ac vespertinis horis jubetur offerri (Levit. XXIII; Num. XXVIII. XXIX) . Ille nimirum jugis sacrificii solemnitatem Domino celebrat, qui in coelestis eloquii meditationibus [Col. 0332A] assidue perseverat. Et quia mane lucis nostrae lex est et prophetae, vesperum autem lucis hujus, quantum ad ordinem temporum, Evangelium est, sicut dicit Apostolus, ad nos, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) . Et ipse David: «Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL) .» Matutinum semper et vespertinum offert Domino sacrificium, qui semetipsum a saecularibus negotiis mactans, versatur assidue in novarum ac veterum meditationibus Scripturarum: sive matutinum ac vespertinum Domino sacrificium jugiter immolamus, cum et dignas ei gratiarum actiones de nostra redemptione referimus, ejusque terribile judicium formidantes, jam quasi tribunalibus praesidenti trementes astamus.

[Col. 0332B] Post juge vero sacrificium Sabbatum ponitur, videlicet ut ab omni operis servilis exsecutione vacetur. Christiano vero spirituale Sabbatum agere, est a laboriosa rerum temporalium cupiditate quiescere, solis orationum ac lectionum studiis insudare, saecularium negotiorum pondus de mentis cervice projicere, ad contemplanda coelestia tota cordis intentione vacare; carnis oblectamenta contemnere, de sola spe coelestium spirituali jucunditate gaudere. De hoc enim dicit Apostolus: Relinquetur ergo sabbatismus populo Dei (Hebr. IV) . Ille porro Sabbatum Domino veraciter celebrat, qui sic ab his, quae mundi sunt operibus, vacat, ut a spiritualibus tamen actibus non quiescat. Unde Veritas ait: «Aut non legistis, quia sacerdotes in templo Sabbatum violant, [Col. 0332C] et sine crimine sunt?» (Matth. XVIII; Joan. VIII.) Qui ergo ab actionum saecularium laboribus cessat, et divinae servitutis operibus vacat, ille Christianae religionis Sabbatum celebrat. Iste non servile opus facit, quia se peccati perpetratione custodit. Qui enim facit peccatum servus est peccati. Iste non in domo sua ignem accendit, quia omnes vitiorum fomites, et irae, et simultatis igniculos ex domicilio suae mentis exstinguit, ab illo cavens igne, de quo scriptum est: «Ite in lumine ignis vestri, et in flamma, quam accendistis (Isa. L) .» Hic denique pondus in via non portat, quoniam incurvantium se iniquitatum ruderibus, cor per poenitentiam levigat. De quibus per Prophetam dicitur: «Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput 134 meum, et sicut onus grave [Col. 0332D] gravatae sunt super me (Psal. XXXVII) .» Et paulo post: «Incurvatus sum, et humiliatus sum usquequaque (Ibid.) .» Iste praeterea in loco suo residens, longius non procedit, quia Christum sibi fundamentum ponit, in quo scilicet firmissimum suae quietis habitaculum construit. Ipse quippe locus est de quo scriptum est: «Filii servorum tuorum habitabunt ibi (Psal. CI) .» Ipse fundamentum de quo dicitur: «Quia fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, Christum Jesum (I Cor. III) .»

Tertia vero festivitas est Neomeniae, id est, novae lunae. Tunc autem innovari luna dicitur, cum soli conjungitur, et ab eo ad concipiendum splendorem velut amissi luminis reparatur. Sol justitiae Christus [Col. 0333A] (Malach. IV) , luna autem primo sancta universalis Ecclesia, deinde quaeque fidelis est anima ejus, qui splendor est gloriae, et figura substantiae (Hebr. I) , de radiis illustrata. Cum ergo sancta quaelibet anima Redemptori suo veraciter in amore conjungitur, cum ei denique velut in sponsali thalamo per oblectationis intimae glutinum copulatur; tunc procul dubio solemnitatem Neomeniae celebrat, dum reformatam se a superno lumine fratrum suorum aspectibus repraesentat, sicut dicit Apostolus: «Qui adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. VI) .» Nam si in his omnibus solum exterior ille solemnitatum ritus accipitur, non jam ex his utilitatis aliquid nobis videtur posse conferri, sed superstitiosa potius exigi, ac frivola judicari. Hinc est quod Apostolus ait: [Col. 0333B] «Nemo dijudicet vos in cibo, aut potu, aut in parte diei festi, aut neomenia, aut Sabbato, quae sunt umbra futurorum (Coloss. II) .» Quod ergo tunc erat umbra futurorum Judaeo, nunc est exhibitio praesentium Christiano: et quod illis datum est sub exterioribus caeremoniis, nobis factum est instrumentum intelligentiae spiritualis. Tunc enim neomeniam, hoc est, novae lunae colimus ortum, cum veterem deponimus hominem, et sanctae conversationis induimus novitatem.

Quarto loco Paschalis apud illos festivitas ponitur, in qua nunc apud nos Agnus ille, qui tollit peccata mundi, pro totius saeculi salute mactatur (Joan. I) . Nam pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) . Huic continuatur festivitas, quae dicitur Azymorum, [Col. 0333C] in qua praecipitur, ut e cunctis domibus abjiciatur omne fermentum. Quam utique festivitatem, quae videlicet una cum Pascha dicenda est, nos veraciter celebramus, si fermentum malitiae et nequitiae de tabernaculo nostri cordis abjicimus, et sinceritatis ac veritatis azyma custodimus. Cavendum est ergo, ne sit in mentibus nostris adumbratio fuci, corruptela fermenti, caverna mendacii; sed potius in domo nostri pectoris vigeat et puritatis integritas, et soliditas veritatis.

Post hanc, illa festivitas sequitur, quae dicitur Novorum, cum primitiae scilicet de novis frugibus offeruntur. Cum enim ad maturitatem segetum pervenitur, tunc in perfectione bonorum fructuum auctori bonorum Deo festivitas agitur. Nos quoque Novorum [Col. 0333D] solemnia gerimus, si prius agrum nostri cordis disciplinae vomere proscindentes, virtutum germina spargimus, ut boni postmodum operis frumenta metamus. Unde per prophetam dicitur: «Novate 135 vobis novale, et nolite serere super spinas (Jer. IV) .» De bono scilicet agricola Salomon ait: «Qui operatur terram suam, inaltabit acervum frugum: qui operatur justitiam, ipse exaltabitur (Eccli. XX) .» De negligenti quoque operario idem dicit: «Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti; et ecce totum repleverunt urticae, operuerunt superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Prov. XXIV) .» Et iterum: «Praepara, inquit, foris opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut [Col. 0334A] postea aedifices domum tuam (Ibid.) » Sed quisquis interiorem hominem suum de die in diem secundum Apostoli sententiam (II Cor. IV) renovat, quisquis cor suum divini terroris ligonibus sulcat; iste non super spinas, sed super novalia seminat, ut centesimi proventus segetem metat. Unde dicit Apostolus: «Quia qui seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam (Gal. VI) .» Qui vero fructus et in hac vita de spiritu colligantur, idem alibi diligenter enumerat, dicens: «Fructus autem spiritus est, charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Gal. V) .» Quisquis igitur hos fructus intra suae mentis horreum colligit, hic procul dubio solemnitatem Novorum salubriter colit.

[Col. 0334B] Deinde sequitur festivitas mensis septimi, quae dicitur Clangoris, sive Tubarum. Sic enim inter dies septimus quisque dicitur Sabbatum, ita nihilominus et inter menses, qui septimus est, dicitur Sabbatum mensium, ut etiam Sabbatum sabbatorum. Quis est autem clangor ille tubarum, cui debeamus annua festa persolvere, nisi evangelica et apostolica doctrina, quae tanquam coeleste tonitruum, ac terribilis buccina nos ad procinctum spiritualis militiae provocat: atque ut pro castris imperatoris aeterni contra nequitiae spiritus infoederabiliter dimicemus, instigat? Quis est ergo, qui tubarum sive clangoris festum legitime celebret, nisi qui Scripturas Veteris ac Novi Testamenti studet in armario suae mentis includere, ac praecepta coelestia tenaci semper memoriae commendare? Haec [Col. 0334C] itaque festa celebrantibus rite per Prophetam dicitur: «Canite initio mensis tuba in die insigni solemnitatis vestrae (Psal. LXXX) .»

Post hanc est et illa festivitas, quae celebratur decima die mensis septimi, in qua videlicet animas suas Judaei praecipiuntur affligere. Nos etiam hanc rite solemnitatem colimus, cum carnem nostram maceratione castigamus inediae, cum nosmetipsos reprimimus sub arctae custodia disciplinae; cum denique petulantes carnalium passionum illecebras crucifigimus, cum corpus nostrum pro Domino laboribus et aerumnis atterimus, cum interiorem hominem per compunctionis ac fletuum lamenta mactamus. Hanc igitur nobis hoc modo festivitatem celebrantibus repropitiatur ille, quem proposuit Deus [Col. 0334D] propitiatorem per fidem in sanguine suo.

Octava vero, quae et ultima solemnitas est, dicitur Scenopegia, hoc est, tabernaculorum, quae videlicet quintodecimo die ejusdem septimi mensis incipit celebrari. Laetatur enim Deus in te, cum te quasi peregrinum cernit, et exsulem: et non in patriae domibus, sed in exsilii tabernaculis conspicit habitantem. «Non 136 enim hic habemus manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII) .» Cum enim hic cernimus per molem corporis, habitamus autem in coelo per studium intentionis, cum tanquam viatores quidam, et advenae, per despectum mentis praesentia cuncta transcurrimus, ad supernam vero patriam anxiis desideriorum gradibus festinamus, tunc a nobis [Col. 0335A] spiritualiter Scenopegia colitur, quae dudum apud illos per legitimi ritus caeremonias carnaliter agebatur. Haec porro festivitas quintodecimo die septimi mensis incipit; et quia per octo dies colitur, decimo Kalendarum Octobris procul dubio terminatur. Dicitur enim in libro Numeri: «Quinta decima die mensis septimi, quae vobis erit sancta, ac venerabilis, omne opus servile non facietis in ea, sed celebrabitis solemnitatem Domino septem diebus (Num. XXVI) .» Et aliquanto post subjicit: «Die octavo, qui est celeberrimus, omne opus servile non facietis in eo (Ibid.) » Quo videlicet die sancto, ac celeberrimo, B. Joannes Baptista conceptus asseritur, cujus intuitu sumus impulsi, ut hanc epistolam scriberemus: ut in eo ponamus finem, unde scriptio traxit originem. Ubi non facilis oboritur quaestio, quomodo [Col. 0335B] beatus Joannes festivitate necdum elapsa, sed adhuc durante, conceptus sit; cum Lucas evangelista dicat: «Et factum est, ut impleti sunt dies officii ejus, abiit,» haud dubium quin Zacharias, «in domum suam: post hos autem dies concepit Elisabeth uxor ejus (Luc. I) .» Quomodo autem impleti sunt dies officii, cum ipsa festivitas necdum esset impleta? Quintodecimo quippe die praefati mensis incipiebat haec festivitas, quae dicitur Scenopegia, et octo diebus integris colebatur, ut octavus Kalendarum Octobris, quo beatus Joannes conceptus est, inter caeteros ejusdem festivitatis dies festivior, atque, ut illic dicitur, celeberrimus haberetur. Quod si forte dicitur quod traditio fallatur Ecclesiae, quatenus in ipso die conceptus sit, sed postmodum, tota videlicet [Col. 0335C] solemnitate decursa, hoc . . . . ⁜ (90) .

Illud praeterea consideratione dignum est, quod si utique dierum numerus, vel quo Dominus in utero virginali, vel quo beatus Joannes in alvo mansit anili, diligenter inspicitur, duobus diebus excedere Domini numerus invenitur. A conceptione quippe Domini usque ad nativitatem ejus ducenti septuaginta [Col. 0336A] sex dies: a conceptu vero Joannis usque ad nativitatem ejus ducenti septuaginta quatuor dies tantummodo reperiuntur. Nam cum Dominus octavo Kalendarum Aprilis conceptus, octavo Kalendarum Januarii natus sit; Joannes autem octavo Kalendarum Octobris genitus, octavo Kalendarum Julii de maternis visceribus sit egressus, duobus tamen diebus excedit numerus Salvatoris numerum Joannis. Et hoc propter Februarium mensem, qui viginti tantummodo et octo dierum supputatione contentus est; cum omnes alii menses vel triginta, vel triginta et unum dies includant. Quia igitur hoc mense beatus Joannes in maternis visceribus latuit, quo videlicet jam emenso, Dominus conceptus, et antequam per annuae revolutionis orbitam impleretur, est editus; [Col. 0336B] duo dies, quibus mensis iste minuitur, conceptui 137 beati Joannis deesse reperiuntur. Hujus ergo mensis brevitas habet cur numerum Joannis excedat numerus Salvatoris. Hac itaque ratione reddita, credibile est, quod necdum Scenopegiae solemnitate decursa, beatus Joannes Baptista conceptus est. Quod autem inter materna viscera Dominus diutius mansit, Joannes celerius prodiit, non casus est accidentium, sed dispensatio personarum. Ille nimirum tanquam metator hospitii domo maturius exiit, ut subsequenti mox imperatori viam sterneret, adventum ejus regnis, provinciis et urbibus nuntiaret, confluentium populorum agmina tantae 138 majestati obviatura dirigeret, ejusque receptui quaeque necessaria quantocius praepararet. [Col. 0336C] Imperator autem noster in virginalis palatii thalamo residens, aliquantulum subsistit, et qui metatorem, oeconomumque praemiserat, procedere morosius judicavit. Sed . . . . ⁜ (91)

(Habetur tom. III, estque in opusculo 40.)

ARGUMENTUM.—Graviter invehitur contra quosdam maledicos homines, et imperitos, quod verba quaedam ex ipsius sermone desumpta calumniose in invidiam adducere conabantur. Asseruerat autem illis verbis, quales ex hoc saeculo hominum animae egrediuntur, tales judicio sisti: quod dictum non a se primum, sed a Magno Gregorio prolatum, et divinae Scripturae consentaneum ostendit.

Venerandis in Christo fratribus archipresbyteris [Col. 0336C] ANDREAE, V. et C., PETRUS peccator monachus fraternae charitatis affectum.

Dum ergo non minimo languore depressus in lectulo jam, et, quod dicto, alter frater excipiat, non sit mirum, si non luculentum, sive politum digero languidi sermonis articulum: imo, quia contra rusticos et imperitos, ac litterarum prorsus ignaros loquor, dignum est, ut eis congruens, rustice proloquar: et, ut ipsi dicunt, quidquid in buccam venerit, negligenter effundam. Verumtamen antequam [Col. 0337A] ad rem veniam, quod mens suggerit, compendiose praemittam. Philosophus quidam ⁜ (92) nocte dum stellarum cursus, et meatus siderum subtiliter rimaretur, in puteum repente corruit, et hianti, sicut dicitur, immanitate profundum et obscenis sordidum squaloribus plenum ⁜ (93) . Cui nimirum philosopho domestica erat ancilla nomine Iambi, quae in dominum suum libere, ac prudenter invecta, per metrum Iambicum, quod ex ea postmodum tale nomen accepit, super eo plausibiliter dixit: «Dominus, inquit, meus ignorabat stercora, quae sub ejus pedibus erant, et nosse tentabat sidera.» Hoc itaque modo fit in diebus nostris, fit rustici et insipientes quique, qui nil pene noverunt, nisi vomeribus arva proscindere, percos ac diversorum [Col. 0337B] pecorum captabula custodire, nunc in compitis ac triviis ante mulierculas, et combubulcos suos, non erubescant de Scripturarum sanctarum sententiis disputare: imo, quod turpe est dicere, in tota nocte subant [ f. qui tota nocte cubant] inter femora mulierum, die non verentur tractare de sermonibus angelorum, et hoc modo sanctorum dijudicant verba doctorum.

Significavit enim mihi per litteras sanctitas vestra, quod pro sententia illa, quam nos in B. Stephani sermone posuimus, quia videlicet uniuscujusque anima qualis de hoc saeculo egreditur, talis postmodum judicio praesentatur, tantum apud quosdam scandalum est exortum, ut dicant, orationes, oblationes, sacrificia, quae pro defunctorum animabus [Col. 0337C] offeruntur, nil sibi proficere ante judicium. Et quid mirum, si hoc idem mihi contigit peccatori, quod evenisse cognoscitur ipsi totius Christianae religionis auctori? Ait enim: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) .» Quod audientes septuaginta ferme viri dixerunt: «Durus est hic sermo, et quis potest eum audire (Ibid.) ?» Et, teste Scriptura, jam non cum illo ambulabant. Ussit itaque eos sol Christus: est enim Sol justitiae (Malach. IV) , istos autem ussit luna. Ego enim ad lunam, hoc est, ad corpus Christi pertineo, quod est Ecclesia: vos autem e contrario benedicentes mihi dignamini dicere: «Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX) .» Ecce in tantum profecerunt [Col. 0337D] sapientes, et prudentes istarum partium viri, ut omnia coelestis eloquii profunda cognoscant, universa divinorum voluminum mysteria comprehendant, et in sola una sermonis mei sententia caliginem caecitatis incurrant. Et si eos haereticos esse delectat, nunquid in tantum amici mei diligunt, ut sine me in haeresim transire non 141 possint? Quisquis enim perhibet orationes, oblationes, sacrificia pro defunctis prodesse non posse, et hoc imprudenter affirmare conatur, hic profecto Aerianus esse convincitur. Aerius enim hoc in erroris sui disputationibus dogmatizat, quod haec pietatis [Col. 0338A] opera vana sint prorsus, ac frivola, nullique in illo saeculo postmodum profutura. Nunquid enim divinorum eloquiorum strenui scrutatores quamplures per divinarum Scripturarum campos non possunt sententias reperire, quibus ut haeretici fiant, valeant sibi muscipulas, pedicasque substruere? Porro si delectat eos, ut a Christianismo recedant, occasionis materiam invenire, dijudicent illud, quod Dominus in Evangelio dicit: «De die illa,» id est judicio, «neque angeli sciunt in coelo, nec ipse Filius, nisi solus Pater (Matth. XXIV) .» Et quomodo Filius diem judicii ignorare possit, qui videlicet ipsum, eumdemque diem, et omnia tempora, atque universa visibilia et invisibilla simul cum Patre condiderit? Detestentur etiam illud, quod alibi dicit: [Col. 0338B] «Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me (Joan. VII) .»

O Domine Jesu, nos quidem simplices et hebetes servi tui, quidquid dixeris, credimus tibi: scimus enim, quia veritas es (Joan. XIV) , et mentiri non potes. Sed quomodo sapientes istius terrae, et divinorum voluminum tenebrosissimi ac profundissimi scrutatores fidem poterunt tuis adhibere sermonibus? Poterunt enim a te, secundum prudentiam suam, versuta mordacitate requirere, quomodo verum esse poterit, quod dixisti: «Doctrina mea non est mea?» Si tua est, quomodo non tua? Si autem non tua est, quomodo erit tua? Restat ergo ut doctrinam tuam, aut tuam esse indubitanter asseras, et tuam non esse ultra non dicas: aut si non tuam esse firmaveris, [Col. 0338C] tuam jam esse omnino diffitearis. Sicque timendum est, ne syllogismorum suorum versuta te argumentatione concludant, et auctorem sapientiae cassibus captiosae cavillationis involvant.

Porro autem, ut etiam ad libri Regum recurramus historiam, Dominus misit ad Josiam regem Juda per Holdam uxorem Sellu: «Pro eo quod audisti verba voluminis, et perterritum est cor tuum, et humiliatus es coram Domino auditis sermonibus contra locum istum, et habitatores ejus, quod videlicet fierent in stuporem, et in maledictum, et scidisti vestimenta tua, et flevisti coram me, et ego audivi, ait Dominus: idcirco colligam te ad patres tuos, et colligeris ad sepulcrum tuum in pace, ut non videant [Col. 0338D] oculi tui omnia mala quae inducturus sum super locum istum (IV Reg. XXII) .» Et paulo post eadem subjungit historia: «Ascendit Pharao Nechao rex Aegypti contra regem Assyriorum ad flumen Euphratem, et abiit Jolias rex in occursum ejus, et occisus est in Mageddo, cum vidisset eum (IV Reg. XXIII) .» Hic censores alienorum operum, hic detractores fratrum, hic plane dentes exacuant. «Filii enim hominum,» ut ait David, «dentes eorum arma, et sagittae; et linguae eorum machaera acuta (Psal. LVI) .» Hic, inquam, crepantibus buccis aethneas flammas eructent, intimi fellis amaritudinem evomant, clamoribus suis coelum terramque confundant, [Col. 0339A] dicentes: Quomodo divina vox mendacio caruit, quod regi promiserat, efficaciter implevit? 142 Quomodo nimirum Josias in sepulcro suo in pace quievit, qui Aegyptiaci regis gladio bellicosa sorte subjacuit? Sicque illis propheticum illud possit aptari: «Posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum transivit super terram (Psal. LXXII) .»

Vos autem, dilectissimi, et unanimes fratres mei, quibus occultandum nihil est, indubitanter agnoscite sententiam illam Gregorianam esse, non nostram. Quartum ergo Dialogorum librum studiose perquirite, et illic inter caetera sic invenietis: In Evangelio Dominus dicit: «Ambulate, dum lucem habetis (Joan. XII) .» Per prophetam quoque ait: «Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te (Isa. XLIX) .» Quod Paulus exponens dicit: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. V) .» Salomon quoque ait: «Quodcunque potest manus tua facere, instanter operare; quia nec opus, nec ratio, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas (Eccle. IX) .» David quoque ait: «Quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CLXV, CLXVI) .» Ex quibus nimirum sententiis constat, quia qualis hinc quisque egreditur, talis in judicio praesentatur. Ubi etiam paulo post subdidit: «Hoc tamen sciendum est, quia illic salutem de minimis nihil quisque purgationis obtinebit, nisi bonis hoc actibus in hac adhuc vita positus, ut illic obtineat, promerebitur.» Et ut isti rabidioris iracundiae furore vesaniant, audiant, quod idem Gregorius in Moralibus dicit: [Col. 0339C] «Quia pravus quisque mox ut mortuus fuerit, protinus invenit, quod ulterius mutare non possit.» Exclament ergo, vociferentur, et dicant: Si mutari non possum, quid mihi oblationes, quid orationes, quid sacrificia? Claudat ergo jam Ecclesia januas suas, et ego deinceps contentus ero parietibus domus meae. Quid enim mihi hic ecclesias ingredi, si illic nulla possum ratione mutari? Jam ergo desinant parvulum hominem mordaciter persequi, et in me non * tanquam verbi, velint invidiam concitari; Gregorium lacerent, Gregorium mordeant, et in eum dentes amarissimi livoris infligant. Illum legant et hoc apud illum inveniant, atque super illum censoriam judicii virgam tenentes, damnationis, quam meretur, in eum dentes exacuant, eumque velut [Col. 0339D] scabiosi canes tanquam mordicus apprehendant. Audiant quod alias idem Gregorius ait: «Quoties per immoderatum esum manus ad cibum tenditur, toties primi parentis lapsus iteratur.» Quod utique quam durum sit, non exaggero; quia quibusque legentibus perspicuum esse non dubito: et quam multa scribit hujusmodi, quae nos studio brevitatis omittimus; ne metam epistolaris compendii, quod fastidiosum est, excedamus. Sed ipsi in tantum me diligunt, ut me solum legant, meque solo contenti, sacrarum Scripturarum volumina universa contemnant: et qui vix noverunt syllabatim elementa percurrere, super me judices facti non verentur in me sententias promulgare. Absit autem ut vel [Col. 0340A] B. Gregorius, conspicuus et insignis doctor Ecclesiae, vel nos humiles et exigui, qui in quantum licet, per illius cupimus vestigia properare, prohibeamus sacrificia, vel orationes pro quibuslibet defunctis, etsi graviter peccatores exstiterint, omnipotenti Deo indesinenter offerri, et sic eos a devotione fidelium viventium 143 adjuvari. Enimvero qui sic illam sententiam intelligunt, tanquam nocturni viatores oberrant, et more caecutientium manu parietem palpant. Quibus in hac solvenda quaestione nos nolumus esse magistri, quia illi per arrogantiam cordis dedignantur esse discipuli.

Vos autem, dilectissimi, pro me servo vestro Dei omnipotentis misericordiam implorate. Domino autem Drudro, et fratri ejus, ac vicecomiti, caeterisque [Col. 0340B] nobilibus viris nostrum monasterium et eremum commendate. Deus omnipotens sua vos protectione custodiat, et cum electis sacerdotibus suis partem vos habere concedat.

ARGUMENTUM.—Peccata sua et negligentias non sine magno animi moerore confitetur, et praesertim nimiam urbanitatem, seu potius ad risum propensitatem graviter accusat et exaggerat: fratremque suum Damianum, ut pro se ad Deum preces fundat, exorat. Praeclarum in his praebens modestiae et humilitatis exemplum.

Domno DAMIANO fratri charissimo, PETRUS peccator monachus quidquid servus, et filius.

[Col. 0340C] Nolo te lateat, dulcissime mihi in Christo Pater, et domine, quia continuo mens mea moerore deprimitur, dum diem proprii exitus jamjam propius imminentem, et tanquam prae oculis positum assidue contemplatur. Nam dum tam longaevos annos enumero, dum spargi me canis attendo; atque in quocunque conventu hominum positus, omnes pene infra meam aetatem esse considero, postpositis omnibus curis, de sola morte cogito, sepulcrum meditor, a sepulcro mentis oculos non avello. Neque hoc solo infelix mens mea pavore contenta, in morte corporis considerationis suae limitem figit: sed mox ad judicium rapitur, quid sibi objici valeat, quid ipsa defensionis obtendat, non sine magna formidine meditatur. Sed heu me miserum, atque inexhausto [Col. 0340D] lacrymarum fonte lugendum! qui omnia mala commisi, et per tam annosae vitae spatia nullum pene mandatum divinae legis implevi! Quae enim, miser homo, mala non feci? Quibus me vitiis, quibus me criminibus non involvi? Confiteor: «Cecidit in lacum miseriae vita mea: perempta est in iniquitatibus meis anima mea (Thren. V) .» Superbia, libido, ira, impatientia, malitia, invidia, gula, ebrietas, concupiscentia, rapina, mendacium, perjurium, stultiloquium, scurrilitas, ignorantia, negligentia, seu caeterae pestes supplantaverunt me, atque omnia vitia, velut frementes bestiae, devoraverunt animam meam. Pollutum est cor meum et labia mea. Contaminatus sum in visu, auditu, gustu, odoratu et [Col. 0341A] tactu. Et omnimodis, cogitatione, 144 locutione, sive actione perditus sum. Et haec quidem omnia mala commisi. Sed heu! proh dolor! dignos poenitentiae fructus nunquam attuli. Unum inter haec amarius defleo, quo me perniciosius obligatum, teste conscientia, recognosco: scurrilitas nimirum mihi semper familiaris fuit, quae et propter conversionem nunquam me perfecte deseruit. Licet enim contra hoc ferale monstrum saepe pugnaverim, licet hujus bestiae nequissimos dentes malleo severitatis attriverim, ad tempus quidem reprimere, sed nunquam ex ea potui plenam victoriam reportare. Inolita namque cujuslibet vitii consuetudo, licet omni studio ab animi penetralibus sit repulsa, assistit tamen saepe quasi prae foribus importuna: et vel lambere [Col. 0341B] summotenus nititur, si mordicus apprehendere prohibetur. Sub specie namque spiritualis laetitiae dum me fratribus hilarem ostendere cupio, in vanitatis verba declino: et dum a solito rigore descendere fraternae charitatis causa quasi discrete delibero, ad inutilia proferenda diffrenatam linguam indiscrete resolvo. Sed dum Dominus dicat: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) ;» quale illis judicium imminet, qui non modo fletibus non insistunt; sed ultro etiam cachinnis, et vanis risibus histrionum more deserviunt? Cumque consolatio non gaudentibus, sed moerentibus utique debeatur, quam consolationem exspectare a venturo judice poterunt, qui se nunc ineptae laetitiae maleblanda jucunditate resolvunt? Rursum cum eadem Veritas [Col. 0341C] dicat: «Vae vobis qui ridetis, quoniam flebitis (Luc. VI) ;» quid in tremendo judicio dicturi sunt, qui non solum ipsi rident, sed insuper quaedam scurrilia proferentes, risum audientibus violenter extorquent?

Ubi notandum, quia cum inimicum animae sit ridere, perniciosius tamen est scurrilitatis verba proferre. Scurrilitati quippe deserviens, et alios secum per vanam laetitiam destruit, et in hoc insuper reus est, quod otiosa verba inutiliter fundit, cum scriptum sit: «Omne verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii (Matth. XII) .» Enimvero dum haec Evangelii verba considero, quid aliud, quam quoddam nobis commercium propositum esse perpendo? quia nimirum et momentaneo risu perpetuus fletus emitur, et temporali [Col. 0341D] fletu perpetua laetitia comparatur. Hinc est quod sancti viri nunc omni studio fletus et lacrymas seminant, ut aeterni gaudii fruges metant, Propheta attestante, qui ait: «Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV) .» Debemus enim in agro cordis nostri virentia virtutum germina quasi propaginando componere, et haec frequenti competentium imbrium inundatione rigare. Necesse est operibus lucidis ardenter insistere, et tamen salubrem fletus aquam, ubi superflua quaelibet exstinguantur, semper habere. Unde legitur (Exod. XXV, XXXVII) , quia Moyses fecit in tabernaculo septem lucernas cum emunctoriis suis, et vasa [Col. 0342A] ubi quae emuncta sunt exstinguantur, de auro purissimo. Quid enim per septem lucernas, nisi septem sancti Spiritus intelligimus dona? Tunc enim septem lucernas in tabernaculo facimus, si in mente nostra sancti Spiritus charismata ex divino munere componamus. 145 Sed quia in ipsis sanctis operibus, quibus per afflationem sancti Spiritus ardentes insistimus, quaedam superflua terrenae corruptionis interserunt, cum lucernis etiam emunctoria necessario fiunt. Quid enim per emunctoria, nisi districtio poenitentiae designatur? Emunctorio namque quod supervacuum est in lucerna, decerpitur; et districtione poenitentiae humanae pravitatis culpa deletur. Unde et Petrus quibusdam superflua perpetrantibus ait: «Poenitemini igitur, et convertimini, ut deleantur [Col. 0342B] vestra peccata (Act. III) .» Ac si aperte dicat: Emunctorium stringite, et excessus pravi operis amputate. Recte ergo cum lucernis et emunctoria fiunt; quia qui sancti Spiritus gratiam bonorum operum lumine resplendere contendimus, dum tamen humana corruptio superflua generat, poenitentiae remediis indigemus. Sed quoniam haec ipsa superflua, quae disciplinam poenitentiae resecat, necessarium est ut contriti cordis fletus exstinguat, non immerito Moyses post lucernas, et emunctoria, etiam vasa fecisse memoratur, ubi, quae emuncta sunt, exstinguantur. Vasa autem nostra sunt corda, quae lacrymarum semper et fletus debent esse inundatione repleta. In quibus nimirum vasis et oleum illud reconditur, de [Col. 0342C] quo in Evangelio perhibetur: Quia «prudentes virgines acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV) .» Si ergo et ii, claris operibus splendent, adhuc tamen fletibus indigent; quid de misero, meisque similibus sentiendum, qui tenebrosa multa commisimus: et bona, quae luceant, non habemus? Quam uberibus lacrymarum rivis debemus semper affluere, quam continuo maerori necesse fuerat jugiter insudare; et non alios in risum faceta quadam dicacis scurrae urbanitate compellere, sed ipsi potius demisso semper vultu lugubres apparere: quatenus perfectae poenitentiae formam ipse quoque exterior cultus exprimeret, quae in occulta cordis amaritudine principaliter aestuaret; et non solum nobis conferre curationis optatae remedium, sed et [Col. 0342D] aliis fructuose poenitendi praebere posset exemplum. Unde rogo sanctitatem vestram, dilectissime Pater, et pedibus tuis me prostratus advolvo, ut adversus hoc ferale monstrum, scutum mihi sanctae tuae orationis objicias, et serpentinum virus ex me sapienter incantando depellas: et non solum pro hoc, sed et pro cunctis, quae tibi supra confessus sum, continuas Deo preces fundere, atque apud divinas aures misericordiae mihi locum studeas impetrare.

ARGUMENTUM.—In hujus epistolae fragmentis, duobus Jeremiae prophetae locis allatis, ostendit, quam sit futura luctuosa peccatoribus animae a corpore [Col. 0343A] egressio, quantisque post mortem cruciatibus affligendi sint.

146 P. archipresbytero . . . . , PETRUS peccator monachus.

«Ecce ego convocabo omnes cognationes regnorum aquilonis, ait Dominus; et venient, et ponent unusquisque solium suum in introitu portarum Jerusalem, et super omnes muros ejus in circuitu, et super universas urbes Juda. Et loquar judicia mea cum eis super omni malitia eorum, qui dereliquerunt me (Jer. I) .» Quae profecto verba si praeter illos terrenae Jerusalem cives ad alios non respicerent, nequaquam hodie in sancta Ecclesia resonarent. Quae sunt igitur illae cognationes regnorum aquilonis, nisi malignorum spirituum multitudines [Col. 0343B] in frigidis adeo mentibus superbe regnantes? Hi solium suum unusquisque in introitu portarum Jerusalem ponunt, cum egredientem de corpore infelicem animam circumposita, ne libera prodeat, obsidione custodiunt; ut eam secum nunc ad ignis supplicium pertrahant, in cujus antea frigida mente regnabant. O! quam luctuosa, quam lugubris est sera et infructuosa illa poenitentia, cum peccatrix anima jam incipiens carnis carcere, quo inclusa tenebatur, absolvi, respicit post se, dirigit oculos ante se. Videt post se velut angustissimum, atque brevissimum stadium vitae mortalis emensum; videt ante se interminabilium longitudinem saeculorum. Perpendit quasi momentum temporis celeriter advolasse, quod vixit; contemplatur infinitam prolixitatem temporum [Col. 0343C] instare, quam incipit: id enim brevissimum, quod est velut in puncto, transcurrit; huic autem vitae, quam nunc ingreditur, nullus omnino finis occurrit.

«Ecce,» ait Dominus, «mittam in eos,» in cives videlicet Jerusalem, «gladium, et famem, et pestem, et erunt in maledictionem, et stuporem, et in sibilum, et in opprobrium (Jer. XXIX) .» Cur sit hoc factum, aperit, cum subjungit: «Eo quod non audierint, inquit, verba mea, quae misi ad eos per servos meos prophetas, de nocte consurgens, et mittens (Ibid.) .» Quod autem dicit, «de nocte consurgens,» mittendi sollicitudinem indicat et velocitatem; ut non in verbi praedicatoribus, sed in auditoribus potius torpor desidiae valeat inveniri. Cum itaque Deus omnipotens humano more hominibus loquens, de nocte [Col. 0343D] consurrexisse se, ac per hoc quasi somnum se interrupisse conqueritur; quod nobis opprobrium valet objicere, si nobis in ultimo necessitatis periculo constitutis, velut haec permerito responderet: Ego propter vos cum essem Creator, factus sum creatura; ego propter vos irrisiones et opprobria pertuli, crucem subii, et cuncta quae vobis debebantur tormenta percurri; vos tamen me non audistis, et legis meae caeremonias et mandata sprevistis? Porro si illis improperabat servos a se missos, quanto terribilius nobis improperabit semetipsum? si illis somnum improperabat interruptum, quanto magis nobis valet objicere se pro nobis mortuum ac sepultum? Non liberat Deus Judaeos vallantium hostium obsidione [Col. 0344A] conclusos, quia destinatos ad se famulos contempserunt; et quomodo Christianos audiet, qui missa per Filium evangelica praecepta spreverunt? Nam qui non audit Deum, non auditur a Deo. Unum est, quod mens cujusque fidelis 147 debet assidue, solerter attendere, et intra semetipsum sollicita semper inquisitione versare; scilicet: utrum placeat Deo quod egit, an et in ejus vita Deus vel operibus delectetur. Quid enim prodest, quidquid faciat homo, si hoc non placeat Deo? Sic de David dicitur: «Quaesivit sibi Deus virum juxta cor suum (I Reg. XIII; Act. XIII) .» Nam si nunc Conditor non delectatur in homine, homo postmodum delectari non poterit in Conditore. Unde legitur in Vita Patrum, quia cum falsus quidam famosus et magni nominis solitarius [Col. 0344B] propinquaret ad exitum, tartareus ad eum spiritus venit, qui tridentem igneum in manibus attulit; et ecce vox ad eum facta est: Sicut, inquit, anima ista vel una hora me in se requiescere non permisit, sic neque tu miserearis evellens eam. Tunc nequam spiritus tridentem igneum cordi morientis infixit, et animam ejus, sicut erat jussus, evulsit . . . . .

ARGUMENTUM.—In hujus epistolae fragmento ex quodam loco Jeremiae ostendit, quam sit detestabilis clericorum intemperantia.

P. archipresbytero . . . PETRUS peccator monachus . . .

«Vade,» inquit Dominus ad Jeremiam (Jer. XIII) , «et posside tibi lumbar lineum, et pones illud super lumbos tuos:» de quo et paulo post: «Surgens, [Col. 0344C] inquit, vade ad Euphratem, et absconde illud ibi in foramine petrae.» Quod cum fecisset, et in Euphrate, sicut jussus fuerat, abscondisset, post plurimos dies ait Dominus ad eum: «Surge, et vade ad Euphraten, et tolle inde lumbar. Et abii, inquit, ad Euphraten, et tuli lumbar de loco, ubi absconderam illud: et ecce computruerat, ita ut nulli usui aptum esset.» Et ait Dominus: «Sic putrescere faciam superbiam Juda, et superbiam Jerusalem multam, populum istum pessimum, qui nolunt audire verba mea, et ambulant in pravitate cordis sui; et erunt sicut lumbar istud, quod nulli usui aptum est.» Quid hic Jeremiae persona, nisi Dominum? Quid lumbar, nisi ordinem significat clericorum? Omnis Ecclesia vestis est Christi, de cujus sibi membris per prophetam [Col. 0344D] dicitur: «Omnibus his velut ornamento vestieris (Ibid.) .» Sed sicut lumbar intimum est humano corpori, et arctius adhaeret quam reliquae vestes, ita clericalis ordo familiarius divinis agglutinatur obsequiis, quam caeteri homines. Sicut illic de Israelitico populo divina vox ait: «Sicut enim adhaeret lumbar ad lumbos viri, sic agglutinavi mihi omnem Israel, et omnem domum Juda, ut esset mihi in populum, et in nomen, et in laudem, et in gloriam, et non audierunt (Ibid.) .» Quibus, quaeso, tam apte, tam expresse, sicut clericis, possunt ista congruere, qui nomen Dei, laudem et gloriam specialiter constituti sunt praedicare? Sicut enim Israel, et Juda peculiaris erat populus 148 Deo inter omnes gentes terrae, ita [Col. 0345A] nunc clerici specialiter adhaerent Christo prae cunctis membris Ecclesiae. Isti nempe sunt lumbar lineum arctiori divino corpori familiaritate connexum: linum siquidem laboriose pervenit ad candorem; et clerici modo litterarum studiis insudando, modo per intervalla temporum quibusdam gradibus ascendendo, difficile promoventur ad sacri ordinis dignitatem: alioquin si quis contentiosus astruat, hoc juxta Scripturae seriem historialiter factum, nec spirituliter intelligendum; quomodo Jeremias potuit inter innumerabiles Assyriorum, Chaldaeorumque nationes urbem Jerusalem constipatis agminibus obsidentes, lumbari praecinctus exire: idque in Euphrate, qui tam longe decurrit, abscondere? Postmodum quoque profligato diuturni temporis cursu, [Col. 0345B] quo pacto quasi securus rediit, illudque putrefactum, sicut Scriptura testatur, invenit; cum Jerusalem videlicet fossa, vallo, castellis, et tam crebra undique esset munitione circumdata? Nam cum aliquando idem propheta ad Anathoth vicuium suum in tertio milliario ab urbe situm conaretur exire, in porta protinus capitur, ad principes trahitur, graviter verberatur, et tanquam transfuga, sive patriae proditor in carcerem truditur (Jer. XXXVII) . Quia ergo non consequitur, ut intelligatur historialiter factum, constat procul dubio typicae figurae non deesse mysterium. Bene ergo per lumbar lineum, juxta haec, quae superius dicta sunt, chorus exprimitur clericorum. Quod autem hoc lumbar in Euphrate, hoc est in aquoso loco, et in foramine petrae, id est in obscuritate, [Col. 0345C] atque umbra poni jubetur, quid per hoc exprimitur, nisi illa clericorum pars, quae sub voluntatis [ f. voluptatis] umbra, et in fluxu luxuriae commoratur? De quorum duce in libro Job Dominus dicit: «Sub umbra dormit, in secreto calami, et locis humentibus (Job. XL) .» Protegunt umbrae umbram ejus, circumdant eum salices torrentis; atque, ut ostendat quantum cum suis familiaribus in habitatione fluminis delectetur, protinus addidit: «Ecce absorbebit fluvium, et non mirabitur (Ibid.) ;» habet enim fiduciam, quod influat Jordanis in os ejus. Quod autem dicitur, fuisse positum in foramine petrae, potest non inconvenienter intelligi intra septa ecclesiae: quasi enim in foramine petrae clerici recluduntur, dum intra ecclesiae limina suis excubare [Col. 0345D] ministeriis sedula frequentatione jubentur. Lumbar ergo in humenti loco positum putruit, quia de his, qui in luxuriae fluxibus immorantur, propheta testatur: «Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) .» Jumenta quippe in stercore suo computrescunt, dum quique carnales ac sordidi vitam suam in luxuriae foetore concludunt. Nulli etiam usui aptum repertum est, quia et Dominus ait: «Nemo mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Ac si aperte dicat: Quisquis dictante sui ordinis regula pudicitiae semel arripuit stivam, si postmodum per ardorem libidinis oculos reflectit ad Sodomam, quia jam montana desporat, regno Dei se prorsus inutilem factum esse [Col. 0346A] demonstrat. Ad instar ergo lumbaris in humecto loco positi, clerici computrescunt, dum humidos crapula, et ebrietate 149 ventres ingurgitant, dum illuviei se libidinis et coenosae luxuriae fluentis inundant: sicque cunctis usibus redduntur inutiles, quia quo magis videntur in carne virescere, eo deterius marcescentes obsolescunt in squalentis animae foeditate. De quibus in psalmo: «Corrupti sunt, inquit, et abominabiles facti sunt in voluptatibus suis (Psal. XIII) .»

ARGUMENTUM.—Almericum archidiaconum quanta benevolentia prosequatur, ostendit, dum eum plusquam fratres a se amari dicit. Laudat eumdem, rogatque ut suum librum ad se remittat: itemque pisces aliquot ad monasterii usum necessarios [Col. 0346B] ad se transmittat.

Domno ALMERICO archidiacono, PETRUS peccator monachus fraternae charitatis affectum.

Quantus erga te, fili charissime, meae mentis amor inferveat, quam tenax ac pervicax tui memoria de nostro pectore non recedat, is, qui charitatis auctor est, sincerissimo cordi tuo sanctus Spiritus innotescat. Conscientia siquidem teste, non mentior, illos etiam apud me vis tuae dilectionis excedit, quos mihi necessitudo germanae consanguinitatis astringit. Et certe dignum est ut dilectio spiritualis amorem superet carnis. Verumtamen doleo, quod aromatica virgula inter littorei sabuli glareas nuper exorta, in eodem subsicicio cernitur altius radicata. Quae nimirum si de sterilibus, in quibus utcunque [Col. 0346C] vivit arenis, transplantaretur in hortum militiae spiritualis, illud procul dubio germen afferret, cujus non dicam fructus, sed ne folium quidem, juxta psalmi praecedentis oraculum, deperiret. Semper enim sicut cedrus Libani, vel sicut palma viresceret, et sicut oliva fructifera in domo Domini perpetui decoris oleas germinaret. Sed haec satis, superque. Taedet enim laborare scribentem, quod non libenter admittere cognoverit auditorem. Et ubi cor audientis materia stimulat, prolixae scriptionis articulus non delectat. Caeterum si te cognoscerem talibus aurem libenter apponere, videretur mihi, quod Demosthenem vel Tullium facile possem in affluentia sermonis aequare. Remitte mihi libellum nostrum. Et quia nos carnes in secunda feria non comedimus, aliquot nobis [Col. 0346D] pisces dirigi pro Dominicae Nativitatis gloria postulamus; ut quod fratribus mittitur, in tuos utrumque valeat redundare parentes; quatenus dum istos refectio terrena refrigerat, pro illis orationum vota persolvant. Dilectissimos, atque dulcissimos fratres meos Julianum, atque Fuscardum, et egregium Filomelam, domini [ f. dominum] Corbulonem, qui me copiosi sumptus humanitate refecit, ex mea parte saluta, meque non frigidum in eorum charitate denuntia.

Pio lectori salutem. Has duas epistolas quae sequuntur, sub Leonis et Alexandri Romanorum pontificum nomine ideo hic inseruimus, quoniam a S. doctore illorum nomine scriptas stylus docet et mss. codices aperte testantur.

ARGUMENTUM.—Leo IX scribit ad Auximanos, praecipiens sub anathematis poena, ut pessimam consuetudinem, quae in eorum praecipue civitate invaluerat, corrigerent, et abrogarent, defuncto scilicet episcopo, bona ecclesiastica concursu populari facto diripiendi.

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis omnibus Auximanis, clero et populo, salutem et apostolicam benedictionem.

Quia auctore Deo, sic nobis unius Ecclesiae cura specialiter est commissa, ut per dignitatem apostolicae sedis etiam caeterarum Ecclesiarum generalis sit provisio delegata, nostro competere videtur officio non solum quae hactenus adversus easdem Ecclesias [Col. 0347B] temerariis ausibus sunt usurpata, corrigere: sed etiam ne rursus eadem praesumant in posterum providere. Perversam autem, et prorsus exsecrabilem quorumdam plebium consuetudinem, fama vulgante, cognovimus, ut videlicet suo defuncto episcopo, domum episcopi hostiliter irrumpentes invadant, facultates ejus praedonum more diripiant, praediorum domos incendant, vites insuper et arbusta bestiali immaniores feritate succidant. Quod nimirum nisi ecclesiastici vigoris fuerit censura correctum, haud dubium quin regionibus illis repentini furoris immineat gladius. Si enim honorare parentes primum dicitur in repromissione mandatum; si maledicens patri, vel matri mulctari morte praecipitur: cujus animadversionis sententia digni sunt, qui non carnales [Col. 0347C] genitores persequi gestiunt, sed ipsam matrem suam Ecclesiam, in qua ex aqua et Spiritu sancto regenerati sunt (I Petr. II) , viperinum genus dissipare contendunt? Etsi enim sacerdos quilibet ex debito humanae conditionis obiit; sed Christus, qui animarum nostrarum episcopus est, ex virtute divinitatis in aeternum vivit. Sicut enim Paulus dicit: «Plures facti sunt sacerdotes secundum legem, eo quod morte prohiberentur permanere; Jesus autem eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium (Hebr. VII) .» Deum ergo inhonorare convincitur, qui mortali episcopo [vivente addid. ] terrena pressus formidine, ab Ecclesiae se laesione cohibuit; defuncto autem eo, ad injuriam Christi, qui immortalis Ecclesiae sponsus est, fel odii, 151 [Col. 0347D] et virus malitiae, quod eatenus occultabat, effudit. Et fortassis episcopus in vita sua aliquem laesit: sed Christus, qui Ecclesiae custos relictus est, quid peccavit? Si ergo illi, qui nocuit, malum pro malo non redditur, cur aeterno Pontifici, qui nobis bona pro malis reddidit, reverentia non habetur? Verumtamen si Ecclesiae praedo Dei Filium immortalem procul dubio pontificem crederet, si eum ubique praesentem, omnia nosse ac posse consideraret, coram ejus oculis admittere tam impium, tam sacrilegum facinus non auderet. Sed vere in illo completur quod per Psalmistam dicitur: «Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII) .» Poro si ii, qui bona sua Ecclesiae conferunt, proprii reatus absolutionem [Col. 0348A] felici commercio promerentur, consequenter etiam illi, qui ecclesiasticas facultates barbarica feritate diripiunt, in aeternae damnationis voraginem cadunt. Qui nimirum novo et incomparabili criminis genere sic Judaicam perfidiam superant, ut non modo gentilium errorem, sed et haereticorum pravitatem detestabiliores excedant. A quibus videlicet Christus iterum crucifigitur, et corpus ejus, quod est Ecclesia, crudeliter laceratur. Reprimatur ergo ausus illicitus, et nefarius diabolicae instigationis cohibeatur excessus. Abstineat manus audax ecclesiastico patrimonio, ne victus pauperum pereat; ne quod ex oblatione fidelium jam Deo factum est sacrificium, praeda raptorum fiat.

Quisquis autem hujus nostri decreti improbus temerator [Col. 0348B] exstiterit, ex parte Dei omnipotentis, et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, anathematizandum esse decernimus, et ut revera putridum membrum excommunicationis ferro a sanctae Ecclesiae corpore detruncamus. Sit igitur, nisi resipiscat, anathema Maranatha (I Cor. XVI) , omnesque maledictiones Hebal (Deut. XXVII) super caput suum descendisse cognoscat. Observatoribus autem gloriam, et honorem, et incorruptionem, quaerentibus vitam aeternam. Amen.

ARGUMENTUM.—Alexander II, Mediolanensis patria, Romanus pontifex creatus, scribit hanc epistolam [Col. 0348C] ad suos cives, in qua postquam paternam, quam de eorum salute gerebat, sollicitudinem humanissimis verbis ostendit, hortatur, ut nihil humile, nihil terrenum cogitantes, ad coelestia toto animi impetu et ardore se extollant.

ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, omnibus Mediolanensibus, clero et populo, salutem et apostolicam benedictionem.

Divini judicii dispositione provisum est, ut Mediolanensis Ecclesiae filius, et Ambrosianis 152 uberibus sublactatus, ad famulatum apostolicae sedis indignus ascenderem, ac matri omnium Ecclesiarum pastoralis curae sollicitudine deservirem. Unde cum totius universalis Ecclesiae cura nobis non levis incumbat, propensius circa vos ipsa natura nos provocat esse pervigiles: ut unde nos constat originis [Col. 0348D] duxisse primordium, ibi etiam majoris ad aeternam salutem habeamus sollicitudinis incrementum. Nam et ignis ea prius ligna conflagrat, ex quibus oritur; et fons illas ante omnia terrae venas infundit, ex quibus profluens derivatur. Unde vos, dilectissimi, paternae dilectionis studio cohortamur, ut ad coelum se vester spiritus erigat, deceptoria terrenarum rerum, et caduca lucra contemnat, ab amore coenosi hujus mundi se prudenter expediat, ad Creatoris sui desiderium medullitus inardescat. Estis enim, sicut beatus dicit apostolus, «Gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II) .» Quibus ergo haereditas incontaminata, immarcescibilis [Col. 0349A] conservatur in coelis, absit, ut eorum mens per amorem rebus sit involuta terrenis.

Plane, quia etiam vulgaribus loquimur, vulgatum Scripturae testimonium libentius adhibemus. Mementote itaque, fratres mei, quod in oratione Dominica dicitis: «Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI; Luc. XI) .» Quem itaque patrem vocamus, ad ejus haereditatem tota mentis concupiscentia festinare debemus. De terrena porro haereditate scriptum est: «Haereditas, ad quam in principio festinatur, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» Cur ergo cum dicimus, «Pater noster,» praesto subjungimus, «qui es in coelis?» et non potius, qui es in terris; videlicet quae nobis notiores sunt? sive, qui es in aquis, aut in abyssis, cum ubique Deus sit, nihilque [Col. 0349B] ab ejus omnipotentia vacuum sit? sed cum dicimus, «Pater noster,» idcirco addimus, «qui es in coelis,» ut ad illam coelestem haereditatem sese noster animus erigat: atque in tam sublime germen ascitus, ut sit haeres Dei, terrena quaelibet ignobiliter non requirat. Enimvero pater fidei Abraham plures habuit filios, sed solus ille nobilis, qui fuit uxoris: qui vero ex concubinarum sunt ignobilitate suscepti paternae haereditatis successione leguntur exclusi. Porro autem dum eos aleret Abraham, omnes dicebantur filii Abrahae; at vero cum ad testamentum venitur, qui sit legitimus haeres, qui fieri debeant haeredes, patenter ostenditur. Nam, Scriptura testante, «Dedit Abraham omnem haereditatem filio suo Isaac: filiis autem concubinarum dedit munera, [Col. 0349C] et segregavit eos a filio suo Isaac (Gen. XXV) .» Ecce itaque omnes dicebantur filii, sed non omnes haereditatis paternae sunt jura sortiti. Sic profecto, fratres, quamplures sunt hodie Christianae professionis titulo decorati, qui videlicet in Christi haereditate nequaquam merentur ascribi: et nunc quidem paterno vocabulo gloriantur, sed nequaquam ad haereditanda paterna bona perveniunt, quia velut spurii non coelestia, sed terrena ignobiliter concupiscunt.

Vos autem, dilectissimi, membra mea, viscera animae meae, sic satagite per viam mandati coelestis incedere, ut mens nostra merito 153 semper debeat de sancta consanguineorum suorum conversatione gaudere. Speramus autem in eo, qui de Virgine dignatus est nasci, quia nostri ministerii tempore sancta [Col. 0349D] clericorum castitas exaltabitur, et incontinentium luxuria cum caeteris haeresibus confundetur.

Omnipotens Deus, dilectissimi fratres mei, ab omni vos pravitate custodiat, et per justitiae semitam ad coelestia vos regna perducat.

ARGUMENTUM.—Eos, qui flagellis corpus sponte caedendi morem tanquam novum, et sacris canonibus contrarium irridebant, vehementer hac epistola redarguit.

Religiosis fratribus sanctae Florentinae Ecclesiae clericis, PETRUS peccator monachus sincerae charitatis obsequium.

[Col. 0350A] Dignum est, ut et non poscentibus innocens satisfaciat, cum passim etiam audire nolentibus lividus detractor accusat: nec otiosum est, si eisdem auribus, quibus mendacium falsiloquus ingerit, libera conscientia ordinem perspicuae veritatis exponit; quatenus et auditor vanitati fidem adhibendo non peccet, et accusati fama ad aliorum perniciem non laboret. Quod igitur de monachici ordinis exercitiis scripsi, et scoparum praecipue disciplinis monachus monacho specialiter misi, nec laicorum, sive etiam clericorum notitiae prodenda mandavi; urbici autem eremitae, forenses, videlicet solitarii, monachi universales id solum machinati sunt de medio styli currentis excerpere, quod scandalum posset monachici fervoris arcana nescientibus generare. Sed testes mihi sunt fratres, qui sub institutione sanctae regulae [Col. 0350B] regulariter vivunt, hoc me apicibus tradidisse, quod ipsi quotidie satagunt operibus exercere. Nec aliud relationis series protulit, quam quod tritae et inolitae operationis consuetudo dictavit. Quod [ f. Qui] autem sub monachicae professionis nomine plebibus imperant, qui in angulis constituti, tanquam in tribunalibus sive praetoriis pragmaticae sanctionis jura promulgant, qui alios lacerando, et mordendo, solis sibimet rigidae justitiae privilegium arrogant, quid in humilitate crucis Christi inter monachos agatur, ignorant: et hoc prodigium deputant, quod alii quotidiani usus assiduitate frequentant. Ecce, inquiunt, peregrinando carina, ecce nova poenitentia, et transactis tot saeculis hactenus inaudita. Si hoc semel [Col. 0350C] admittitur, si ratum ducitur, si tenetur, omnes profecto sacri canones destruuntur, antiquorum Patrum praecepta depereunt, et, ut Judaeus dixerat, paternae traditiones ad nihilum rediguntur. Quae profecto verba non a charitate, quod est funditus aliena, sed a bruta, ac bestiali probantur ebullire vecordia. Nunquid enim Redemptor noster verbera, Evangelio teste, non 154 protulit! (Joan. XIX.) Nunquid non Paulus quinquies quadragenas una minus accepit? (II Cor. XI.) Nunquid non apostoli omnes flagellis caesi? (Act. V.) Nunquid non et sancti martyres ludibria, et verbera sunt experti? (Hebr. XI.) Nunquid non Moyses verberibus affici reos in lege praecepit? (Deut. XXV.) Nunquid non B. Hieronymus, et alii nonnulli flagellis mactati, Deo praeside, referuntur? [Col. 0350D] An eamdem, quam et ab invitis interdum Deus omnipotens exigit, ab ultro offerentibus suscipere poenitentiam recusabit? Sed forte dicturus est oblocutor, quia qui sanctos non a se, sed ab aliis caesos fuisse, Scriptura teste, cognovimus, nosmetipsos extra eorum normam castigare propriis manibus non debemus. Cui videlicet objectioni facile, quod respondeatur, occurrit; quia cum nos Domini crucem ultronea mortificatione deferimus, nisi ad exemplum ejus in crucis stipite a persecutoribus configamur; et cum sopito jam persecutionis articulo crucifixores desint, incassum de caetero crux tollenda praecipitur, cum nullum dimicanti supplicium a tortoribus irrogetur. Quod si vesanum et absurdum est credere, illud [Col. 0351A] poenitentiae genus Dominum in afflictione nostra despicere, quod in semetipso dignatus est pro nostra salute perferre; quid mirum, si puniendo commissa suimet se exhibeat homo tortorem, et ad evadendum judicium sibi se constituat judicem? dicente Apostolo: «Si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI) .» Sicut enim non temeritatis arguendus est, qui non modo sacerdotali praecepto, sed et sponte jejunat; ita quoque non frustra laborare censendus est, qui se non alienis duntaxat, sed et propriis manibus afficiendo castigat. Quod si Achab, reprobi videlicet regis, cilicium divina pietas non contempsit (III Reg. XXII) , quam benigne, quam misericorditer illum desuper aspectare credendus est, qui se velut in atrocissimo crimine deprehensum [Col. 0351B] nudum divinis aspectibus obtulit accusatorem pariter et tortorem; reum simul et testem: censorem nihilominus, et carnificem fecit? Optime poenitet, qui dum carnem verberibus mactat, lucrum, quod delectatione carnis amiserat, afflictionibus recompensat: et salubrem illi nunc amaritudinem ingerit, cujus olim noxia delectatione peccavit. Nihil differt quibus poenis caro poenitentis addictur, dummodo voluptas praecedentis illecebrae vicaria repressi corporis afflictione mutetur. Quod si non facientibus nova, ac proinde reprehensibilis videtur disciplina virgarum, et ad lividae persuasionis ineptiam judicatur destructio canonum, abolitio decretorum; nunquid venerabilis Beda redarguendus esse videbitur, qui post antiquorum sententiam canonum, quosdam poenitentes [Col. 0351C] ferreis asserit circulis astringendos? Nunquid sanctorum Patrum vita jure conspuitur, quae alios per ogdoadas, et pentadecas in vepribus stando, alios de sole in solem rigidas ulnas in aera suspendendo, alios in defossis specubus jugiter latitando, reatus sui poenitentiam peregisse testatur? Nunquid et beatus ille Macharius digne ridebitur, qui dum se minimum quid admisisse poenituit, acutissimis culicum rostris, quae videlicet apros transfigerent, per sex menses membra sua nudus exposuit? (PALLAD. Histor. SS. Patr., sect. 17.) Nunquid et Ninivitarum poenitentia contemnenda est, 155 qui nec jumenta per triduum pascere permiserunt? (Jon. III.) Quia igitur haec et alia multa poenitentiae genera sacris non reperiuntur inserta canonibus, nunquid penitus [Col. 0351D] exsecranda sunt, et Patrum sanctionibus perhibenda sunt esse contraria? Erubescat ergo lingua phrenetica et quae nescit esse facunda, discat esse vel muta: nescit utiliter verba depromere, sciat saltem sine laesione tacere.

Sed dicat mihi censor iste fratrum, et doctrinae magister ignotae; qui nimirum sic sibimet super discipulos intempestivam arrogat ferulam, ut nec dum praeceptori praebuerit clientelam, dicat, inquam, cum sacerdotes Ecclesiae annosam indicunt quibusdam peccatoribus poenitentiam, nunquid non aliquando certam pecuniae praefigunt pro annorum redemptione mensuram; ut nimirum facinora sua eleemosynis redimant, qui longa jejunia perhorrescunt? [Col. 0352A] Sed quia haec pecuniae redemptio in antiquis Patrum canonibus minime reperitur, absurdum esse, et frivolum judicabitur? Quod si hoc laicis indulgetur, ut peccata sua eleemosynis redimant, ne subripiente mortis articulo, ex hac vita sine reatus sui, quod absit, absolutione recedant, quid monacho praecipiendum erit, qui et longam forte poenitentiam, peccatis exigentibus, accipit: et pecunias olim funditus, quibus redimatur, abjecit? Nunquid si pro humanae fragilitatis intuitu peccatum redimi nummorum summa praecipitur, pro peccato carnis afflictio merito respuetur? Quid enim mirum si caro, quae nos in exsilium laeta dejecit, versa vice ad patriam afflicta reducit? Et per hoc idem, cui dudum noxie consentiendo peccavimus, idipsum nunc castigando [Col. 0352B] salubriter emendemus? Atque, ut ita loquar, eadem bestia jam humilis facta, curandum medico collisum hominem vehat, quem primitus infrunita, atque vesaniens impatienti calce percusserat? Imo quid novum, si terra, quae spinas ante, vel paliuros attulerat, eisdem tribulis putrescentibus exculta, postmodum et laeta pinguescat? Obstruatur igitur os iniqua loquentium, et qui propria nesciunt errata corrigere, alienam saltem justitiam verbis desinant mordacibus lacerare: et quae ipsi nesciunt cum spiritualibus agere, paveant obtrectatorie cum saecularibus irridere.

Vos autem, dilectissimi, quos et religiosa vita sanctificat, et coelestis sapientiae fulgor illustrat, sibilantia serpentium ora reprimite, et pestiferum [Col. 0352C] virus, ne ad multorum perniciem tanta libertate pereffluat, vestris auctoritatibus obviate: et quia, juxta verbum Domini, «vos estis sal terrae (Matth. V) ,» quidquid amaritudinis imperitorum hominum rusticitas exhibet, totum prudentissimae gravitatis vestrae sapor obdulcet. Plura scripturus eram, sed dum manus ad jaciendos apices properat, finita schedula, nuntius etiam expedite praecinctus equitare festinat.

(Habetur tom. III, estque opusc. 27.)

ARGUMENTUM.—Vocatus a Faventinis post ipsorum [Col. 0352D] episcopi mortem, excusat se, quod in praesentia praeteritis languoribus, lassitudine valde debilitatus, ad eos accedere non posset. Interim illos hortatur, ut episcopi electionem usque ad imperatoris adventum, a quo illius Ecclesiae status componendus esset, a pontifice differi current: ac presbyterum aliquem idoneum optent, qui episcopatus vicariam administrationem gerat; se quoque affuturum in tempore pollicetur.

Sanctis ac venerandis fratribus Faventinae Ecclesiae filiis, clero et populo, PETRUS peccator monachus in Domino salutem.

Cum sanctae memoriae dominum P. episcopum vestrum obiisse cognovimus, mens nostra repente turbata contabuit; subiti casus nos stupor invasit, et fraternae compassionis moeror viscera nostra commovit. [Col. 0353A] Venerabilis autem filius noster, abbas scilicet quem ad me direxistis, ita me reperit non modo praeteritis languoribus, sed et quibusdam laboribus conquassatum atque confractum, ut nunc tam cito ad vos venire non possim. Quamobrem donec nos in servitium vestrum venire contingat, quod juxta modulum nostrum vobis faciendum esse conjicimus, per hujus epistolae paginulam brevissimae prolationis eloquia destinamus. In quantum vero deprehendere possumus, unus spiritus fuit, qui et nostri cordis ingeniolum tetigit, et sanctam prudentiam vestram in id, quod inter vos pactum est atque conventum, unanimiter incitavit: videlicet, ut non eligatis episcopum usque ad regis adventum. Qui scilicet et errorem tollat, et vos, atque Ecclesiam vestram, sedatis undique jurgiis, in quietis ac pacis tranquillitate [Col. 0353B] componat. Unde et dominus noster papa rogandus est, ut episcopum vobis modo non ingerat, sed Ecclesiam vestram interim vacare, et vos sub suae benedictionis umbraculo manere decernat. Quia vero per Dei misericordiam industrios inter vos clericos, ac prudentes, et litteratos habetis, si placet, unus ex eis eligatur, qui ad exsequendum hoc negotium utilior invenitur. Cui nimirum cura ac sollicitudo totius episcopatus possit imponi, ac per eum omnia neccessitatis ecclesiasticae negotia debeant ministrari. Ego interim, si praecipitis, cum opportunum fuerit, in vestrum servitium veniam: et vel in consignandis pueris, vel in aliis episcopalibus officiis pro charitate Dei, et vestra, forsitan aliquantulum laborabo.

(Habetur tomo II, estque opusc. 41.)

ARGUMENTUM.—D. Petrus Damianus in patriam a civibus et archiepiscopo vocatus, in qua tamen neque in honore habebatur, neque in animarum salute proficiebat, incertus quid ageret, hanc epistolam scribit ad thesaurarium Ravennatem, in qua illum consulit, quid sibi faciendum censeat: utrum in patria remanendum, an ad suum monasterium redeundum. Cupidus enim alienae salutis, non poterat aequo animo Ravennae esse, ubi suae praedicationi nullus locus pateret. Ex altera vero parte si suum monasterium repeteret, verebatur vir modestissimus, ne in tanta omnium [Col. 0353D] in se observatione aliquid de sua humilitate periclitaretur. Videtur tamen in eam sententiam inclinare, ut animarum lucrum suo periculo praeponat. Omnia tamen illius, ad quem scribit, consilio integra servat.

Domno G. religioso presbytero, Araeque Seth, in cymiliarcho, PETRUS ultimus monachorum servus ferventissimae devotionis obsequium.

Non ignoras, dilectissime, quia et olim a Gebehardo archiepiscopo, et nuper ab hoc novo, qui zelo divini Spiritus constitutus est, necnon et a plerisque Ravennae civibus saepe multumque rogatus, tandem consensi: et eremum deserens, spe lucrandi animas, urbem habitaturus adveni. Sed cum praedictum virum cernerem, non dicam ad quod missus, sed [Col. 0354A] quod permissus fuerat, agere, populum quoque non in me charitatis zelum, non in se studium propriae salutis habere, poenituit, fateor, quia dum vanitatibus hominum credidi, a divinae voluntatis linea, licet sero, perspicue tamen me aberrasse cognovi: et dum congestorum aviditate piscium vivarium petii, raros saltem, quos per diffusa marium fluenta claudere consueveram, frustratus amisi. Interea tamen quodam fruebar consolationis auxilio, quia videlicet etsi in lucrandis animabus me exercere non poteram, molestissimum tamen pondus popularis reverentiae non ferebam. Utrumque nimirum in statera mentis meae aequa pene lance pendebat, et sterilitatis infortunium cum negatae venerationis lucro laetus recompensabam. Est enim revera popularis favor imperfectis non mediocriter noxius, [Col. 0354B] quia vel in se delectatos 158 in vanae gloriae voraginem dejicit, vel etiam resistentes receptae mercedis terrore transfigit.

Cujusdam occasione festivitatis nonnullis religiosis invitantibus viris, vehiculumque mittentibus, cum ad Urbinatem provinciam repedassem, tantus me inundantium fratrum, monachorum videlicet atque saecularium, fluctus absorbuit, quod nequaquam me ad tutissimi portus sinum retorquere vela permisit: et velut in ipso marmore per circuitum arenarum mihi ager opponitur, dum ne alio progrediar, importuna me tot fratrum charitas obtestatur. Sed, ut opinor, idcirco me omnipotens Deus illic permisit accedere, ubi non debueram permanere, quatenus dum praeruptos saxorum scopulos cernerem, [Col. 0354C] rarioris segetis arvum non omnino despicabile, ac per hoc insulcabile deputarem. Et dum petrosus ager attenditur, in comparatione ejus trigesimi fructus terra, fecundissimus novalis Africae judicetur. Anxiabar denique prius ubi possem uberiores animarum fructus, acquirere, et zelo proximorum ductus, diversas Italiae regiones curioso mentis lumine perlustrabam: dumque revocare alios ambiebam ad rectitudinis statum, ipse paulo minus potui vagationis incurrere naevum. Nunc autem, ut ita dixerim, quasi saburra quaedam lembum mentis meae praeponderat, imo velut anchora affixa solo, triplici perseverantiae fune coarctat. Unus solummodo scrupulus mihi adhuc molestiam ingerit, qui me, charissime [Col. 0354D] Pater, consilii tui manum flagitare compellit. Qui videlicet scrupulus si tuae responsionis indice a mentis meae pede succutitur, non ambigo per Dei misericordiam quin postmodum recto firmus itinere gradiatur. Respondeat ergo mihi prudentia tua, quid mihi utilius sit: utrum illic habitare, ubi et animarum fructus acquiritur, et devota mihi populi reverentia exhibetur: an illic potius, ubi sine fructu, pariter et honore consistam? Quorum mihi utrumlibet periculosum videtur: et dum alterum metuo, alterum quoque nihilominus e diversa fronte formido. Nam si infructuosus vixero, evangelicam mihi securim ad radicem arboris positam expavesco, de qua videlicet arbore Veritas terribiliter intonat, dicens: [Col. 0355A] «Succide,» inquit, «illam; utquid etiam terram occupat (Luc. XIII) ?» Si autem dum fructus acquiritur, mihi jam honor exhibetur, illam repulsionis sententiam vix effugio, qua dicitur: «Amen dico vobis, recepistis mercedem vestram (Matth., VI) .» Haec est igitur quaestio, quam a te solvi desidero: hoc solum est, propter quod tibi scribere cuncta superius comprehensa disposui. Sed quia, injuncto ecclesiastici prioratus officio, te occupatum novi, et rescribendi forsitan otium non facile poteris reperire, super hoc capitulo ego ipse interim scribo quod sentio: nimirum non ut magistrum discipulus doceam, sed utrum mei intellectus sententia tenenda sit, discam; prudentiae scilicet tuae optione servata, ut vel abnuendum proprio stylo coerceas, vel probandum [Col. 0355B] gravissima tui judicii auctoritate constituas.

Cuncta sane divinarum Scripturarum eloquia ad nil aliud, nisi ad animarum salutem crebris 159 sunt voluminibus exarata. Quidquid enim in his praecipitur, quidquid prohibetur, totum procul dubio ad provectum fit animarum, Paulo attestante, qui ait: «Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum, spem habeamus (Rom. XV) .» Si ergo propter Scripturae minas sic impensus honor aufugitur, ut animarum quoque utilitas negligatur; patet profecto, quia intentio, pro qua Scriptura servari debuit, non tenetur. Si enim ad hunc finem omnis sacra Scriptura refertur, ut per eam salus animae requiratur, dum fugientes honorem, [Col. 0355C] animarum lucra postponimus, id potissimum, propter quod Scriptura facta est, non servamus. Et perverso modo, dum obtemperare sacris voluminibus nitimur, contra haec eadem sacra volumina decertamus. Qui enim dicit: «Ne recumbas in primo loco (Luc. XIV) ,» ipse praecipit, dicens: «Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) .» Et qui prohibet, ne vocemini magistri (Math. XXIII) , ipse jubet discipulis: «Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII) .» Oportet ergo, ut dum animarum fructus exquiritur, non humana laus, non popularis favor, non aliqua honoris reverentia mentis intentione quaeratur. Quod si ultro oblatus honor nolentibus nobis ingeritur, necessarium est, ut in pavimento cordis sub districto disciplinae pede calcetur, et velut venenatus [Col. 0355D] serpens in ipso suggestionis capite ictum sentiat; ne nos, quod absit, in extremo bonae operationis calcaneum mordere praesumat. Nec tamen ob id est animarum utilitas deserenda, sed ut revera strenui bellatores, dum nosmetipsos humilitatis clypeo ab injecto elationis telo protegimus, proximos nostros ad fortiter agendum sanctae exhortationis vocibus excitemus. Verumtamen si proximos prudentiae nostrae clypeus protegat, ne hostis post tergum latitans, occultum ex insidiis vulnus infligat. Sic contra nostrum dimicemus adversarium, ut commilitonibus etiam nostris provideamus auxilium. Sic circa commilitones fraterna charitas vigilet, ne proprium latus gladiis hostilibus nudet. Sic sic nimirum duplex [Col. 0356A] nobis merces acquiritur, dum ex ipso charitatis officio, quod pie proximis nostris impendimus, bellicus labor oritur, quem repugnando vincamus.

Sed ne argumentationi potius quam solidae veritati videamur insistere, hoc, quod proposuimus, per sacrae Scripturae non pigeat exempla monstrare. Joseph quippe vir sanctus, ut periculosam populi sublevaret esuriem, secundam post regem suscipere non abnegat dignitatem: et qui prius angusti carceris fuerat cultor, jam totius Aegypti factus est dominator. Unde et fratres ejus ad Jacob alacres dicunt: «Joseph filius tuus vivit, et ipse dominatur in terra Aegypti (Gen. XLV) .» Moyses, qui dudum cognati gregem in deserto humiliter pavit, ut melioris postmodum gregis dux fieret, totius Israelitici populi obsequium [Col. 0356B] non refugit, qui nimirum ad tanti honoris culmen perductus est, ut omnis illa Hebraeorum multitudo ad jussionis ejus se verba suspenderet, ejusque legibus supplex obtemperaret (Exod. III et seqq.) . Uterque tamen quantae mansuetudinis in ipsa sublimitate perstiterit, indubitanter agnoscitur, et dum alter se agnoscendum peregrinis fratribus, cum latere potuisset, ultroneus 160 offerat; alter suam humilitatem, velut alienam, humiliter pandat: «Erat, inquit, Moyses vir mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra (Num. XII) .» Josue quoque, qui Moysi minister exstiterat, eo moriente, suscipere regiminis officium non recusat (Jos. I) . Qui nimirum si pro humilitate servanda principatus jura contemneret, numerosis regibus, quos peremit, perimendam [Col. 0356C] populi multitudinem cunctorum reus exponeret: et dum sibi caveret jactantiae casum, fratrum negligeret vitae periculum. Quid dicam Samuel, qui quandiu non est ab ipso populo ex principatus arce dejectus, et excelsus videbatur in publico, et humilis erat in occulto. Qui videlicet suscepti regiminis locum adeo invitus deseruit, ut majoribus natu ex Israel sibi regem petentibus, de eo protinus Scriptura dicat: «Displicuit sermo in oculis Samuelis, eo quod dixissent, Da nobis regem, ut judicet nos (I Reg. VIII) .» Quid referam Eliam? quid Elisaeum? qui ut proximis potuissent sua praedicatione proficere, nequaquam veriti sunt et multis coruscare miraculis, et ipsis regibus, omnique populo venerabiles apparere. Et, ut jam praetermissis tot Veteris Testamenti [Col. 0356D] Patribus ad Evangelium transeam, nunquid praecursor Domini vitare penitus honoris reverentiam potuit, qui se Christum non esse turbis ipsum esse credentibus vix negando suasit (Joan. I) ? Nunquid Petro popularis reverentiae favor defuit, qui tot languidos superfusa solummodo sui corporis umbra sanavit? (Act. V.) Nunquid Paulo non est honor exhibitus, quandoquidem in Listris mox ut debilis pedibus, eo praecipiente, surrexit, protinus omnis turba in ejus laudem stupefacta clamavit: «Dii, inquiunt, similes facti hominibus descenderunt ad nos (Act. XIV) ;» unde sicut paulo post subditur: «Sacerdos Jovis qui erat ante civitatem, tauros et coronas ante januas offerens cum populis, volebat sacrificare [Col. 0357A] (Ibid.) .» Sed quam inflexibilis ille in suae humilitatis arce perstiterit, manifestat ipse et Barnabas, cum, scissis prae tristitia tunicis, dicunt: «Viri, quid haec facitis? et nos mortales sumus similes vobis homines (Ibid.) » An dilectus Domini Joannes evangelista penitus evadere honoris reverentiam potuit, qui universum populum virorum ac mulierum cum hymnis et laudibus occurrentem sibi, dum ab exsilio reverteretur, invenit? Cui etiam illud singulare Christi praeconium non praesumptionis vitio, sed nimio devotionis desiderio cantabatur: «Benedictus, aiunt, qui venit in nomine Domini (Matth. XXIII) .» An et Andreas apostolus populi obsequio caruisse credendus est, quem in cruce pendentem dum Achaici tumultuarentur eripere, ipsum quoque [Col. 0357B] provinciae praesidem comminati sunt trucidare? Et ut ex ipso sanctorum omnium capite allegatio nostra firmius roboretur, Redemptorem nostrum Judaei regem voluerunt constituere, nisi ille montis aufugium petiisset (Joan. VI) .

Si ergo mediator Dei et hominum ad exhibendum solius humilitatis exemplum sic hominum reverentiam voluisset abjicere, ut nec miraculorum virtutes ostenderet, neque praedicationis verba proferret, humano generi, in peccatis mortuo, quid, rogo, salutis, quid utilitatis 161 impenderet? Sed idcirco voluit reverendus et mirabilis apparere, ut mirantium ad se corda converteret, conversos autem per viam, qua gradiebatur, ad patriam revocaret. Cum ergo magnopere timemus hominum reverentiam, [Col. 0357C] qua et nostra sese virtus exerceat, et exhibentium devotioni fructus accrescat. Quae videlicet si quando ante mentis nostrae januam vanae gloriae vento submurmurat, scutum protinus humilitatis opponitur: et quo violentior ictus impingitur, eo nobis locupletius, peracta victoria, praemium cumulatur. Porro autem nisi aliquo modo venerabilis auditoribus persona praedicantis appareat, non admissus praedicationis sermo apud eorum animum non laborat. Nam si loquentis persona despicitur, restat ut ipsa locutio apud audientes despicabilis judicetur. Neque enim laborare apud eos poterat Paulus, qui eum despiciebant, dicentes: «Epistolae, inquiunt, graves sunt, et fortes, praesentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis (II Cor. X) .» [Col. 0357D] Apud eos autem multum profecerat, quibus gratias referendo dicebat: «Sicut angelum Dei excepistis me; testimonium enim vobis perhibeo, quia si fieri posset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi (Gal. IV) .» Nunquid Apostolus despectui volebat haberi, unde conqueritur? Nunquid sedulitatis obsequium devitabat, unde gratificatur? Sed utrumque non propter se. Non enim quaerebat quae sua erant, sed quae alterius. Idcirco nempe volebat a discipulis coli, ut attente etiam posset audiri: idcirco recusabat ab auditoribus despici, quia metuebat simul et sermonem contemni. Minc est enim, quod Thessalonicensibus ait: «Rogamus autem vos, fratres, cum noveritis eos, qui laborant in vos, et praesunt [Col. 0358A] vobis in Domino, et commonent vos, ut abundantius habeatis illos in charitate propter opus illorum (I Thess. V) .» Hinc est, quod de Epaphrodito ad Philippenses dicit: «Excipite, inquit, illum cum omni gaudio in Domino; et ejusmodi cum honore habetote (Philip. II) .» Si ergo Apostolus reverentiam fugiendam omnino decerneret, dum auditoribus praecipit, ut doctori suo honorem exhibeant, suadet profecto, ut eum de suis finibus honore prosequentes expellant. Sed hoc monere videtur praedicator egregius, ut discretus vir et honorem sibi delatum exterius pro fratrum utilitate suscipiat, et eumdem honorem intrinsecus pro sua humilitate contemnat, quatenus undique circumspectus sic illorum saluti provideat, ut ipse tamen elationis vitio non succumbat. Neque [Col. 0358B] enim, ut nos valeamus ab hujusmodi vitio cautiores existere, idcirco debemus fratribus nostris praedicationis auxilium denegare, cum Moyses dicat: «Obsecro, Domine, peccavit populus iste peccatum magnum, fecerunt sibi deos aureos; aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non facias, dele me de libro tuo quem scripsisti (Exod. XXXII) .» Qua ergo conscientia possumus privato amori fratrum lucra postponere, cum iste non dubitet pro salute proximorum de libro divinae memoriae funditus deperire? Dehinc etiam Paulus dicit: «Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae (Rom. IX) .» Cum igitur sancti viri, ut fratribus consulant, etiam animarum suarum periculum subire 162 non [Col. 0358C] metuunt, quid aliud faciunt, quam exemplum sui capitis imitantur? Qui videlicet pro ovibus animam suam posuit: et, ut nos a morte redimeret, mortis perferre supplicia non expavit (Joan. X) . Absit ergo, ut propter honorem qui nobis impenditur, debeamus fratribus nostris aedificationis verba subtrahere: sed propter eorum salutem, ipsum aequiescamus honorem aequanimiter tolerare.

Haec autem, venerabilis Pater, dixerim, non ut pertinaciter proprii intellectus arbitrium sequar, aut haec affirmare praesumam; sed ut tu secundum ingenium tibi divinitus datum, vel si res aliter habet, insinues: vel quae dicta sunt, gravissima tui judicii auctoritate confirmes. Saluta, quaeso, ex mea parte charissimum mihi patrem et magistrum meum [Col. 0358D] Mainfrenum presbyterum, et dilectissimum fratrem meum Gerardum de Blanca. Reddat illis omnipotens Deus omnia bona quae mihi fecerunt pro amore ejus.

ARGUMENTUM.—Defendit se a calumnia capellanorum Gothifredi ducis, qui illum avaritiae taxabant, eorumdem quoque duas pravissimas opiniones redarguit. Affirmabant enim clericos posse uxores ducere. Illos qui episcopatus, et sacerdotia mercarentur, dummodo impositionem manus gratis acciperent, Simoniacos non esse. Quam utramque haeresim esse, aperte ostendit.

Dilectis in Christo fratribus capellanis Gothifredi [Col. 0359A] ducis, PETRUS peccator monachus salutem.

Cum servandum aliquid quod cordi sit scribere soleo, multiplici diversorum codicum bibliotheca vallatus, majorum sententias recolo, atque, ubi necessarium est, ad eorum semper exempla recurro: nunc autem in praerupti montis atque nivalis cacumine constitutus, dum monasterialis aedificii fabricam construere gestio, non modo librorum paginis, quae procul absunt, insistere nequeo; sed et caementariorum ac latomorum perstrepentium clamore depressus, id ipsum pene, quod intra me est, ignorare compellor: unde vobis scribere timeo, ne dum styli rudis articulum inexpugnabilia, sicut talibus dignum est, non munierint testimonia Scripturarum, mox ut elato supercilio, et rugata fronte legeritis, tanquam [Col. 0359B] deliras somniorum nugas, et anilis ineptiae naenias conspuatis. Verumtamen ego malo cum David salivis in barbam defluentibus apud Achi, regem Geth, furiosus dici (I Reg. XXI) , et cum Jesu, sicut Marcus asserit, apud Judaeos phreneticus appellari (Marc. III) , quam imperitiae notam timens, in supernae majestatis examine de silentio condemnari, dicens cum Isaia: «Vae mihi quia tacui, quia vir pollutus labiis ego sum (Isa. VI) .» Porro 163 «quod stultum est Dei, sapientius est hominibus (I Cor. I) .» Et sicut idem dicit Apostolus: «Quia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (Ibid.) .» Hoc etenim et Samson ille signavit, qui cum mandibula asini mille Philisthaeos mirabiliter interfecit [Col. 0359C] (Judic. XV) . Samson enim, qui interpretatur sol eorum, Christus est, qui in mandibula asini, bruti videlicet et simplicis animalis, plurimos interemit: quando per ora piscatorum atque simplicium genus humanum a superbiae suae rigore contrivit, ut qui ad debellandas aereas venerat potestates, non cum oratoribus ac philosophis, sed cum mitibus triumpharet et imperitis.

Tria plane dicitis, quibus salva charitate vestra necesse est responderi. Dogmatizatis enim sacri ministros altaris jure posse mulieribus permisceri: illud insuper additis, et quibusdam allegationibus affirmare tentatis, quia non ille Simoniacus esse dicendus est, qui sub praestatione pecuniae regimen Ecclesiae suscipit; sed ille duntaxat, qui ad impositionem [Col. 0359D] manus, et consecrationem per commercium venalitatis irrepit. Postremo, quod minimum est, mihi notam cupiditatis inuritis, quod nimirum cur praesumatis, quia mihi pro minimo est, breviter referam: et sic reliquis duabus objectionibus, communibus videlicet Ecclesiae negotiis, proprio purgatus, occurram. «Mihi enim pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die (I Cor. IV) .» Age igitur missarum mihi mysteria celebranti, uxores principum, ducis scilicet, et marchionis, Bizanteos obtulerunt. Quos utique monachus noster Paulus expletis mysteriis apud altare, nobiscum foras prodiens, dereliquit. Unus autem ex vestris, vobis tamen non modo rem ignorantibus, sed etiam absentibus, [Col. 0360A] cleptica fraude subripuit, et vobis nihil omnino peccantibus, quia tamen vester erat socius, quodammodo naevum reatus induxit. Qui mox in crimine deprehensus, et minaci terrore Beatricis excellentissimae ducis, et animosae viraginis violenter oppressus, aurum fratri nostro latenter attulit: atque ut pro se supplicaretur, oravit. Quam sane summam mox, ut rescivimus, eidem clerico reddi praecepimus: atque ut de restituenda sibi dominae suae gratia non diffideret, exhortati sumus. Quam ille pecuniam dum vehementer insisteret, et nullis omnino precibus nobis ingerere potuisset, altero tandem die fratri nostro clam dedit, sicque se mordacis conscientiae pondere levigavit. Cur ergo avaritiae accusatis, quem pecuniae quaestum tantopere contempsisse cognoscitis? [Col. 0360B] Cur adversum me linguas acuitis, et non repugnanti mordentis obloquii vulnus infligere festinatis? Nam et Salomon dicit: «Jaculum et gladius, et sagitta acuta homo, qui loquitur contra proximum suum testimonium falsum (Prov. XXV) .» Et psalmista: «Filii hominum, dentes eorum arma, et sagittae, lingua eorum machaera acuta (Psal. LVI) .» Egone cupiditatis arguendus sum, qui recipere subrepta contempsi, crimen indulsi: ac pro malis bona restituens, herilem reo gratiam reformavi? Ego, inquam, avaritiae notandus sum, qui jacturam aequanimiter pertuli; an ille, 164 qui sacrum de sacro subripiens, sacerdotii, quo fungebatur, officium profanavit? Adversus quem videlicet, fratres, hoc ego sermone non invehor: sed vestra provocatus [Col. 0360C] infamia, me tantum purificare compellor. Piscatorum sum plane discipulus, ideoque non mare Demosthenis, nec torrentem commoveo Ciceronis. Et quia delinquenti fratri compassionem debeo, ad referendam digni talionis injuriam non anhelo. Hoc tantum mihi dicere liceat, quia si a contubernalibus, et familiaritate conjunctis, sicut oratores ac rhetores perhibent, trahenda sunt argumenta, non merito nobis avaritiae crimen impingitur, quorum frater pecuniam quasi parvipendens atque despiciens, in Ecclesia dereliquit. Sed, si dicere liceat, vobis potius ascribendum est, quorum socius, quod alienum erat, callida machinatione subripuit. Jam vero quod impudenter asseritis, ministros altaris conjugio debere sociari, proprii sermonis adversum vos evaginare [Col. 0360D] mucronem superfluum ducimus, dum armatos, contra vos totius Ecclesiae cuneos, et constipatam omnium sanctorum Patrum aciem vobis resistere videamus. Et ubi tanta se coelestium bellatorum nubes opponit, mirum est, si non tantae auctoritati quaelibet novae praesumptionis temeritas acquiescit. Sed quanquam corpus canonum desit ad praesens, quaedam tamen Patrum testimonia non gravemur apponere, quae vel ex repetita memoria, vel in quibusdam membranulis possumus invenire. Enimvero beatus Clemens haec in sua scribit epistola (epist. 2, ad Jacobum fratrem Domini) : «Ministri altaris presbyteri, sive diaconi, ad Dominica tales eligantur officia, qui ante ordinationem conjugem suam reliquerunt. [Col. 0361A] Quod si post ordinationem ministro contigerit propriae nudare cubile uxoris, sacrarii non intret limina, nec sacrarii portitor fiat, nec altare contingat, nec ab offerentibus holocausti oblationem suscipiat, nec ad Dominici corporis portionem accedat. Aquam sacerdotum porrigat manibus, ostia forinsecus claudat, minora gerat officia, urceum sane ad salutarem calicem non suggerat.» Et paulo post: «Clericus vero solus ad feminae tabernaculum non accedat, nec properet sine majoris natu principis jussione: nec presbyter solus cum sola femina fabulas misceat, nec archidiaconus, aut diaconus sub praetextu humilitatis et officii frequentet domicilia matronarum: aut forte per clericos, aut per domesticos matronae mandent secretum aliquid. Si agnitum fuerit, et ille [Col. 0361B] deponatur, et illa a liminibus arceatur Ecclesiae.» In Nicaeno etiam concilio dicitur: «Innuptis autem, qui ad clerum provecti sunt, praecipimus ut, si voluerint, uxores accipiant, sed lectores cantoresque tantummodo.» Ex concilio quoque Carthaginensi (Can. apost. 25; conc. Carth. V, cap. 3) : «Praeterea cum de quorumdam clericorum, quamvis lectorum, erga uxores proprias incontinentia referretur, placuit episcopos, et presbyteros, et diaconos secundum propria statuta etiam ab uxoribus continere: quod nisi fecerint, ab ecclesiastico removeantur officio.» Item ex alio concilio apud Carthaginem (Conc. Carthag. II, cap. 2) Aurelius episcopus inter caetera dixit: «Placuit sacros antistites ac Dei sacerdotes, necnon et levitas, vel qui sacramentis [Col. 0361C] divinis inserviunt, continentes esse in omnibus, 165 quo possint simpliciter, quod a Deo postulant, impetrare; ut quod apostoli docuerunt, et ipsa servavit antiquitas, nos quoque custodiamus.» Ad haec Faustinus episcopus Ecclesiae Pontianae provinciae Piceni, legatus Romanae Ecclesiae dixit: «Placet ut episcopus, presbyter et diaconus, vel qui sacramenta contrectant, pudicitiae custodes ab uxoribus se abstineant.» Ab universis episcopis dictum est: «Placet ut in omnibus, et ab omnibus pudicitia custodiatur, qui altari serviunt.» Ne vero de subdiaconis, quod abstinere conjugiis debeant, ulla possit remanere dubietas, idem Aurelius post multa subjungit: «Placuit quod et in diversis conciliis firmatum est, ut subdiaconi, qui sacra mysteria contrectant, [Col. 0361D] et diaconi, et presbyteri sed et episcopi secundum propria statuta, etiam ab uxoribus se abstineant, ut tanquam non habentes videantur esse; quod nisi fecerint, ab Ecclesiae removeantur officio.» Papa quoque Gregorius Petro subdiacono inter caetera scribit, dicens (GREG. Reg.; lib. VIII epist. 42, dist. 31, Ante) : «Ante triennium subdiaconi omnium Ecclesiarum Siciliae prohibiti fuerant, ut more Romanae Ecclesiae suis uxoribus nullatenus miscerentur.» Quod mihi durum atque incompetens videtur, ut qui usum ejusdem continentiae non invenit, neque castitatem ante proposuit, compellatur a sua uxore separari: atque per hoc, quod absit, deterius cadat. Unde videtur mihi, ut a praesenti die omnibus episcopis dicatur, [Col. 0362A] ut nullum facere subdiaconum praesumant, nisi qui se caste victurum promiserit; quatenus et praeterita, quae per propositum mentis appetita non sunt, violenter non exigantur, et futura caute caveantur. Qui vero post eamdem prohibitionem, quae ante triennium facta est, continenter cum suis conjugibus vixerant, laudandi, atque remunerandi sunt: et ut in bono suo permaneant, exhortandi. Eos autem, qui post prohibitionem factam se a suis uxoribus continere noluerunt, pervenire ad sacrum ordinem nolumus; quia nullus debet ad ministerium altaris accedere, nisi cujus castitas ante susceptum ministerium fuerit probata. Item et decretum Leonis papae (epist. 82, cap. 4, ad Anastas. Thessal.) : «Nam cum extra clericorum ordinem constitutis nuptiarum [Col. 0362B] societati, et procreationi filiorum studere sit liberum, ad exhibendam tamen perfectae continentiae puritatem, nec subdiaconis quidem connubium carnale conceditur; ut et qui habent, sint tanquam non habentes; et qui non habent, permaneant singulares (I Cor. VII) .» Quod si in hoc ordine, qui quartus est a capite, dignum est custodiri, quanto magis a primo, vel secundo, tertiove servandum est: ne aut levitico, aut presbyterali honore, aut episcopali excellentia quisque idoneus aestimetur, qui se a voluptate uxoria, necdum frenasse detegitur? Item papa Silvester (Syn. Rom. c. 8) : «Nulli autem subdiaconorum ad nuptias transire permittentes, praecipimus, ne aliqua hoc praevaricatione praesumpserit.» Quod si contemnenda tot apostolicorum virorum decreta duxeritis, [Col. 0362C] ac per eorum ora tanquam totidem organa loquentis Spiritus sancti statuta spreveritis, quam de vobis beatus papa Damasus sententiam profert, dignum est audiatis: «Violatores, inquit, voluntarii canonum graviter a sanctis Patribus judicantur, et a sancto Spiritu, cujus instinctu ac dono ditati 166 sunt, damnantur;» quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur, qui contra eosdem sanctos canones non necessitate compulsi, sed libenter, ut praefixum est, aliquid aut proterve agunt, aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum; quoniam, ut jam praelibatum est, contra eum agit, cujus jussu et gratia iidem sancti editi sunt canones. Audiant ergo, [Col. 0362D] qui nobis obsistunt, qui adversus nos super hac quaestione confligunt: quia dum nobis sunt adversarii, in Spiritum sanctum manifesta sunt rebellione blasphemi: et illum blasphemantes offendunt, cujus offensio non remittitur neque hic, neque in futuro. Sed jam plures sanctorum pontificum subnectere sanctiones omittimus, ne epistolaris compendii metam excedere judicemur. Parit enim prolixitas laciniosa fastidium. Et certe cui sanctorum testimonia non sufficient, undecunque congesta fuerint, nec pluribus acquiescet. Id praeterea quod objicitis, cautum esse canonibus, ut quicunque conjugati sacerdotis officium spreverint, debeant communione privari; ut pace vestra loquar, dum litterarum superficiem negligenter [Col. 0363A] attenditis, sobrietatem ecclesiasticae intelligentiae non tenetis. Ille nimirum sacerdos conjugatus dicitur, non qui nunc habet uxorem, sed qui potius habuit ante perceptam sacerdotalis officii dignitatem. Quem profecto si spernimus, consequitur etiam, ut et beatum Paulum apostolum, quod dictu nefas est, contemnere debeamus. Nihilominus et illud de beati Epistola ad Corinthios velut egregium et insignem Goliath gladium versatis in manibus, eumque vibrantes Israeliticae plebis aciem ventilare tentatis: «Propter fornicationem, inquit, unusquisque suam uxorem habeat: uxori vir debitum reddat, et uxor viro (II Cor. VII) .» In quo nimirum verbo, quod dicitur, «unusquisque,» cum laicis simul altaris ministros comprehensos esse conjicitis: [Col. 0363B] et dum in apostolica sententia litterarum paleas quasi jumentorum dente corroditis, medullas spiritualis intelligentiae pietati humanae faucibus non gustatis: imo prorsus a granis quisquilias non secernitis, et discretionis regulam postponentes simul omnia permiscetis. Illis nempe dicebat Apostolus: «Unusquisque suam uxorem habeat,» quibus loquebatur; quia vero non sacerdotibus, vel praedicatoribus, sed populo potius in hac loqueretur epistola, in ipso ejusdem epistolae principio luce clarius manifestat: «Significatum est, inquit, mihi de vobis, fratres mei, ab his, qui sunt Cloes, quia contentiones inter vos sunt. Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Divisus est [Col. 0363C] Christus? Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis, aut in nomine Pauli baptizati estis?» (I Cor. I.) Quibus utique verbis liquido claret, quia non sacerdotes, sed populum corripiebat Apostolus, qui sectas faciebat schismatum, dum diversorum se discipulos assererent esse doctorum. Cum ergo diceret, «unusquisque suam uxorem habeat,» ille quoque conjugium indulgebat, ad quos eloquium dirigebat. Huc 167 accedit, quia non semper unusquisque, vel omnis multitudinem universitatis amplectitur: sed plerumque intra mensuram certae quantitatis, prout ratio dictaverit, cohibetur. Sicut est illud quod Dominus ait: «Ego cum exaltatus fuero a terra, universa traham ad meipsum (Joan. XII) .» Non enim ad se Judam proditorem traxit, non sibi latronem [Col. 0363D] impium sociavit; sed omnia, id est, omnes duntaxat electos ad proprii contubernii culmen evexit. Et Apostolus perhibet, quia Deus omnes vult salvos fieri (I Tim. II) , et neminem vult perire. Sed cum Propheta dicat: «Quoniam omnia quaecunque voluit Dominus fecit (Psal. CXXXIV) ;» cur reprobos perire permittit? Scilicet cum et neminem perire velit, et omnia quaecunque vult, absque dubio possit. Unde cum dicitur, quod Deus omnes fieri salvos velit, necesse est, ut de solis intelligatur electis. Juxta quam regulam, et Apostolus cum dicit, «Unusquisque suam uxorem habeat,» non omnes amplectitur homines, sed illos tantum, quibus juxta legitimae sanctionis normam habere licet uxores. Alioquin quo pacto sibi [Col. 0364A] matrimonii foedera copulabunt, qui cubilia paterna commaculant, qui germanas, ah scelus! uterinas incestant? Eant ergo jam monachi, dotales tabulas publice proferant, nuptias contrahant: et juxta sanctionis vestrae sententiam vagientes pueros teneris delinire complexibus nullatenus erubescant. Et re vera cum monachos ac levitas, vel in peccando, vel in poenitendo canonica frequenter aequet auctoritas, quo pacto potestis conjugales copulas inhibere monachis, quas utique diaconis indulgetis? Nam quomodo in sola mulierum permistione sunt dispares qui in caeteris excessibus reperiuntur aequales? Decernendum est ergo, ut aut monachi, quod dici sacrilegum est, nuptias ineant; aut diaconi se penitus ab hujus ignominiosae turpitudinis obscenitate compescant. [Col. 0364B] Quod nihilominus et de subdiaconis sciendum est, sicut diversa sanctorum Patrum, ut superius ostensum est, decreta confirmant. Quos nimirum nonnulli Nathinaeorum tenere opinantur officium: quod non procedit. Nathinaei siquidem, sicut Hieronymus in Hebraicis quaestionibus asserit, interpretantur donati. Sunt enim Gabaonitae, eo quod ad serviendum dati sint tabernaculo Domini ab Josue. Inter hos igitur, et illos haec probatur esse distantia, quoniam illi tabernaculo, vel templo Domini famulabantur, ut servi; isti quarto funguntur altaris officio, diaconorum scilicet suppares, ac ministri: atque ideo, sicut cum sacerdotibus, ac Levitis sacris missarum praecipiuntur interesse mysteriis, sic eorum quoque participes esse necesse est, in custodienda [Col. 0364C] perpetuae munditia castitatis.

Postremo, quod dicitis, ad simoniacae haereseos nequaquam pertinere piaculum, si quispiam Ecclesiae regimen non sine venalitate suscipiat, si tantummodo manus impositionem gratis acquirat, quantum in Ecclesia scandalum generet, quantum certe ab ecclesiasticae disciplinae tramite procul aberret, quoniam omnibus est perspicuum, non indiget prolixitate verborum. Quisquis enim Ecclesiam pretio redimit, simul et consecrationem comparare convincitur, ad quam scilicet per acceptionem ejusdem 168 Ecclesiae promovetur. In Ecclesiae quippe commercio et consecrationem procul dubio comparat, sine qua videlicet eidem Ecclesiae praesidere se posse non sperat. E contra contenditis, quoniam investituram ille suscipit [Col. 0364D] ecclesiasticae facultatis, non minus percipit gratiae spiritualis. Acquirit Ecclesiae praedium, non ecclesiastici charismatis sacramentum. Quisquis plane per salsuginem hujus tartareae sapientiae, imo venenatae versutiae Ecclesiam dividit, cum per venalitatem haereticus sit, per divisionem quoque schismatici crimen incurrit. Fuerunt sane nonnulli sincerae fidei, et catholicae confessionis ignari, qui sic inter humanam atque divinam divisere naturam, ut duas assererent in mediatore Dei et hominum constare personas. Ii vero, quibus datum est perspicaci mentis intuitu incarnati Verbi penetrare mysterium, veraciter astruxerunt in tam inseparabilem unionem utramque concurrisse naturam, ut ne in mortem [Col. 0365A] quidem Christi divinitas a carne potuisset abjungi: alioquin non esset verus Deus, si vel in ipso mortis articulo desineret esse Deus. Hinc est quod ait B. Ambrosius: «Caro quidem Christi gustavit mortem, sed impassibilis Dei virtus non exivit de corpore.» Magnus etiam Leo papa non disparem hujus rei protulit in suo sermone sententiam: «Nisi Verbum, inquit, caro fieret, et tam solida existeret unitas in utraque natura, ut a suscipiente susceptam, nec ipsum breve mortis tempus abjungeret, nunquam valeret ad aeternitatem redire mortalitas.» Idem quoque alibi: «Deitas, quae ab utraque suscepti hominis substantia non recessit, quod potestate divisit, potestate conjunxit.» Porro autem vos Christum non dividitis, sed Ecclesiam, quae corpus ejus est, [Col. 0365B] dividere non timetis. Ait enim Apostolus: «Adimpleo ea, quae desunt passionum Christi in carne mea, pro corpore ejus, quod est Ecclesia (Col. I) .» Enimvero milites veriti sunt Domini scindere tunicam; vos discerpere non formidatis Ecclesiam: qui nimirum non idcirco Ecclesiarum lucra conquiritis, ut ad consecrationis gratiam conscendatis: sed necessitate compulsi, ideo patimini consecrationem, ut ecclesiasticam vos non contingat amittere facultatem. Nec ad hoc anhelatis, ut efficiamini Ecclesiae sacerdotes: sed ad hoc tantum, ut velut haereditario quodam jure sitis sanctuarii possessores. Illos videlicet imitantes, qui juxta David vaticinantis oraculum, dixerunt: «Haereditate possideamus sanctuarium Dei (Psal. LXXXII) .» De quibus in eodem psalmo Deo [Col. 0365C] dicitur: «Quoniam cogitaverunt consensum in unum, adversum te testamentum disposuerunt (Ibid.) .» Vos enim haec sententia percutit, qui consensum in unum cogitatis, dum in eo quod contra sacros canones dicitis, non dispari studio inter vos unanimiter concordatis: atque adversus Deum testamentum disponitis dum novam legem, atque contrariam Ecclesiasticae regulae promulgatis. Qui vero sint illi, qui haec contra Dominum faciant, propheta subsequenter enumerans, manifestat: «Tabernacula Idumaeorum, et Ismaelitae, Moab, et Agareni, Gebal, et Ammon, Amalech, et alienigenae cum habitantibus Tyrum. Etenim Assur simul venit cum illis. Facti sunt in 169 susceptionem filiis Lot. Fac illis sicut Madian, et Sisarae, sicut Jabin in torrente [Col. 0365D] Cisson. Disperierunt in Endor (Psal. LXXXI) ,» et reliqua. Quorum scilicet nominum si interpretationes exponimus, vestris haec concordare moribus procul dubio reperimus. Idumaei namque dicuntur sanguinei, vel terreni. Quod vobis utique congruit, qui dum ista contenditis, carnem et sanguinem vos esse, et omnino terrenos apertissime demonstratis. Estis etiam Ismaelitae, id est, obedientes, non Deo, sed mundo; non divinae legi, sed carni. Moab vero dicitur ex patre, per quod, quoniam paternus incestus intelligitur, vestra quoque luxuria condemnatur. Agareni, id est, proselyti, vel advenae, quo designantur nomine, qui per exteriorem quidem societatem Christiano populo se concives simulant, sed legi Christi [Col. 0366A] contrarii, alieno atque adventitio inter eos animo perseverant. Gebal dicitur vallis vana, per quod designantur ii qui simulate sunt mites, et fallaciter humiles. Ammon interpretatur populus turbidus, vel populus moeroris: quibus scilicet illi debent intelligi, qui dum nova doctrina populum scilicet turbant, Ecclesiae Dei moerorem atque tristitiam generant. Amalech dicitur populus lingens, per quos utique Christi designantur inimici, de quibus in psalmo dictum est: «Et inimici ejus terram lingent (Psal. LXXI) .» Alienigenae quamvis et ipso nomine Latino se indicent alienos, et ob hoc consequenter inimicos, tamen in Hebraeo dicuntur Philisthiim, quod interpretatur cadentes potatione. Per quos exprimuntur illi, quos luxuria carnis inebriat, et quasi prae nimia potatione [Col. 0366B] cadentes, in ima praecipitat. Tyrus etiam, quae Hebraice sors dicitur, angustia sive tribulatio interpretatur: quo illi videntur perspicue designari, qui per impietatis opera perpetuae tribulationi vel angustiae probantur obnoxii. Madian interpretatur declinans judicium. Illi plane judicium declinant, qui dogmatizando perversa, divinae legis justitiam violant. Sisara dicitur exclusio gaudii; et quicunque se lasciviis et carnalibus lenociniis petulanter immergunt, gaudium a se supernae felicitatis excludunt. Jabin dicitur sapiens, quod per antiphrasim de illis intelligendum est, de quibus dicit Apostolus: «Ubi sapiens, ubi scriba, ubi conquisitor hujus saeculi?» (I Cor. I.) Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus saeculi? Oreb interpretatur siccitas; et qui aestu concupiscentiae [Col. 0366C] carnalis exuritur, imbre sancti Spiritus madefieri non meretur. Zeb dicitur lupus; Zebee victima. Reprobi namque, qui sunt rapaces in saeculo, et lupi sunt, et ipsi sunt victima; quia dum infirmiores quosque devorare contendunt, et ipsi spiritualis lupi, hoc est, diaboli dentibus exponuntur. Sed ut hujusmodi nominum expositio ab hujus disputationis ordine non dissentiat, quasi lupi sunt silvae perversi doctores Ecclesiae. Qui nimirum et lupi sunt, simul et victimae: quia dum innocentes quosque velut oves cruentis pravae praedicationis dentibus mactant, ipsi quoque rapina facti, et in diaboli devorantis intestina trajecti, insatiabilem ejus ingluviem recreant. De quibus et per Psalmistam dicitur: «Sicut oves in inferno positi sunt, et mors depascet eos (Psal. XLVIII) .» Diabolus 170 enim mors dicitur; sicut in Apocalypsi scriptum est: «Quia erat equus pallidus, et qui sedebat super eum, nomen illi mors (Apoc. VI) .» Cavendum ergo vobis, ne dum mortibus parvulorum vestram satiatis esuriem, et ipsi occulti raptoris efficiamini victimae, quos ille vorax et insatiabilis homicida in sua transferat alimenta. Salmana dicitur umbra commotionis; et carnalis quisquis dum umbraticam felicitatem sequitur, veritate contempta, per varias mundi concupiscentias commovetur. Cisson autem, in quo scilicet torrente omnes illi devicti sunt, duritia eorum interpretatur. In duritia quippe sua depereunt, qui prava docentes, veritati pertinaciter, et obstinate resistunt. Endor etiam, ubi perierunt, [Col. 0367A] interpretatur fons generationis, sed utique carnalis, cui nimirum delectabiliter dediti, funesta meruerunt caede prosterni: non quaerentes illic germinare, ubi neque nubent, neque uxores ducent, nec incipient mori. Sed illic potius, ubi quidquid gignitur, in mortem necesse est resolvatur. Vos igitur in Endor intima divini gladii caede corruitis, qui sacri ministros altaris incesti conjugii consciscere copulas, et spurios gignere filios edocetis. Postremo qui sanctuarium Dei non spirituali moderamine, et provisione gerendum, sed velut haereditario jure possidendum asseritis, omnibus his interpretationibus nominum, quae succincte superius sunt exposita, perspicue subjacetis. Sed cum revincendis thematibus illis, quibus breviter celeriterque respondimus, adhuc [Col. 0367B] argumenta perplurima suppetant; manum tamen jam a scribendi libertate compescimus, ut uberius dictandi vires, si tamen adhuc necesse fuerit, per respirantis spiritus otium reparemus. Parcite procacibus labiis, dilectissimi, et si quam asperioris in vos verbi salsuginem scaturire conspicitis, non me, sed vos potius redarguite, qui scribere compulistis.

ARGUMENTUM.—Gratulatur primum de eorum, ad quos scribit, fide et fortitudine. Deinde de Mediolanensis Ecclesiae discordiis et scandalis conqueritur. Postremo constantiam in tuenda veritate, et coelestem felicitatem non modo precari, sed praedicere [Col. 0367C] videtur. Nam pro Christi fide cum strenue plerique eorum pugnassent, martyrio coronati, aeterna Dei visione fruuntur.

Sanctis fratribus RODULPHO, VITALI, et ARIALDO, atque ERLEMBALDO, et caeteris pro castris Christi invicta fide certantibus, PETRUS peccator monachus salutem in Christo.

Omnipotenti Deo gratias agimus, dilectissimi, quia vos fama discurrente, frequenter audimus in eo, quem de Spiritus sancti 171 gratia concepistis, pio fervore persistere, et adversus hostes ecclesiasticae disciplinae indeficientis animi viribus dimicare. Non enim cessat trapezita nequissimus officinam suae perversitatis intra Ecclesiae septa construere, non desinit tartareae monetae nummos malleis cudentibus fabricare. [Col. 0367D] Nicolaitarum quoque haeresis quae nobis vobiscum simul collaborantibus videbatur evulsa, redivivis adhuc germinibus pullulat, et segetem Christi maturo jam decore flaventem zizaniorum feraliter emergentium adumbratione suffocat. Unde procidimus Domino querula lamentatione dicentes: «Domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? unde ergo habet zizania?» Adjicimus etiam: «Vis, imus, et colligimus ea?» sed consolatoria protinus nobis voce respondet: «Sinite utraque crescere usque ad messem, et in tempore messis dicam messoribus: Colligite primum zizania, et alligate ea in fasciculos ad comburendum; triticum autem congregate in horreum meum (Matth. XIII) .» Nam cum omnia [Col. 0368A] possit procul dubio Deus, posset utique ab agro Mediolanensis Ecclesiae omnium haereseon pestes procul abjicere, et illaesa vernantis fidei frumenta servare: sed vult fidelium suorum probare constantiam, quam violenter videlicet arma corripiant, quam robuste manus manibus conserant, quam denique infatigabili contra diabolum, ejusque satellites animositate confligant. Poterant enim et istorum magistrum, videlicet Simonem olim suis apostolis adversantem, ne in aera levaretur obsistere: sed ad hoc permisi, extolli, ut ad sui majorem gloriam, et illius ignominiam compelleret in ima demergi ( In actis B. Petri ). Quamobrem, dilectissimi, dimicantes adversus geminam diabolicae legionis aciem, nolite cessare, nolite degeneri pusillanimitate deficere: sed tanquam [Col. 0368B] vere filii Benjamin, qui dexterae filius dicitur, utraque manu solito fervore confligite, et bicipitis monstri caput divini verbi, gladiis obtruncate. Ecce, nimirum Jesus, ex cujus ore gladius ex utraque limatus, et acutus parte procedit: et obvia quaeque metens, cruentam hostium barbariem sternit (Judic. III) . Quod si fortassis ex adverso multiplicata malignantium verba videntur ingruere, illud Elisei verbum fiducialiter inclamate: «Plures nobiscum sunt quam cum illis (IV Reg. VI) .» Quid plura dicam? Illud apostolicum insero: «Licet angelus de coelo evangelizet vobis praeter quam quod evangelizavi, anathema sit (Galat. I) .» Nam ecce, qui jam prius Nicolaitarum et Simoniacae haeresos laqueis tenebantur astricti, nunc ad perditionis suae cumulum etiam [Col. 0368C] post violata jurisjurandi sunt sacramenta perjuri; ut in eis luce clarius impleatur quod in Apocalypsi per Joannem dicitur: «Qui nocet, noceat adhuc, et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII) .» In vobis autem e diverso, quod sequitur: «Qui justus est, justificetur adhuc, et qui sanctus est, sanctificetur adhuc (Ibid.) .» Familiare scilicet et genuinum Mediolanensi fuit semper Ecclesiae, ut in ea diversi dogmatis homines et Auxentius, simul et Ambrosius non deessent: ille scilicet tanquam rabida canicula fidelibus oblatraret; iste Veteris et Novi Testamenti testimoniis eum cornuta quodammodo furca repelleret: ille viperini fellis propinaret errorem; iste superni fontis irriguam influeret [Col. 0368D] 172 puritatem: ille sequaces suos virulento lacte nutritos, et per astutiam fraudis illectos in tartarum mergeret; iste per apostolicae doctrinae dulcedinem ad coelestis gloriae praemia sublevaret: ille sibi credentibus tenebras caecitatis induceret; iste sacerdotalibus obedientes imperiis, ad splendorem verae fidei et lumen aeternae gratiae revocaret. Quapropter libet in ejus praeconium quibus pro tempore valeo gaudere, laudibus exclamare: Deus omnipotens, dilectissimi, et per claves B. Petri apostoli vobis januam regni coelestis aperiat, et per orationem B. Ambrosii pontificis vestri clementer a vobis omnia tenebrosi spiritus inquinamenta detergat. Det vobis in ea, quam semel coepistis, inviolata veritate [Col. 0369A] persistere: et in apostolicae fidei petra fundatos, cunctis pravorum dogmatum erroribus insuperabiliter resultare. Annuat vobis in hujus vitae transitu sic per omnia vivere, ut cum eo simul, qui auctor est vitae, in illa coelesti Jerusalem mereamini sine fine gaudere. Amen.

ARGUMENTUM.—Eadem in hac epistola, quae in superiori brevius continentur.

Petrus Damiani, RODULPHO, VITALI, ARIALDO, ERLEMBALDO fratribus salutem.

Gratias agimus Deo, quod constanti famae audimus vos constanter adversus hostes ecclesiasticae disciplinae certare. Nicolaitarum haeresis, quae vobis [Col. 0369B] nobiscum laborantibus, videbatur evulsa, repullulat. Deus vult probare constantiam suorum. Ecce, qui prius Nicolaitarum et Simoniacae haereseos laqueis tenebantur, nunc ad perditionis suae cumulum sunt etiam violato sacramento perjuri. Quod tamen in Mediolanensi Ecclesia non est novum: quae semper diversi dogmatis homines habuit, initio ab Auxentio atque Ambrosio inchoato.

(Habetur tom. III, estque opusculum 42.)

(Habetur tom. III, in opusculo 8.)

ARGUMENTUM.—Ad quaestiones Uberti presbyteri de baptismate, et missae sacrificio hac epistola respondet.

Domno UBERTO religioso presbytero, PETRUS peccator monachus individuae glutinum charitatis in Domino.

Questiunculas tuas, venerabilis frater, de spiritualis studii, quod in te nobiliter aestuat, non ambigo fervore procedere: quibus latore praesentium reditum festinante, necesse est me breviter respondere; praesertim cum earum solutio prolixo sermone non egeat, dum sic aperta sint omnia, ut in his omnino non haereat quisquis ecclesiastici ordinis regulam non ignorat. Nos enim novum morem [Col. 0369D] Ecclesiae non inducimus: sed ea quae sunt a Patribus instituta servamus. Et quoniam ab apostolis fidem, ab apostolicis autem viris conversandi in Ecclesia percepimus ordinem, ita propemodum non mutamus disciplinae modum a majoribus traditum, sicut illibatum tenemus ipsum quoque fidei fundamentum. Unde ad Timotheum dicit Apostolus: «Ut scias quomodo oporteat in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei vivi, columna, et firmamentum veritatis (I Tim. III) .» Non enim jam licet ultimis Ecclesiae membris, quod sibi potissimum videtur, eligere; sed necesse est antiquitus ordinata, maxime prout Romana tenet Ecclesia, conservare. Haeresis enim electio dicitur. Et [Col. 0370A] illi merito notantur haeretici, qui praesumunt quod sibi melius videtur eligere: dedignantur autem in his, quae a sanctis sunt instituta doctoribus, permanere. Ego autem quia non modo veterum sanctorum, sed et praesentium me discipulum esse profiteor, et doctoris mihi cathedram non usurpo, non tibi novam super his, quae consulis, regulam condo, non legis jura promulgo: sed quod vel ipse in Romana Ecclesia ipsis apostolicae sedis aedituis me docentibus consuevi, vel in aliis Ecclesiis didici, ac saepius frequentavi, simpliciter innotesco. Sacrosancto itaque baptismatis lavacro ego juxta morem Romanae Ecclesiae solum chrisma semper immiscui, vinum vero permisceri, vel oleum nunquam vidi. Nam et illa Scriptura, quae in die [Col. 0370B] coenae Domini legitur, quae etiam sic attitulatur: Sermo generalis de confectione chrismatis, hoc videtur 174 exprimere, ut nil praeter sanctum chrisma debeamus fonti baptismatis admiscere. Ait enim inter caetera: «Oleo vero sacri chrismatis conficitur aqua baptismatis, et efficitur fons gratiae coelestis.» Nam cum ille sermonis istius auctor de oleo sanctificato sufficienter superius eloquatur, quando vero ad baptisma descendit, tacito oleo, solo illud perhibet chrismate confici; patet procul dubio quia quod nominavit, id solum voluit permisceri. Nam si vinum, vel oleum fundendum esse decerneret, nominato chrismate, hoc etiam non taceret.

De celebrandis vero missarum solemniis nos hanc [Col. 0370C] consuetudinis regulam in disciplinatis Ecclesiis et didicimus, et tenemus, ut calicem differamus in missarum fine perfundere, si nosmetipsos eodem die sacrificium denuo speramus offerre: alioquin quandocunque sacras hostias immolamus, in fine calicem semper ex more perfundimus. Porro sive jejunamus, sive reficimur, hanc perfundendi regulam non mutamus. Quod autem perhibes, quosdam dicere quia postquam perfundit quispiam calicem, non est dicendus esse jejunus, et per has frivolas conantur ineptias quasi quaestionum movere litigium: hic illud tibi cavendum est, quod dicit Apostolus: «Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites: servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum [Col. 0370D] esse ad omnes (II Tim. II) .» Sufficiat itaque tibi succincte digestam audire, quam nunc tenet Ecclesia, consuetudinem, nec tibi reddi consequenter exigas rationem, quoniam negotium hoc pluribus indiget verbis, et facilius fit confabulatione communis eloquii, quam ut dictantis articulo possit expleri. Nec mireris, si cum tanta celeritate decursa scriptiuncula tibi ista non sufficit, vel etiam vitio rusticitatis ostendit. Interroga gerulum litterarum, quia cum pene mediante jam die nostri montis cacumen ascenderit, hanc chartulam ante occasum solis accepit. Adhuc tamen inquire de baptismo, si quid mihi fortassis excidit, quid in Romana teneatur Ecclesia. Divinam quaeso clementiam, [Col. 0371A] venerabilis frater, ut tui pectoris sacrarium visitet, et radiis illud suae claritatis illustret: quatenus clavis ille David, qui librum signatum septem sigillis aperuit (Apoc. V) , tibi quoque, quae adhuc [Col. 0372A] clauduntur, aperiat: et quae ligata sunt, potenter absolvat.

(Habetur tom. III, estque opusculum 28.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 43.)

ARGUMENTUM.—Cluniacenses monachi maximis a S. doctore beneficiis affecti, cum pro eorum causa in sua senectute Alpes transcendere, et in Galliam ire non recusasset, eidem concesserant, ut in perpetuum ejus mortis dies in suo monasterio et fusis ad Deum precibus, et funebri solemnitate singulis annis celebraretur. Idipsum nunc Ugoni Cluniacensi abbati in memoriam revocat: et, ut in reliquis etiam coenobiis Cluniacensi subjectis idem fieri curet, deprecatur.

Domno U. venerandae sanctitatis abbati, PETRUS [Col. 0371C] peccator monachus quidquid servus.

Dum unum quid quaeritur, et aliud invenitur, nequaquam votum petentis impletur. Paulus nempe conqueritur: Quia dum auferri sibi Satanae angelum postulat, non sibi stimulus carnis, ut petebat, aufertur: sed quia gratia sibi divina sufficiat, admonetur (II Cor. XII) . Moyses quoque petiit, ut ei faciem suam Dominus, qui secum loquebatur, ostenderet, et non obtinuit (Exod. XXXIII) . Alibi vero, quia Dominus eum in gentem magnam faceret, si ipse vellet, audivit: «Dimitte me, inquit, ut irascatur furor meus contra populum istum, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam (Exod. XXXII) .» Ad quod Moyses libera voce respondit: «Aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non facis, dele me [Col. 0371D] de libro tuo, quem scripsisti (Ibid.) .» Hic itaque, quod Moyses nolebat, gratis illud divina liberalitas obtulit: illic, quod anxie flagitaverat, nulla ratione consensit. Salomon autem in petitione sua duntaxat utroque felicior exstitit, qui et cor docile, quod volebat, et gloriam atque divitias, quas non petierat, impetravit. Cui nimirum divina vox ait: «Ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens, et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit: sed et haec, quae non postulasti, dedi tibi, divitias scilicet et gloriam; ut nemo fuerit similis tui in regibus cunctis retro diebus (III Reg. III; Sap. VII; Matth. VI) .» Cur autem ista praemiserim, paucis aperio. Non excidit sanctae prudentiae tuae, [Col. 0372B] venerabilis Pater, quia cum jam me senectus incurva deprimeret, et effoeto viribus corpore nutabunda gradientis vestigia sub incertis gressibus vacillarent, ego ad tuae jussionis imperium animam meam, ut ita loquar, in manibus meis posui, aestivis adoperta nivibus Alpium praerupta conscendi, et pro utilitate venerabilis monasterii tui propinqua satis Oceano Galliarum intima penetravi. Pro cujus impensione laboris, hoc potissimum petii, quatenus incomparabilis ille tuus, sanctusque conventus tecum simul per litteralium astipulationum mihi rata promitteret, quod per omnes succedentium vicissitudines temporum anniversarium mei obitus rediviva semper memoria coleret, meque tremendo judici piis precum exsequiis commendaret. Cui tunc [Col. 0372C] sponsioni et hoc additum est, ut unum sine intermissione pro me pauperem et alimentis simul et indumentis jugiter sustentaret. Hic mei laboris est fructus, haec merces operis, haec redhibitio talionis. Sed dum tot copiosis ac pretiosis muneribus liberalitas me vestra prosequitur, non sine causa timeo; ne dum 177 peracto labori, quasi praefixae terrenae mercedis quantitas redditur, salutare mihi orationis vestrae beneficium subtrahatur. Nam ubi diurno operi diarium redditur, nil restat quod spei operantis de caetero relinquatur; nisi forte cum Salomone me sors illa contingat, qua nimirum et id, quod optabat, obtinuit; et hoc insuper, quod non petebat, accepit (Sap. VII) . Verum ego contentus uno, nequaquam delector in altero: et dum sanctae orationis vestrae munus efflagito, [Col. 0372D] totisque desideriis avidissime concupisco, quantumvis arduum, quantumlibet somptuosum terrenae facultatis commodum parvipendo. Quamvis enim charitas vestra tam plena sit atque perfecta, ut his, qui sibi familiares esse merentur, utrumque munus libens affluenter impertiat; mihi tamen tanti est unum, ut alterum non requiram. Sinistra quippe suspicio pavidae mentis arcana conturbat, ne dum terrena mihi facultas offertur, spirituale munus in aliquo minuatur. Nam in aestimationis meae lancibus gravius pensat sanctae orationis obolus, quam auri talentum, vel copiosa micantium multitudo gemmarum. Illud scilicet aurum quaero, illud mihi dari desiderabiliter concupisco, de quo scriptum est: «Quia seniores habebant phialas aureas [Col. 0373A] plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum (Apoc. III) .» Hoc aurum cunctis, quae desiderari possunt, acquisitionibus praefero, hoc inhianter amplector, in hujus comparatione cuncta terreni quaestus commoda floccipendo. Unde sanctae charitatis tuae, venerabilis Pater, imploro clementiam, ut illud vestrae sponsionis indiculum, sicut in sancto Cluniacensi monasterio scriptum est, ita nihilominus, et in reliquis, quae disciplinae vestrae subjiciuntur imperio, conscribatur. Adhuc pietati tuae humiliter prodo, vestigia tua sancta fusis lacrymis provolutus amplector, ut quod mihi per seriem memorialis articuli dignatus est polliceri, jubeas etiam per reliqua monasteria, quae tuis sunt legibus subjecta, transcribi. Quod si petitionis hujus [Col. 0373B] effectum rusticus sermo non impetrat, Spiritus sanctus qui tui pectoris sacrarium possidet, precibus te meis annuere clementer inspiret. Ut sicut ego pro vobis non dubitavi corpus meum crudelibus offerre periculis; ita per vos superna clementia dignetur animam meam ab infernalibus liberare tormentis, et per vestrae scriptionis articulum conscribi merear in sorte justorum.

ARGUMENTUM.—Ugonem, ut facile conjici potest, abbatem Cluniacensem quanto amore prosequatur, ostendit, simulque eidem Damianum suum ex sorore nepotem, quem in Galliam ad liberales artes perdiscendas miserat, commendat; ut ejus in omnibus, tam quae ad corporis quam [Col. 0373C] quae ad animi cultum pertinent, curam gerat.

⁜ (94) . . . . . Sanctitas intulit, quam prorsus obliterata, quam ex intimis, ut ita loquar, ceris 178 mei pectoris abolita: imo in quanta benedictione nomen tuum sit in ore meo, quantis etiam angelicus tuus ille conventus apud me praeconiis celebretur, testes sunt et qui mihi in Christi servitute cohabitant, et qui me pro ejus amore frequentant. Rogo praeterea sanctitatis vestrae clementiam super adolescentulo isto, uterinae videlicet meae sororis filio, ut illi magistrum, simul et victum paterna pietate provideat: et rudem, imperitumque suscipiens, ac velut Jacob baculo simpliciter innitentem (Gen. XXXII) , ad propria postmodum cum gemina trivii, vel quadrivii, uxore remittat. In hoc [Col. 0373D] igitur puero imaginem meam respice, in hoc speciem mei vultus attende: et quidquid illi pietatis impensum fuerit, non sibi, sed mihi prorsus ascribe. O utinam mittere tibi possem, quae sanctis Cluniacensibus scripsi, vel alia multa, quae post Galliae reditum ex diversis thematibus exaravi! Omnipotens Deus te, venerabilis Pater, ad servorum suorum custodiam diutius servet incolumen, et angelicam vultus tui speciem me faciat videre praesentem.

ARGUMENTUM.—Doctor sanctissimus cum in Gallia sedis apostolicae legatus versaretur, multa in monasterium, [Col. 0374A] et Cluniacenses monachos beneficia contulerat. Pro quibus, ut aliquam ei gratiam referrent, uno omnium consensu polliciti fuerant, sibi posterisque suis ejus obitus diem, precibus apud Deum fusis, solemnem fore. Hujus promissi (quia supremum sibi diem instare praesenserat) nunc eos admonet: et, ut fidem praestare non negligant vehementer obtestatur. Haec epistola potissimum in commemorandis eorumdem monachorum laudibus, et loci illius sanctitate versatur.

Domno U. archangelo monachorum, sanctoque conventui, PETRUS peccator monachus quidquid servus.

Postquam feram semel venator illaqueat, si nexum ejus pedibus injicit, jam sine perdendi formidine longius eam evagari sub quadam libertate [Col. 0374B] permittit. Is etiam, qui aucupio delectatur, dum injecto funiculo pedibus tenet volucrem, securus avolandi datam simulat facultatem; et illa quidem fugam tentat, alarum librat ex more remigium: sed dum exsilire conatur, aucupe funiculum stringente retrahitur. Vos etiam me tuto ad propria remisistis, quem videlicet glutino vestrae charitatis astrictum insolubiliter retinetis. Nam recedere quidem corpore potui, sed mente de vestris manibus non exivi. Ita nempe mirandae conversationis vestrae me viscus obstrinxit, angelicae vitae coagulus agglutinavit, sincerae charitatis laqueus irretivit, ut facilius suimet oblivisci, quam a vestra memoria mens mea 179 possit avelli. Vidi siquidem paradisum quatuor Evangeliorum fluentis irriguum, imo totidem [Col. 0374C] spiritualium rivis exuberare virtutum: vidi hortum deliciarum diversas rosarum ac liliorum gratias germinantem, et mellifluas aromatum ac pigmentorum fragrantias suaviter redolentem, ut de illo vere valeat Deus omnipotens dicere: «Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXIX) .» Et quid aliud Cluniacense monasterium, nisi agrum Domini plenum dixerim, ubi velut acervus est coelestium segetum, chorus tot in charitate degentium monachorum? Ager ille quotidiano sanctae praedicationis ligone praescinditur, et in eo coelestis eloquii semina consperguntur. Illic spiritualium frugum proventus aggeritur, ut horreis postmodum coelestibus inferatur. Unde cum te, felix Cluniace, considero, hoc tibi nomen impositum [Col. 0374D] non sine divini praesagii dispositione perpendo. Hoc quippe vocabulum ex clunibus et acu componitur, per quod videlicet arantium boum exercitium designatur. Bos enim in clunibus aculeo pungitur ut aratrum trahat, et arva proscindat. Illic enim humani cordis ager excolitur, unde seges illa colligitur, quae promptuarii coelestis aedibus insarcinatur. Illic aculeus ille bobus infligitur, de quo superbienti adhuc Saulo dictum est: «Durum est tibi contra stimulum calcitrare (Act. IX) .» Ille siquidem tanquam superbus et ferox adhuc taurus aream Domini, quae est Ecclesia, superbiae cornibus ventilabat; sed jugo fidei divinitus subditur, ut aratrum [Col. 0375A] in agro Domini trahere compellatur. Unde postmodum de evangelizantibus, tanquam de arantibus dicit: «Debet enim in spe, qui arat, arare; et qui triturat, in spe fructus percipiendi (I Cor. IX) .» De hoc aratro Dominus: «Nemo, inquit, mittens manum suam in aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Legis aratrum trahebat Israeliticus populus per desertum, cum hinc eum Pharao durissimae servitutis aculeo pungeret, illinc autem Moyses praeceptis coelestibus, quasi quibusdam funibus provocaret. Ille construendo luto atque lateribus urbes, eum quasi post terga caedebat: iste promittendo terram lactis ac mellis, praevius attrahebat: nos autem qui in agro Ecclesiae, quasi Dominici boves aramus, tunc in posterioribus aculeo [Col. 0375B] pungimur, cum ultima postremi judicii discussione terremur. In posterioribus nos aculeus terroris exagitat, ut cervix nostra jugo divinae legis attrita [astricta], in laboribus non lassescat. Convenienter itaque Cluniacum agrum, dixerim, in quo videlicet Dominici boves infatigabiliter arant, dum eos divini terroris aculeus stimulat: et velut acu clunium pars postrema transpungitur, cum ultimi terrore judicii mens humana terretur. In posterioribus pungitur, ut in anteriora contendat, quia transacta cor nostrum vita terrificat, ut discussionem ultimi examinis pavescat. Hoc Paulus aculeo pungebatur! ut in anteriora contenderet cum dicebat: «Ego me non arbitror comprehendisse: unum autem, quae retro [sum] oblitus [Col. 0375C] sequor ad bravium supernae vocationis: sequor, si comprehendam (Phil. III) .» Datus enim illi fuerat stimulus carnis, ut non in labore succumberet, sed in agro Dominicae segetis indefessus araret. 180 Hic bos insignis atque mirabilis duo gerebat in capite cornua, quia duo ventilabat per praedicationis officium testamenta; qui cum ad Galatas diceret (Galat. IV) : Unum Abrahae filium ex ancilla natum, alterum ex nobili legitimi conjugii libertate progenitum, protinus addidit: «Haec» enim «sunt duo testamenta (Phil. I) .» Hic etiam more bovis ligatus arabat, qui vincula sua saepe commemorat. Numquid enim tunc in vinculis non arabat, cum ad Philemonem catena constrictus aiebat: «Obsecro te pro filio meo, quem genui in vinculis, Onesimo [Col. 0375D] (Philem. I) .» Qui etiam tanquam bos egregius ad victimam ducebatur, cum dicebat: «Ego enim jam immolor, et tempus meae resolutionis instat (II Tim. IV) .» Merito ergo venerabilis locus sortitus est vocabulum, ubi nunc et spiritualium boum trahitur aratrum, et coelestium segetum usque ad unum granum, quod est Christus Jesus, accuminatur [accumulatur] acervus. Qui de semetipso dicit: «Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si vero mortuum fuerit, nullum fructum affert (Joan. XII) .»

Cluniacus praeterea spiritualis quidam campus est, ubi coelum et terra congreditur, ac velut arena certaminis, ubi spiritualis more palestrae caro fragilis [Col. 0376A] adversus potestates aeras colluctatur. «Non est» enim «nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) .» Illic Josue non ille Benum, sed coelestis ductor exercitus, et qui spiritualium instructor est bellatorum, suos edocet milites, superbas quinque regum calcare cervices: super quos nimirum triumphalem noscuntur obtinere victoriam, qui totidem sensus corporum per districtae custodiae cohibent disciplinam. Illic moenia Jericho tubarum clangoribus corruunt, et habitores ejus Israelitarum gladiis perimuntur. Illic Josue terribiliter imprecatur: «Maledictus, inquit, vir coram Domino, qui suscitaverit, et aedificaverit civitatem Jericho. [Col. 0376B] in primogenito suo fundamenta illius jaciat, et in novissimo liberorum ponat portas ejus (Jos. VI) .» Ille scilicet Jericho in primogenito suo suscitator aedificat, qui mundum hunc apostolicae tubae clangore collapsum, principaliter amat. Ille vero portas ejus ponit in novissimo liberorum ejus, qui mundum despiciens, parvipendit, qui eum omnibus quae vere sunt amanda, postponit. Qui scilicet hoc saeculum ad usum habet, in amore non habet, et dum amorem coelestis regni tanquam primogenitum sibi nutrit haeredem, mundum despicit velut sordentem puerum in cunabulis vagientem. «Primum,» ait Dominus, «quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» Ut regnum Dei in corde nostro sit primogenitum, et mundus habeatur [Col. 0376C] quadam extremitatis adjectione novissimus. Illic etiam Adonibezech manuum ac pedum summitate praeciditur; dum malignus inter sanctos viros spiritus, et incedendi, et operandi virtute privatur. Qui nimirum dum sua vulnera patitur, haec eadem sese aliis intulisse gloriatur: «Septuaginta, inquit, reges, amputatis manuum ac pedum summitatibus, colligebant sub mensa mea ciborum reliquias; sicut feci, ita reddidit mihi Dominus (Judic. I) .» Septuaginta scilicet reges septuaginta sunt linguarum discrepantium 181 nationes, quibus usque ad Salvatoris adventum antiquus hostis et recte gradiendi, et bona faciendi prorsus abstulerat facultatem. Cui nimirum utrique gemino vulneri medetur animarum medicus Paulus, cum dicit: «Remissas manus, et dissoluta [Col. 0376D] genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris; ne claudicans quis erret, magis autem sanetur (Hebr. XII) .» Adonibezech quippe Dominus fulminis, vel Dominus contentus vani interpretatur. Fulmen mox ut micare incipit, subito deficit. Per quod Judaicus potest intelligi populus, qui nimirum quodam quasi fulgore micant, cum dicerent: «Omnia quae praecepit nobis Dominus, et audiemus, et faciemus (Deut. V) ;» sed mox deficiens lux ista cadebat, cum cervices suas tenebrosis daemonibus inclinabant. Per id vero, quod dicitur contentus vani, gentilitas designatur, quae contenta visibilibus idolis, non curabant reverti ad misericordiam Creatoris: et dum veritatis ignorabant cultum, vanis insistebant [Col. 0377A] caerimoniis idolorum. De quibus dicit Apostolus: «Quia Deum non glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) .» Horum igitur duorum populorum ex maxima parte dominatus est Adonibezech, id est, reprobus nequitiae spiritus; quia et iste quasi fulmen micare coepit, et desiit; et ille dum vanitate daemonum contentus exstitit, proprii Creatoris auxilium non quaesivit. Et, ut ad propositum redeam, illic Eglon in typo luxuriae, fortis Aoth infixa ventri sica perfoditur (Judic. III) : illic clavo tabernaculi superbi Sisarae cerebrum perforatur (Judic. IV) ; illic in avaritiae signum, Achar filium Charmi lapides obruunt, omniumque vitiorum pestes, tanquam rebelles hostium acies, fortium Israelitarum gladios non [Col. 0377B] evadunt (Jos. VII) ; illic verus David, velut in arcis Sion culmine constitutus bicipiti gladio, qui ex ejus ore procedit, undique sibi reluctantes adversarios jugulat, omnium sibi resistentium cervices obtruncat; in his galgalis, quae revelatio [revolutio] dicitur, a nobis Israelitis Aegypti opprobrium tollitur, dum per lapideos cultos secunda circumcisio celebratur, illic paschalis solemnitas colitur, et a velamine Moysi ab revelationis speculum, Jesu duce, transitur (Exod. XXXIV) .

Nostis praeterea, dilectissimi, pro tuenda salute vestra quantus me labor attriverit, quod in ultima senectute mea tot praerupta montium, tot inhorrescentium Alpium juga transcenderim; et, ut brevi cuncta complectar, ego mortis acredinem pertuli, ut vos suaviter viveretis, vitam meam in manibus [Col. 0377C] meis posui, et vos per ejus, cui servitis auxilium, de persequentium manibus liberavi. Quamobrem omnes in capitulo residentes communi judicio statuistis, et schedulis inseri per rescriptionis articulum decrevistis: ut et vos, et posteri vestri semper in anniversario mei obitus insigne aliquid ageretis: quatenus et tubae omnes festivius clangerent, et fratres pro fratre solemnes orationum atque sacrificiorum exsequias celebrarent. Hoc astipulationis vestrae decretum, ne quandolibet intercipere possit oblivio, in vestri cordis margine reperitur insertum. Unde sanctae charitatis vestrae dulcedinem lacrymabiliter obsecro, meque vestris prono corde vestigiis prostratus advolvo; ut quod servo vestro 182 promisistis, mox ut vocationem meam pro certo [Col. 0377D] noveritis, efficaciter impleatis: Dominus etiam meus, ac venerabilis Pater abbas vester Ugo, sicut mihi pollicitus est, hunc eumdem suae sponsionis indiculum vivo sermone per propria faciat monasteria praedicari, et in eorum codices stylo jubeat currente transcribi; ut veritatis omnino discipulus teneat fidem, nec stipulati foederis violet cautionem. Rogo per Jesum, qui sub Pontio Pilato testimonium reddit (I Tim. VI) : per terribile judicium ejus, quo vivos ac mortuos judicabit; per angelos et archangelos, per Petrum et Paulum, et omnes apostolos ac martyres deprecor: per sanctae homousion Trinitatis nomen obtestor, ut et vos, et posteri vestri mei memoriam in vestris sanctis orationibus habeatis: [Col. 0378A] et quod a vobis mihi per intentationem anathematis scriptum est, veraciter impleatis, quod, ut faciatis, hujus quidem vobis obtestationis adjurium pono: si vero non feceritis, cum per auctoritatem apostolicae sedis competenter id possem, tamen super angelicae militiae chorum tam terribilis sententiae jaculum non intento. Sit tantum, qui mihi in hac petitione mea favere contempserit: sit, inquam, reus mendacii, sit debitor violatae sponsionis in ultimo judicio veritatis. Titillat, ut addam, deleatur de libro: sed dum reverentiam vestram prae oculis habeo, proferre, quod mens suggerit, non praesumo. Quod si petitioni meae non denegatis effectum, et post obitum meum per anniversarium semper, sicut condictum est atque praescriptum, sanctae orationis [Col. 0378B] vestrae mihi praebueritis auxilium, omnipotentis Dei custodia super hoc monasterium semper invigilet, quae et vos ab invisibilium hostium defendat insidiis, et bona vestra ab exterioribus tueatur adversis. Omnipotens Spiritus corda vestra possideat, et fervore continuo suae dilectionis ascendat: templum sibi nunc in vestris pectoribus construat, et postmodum vos supernae Jerusalem moenibus introducat. Amen.

ARGUMENTUM.—Cluniacenses monachos, quibus cum magna erat benevolentia conjunctus, propterea quod illos a sede apostolica in Galliam legatus a cupiditate cujusdam episcopi jurisdictionem in eos usurpare conantis, liberasset, sanctitatis, et [Col. 0378C] pietatis nomine in hac epistola collaudat: ordinemque et disciplinam, quam in eorum monasterio servari praesens ipse aspexerat, in coelum effert, tanquam utilissimam, sanctorumque Patrum, et sacrae Scripturae praeceptis consentaneam. Ad extremum eosdem obsecrat, ut sui memores sint, et se precibus, ac si esset ex ipsorum numero, apud Deum adjuvare non cessent.

183 Vere sanctis, et angelica veneratione colendi Cluniacensis monasterii fratribus, PETRUS peccator monachus jugem in Domino servitutem.

Nolo vos lateat, dilectissimi, quia revertentem a vobis, gravis me taedii moeror absorbuit: ac multa cogitationum caligo pusillanimitate dejectum cor impatiens tabefecit. Plane dum me recolerem velut puerum ovo seductum, et ita delenificis verbis tanquam blattinis, vel delicati hyacinthi mollibus institis [Col. 0378D] obligatum, aliud denique sermone promissum, aliud omnino rebus exhibitum, fluctuabam animo, et aberrantes quilibet a veritatis linea tunc, fateor, plus solito displicebant. Nam, ut unum duntaxat adnotare sufficiat, quo caetera colligantur, promissum mihi est, quod in Kalendis Augusti forem regressus ad propria, sed profligato postmodum trimestri fere curriculo, et quanta potui celeritate cucurri, et tamen vix quinto ante Kalendas Novembris die, fontis Avellani, unde processeram cacumen ascendi. Unde noster animus dum per tot intumescentium vada torrentium, per tot nivalium Alpium scopulosa praeripia, per tot etiam, quod pejus erat, Cadaloici furoris conglobatas insidias, suspectus incederet, [Col. 0379A] densam, ut ita loquar, intestini certaminis grandinem pertulit. Et quanquam in hoc rigidus semper et inflexibilis permaneret; et quod nimirum decreverat, malum pro malo non reddere; oblivionem tamen injuriae quantumlibet niteretur, non potuit funditus obtinere. At postquam ad cellulam perventum est, imo postquam in me, ipse qui fueram exclusus, intravi, mox aestuantis animi fervor exstinguitur; contentiosi litigii querela sopitur; tumor, clamor, et indignatio praesto deponitur, et omne, quod in meis visceribus amarum fuerat, divinitus obdulcatur. Nam velut ad tribunal judicis contentiosus litigator adductus, querelam inutilem non sum ausus exponere ante districtae cellulae majestatem. Et tanquam si languidus quilibet aromaticam [Col. 0379B] ingrediens officinam; antequam antidoti medicamenta percipiat, deposita languoris aegritudine, convalescat; ita ego protinus, ut cellulae meae limen attigi, necdum librum quemlibet aperueram: et, o benefactum! tanquam virtute loci, sanum me atque incolumem, compositis animae meae vulneribus, reperi: sicque ad divinorum librorum, qui adhuc clausi tenebantur, aspectum, velut ante medicinae poculum, salutem hausi, spirantibus duntaxat odoribus fragrantium pigmentorum. Quapropter sancto rectori vestro ⁜ (95) , qui mihi tantae calamitatis pondus invexit, non modo vicem laesionis, sed eum quoque in jus veteris amicitiae pro vestra charitate reduco. Qui enim non absolute, sed sicut ipsi dimittimus, ita nobis a Deo dimitti peccata rogamus (Matth. VI; Luc. XI) , dum nos cum relaxatione peccati, Dei quoque gratiam quaerimus; dignum est ut nos etiam inimicos nostros post offensionis veniam, in pristinae prorsus amicitiae plenitudinem referamus. Sicut enim oblivio mandatorum Dei procul dubio vitium est, sic illatae 184 calamitatis oblivio non parva virtus est. Praeterea illi, qui me pressura tanti laboris attrivit, etiam gratiae referendae sunt, quia illo disponente qui nostris bene utitur malis, per ejus offensam in sanctitatis vestrae me contigit devenire notitiam: et in hoc propensius gaudeo, quia meus labor otium vobis amoenae securitatis impertiit, mea vexatio laboriosae quieti vestrae dulces ferias procuravit. Hoc itaque modo me piis operibus vestris inseruit, quorum et si sancte vivendi vestigia non eripui, [Col. 0379D] ut tamen vivere sancte possetis, auxilium tuli. Sic ille domus Achab dispensator Abdias, dum a gladiis Jezabel fugientes prophetas in specubus quinquagenos abscondit, ipse postmodum gloriosa vicissitudine prophetici spiritus gratiam meruit (III Reg. XVIII) . Et nunc Ecclesiam spiritalis edulii dapibus reficit, qui tunc panem, et aquam esurientibus ministravit. Sic Eliseus dum magistro suo devotae sedulitatis exhiberet obsequium, duplicem consecutus est gratiam in virtute signorum (IV Reg. II) . Sic Rahab, quoniam exploratores Israel a facie tyranni furentis occuluit, gladios Jerichontinae caedis evasit; [Col. 0380A] et gentile prostibulum, in Israelitarum est translata consortium, dum eorum nuntiis vitalis aufugii praebuit argumentum (Jos. II) . Ego etiam, ut spero, meritis me vestrae sanctitatis ingessi dum Maticensis Ecclesiae jugum, quod vobis imponi tentabatur, abegi; tuendumque me credo per vos a versutiis daemonum, qui vibratam in vos clavam Herculis rapui de manibus clericorum; et tanquam Jesbibenob in David insurgentem (II Reg. XXI) , perculi, ac ne lucerna Israel exstingueretur, occurri.

Porro autem, dum tam districtum, tamque frequentem sanctae vestrae conversationis ordinem recolo, non adinventionis humanae studium, sed sancti Spiritus magisterium inesse perpendo. Nam tanta erat in servandi ordinis continua jugitate prolixitas; [Col. 0380B] tanta praesertim in ecclesiasticis officiis protelabatur instantia, ut in ipso cancri, sive leonis aestu, cum longiores sunt dies, vix per totum diem unius saltem vacaret horae dimidium, quo fratribus in claustro licuisset miscere colloquium. Hoc autem tam continui laboris exercitium ad hoc est, ut reor, solerti satis ac provida magisterii arte provisum, ut levium atque infirmorum fratrum fragilitatem reprimat, et delinquendi propemodum occasionem tollat, quatenus etiam si velint, praeter cogitationem peccare vix possint. Fragilium igitur imbecillitati consulitur, dum in persolvendo continui ordinis penso totum, non modo diurni, sed et nocturni temporis spatium profligatur. Nam et ipse omnipotens Deus hoc humanae salutis uti dignatus est argumento, [Col. 0380C] cum populo per deserta gradienti tot mandata proposuit (Exod. XXXVI) : operosum videlicet atque inexplicabile tabernaculum fabricari, diversa sibi sacrificia per tot caeremonias ac ritus offerri, ipsum castrorum ordinem sive residentium, sive commeantium tam artificiosa, quam mystica varietate distingui, quatenus dum sese in his jugiter exerceret, resolvi carnalis plebs ad idola colenda non posset. Sane dum populus ille non operibus textrinis insisteret, non contrariae arti operam daret, 185 non denique studium agriculturae dependeret, non ullis prospiciendae necessitatis laboribus insudaret, multiplicibus occupandus erat, Deo legem promulgante, mandatis, ut dum haec cum labore persolveret, nequaquam otio resolutus in sacrilegium [Col. 0380D] declinaret. Nec mirum, idipsum etiam Pharao tentabat usurpare, cum diceret: «Vacatis otio, et idcirco dicitis, eamus, et sacrificemus Domino (Exod. V) .» Nam, quod non indigebat terrenum quid agere, nisi indictae tantummodo legis praecepta servare, testatur Moyses, qui eum alloquitur, dicens: «Dedit tibi Dominus cibum manna, quod ignorabas tu, et patres tui, ut ostenderet tibi, quod non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod egreditur ex ore Dei (Deut. VIII; Matth. IV; Luc. IV) ;» ubi et praesto subjungit: «Vestimentum tuum, quo operiebaris, nequaquam vetustate defecit, [Col. 0381A] et pes tuus non est subtritus. En quadragesimus annus est, ut recogites in corde tuo, quia sicut erudit homo filium suum, sic Dominus Deus tuus erudivit te; ut custodias mandata Domini Dei tui, et ambules in viis ejus, et timeas eum (Deut. VIII) .» In quibus verbis illud est solertius attendendum, quod ait: «Dedit tibi manna, ut ostenderet, quod non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod egreditur ex ore Dei.» Ubi luce clarius constat quia illud manna, quo illi carnaliter alebantur, hoc divini verbi significabat pabulum, quo nunc in anima recreamur. Et notandum quod de hoc manna in libro Exodi legitur: «Quod cum vidissent, inquit, filii Israel, dixerunt ad invicem: Manhu?» quod significat, «quid est hoc?» (Exod. XVI.) Illi [Col. 0381B] ergo manna, id est, «quid est hoc,» veraciter comedunt, qui dum legunt, vel audiunt, divini verbi mysterium solerter inquirunt. Qui nimirum intra litteralis paleae thecam, dulcem intelligentiae spiritalis ambiunt enucleare medullam. Hic certe, «quid est hoc,» veraciter vescitur, qui in assidua Scripturae sacrae solerter inquisitione versatur. Quasi enim quaestionem quamdam, et «quid est hoc» avido cordis ore comedimus, cum ad penetranda mysteria Scripturarum vigilanter insistimus, cum epulas coelestis eloquii subtiliter ruminamus. Et quam bene Israelitico illi populo monachica possessio [professio] congruit, quia unde illi tunc alebantur in deserto, modo nos epulamur in claustro? Quid enim desertum, nisi ab humana sonat habitatione discretum? [Col. 0381C] Quid etiam claustrum, nisi ab omni negotii saecularis actione conclusum? Et sicut per deserta gradientibus lux ignea inter nocturnas tenebras infulgebat, sic etiam commorantes in spiritualibus claustris supernae lucis saepe radiis illustrantur, qui et carnalium passionum tenebras abigant, eosque contemplationis intimae nitore perfundant. Fugiendus est ergo mundus, qui tenebras parturit, petenda remotio, ubi tanquam in deserto verum lumen erumpit. Prorsus a nostra repellendus est amicitia, qui nimirum dum tenebrarum in quibus semper et, caligines inserit, consentientibus sibi atque obedientibus lumen exstinguit, imo debemus ei semper infoederabile bellum, [ deest indicere, vel aliud ejusmodi verbum ] qui suorum oculos obruit amicorum. Hinc est [Col. 0381D] quod sacra Regum historia narrante didicimus, quia cum Naas Ammonites ascenderet ut Jabes Galaad cum suis 186 agminibus expugnaret, omnes viri Jabes ad Naas, una voce dixerunt: «Habeto non foederatos, et serviemus tibi.» Quibus ille respondit: «In hoc feriam vobiscum foedus, ut eruam omnium vestrum oculos dextros, ponamque vos opprobrium universo Israeli. Dixeruntque ad eum seniores Jabes: Concede nobis septem dies ut mittamus nuntios in universos terminos Israel, et si non fuerit, qui defendat nos, egrediemur ad te (I Reg. XI). » Audiens haec Saul, exercitus multitudinem congregavit, arma corripuit, et ex Ammonitis, gravi admodum caede percussis, cum gloria triumphavit. Quid itaque, per [Col. 0382A] Naas Ammonitem, superbum videlicet regem, nisi vel mundum Creatori suo rebellem, vel diabolum ejus intelligimus principem? De quo nimirum dicitur, quia «Ipse est rex super omnes filios superbiae (Job XLI) .» Et quia Naas, serpens interpretatur, recte per hunc venenosus ille, et lubricus anguis exprimitur. Quid vero per Jabes, quae civitas erat Israelitica, nisi anima innuitur Christiana ad videndum Deum per studium contemplationis intenta? Et quia Jabes interpretatur exsiccata, vel siccitas, congrue per Jabes illa intelligitur anima, quae supernae gratiae pinguedinem deserit, et in aestu concupiscentiae carnalis arescit: recedens quippe ab inhiando divini muneris rore fit sicca, quem antea dum perciperet, vigebat salubriter irrigata, Domino per Isaiam dicente: [Col. 0382B] «Effundam aquam super sitientem, et fluenta super aridam (Isa. XLIV) .» Sed Naas cum Jabes foedus aliter dedignatur inire, nisi oculum dextrum paciscatur eruere: quia quisquis vel antiquo hosti in perversa suggestione substernitur, vel mundi hujus inquietis actionibus implicatur, dum se tanquam superbo regi turpiter foederat, necesse est ut dextrum oculum, hoc est, lumen contemplationis, amittat; et sic opprobrium in Israel ponitur: quia dum a contemplationis arce ad terrena, vel immunda quaelibet exsequenda devolvitur, consequens est, ut in Ecclesia probrosae derisionis obtrectationibus mordeatur. Petunt autem illi septem dies inducias, et quia Deus septimo die requievisse a conditis operibus legitur (Gen. II) , quid per septenarium [Col. 0382C] numerum, nisi requies designatur? Istum numerum Saul inobediens ignoravit, cum per eum se Samuel praestolandum esse praecepit: «Septem, inquit, diebus exspectabis, donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias (I Reg. X) .» Sed quia spiritualem requiem vir reprobus sprevit, exagitandum eum spiritus malus arripuit. Per septenarium ergo dierum numerum ab iniquo rege Jabes civitas liberatur: quia quaelibet anima, quam suadente diabolo mundus ad se conatur attrahere, ac negotiorum saecularium tenebris excaecare, illaesum contemplationis oculum servat, si omnino resistens, in suae quietis proposito perseverat: eamque Redemptor noster de tentatione, quam patitur, eripit, cum eam in remotionis suae censura quiescere deprehendit. [Col. 0382D] Unde illic scriptum est: «Cum venisset, inquit, dies cratinus, constituit Saul populum in tres partes, et ingressus est media castra in vigilia matutina, et percussit Ammon usque dum incalesceret dies (I Reg. XI) .» Quid enim per Saul, qui Christus Domini dicebatur, nisi is, 187 qui verus rex est Israel, Dei hominumque mediator innuitur? Quid est, quod populum in tres constituit partes, nisi quia tres sunt principales animae virtutes, fides scilicet, spes et charitas? In trifariis itaque bellatorum partibus victoria, certaminis obtinetur, quia tribus his virtutibus, duce Christo, omnis diabolica tentatio vincitur. Porro nec ipse a mysterio vacat pugnatorum numerus, quem Scriptura pronuntiat. «Fuerunt, [Col. 0383A] ait, filiorum Israel trecenta millia: virorum autem Juda triginta millia (I Reg. XI) .» Millenarius autem, atque denarius, quia perfecti sunt numeri, sanctorum perfectionem; trecenti vero vel triginta, qui a tribus oriuntur, divinam significant Trinitatem. Quid itaque per trecenta millia, vel triginta millia bellatorum, nisi sancti doctores intelliguntur Ecclesiae, qui et fide sunt orthodoxi, et religionis operibus consummati? Cum his ergo Saul hostiles regis Naas acies superat, quia cum doctoribus Ecclesiae suae Christus de veternosi serpentis versuta machinatione triumphat. Nam cum eorum praecepta, vel exempla subtiliter attenduntur, mox corda torpentia, quae jam noxius tepor invaserat, recalescunt: et ad obtruncandas impugnantium vitiorum acies velut [Col. 0383B] elato mucrone spiritus inflammatur. Unde et ipsi bellatores Israel, et Juda nuntiis, qui ad se venerant, dicunt: «Sic dicetis viris, qui sunt in Jabes Galaad: Cras erit vobis salus cum incaluerit sol (Ibid.) .» Nam cum mens per desidiam primitus tabefacta, et jam in se reversa ad Conditoris sui desiderium recalescit: cum torporem negligentiae deserit, et frigus insensibilitatis pristinae flamma sancti amoris accendit, tunc velut incalescente sole, victoria de hostibus sumitur, et obsessa civitas de superbi regis manibus liberatur. Hinc est quod de Abraham scriptum est: «Quia apparuit ei Dominus in convalle Mambre in ipso fervore diei (Gen. XVIII) .» Hinc est, quod de Loth: «Sol, inquit, ortus est super terram, et Loth ingressus est Segor (Gen. XIX) .» Recte igitur sive mundi, sive principis ejus amicitias dedignamur, et cum eis simul societatis foedus habere contemnimus: ne dum tenebris jungimur, luce privemur. Et notandum, quod iniquus rex non duos inimicis eruere, sed unum duntaxat oculum flagitat, ut eos in Israel opprobrium ponat: quia saepe malignus hostis consentienti sibi cuilibet reprobo homini potiorem partem sanctitatis, ac lucidi operis adimit, minorem vero artificiosa quadam suae calliditatis industria derelinquit; ut in eo quod tollitur, sit occasio damnationis ut pereat: in eo vero, quod remanet, de spe fiduciae praesumatur: ut peccator ad poenitentiam non recurrat, sed ex ipsis sanctitatis amissae reliquiis, quibus tanquam baculo transgressor innititur, ab his, qui eum [Col. 0383D] cecidisse noverunt, infamia laceretur; sicque pii operis detrimentum dignae sit irrisionis opprobrium. Huic etiam illud non dissimile est, quod David nuntiis contigit, cum eidem Naas mortuo, filius ejus ad obtinenda regni sceptra successit: «Faciam, inquit, misericordiam cum Hanon filio Naas, sicut fecit pater ejus mecum misericordiam (II Reg. X) .» Misit ergo David consolans eum per servos super patris interitu, utque historiam 188 compendiosa relatione succingam, tulit Hanon servos David, rasitque mediam partem barbae eorum, et praecidit vestes eorum medias usque ad nates, et dimisit eos. Quid enim per Hanon, nisi nequitiae spiritus? quid per barbam, quae virorum est propria, nisi [Col. 0384A] sanctarum fortitudo virtutum? quid etiam per vestes, nisi sanctitatis intelligitur indumentum? Psalmista perhibente, qui ait; «Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) .» Hanon ergo foedus amicitiae reposcentibus mediam barbae partem radit, quia hostis antiquus aliquando fortiter operantis robur imminuit; sed postquam barbam rasit, etiam vestimenta praescidit, quia mox ut malignus spiritus interiorem adimit fortitudinem, consequenter etiam exteriorem conspicuae conversationis exuit honestatem. Quid est enim vestes hominum ad nates usque praescindere, nisi eos a superducto velamento justitiae usque ad obscoeni et inverecundi operis turpitudinem denudare? Audiat hoc Audreas, qui nuper de contubernio vestrae sanctitatis egrediens, cum Ammonitarum [Col. 0384B] rege foedus amicitiae contulit; et nunc per Romana moenia tanquam rasus barba, et detruncatus habitu, non sine David pudore discurrit. Audiant et ii, qui prodire fortassis adhuc in publicum concupiscunt, ne dum inania cernere liberis obtutibus inhiant, dextrum oculum, hoc est vim intimae contemplationis exstinguant. Nec pruriat eorum gula cum illo carnali Israel (Num. XI) , porros, cepas, et allia, quarum videlicet herbarum vehemens acrimonia oculos turbat, et ad lacrymas provocat: quia nimirum saecularis actio, dum multis pressurarum angustiis cingitur, dum laborum ingruentium crebra perturbatione vexatur, quibus gaudere promisit, saepe flere compellit. Plane si laboris delectat exercitium, habet sancta quies laborem suum. Unde Dominus ad [Col. 0384C] Moysen: «Vade, inquit, et dic eis: Revertimini in tentoria vestra; tu vero hic sta mecum, et loquar tibi omnia mandata, caeremonias atque judicia (Deut. V) .» Caeteris quippe in carnis suae tentorio delectabiliter quiescentibus servus Dei non residere jubetur, sed stare cum Domino, ut quo remotius a mundi laboribus cessat, eo vigilantius in divinis obsequiis ipse se sanctae quietis fervor exerceat.

Sed jam ad me redeo, me vestigiis vestrae sanctitatis advolvo, ut sicut in os mihi unanimiter promisistis, in hiantem peccatorum voraginem merso sedulae orationis brachium porrigatis. Nam etsi vobis cohabitare non potui, habitationi tamen vestrae quietudinem procuravi. Berzellai sane Galaadites descendens de Rogelim, praebuit alimenta David, dum [Col. 0384D] fugeret a facie Absalon (II Reg. XVII) . Quem cum, peracta victoria, rex invitaret ut ad quiescendum cum eo in Jerusalem ille transiret, acquiescere noluit, sed filium suum illi sua vice commisit: «Obsecro, inquit, ut revertatur servus tuus, et moriar in civitate mea, et sepeliar juxta sepulcrum patris mei, et matris meae. Est autem servus tuus Chanaan: ipse vadat tecum, Domine mi Rex, et fac ei quod tibi bonum videtur (II Reg. XIX) .» Ego etiam Berzellai non sum impar exemplo; in hostili vobis persecutione succurri, sed Deo largiente triumphum, ad propria repedavi, 189 hoc Cluniacensibus inquiens quod Colossensibus Paulus dicebat: «Nam etsi corpore absens sum, sed spiritu vobiscum sum, gaudens, et [Col. 0385A] videns ordinem vestrum (Col. II) .» Sicut ergo ille regi tradidit filium, ita et ego propriam animam vestris manibus trado, atque ut ad mensam vestrae orationis alatur, imploro. Enimvero cum bona pro malis jubeat lex divina restitui, quanto magis bona bonis praecepit redhiberi. Quid enim mirum, si hoc humana ratio ex indicta sibi lege persolvat, cum idipsum aliquando etiam bruta animalia nullis obnoxia legibus impleant? Nam sicut fraterna mihi constat relatione vulgatum, Veneti quidam institores marina discrimina remigii labore sulcabant: cumque applicuissent, formidolosum stupendumque conspiciunt non procul ab ipsa littoreae crepidinis arena portentum; leonem scilicet trabalis, ut videbatur, draconis spiris obeuntibus involutum. Cumque illinc [Col. 0385B] draco captum ad speluncam suam violenter attraheret, hinc miserabilis leo, quibus valebat nisibus, reluctaret; tandem quo leo coepit desperata reluctatione deficere, tanto magis draco inextricabilibus eum nodis innectens animabatur victoriam obtinere. Sed Pandoces, qui repente huic spectaculo supervenerant, miserantes infelicem leonis vicem, audenter arma corripiunt, draconem perimunt, leonem de faucibus mortis ereptum abire permittunt. Sed leo, ut ita jam dicam nobilissimus bestiarum (Prov. XXX) , gratus vitae suae auctoribus exstitit, et per aliquo; dies, quibus illic remorati sunt, unam illic quotidie pellem capti a se animalis advexit. Quid ergo mirum, si sancti homines, et divinis legibus eruditi, percepto charitatis officio grata vice respondeant; [Col. 0385C] cum idipsum et brutum animal videatur implesse? Et hoc fortassis exemplum quadam vobis valeat ratione congruere. Vos enim leo non sine causa significat, qui sic dormitis a saeculo, ut pervigiles semper oculos habeatis in Deo, illud cum sponsa cantantes: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) » Qui super aspidem et basiliscum ambulatis, et conculcatis leonem et draconem (Psal. X) ; qui denique ut leo sine terrore confiditis, et occursum adversantis nequitiae non pavetis (Prov. XXX) . Pellem autem Michol ad caput David posuit, per quam ille gladios Saul regis evasit (I Reg. XVIII) ; pelliceis quoque tunicis primos parentes nostros Deus omnipotens induit (Gen. III) , quibus utique mortales effectos, reatu transgressionis exigente signavit. Vos itaque draconeis [Col. 0385D] per me nexibus expediti, pellem pro beneficio reddite, vitalemque mihi mortificationem vestris orationibus impetrate, ne mihi de caetero mundus advivat, sed si quid adhuc hujus mihi reliquum est, in acquirenda salutis aeternae lucra proficiat. Sed quanquam Apostolus dicat: «Quia absque ulla contradictione, qui minus est, a meliore benedicitur (Hebr. VII) :» tamen quia charitate compellor, benedictionem prohibere non valeo. Omnipotens Deus a cunctis improbi Satanae vos infestationibus protegat, et omnia carnis ac spiritus a vobis inquinamenta detergat, Amen. Exstinguat in vobis aestuantium comites vitiorum, et florere vos faciat vernantium decore virtutum. Amen. Per intercessionem [Col. 0386A] apostolorum suorum Petri et Pauli, ab omnibus 190 vos peccatis absolvat, et electorum suorum secum sine fine regnantium concives efficiat. Amen. Benedictio Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti descendat, et maneat super vos. Amen.

ARGUMENTUM.—Pomposiani monasterii monachis nescio quod munus mittit, suamque erga eos benevolentiam declarat: eosdem etiam obsecrat, ut sui memoriam post mortem faciant, preces pro eo fundentes, sicut pro suis monachis consueverant.

Religiosissimis et sanctis viris omnibus, qui Pomposiae Deo deserviunt, PETRUS devotissimae servitutis obsequium.

Dilectissimi Patres et domini, qualiter cor meum [Col. 0386B] vestrae charitatis incendio ferveat, quibus circa Pomposiae monasterium amoris facibus inardescat, nolo scribere, ne fortasse videar adulationibus deservire. Cujus rei testis est ipsa conscientia: illis etiam non est prorsus occultum, qui mecum possunt frequenter habere colloquium. Vos etiam, dilectissimi, licet corporis habitatione semotum, nolite me extraneum esse decernere: nolite me etiam amicum quemlibet, vel qualemcunque socium deputare, sed et nos, et totum nostrum conventum quasi proprii vestri juris possessionem esse indubitanter agnoscite, et quidquid vobis placuerit, tanquam vestris subjectis atque domesticis, absque ulla cunctatione jubete. Unde vos, dilectissimi, lacrymabiliter obsecro, et ad sancta vestigia vestra me prostratus [Col. 0386C] advolvo, ut pro me servo vestro semper orare dignemini: et praecipue cum mortuus fuero, quidquid de vestrae congregationis monacho facitis, hoc etiam de me misero facere studeatis. Rogo autem, domini mei, parvulam benedictionem de manu (servi, vel quid simile addid. ) vestri benigne suscipere: et non quid, sed a quo; non quantum, sed ex quanto proferatur, attendite.

ARGUMENTUM.—Altizoni abbati scribit se magno dolore affectum esse, quod illi equo indigenti confestim non fuerit largitus, eique se, equos ac bona omnia monasterii liberaliter offert.

191 Domno A. domino suo, PETRUS peccator monachus quidquid servus.

[Col. 0386D] Charissime, melius mihi videtur nullam charitatem habere, quam fingere: et tolerabilius puto charitate quemlibet vacuum esse, quam ejus plenitudinem simulare. Ubi enim nulla charitas est, potest per divinam gratiam nasci: ubi vero ficta est, quo veritatem sub figmenti colore mentitur, eo aut nunquam aut difficilius emendatur. Noverit ergo dulcissima sanctitas vestra, quia multum me poenituit, quoniam cum vos conqueri caballorum indigentiam audivi, de meo protinus non descendi, non ultroneus ambos obtuli: et velle, nolle, te suscipere, non coegi. Sed inter haec illud quoque non sine causa considero, quia dudum nunc cor meum ex hac culpa tanto poenitentiae ardore decoquitur, et non implesse [Col. 0387A] charitatis officium suspirando, et conscientia remordente, tanquam verme rodente, gravissime lamentatur. Post transitum hujus vitae quid faciet, qui tempus impendendae charitatis effluxisse deflebit, et tamen negligentiam suam emendare non poterit; quia tempus acceptabile et diem salutis amisit (II Cor. VI) ? Si enim tam grave et amarum menti nostrae videtur hic peccasse, ubi possumus adhuc peccata corrigere; quid illic agendum erit, ubi reatum suum nemo poterit emendare? Sed haec alias. Nunc autem, dilectissime, si equum habes inventum, Deo gratias: alioquin si adhuc deest, mitte ad nos cum tuis litteris monachum, qui omnes nostros, et equos et mulos solerter aspiciat, et qualem sibi placuerit, tollat. Pallium etiam optimum habemus, quod per [Col. 0387B] eumdem nuntium vobis allatum loco pignoris ponite, et equum vobis alterum providete. Neque enim decet, ut qui spiritu Deo servimus, propter rei temporalis inopiam donis pravorum hominum nostras animas inquinemus. Ut autem, quae dicimus, simulata non credas, si aliunde non habes: et quae libenter offerimus, nostra non tollis: ut de teipso quoque debeamus absque ulla dubietate praesumere, fiduciam subtrahis. Absit enim, ut cum quo mihi mens est una, terrena substantia sit divisa; et illi exteriora quaelibet denegem pro quo etiam mori merito non ambigerem, si necessitas immineret. Quaeso autem ut breviculus iste non pereat, sed in libro quolibet transcribatur, ut devotionis meae circa vos memoria conservetur.

(Habetur tom. III, estque opusc. 21.)

ARGUMENTUM.—Gebizonem monachum superbiae arguit, quippe qui eremitarum curam a S. doctore traditam reliquisset, ut alteri monasterio recenter a suo fratre constructo praeesset; ambiens scilicet monachorum institutor appellari. Detegit ejus fictam humilitatem, atque gravitatem criminis ostendit. Ad extremum imperat, ut aut depositum eremi regimen resumat, aut in monasterio sub alterius disciplina vivat.

Fratri GEBIZONI PETRUS peccator monachus salutem.

Prodigium atque portentum, frater, videtur esse [Col. 0387D] quod agis: immeabile est iter, quod novus nunc viator ingrederis. A me plane jussus, imo rogatus, et a fratribus indifferenter electus, eremi regimen suscepisti: ac postmodum tanquam aeger et languidus, tantisque te laboribus imparem asserens, superimpositi oneris sarcinam abjecisti. Nunc autem alibi rector effectus, evidenter ostendis, quia sub aliena censura tenere regimen dedignaris; ne videlicet sub alieno nomine sobolem procrees, et dum propriae familiae nomen extendere niteris, defuncto fratri semen suscitare contemnis: Onam scilicet Judae filium imitatus, qui juxta sacrae Historiae seriem, introiens ad uxorem fratris sui, semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur [Col. 0388A] (Gen. XXXVIII) . Sed nota quod sequitur: «Idcirco, inquit, percussit eum Dominus, eo quod rem detestabilem faceret.» Horres enim, atque fastidis, ut qui sunt Gebizonis, Petri dicantur esse discipuli: et qui singularem gloriam quaeris, famam tui nominis cum alio participare, caeteros despiciens, erubescis. Enimvero sacris canonibus cautum est (can. Requisisti, 33, q. 1) , ut quisquis frigidus cum uxore coire non praevalet, hac spreta repudio, ad secundas nuptias non transmigret. Figmentum quippe fuit cum prima non potuisse concumbere, si valet cum altera convenire. Tu etiam, si illic sufficis congregationem regere, hic etiam potuisti: sed hanc cum gerere potuisses, adulterino perfugio ad alienae te congregationis regimen transtulisti. Unde non debes tenere, quam habes, [Col. 0388B] qui legitima uxore contempta, meretrici copulatus adhaeres, praesertim cum canonica rursus decernat auctoritas (tex. in c. Quanto, De translat. episcopi ), ut qui de una Ecclesia transmigrat ad alteram, et illa careat, quam contempsit: et eam nullatenus teneat, quam noviter acquisivit. Ambis plane privatum propriae gloriae nomen acquirere, dedignaris alieno nomini sobolem procreare. Sic et ille, cui jure propinquitatis accipere Ruth competebat uxorem: «Credo, inquit, ad Booz jure propinquitatis (Ruth. IV) .» Neque enim posteritatem familiae meae delere debeo. Ille quippe vanus, et gloriae cupidus, proprio nomini posteritatem familiae conabatur 193 extendere, Booz autem, vir bonus et justus, famam proprii nominis parvipendens, divinae [Col. 0388C] tantummodo legis contentus est mandata servare. Sed ecce illius, qui suam post se memoriam anhelabat in posteritate relinquere, ne nomen quidem agnoscitur; hic autem non solum in Patrum, sed in patriarcharum catalogo cum gloria numeratur. Ille posteritatis famam, cui providit, amisit; iste paternum nomen, quod pro sacrae legis observatione sprevit, accepit. Ille nescitur parens esse saltem quorumlibet hominum; iste praepotentium frater factus est regum. Ille, dum posteritatis memoriam concupiscit, de memoria corruit; iste, qui propagando sub suo nomine generi non consuluit, per Davidicae stirpis traducem totius mundi genuit Salvatorem. Desine, frater, desine cervicem cordis arroganter attollere teque tam evidenter in superbiae [Col. 0388D] cornibus exaltare. In cujus enim corde radicem superbia fixerit, licet quibusdam superductae humilitatis aliquando bracteolis coloretur, nequaqum tamen, ne vel tenuiter effluat ac latenter erumpat, undique cohibetur. Memento, frater, quia, dum in capitulo nuper fratribus consideres, in hanc vocem velut consulens, erupisti: Estne, pater, retributio, si solatiamur monasterio construendo? Et hoc non ut scirpi nodum, quo liber erat, absolveres, sed ut viam verbis sequentibus aperires. Quis enim hoc nesciat, nisi qui pietatis cultum prorsus ignorat? Sed ut efflueret quod scatebat, protinus intulisti: Frater enim meus, S. Laurentii monasterium a se constructum nuper, ut dedicaretur, effecit, et duodecim [Col. 0389A] ibi pallia munificus obtulit. Quid enim ad nos in tam terribili loco vel quid tuus obtulerit frater audire, vel ipsum oblationis calculum supputare, nisi tantum ut tu generosus atque sublimis in fratre et frater tuus videretur opulentus ac liberalis in munere?

Ejusdem quoque monetae fuit et illud quod paulo post fabricans addidisti: frater meus talis Vassi unicam filiam sibimet in matrimonio copulavit; atque illico subdidisti: unicam, inquam, aliam quippe Vassus ille sobolem non habebat ut, nisi pudor ora suffunderet deprehendique timeres, consequenter adjiceres, si spiritum quo mens surgebat efflares, neque enim ille dotali sibi eam jure conjungeret, si in successione parentum cohaeredes haberet. Hoc [Col. 0389B] porro verbis non expressisti, sed accurate nobis, ut subintelligeremus, perspicuum reliquisti. Quidquid autem homo per horis organum promat, scrutator renum Deus (Psal. VII) , mentis duntaxat arcana considerat, et auribus occulti judicis non tam strepitus vocis quam clamor insonat cordis. Hinc est, quod per Prophetam dicitur: «Desideria cordis eorum exaudivit auris tua (Psal. IX) .» Hinc est, quod de superbo Nabuchodonosor rege Daniel ait: «Respondensque rex ait: Nonne haec est Babylon magna, quam ego aedificavi in domo regni in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei?» (Dan. IV.) Cui, rogo, ventosus et arrogans iste respondit per verba prolalae superbiae, nisi tumidae cogitationi, quae ante jam vociferabatur in mente? Nam et perditionis [Col. 0389C] ille spiritus, qui dixisse legitur: «In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum, sedebo 194 in monte testamenti, in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, et similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» nequaquam haec labiis protulit, nimirum qui carne non tegitur, sed in cogitationem sacrilegam tyrannus erupit. Si ergo sublimis ille angelus idcirco irrecuperabiliter periit, non quia contra universitatis auctorem protulit quaelibet prava, vel fecit, sed tantum quia per nequitiam cogitationis intumuit, quid nobis prodest in vestimento, vel verbo nos velut humiles dejici, intus vero de proavorum titulis, vel fastu sapientiae singularis super caeteros arroganter extolli? Nitimur humiliter loqui, humiles videri. Evellatur ex corde radix infixa [Col. 0389D] superbiae, et mox etiam si nostra desit industria, videbitur humilitas in sermone. Sed ubi liquor acescit in vegete, suave vinum in poculo nullus valet haurire. Quis enim de furfure conficiat pollinem? Quis de vena ferri argenti fabricet claritatem? Imo ut ad evangelicum recurramus exemplum. «Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus?» (Matth. VII.) «Non enim, ut illic sequitur, potest arbor mala fructus bonos facere (Ibid.) .» Arbor sane voluntas intelligenda est, non persona. Nam eadem persona hominis et bona operari valet et mala, sicut ex eadem terra et ficus profertur et spina. Sed sicut mala arbor nunquam bona germinat poma, ita de superba voluntate, quae procul dubio mala est, nunquam [Col. 0390A] mera vel incontaminata procedit humilitas. Et sicut radice laesa, totius arboris rami consequenter arescunt, sic ex mente superba, si quid boni operis ad tempus virescere cernitur, velut humore convallis exhausto, in praerupti saxi ariditate siccatur. «Reversi sunt autem, ut Lucas evangelista testatur, septuaginta duo cum gaudio dicentes: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo (Luc. X) .» Quid ad haec ille, qui cordis attendit arcana, respondit? «Videbam, inquit, Satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Ibid.) .» Ac si dicat: Videte, ne dum nequitiae spiritus vestris subduntur imperiis, mentes vestrae jugo premantur elationis. Quia si Satanas per superbiam coelum perdidit quod tenebat homo superbiens nequaquam valet invenire quod [Col. 0390B] sperat.

Certe cum Joab contra Raboath regem Ammon robuste confligeret urbemque regiam obsidione vallaret, nuntios ad David ordinat, eumque, ut veniens victoriam in suum transferat nomen, invitat: «Dimicavi, inquit, adversum Raboath, et capienda est urbs Aquarum. Nunc igitur congrega reliquam partem populi, et obside civitatem et cape eam, ne cum a me vastata fuerit urbs, nomini meo ascribatur victoria (II Reg. XII) .» Militaris homo ad regalis gloriae famam gaudet sui laboris transferre victoriam, et servus Dei in regendis fratribus praeceptori suo dedignatur impendere clientelam? Herodes et Philippus urbes proprio labore constructas, ad honorem, alter Augusti, alter Tiberii, Caesareas appellarunt (JOSEPH. lib. I, c. 10, De bello Jud., et lib. XVIII, c. 3, Antiq.) : et nos, qui vitae hujus pompam abjecimus, imo qui mundo nos mortuos fore juravimus, vani nominis gloriolas concupiscimus, et de ramusculis frivolae laudis inflamur. Cave, frater, ne quae dicimus, mens tua graviter ferat, ne sub correptionis 195 malleo pulvefacta dissiliat; et hoc esse quod reprehenditur, per hoc etiam clarius innotescat. Humanam quippe mentem superbia vitream reddit, ut correptionis ictum per impatientiam ferre non possit. Vitrum nempe dicitur, quia visu penetratur, atque ideo si robur haberet soliditatis, caeteris potuerat eminere metallis; sed quia citius rumpitur, vili pretio taxatur. Ita qui ad correptionis ictus per [Col. 0390D] impatientiam frangitur, etiam si caeteris virtutibus polleat, soliditatem virium se non habere demonstrat. Hinc est, quod de superba Israelitica plebe, et impatientiae morbo laborante, per prophetam Dominus dicit: «Versa est mihi domus Israel in scoriam (Ezech. XXII) .» Scoria plane metalli cujuslibet si malleo tundente feritur, protinus in pulverem contrita redigitur. Mens igitur tua ne se coram Domino in scoriam vertat, amicae redargutionis ictus aequanimiter ferat. Ut autem epistolam sententiae promulgatione concludam, aut ad id quod sprevisti, te regimen redige, aut propria salute contentus, sub priore monachus vive, quatenus aut casti prioratus labor legitima te spiritualium filiorum educatione [Col. 0391A] fecundet, aut verae humilitatis abjectio coram obtutibus humiliati pro te Redemptoris exaltet.

ARGUMENTUM.—Humilis magister injungit suis discipulis, ut quae falso de S. Joannis Baptistae concepti die dixerat; sive quae in aliis opusculis invenerint errata, corrigant.

Sanctis abbatibus GEBIZONI, et THEOBALDO, JOANNI quoque Laudensi, imo laudabili in Christo fratri, PETRUS peccator monachus servitutem.

Noverit sancta charitas vestra, dilectissimi, quoniam hesterna die, dum meridiano sopore deprimeret, videbatur mihi quod in navigio constitutus, partem libri, quem ipse dictaveram, prae manibus haberem, [Col. 0391B] eisdemque paginis non minus quam mihi procellae furentis impetum formidarem. Cumque nimis attonitus imminentisque discriminis horrore constrictus, concussis pavore visceribus, minacis fluctus naufragium pertimescerem, repentinus undarum aestus vehementer intumuit, neque librum manu tenentem cum ipsa, cui tunc ineram, rate demersit. Mox experrectus recogitare coepi et solerter in mente revolvere quid mysterii res haberet, quid denique visio ista portenderet. Hodie vero ipsum mihi sollicite meditanti, epistola illa, ⁜ (96) in qua de octo Veteris Testamenti festivitatibus et de B. Joannis Baptistae generatione loquebar, occurrit; et mox tanquam marini fluctus inundatio, vorago me subiti moeroris absorbuit. Ibi me nimirum, fateor, errasse comperi, et insipienter [Col. 0391C] locutum 196 atque a sanae intelligentiae regula declinasse liquido deprehendi. Dixeram enim B. Joannem occiduo scenopegiae die, qui videlicet prae caeteris est celeberrimus, fuisse conceptum. Quod si diligenti consideratione perpenditur, a veritate dissonum reperitur. Dies enim conceptionis B. Joannis, qui octavus est a Kalendis Octobris, post octavum diem scenopegiae, est tertius, ac per hoc ab illa festivitate procul dubio probatur alienus. Cum igitur festivitas scenopegiae decimo Kalendarum Octobris desinat, conceptio vero S. Joannis ejusdem mensis octavo contingat, liquido constat procul jam extra scenopegiae limitem de senili complexu conceptum beatum fuisse Joannem. Ecce, quod incaute scribendo [Col. 0391D] deliqui, Deo me misericorditer ad poenitentiam revocante, correxi. Nunc itaque, dilectissimi, sanctae prudentiae vestrae studiis hoc obedientiae munus injungo, imo tanquam servus atque discipulus humiliter obsecro, quatenus et hanc epistolam ad fidem, qua apud nos correcta est, redigatis et caetera quoque nostrae dictationis opuscula sollicite perlegentes, si quid reperiatur absurdum, vel funditus amputare, vel elimatiori stylo digerere festinetis. Non enim timendum est ne, si manus corrigentis accedat, scriptoris articulus decorem genuinae venustatis amittat, sed hoc potius adnitendum, ut dum styli currentis urbanitati non parcitur, sobrii intellectus regula inviolabiliter conservetur. Cum [Col. 0392A] igitur in ore duorum vel trium testium stet omne verbum (Deut. XIX) , vobis tribus, quos spirituali pollere prudentia non ignoro (Gal. VI) , hoc meditationis studium mea voce delego, ut si quid adhuc in illis reperitur opusculi quod a tramite veritatis exorbitet, per vos ad norman rectitudinis redeat, et ad plenam editionem ac legendi auctoritatem liber ille per examinationis vestrae diligentiam convalescat.

(Habetur tom. III, estque opusculum 44.)

[Col. 0392B] ARGUMENTUM.—Tuetur se ab abbatis cujusdam impugnatione, qui conquestus erat quod monachum ex suo monasterio egressum, contra sancti Benedicti regulam recepisset. Ostendit igitur a sancto Benedicto non prohiberi monachum ex monasterio ad eremum transire, sed potius ex uno coenobio egressum, in alio recipi, imo eremiticam vitam tanquam perfectiorem ab eodem plurimum commendari, et monachis, (si qui tamen capaces sunt) consuli probat.

197 Domno J. venerabili abbati, PETRUS peccator monachus sincerissimae charitatis affectum.

Sanctitatis vestrae litteras, colende Pater, digna devotione suscepimus, quibus etiam prout causa dictaverit, breviter respondemus. Succensetis enim, ac nos conquerentes arguitis, quia non debuimus vestros monachos in eremo, contra B. P. nostri Benedicti [Col. 0392C] praecepta suscipere (Reg. c. 16) , dum ille decernat de noto monasterio venientibus apud extraneos habitationis aditum non patere. Cujus suggillationis obstaculum, pace vestra, nos facile propulsabimus, quia nimirum sanctus ille vir monasteria quidem doctrinae suae mandatis instituit, super eremitas vero nullum sibi magisterium arrogavit. Enumeratis siquidem quatuor generibus monachorum, praesto subjunxit (Reg. c. 1) : «His ergo omissis ad coenobitarum fortissimum genus disponendum, adjuvante Domino, veniamus.» Qui ergo ad solum coenobitarum genus se contulit disponendum, patenter innotuit quod eremitarum sibi non applicuit institutum. Sed ipsa beati viri hic verba ponamus, et utrum coenobitis an eremitis scripserit perspicue [Col. 0392D] discernamus (Ibid., c. 61) : «Caveat, inquit, abbas, ne aliquando de noto monasterio monachum ad habitandum suscipiat, sine consensu abbatis sui.» Qui ergo abbatem monasterii, non priorem alloquitur eremi, evidenter tunc ostendit quia quidquid scripsit, non eremitis, sed coenobitis potius, ut sequerentur, injunxit. Porro autem, quia jam manifeste docuimus, quod S. Benedictus alienum in eremo suscipi non prohibuit, ostendamus nunc qualiter, ut hoc fieret, hoc est, ut monachus de monasterio festinaret ad eremum, etiam provocavit. Haec itaque nostra non sunt, sed ejusdem Patris nostri verba (S. Ben. Reg. c. 1) : «Secundum, inquit, genus [Col. 0393A] est anachoretarum, id est, eremitarum. Horum, qui non conversionis fervore novitio, sed monasterii probatione diuturna didicerunt contra diabolum, multorum solatio jam docti, pugnare; et bene instructi fraterna ex acie, ad singularem pugnam eremi, securi jam sine consolatione alterius, sola manu, vel brachio, contra vitia carnis, vel cogitationum, Deo auxiliante, sufficiunt pugnare.» Ex quibus utique manifeste colligitur quia doctor almificus de monasterio fratrem quemlibet ad eremum conscendere non modo non prohibuit, verum insuper monuit et docuit, insuper etiam quibusdam persuasionibus incitavit. Auctoritatem quippe dat, ut diuturna prius probatione frater in monasterio discat qualiter in eremo contra callidi tentatoris argumenta [Col. 0393B] confligat. Hic enim pugnare multorum solatio fretus inchoat, ut illic postmodum sola manu vel brachio infatigabiliter se et indesinenter exercens, carnis ingruentibus vitiis, vel cogitationibus non succumbat. Hic tiro; illic miles. Hic rudis et tener, qui sub campi doctore certaminibus assuescit; illic roboratus jam cominus dimicat, et singulare certamen Christi monachus non recusat. Hic velut per simulatae pugnae proludium; illic docta manus ad praelia conferit arma, nec perhorrescit constipatos impetus bellatorum. Illic 198 homo de saeculo veniens, velut urbem parvulam Segor de Sodomis egressus, ingreditur; cum vero ad eremum transit, jam cum eodem Loth montana conscendit (Gen. XIX) .

Ad perfectionis igitur summam tendenti et monasterium [Col. 0393C] transitus dicitur esse non mansio, non habitatio, sed hospitium; non finis intentionis, sed quaedam quies itineris. Ad hoc plane quisque signatur idoneus ut eum ad ecclesiasticum ordinem sacerdotalis electio provehat; ad hoc grammaticorum scholas ingreditur, ut, cum fuerit in arte perfectus, discedat; ad hoc scita legum quispiam studet adipisci, ut causarum forensium lites luculenter valeat in tribunalibus judicum perorare. Sicut ergo isti non in hoc quod faciunt animi intentionem figunt, sed in alium procul dubio finem tendunt, sic nimirum, sic monachus, quem tamen aetas vel aegritudo non aggravat, et in monasterio corporaliter degere, et ad eremum toto desiderio debet medullitus anhelare, quatenus illic per intentionem mentis velut nobilis [Col. 0393D] arbor radicitus haereat; hic se ad tempus sub obedientiae regularis exerceat disciplina, ut videlicet monasterii conversatio non aliud quam eremi sit praeparatio, et altiori proposito totus militet ad quod se prius in monasterio constitutus exercet. Sic Jacob, quod per duas annorum septimanas Laban opilionis more servivit, ad hoc duntaxat ut solam Rachelis copulam mereretur intendit. Et jam quidem Liam conjugali jure susceperat, sed per amoris intimi desiderium in venustae Rachelis amplexibus quiescebat (Gen. XXIX) . In illis itaque sanctae regulae verbis, quae supra posuimus, perspicue declaratur quia S. Benedictus, dum in monasterio hominem ponit, ad eremum dirigit. Hic quidem collocat, sed [Col. 0394A] illuc cohortatus invitat. Hic spiritale certamen incipere, illic edocet consummare. Hic admonet tironatus arma corripere, ut illic noverit phalangas hostium vitiorumque barbariem non enerviter obtruncare. Sed forte dicatur quia nos sancti viri verba ad nostrae voluntatis arbitrium violenter inflectimus, et potius argumentis innitimur quam in hac interpretatione verborum nobis suffragetur veritas. Inquiramus adhuc beatissimum virum, ut quod super hujus disceptationis articulo sentiat enucleatius elucescat, et illa quidem ejus quae supra posuimus in ipso sanctae regulae reperiuntur exordio. Videamus nunc quo eamdem regulam fine concludat: «Regulam autem hanc descripsimus, ut hanc observantes in monasteriis aliquatenus, vel honestatem [Col. 0394B] morum, aut initium conversationis nos demonstremus habere. Caeterum, qui ad perfectionem conversationis festinant, sunt doctrinae sanctorum Patrum, quarum observatio perducit hominem ad celsitudinem perfectionis.» Vides igitur quia doctor insignis in monasterio quidem constituit bonae conversationis initium, sed post ad sublimioris vitae in sancta religione provocat institutum; ut illic honeste vivere moresque componere, velut in convalle primae conversationis incipiat; deinde jam spiritalibus exercitiis roboratus, tanquam a lacte ad solidum cibum transiens, verticem perfectionis ascendat. Ad hoc animal in materno ventre concipitur ut egrediatur. Et certe necesse est ut mater abortiat, nisi fetus 199 ad sui plenitudinem convalescat. Nos autem [Col. 0394C] volumus ut semper uterus tumeat, et quod semel conceptum est non erumpat. Sinistrae indolis puer est, cui jam grandiusculo nec ex gingivis dentes prodeunt, nec ad gradiendum genua convalescunt. Porro autem, cum ipsa coenobitarum regula perfectionem se non habere perhibeat, sed volentem perfici ad eremi instituta patenter transmittat, cur nos ad perfectionis arcem et ipsi conscendere floccipendimus, et quidem, ne ad meliora proficiant, semper aliis invidemus?

Respiciens Jesum ambulantem Joannes, clamat: «Ecce Agnus Dei (Joan. I) .» Ad haec protinus Evangelista subjungit: «Et audierunt duo discipuli loquentem, et secuti sunt Jesum (Ibid.) .» Quid, rogo, querelae potuisset habere Joannes, dum ipse [Col. 0394D] sibi Jesum manifeste praeferret, et illi sequerentur utique potiorem? Si ergo ipsa quae praeest regula ad se confluentes ad eremum destinat, qua temeritate, qua fronte is qui sub regula est constitutus obsistat? Jam luce clarius patet quia qui quaerentibus eremum vetat, ipsam procul dubio regulam rebellis oblocutor impugnat; et dum regulae verbis adimit auctoritatem, ipsum sanctae regulae condemnat auctorem. Vera mater filium tradit ut vivat; falsa petit ut publicus eum ensis dividat (III Reg. III) . Octogenarius Berzellai, ut Channaa [Chanaan] filii utilitatibus consulat; ejus sustentaculo senectutis incurvae gravetudine fulcire non curat; dummodo ille regi David familiariter haereat, ipse destitui prolia [Col. 0395A] auxilio non recusat (II Reg. X) . Hilarionem dimittat Antonius, ut solus ad altiora conscendat. Nos autem diligimus monachos, sicut asinos, vel certe sicut servos. Amant enim homines haec animalia, non illis, sed sibi, ut ea videlicet aut in suam transferant carnem, vel ut eorum fruantur auxiliis ad laborem. Amant haec homines ut, ipsi bene sint; illa vero, aut non sint, aut male sint. Nos etiam, ut potiamur duntaxat obedientia monachorum, salutis eorum omnino parvipendimus incrementum. Hoc praeterea novimus, qui B. Benedictus eremi cultor exstitit, et hoc certe non optavit esse quod fuit: sed quoniam, sicut ipse testatur (IV Reg. XL) , unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius sic, alius quidem sic; nec omnes capiunt verbum hoc; dispensative constituit prius monasterialis [Col. 0395B] vitae planitiem, ut illic disciplinae flagellis attriti triti et exercitiis roborati, jam facilius eremi conscendamus ad arcem. Hoc itaque Benedictus, quod et beatus fecerat Paulus. Agamus siquidem erat Apostolus, homines tamen ad conjugium provacabat: «Unusquisque, inquiens, uxorem accipiat, et unaquaeque virum suum habeat: vir uxori debitum reddat, et uxor viro (I Cor. VII) .» Paulo post tamen dicit: «Volo omnes homines esse sicut meipsum (Ibid.) .» Aliud vero volebat Apostolus, et aliud praecipiebat. Volebat nos, sicut ipse erat, caelibes esse, propter excellens videlicet vernantis pudicitiae meritum: sed volebat inire conjugium, quia fragilitatis nostrae periculum timebat. Volendo me esse sicut se provocat ut ascendam; offerendo copulam [Col. 0395C] nuptialem, retinet sustentando ne corruam. Ad illud gliscit ultroneus, hoc concedit invitus. Mavult enim me esse quod est quam esse quod non est. Elegit tamen me utrumque sibi manere 200 vicinum quam procul abesse prorsus extraneum. Sicut ergo B. Paulus magis optat agamiam quam monogamiam, vel digamiam; ne tamen quique fragiles labantur in pellices, concedit uxores; ita nimirum B. Benedictus, quanquam propensius velit nos esse quod erat, hoc est, eremi sectatores, tolerabilius tamen ducit nos infirmos ac debiles in monasterii portu vel ignobiliter vivere quam in tempestuosa naufragi mundi voragine deperire.

Fratres itaque in monasterio immobiliter permanentes, tolerandi sunt; ad eremum vero fervido spiritu [Col. 0395D] transmigrantes plausibus ac praeconiis efferendi. Illi siquidem sub divinae protectionis clypeo delitescunt; isti vero in campum certaminis prodeuntes victoriae titulis decorantur. Illi defendunt sua; isti referunt spolia. Illi Deo protegente sunt insuperabiles; isti quotidie satagunt hostium suorum calcare cervices. Illi contra moenia constituti obsidentes, ne ingrediantur obsistunt; isti minaces hostium cuneos procul de suis finibus terga cedentes expellunt. Et quid plura dicam? Illi scilicet a saeculo sunt remoti; isti Deo jam confabulantur intima illi charitate conjuncti. Illi altare aereum custodiunt; isti jam ingrediuntur Sancta sanctorum. Ut autem in calce hujus epistolae jam subnectamus epilogum, [Col. 0396A] quia de noto monasterio suscepisse monachos accusamur, luce clarius constat quia S. Benedictum in hoc nihil prorsus offendimus. Sicut enim nobis in eremo videlicet constitutis, nihil ut exsequeremur injunxit, ita, ut caveremus, nihil omnino prohibuit. Sicut autem superius satis superque docuimus, ut ex monasterio frater ad eremum transeat, doctor insignis non modo non abnuit, verum etiam suggerit, provocat et impellit, atque ut evidenter ostenderet hoc apud se quantam desiderii vim haberet, hoc regulae suae principium indidit, hoc descriptum fine concludit; ab hac scilicet sanctus ille liber incipitur, in hac per auxesim materia terminatur, ut ipsum quodammodo per omnem sui textum praecipere videatur. Porro autem, cum incipientium ista [Col. 0396B] sit regula, quatenus, ut auditor reddatur intentus, commendent quae scribenda sunt, iste non solum in ipso regulae incipientis exordio, sed et in fine quoque totum opus suum levigando et annullando depretiat, ut coenobitarum ordinem eremiticae vitae supparem statuat. Ut ergo fratres ad eremum de monasteriali vita conscendant, et nos hortari et nos debemus cum charitate suscipere, ut non velut hostes a beato viro schismatica, quod absit, aversione discedere, sed, ut revera discipuli, videamur et illi invicem unanimiter consentire.

ARGUMENTUM.—Monachos Latinos, qui in monasterio [Col. 0396C] S. Mariae Constantinopoli versabantur, hac epistola magnopere 201 commendat, quod in illis regionibus rectum fidei et vitae tramitem tenerent. De quaestione vero, de qua ab illis interrogatus fuerat, ait se illorum nuntio, qui has litteras laturus esset, abunde satisfecisse.

Domno M. venerabili abbati monasterii S. Mariae in Constantinopoli et reliquis fratribus, PETRUS peccator monachus in Domino salutem.

Gaudemus, dilectissimi fratres, quia dum inter exteras gentes et in peregrinae linguae regione consistitis, a catholica tamen Fide et piis operibus, sicut fama vulgante comperimus, non exsulatis. Cives itaque sanctorum et domestici Dei a domo propria non receditis, dum intra sanctae Ecclesiae gremium constituti, per rectae conversationis lineam peregre [Col. 0396D] festinatis. In quacunque nimirum regione terrarum, aequaliter patet aula coelorum. Et ubi rectae fidei et sanctae conversationis idem est meritum, nil praejudicat diversitas aliqua varietasque linguarum. Ubicunque scilicet Dei servus inhabitet, oportet cum saeculares a se atque carnales actus abscindere, et mortificatum ab hoc saeculo per rectum sancti operis tramitem indefessis semper gradibus ambulare. Hinc est quod Adonibezech regi manuum summitas pedumque praeciditur (Judic. I) , ut per hoc abscindendos a nobis saecularis vitae gressus, et actus liquido designetur. Adonibezech quippe interpretatur dominus fulminis. Per quem videlicet, quid aliud quam diabolus intelligitur? Ille quippe dominus fulminis, [Col. 0397A] idem auctor impetus est et furoris, sicut econtrario, Dominus noster per prophetam dicitur, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isai. IX) . Hic itaque Adonibezech, sicut Scriptura testatur, ait: «Septuaginta reges amputatis summitatibus manuum, et pedum, colligebant reliquias ciborum sub mensa mea, sicut feci aliis, ita reddidit mihi Dominus (Judic. I) .» Quid itaque per septuaginta reges, nisi septuaginta linguarum intelligimus nationes? quibus nimirum malignus spiritus manuum pedumque summitates absciderat, quoniam omnis gens nec bona quaelibet operari, nec per justitiae tramitem incedere permittebat. Sed huic Adonibezech, humani videlicet generis inimico, manuum simul ac pedum summitates Redemptor noster abscidit, cum ejus ab electis suis [Col. 0397B] nefarios actus gressusque compescuit. Vos ergo, dilectissimi, nolite permittere vobis hunc praesidere tyrannum, quem mucrone divinae sententiae non ambigitis detruncatum. Vim itaque superni desiderii mente concipite, ad coelestis regni gloriam succensis visceribus aestuate, carnalis illecebrae solerter incentiva reprimite, ad Deum semper per singularis vitae semitam, et sanctorum Patrum vestigia properate, quatenus, dum justitiae tenere contenditis tramitem, ad ipsum justitiae et totius sanctitatis perveniatis auctorem. Omnipotens Deus, dilectissimi fratres, de manibus vos antiqui hostis eripiat, de peregrinis cives efficiat, et supernae Hierusalem moenibus, ubi non linguarum, non voluntatum est ulla diversitas, introducat. De quaestione autem, super qua nos consulere [Col. 0397C] decrevistis, fratrem hunc Petrum, vestrum scilicet nuntium 202, solerter inquirite, et quidquid vobis viva voce protulerit observate.

(Habetur tom. III, estque opusc. 29.)

ARGUMENTUM.—Classensem abbatem, qui monachum a monasterio transfugam detinebat multis excommunicationum vinculis obstrictum, obtestatur ut illum apud se permanere non patiatur. Quod si ad suum monasterium reverti velit, mitem se et clementem erga illum futurum pollicetur.

Domno P. venerabili abbati, PETRUS peccator monachus [Col. 0397D] salutem in Domino.

Miror sanctam prudentiam tuam, venerabilis frater, quia cum tota terra repleta sit monachis, tu meum adversum me monachum foves, toties me apud te expostulante, requisitum, tot apostolicae sedis Romanorumque pontificum excommunicationum jaculis sauciatum. Enimvero primus humani generis parens, cum sibi comedere de cunctis, praeter unam paradisi liceret arboribus, caeterarum quidem arborum poma contempsit, illam vero solam, quae sibi prohibita fuerat ex qua vesceretur, elegit (Gen. II et III) . Ita tu, cum eos forte quos licet suscipere non admittas; illum, qui tibi tam terribiliter prohibetur, asciscere non formidas, atque, ut tu duntaxat [Col. 0398A] eum sub tuo jure possideas, si perit anima, pro qua Christus mortuus est (I Cor. VIII) , omnino non curas. Apud Salomonem nempe meretrix, quae alienum subduxerat fetum, malebat eum regio mucrone secari, quam maternis uberibus reddi (III Reg. III) : parvipendebat siquidem perniciem morientis, dummodo vocabulum ipsa non amitteret matris. Tu etiam ad hujus exemplum, cur lactas quem non genuisti? vel more perdicis, cur foves quem non peperisti? Hoc est enim naturale perdicis, ut aliena furtim ova subripiat, eaque tanquam propria eo usque confoveat, donec fetus erumpat, sed cum pulli vocem matris audiunt, eam naturae docentis indicio recognoscunt, et falsa matre contempta, protinus ad veram perniciter revertuntur. Unde et Jeremias ait: [Col. 0398B] «Perdix fovit quae non peperit; fecit divitias, et non in judicio; in dimidio dierum suorum relinquet eas, et in novissimo suo erit insipiens (Jer. XVII) .» Nempe salvo eo, ut de his qui alienos furantur alumnos, hoc possit intelligi, videtur tamen de totius auctore nequitiae principaliter dici. Diabolus enim tanquam doctor in cathedra pestilentiae, super homines sibi magisterium usurpavit, quos ipse non condidit; et errorem nos docendo 203 quasi fovit, quos creando non peperit. Fecit itaque divitias, et non in judicio, quia dum rebus alieni juris ditescere voluit, aequitatis judicium temeravit. Sed in dimidio dierum suorum relinquet eos; diabolus enim quasi adhuc vivit, dum eum ultimi judicii gladius necdum transfodit. Nondum itaque mortuus suas divitias jam [Col. 0398C] relinquit, quoniam ad Creatorem suum genus humanum ex maxima parte jam rediit. In novissimo autem suo erit insipiens, quem, sicut Apostolus ait: «Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II) .» Et propheta: «Spiritu, inquit, labiorum suorum interficiet impium (Isai. XI) .» Homo igitur magistrum deserit abusivum, et redit ad proprium, cum novum damnat errorem, et ad suae revertitur conditionis originem. Unde illic apte subjungitur: «Solium gloriae altitudinis a principio, locus sanctificationis nostrae, exspectatio Israel (Jer. XVII) .» Deus itaque, qui est principium gloriae, ipse est exspectatio Israel, quoniam a quo genus humanum prodiit, per conditionis revertitur sacramentum. Qui ergo sedebat in [Col. 0398D] solio gloriae altitudinis a principio et hominem edocebat, ipse est exspectatio Israel, ut in loco sanctificationis nostrae, id est, in sancta Ecclesia, eumdem hominem iterum doceat. Unde per Psalmistam dicitur: «Reminiscentur, et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium (Psal. XXI) .» Quisquis ergo alienum tollit violata fide discipulum, Antichristi procul dubio imitatur exemplum. Et sicut ille quod alienum est, more perdicis, amittit; sic iste quod usurpatum est, aequitatis interveniente judicio, non tenebit.

Recordare, venerabilis pater, quia te praesente frater ille et prius ante sanctum altare ecclesiae, et [Col. 0399A] postmodum ante crucem cellulae, sub excommunicationis se devotavit elogium, si nostri prioratus obedientiam ex industria ulterius violaret. Cave ergo ne tam sanctum, tam venerabile monasterium is, qui tot excommunicationum vinculis involutus est, polluat, et per tam religiosum sanctumque conventum lethalis leprae se prurigo diffundat, sicut Israeliticae plebi divina vox ait: «Anathema in medio tui est, Israel, non poteris stare contra hostes tuos, donec deleatur ex te, qui hoc contaminatus est scelere (Jos. VII) .» Ego autem, qui lapsi fratris mortem sitire non debeo, ejus calamitati compatiens commotis visceribus ingemisco, et non modo sibi venialiter indulgere, sed si resipiscat, paratus sum pro salute illius etiam animam ponere. [Col. 0399B] Pro charitate igitur vestra sanctorumque fratrum vestrorum, quorum ego servus sum, cum vestris ad me tantummodo litteris veniat, et me circa se mansuetum fore, mitem atque benevolum non diffidat, alioquin Romana synodo jam propinquante . . . si . . . Sed nolo minas inferre, sufficiat tantummodo, ne mihi praejudicium fiat, interim cum humilitate deposcere.

(Habetur tom. III, estque opusc. 59.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 45.)

[Col. 0399C] (Habetur tom. III, estque opuscul. 46.)

ARGUMENTUM.—Aegritudinum suarum, quibus per plurimos dies male vexatus fuerat, seriem exponens nihil iracunde, nihil impatienter dicit, sed quasi alter Paulus in infirmitatibus suis gloriatur, ubique benedicens et laudans Deum, et gratias agens Altissimo, ita ut insigne tolerantiae et fortitudinis exemplum praebeat.

Charissimis fratribus RODULPHO et ARIPRANDO, PETRUS peccator monachus intimae dilectionis affectum.

Unanimis amicitiae propium est ut cum fratre frater et prospera communicet et adversa, quatenus fideliter animus sicut referenti in adversitate compatitur, [Col. 0399D] ita nihilominus et in prosperis unanimiter collaetetur. Ego vero cumulatus utroque, beatam vobis refero meae calamitatis historiam, ut et superno verbere me patiamini vehementer attritum, et per ejusdem Dei nostri potentiam congaudeatis etiam clementer ereptum. «Castigans enim, castigavit me Dominus, et morti non tradidit me (Psal. CXVII) .» Oraveram plane quam saepe ut in me coelestis disciplinae vigor irrueret, et petulantem mei corporis in solentiam non levi languoris aegritudine castigaret. In quo me divina clementia non despexit, sed ultra spem precibus annuens, non sine foenore mea vota complevit. Dedit enim mihi Pentecosten lugubrem, non Paschalem, et, ut ita dixerim, contulit mihi [Col. 0400A] jubilaeum, non sacerdotalium tubarum clangoribus intonantem (Levit. I) , sed suspiriis potius ac gemititibus lacrymabiliter obrepentem. Dominico nimirum die febricitans, in lectulum decidi, septemque transactis hebdomadibus, aeque Dominico die, qui nimirum quinquagesimus erat, Deo me ressuscitante, surrexi. Verumtamen lege dietae, ut asserebant medici, per incuriam violata, vix tres, sive quatuor dies sub coloratae sanitatis lenocinio mihi male blanditi sunt, et ecce in recidivam corruens per viginti postmodum dies ejusdem valetudinis laborare molestia non cessavi. Sic itaque post jubilaeum non quietis, sed turbinis impleta est quodammodo septuagesima captivitatis. Porro autem, dum me tantae passionis ardor exureret, dum mistum flegmati 205 sanguinem [Col. 0400B] spuerem, dum tot certe imminentis obitus signa praetenderem, ut medici quoque circumstantes propemodum desperarent, hoc mihi dedit omnipotens Deus, ut in nullius querelae murmur excederem, sed cuncta libenter, et ex animo tolerarem.

Gratias, inquam, ago tibi, misericors Deus, quia cum dignatus fueris sub peccatorum meorum ruderibus ad supplicium rapi, dignatus es me paternae severitatis igne decoquere, et animae meae rubiginem tanquam mallei cudentis impactione purgare. Quamobrem non mea voluntas fiat, Domine, quae prava semper est, et injusta; tua potius, quae coeli virtutibus et hominibus est humiliter adoranda. Ure, seca, concide, omnesque vulnerum meorum [Col. 0400C] sinus ac latebras perscrutare, nihilque prorsus in me lateat putridum quod curationis tuae praetervolet ferramentum. Nec tamen, dum hos disciplinae coelestis ictus aequanimiter fero, meae patientiae, quod absit, ascribo. Tu nimirum, Domine, tu sic flagella tua, dum caedis, attemperas ut dum ad summum doloris et angustiae perferor, ita ut spasmum patiens, pene mox exspirare compellar, illico sentiam pondus intimi doloris imminui, et caedentis manum dispensativa quadam lenitate suspendi, ut tanquam quadrifidam quis scuticam in verbere teneat, et interim pietate ductus, unum ex his lorum a caede compescat. Non ego itaque, sed tu clementissime, hujus patientiae auctor es, qui sub tanto moderamine motus tui flagella disponis. Licet enim elegiacum quid et lugubre nimietate [Col. 0400D] languoris aliquando depressus effutire compellar, ardeo, morior, intercidor; hoc simplex corporis gemitus, non querulae mentis est murmur. Unum praeterea te rogo, piissime, ut modo vitae meae terminum ponas, nec me ulterius vivere in consuetae ignaviae tepore permittas. Quod si placet incomprehensibili tuae majestatis arbitrio me in hujus carnis ergastulo diutius protrahi, da mihi, quaeso, potiorem amoris tui vim, vel uberiorem compunctionis gratiam, aut certe cujuslibet virtutis augmentum quod hactenus non habuerim, alioquin nunquam clementiae tuae placeat ut evadam, nisi quantulacunque mihi virtutis gratia, quam necdum sum consecutus, accrescat.

[Col. 0401A] Dum haec et his similia frequentius itero, funereae mihi parantur exsequiae, sacrati olei delibutione perungor; in cineris ac cilicii strato, tanquam illic emoriturus, exponor. Sicut enim, fracta videlicet ovi testa et rotante cultello, vitellus egreditur, sic anima mea carnis vulsa visceribus, exitium minabatur. Interea frater quidam, Leo nomine, erat in eremo, grandaevus quidem aetate, sed venerabilior districtae conversationis studio et simplicis animi puritate. Huic itaque per visum vir splendidus ac praeclarus apparuit, eumque quid ageret inquisivit. Cui se frater ille dormire quidem, sed tristem nimis esse de eminenti prioris sui morte perhibuit. Et ille: «Dic, inquit, Petro Damiani, de quo loqueris, nullam in medicis spem ponat, centum tantummodo [Col. 0401B] pauperes pascat, et protinus se convalescere de languore, quem patitur, non diffidat.» Cui cum 206 ille, de meliori utique vita sollicitus, diceret: Habebit ille, domine, paradisum? Respondit: In paradiso quidem quantocius est, sed dic illi, quia mox ut pauperibus alimenta contulerit, resumpta protinus incolumitate, gaudebit. Evigilans itaque continuo frater ad ecclesiam pergit, quam dum ingredi, conticinio noctis abnuente, non potuit, visione tamen attonitus, ad cellulam non redivit. Quid plura? Visionem frater fratribus retulit, eleemosynam indigentibus ardenti desiderio fraterna charitas ministravit; quibus etiam ex abundanti nummos adhibuit, et sic ego die altero, valetudine recedente convalui. Reparatio itaque sanitatis fidem [Col. 0401C] praebuit visioni. Sed cum pisces omnino deessent et languescente stomacho capere alimenta non possem, coeperunt fratres importunis precibus vehementer insistere, ut saltem triduo esum carnium reparationi tabescentis et effeti corporis indulgerem. Quorum utique si precibus acquiescerem, quodcunque illis poenitentiae vellem pondus injungerem, pollicebantur ultronea se devotione perferre. Quibus ego, quod olim Pharulphus Urbisveteris comes, qui centum millia mansos habere dicebatur, egerat, dedi ridiculae delusionis exemplum. Enimvero, sicut mihi relatum est, dum ad mensam comes ille discumberet, quidam illi monachus assidebat, quem rogare coepit, ut quia pisces deerant, dictante necessitate, carnibus vesceretur. Primo quidem ille negare, [Col. 0401D] deinde sensim paulatimque mollescere, postremo coepit animum, hortatibus delectabiliter impellentibus, inclinare. Verrinus interea callus apponitur, et hoc non esse carnem ac per hoc irreprehensibiliter comedi posse, vecors monachus fallaciter adhortantium lenocinio suadetur. Fit itaque de illo, quod de stulto viro atque a meretrice decepto per Salomonem dicitur: «Irretivit, inquit, eum multis sermonibus, et blanditiis labiorum protraxit illum; statim eam sequitur, quasi bos ductus ad victimam, et quasi agnus lasciviens et ignorans, et nescit quod ad vincula stultus trahatur, donec transfigat sagitta jecur ejus; velut si avis festinet ad laqueum, et nescit quia de periculo illius agitur (Prov. VII) .»

[Col. 0402A] Hoc itaque modo captiosis atque blandiloquis persuasionibus frater ille pellectus impingitur, et velut avis mollis, viscarii compedibus irretitur. Verecunda denique prius ora rubore suffundens, ac intuentium se per circuitum oculos expavescens, summotenus primo ligurire coepit, deinde semel edendi libertate concepta, prurientis gulae frena laxavit. Cumque jam satiatus existeret et carnalis illecebrae vota complesset, ecce permaximum lucium dapifer attulit, et in se convescentium oculos et ora convertit. Cumque hunc et monachus miraretur et oculos in eum inhianti curiositatis aviditate defigeret, ait comes: Quia carnes tanquam laicus comedisti, piscem tanquam monachus cur attendis? Plane si hoc tibi licuerit, versiculum illum congrue decantabis: «Meus [Col. 0402B] est Galaad, et meus est Manasses (Psal. XIX) .» Porro autem si carnibus abstinuisses, piscis iste tibi de industria servabatur, sed quia carnibus appetitum carnis implevisti, fauces tuas piscis hic post alimenta carnalis 207 ingluviei non transibit. Hujus itaque non immerito confusionis ignominia dignus exstitit, qui robur ingenui rigoris degeneri male blandientium suadela mollivit, digneque pertulit manifesti pudoris opprobrium, dum illicem, et occultius titillantem carnis non cohibuit appetitum. Sic, inquam, sic forte mihi faciet Dominus, fratres mei, ut cum obtinueritis edendis me carnibus acquiescere, dignetur mihi benedictionem piscium exhibere, et hoc modo poeniteat me per impatientiam gulae violasse propositum, dum mihi videam ex [Col. 0402C] Dei munere piscium exuberasse proventum. Dictum factumque est. Nam tertio die postquam haec dicta sunt, et a Guidone Corneliensium comite, et ex Faventina urbe tot mihi delati sunt pisces, ut eorum mihi per plurimos dies edulium non deesset. Sic itaque per Pharulphi monachum deludentis exemplum, deterioris evasi confusionis opprobrium. Tolerabilius quippe est ab hominibus despici quam coram divinitatis majestate confundi.

Haec vobis, dilectissimi, tanquam complicibus et amicis, amicus exposui, meaeque visitationis seriem, velut uterinis fratribus, unanimi familiaritate digessi. Omnipotens Deus sanctis precibus vestris in anima quidem me reddat incolumem, corpori autem meo dignam meae pravitatis inferat ultionem, quatenus [Col. 0402D] clementissimum Judicem, quem hic sensero per ubera duriora commotum, illic merear invenire tranquillum. Hunc filium nostrum, dilectissimi, in vestra post Deum fiducia dirigo. Nam quidquid profecerit de causa, pro qua mittitur, vobis duntaxat specialiter ascribetur.

ARGUMENTUM.—Hortatur monachum quemdam, ne alterius culpas purgandas suscipiat, si susceperit, subita, plenaque expiet poenitentia. Ob idque adducit exemplum monachi, qui cum fuisset negligentior in amici noxis abluendis, poenas purgatorii subiit.

[Col. 0403A] Domno B. fratri charissimo, PETRUS peccator monachus salutem et fraternae charitatis affectum.

Quod praesens saepius inculcavi, nunc absens scribo, et ne fluctuantis materia more decurrat, funiculum scriptionis innecto, videlicet ut implere valentis poenitentiam nullatenus inordinata charitate suscipias. Quod si susceperis, instantissima, prout vires suppetunt, agilitate persolvas. Porro cum canonica vetet auctoritas, ut poenitenti sacerdos unius diei jejunium non relaxet, nisi ad praesens digni pretii taxatione per eleemosynam compenset, qua conscientia tam metuendae cautioni obligamur, qui quam sit propinqua vitae nostrae meta, non novimus? Dominus plane Martinus, qui in Camaldulensi eremo commoratur, [Col. 0403B] 208 vir videlicet diversis virtutibus adornatus, et praecipue jugibus lacrymarum fluentis irriguus, mihi retulit quod narro: Monachus erat, inquit, in maritimi territorii coenobio, quod dicitur ad Pinum, multis peccatorum nexibus involutus, cui cum juxta quantitatem lapsuum, austerior ac longa nimirum poenitentia fuisset indicta; ille fratri cuidam, cui complex in amicitia familiarius adhaerebat, ad comportandum poenitentiae pondus auxilium petiit. Quod frater ille devote suscipiens, condictam poenitentiae partem tulit atque persolvendo hujus debiti canone securum manere praecepit. Sed dum ille partito levigatus onere, a districtioris vitae censura remittitur; iste ad solutionem debiti prolixioris sibi vitae spatium pollicetur, aliquanto post [Col. 0403C] in aegritudinem cecidit, atque subito mortem, quam procul esse sperabat, incurrit. Fuerat autem ille frater, quantum ad se, irreprehensibilis vitae et opinionis inter fratres honestae. Non multis vero postmodum diebus poenitenti monacho in somnis apparuit, quem ille protinus inquisivit. Quid erga te, frater, agitur? quomodo tibi est? Male, inquit, et dure, sed propter te. Nam liber a propriis, quia tuis me vinculis innodavi, et alienae cautioni obnoxius non reddidi, nec persolvi, flagellis atteror, et amara satis animadversione coarctor.—Unde, quaeso, te, et, qua valeo, supplicatione deposco ut vigiles pro te ac liberes me; vade itaque et sanctum hujus loci precare conventum, ut debita meae sponsionis a me neglecta persolvant, sicque me, quae praesto sunt, [Col. 0403D] suppliciis eruant. Expergefactus ille, fratribus quod viderat retulit, quod audierat intimavit, preces exposuit, efficaciter impetravit. Porro autem, cum jam fratres praefixam illius poenitentiae quantitatem diversis argumentorum specialium exercitiis implevissent, praefato monacho frater ille per visum rursus apparuit, eique festivitatem sereni satis et alacris vultus ostendit. Interrogatus iterum quid haberet, respondit, se per orationes fratrum, non modo poenalibus incommodis erutum, sed etiam ad electorum sortem mirabili dexterae Excelsi immutatione nuper translatum. Benedicta divinae clementiae dispensatio, quae per mortuos etiam instruit vivos, et dum alios verberat, alios qualiter a verberibus eripiantur [Col. 0404A] instruit. Audisti, frater, historiam; esto providus ad cautelam.

(Habetur tom. III estque opuscul. 47.)

ARGUMENTUM.—Eumdem Damianum de fervore licet nimio laudat; melius enim esse ait in spiritualis militiae 209 tironibus discretionis metas excedere quam frigiditate tepescere; monet tamen, quotiescunque majores jusserint, illum discretionis freno cohibeat. Coarguit deinde, quod ex eremo ad monasterium transierit, praecipitque ut ad eremum redeat, ubi se cum Christo crucifigere mundo studeat. Hinc sumpta occasione, quid per crucis figuram spiritualiter designetur [Col. 0404B] ostendit.

DAMIANO nepoti, PETRUS peccator monachus, paternae dilectionis affectum.

Si Deus, qui populum suum ex ergastulo Pharaonis eduxit, ejus in deserto dux esse desisteret, Israel ad terram repromissionis attingere nullatenus potuisset. Egebat enim, ut haberet itineris ducem quem habuerat egressionis auctorem: unde et Abrahae dixerat: «Veni in terram quam monstravero tibi (Gen. XII) .» Quod enim non ait, Vade; sed potius, «Veni,» futuri se comitem pollicetur itineris. Quod vero subjungit, «in terram quam monstravero tibi,» patenter ostendit, quia quem provocabat, ut de terra nativitatis exiret, usque ad metam consummatae perfectionis ductor existeret. Tibi [Col. 0404C] quoque non absimile quid coepisse contingere valde gavisus sum, dum nonnulla novitii tui fervoris insignia veracis admodum viri fratris Hubaldi relatione cognovi. Ait enim inter caetera, quia dum tanta brumalis algoris inclementia tunc in illis Alpibus inhorresceret, ut congesta nivium moles quarumlibet tegetum, vel domorum culmina superaret, tu, projectis vestibus, nudum te in illa nivalium ruderum profunda latenter immergeres, ibique te quidam fratrum pene seminecem reperisset. Cui, dum te severius, ut dignum erat, argueret; diceris respondisse: Caro me conatur occidere, sed eam ego potius occidam; et postmodum non quidem sub divo, sed sub quo nescio, repertus es aedificio, in nive similiter provolutus. In quo nimirum facto, licet regularis non [Col. 0404D] sit dissimulanda correptio, malo tamen ut modum discretionis in aliquo nimius fervor excedat quam degeneres animos desidis ignaviae torpor astringat. Facilius est enim refluo vasi, quod superexuberat, demere, quam quod in eo vacat implere. Laboriosius est trunco ramos qui non habentur inserere quam arbori superfluos amputare. Equus etiam majoris est pretii qui prae cursus impatientia cohibentia lora requirit quam qui fodienda calcaribus latera per ignaviam ingentis torporis exponit. Ille siquidem dum pernix ac volax praepetis gressus volumina glomerat, reducto paululum chamo, facile cohibetur; iste verberatur et tunditur, nec tamen equina concitus agilitate, deproperatur, sed se per genuini [Col. 0405A] torporis ignaviam velut asinum repraesentat. Licet itaque et hoc vitium sit, quod limitem discretionis excedis, melius est tamen te nimii fervoris argui quam foedo desidiae morbo notari. Non itaque volo ut haec in te laudabilis zeli flamma deferveat, servato tamen, ut indiscretionis excessum, ubi necesse est, priorum tuorum gravitas disciplina compescat. Per hunc enim zelum, qui in te vivere dictus est, intellexi quod spiritus ille, 210 qui te, ut de domo cum Abraham exires, admonuit (Gen. XII) , non recessit, sed dux itineris factus, te praecedere non cessavit.

Illud tamen moleste tuli quia te pro discendis ecclesiasticae cantilenae modulis B. Bartholomaei monasterium ingressum esse cognovi. Porro cum [Col. 0405B] hoc audivi, ita mihi quodammodo visum est quod e caulis ovium tener agniculus exsilivit et cruentas lupi raptoris fauces incurrit. Nam et tunc, cum frater Hubaldus hoc mihi de te, non quod scilicet optabam, nuntium retulit, aderat cum multa dulcedine recolendus et religiosae conversationis honestate conspicuus Petrus, abbas monasterii, quod B. Benedicti titulo decoratum, in Salernitana floret urbe constructum. Qui mihi narravit quia vorax hominum lupus puerum de familia monasterii sui parvulum clandestinus impetiit, arpaxavit et abiit. Post quem transfixa dolore mater inclamans, ait: Adjuro te, bestia, per B. Benedictum, cujus servus est, «ne filium meum ulterius feras, sed eum sub celeritate dimittas.» Quo lupus audito, hunc quidem, [Col. 0405C] quem ferebat, aperto protinus ore deposuit; in alium vero puerum repentinus insiluit, eumque subito desecans, truncum cadaveris sprevit, praecisumque caput mordicus apprehensum in suas latebras concitus asportavit. Ego quoque, qui te invisibilis lupi dente correptum timeo, in ejusdem S. P. N. Benedicti, cujus effectus es famulus ereptione confido. Nam, quo pacto de eremo ad monasterium descendisses, nisi te perniciosae versutiae suae morsu callidus insidiator attraheret? Verumtamen hanc ergo primam culpam nolo diutius insequi, quae, sicut credo, non ex inconstantia tuae levitatis erupit, sed ex temeraria jubentium cautela processit; praesertim cum mihi praefatus Hubaldus dixerit quoniam invitus atque coactus, vix tandem huic [Col. 0405D] praecepto consenseris. Ad eremum ergo, charissime fili, sub omni celeritate revertere, ne dum monasterialis adolescentiam tuam latitudo delectat, eremi districtio per oblivionem desuetudinis quandoque, quod absit, et in odium veniat. Illic tropaeum crucis tuae immobiliter fige, illic te simul cum Christo suspende, ut in charitate, sicut dicit Apostolus, radicatus et fundatus, possis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, altitudo, atque profundum (Ephes. III) . Quae crux est procul dubio Redemptoris. In hac enim coelestis figura victoriae omnis religio Christiana depingitur, in hoc vitalis signi charactere tota virtutum spiritualium perfectio designatur. Nam cum in his tribus [Col. 0406A] virtutibus, videlicet, spe, fide et charitate, omnis lex divina consistat, atque ex his omnium virtutum multitudo procedat, in illa crucis parte, quae terrae defigitur, fides, quae religionis Christianae fundamentum est, figuratur. Huic scilicet fundamento tota fabrica bonae operationis innititur, et ut stare possit, omnis virtutum spiritualium machina sustentatur. Unde et Apostolus discipulis ait: «Nam fide statis (I Cor. I) .» Per supremum vero cornu, quod caeteris eminet, spes intelligitur, qua noster animus ad capessenda coelestia provocatur. Illo vero ligno, quod in medio positum binis utrinque porrigitur brachiis, 211 latitudo designatur geminae charitatis. Hoc eodem vivificae crucis signo quatuor principalium virtutum numerus indubitanter [Col. 0406B] exprimitur, ex quibus utique tanquam seminibus omnium virtutum segetes germinantur, justitia scilicet, fortitudo, prudentia atque temperantia. Per supremum namque cornu, quod coelum spectat, justitia figuratur, sicut ex ipsius Redemptoris sermone colligitur, qui cum praemisisset: «Quia, Spiritus sanctus arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio (Joan. XVI) ;» paulo post intulit: «De justitia vero, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me (Ibid.) .» Et vir sapiens ait: «Justitia elevat gentes (Prov. XIV) ,» nec dubium quin ad coelum. Inferior autem pars crucis, quae superiorem sustinet molem, fortitudinem signat, quae videlicet gravia quaelibet, et adversa aequanimiter tolerat. Dextrum vero crucis brachium prudentiam [Col. 0406C] exprimit, qua videlicet injecta maligni spiritus jacula, tanquam dextrae manus abjectione propellimus, eumque fervidi spiritus telo perfossum, divino muniti praesidio, fortiter prosternentes, victoriae manubias reportamus. Per sinistrum quoque cornu temperantia non immerito designatur. In sinistra scilicet manu minor virtus est, quam in dextra. Per temperantiam ergo virtutis nostrae quodammodo robur attrahimus, dum temperanter et modeste vivimus: dum saepe rigorem censuramque justitiae quadam magistrae discretionis arte mollimus. Quid dicam, quod et lex veteris instrumenti in ipso suae promulgationis initio mysterium jam redolebat crucis, dum videlicet, sicut ista compingitur lignis, ita nihilominus et illa digito Dei [Col. 0406D] geminis exarata noscatur in tabulis. Et quia denarius numerus per X litteram, quae signum crucis repraesentat, exprimitur; lex autem per Decalogum data fuisse non dubitatur, perspicuum est quod et lex illa, licet, occulte, salutiferae crucis in se sacramenta continuit; quod postmodum coruscando per mundum evangelicae gratiae claritas revelavit. Unde et per Zachariam dicitur: «In die illa erit, quod super frenum equi est, sanctum Domino vocabitur (Zach. XIV) .» Frenum equi sanctum est Evangelium, quod utique carnalis desiderii infrenis equi cohibet appetitum. Super ergo frenum crux est, quia quidquid per evangelica mandata praecipitur ad crucem procul dubio, ipso Domino perhibente, [Col. 0407A] [ f., pertinet]: «Qui vult, inquit, venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, quotidie, et sequatur me (Luc. IX) .» Quae nimirum crux sanctum Domino jure vocatur, quia per eam mundus, qui adeo profanatus fuerat, benedicitur. Sed quia prolixius alibi de sancta ac pretiosa cruce conscripsimus, ne fortassis eadem hic contingat obrepere, ista duntaxat in hoc epistolari compendio sub celeritate decursa, sufficere judicamus.

Hoc vitae tuae signum, fili charissime, sicut in fronte depingis, ita nihilominus cordis tui liminibus imprime; quod ultor angelus cernens, sine tua non tardet laesione transire (Exod. XII) . Haec philacteria prae oculis tuis sine cessatione dependeant; haec stigmata corpus tuum undique, sicut Apostolus de [Col. 0407B] se testatur, inurant: «Ego, inquit, stigmata Jesu in corpore meo porto (Gal. VI) .» 212 Frange jejuniis corpus, propriis voluntatibus abstine, alienae te jussionis imperio promptissima devotione substerne, procacis linguae petulantias modesta silentii censura cohibeat, jocosi sermonis lenocinia non erumpant, illices carnalium passionum motus districtae continentiae rigor elidat, ut qui nunc Christo sponte commoreris, quanto gravier crux ejus in tua conversatione conspicitur, tanto tibi plenior resurrectionis ejus gloria cumuletur.

ARGUMENTUM.—Monachum, qui ex monasterio ad eremum se venturum pollicitus rem in dies differebat; [Col. 0407C] praeterea, quod vini potui renuntiare et aquam bibere non satis aequo animo poterat, tanquam nimis mollem leniter perstringit, et apposita aquae prosopopoeia, qua hujus elementi tum dignitas summaque in homines utilitas, tum etiam plurima vini damna proponuntur, non abhorrendam ejus esse potionem concludit. Denique difficultates omnes sese in via spiritus objicientes, iis, quae praecipit Apostolus, armis superandas esse docet.

Dilectissimo fratri GUILIELMO, PETRUS perpetuam charitatem in Christo.

Miror, dilectissime frater, cur ad eremum, sicut promiseras, non venisti, imo quod mecum non per nuntium, sed per sponsionem propriae fidei pepigeras, non implesti. Dic, rogo, qui te ab eremi austeritate deterruit? Cur animum bellatoris Christi [Col. 0407D] terror degener occupavit? Nunquid vini sapor muliebri blanditia rigidum militem, intra domus claustra retinuit; et jam galeatum, jam armis accinctum, jam magna spirantem, exire ad praelium non permisit? Sed heu! quis pudor mentem mollis viri hujus invadet, quis verecundiae rubor ejus ora perfundet, cum viderit alios opimis onustos spoliis, victores de bello reverti, et copiosis ditatos praemiis, post triumphum cum tanta gloria coronari? Quanti huic constabit modicum vinum, qui sibi tot vobis optabit hausisse venenum? Audi quid sapiens Salomon dicat: «Cui vae? cujus patri vae? cui rixae? cui foveae? cui sine causa vulnera? cui suffusio oculorum? nonne his, qui morantur in vino et student [Col. 0408A] calicibus epotandis?» (Prov. XXIII.) Nam si his, qui in vino morantur, vae, quae nimirum Iamentationis est vox, intentatur; aquam pro Dei amore bibentibus gaudium absque ulla dubietate promittitur. Ubi adhuc apte subjungitur: «Non intuearis vinum, quando flavescit, cum splenduerit in vitro color ejus, ingreditur, blande, sed in novissimo mordebit, ut coluber, et sicut regulus venena diffundet (Ibid.) .» Neque nos idcirco de praedicto liquore dicimus, ut creaturam Dei, quae utique bona est, obscurare tentemus, sed ideo vinum, carnes, 213 conjugia, et multa his similia, monachis postponenda perpendimus, ut abstinendo a creaturis Creatori arctius placeamus. Sed qui aquam odis, ipsa te velut vivae vocis invectione conveniat, et ingratum te suis esse [Col. 0408B] beneficiis, propriae assertionis allegatione convincat.

Age, inquit, bone vir, cur me elato supercilio despicis? cur me exsecrando, stomachando, rugosa fronte fastidis? cur me tantopere a tua societate repellis? Si id de te mereor, non resisto, non torqueor, siquidem juste hanc contumeliam patior: responde mihi quid ego tibi unquam mali feci, imo quid boni non contuli? Ego nimirum te per virtutem sancti Spiritus, qui me consecraverat, de servo diaboli, fieri feci filium Dei. Ego te de possessore gehennae produxi regni coelestis haeredem, de colono inferni, civem reddidi paradisi; de tenebrosa stipula ignis aeterni, novae gratiae lumen exhibui. «Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) .» De vase irae composui vas misericordiae. [Col. 0408C] Ego te vetusta damnationis tunica exui et novi hominis luce vestivi. Ego te vinculo antiquae praevaricationis absolvi, et per me regeneratum divinae adoptionis filiis aggregavi. Ipse mihi testis es, quia cum septem originalibus vitiis in meum gremium descendisti, et mox purificatus et nitidus, absque ulla prorsus peccati contagione prodiisti. Ego te sordidum fetidumque reperiens, non dubitavi animam simul et corpus abluere; et tu me nunc dedignaris saltem labiis adhibere. Ego te divinis facio interesse conviviis: et tu me ab humanis non erubescis projicere mensis. Esto, sic eat, caeteris rebus sua jura serventur, mihi soli, ut mereor, proprii honoris privilegium subtrahatur! videlicet, quia caeteris elementis sum junior tempore, idcirco [Col. 0408D] forsitan omnibus debeo esse inferior dignitate? Sed interroga, obsecro, Moysen, perquire in mundi principio quod sibi elementum ad habitandum Spiritus sanctus elegerit. Nunquid terram? nunquid aerem? nunquid ignem? Plane, nisi mentior, illi correspondebit: «Spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I) .» Et, ut jam de spiritualibus sileam, ego tibi corpus, et vestimenta et cuncta, quibus uteris, abluo; ego tibi arva ad proferendas fruges irrigare non cesso; ego navigiis iter praebeo, cuncta terrae animantia recreo, poma quoque et olera, quibus vesceris, ad incrementa perduco. Taceo volucres, praetereo pisces, qui quotidie per mea regna nascuntur, et mei laris se vernulas confiteri nullatenus erubescunt. [Col. 0409A] Ipsae denique vites, quas, me contempto, insana concupiscentia diligis, nisi meo adjutorio radicitus coalescerent, protinus arefactae ignem potius pascerent quam inundantibus poculis bibulorum ventres ingurgitarent. Sed cur ego in brevibus immoror? Quandoquidem et ipsa terrae moles, ubi visibilia quaeque nascuntur, adjuncto mihi consortio aeris, meis sustentaculis velut suppositis quibusdam basibus, ut consistere possit, innititur, mea virtute fulcitur. Sed dum terram sustineo, nequaquam imis contenta, meae ditioni etiam coeli culmen usurpo. Sicut in Genesi legitur: «Divisit quoque Deus aquas, quae erant sub firmamento, ab eis quae erant super firmamentum (Gen. I) .» Totam 214 quippe terram coelestis ignis exureret, nisi noster mador [Col. 0409B] incendii vires assidue temperaret. At fortasse, quia liquidam cernis carere viribus, invalidam credis? Sed si vobis mea fortitudo deesset, quis, rogo, ad terendas fruges gravia molarum saxa rotaret? Non est ergo virtus contemnenda liquoris, quae tam facile movet duritiam lapidis, et, ut non ignores mirandam naturae meae potentiam, ipse ignis, qui mihi etiam, juxta dialecticorum dicta contrarius cernitur, ex me certe depromitur, et ex meis visceribus procreatur. Nam si crystallum, quod absque ulla quaestione obdurescit ex glacie, radio solis opponitur, nulli dubium quin ex eo protinus ignis oriatur. Lapides quoque qui ad faciendam calcem in camino decocti sunt, si post quodlibet longum tempus ego tetigero, fumigare simul et ardere protinus videas; [Col. 0409C] et qui eatenus erant frigidi, post nostri attactus imperium ad calorem pristinum sunt adducti. Quaero abs te, si nosti, quid est quod in plerisque fluminibus, crescente vel surgente luna, me videas in altum crescere, deficiente vero eadem luna cessare? Quid est etiam, si didiceris, quod fontes in hieme, cum omnia pene algore rigescunt, me tepidam et fumantem, aestivo autem tempore frigidam reddunt? An fortasse philosophorum vanitatibus credis, qui tunc apud antipodas esse opinantur aestatem cum apud superos sol recedens faciat hiemem? Sed si diligenter attendis, hoc omnino falsum et solidae veritati reperitur esse contrarium. Haec igitur apud te studiose perquire, et cum ad liquidum enodare non poteris, profundissimam naturae meae vim impenetrabilem [Col. 0409D] esse decerne. Sed, dum brevitatis studio majestatis meae jura succincte transcurro, nolo te lateat quia et in liberalium artium studiis non mediocrem primatum teneo. Quandoquidem ad discenda horarum spatia, ad comparandum solis orbem cum sphaera coeli, ad dimensionem zodiaci cunctorumque signorum, ad discernendos planetarum circulos, ad dimensiones terrarum cum coeli partibus comparandas, dum geometra, vel astrologus componere satagunt horologium, ad nostrum recurrunt protinus elementum. Jam vero de musica cur aliquid referam cum ipso suo nomine nostris se legibus subditam, ex nostro principio testetur exortam? Nam si musa [Col. 0410A] Graeco vocabulo dicitur aqua, profecto musica nostri nominis titulo cernitur insignita.

Nec etiam ipse auctor Pythagoras a nostra dissertione discordat, qui videlicet, ut hujus disciplinae inveniret viam, acetabula quaedam ad aquarum mensuram studiose composuit, et sic omnem harmonicae facultatis peritiam, me duce, me praeside, tandem efficaciter voti compos adinvenit, hodieque etiam quidquid in hidraulicis, quidquid in organis suaviter modulatur, mea nihilominus virtute fulcitur. Et ut jam excellentissimum meae dignitatis privilegium pandam, suspenso in cruce Domino, ex ipso Creatoris mei latere prodii (Joan. XIX) : et omnem terrarum orbem totumque aerem, sociato mihi pretiosissimo ejus sanguine consecravi. Hinc est enim quod Joannes [Col. 0410B] apostolus ait: «Hic est qui venit per aquam et sanguinem, Jesus Christus (I Joan. V) :» et paulo post subdit: «Tres sunt, qui testimonium 215 dant in terra, spiritus, aqua et sanguis (Ibid.) .» Jam vero si cuncta superius comprehensa attendas, reliqua omnia meae ditioni subjecta elementa considera. Sed dum praeconia meae laudis enumero, qui sim, quid valeam, melius forsitan doceo, si te ad temetipsum reduco, quatenus dum mea in te dominari jura perspexeris, de reliquis etiam meis viribus dubitare non possis. Igitur non ignoras quod ex quatuor elementis ipse consistis, sed dum eorum tria per reliqua corporis membra subsidunt, omnipotens Creator mihi excellentiorem dignitatem, et velut quamdam principatus arcem inter alia contulit, dum me in [Col. 0410C] ipso capite sedem habere constituit. Nam dum constet quoniam flegma ex aquae humore gignitur, flegma autem in capite sit, nulli dubium quin thronus aquae in capite praesidere videatur. Unde mirum satis quod liquidus humor tanto magisterio in superiori parte suspenditur, ut ad inferiora minime delabatur, excepto per arterias cerebri leniter defluat, et spiramen oris unde valeat egredi, velut ostium petat. In quo nimirum perspicue superbia vestra retunditur, quae dum extrinsecus positam dedignatur haurire, assidue tamen cogitur me inter oris septa versari, et ut ita loquar, me mecum fugis, dum quocunque te verteris, sine me esse non possis. Nam, sicut aquimolum nequaquam potest sine gurgitis inundantia frumenta permolere, ita me necesse [Col. 0410D] est inter utrumque humani oris molas sine intermissione decurrere, ut sua possit verba loquens lingua formare. Si ergo in omnibus his meo adjutorio indiges, mea opera necessario uteris, cur in solo poculo meum habere contubernium dedignaris? Redi ergo ad me, fugitive, revertere, vir ingrate, et qui tuae per omnia est salutis obnoxius, ne videaris habere fastidio nauseatus.

At forsitan inquies, doleo caput, langueo stomachum. Haec sunt emplastra mollium, haec palliatio carnaliter viventium monachorum. Satis macra haec cernitur excusatio, cum aegrotos et aqua refoveat, et vinum frequenter occidat. Nunquid enim Praecursor Domini aliquando aegrotus elanguit, qui vinum et [Col. 0411A] siceram nunquam bibit? Nunquid Jacobus Alphaei medicos quaesisse legitur, qui istos liquores ex utero matris ignorasse perhibetur? Jam vero, ut a saeculi origine repetamus, mundus hic usque ad sexcentesimum tertium Noe annum prorsus (vinum) ignorasse cognoscitur, cum per tot curricula temporum obiisse quidem, sed nullus hominum aegrotasse, legatur. Sed cum in Genesi dicitur: «Coepit Noe vir agricola exercere terram, et plantavit vineam,» velut in laudem aquae, protinus additur: «Bibensque vinum, inebriatus est, et nudatus est in tabernaculo suo (Gen. IX) .» Ac si perspicue diceretur: quem diu aqua vestitum sine confusione continuit, hujus repente vinum verenda nudavit. Cui sententiae bene etiam Salomon concinit, dicens: «Vinum, inquit, [Col. 0411B] apostatare facit etiam sapientes (Eccli. XIX) .» Loth quoque, qui et inter Sodomitas in castitate vixit, in monte postmodum percepto vino, cum utraque filia nesciendo concubuit: et pudoris munditiam vinum in solitudine una nocte suasit amittere, quem diu inter tot adulteros 216 ipsa non potuit Sodoma violare. Sicque factum est ut Loth, qui eatenus in cunctis exstiterat justus, jam in hac una re perverso jure, Moab, et Amon unus uterque fieret et pater et avus. Unde non incongrue Salomon: «Luxuriosa, inquit, res vinum, et tumultuosa ebrietas; quicunque his delectatur, non erit sapiens (Prov. XX) .»

Ad haec respondet languidus noster: Sed Apostolus, inquit, suo discipulo praecepit dicens: «Noli adhuc aquam bibere, sed modico vino utere propter stomachum, [Col. 0411C] et frequentes tuas infirmitates (I Tim. V) .» Utinam, frater, sic memoriter teneremus reliquas sacrae Scripturae sententias, quae jejunium praedicant, sicut hanc unam, quae rigorem abstinentiae, ex discretione relaxat. Quare non sic reminiscimur quod idem Paulus alibi dicit: «Nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes. V) .» Cur non ita recolimus quod Isaias ait: «Vae, qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem?» (Isa. V.) Quare non sic recordamur illud quod Salomon ait: «Noli, inquit, regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum, quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas. Et ne forte bibant, et obliviscantur judiciorum, et mutent causam filiorum pauperis (Prov. XXXI) .» Sed et istud [Col. 0411D] Pauli, quod mihi tam libenter objicis, et alia huic similia, qua discretionis arte praecipiat, ipse alibi manifestat, cum dicit: «Hoc, inquit, secundum indulgentiam, non secundum imperium dico (I Cor. VII) .» Enimvero in his, quae secundum indulgentiam permittuntur, magis placet discipulus, si jussionem simpliciter praeterit quam si promptus obedit. Quod facile perpenditur, si quod Jeremias narrat ad memoriam reducatur. Ait enim: «Verbum, quod factum est ad Jeremiam a Domino, dicens: Vade ad domum Rechabitarum, et loquere eis, et introduces eos in domum Domini in unam exedram thesaurorum, et dabis eis bibere vinum (Jer. XXX) .» Ecce praeceptum divinitus datum, ubi etiam paulo [Col. 0412A] post subditur: «Et posui coram filiis domus Rechabitarum scyphos plenos vino, et calices, et dixi ad eos: Bibite vinum (Ibid.) .» Ecce, quod, Deo auctore, praecipitur, quod prophetae ministerio denuntiatur, nequaquam cognoscitur fuisse completum. Sequitur enim Scriptura, et dicit: «Qui responderunt: Non bibimus vinum: quia Jonadab filius Rechab pater noster praecepit nobis, dicens: Non bibetis vinum vos, et filii vestri usque in sempiternum (Ibid.) .» Sed nunquid in hac reluctatione Deus offenditur? Nunquid hoc illis ad inobedientiam reputatur? Sed audi, quid illis postmodum divina vox dicat: «Pro eo quod obedistis praecepto Jonadab patris vestri, et custodistis omnia mandata ejus, propterea haec dicit Dominus exercituum Deus [Col. 0412B] Israel: Non deficiet vir de stirpe Jonadab filii Rechab, stans in conspectu meo cunctis diebus (Ibid.) .» O felix inobedientia, quae tanti Judicis digna fuit habere praeconium, quae divini obsequii perpetuum meruit famulatum. Felix, inquam, inobedientia, quae non animadversionis judicium sensit, sed divinae remunerationis praemium reportavit.

Libet autem mihi, dilectissime, hujusmodi familiaritatis sermonibus diu tecum servata 217 gravitate colludere; sed, ut ipse scis, non licet brevi, nisi breviter disputare; verumtamen adhuc exhortor, adhuc obsecro.

Non te vibrantia hostium jacula terreant, non te domesticae paesumptionis blandimenta resolvant, non te vehemens tubarum clangor exanimet, non te densa [Col. 0412C] telorum silva intra cubiculi secreta retineat. Jamjam insignis bellator, deposito omni terrore, congredere, et in medios hostium cuneos, velut emissum coelitus fulgur, irrumpe. Corripe arma viriliter, et sublato Christi vexillo, ubi constipatior cernitur acies, fervidus irrue; festina gladiis quaeque proxima caedere, mementoque semper temetipsum undique circumacto clypeo custodire: et, ne cor tuum de infligendis vulneribus formido concutiat, audi quid tibi Sapientia, Salomonis attestatione, promittat: «Ne, inquit, paveas repentino terrore irruentes tibi potentias impiorum, Dominus enim erit in latere tuo et custodiet pedem tuum, ne capiaris (Prov. III) .» Sed, ne quis me hoc congrediendi genus nova proprii sensus adinventione fingere asserat, notet quid [Col. 0412D] instructor sacrae militiae Paulus dicat: «Ego autem sic curro non quasi in incertum, sic pugno non quasi aerem verberans. (I Cor. IX) .» Et iterum: «Induite, inquit, vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli, quia non est vobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus;» deinde subjungit: «Propterea accipite armaturam Dei (Ephes. VI) .» Sed quibus tanto studio corripere arma suadet, quae etiam hujusmodi arma sunt, evidenter enumerat: «State, inquit, succincti lumbos vestros in veritate, et induti lorica justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in [Col. 0413A] omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere, et galeam salutis accipite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI.) .» Hoc videlicet bellum nequaquam et Salomon ignoraverat, cum dicebat: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi, uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III) .» Sed qui gladios, quibus adversarii confodiantur, enumerat, etiam clypeos, quibus nos muniamur, exsequitur, cum paulo post sponsi voce ad sponsam dicitur: «Sicut turris David collum tuum quae aedificata est cum propugnaculis, mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV) .» Qui autem hi clypei intelligi [Col. 0413B] debeant, idem Salomon in Proverbiis manifeste declarat, cum dicit: «Omnis sermo Dei ignitus clypeus est sperantibus in se (Prov. XXXI) .» Diu est, dilectissime frater, quod tibi loqui aridis desiderii mei faucibus sitivi, nunc accepta occasione, dum vinum a mensa monachorum repuli, uberibus me sermonum rivulis satiavi.

(Habetur tom. III, estque opusc. 48.)

ARGUMENTUM.—Defendit se contra Joannem quemdam monachum, qui illum reprehenderat quod episcopatum deponere in animo habebat.

[Col. 0413C] Domno JOANNI religioso viro, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

Quod episcopatum me relinquere velle succenses, meisque utilitatibus prospiciens, consulis, ut pace tua loquar, rem, fateor, oculis spiritualibus non attendis. Tot enim causarum saecularium tenebris obvolutus, intimi luminis claritatem videre non valeo; ad contemplanda spiritualia confusam nimis et obtusam mentis aciem attollo. Ante septem fere annos abbas monasterii ad honorem B. Petri in Perusino suburbio constituti, commissi sibi regiminis curam sprevit rectoremque loci sibimet ex apostolicae sedis auctoritate substituit, de quo mihi Rainerius judex, vir videlicet insignis et facundiae lepore conspicuus, nuper retulit quod enarro. Abbas, inquit ille, postquam [Col. 0413D] a depositi regiminis administratione cessavit, quotidie missas gemino celebrabat officio; cui pater meus jam veteranus, quem ille dudum monachum fecerat, in divini cultus assidue ministrabat obsequiis. Quadam itaque die dum perlecto Evangelio, coelestes ille victimas immolaturus esset, pater meus agnum juxta altare videt assistere, quem cum voluisset repente corripere, tremefactus expavit, manumque in eum extendere non praesumpsit. Cumque ad id perventum esset ut corpus Dominicum frangeretur, praefatum agnum super mensam altaris vidit, quem dum fixis obtutibus denuo miraretur, repente disparuit. Quod dum venerabilis abbas ex relatione [Col. 0414A] illius, qui hoc viderat, agnovisset, occultandum esse praecepit, atque, ut ne cui diceretur, donec quidem abbas adviveret, omnino prohibuit. Qui paulo post sanctae conversationis studio deditus, obiit; nec longo post intervallo is quoque cui visio facta fuerat, ad Dominum ex hac luce migravit. Quod videlicet exemplum ad quid me aliud provocat, nisi ut occupationis ecclesiasticae sollicitudinem deseram, atque ad contemplationis requiem tota spiritus libertate contendam?

Sed dum hoc mihi per ordinem diceretur, aliud quoque sub eodem fere momento relatum est, quod memoriae mandare otiosum esse non credo; quia licet ad hoc negotium non pertineat, ad Dei omnipotentis, cui quidquid scribimus, militat, laude non [Col. 0414B] vacat. Richardus plane rector monasterii, cui Camporizani vocabulum est, hoc se certis quorumdam relationibus didicisse narravit: Quod vir quidam ex Longobardiae partibus cum uxore simul ad veneranda beatorum apostolorum limina contendebat; cumque lacum Vulsini obvium 219 viator haberet, navigium piscatoris ingressus, pisces emit; sed reversus ad littus, marsupium, in quo bis duodenos nummorum Papiensium solidos habuerat, se perdidisse cognovit. Cumque uxor ejus propter vilem coenam gravem se quereretur pertulisse jacturam, vir magnanimus hoc aequanimiter tulit, doloremque conjugis blandis adhortationibus lenire curavit: Sex, inquit, adhuc denariorum Lucensium libras habemus, hujus summae duntaxat impendio valemus iter [Col. 0414C] nostrum honeste transigere. Nam divina clementia sua benedictione dignabitur nostrae jacturae dispendium compensare. Factum est autem, cum, expeditione peracta, praefatus vir juxta eumdem lacum metiretur hospitium, coepit gratulabundus sociis dicere: Quia lacus iste, fratres, nobis intulit damnum, dignum profecto est, ut auxiliante Deo, ad propria repedantibus, laetum praebeat, ac solemne convivium: et conversus ad accolas: Quis, ait, mihi distracturus est duodecim numismatum piscem? Cui piscator assistens, praesto respondit: Venalem profecto piscem optimum habeo, sed quindecim procul dubio mihi denarios numerabis, si eum tibi vindicare volueris. Quam ille summam non cunctatus exsolvit, emptumque piscem uxori, ut exculentius [Col. 0414D] pararetur, injunxit. Quem mulier ut exenteravit, in intestino ejus folliculum cum viginti quatuor Papiensis monetae solidis reperit. Tunc omnes, qui aderant, in commune gratias referunt et in succedentibus sibi jacturis semper in Deo spem esse ponendam indubitanter agnoscunt ⁜ (97) .

(Habetur tom. III, estque opusc. 49.)

ARGUMENTUM.—Tota haec epistola contra Petrum Cerebrosum monachum scripta est, quem cum prius [Col. 0415A] de coercenda lingua et verbis temere non effutiendis admonuisset, statim deinde spontaneae verberum inflictioni detrahentem graviter coarguit scoparumque remedium non modo non esse absurdum, ut ille existimabat, sed pium, et ad purganda peccata peridoneum validissimis rationibus et exemplis demonstrat.

PETRO CEREBROSO monacho, PETRUS peccator monachus salutem.

Qui dicaciam eloquentiam putat, rerum similitudine ductus, oberrat. Sicut enim vir Sapiens dicit: «Labia imprudentium stulta narrabunt, verba autem prudentium statera ponderabuntur (Eccli. XXI) .» Plane sicut equus effrenis per anfractus et invia plana, vel ardua quaeque transmittit, sic lingua stultorum recta, vel frivola, 220 ut quaelibet suppetunt, [Col. 0415B] indifferenter ac leviter effluit. Prudens autem, quae dicenda sunt, ponderat; et tanquam cautus viator, solerter attendit ubi linguae suae vestigium figat. Ille quidquid occultum est, per impatientiam fandi producit in medium; iste, si dictet utilitas, sub clave silentii servat arcanum. Unde et idem Sapiens: «In ore, inquit, fatuorum cor eorum, et in corde sapientium os illorum (Ibid.) .» Plurimum fel, frater, in nos nuper evomuisti, dicens et scribens quod vesani utique capitis videatur ebullire furorem. Et caetera quidem, quae simultatis acerrimae livore debacchatus es, omittimus; de disciplinis autem verberum, quas sibi fratres consuetudinaliter inferunt, ubi detractionis pedem diutius impressisti, cum Dei auxilio respondemus. Hoc itaque disciplinae genus [Col. 0415C] nequaquam modernis est studiis noviter adinventum, sed ex sacrae Scripturae potius auctoritate prolatum. Novimus enim Dominum Salvatorem a praesidis militibus verberatum; beatos apostolos in conciliis a sacerdotum principibus caesos; nonnullos etiam sanctorum martyrum legimus virgis ac flagris durioribus laniatos; Paulus etiam quia ter virgis caesus est, et quod quinquies quadragenas, una minus, accepit (II Cor. XI) . Quod utique tale est. Praecepit in Deuteronomio Dominus, dicens: «Si eum, qui peccaverit, judices dignum viderint, prosternent, et coram se facient verberari.» Ubi et mox additur: «Pro mensura peccati erit et plagarum modus, ita ut quadragenarium numerum duntaxat non excedant, ne foede laceratus ante oculos tuos obeat frater [Col. 0415D] tuus (Deut. XXV) .» Quod videlicet illi populo legale praeceptum, nobis est allegoriae mysterium. Quadragenarius siquidem numerus humanae vitae significat cursum. Hinc est quod Israel annis quadraginta graditur per desertum, hinc Moyses et Elias, insuper et ipse Dominus tot diebus protraxere jejunium. Qui etiam sicut horis quadraginta, in sepulcro mortuus jacuit, ita nihilominus post resurrectionem suam diebus totidem cum discipulis fuit, quatenus nos sua membra pius magister edoceat, ut per capitis nostri vestigia gradientes, et mortui mundo, et velut peregrini hospitemur in saeculo. Mystice quoque peccator in lege dum vapulare praecipitur, excedi quadragenarius plagarum numerus prohibetur; [Col. 0416A] quia quisquis in hac vita perfectam egerit poenitentiam, nullam postmodum pro suis excessibus sentiet poenam. Porro ternarius propter mysterium sanctae Trinitatis, ad fidem; quinarius propter quinque sensns nostros, pertinet ad operationem. Et quia quisque cum peccat, vel errat in fide, vel delinquit in opere, dignum fuit, ut Paulus, qui utrobique peccaverat, ad perfectae purgationis effectum ter virgis caesus, et quinquies verberum ureretur quadragenis (II Cor. XI) . Quod autem dicitur, una minus, hoc est procul dubio, quoniam Judaeorum judices unum decreverunt ictum de quadraginta minuere; ut dum ad legalem calculum non pertingerent, contra praeceptum legis nullatenus excedere potuissent, et dum citra persisterent, ulterius non transirent.

[Col. 0416B] Cum ergo non modo vetustae legis auctoritas, sed et evangelica gratia verborum plagas modo per praecepta, modo per exempla commendet; ut 221 et sanctos apostolos in concilio caesos, et beatos martyres legamus saepenumero verberatos. «Quaecunque autem scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) .» Quid absurdum est, quid ineptum, si nunc sancta Ecclesia in pacis otio utitur quo dudum utebatur in bello? Nam et Apostolus iterum dicit: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) .» Et alibi: «Sancti ludibria et verbera experti (Hebr. XI) .» Porro dum manus carnificis nunc ab infligendo martyribus verbere cessat, quid obest, si sancta devotio ipsa sibimet, unde sanctis martyribus particeps fieri mereatur, [Col. 0416C] exhibeat? Nam cum sponte me propriis manibus ante conspectum Dei verbero, devotionis ingenuae desiderium, si carnifex occurreret, promptus ostendo. Quia si pro amore Christi tam dulcis est mihi poena, cum deest; quo susciperetur animo, si persecutor offerret? Vellem pro Christo subire martyrium, non habeo, cessante studio, facultatem; ipse me verberibus atterens, ostendo saltem ferventis animi voluntatem. Enimvero si me persecutor allideret, ipse me verberarem, quia verberandum me ultroneus exhiberem. Nam si solerter Scriptura discutitur, ipse rex martyrum Christus non solum a Juda, sed etiam a Patre et a semetipso quoque traditus invenitur. Nam de Patre dicit Apostolus: [Col. 0416D] «Quia proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) ;» de Filio autem alibi: «Qui dilexit, inquit, me, et tradidit seipsum pro me (Galat. II) .» Sive ergo me propria manus affligat, sive carnifex ictum infligat, ego specialiter hujus examinationis auctor existo, qui me ad examinandum ultroneus offero. Praeterea, quia tympanum est pellis arida, ille, juxta Prophetam, in tympano Dominum veraciter laudat (Psal. CL) , qui confectum jejunio corpus per disciplinam verberat. Plane et sacri canones nonnullos, qui delinquunt, vapulare praecipiunt; unde sancti plurimi pontifices quosdam ad poenitentiam venientes, prius in oculis suis verberari praecipiunt, sicque deinceps poenitentiae [Col. 0417A] judicium imponunt. Nam et ante nos, omnibus fere sanctis monasteriis haec disciplinae regula nequaquam fuit incognita etsi non adeo frequentata; unde et singulos annos poenitentiae millenis scopis redimere consueverunt. Tu quoque non disciplinae regulam, sed longioris disciplinae detestaris insaniam, nec improbas cum disciplina dici psalmum, sed perhorrescis, ut continuetur cum disciplina Psalterium. Sed dic, obsecro, frater, ut cum pace tua loquar, detestaris illas, quae ex more fiunt in capitulo disciplinas? damnas fortassis et hoc quod saepe fratri de levi qualibet offensione confesso, vicenas fortasse, vel, ut multum, quinquagenas verberum plagas subire praecipimus? Sed quia disciplinae istae ad tolerandum leves sunt et exiguae, [Col. 0417B] atque inter fratres regulariter assuetae, perspicuum est quia non derogas, non reprehendis, ne contra communem sancti ordinis consuetudinem venire videaris. Age igitur, si quinquagenas, ut dictum est, licet imponere, cur non etiam sexagenas, vel etiam, si praesumimus dicere, usque centenas? Quod si centenarium in hoc piae devotionis sacrificio numerum licet attingere, cur non etiam ducentorum, cur non trecentorum, quadringentorum, 222 quingentorum? cur certe et millenarium, ac deinceps non liceat attexere numerum? satis enim absurdum est, ut cujus rei pars minima grate suscipitur, maxima reprobetur et nimis ineptum est credi, ut bonum quid debeat incipi, sed non permittatur augeri. Quomodo enim potest fieri, ut si parva disciplina purificat, [Col. 0417C] in conspectu Dei multiplicata sordescat. Nam si diurnum jejunium bonum est, biduanum, et triduanum melius est. Sic vigilare, sic psallere, sic laborare, sic obedire, sic meditationibus Scripturarum vigilanter insistere. Unusquisque pius labor quo prolixior est, eo propensioris mercedis gloria dignus est; solum autem hoc pietatis genus quo magis augetur, eo deterius judicabitur? Dicis, ut quid percutior carnem? respondeo: ut quid percutio spiritum? Dicit enim Psalmista: «Exercitabar et scopebam spiritum meum (Psal. LXXVI) .» Carnem siquidem, et spiritum scopo, qui me deliquisse per carnem et spiritum recognosco: Istum correptionum, illam cum caeteris afflictionibus etiam percussione virgarum, ut quia laeta me caro traxit ad [Col. 0417D] culpam, afflicta reducat ad veniam. Lorica est homo indutus ad carnem, ferreis membra diversa circulis ambit, mittit eum labore metanoeas, allidit in pavimentum crebrius palmas; ut quid haec, et his similia, nisi ut, dum per haec corpus affligitur, animae refrigerium procuretur? Quodcunque enim illud est per quod caro poenitentiae causa laceratur atque percellitur, per hoc homo procul dubio contracti reatus squalore purgatur. Audi, quid me nosse contigerit tertio die, postquam in me tuae non dicam malignitatis, sed simplicitatis phreneticus ardor incanduit ⁜ (98) .

ARGUMENTUM.—Duas quaestiones sibi a Petro monacho propositas dissolvit. Prima erat, cur magnus Gregorius dixisset ideo divitem, qui opem Lazaro mendico ferre contempsit, ad aeternos cruciatus damnatum esse, quia sub Novo Testamento, in quo misericordia in pauperes praecipitur, natus erat. Altera quaestio de vitio curiositatis; de quo idem S. doctor mentionem fecerat, quod hic quid sit, ostenditur.

PETRO charissimo fratri, PETRUS salutem.

Quaeris a me, dilectissime fili, quid sibi velit, quod in homilia divitis B. Gregorius ait (homil. 40 in Evang.) : «Nonnulli putant praecepta Veteris Testamenti districtiora esse quam Novi: sed hi nimirum improvida consideratione falluntur. In illo [Col. 0418B] enim non tenacia, sed rapina multatur; ibi res injuste sublata restitutione quadruplici punitur. Hic autem dives iste non abstulisse aliena reprehenditur, sed sua non dedisse.» Quibus utique verbis doctor insignis hoc duntaxat approbare nititur quia, si dives ille in Veteri Testamento fuisset inventus, tartareis 223 poenis nullatenus esset addictus. Juxta ergo hanc assertionem idcirco periit, quia sub nova gratia constitutus Evangelium servare contempsit. Sed e diverso, tu moveris, et dicis, quomodo jam tunc Novum Testamentum illuxisse dicatur, cum Christus necdum in cruce suspensus, necdum per resurrectionis et ascensionis gloriam fuerat sublimatus? Imo ipsum Evangelium, quod servari praecipitur, necdum erat in orbem terrarum per [Col. 0418C] apostolorum ora diffusum. Postremo nec Spiritus sanctus hominum corda repleverat, qui ad mandata servanda vires mentibus administrat: «Spiritus sanctus non erat datus, quia Jesus necdum erat clarificatus (Joan. VII) .»

Huic quaestioni, salva doctorum reverentia, quod nunc occurrit, breviter respondemus: Dicit in Evangelio Dominus: «Lex et prophetae usque ad Joannem (Matth. XI) .» Joannes autem praecipit: «Qui habet duas tunicas, det non habenti; et qui habet escas, similiter faciat (Luc. III) .» Sicut autem duo sub hac sententia sunt mandata Joannis: ita duo sunt peccata divitis. Iste siquidem dicit: Qui habet duas tunicas, det non habenti; ille induebatur purpura et bysso. Qui habet escas similiter [Col. 0418D] faciat; ille epulabatur quotidie splendide, sed in utroque durus et inhumanus convincitur, dum et nudum Lazarum canes lingerent, nec vestiret et cupienti satiari de micis, quae cadebant de mensa, victum sibi funditus denegaret. Magna res, non mirum, si longum habet initium. Novum itaque Testamentum, saltem quantum ad hanc pertinet humanitatem, jam erat coeptum, etsi nondum undique esset ad perfectionem usque perductum. Ergo datur intelligi, quia dives iste tempore Joannis fuit, sed ejus mandatis obtemperare contempsit. De quo videlicet tempore Salvator ait: «A tempore Joannis [Col. 0419A] Baptistae regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI) .» Ex quo igitur tempore regnum coelorum vim dicitur pati, perspicuum est, quia jam et legi succedit Evangelium: et post Vetus, Novum coruscare merito dicitur Testamentum. Jure ergo dives iste cum reprobis est damnatus in tartarum, quia cum electis noluit vim inferre regno coelorum.

Si quis autem nobis objiciat, quod diviti Abraham dicit: «Habent Moysen, et Prophetas (Luc. XVI) ,» hoc ipsum pro nobis facit. Nam, cum Joannes non modo propheta sit, sed et plusquam propheta, quidquid ad Joannem mittitur, ad prophetam procul dubio destinatur; praesertim cum et ista sententia Joannis antiquorum prophetarum non [Col. 0419B] discordet oraculis. Apud ipsos enim saepe tale quid invenitur: «Frange esurienti panem tuum, et egenos, vagosque induc in domum tuam, cum videris nudum, operi eum (Isai. LVIII) .» Moyses etiam dicit: «Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, quem, ut meipsum, audietis (Deut. XVIII) .» Et ipse Dominus ait: «Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi: de me enim ille scripsit (Joan. V) .» Qui ergo ad Moysen mittuntur atque prophetas, ad Joannem utique destinantur et Christum.

Quod autem rursus inquiris quid sit quod in alia praefati doctoris sententia reperitur, vitium curiositatis.

224 Quod ille obscure posuit, studio brevitatis, [Col. 0419C] B. Augustini verbis ex nodo me hujus expediam quaestionis. Ait enim, dum B. Joannis apostoli exponit epistolam, desiderium oculorum dicit omnem curiositatem. Jam quam late patet curiositas ipsa; in spectaculis, in theatris, in sacramentis diabolicis, in magicis artibus, in maleficiis ipsa est curiositas; aliquando tentat servos Dei, ut velint quasi miraculum facere, tentare utrum exaudiat eos Deus. In miraculis curiositatem, hoc desiderium non est a Patre. Solutis ergo quaestionibus, beneficii peto vicem, ut sanctae orationis tuae merear portionem. Aucto quippe foenore mercedis, talio redhibetur, si peccatoris obedientia sancti viri precibus compensetur.

ARGUMENTUM.—Stephano cuidam monacho duo tanquam saluberrima praecipue commendat; B. Mariae virginis officium singulis diebus recitet, et sacrae Scripturae lectioni diligenter incumbat. Quorum utriusque quanta sit utilitas, docet.

Domno STEPHANO religioso viro, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

Cum in Psalmodiae studiis et divinis laudibus te vigilanter exerceas, hortor, venerande frater, et moneo, ut quotidianum quoque B. Mariae semper virginis officium non omittas. Dignum quippe est, ut quae laudum praeconia meretur ab angelis, obsequiis etiam frequentetur humanis, eisque post Deum totus orbis exhibeat laudem, per quam suscepit [Col. 0420A] propriae salutis auctorem. Optima sane spes est apud eam habere confugium, quae scilicet inter omnes coelestis curiae senatores, impetrandi apud Deum primum obtinet locum. Nempe sororis meae filius Damianus, religiosae videlicet indolis adolescens, dum haec coram eo scriberem, retulit, quod apud Gallias in litterarum studiis constitutus, fama vulgante, cognovit. Clericus quidam Nivernensis Ecclesiae morbo depressus elanguit, jam jamque superexcrescente molestia, moribundus ad extrema pervenit. Hic plane regulam sibi sanctae servitutis indixerat, ut beatae Dei genitrici quotidiana per singulas horas laudum vota persolveret; cumque de vita illius jam nemo pene confideret; et velut egressurus in ejus pectore spiritus anxie palpitaret, ecce [Col. 0420B] gloriosa Mater Dei sibi visibiliter astitit, et sacri uberis papilla lac exprimens, ejus labiis instillavit; et divinae virtutis antidoto protinus ille, resumptis viribus, ex infirmitate convaluit, et mox clericalibus ornamentis indutus, ecclesiam adiit, seseque choro psallentium fratrum laetus interserens, mirum videntibus spectaculum praebuit. Dicitur etiam, quod adhuc tunc in labiis ejus quaedam lactis videbantur vestigia. Quae autem sibi verba B. Virgo protulerit, 225 quamvis mihi utcunque dicantur, quia certus non sum, non adhibeo fidem, quoniam in veritatis lineam vel leviter impingere pertimesco: quamvis per hoc conjici possit, quoniam iisdem labiis, quibus eam ille laudavit et coluit, gloriosa Virgo lac salutis immulsit: ut per illud corporis membrum, quo sibi [Col. 0420C] venerabilis clericus laudis obtulerat gloriam, congrua vicissitudine recuperandae salutis suae perciperet medicinam.

Illud praeterea sanctae prudentiae tuae suggerere necessarium judicavi, ut vel sacrarum Scripturarum paginae semper versentur in manibus. In his totus esto, his immorare, in his jugiter requiesce; nec cum saecularibus te delectet miscere colloquium, quod mentis Deum quaerentis saepe reverberat et confundit obtutum. Mens tua divinis se voluminibus occupet, his intenta, pervigili semper instantia perseveret. His antiquus insidiator cum te videt intentum, velut hostem fugit armatum et timet cominus aggredi, donec te conspicit his telis et impenetrabili, ut ita fatear, lorica muniri. Idem plane qui [Col. 0420D] supra, meus Exadelphus, certa se relatione didicisse narravit quia Northmannus quidam, dum non minimam aureorum congeriem possideret eoque unde fuerat oriundus redire contenderet, coepit (locus, cor.) tam crimine formidare quam vitae, ne videlicet si suffarcinatus incederet, isturicie [ f., injustae] direptionis impetum incurrisset. Cumque id sollicitus intenta meditatione revolveret, et modo iret, modo non variae deliberationis aestibus alternaret, advesperascente jam Sabbato, adest antiquus hostis sub specie viatoris, cujus desiderium cum percunctatus addisceret, decem byzantiorum pepigit cum futuro conviatore mercedem; sicque sese spondit et itineris ducem et indubiae securitatis auctorem. [Col. 0421A] Proxima, inquit, nocte, collectis rerum tuarum sarcinulis, requiesce meque ad te venturum sine dubio praestolare, ut ego nocturno silentio superveniens teque reperiens, iter uterque simul debeamus arripere. Credidit homo sermonibus alloquentis et sopori se tradens, sicut admonitus fuerat, exspectavit. Eadem nocte versipellis spiritus ad eum sicut promiserat venit eique dixit: Ecce te, sine tuo labore, in patriam tuam, te nesciente, reduxi, et quod tibi promiseram non segnis implevi. Cumque se homo super rivum quemdam, quem dudum apprime noverat, invenisset, et loca quaeque contigua insperato ac subito postliminio revisa cognosceret, tremefactus expavit, et hunc malignum spiritum, qui se tam repente de longinquis finibus transposuerat, [Col. 0421B] indubitanter agnovit. Cui mox spiritus fallaciter verax, imo veraciter fallax, ait: Vide, non negligas ut quinta feria proxime ventura huc ad me venias et praefixum mercedis meae debitum solvas. Quibus auditis, vir ille sacerdotem quemdam concitus adiit, quaeque sibi contigerant per ordinem retulit; quid etiam sibi de praefato debito foret agendum solerter inquisivit. Quem presbyter aqua sanctificata respersum, quibusdam sacris litteris sanctorumque patrociniis praemunit, eumque ad constitutum remittens locum, condicti debiti quantitatem, non ut exactori nequissimo traderet, sed ut in os 226 ejus projiceret, imperavit. Cumque ad praefatum locum uterque invicem convenissent, et vir ille byzanteos in aerem spargeret, dicens: [Col. 0421C] Tolle debitum tuum, diabolus procul assistens ac propius accedere metuens conqueri coepit et graviter expostulare, dicens: Armatus adversus me venis; telis gladiisque praecinctus, tanquam praeliaturus occurris. Ubi est fides tua? Jam quia tibi propinquare non audeo, mercede mea frustratus abscedo; et mox aerem obscurum turbine concitavit et cum magno furoris impetu ab aspectu trepidantis evanuit. Qui protinus aureos, ut jacebat, e pavimento collegit; ac rursus ad sacerdotem rediens, quid sibi de his agendum esset, inquirere studuit. Quem presbyter de byzanteorum collectione valde corripuit, cui tamen hoc consilium dedit, ut ex his in loco satis necessario pontem construeret, qui commeantium usibus profuturus esset. Cujus ille [Col. 0421D] verbis humiliter paruit, et pontem, sicut jussus fuerat, fabricavit. Sed quidquid ille cum latomis et coementariis elaborando construxit, hoc diabolus nocturno silentio violenter obruens, dissipavit. Quem praedictus vir usque tertia sive quarta, ut dicitur, vice, est conatus erigere. Sed quidquid praecedenti die non sine magno labore construxit, hoc die altero per nocturnas diaboli machinas destructum reperit. Ut igitur caetera exempla hujus omittam, si ille qui sacras litteras sanctorumque reliquias habebat, armatus atque terribilis in antiqui hostis oculis videbatur, ita ut ad eum accedere vel appropinquare nequiverit, quanto studio nos debemus coelestis eloquii telis accingere, ut de malignis [Col. 0422A] spiritibus valeamus infoederabili certamine triumphare, Apostolo nos exhortante, qui ait: «Sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere, et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) .» Hoc itaque gladio, dilectissime, semper accingere, quo videlicet et callidus insidiator confossus intereat, et Christus in te velut in munitissimo castrorum suorum propugnaculo victor existat.

(Habetur tom. III, estque opusc. 51.)

(Habetur tom. III, estque opusc. 53.)

ARGUMENTUM.—Monachos in vicini sibi montis eremo commorantes 227 reprehendit, quod quasdam leges a se in eorum monasterio constitutas prorsus negligerent et violarent, quodque in quibusdam rebus saecularibus scandalum afferrent. Eosdem quoque, quod terrenarum divitiarum cupidiores essent quodque cibis delicatioribus uterentur quam eorum arcto vivendi instituto conveniret, gravissime perstringit. Ad extremum, quanta sit cautio adhibenda in iis rebus, quae a majoribus recte constitutae sunt, evellendis, nonnullorum infelici monachorum exitu ostendit.

[Col. 0422C] Fratribus in Gamugni eremo constitutis, PETRUS peccator monachus salutem.

«Filius sapiens, ait Salomon, laetificat patrem, filius vero stultus moestitia est matris suae (Prov. X) .» Qui rursus ait: «Qui congregat in messe, filius sapiens est; qui autem stertit in aestate, filius confusionis (ibid.) .» Hoc ergo cur dicam, aperiam: Vir quidam a Mediolanensi urbe progrediens, dum me quaereret, per vos transitum habuit; sed et habitare vobiscum, ut ipse professus est, sub eo nomine concupivit. Qui dum lassus itinere, moram velut quiescendo protraheret, sed ab explorationis vestrae custodia clausos oculos non haberet, nescio quos vestrum aniles nugas et otiosa deliramenta perpendit profundere, et cum laicis scurriles jocos [Col. 0422D] et ludibria vidit urbana miscere. Unde factum est ut non modo nos nostrumque propter vos contubernium omne contemneret, sed et ipsum conversionis animum, quantum potuit, funditus amisisset (amitteret). Aperte scilicet vita nostra fructificat, ut non modo per anfractus et invia a justitiae tramite semper ipsa declinet, verum etiam a divini cultus egressu per suae pravitatis exempla deturbet. Satis plane vigilanter attendimus quod per exprobrationem prophetae minitantis audimus: «Per vos nomen Dei blasphematur (Isai. LII; Rom. II) .» Illud etiam quod de filiis Heli Scriptura testatur: «Erat, inquit, peccatum puerorum grande nimis coram Domino, quia detrahebant homines a sacrificio [Col. 0423A] Dei (I Reg. II) .» Porro autem quam plurimi sunt qui sic in turbulenti saeculi tanquam in spumosi maris procellis ac fluctibus ventilantur, ut nisi ad quietum hujus sacri ordinis se conferant portum, nulla ratione confidant propriae salutis evadere posse naufragium. Quanti ergo sanguinis reus est, qui sub sacri habitus schemate talem se per susceptae professionis incuriam exhibet, ut quaerentes accedere, perverse vivendo, disturbet? Evangelica illi nimirum sententia congruit, qua dicitur: «Qui scandalizaverit unum ex his pusillis, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII) .» Tolerabilius enim fuerat, ut solus in ejus quem reliquit mundi vertigine rotaretur, quam multos nunc a [Col. 0423B] salutiferae stationis revocaret accessu. Si ergo vita nostra tam prava videtur et squalida ut etiam carne vestitis hominibus feteat, qualis putas est angelis, qui jugiter semper eminent in spiritualis munditiae culmine; qualis Deo, qui et ipsam superat angelicam dignitatem? Unde et illud formidolose pensandum est, ne illos, qui ad custodiam nostram deputati sunt, angelos vitae nostrae fetor offendat, 228 ut potius apud Deum conqueri quam sua nos debeant attestatione tueri.

Illud quoque de sanctitatis vestrae praeconiis notitiae nostrae superaccessit, quia pleraque capitula ad continentiae pertinentia disciplinam, quae inter vos regulariter constituimus, ita nunc oblivioni sunt tradita, ac si deliro cuilibet fuerint oblivioni mandata, [Col. 0423C] videlicet ut vinum utroque quadragesimali tempore non bibatur, non piscis edatur, ut nisi praecipuis festivitatibus, molis legumina non terantur, ut vespertinae refectioni pulmentarium non paretur; ut oleastrae frixurae rarissime concedantur, et multa similia, quae magis colenda quam scribenda decernimus. Nec mirum, si hoc, me nunc procul agente, praesumitur, cum orno videlicet sub ipsa nativitate Dominica, me praesente, sed nesciente, mulsum melle, simul et diversis pigmentorum generibus parabatur. Quod ut agnovi, tanto magis prodigii novitate percussus exhorrui, quanto id in eremo factum ne audiisse me quidem eatenus contigisset. Verum ista dicentes, nec cum illis nos sentire quis judicet, qui prohibent a cibis, quos [Col. 0423D] Deus creavit (I Cor. X) ; nec apostolicae contraire sententiae, qua nos manducare praecipit, quaecunque apponuntur, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur (I Tim. IV) . Aliud est enim, quod creaturas Dei bonas indifferenter asserimus; aliud, quod pudicitiae sobrietatique servandae castigatione corporum providemus. Bonum erat quippe in paradiso lignum, a bono scilicet Opifice conditum; bonum nihilominus non fuit manducare, eodem instituente praeceptum (Gen. II) ; sed, dum bonum bono non bene jungitur, mors protinus ex virulento semine superbiae generatur. Quod enim bonum fuerat per naturam, malum factum est per inobedientiae culpam; et quod ab Auctore fuerat [Col. 0424A] salubriter interdictum, hoc lethale factum est homini per usurpatae libertatis arbitrium.

Hoc primi hominis peccatum, fratres mei, ut cum pace vestra loquar, vos iterare usque hodie non desinitis, si quod vobis inhibitum est, per pruritum lenocinantis illecebrae degustatis. Quoties enim ad hunc cibum manus inobedientiae tenditur, toties procul dubio primi parentis culpa iteratur, et semen stirpis erumpit consequenter in ramis. Sic, profluente vena, rivus fonti, tractus respondet origini.

Hoc etiam me non levius movet, quia praetergresso nihilominus inobedientiae limite, eleemosynas a saecularibus indifferenter accipitis, possessionis vestrae funiculos inhianter extenditis, et, ut cuncta brevis sermo concludat, in occulto simul et publico [Col. 0424B] fieri divites festinatis. Haec autem facientes, amarissimis nos tetrae concupiscentiae motibus laceratis; non solum vobis, sed et posteris vestris dulcedine quietis adimitis, curarum saecularium vos laqueis innodatis, et quod deterrimum est, pugnandi semper cum saecularibus, vel potius materiam serviendi constituitis, non considerantes illud egregii praedicatoris, quod veris abrenuntiatoribus ait: «Habentes alimenta et quibus tegamur, iis contenti simus. Nam qui volunt divites fieri incidunt in laqueos diaboli, et tentationes, ac desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt hominem in interitum et perditionem (I Tim. VI) ;» 229 ubi et sequitur: «Radix omnium malorum est avaritia, quam quidam appetentes erraverunt a [Col. 0424C] fide et inseruerunt se doloribus multis (Ibid.) .» Enimvero dona vel oblationes ab iniquo suscipere, quid est aliud quam propriam animam ex dantis squalore foedare? Hinc enim scriptum est: «Immolantis ex iniquo oblatio est maculata, et non sunt beneplacitae subsannationes iniquorum (Eccli. XXXIV) .» Et rursum: «Dona iniquorum non probat Altissimus, nec respicit in oblationibus iniquorum, nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur pro peccatis (Ibid.) .» Et revera, quid prodest justum orando aedificare, quod pravus festinat perverse vivendo destruere? Unde et per eumdem Sapientem dicitur: «Unus aedificans et alter destruens, quid prodest illis, nisi labor? Unus orans et unus male dicens, cujus vocem exaudiet Deus?» (Ibid.) Porro [Col. 0424D] autem ad quid divitiarum lucra congerimus, an quia haec in nostros usus expendere, natura modico contenta prohibente, non possumus, in quos prodigi valeant, anxia semper sollicitudine perquirimus? Interim autem in earum contemplatione solas infelicium oculorum nostrorum illecebras pascimus, cum eas intorquere in nostrae necessitatis impendia non valemus. Unde et Salomon cum praemisisset: «Avarus non impletur pecunia, et qui amat pecunias, fructus non capit ex eis (Eccles. V) ;» protinus intulit: «Ubi sunt opes multae, multi et qui comedunt eas. Et quid prodest possessori, nisi quod divitias cernit oculis suis?» (Ibid.) Quod autem divitiae possidentibus ingerant sollicitudinem, nec eos quiescere secure per [Col. 0425A] mittant, audiant monachi, quorum certe professio non sollicitudini militat, sed quieti: «Dulcis est, inquit, somnus operanti, sive multum, sive parum comedat. Saturitas autem divitis non sinit eum dormire (Eccle. V) .» Praeterea, tametsi homo violenter, aut furtive non rapiat, etiam si nequaquam mentiendo, vel circumveniendo decipiat, non leviter tamen peccat, si duntaxat alienam rem simpliciter concupiscat. Unde quoque in catalogo decem praeceptorum ponitur: «Non concupisces rem proximi tui (Deut. VI) .» Quis autem reatus sit alieni juris ambitio, ut ex industria multa praeteream, uno B. Petri docetur exemplo. «Nemo, inquit, vestrum patiatur tanquam homicida, aut fur, aut maledicus, aut alienorum appetitor (I Petr. II) .» Qui enim inter homicidas, [Col. 0425B] fures atque maledicos qui regnum Dei profecto non possident, appetitorem facultatis alienae constituit, quam grave crimen quamque damnabile sit ex collatione similium evidenter ostendit. Quod etiam lucidius cernitur, si quod his verbis subjunctum est subtiliter attendatur. Nam protinus addidit: «Si autem, ut Christianus non erubescat, glorificet autem in isto nomine Dominum, quoniam tempus est ut incipiat judicium de domo Dei (Ibid.) .» Ut ergo de aliena appetentibus disseramus, non sicut Christianus, sed sicut Antichristus procul dubio patitur, qui dum alienis substantiis inhiat, ingruentis eum adversitatis sollicitudo perturbat. Christus enim venit semetipsum et coelestem gloriam tradere. Antichristus autem veniens, animas hominum, pretiosam [Col. 0425C] videlicet substantiam, conatur auferre. Si ergo qui aliena appetit Christianus non est, qua ratione monachus dicendus est?

230 Notandum tamen quia quisquis non sceleratis, sed honestioribus viris aliquid hoc studio tollit, ut subsidia fratribus in egestate provideat, vel pio cuilibet operi sumptus exhibeat; sive etiam, quod insignius est, pauperibus in necessitate succurrat, hic non dicendus est aliena impudenter appetere, sed potius, quae communia sunt, a fratribus in fratres juste transferre. Ad hoc enim unus caeteris ditior est ut non solum commissa possideat, sed ut non habentibus eroget, et non tam pie quam juste minister ipse, non dominus, quae sunt aliena dispenset. Unde Propheta cum diceret: «Dispersit, [Col. 0425D] dedit pauperibus (Psal. CXI) ,» non addidit munera ejus: sed, «justitia ejus manet in saeculum saeculi (Ibid.) .» Hinc etiam, cum de exhibendis eleemosynis Dominus loqueretur: «Videte, inquit, ne faciatis justitiam vestram coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. VI) .» Quod autem eleemosynae largitatem hic praecipue justitiam vult intelligi, insinuat ipse, cum praesto subjungit: «Cum facis eleemosynam, noli tuba canere (Ibid.) .» Ita justitia est, quae aliena sunt reddere. Quapropter qui divitibus auferens ⁜ (99) , indigentibus exhibet, non alienorum dicendus [Col. 0426A] est appetitor, sed bonorum potius communium distributor. Haec autem breviter diximus, ut inter alienorum appetitores, et fideles dispensatores esse distantiam monstraremus, ne videlicet aliquando suum sub colore virtutis vitium palliet, vel rursus virtutis intimae puritatem, falsum vitii nomen obscuret. Giezi sane puer Elisei, si prophetarum filiis, ut mentitus est, argenti talenta suscipiendo, consuluisset, nequaquam subeundae leprae sententiam pertulisset. Nam idcirco plaga percussus est quam dator amiserat, quia non ad hoc aliena suscepit, ut in opus pietatis expenderet, sed ut suae concupiscentiae satisfaciens proprii juris possideret peculium. Unde vir Dei postquam eum digne corripiens, ait: «Nonne cor meum in praesenti erat, quando reversus est [Col. 0426B] homo de curru suo in occursum tibi?» (IV Reg. V.) mox addidit: «Nunc ergo accepisti argentum et vestes, ut emas oliveta, vineta, et oves, et boves, et servos et ancillas; sed et lepra Naaman adhaerebit tibi et semini tuo usque in sempiternum (Ibid.) .» Giezi porro semen sunt, qui ea, quae in opus pictatis impendenda susceperant sibimet in posterum noxie profutura conservant. Ignobili namque, atque degeneri parenti responsura posteritas, dum sumptus supernos in sua transferre lucra conatur, alieni procul dubio sceleris lepra profunditur. Nec praetereundum quod illic dicitur: «Et regressus est ab eo Giezi leprosus, quasi nix (Ibid.) .» Nix enim alba, sed frigida; hypocrita nempe, qui se per sanctitatis adumbratae figmentum transfigurat in angelum [Col. 0426C] lucis, nullis infervet aestibus charitatis; atque ad instar nivis simul est albus et frigidus, quia piis quidem se deservire operibus simulat, sed viscera solidae pietatis ignorat. Quod plura commemorem? Dixi praesens, dico nunc absens, tandem tamen utrobique perficiens: Spernite divitias, ne perpetuo mendicetis: estote voluntarie pauperes, ut sine fine regnetis. «Beati, inquit, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V; Luc. VI) .» Et Salomon ait: «Qui odit avaritiam, longi fient dies ejus (Prov. XXVIII) .» Et 231 iterum: «Non proderunt divitiae in die ultionis. Tristitia (justitia) autem liberabit a morte (Prov. XI) .» Et rursus: «Melior est pauper in simplicitate sua, quam dives pravis itineribus (Prov. XXVIII) .» Et alibi: «Vir, [Col. 0426D] qui festinat ditari, et aliis invidet, ignorat quod egestas superveniet ei (Ibid.) .»

Pruritum praeterea gulae frenum cohibeat disciplinae. Incassum namque conatur aedificare fastigium, qui in arena, quae dissilit, collocat fundamentum. Qui virtutum lapidibus festinat atrium sublime construere, prius necesse est inhorrentia carnalium delectationum dumeta purgare. Unde per Salomonem dicitur: «Diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV) .» Ille quippe bene domum mentis aedificat, qui prius [Col. 0427A] agrum corporis a spinis vitiorum purgat, alioquin si desideriorum passionumque carnalium sentes in carnis agro pullulare sinuntur, fame boni crescente, tota intus virtutum structura collabitur. Hinc rursus ait: «Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverant urticae, operuerant superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Ibid.) .» Quid enim ager, vel vinea pigri hominis, nisi caro cujuslibet otiosi in spiritualis agriculturae laboribus desudare nolentis? Quid autem urticae, nisi gulae prurigines et carnales illecebrae? Quomodo denique spinae sunt, nisi passionum carnalium punctiones? Quid postremo maceria lapidum nisi charitate media cum permista cohaerentium structura virtutum? Ager ergo pigri [Col. 0427B] et stulti hominis urticis spinisque repletur, cum caro cujuspiam otiose viventis, non per disciplinam continui laboris excolitur, sed in voluptatis atque lasciviae mollitur desiderio et enutritur. Lapidum quoque maceria labefacta diruitur, quia tota virtutum fabrica, velut impactis incontinentiae arietibus, dissipatur. Princeps enim coquorum destruxit muros Hierusalem. Coquorum autem princeps jure asseritur venter, cui nimirum a coquis laborioso opere servitur. Quisquis ergo desiderat spiritualium segetum ubertate ditescere, desudet nunc agrum sui corporis disciplinae ac continentiae vomere continuo labore sulcare, et tanquam novalium suorum glebas, sarculo sapiente [sarriente], confringat; dum quidquid infecundum in se reprehenderit, jugis poenitentiae [Col. 0427C] contusionibus terat; nec desinant gulae prurientis urticas atque inhorrescentes carnalium desideriorum vepres radicitus exstirpare, quo uberes proventus spiritualium segetum valeant sui cordis rura proferre. Unde et idem Salomon ait: «Qui operatur terram suam, saturabitur panibus; qui sectatur otium, replebitur egestate (Prov. XII) .»

Ad hanc sane agriculturam Josue allegoricis exhortationibus provocabat filios Joseph: «Si populus, inquit, multus es, ascende in silvam, et succide tibi spatia in terra Pherezaei et Raphaim, quia angusta est tibi possessio montis Ephraim (Jos. XVII) :» Cumque ibi conquerentur, et dicerent: «Non poterimus ad montana conscendere, cum ferreis curribus utantur Chananaei, qui habitant in terra campestri. Respondit [Col. 0427D] Josue: Populus multus es, et magnae fortitudinis, non 232 habebis sortem unam, sed transibis ad montem, et succides tibi atque purgabis ad habitandum spatia, et poteris ultra procedere, cum subverteris Chananaeum, quem dicis ferreos habere currus, et esse fortissimum (Ibid.) .» Quae nimirum multis indigentia verbis exponerem fortassis, si non mihi meta compendii epistolaris obstaret: hoc tantum, quasi summotenus perstringendo sufficiat, quia, cum Josue praecipit populo silvarum condensa succidere, hoc innuit quod noster Jesus, ejusdem scilicet nominis, sequentibus se jubet male pullulantes silvescentium vitiorum frutices exstirpare. Hortatur ut non foedera, sed bellum contra Chananaeos gerant, [Col. 0428A] montana conscendant, quatenus et vitiorum elaborent debellare barbariem, et arduum virtutum festinent obtinere cacumen. Porro autem, quod illi pusillanimiter conqueruntur adversus eos, qui ferreis utebantur curribus, se non posse consurgere, hoc est, quod nos imbecilles et fragiles saepe diffidimus tanquam ferreos currus, sic adversantes malignorum spirituum impetus sustinere Nam, cum petulantia gulae, vorago luxuriae omniumque vitiorum pestes, tanquam frementium Chananaeorum acies constipatis adversum nos cuneis conglobantur, quid aliud quam Chananaei nos ferreis curribus impetunt, et, ne de carnalis vitae campestribus ad virtutum valeamus excelsa conscendere, salutis nobis aditus intercludunt? Sed bonus militiae nostrae dux imbecillitatem [Col. 0428B] nostram ad fortiter agendi constantiam erigit, et contra hostium impetus, ut in altiora progrediamur, impellit. Sed quomodo de inimicis nostris triumphum possumus obtinere, qui semper in epulis, semper in poculorum affluentium volumus ingurgitatione jacere? De quibus utique Salomon ait: «Qui diligit epulas, in egestate erit: qui amat vinum et pinguia, non ditabitur (Prov. XXI) .» Et iterum: «Luxuriosa res vinum, et tumultuosa ebrietas; qui his delectatur non erit sapiens (Prov. XX) .» Ventrem namque vino, et epulis assuescere, quid est aliud quam hostibus animae, ut ingrediantur, aditus aperire? Unde, et idem Salomon: «Qui delicate, inquit, a pueritia nutrit servum suum, postea illum sentiet contumacem (Prov. XXIX) .» Bene hunc servum [Col. 0428C] loris cohibebat inediae, qui dicebat: «Castigo corpus meum, et servituti subjicio (I Cor. IX) .» Adversus hunc servum disputabat, cum diceret: «Esca ventri, et venter escis: Deus autem et hunc, et illas destruet (I Cor. VI) .» Hunc servum sub calcibus esse frenandum significabat, cum diceret: «Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis: nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, et quorum Deus venter est, et gloria in confusione eorum (Philip. III) . «Notandum autem et hic duo terribilia dici, et in inimico crucis Christi tremendam depromit idem Apostolus sententiam, dicens: «Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema, maranatha (I Cor. XVI) .» Qui vero ventrem pro Deo veneratur, [Col. 0428D] Deum quodammodo negare convincitur, ac per hoc duo haec terrore plenissima videntur, unum videlicet, quod absit, et Christi inimicum esse et unum Deum alium colere.

Duo fratres, alter juvenis, alter vero senex in possessione Classensis monasterii, quae Ravenniana dicitur, ad custodiam morabantur. 233 Octava sane die ante nativitatem Domini, sexta scilicet feria, quae Sabbatum duodecim lectionum ex more praecedit, dixit juvenis ad seniorem: Frater Leo, sic enim vocabatur, quomodo vivemus hodie? Cui senex: Vive, inquit, ut velis. Ego enim et vinum bibam, et in solo, ut scriptum est, pane non vivam (Deut. VIII; Matth. VIII) . Erat autem ille vegetus, et obesus, et incolumis, [Col. 0429A] et robustus. Factum est, apposita mensa, uterque discubuit, sed iste pane contentus, et aqua regularis se jejunii disciplina cohibuit; ille vero vinum sibi, et insuper, quod videbatur, indulsit. Qui profecto, si quod imminebat agnosceret, rigorem abstinentiae ad petulantis gulae laenocinium non molliret, octava siquidem die, cum Dominicae nativitatis gloria, mundo tripudiante, claresceret, ille defunctus est; et cum festivitatis invitante laetitia et caeteri provocarentur ad mensam, ille efferebatur, flentibus undique propinquis carnalibus, ad sepulturam.

Quidam mihi monachus retulit quia, dum frixuras quasdam in refectorium deferret in vasculo, prurientis eum gulae stimulus pupugit moxque sibimet unam in os projiciens furtive comedit. Sed illico eum [Col. 0429B] tantus libidinis ardor invasit, ut, quod nunquam eatenus fecerat, nulla se ratione comprimeret, donec immunditiae fluxum semen sibi propriis manibus ejecisset. Hic itaque servum suum merito contumacem sensit, quia, juxta viri sapientis eloquium, molliter enutrivit (Prov. XXIX) , de quo jure dici potest, quia post buccellam, introivit in eum Satanas (Joan. XIII) . Nimirum venter et genitalia invicem sibi vicina sunt; et cum hoc in cute reficiatur, illud ad contumelias excitatur. Quapropter exstinguatur avaritia, ut liberi simus a saecularibus et quieti. Gulae reprimatur edacitas, ut sincerae valeamus esse castitatis victores conspicui. Otiosa ex ore nostro verba non profluant, sed superfluis omnibus rigida divini terroris nos semper censura compescat. Pudeat [Col. 0429C] itaque in intestini hujus belli congressu ingruentibus adversariis enormiter cedere, sed potius enitamur auctori omnium triumphos et gloriae insignia reportare.

Praeterea quod quaedam, sicut superius dictum est, a nobis inter vos regulariter constituta, nunc autem oblivioni tradita ac negligenter omissa, et nos moeror non levis exasperat, et vos offensio non parvi reatus accusat. Quod enim, me ordinante semel admitti placuit, nisi me praebente consensum, nunquam debuit violari. Quidquid enim publica inter multos censura statuit, aut a cunctis omnino servandum, aut si violari conveniat, communi debet judicio retractari, alioquin si ad personae cujuslibet arbitrium frangitur, ut gravi, dignum est, animadversione [Col. 0429D] plectatur. Achan nempe filius Charmi, quia contra commune mandatum, manus ab anathemate Jericho non cohibuit, post jactus lapidum etiam conflagrationem ignium non evasit (Jos. VII) , ut qui facibus incanduerat avaritiae, flammas quoque propria carne depasceret in animadversione vindictae. Jonathas autem mortis sententiam meruit, quia decretum in commune prolatum, edendi tempus anticipando mutavit (I Reg. XIV) . Homo quoque ille 234 qui per desertum praesumpsit in die Sabbati ligna colligere, quia solus excessit commune mandatum, lapidibus obrutus, solus expendit digna morte supplicium (Num. XV) . Non quia crimen est in necessitate ligna colligere, sed quia non levis est [Col. 0430A] criminis semel admissam decreti regulam per inobedientiam violare.

Ut autem ex domesticis quoque praebeamus exemplum: in monasterio B. Vincentii, quod non procul a monte qui dicitur Petra Pertusa, cernitur constitutum; hoc tanquam regulare constitueramus edictum, ut sub districti censura rigoris quadragesimale celebraretur initium, nimirum, ut per triduum nonnisi modicum panis cum aqua omnes fratres comederent, nulla nisi lectionum, sive ordinum verba proferrent, nudis pedibus lugubres ac moerentes incederent expleto communi modulatione Psalterio mutua se scoparum castigatione purgarent. Quod cum fratres voto, et animo, ac spirituali jucunditate non segniter agerent, et ultra etiam, [Col. 0430B] quod praefixum erat, satis superque peculio bonae voluntatis agerent, quidam inter eos exstitit, qui clam in edendo regulam violavit. Erat autem ille frater multis exercitiorum artibus pollens, scribendi videlicet et notandi, tornandi, insuper et fabricandi, ut hoc illi quodammodo congruere videretur:

Dicam et aliud, quod in praefato contigit monasterio. Statutum erat atque jam per triennium fere servatum, ut cum horis canonicis quotidie B. Mariae semper virginis officia dicerentur. Erat autem inter eos Gozo habitu monachus, reprobae quidem vitae, sed dicacis et accuratae facundiae. Hic coepit conqueri satis semperque sufficere quod sanctus praecipit Benedictus, nec novae adinventionis pondus debere superponi, nec nos esse antiquis Patribus sanctiores, qui videlicet haec superstitiosa ac supervacua judicantes, psallendi nobis metam omnemque vivendi regulam praefixerunt; hac sane debere nos esse contentos, ne ab illa incautius declinantes, per anfractus et invia ducamur erronei. Quid plura? [Col. 0431C] Contra reginam mundi praeliari visus est et confecit. Ad hoc nimirum fratres versuta machinatione pellexit, ut solitas B. Mariae laudes ulterius non offerrent. Sed, o divinum judicium a nostrae pravitatis intuitu non dormitans! Mox enim adversus praefatum monasterium tot adversitatum grandines, tot undique bellorum atque conflictuum exortae sunt tempestates, ut ipsis quotidie monachis minaces gladii necis exitium intentarent. Fiunt undique depraedationes atque rapinae, conflagrantur cum segetibus areae, familiares ac servi sancti loci crudeliter trucidantur, et non jam imago mortis, sed mors ipsa grassatur, adeo ut taederet jam monachos vivere, dum nequaquam possent in procinctu certaminis amicum quieti suae professionis officium custodire. [Col. 0431D] Non parvis expensis ad Teutonum partes imperator expetitur, pragmaticae sanctiones cum singulis [signis] imperialibus advehuntur, sed tantumdem est: in omnibus quippe studiis non fructus, sed labor supervacuus. Unde cum ego petitione fratrum saepe pulsarer, quatenus sequester accederem, et si possibile esset, pacis inter eos foedera continuarem: hac rogantibus voce respondi: Christus, inquam, est pax nostra, de quo etiam de Virgine recens nato, angelitus dictum est: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax (Luc. II) .» Quia ergo matrem verae pacis de suo monasterio projecerunt, dignum est ut inquietis calamitatum tribulationumque procellis atque turbinibus agitentur. Verum ne lectorem diutius protraham, [Col. 0432A] fratres illi haec quae dixeram non dubiis erumpentibus signis, vera probantes in arcto siti, tandem ad cor redeunt 236 pavimento se humiliter sternunt ac percepta poenitentia, nunquam se de caetero neglecturos, solita genitricis Dei praeconia unanimiter pollicentur. Mox itaque, ut fatear, ita post coruscos atque tonitrua, tanta coeli serenitas rediit, ut ex tunc usque hodie fratres jucundae pacis otio perfruantur, ac de Scyllaea voragine se delatos ad portum, gubernante Filio Virginis, gratulentur. Impletum ergo est quod per prophetam dicitur: «Revertimini ad me, et ego revertar ad vos, dicit Dominus (Mal. III) .» Qui ergo facile seniorum suorum statuta convellunt, ista considerent, et ne divini furoris super eos gladius veniat, non sine causa formident.

[Col. 0432B] Parcite ori meo, dilectissimi fratres, et si fortassis in aliquo limitem modestae correptionis excessi, zelo potius fraterni amoris ascribite quam livori. Mementote quod per Salomonem dicitur: «Melior est manifesta correptio, quam amor absconditus; meliora sunt vulnera diligentis quam fraudulenta oscula odientis (Prov. XXVII) ;» et iterum: «Viro qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur (Prov. XXIX) .» Animarum medicus omnipotens Deus, dilectissimi, hoc mei sermonis absynthium vobis in dulcedinem vertat, est quidquid in vobis et frigidum, quidquid obscurum flamma sui spiritus mirificus illustrator accendat.

(Habetur tom. III, estque opusc. 54)

ARGUMENTUM.—Universis eremitis suum vivendi institutum sequentibus, inferendae disciplinae modum praescribit ultra quem eis progredi non liceat; quam quidem disciplinam posthac voluntariam ad singulorum arbitrium, non, ut antea, coactam esse constituit.

Sanctis fratribus in eremo constitutis, PETRUS peccator monachus salutem.

In conventu spiritualium fratrum tunc discretionis ordo congruere geritur, si moderatio rectoris imitetur diligentiam equitis. Ille siquidem calcaribus utitur, ut impellat; frenis, ut reprimat; stimulat [Col. 0432D] equum tardius incedentem; refrenat superbe frementis vestigia glomerantem. Hoc etiam modo praepositus fratrum et tardiores exhortationibus suis, velut quibusdam stimulis, debet impellere, et ferventius quam necesse sit, incedentes, sub discretionis debet loro frenare. An non quibusdam, ut ita loquar, stimulis urgebat Moyses populum Israel, cum dicebat: «Separate apud vos primitias Domino; omnis voluntarius, 237 et proni animi offerat eas Domino, aurum et argentum, et aes, hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum et byssum, pilos caprarum et pelles arietum rubricatas, ligna Setim et oleum ad luminaria concinnanda?» (Exod. XXXV.) An non eumdem populum, velut immoderate currentem [Col. 0433A] freno moderaminis coercebat, cum illos ab offerendis muneribus prohiberet? Scriptum est enim: «Quia cum instarent operi, quotidie mane vota populus offerebat (Exod. XXXV) .» Unde artifices venire compulsi, dixerunt Moysi: «Plus offert populus, quam neces arium est;» moxque subjungitur: «Jussit ergo Moyses praeconis voce cantari: nec vir, nec mulier quidquam offerat ultra in opere sanctuarii (Ibid.) .» Ut igitur ad hoc veniamus, propter quod ista praemisimus, non ignoret sancta vestra devotio, dilectissimi, quoniam disciplina ista scoparum, cui tam ferventer insistitis, sicut poterat moderata prodesse, sic agnoscitur indiscreta nocere. Propterea scilicet corpora vestra viribus effeta deficiunt, et aliquando, sicut a quibusdam [Col. 0433B] creditur, tot allisionibus tabefacta languescunt, nimirum cum nonnulli vestrum unum continuum, vel etiam duo psalteria quotidie cum disciplina decurrant. Huc accedit, quia plerique fratres venire volentes ad eremum, cum haec audiunt, perculsi formidine deterrentur. Et quia disciplina durior creditur quam sentitur et austerioris est formidinis quam doloris, cum eam apud vos tam longam fieri fratres quique debiles audiunt, medullitus expavescunt et ab accessu protinus eremi revocantur. Quamobrem adhibito discretionis moderamine constituimus ut ad disciplinam sibimet ingerendam nullus in eremo compellatur; quem vero sanctus ad hanc fervor impellit, per quadraginta psalmos in uno quoque die disciplinam [Col. 0433C] sibi facere liceat, ita duntaxat ut quadragenarium hunc psalmorum numerum non excedat. In duabus autem Quadragesimis, quae videlicet natalem Domini, vel sacrosanctum Pascha praecedunt, usque ad sexaginta psalmos cum disciplina procedere liceat, neque hanc mensurae, quam praefigimus, regulam, temeraria, quod absit, quisque praesumptione transcendat. Hoc itaque modo, non quod bonum est, tollimus: sed, quod est superfluum, coercemus. Nec salutem suam fratribus invidemus, sed mensuram discretionis indicimus, citra quam licet utique, si velit, affligi; ultra vero non erit licitum progredi. Et hoc facientes, non quasi nostrae usurpamus auctoritatis arbitrium, sed divinae legis imitamur exemplum. Ait enim per Moysen [Col. 0433D] in Deuteronomio Dominus: «Sin autem eum, qui peccavit, dignum viderint plagis, prosternent et coram se facient verberari (Deut. XI) ;» ubi mox [Col. 0434A] additur: «Pro mensura peccati erit et plagarum modus, ita duntaxat ut quadragenarium numerum non excedant, ne foede laceratus ante oculos tuos obeat frater tuus (Ibid.) .» Ecce Dominus et delinquentem vapulare 238 praecepit, et tamen modum verberibus posuit, ut et in reum vindicta procederet, et vindictae duritiam discretio temperaret. Hanc igitur, dilectissimi, faciendae disciplinae tenete mensuram, spiritum potius scopite, caeteris bonis operibus vigilanter insistite, ut Remunerator ille summus transitorio labori vestro sine fine manentia dignetur praemia compensare.

(Habetur tom. III, estque opusc. 55) .

ARGUMENTUM.—Monachis qui in monasteriis sub sua potestate constitutis, degebant, sub poena excommunicationis praecipit ut res alienas apud se post suam mortem non retineant, sed monasterio, cujus sunt, quisque sua bona restituat.

Omnibus fratribus in qualibet eremo sub nostri ministerii custodia constitutis, PETRUS peccator monachus individuae vinculum charitatis.

Nostis, dilectissimi, quia loca ista nobis commissa, me vivente, quasi unum sunt, et res quaecunque sunt necessariae, hinc ad vos indifferenter transeunt; a vobis etiam huc, prout fraterna exigit unanimitas, proferuntur. Et oro Spiritum [Col. 0434C] sanctum, ut eadem, me defuncto, inter vos concordia vigeat, quae nunc in vobis cor unum et animam unam per charitatis glutinum conflat. Sed necesse est nunc me vobis cauta provisione consulere, ne frigescente forsitan charitate, privatus amor de retentione rei cujuspiam inter vos scandalum valeat generare. Quapropter adjuramus vos, et per tribunal tremendi judicis obtestamur, quiquid post meum obitum, quod alterius loci sit, quisque apud se forte repererit, praesto restituat, et remota omni machinatione, vel callida argumentatione, pure et simpliciter, quod alienum est, reddat. Alienum autem dico, quidquid ego non pro munere habendum perpetualiter contuli, sed rem alterius loci in alio, quia noster erat uterque, manere permisi. Quisquis [Col. 0434D] igitur hujus nostrae sententiae temerator exstiterit, usque ad satisfactionem congruam excommunicationi subjaceat.

ARGUMENTUM.—Imperatorem Henricum deprecatur ut Gislerio cuidam, qui ejus jussu in Germania [Col. 0434D] captivus asservabatur, sicut sibi, dum esset in Italia, pollicitus fuerat, ignoscat, eumque liberum abire permittat.

Domno HENRICO invictissimo imperatori, PETRUS [Col. 0435A] peccator monachus debitae servitutis obsequium.

Excellentissime et piissime domine, si vobis placeret, jam tempus esset ut miser ille Gislerius misericordiam consequeretur; jam congrueret, ut de vinculis tam diuturnae captionis exiret, et post longum exsilium, ad propria remearet. Non obliviscatur dominus meus imperator quid rex David fecerit cum fugeret a facie Absalon: quia dum Semel adversus eum lapides mitteret, duriora etiam contra regem maledictionis jacula intorqueret, dicens: «Egredere, egredere, vir sanguinum et vir Belial (II Reg. XVI) :» ille cum tam fortissimis bellatorum cuneis constipatus, incederet, non solum eum non occidit, sed etiam Abisai illum volentem occidere asperrime corripuit, dicens: «Quid mihi et [Col. 0435B] vobis, filii Sarviae? Dimittite eum, ut maledicat mihi. Dominus praecepit ei ut malediceret David; et quis est qui audeat dicere: Quare sic fecerit?» (Ibid.) Nec ignoratis qualiter stulto Nabal dicenti adversum eum: «Hodie increverunt servi, qui fugiunt dominos suos (I Reg. XXV) ,» Abigail interveniente pepercit. Qualiter etiam in Saul immaniter persequentem, cum posset illum occidere, manum mittere non praesumpsit (I Reg. XXIV, XXVI) . Haec et alia, domine mi, sanctorum regum vobis exempla proponite, et post judicium misericordiam peccatoribus indulgete. «Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) .» Et cum omnia regna terrarum, quae vestro subjicitur imperio teste mundo, largissima vestrae pietatis abundantia [Col. 0435C] repleat, quomodo solus Gislerius tantae erit expers misericordiae, ut neque per saeculares viros, neque per servos Dei, locum apud vos indulgentiae valeat invenire? Clarescat jam pietas Romani imperii, et cui Deus propriis viribus omnes adversarios, subjugat, ipsum quoque Dei pietas feliciter vincat. In hoc enim est perfecta victoria, si is cui victoria, Christo donante, tribuitur, a sola Christi pietate vincatur. Piissime Domine, misericordiam vestram lacrymabiliter obsecro, et pedibus vestris me prostratus advolvo, pro charitate Christi miserum illum jam clementer absolvite, et me servum vestrum in pace quiescentem, pro sancto imperio vestro orare permittite; sin autem vobis ita videtur, per vestras litteras absolutionem mihi illius, remota omni dubietate [Col. 0435D] promittite, et me ad vos quantocius festinare ubete. Redeat ad memoriam domini regis quia, cum apud monasterium Classis a vobis discessurus essem, dixistis mihi: Noveris procul dubio quia isti, pro quo me rogas, quandoque veniam exhibebo, et quidquid circa illum misericorditer egero, pro amore Christi et tua charitate certissime faciam. Nunc ergo, eminentissime domine, et infelicissimo illi misericordiam vestram clementer impendite, et mihi servo vestro veritatem sancti oris vestri efficaciter adimplete, quia sicut per Prophetam dicitur: «Misericordiam et veritatem diligit Deus, gratiam et gloriam det tibi Dominus (Psal. LXXXIII) .»

ARGUMENTUM.—Commendat ejusdem Henrici virtutes, pietatem praecipue et studium religionis tuendae, quod Wiquerium barbarum hominem ex Ravennati archiepiscopatu, quem sibi male acquisierat, pejus tamen retinebat, expulerit. Hortatur, ne eumdem hominem, ad eam dignitatem, qua juste privatus fuerat, redire molientem ullo pacto patiatur.

Domno HENRICO invictissimo imperatori, PETRUS peccator monachus debitae servitutis obsequium.

Immensas laudes Regi regum Christo referimus, quia sanctitatem et virtutum dona, quae multis referentibus de regia majestate cognovimus, jam non [Col. 0436B] verbis, sed vivis operibus approbamus. Nam in expulsione Wiquerii [Widqueri etiam], vox omnium in laudem sui Creatoris attollitur, Ecclesia de manu violenti praedonis eripitur, et salus esse totius mundi vestra incolumitas judicatur. «Laetentur ergo coeli, exsultet terra (Psal. XCV) ,» quia in rege suo vere Christus regnare cognoscitur, et sub ipso jam saeculi fine aureum David saeculum renovatur. Ipse enim, qui facto flagello de resticulis vendentes in templo columbas ejecit (Matth. XXI; Marc. XI; Luc. XIX; Joan. II) , ipse, inquam, et non alius, in rege suo Wiquerii cathedram in ecclesia negotiantis, evertit. Et qui olim superbi Saul arrogantiam repulit (I Reg. XIII; I Paral. X) , ipse nunc non dissimilem reprobi viri malitiam conculcavit. Verumtamen [Col. 0436C] nolo lateat dominum meum regem quia pestifer ille vir ad Ravennatem urbem suas epistolas fabricavit; alias quidem occulte singulis, alias vero communiter universis, in quibus se facturum omnia, quaecunque ipsi voluerint, de rebus Ecclesiae spopondit. Quod si verbis minime crederent, secundum haec suum nuntium jurare praecepit. Unde non dubito quosdam de Ravennatibus majestati vestrae suggerere, ut ad eamdem cathedram illi valeat repedare. Nimirum raptores mundi qui ambiunt ecclesiastica bona diripere, talem volunt episcopum, qui eorum rapinis non valeat obviare. Vos autem, excellentissime domine, aures vestras a venenatis eorum consiliis claudite, et splendidissimam gloriae vestrae famam, quae per totius mundi latitudinem volitat, [Col. 0436D] propter unum hominem offuscare nolite. Si enim ille ad episcopatus arcem revertitur, totius populi spes quae erecta fuerat, labitur, servis Dei gaudium tollitur, et pravorum nequitia, quae formidare jam coeperat, ad audendum pejora fiducialiter roboratur. Quapropter, rex invictissime, quod ad laudem Dei et salutem hominum coepistis, ad finem usque perducite, et latrone rejecto pastorem unde Ecclesia gaudeat ordinate. Omnipotens Deus, qui terreni imperii gubernacula tribuit, et ad faciendam 242 justitiam suam diu in hac te vita custodiat, et post mortalis vitae decursum ad coelestia regna perducat. Amen.

ARGUMENTUM.—Haec epistola scripta est ad Henricum superioris Henrici filium, qui mortuo patre nondum imperator fuerat appellatus, sed regium nomen sustinebat; qui proximus est ad imperatoriam dignitatem gradus. Erat autem tunc temporis adolescens ejusque aetas a selectis quibusdam primariae nobilitatis proceribus regebatur. Hujus igitur adolescentis animum quasi quibusdam stimulis impellere conatur S. doctor ad opem. Ecclesiae ferendam, quae scelestissimi illius pseudopontificis Cadaloi furore pessime vexabatur. Quoniam vero cognoverat eumdem Henricum, et pravis suorum quorumdam consiliis, quibus omnia honestate et pietate cariora erant, et sua sponte etiam, quod postea exitus patefecit, ad pejorem causam defendendam magis esse propensum, lenibus verbis [Col. 0437B] acriora quaedam, et, ut ita dicam, amariora intermiscet, ut quem pudore non poterat, minis saltem et timore ad officium revocaret.

Domno HENRICO praecellentissimo regi, PETRUS peccator monachus servitutem.

Subditi quique timent regem, rex necesse est metuat Conditorem. Sed cum Scriptura dicat: «Cui plus committitur, plus requiritur (Luc. XII) ;» etiam in hoc expedit regem propensius formidare, quod illi, quem cordis occulta non fallunt, cogitur de pluribus rationem reddere. Cum igitur rex in judicio discutiat hominem, Deus regem, dignum ne est, ut pulvis timeat pulverem, et idem pulvis in rege divinam despiciat majestatem? In diebus tuis, o rex, obortum est tale periculum, quod omnium pene [Col. 0437C] transcendit nequitias saeculorum, apostolica nimirum sedes per haeresiarcham ⁜ (100) Parmensis Ecclesiae scinditur, religio Christiana, confunditur, apostolorum labor evertitur, et universalis splendor Ecclesiae per tenebrosam unius schismatici hominis concupiscentiam obscuratur. Quid ad haec dices, qui ecclesiasticae defensionis officio fungeris, qui in paterni, vel aviti sceptri jura succedis? An plenae forte robur aetatis adhuc tibi deesse conquereris? Sed ecce Joas rex Juda tener adhuc de sartis tectis templi celeriter instaurandis cum sacerdotibus disputat (IV Reg. XII) ; eos quoque collatam a populo vetat retinere pecuniam, totamque artificibus operum judicat exhibendam. David vix dum adolescentiae limen ingrediens, adversus Goliath non cum [Col. 0437D] gladio, sed cum lapillis quasi pueriliter dimicat, sed ei caput tanquam vir fortis ictu pugionis obtruncat (I Reg. XVII) . Adolescentulus adhuc Josias 243 omnia vasa Baal de templo Domini cum sacerdotibus projicit, et in convalle Cedron, flamma vorante, succendit (IV Reg. XXIII) . Illi igitur honorabant templum, in quo sanguis brutorum animalium fundebatur; tu non succurris Ecclesiae, in qua pro salute mundi Christi corpus offertur? Nam, ut ad gentilium quoque recurramus historiam, Annibal ille, qui Carthaginensium dux factus est, cum adhuc novem esset annorum, Amilcari patri juravit ad aras, quia cum primitus posset, adversus Romanos acerrime [Col. 0438A] dimicaret (T. LIV. Dec. III, lib. I) . Imbelles pueri bella jam spirant pro terrenae unius civitatis honore; et tu, te non excitas ad procinctum pro tuenda universalis Ecclesiae libertate!

Quidam praeterea consiliarii, tui videlicet aulici ministerii dispensatores (ut foeda per populum vulgatur infamia) de persecutione Romanae gratulantur Ecclesiae, utrique scilicet parti faventes blandeque canentes, ut modo se venerabilis papae fautores per assentationis lenocinium asserant, modo primogenito Satanae falsi successus laeta promittant. Quod tamen de quibusdam sanctis viris, qui tuis consuevere interesse consiliis, nefas est credi. Plane quisquis sanctam dividere molitur Ecclesiam, timendum sibi est ne secundum evangelicam sententiam et ipse [Col. 0438B] dividatur: «Veniet, inquit, Dominus servi illius in die, qua non sperat, et hora, qua nescit, et dividet eum, partemque ejus cum infidelibus ponet (Luc. XII) .» Porro de Phaleg filio Heber scriptum est, quia in diebus ejus divisa est terra (Gen. X) ; de te quoque cavendum est ne dicatur, quia in diebus tuis divisa est Ecclesia. Scribantur annales, texatur historia quae dicat quia Nerva clementissimus imperator pacificavit Ecclesiam, Constantinus confirmavit, Theodosius exaltavit, et cum perventum fuerit ad te, gloriosum ne tibi est, si dicatur: Heinricus divisit? Absit hoc a te, ut hanc legat historiam posteritas ventura de te. Noli ergo esse Phaleg, qui conjuncta dividas (Gen. X) ; sed esto Christi discipulus, qui divisa conjungas. Ii vero qui ad divisionem [Col. 0438C] apostolicae sedis diabolico succenduntur instinctu, Dathan, et Abiron, atque Chore ad memoriam revocent, et ex eorum perditionibus colligant (Num. XVI) , qui finis etiam se, qui non dissimilia sectantur, exspectat. Illi sane schisma fecerant Synagogae, isti divisionem machinantur Ecclesiae. Quamobrem sicut illos utique viventes terra deglutiit; sic isti per schismaticae nequitiae meritum prudentes, et scientes merguntur in tartarum. Nec glorientur qui manifeste Romanae Ecclesiae schisma non faciunt, sed tamen annuendo et negligendo scindentibus non resistunt, quia sicut non solus ille, qui dixit: «In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum (Isa. XIV) ;» sed et omnes fautores ejus repente sunt e coelo projecti, [Col. 0438D] ita non modo Chore, sed et complices ejus, ducenti videlicet quinquaginta viri coelestis ignis sunt incendio devorati. Unde cavendum est, ne malitia subditorum redundet in regem, et si non delinquentem, non tamen pro viribus prohibentem. Nam Gregoriana sententia est: Facti culpam habet, qui, quod potest, negligit emendare. Cavendum est, inquam, o rex, ne dum tu pateris dividi sacerdotium, 244 tuum quoque, quod absit, dividatur imperium. Nam sicut sacra testatur historia, mox ut Saul apprehendit summitatem pallii Samuelis, et scidit, protinus illi Samuel: «Sic, inquit, scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo [Col. 0439A] tuo meliori te (IV Reg. XV) .» Porro autem sicut pallium illud vestis erat Samuelis, sic et sancta Ecclesia vestis est utique Redemptoris. Cui per Prophetam dicitur: «Confessionem et decorem induisti (Psal. CIII) .» Confessionem quippe Dominus induit, cum sibi peccatores associat poenitendo sanatos; decorem vero, cum sibimet clementer agglutinat innocentes nitore justitiae speciosos. Pallium igitur Samuelis Saul abrupit et regnum perdidit; Christi scinditur vestimentum, et licet non scindentis, tamen scindere permittentis, stabit imperium? Inconsutilem vestem Jesu miles gentilis metuit scindere, et Christiani non verentur Ecclesiam per errorem schismaticum separare? Cum ergo vestis Christi sancta dicatur Ecclesia, scissio vestis, [Col. 0439B] divisionem minatur regiae potestatis. Hinc est forte quod urbes, oppida, sive provinciae hujus regni ab exteris quotidie cernimus nationibus usurpari.

Baltassar nempe, quia vasa Domini foedanda labiis Gentilium protulit, mox ex ore Danielis audivit: «Divisum est regnum tuum, et datum est Medis et Persis (Dan. V) .» Heli sacerdotii dignitate detruditur, dum non intentat filiis verbera, sed blanditur, utcunque tamen corripuit illos, sed lenitate patris, non austeritate pontificis (I Reg. II) , atque idcirco cervicibus effractis occubuit (I Reg. IV) , quia peccantibus inclementer indulsit. Achias propheta pallium suum in duodecim partes scidit, et dixit ad Jeroboam: «Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum [Col. 0439C] de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus (III Reg. XI) .» Divisio ergo vestis scissuram regalis significat ditionis. Quod quia nequaquam Dominus in diebus Salomonis implevit, sed in posteris ejus haec sententia viguit; de te quoque pium est credere quod tibi qui innocens es, regnum integrum permanebit; post te vero subjectorum tuorum meritis, nisi forte se corrigant, transferetur et concedet in exteros. Sicut enim per Danielem dicitur: «Dominatur Excelsus super regnum hominum, et cuicunque voluerit dat illud (Dan. IV) ». Nam et Assyriorum regnum, et Lacedaemonum aliorumque gentium per definita temporum spatia se tenuerunt, nec diutius praefixit diuturnitatis terminum, sicut eorum testantur annales excedere potuerunt. Huic etiam [Col. 0439D] Italico regno aliquando dominati sunt Graeci, aliquando Galli, plerumque Latini. Tu quaeso, gloriose rex, a pravis consiliariis, tanquam a venenatis serpentium sibilis aures obtura, in virile te robur per ardorem spiritus excita, collapsae matri tuae Romanae Ecclesiae manum porrige, et tanquam archangelus Raphael a Sara filia Raguel daemonium, a quo viduatur, expelle (Tob. VIII) , ut sicut Octavianus Augustus in hoc gloriatur elogio: «Urbem, inquiens, lateritiam reperi, relinquo marmoream ( Suet. in Augusto );» sic et tu multo gloriosus multoque nobilius dicere valeas: Romanam Ecclesiam jacentem quidem puer inveni, sed antequam plene pubescerem, 245 auctore Deo, in statum pristinum revocavi. [Col. 0440A] Ut de te quoque, sicut de illo, celebri quandoque per populum devotione dicatur: utinam, aut non nasceretur, aut non moreretur; imo, ut de sacris paginis adhibeamus exemplum, illud impleatur in te quod David sibi Deum Israel dixisse commemorat: «Sicut lux aurorae, oriente sole, mane absque nubibus rutilat, et sicut pluviis germinat herba de terra (II Reg. XXIII) :» sic cum eodem David non immerito valeas et ipse cantare: «Cuncta salus mea, et omnis voluntas, nec est quidquam ex eo quod non germinet (Ibid.) .»

Utraque praeterea dignitas, et regalis scilicet, et sacerdotalis, sicut principaliter in Christo sibimet invicem singulari sacramenti veritate connectitur, sic in Christiano populo mutuo quodam sibi foedere [Col. 0440B] copulatur. Utraque videlicet alternae invicem utilitatis est indiga, dum et sacerdotium regni tuitione protegitur, et regnum sacerdotalis officii sanctitate fulcitur. Rex enim praecingitur gladio, ut hostibus Ecclesiae munitus occurrat. Sacerdos orationum vacat excubiis, ut regi cum populo Deum placabilem reddat. Ille sub lance justitiae negotia debet terrena dirimere; iste fluenta coelestis eloquii debet sitientibus propinare. Ille constitutus est, ut nocentes atque scelestos legalium sanctionum censura coerceat; iste ad hoc ordinatus est, ut per claves Ecclesiae, quos accepit, alios zelo canonici vigoris astringat, alios per mansuetudinem ecclesiasticae pietatis absolvat. Sed audi Paulum de regibus disputantem, et rectam regalis officii lineam jacientem: nam post [Col. 0440C] multa sic ait: «Dei enim minister est tibi in bono; si autem malum feceris, time. Non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit (Rom. XIII) .» Si ergo tu es minister Dei, quare non defendis Ecclesiam Dei? Cur armaris, si non praeliaris? Cur accingeris, si congredientibus non resistis? Quis sub aestivo meridiatur umbraculo securus poterit disputare de bello? Porro veraciter sine causa gladium portas, nisi resistentium Deo colla transfodias, nec vindex es in iram ei qui malum agit, dum in adulterantes Ecclesiam non consurgis, et cum Simeone et Levi violatae sororis opprobrium a domo Israel non repellis (Gen. XXXIV) . Vertatur ergo docta manus ad capulum, et cum David in Amalechitas impetu fulguris irrue (I Reg. XXX) ; et sicut ille latrunculos subegit sic et tu hostes Ecclesiae vibrato justitiae mucrone transfige. Sentiat sentiat veterrimus ille draco, Cadalous videlicet perturbator Ecclesiae, eversor apostolicae disciplinae, inimicus salutis humanae, sentiat, inquam, radix peccati, praeco diaboli, apostolus Antichristi, et quid plura dicam? sagitta producta de pharetra Satanae, virga Assur, filius Belial, filius perditionis, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II) , vorago libidinis, naufragium castitatis, Christianitatis opprobrium, ignominia sacerdotum, genimen viperarum, foetor orbis, spurcitia saeculi, dedecus universitatis: attexantur adhuc epitheta Cadaloi, catalogus videlicet [Col. 0441A] nominis tenebrosi serpens lubricus, coluber tortuosus, stercus hominum, latrina criminum, sentina vitiorum, abominatio coeli, 246 projectio paradisi, pabulum tartari, stipula ignis aeterni, sentiat iste motum regiae majestatis, et terrenum metuat principem, qui audacter provocat in bella coelestem; et quia dicit insipiens in corde suo: «Non est Deus (Psal. XIII) ;» experiatur inesse regio pectori Christianae fidei pietatem, pro divinae militiae castris non enerviter confligentem. Regnum ergo tuum arma corripiat, ut cum Melchisedech stet sacerdotium (Gen. XIV) ; sacerdotium oret, ut avitum David exaltetur imperium. Nam ad hoc pro te universalis orat Ecclesia, ut et labor tuus ei quietem pariat, et orationibus illius gloria tibi triumphalis accrescat, [Col. 0441B] sicut et Moyses orabat eoque simul orante, vincebat; si vero remitteret manus Moyses, superabat protinus Amalech (Exod. XVII) . Hinc et Apostolus ait: «Obsecro primum omnium fieri obsecrationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus, et omnibus, qui in sublimitate sunt constituti (I Tim. II) .» Quare hoc? Audi quod sequitur: «Ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate (Ibid.) .» Porro quia splendidae memoriae pater ejus magnificus imperator sublimiter exaltavit Ecclesiam, tu quoque sicut ejus haeres imperii, sic etiam in ecclesiasticae cautionis jura succede. Igitur in ecclesiastici status incolumitate servanda clarissima soboles paternis respondeat institutis; et ab arbore sua non degerminet [Col. 0441C] ramus in fructu, quam per traducem virtutis et gratiae decus exornat. Sed sicut olim per illum, non amodo per te et collapsa resurgat Ecclesia, et ecclesiastica quae confusa est refloreat disciplina.

Durius forte locutus sum regi, praesertim cum Salomon dicat: «In cogitatione tua regi ne detrahas, et in secreto cubilis tui, ne maledixeris diviti, quia avis coeli portabit vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam (Eccle. X) .» Et revera, qui peculatus crimen incurrit, in diacoposin cogitur infarcire quod tulit, sed tunc deferendum est regi, cum rex obtemperat Conditori; alioquin cum rex divinis resultat imperiis, ipse quoque jure contemnitur a subjectis. Si quis enim proprius, non Dei rex esse convincitur, qui in die pugnae non stat pro castris [Col. 0441D] Ecclesiae, et sic propriis utilitatibus, specialiter metuit, ut ruinae periclitantis Ecclesiae non succurrat. Sed et cum per Isaiam Dominus dicat: «Venite, te arguite me (Isa. I) ;» cur homo ab homine despiciat argui quem constat eadem mortalitatis lege constringi? Et cum lege forensi cautum sit, ut qui in peremptores parentum non ulciscitur, in jus haereditariae successionis nullatenus admittatur, ego, qui in homicidam matris meae, Romanae scilicet Ecclesiae ulcisci nequeo, ultores saltem impellere non tentabo? Deputa ergo me, o rex, fideliter consulentem, non procaciter obloquentem; vel si placet, aestimato me prae dolore peremptae matris insanum, non adversus excellentiam regiae majestatis insolenter elatum. [Col. 0442A] Sed, o utinam ego ante tribunal tuum adjudicer reus perduellionis, dum tu tamen in adversarios apostolicae sedis vindices arbiter aequitatis. In cervicis meae jugulum securis vibrata desaeviat, tantummodo Romana Ecclesia propriae dignitatis apicem per te reparata conscendat. Porro si Cadaloum cito velut alter Constantinus Arium 247 destruis, et Ecclesiae, pro qua Christus mortuus est pacem reformare contendis; faciat te Deus in proximo de regno imperiale fastigium scandere, et a cunctis hostibus tuis insignis gloriae titulos reportare; alioquin si adhuc dissimulas, si mundi periclitantis errorem, cum possis abolere, detrectas, et reliqua. Cohibeo spiritum, et consequentiae relinquo lectoribus intellectum.

ARGUMENTUM.—Petierat imperatrix Agnes per litteras, ut pallium Moguntino archiepiscopo recenter electo mitteretur. Rescribunt doctores beatissimi a secretis episcopi cardinales, id fieri non posse. Non solere enim Romanam Ecclesiam cuiquam antistiti absenti, nisi qui prius a summo pontifice, aut ejus legato examinatus idoneus tantae dignitati inventus fuerit, pallium tribuere. Oportere igitur eumdem Moguntinum archiepiscopum Romam proficisci, ut ibi approbatus et voti compos effectus, in patriam revertatur.

Serenissimae imperatrici AGNETI, HUMBERTUS archiepiscopus, et BONIFACIUS Albanensis cum caeteris cardinalibus episcopis, concordissimae fidelitatis obsequium.

[Col. 0442C] A longo jam tempore prorsus imperiali majestati Ecclesia Romana plus non debuit quam vestrae gloriae, ex cujus videlicet sanctae devotionis studio multa beneficia et magna suscepit. Ita nimirum, ut jure dicaris B. Petri apostolorum principis filia, et Dei omnipotentis in commisso tibi regimine fidelis ancilla. Si quid ergo magnificentia vestra Romanam petit Ecclesiam, quod canonicis obviet regulis, non malitiae, quod absit, ascribimus; sed consiliatorum vestrorum potius ignorantiae deputamus. Petistis enim ut domino Moguntino pallium mitteretur, quod procul dubio sanctorum Patrum sanctionibus probatur adversum. Ipsi siquidem pontifices ex antiquae traditionis usu, ad apostolorum debent limina properare, [Col. 0442D] et hoc, sine quo metropolitani esse non possunt, signum consummandae suae dignitatis accipere. Quod si huic assertioni fortassis objicitur, a Romanis pontificibus pallium ad plurima loca saepe per nuntios fuisse transmissum, hoc negotium tali videtur declaratione distingui; quia tunc temporis legati Romanae Ecclesiae vice papae fungebantur, per provincias constituti. Illi igitur eos, qui ad episcopatus apicem promovebantur, examinabant, sicque pallium ab apostolica sede per nuntios impetrabant. Porro autem, ut uno sufficiat exemplo declarare quod dicimus; Brunichildis regina Francorum Syagrio fratri suo, Augustodunensi videlicet episcopo, a B. Gregorio impetrare pallium alia ratione non potui. [Col. 0443A] (GREG. Regist. l. VII, ep. 5) , nisi 248 ille, quamvis bonus esset et justus, Candidum defensorem, qui in illis partibus apocrisiarii fungebatur officio, ab eo examinandus adiret, sicque accipiens pallium dignam in legato suo Romano pontifici reverentiam exhiberet. Mauritius etiam imperator ab eodem Gregorio per longa tempora supplicans, aliter, quod de pallio petierat, non implevit, nisi quia Maximus Salonitanus episcopus Ravennam usque pervenit, seque ex his capitulis, quae sibimet objecta fuerant coram his, quibus hoc judicium injunctum fuerat, digna satisfactione purgavit (IDEM. Regist. l. V, ep. 25 et l. VII, epist. 129) . Enimvero et beatus papa Damasus hoc decrevit (apud Ivonem Carnotensem, lib. I) , ut quisquis metropolitanorum ultra tres menses post ordinationem [Col. 0443B] suam Romano pontifici fidem suam exponere, et pallium flagitare distulerit, commissa careat dignitate. Quapropter ipse dominus Moguntinus electus vester ad apostolorum limina venire non differat, sicque perfectio suae dignitatis canonice et ordinabiliter fiat. Sive enim nos, sive Dominus noster, quidquid pro quolibet mortalium necesse est agere, pro vestrae celsitudinis gloria non dubitamus implere.

(Habetur tom. III, estque opusc. 56.)

ARGUMENTUM.—Eamdem Agnetem, quae Rainaldi [Col. 0443C] Comani episcopi, Hermisindae affinis et ipsius Petri Damiani praesentia destituta, quibusdam solebat antea de rebus ad pietatem pertinentibus colloqui, et consilia sua omnia communicare, tristior aliquantulum videbatur effecta, consolatur et hortatur, ut in Christi amicitiam se penitus insinuet ab illo omnia solatia petenda, quandiu cum illo sit, nunquam se solam esse arbitretur.

Dominae suae imperatrici AGNETI, PETRUS peccator monachus servitutem.

Arbitror, venerabilis domina, quoniam ex quo dominus Rainaldus Comanae sedis episcopus, et sancta mulier Hermisinda relicta quondam germani tui, ego quoque servus tuus, ad propria quique recessimus, mens tua nunc fluctuat, et velut omnium destituta solatio, solam se remansisse deplorat. Gravat forte longioris censura silentii, et taedium est [Col. 0443D] colloquentium nunc deesse praesentiam, quos saepe refugiens, dum adessent, remotioris anguli latibulum expetebas. Toleramus enim saepe quod gratis offertur; perfruimur, quod difficilius, obtinemus: parvipendimus quod abundat: et quod deesse conspicimus, inhianter optamus. 249 Verum pia mens tua, quae divini amoris igne succendi votis omnibus aestuat, nequaquam ex humanae societatis absentia contabescat; imo quanto sibi terrena solatia deesse considerat, tanto magis de propinqua sancti Spiritus paracleti praesentia confidat. Unde Salvator cum iturum se ad Patrem post resurrectionis gloriam declararet, et ex hoc discipulorum animos non mediocriter perturbandos [Col. 0444A] esse conspiceret, praesto subjunxit: «Quia haec locutus sum vobis, tristitia implevit cor vestrum; sed ego veritatem dico vobis: Expedit ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos (Joan. X) .» Si ergo illuminator mentium Spiritus apostolicis illabi pectoribus plena diffusione non poterat, nisi Veritas ipsa, quae eis illum missurus erat, corporalem sui praesentiam ab eorum subtraxisset obtutibus, quanto magis necesse est ut purus homo ab hominum se frequentia subtrahat, quatenus superni muneris capax fiat? Sicque mens humana dum vacat ab aspectibus hominum, sancti Spiritus mereatur ingressum. Eorum ergo, qui tecum conversabantur, absentiam, noli deputare jacturam, imo salutis occasio, [Col. 0444B] perfectionis lucrum et propensio nostri meriti deputetur argumentum, quia, dum strepitus humani cessat alloquii, construitur in te per silentium templum Spiritus sancti. Hinc est, quod de Israelitici templi constructione sacra testatur historia, quia malleus et securis, et omne ferramentum non sunt audita in domo Domini cum aedificaretur (I Reg. VI) . Templum quippe Dei per silentium crescit, quia cum mens humana per exteriora se verba non fundit, in sublime fastigium spiritualis aedificii structura consurgit, tantoque subcrescens, in altiora sustollitur, quanto per silentii custodiam circumclusa, sese extrinsecus fundere prohibetur. Custos enim justitiae silentium. Et per Jeremiam dicitur: «Bonum est praestolari cum silentio salutare Domini. Bonum est [Col. 0444C] viro cum portaverit jugum ab adolescentia sua: sedebit solitarius, et tacebit, quia levabit se super se (Thren. III) .» Solitarius plane, dum tacet, se elevat super se, quia mens humana, dum intra silentii claustra undique circumcluditur, in superiora sublimis erigitur, ad Deum per coeleste desiderium rapitur, et in amore ejus per ardorem Spiritus inflammatur, et tanquam fons vivus, dum per verborum circulos fluere hinc inde non sinitur, undis excrescentibus in altiora cumulatur. Templum ergo tui pectoris nunc per silentium crescat, virtutum spiritualium tanquam coelestium lapidum in te structura consurgat, ubi supernus ille sponsus, quem totis visceribus diligis, velut in thalamo suo delectabiliter requiescat. Memento itaque quod Apostolus ait: [Col. 0444D] «Quia fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, Christus Jesus. Si quis posuerit super hoc fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulas, quale cujusque fuerit [opus], ignis probabit (I Cor. III) .» Quid enim per aurum, argentum et lapides pretiosos, nisi robur et ornamenta virtutum? Quid vero per ligna, fenum et stipulas, nisi fragilitas innuitur vitiorum? Attende ergo, ut aedificium quod in te fit, non ex fragili sit materia, quae flammis 250 esse possit obnoxia, quae ventis sit impellentibus ruitura. Lignum plane, fenum et stipulas facile potest vorax flamma consumere; aurum vero vel argentum, sive lapides pretiosi, nesciunt incendio subjacere. Et [Col. 0445A] certe per eumdem Apostolum dicitur: «Sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere (Ephes. VI) .» Ignis ergo, quem clandestinus hostis immittit, inveniat in te pretiosa metalla virtutum, non stipulas et fomites vitiorum, ut furentibus flammis, quas callidus insidiator exsufflat, non materia putris ac fragilis enerviter cedat, sed impenetrabilis ac robustae soliditatis vigor obsistat, ut illa virtus Altissimi, quae virginalis uteri visceribus obumbravit (Luc. I) , mentem quoque tuam in perpetuo vernantis pudicitiae virore custodiat, eamque, quod absit, a duris spiritualis nequitiae vaporibus [ f. obumbrari, vel aliquid simile desideratur ] non permittat.

Consolare igitur, venerabilis domina, et a corde [Col. 0445B] tuo omne taedium noxii moeroris expelle. Christus sit confabulator tuus, Christus tibi contubernalis sit et conviva; imo Christus ipse tuae sint deliciae, ipse quotidianae refectionis epulum, ipse tibi sit intimae dulcedinis alimentum. Cum illo simul lege, cum illo jugiter psalle, cum illo denique te in pavimento oratura prosterne, cum illo te erige; cum illo te dormituram lectulus capiat, cum eodem sopor inveniat. Ejus te pudicus atque virgineus amplexus astringat, ut in te quoque veraciter impleatur quod per Isaiam dicitur: «Gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus (Isa. LXII) ;» et tu specialis dicere valeas, quod generalis sponsa dicit in Canticis: «Dilectus meus inter ubera mea commorabitur (Cant. I) .» Constat enim quod inter ubera pectoris [Col. 0445C] cor hominis situm est. Dilectus ergo inter sponsae ubera commoratur, cum a fideli qualibet anima Christus toto corde diligitur. Huic ergo sponso dicat anima sancta tua: «Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus; lectulus noster floridus (Ibid.) .» Ipse enim speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) .» Et quia propter ejus amorem regales infulas contempsisti, imperiale fastigium despexisti, ipse corona, ipse tibi sit purpura, ipse totius gloriae tibi praeparet beata ornamenta; ut merito debeas cum Propheta cantare: «Induit me Dominus vestimento salutis, et indumento laetitiae circumdedit me, quasi sponsus decoratus corona, et quasi sponsa ornata monilibus suis (Isa. LXI) .» Hic in te societatis humanae consoletur absentiam, hic tibi vel pro omnium [Col. 0445D] jussione, et allocutione sufficiat; hic velut alter, sed longe praestantior, Helcana veraciter dicat: «Non jam Anna, sed Agnes, cur fles, et quare non comedis, et quam ob rem affligitur cor tuum? nunquid non ego melior sum quam decem filii?» (I Reg. I.) Et quoniam Helcana, Dei zelus dicitur, zelus Dei dilectio Redemptoris animum tuum in omni moeroris et angustiae taedio consoletur, ut in eum te in omni, quam pateris, adversitate projicias, sub ejus umbraculum ab humanae persecutionis ardore confugias, et in ejus amplexibus secura suaviter requiescas, quatenus ipse vel semetipsum quietis intimae praebeat portum, qui pro te dignatus est in mundanis fluctibus inundantium procellarum perferre naufragium.

ARGUMENTUM.—Significat quantae sibi molestiae sit ab ea disjungi, et spem propinqui reditus pollicetur. Interim hortatur, ut magnitudinem praemiorum, quae diligentibus Deum in coelo praeparata sunt, considerans, ad exemplum Christi, labores et incommoditates et aspera quaeque tantisper, dum in arcto hoc corporis domicilio versatur, perferre non erubescat.

Dominae suae imperatrici AGNETI, PETRUS peccator monachus quidquid servus.

Quoniam a sancta praesentia vestra remotus sum, et hoc tempore vobiscum esse non possum, satis doleo, et quotidiana lamentatione suspiro. Interim tamen, antequam ad vos redeam, hortor sanctam patientiam [Col. 0446B] vestram, ut non ei grave sit aspera quaelibet ac dura perferre, et pro amore coelestis sponsi sollicitudinem, vel etiam necessarii sumptus inopiam sustinere. Cum enim Christus pro te pertulerit crucem, quid mirum si tu sustineas pro illius amore pauperiem? Si ille, cui Virtutes et Dominationes famulabantur in coelo, sputa, flagella, opprobria, colaphos, et alapas patiebatur in mundo; quid magnum si tu, quae terra es, imperialis gloriae vanam projicias pompam, et non mundi reginam, sed, quod longe gloriosius est, te praebeas aeterni regis ancillam? Recordare quod dicit Apostolus: «Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes; non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. VIII, 13) .» Felix nimirum tale [Col. 0446C] commercium, ubi datur lutum, tollitur aurum; pro tenebris lucem, pro terrenis honoribus coelestis gloriae comparamus dignitatem. Sicut enim per prophetam dicitur: «Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni; ruit fenum, et flos ejus cecidit; qui autem servat verbum Domini, manet in aeternum (Isa. XL) .» Porro autem qui hodie induitur purpura, cras includitur sepultura. Hodie quis hominibus dominatur, cras autem a vermibus factus putredo corroditur. Hodie regalibus infulis redimitur, cras vilibus panniculis exanime cadaver obvolvitur. Hodie splendet coronatus in regalis excellentiae solio, cras fetet marcidus in sepulcro. Haec igitur et hujusmodi, domina mi, subtiliter pensa, et hujus vitae labores cum Jesu nunc aequanimiter tolera, ut [Col. 0446D] cum ipse, qui judicatus est, judicaturus advenerit, tu velut una de sapientibus virginibus ornatis lampadibus (Matth. XXV) , ei decenter occurras, et pro temporali purpura stolam immortalitatis accipias, ac pro corona, quae de terreno fuerat fabricata metallo, illud diadema suscipias, quod in coelo factum est de lapide pretioso.

ARGUMENTUM.—Eamdem in Germaniam profectam hortatur, ut redeat, indicans quanto moerore ob ejus discessum tum Italia omnis, tum praecipue Roma affecta sit, in qua scilicet urbe omnes ad veram virtutis viam ejus sanctissimis exemplis excitabantur.

[Col. 0447A] Dominae suae AGNETI imperatrici, PETRUS peccator monachus servitutem.

Vix referre sufficio quanto cor meum moerore confunditur, dum reditus vestri laetitiam, suspensis quotidie visceribus, praestolatur. Heu me! cur itineri vestro vecors ac stolidus assensum praebui? imo cur egredienti me ipsum non violenter opposui? Cur non equorum frena corripui, et cursum vestrum vel obviis manibus, in quantum licuerat, non tardavi? In vestri plane recessus absentia, moeret Roma, B. Petri luget Ecclesia, et tota per sanctos viros ac mulieres lamentatur Italia. Tu siquidem, velut aureum sidus, terrena quaerentium videbaris illustrare caliginem, atque ad Deum provocans, micantis exempli refundebas te sequentibus claritatem. Et, ut multa [Col. 0447B] praeteream, ego quoque donec te procul abesse suspiro, Romana conspicere moenia perhorresco. Revertere ergo, domina mi, revertere, teque lugentibus festivam redde laetitiam, qui rutilantem coeli gemmam de capite mundi Roma, quodammodo ploramus avulsam. Ingerat tibi nauseam aula regalis imperii, sola tuis naribus sagena redoleat piscatoris. Illic cum Petronilla simul habere te libeat sepulturam, ut insignis ille pater geminam juxta se, carnis videlicet ac spiritus gaudeat requiescere filiam. Dominum meum Lopertum episcopum aeque saluto, et, ut cito revertatur, imploro.

[Col. 0447C] ARGUMENTUM.—S. doctor Nicolai II papae nomine scribit ad Galliarum reginam, laudat ejus pietatem et in pauperes beneficentiam; hortatur, ut tam laudabile vitae institutum, quod semel arripuerat, usque ad extremum constanter retineat; simulque suadet, ut virum suum regem ad rempublicam juste administrandam, ecclesiam tuendam et pietatis opera edenda, inflammet, filios quoque suos eisdem, quibus ipsa imbuta est moribus, instituat.

253 NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, gloriosae reginae salutem et apostolicam benedictionem.

Bonae voluntatis auctori omnipotenti Deo dignas gratias agamus, quia in femineo pectore virile vivere virtutum robur audimus. Pervenit quippe ad aures nostras, praecellentissima filia, serenitatem tuam indigentibus [Col. 0447D] munificentia piae liberalitatis affluere, devotissimae orationis studiis insudare, pro violenter oppressis vim districtionis exercere, caeterisque bonis operibus, in quantum tibi competit, officium regiae dignitatis implere. Hortamur igitur, ut eum quem, Deo inspirante, semel ingressa es, tramitem teneas: invictissimumque virum tuum, filium nostrum regem ad pietatis aequitatisque gubernacula moderanda, statumque Ecclesiae retinendum provocare contendas. Si enim eloquentia Abigail stultum Nabal ab irascentis David gladio servavit illaesum (I Reg. II) ; quanto magis sancta devotio tua prudentissimum, virum tuum divinis reddet obtutibus gratiosum? [Col. 0448A] Sic denique eum vere diligis, si servare quae Dei sunt piis exhortationibus facis. Alioquin quo pacto viros suos illae conjuges amare credantur, quae in eis capsas, ut ita loquar, corporum diligunt; sed animarum aurum, quod in eis reconditur, non attendunt: Habemus enim, juxta Apostolum, thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV) . Quae nimirum hoc duntaxat amplectuntur, quod vermes devorant in sepulcris; illud vesane despiciunt, cui immarcescibilis gloria servatur in coelis. In carne quippe amorem suum illa constituerat, quae David se despicienti, ironica insultatione dicebat: «Quam gloriosus fuit hodie rex Israel, discooperiens se ante oculos servorum suorum, et nudatus est quasi nudetur unus ex scurris?» (II Reg. VI) . Quae profecto [Col. 0448B] quia desiderium suum in sola carne posuerat, carnis fructu debita est animadversione privata. Unde paulo post Scriptura subjungit: «Igitur Michol filiae Saul, non est natus filius usque ad diem mortis suae (Ibid.) » Tu autem, gloriosa filia, quia fecunditatis donum divinitus meruisti, sic clarissimam instrue sobolem, ut inter ipsa lactantis infantiae rudimenta ad Creatoris sui nutriatur amorem. Per te igitur discant, cui potissimum debeant, et quod in regalis aulae solio sunt nobiles geniti, et quod in Ecclesiae gremio longe nobilius per sancti Spiritus gratiam sunt renati. Noli aliquando pecuniam praeferre justitiae, sed thesaurum verae sapientiae inhianter acquire. Regina quippe Saba venit non videre divitias, sed audire sapientiam Salomonis (III Reg. X) . [Col. 0448C] Quas tamen ipsa non petiit, copiosius reportavit. Tu etiam, filia, divinis obediendo mandatis, sapientiam posside, ut merearis ad salutem animae tuae et terrenis competenter affluere et de transitorii regni culmine ad coeleste transire.

ARGUMENTUM.—Hac epistola Gothifredo duci et marchioni scribit, se graviter tulisse ab illo Cadaloum pseudopontificem, qui a catholica religione defecerat, hospitio acceptum esse; idque facinus pluribus sacrarum litterarum exemplis amplificat, admonetque ut culpam agnoscat, et lacrymis deleat iterumque in gratiam S. B. Ecclesiae redeat.

[Col. 0448D] Domno GOTHIFREDO, excellentissimo duci et marchioni, PETRUS peccator monachus zeli ferventis obloquium.

Nova nuper et inaudita de vobis apud nos fama percrebuit, quae nobis non parvi moeroris moestitiam intulit, viscera tremefacta concussit, os nostrum a solita gloriae vestrae laude compescuit, et tabefactum cor, velut acutissimo doloris intimi pugione transfodit. Vos scilicet communicasse cum Cadaloo, quem, ut liquido nostis, jam dudum universalis Ecclesia, tanquam lethale virus evomuit, et, ut revera putridum membrum, de propriis visceribus amputavit, in gehennalis barathri profunda demersit, et [Col. 0449A] quasi stercus hominum intra latrinae cuniculos obrutum, ne naribus hominum de caetero feteat, spiramen obstruit. Huic itaque tali viro vestram communicasse prudentiam, fossores in agro, mercatores in foro, milites vociferantur in publico. Heu, proh dolor! vir eminentissime, ubi tunc erant uberes illi lacrymarum rivi, quos velut torrentem, de ferventissima pii pectoris consueveras charitate profundere, et, sancti Spiritus amore succensus, non cessabas madefacta fletibus ora rigare? Huccine redacti sunt eleemosynarum fructus, quibus utique per continuum quadragesimalis jejunii cursum liberalis piissimae clementiae tuae largitas, non modo indigentium recreavit inopiam, sed etiam ad nostri Redemptoris exemplum et pedes lavit, et oscula defigere non erubuit? [Col. 0449B] Unde timendum vobis est quod per Aggaeum de illo viro dicitur: «Qui habuit pecuniam, et misit eam in sacculum pertusum (Agg. I) .» In pertusum quippe sacculum quidquid per oris aditum mittitur, per irruptionis exitum necesse est elabatur. Et quid prodest, si primo per constipationem pecuniae crumena turgescat, et per jacturam incuriae vacuefacta mox folleat? Et quidem adversus Antichristum hunc viriliter dimicasti ejusque conatibus sacrilegis atque perversis, cum serenissima atque clarissima uxore tua frequentius obstitisti, nunc autem nescio quis sanctae religionis vestrae constantiam ab hac intentione compescuit, tantumque virtutis ac severitatis honestae rigorem pestifera suggerendo mollivit et quasi coeptum opus obruere persuasit. Unde et Salomon [Col. 0449C] ait: «Qui mollis et dissolutus est in opere suo frater est sua opera dissipantis (Prov. XVIII) .» 255 Quia videlicet qui coepta bona districte non exsequitur, dissolutione negligentiae manum destruentis imitatur.

Dic mihi, vir magnifice, si quis honestis ac pudicissimis thalamis tuis inferre moliretur injuriam, quis necessarius tuus, quis domesticus auderet illi familiaritate conjungi? Quis illorum praesumeret in amicitiae foedere copulari? Si ergo homo cum adversario domini sui concordiae foedus inire non audet, quo pacto sublimitas tua illi communicare non timuit, qui sponsam Christi, sanctam scilicet Ecclesiam, quasi per obsceni lenocinii stuprum violare praesumpsit? Dei quippe hostis esse convincitur, qui [Col. 0449D] ejus inimico in amicitia sociatur. Hinc est, quod cum Joram rex Israel, vir utique funestus, et impius, Eliseum consuleret, dicens: «Quare congregavit Dominus tres reges hos, ut traderet eos in manum Moab?» Respondit Eliseus: «Vivit Dominus exercituum, in cujus conspectu sto, quod si non vultum Josaphat Regis Judae erubescerem, nec attendissem quidem te, nec respexissem (IV Reg. III) .» Hinc est, quod eidem Josaphat quia auxiliabatur Achab, Jehu filius Humani, propheta dixisse legitur: «Impio praebes auxilium et his qui oderunt Dominum amicitia jungeris, idcirco iram Domini mereberis; sed bona opera inventa sunt in te, eo quod abstuleris lucos de terra Juda, et praeparaveris cor [Col. 0450A] tuum ut requireres Dominum Deum patrum tuorum (II Paral. XIX) .» Hinc est quod Achab, quia Benedab regem Syriae, quem bello contriverat, abire permisit illaesum, ex ore prophetae quod dignum erat audivit: «Quia dimisisti, inquit, virum dignum morte de manu tua, erit anima tua pro anima ejus, et populus tuus pro populo ejus (III Reg. XX) .» Hinc est quod Saul regnum perdidit, quoniam impie pius in Agag regem Amalech, sicut dignum fuerat, nor vindicavit (I Reg. XV) . Quod si suam nunc in te Deus omnipotens expostularet injuriam, et hanc tibi proponeret dignam retributione querelam ego te, inquiens, prae cunctis regni tui principibus extuli, ego per cunctos. Romani fines imperii insignem atque conspicuum constitui, ego tibi in peregrinae terrae [Col. 0450B] partibus multo plures quam de paterno jure successivas divitias contuli, nullumque te, praeter regalis imperii principatum, non dicam praecedere, sed ne vel aequiparare permisi. Quod si haec pauca sunt, adde quod et acuti cordis ingenium et facundiam ad loquendum, et vires ad bellandum tradidi ac rigida multorum hostium pedibus tuis colla substravi. Ego tibi haec omnia cum multis aliarum virtutum dotibus contuli, et tu adversarium meum a me projectum, a membris meis prorsus abscissum, communi sacerdotum meorum sententia condemnatum in communionem suscipere decrevisti? Si haec, inquam, tibi Deus per semetipsum, vir insignis, opponeret, quid excusationis obtenderet? quod tergiversationis aufugium prudentiae tuae subtilitas inveniret? Haec, [Col. 0450C] et his similia, quae tibi possent objici, vir insignis atque sublimis, attende; reatus admissi piaculum dignae poenitentiae fletibus ablue: lethalis amicitiae foedus abrumpe, te deliquisse palam omnibus confitere, et in gratiam sedis apostolicae, cujus nobilis et praeclarus es filius, sub celeritate revertere, 256 quatenus qui, quod a membris diaboli laudabatur, explodis: (cum) et ipse per lamenta poenitentiae sponte corrigeris, simul cum rege David, non modo veniam a Deo, sed et gratiam consequaris (II Reg. XII) . Parcat ori meo sublimitas tua, vir magnifice, necnon adversum te, sed pro se locutum esse conjiciat, et quod a me dictum est, non livoris, vel odii fomitem, sed medicinalis curae potius deputet ustionem.

(Habetur tom. III, estque opusc. 57)

(Habetur tom. III, in opusc. 57.)

ARGUMENTUM.—Petit ut abbati S. Joannis Baptistae pecuniam largiatur qua bibliothecae emptae pretium persolvere possit, simulque hujusmodi pietatis operum quanta sit utilitas docet.

Domno GOTHIFREDO marchioni et duci, et BEATRICI serenissimae conjugi, PETRUS peccator monachus orationem.

[Col. 0451A] Filius hic noster, abbas videlicet monasterii S. Joannis Baptistae, bibliothecam emit, sed quia non potest pretium inopia constrigente persolvere, necessitate compellitur a me reddendae quantitatis auxilium flagitare. Sed quod ad praesens mihi non adjacet, ab aliis exigendi licentiam tribuo; quod a nobis, divitibus scilicet episcopis non assequitur, a vobis saltem exiguis ac pauperculis in aliquo consoletur. Quod si dicit aliquis: Mundus adversum nos furit, bellum ingruit, et vacare nos ad offerenda Deo munera non permittit, audiat quia Josue dux Israel in deserto pugnabat, et Moyses in monte, manibus in coelum extensis orabat (Exod. XVII) ; sed, sicut Scriptura perhibet, cum remitteret manus Moyses, superabat Amalech; cum vero manus erigeret, corruebat [Col. 0451B] Amalech, et vincebat Israel. Hinc propheta dicit: «Levate corda vestra cum manibus ad Deum (Thren. III) .» Cor quippe cum manibus ad Deum levat qui, dum orationum Deo vota persolvit, ei quoque, vel ad ornamenta ecclesiarum, vel ad subsidia pauperum, 257 rerum suarum dona transmittit. Induamus ergo nobis loricam bonorum operum, et jacula non timebimus impiorum. Unde Salomon in Proverbiis: «Ne paveas, inquit, repentino terrore irruentes tibi potestates impiorum, Dominus enim erit in latere tuo et custodiet pedem tuum, ne capiaris (Prov. III) .» Unde autem debeamus hanc audaciam mente concipere praesto subjunxit: «Noli prohibere benefacere eum qui potest; si vales, et ipse benefac: ne dicas amico tuo: Vade, et revertere, [Col. 0451C] cras dabo tibi, cum statim possis dare (Ibid.) .» Confidendum est ergo, non in ferro, vel armis, sed in operibus pietatis. Ego autem venirem ad vestrae jussionis imperium, nisi senectus incurva tremulum reprimeret gressum. Verumtamen frater hic videat et perpendat, si me causa rationalis invitat. Excellentiam praeterea vestram humiliter obsecro, ut si quem ad Teutonica loca transmittis, pro charitate nostra ad dominam meam Agnetem imperatricem hanc epistolam dirigas ⁜ (102) .

ARGUMENTUM.—Beatrici Gothifredi ducis uxori scribit se magnopere exhilaratum quod comperisset illam [Col. 0451D] concordi voluntate cum viro suo continentiam servare. Proponit ei sanctarum exempla mulierum, eaque ut ante oculos habeat et imitari studeat hortatur. Hospitalitatem praecipue in pauperes et in Ecclesias munificentiam ei commendat.

BEATRICI excellentissimae duci PETRUS peccator monachus quotidianae orationis instantiam.

Gaudeo plane in te atque gloriosissimo viro tuo, dispositionem omnipotentis Dei vehementer admiror. Qui nimirum dum vos in tam sublimi terrenae dignitatis arce constituit, et bonorum insuper operum fructus afferre concessit, quid aliud quam ad mundi miraculum abietes feraces ostendit? Vitis [Col. 0452A] siquidem parva, sed fructifera; abies autem est procera, sed infecunda. Sed illa quidem, quod minus habet in robore, compensat in uvarum profluentium ubertate; ista vero licet nil conferat mensis erigendis, tamen est apta fructuris, et quod non deliciis, exhibet aedificiis. Ubi autem duo ista concurrunt, nimirum ut simul et proceritas arboris et proventus sit ubertatis, quanto rarior, tanto majori res est digna miraculo. Hoc igitur in vobis geminae gratiae reperitur insigne, et in Deum scilicet humilis ac sancta devotio, et erga mundum sublimis potentiae celsitudo, ut dici non immerito valeatis et vites excelsae et abietes fructuosae. De mysterio autem mutuae continentiae, quam inter vos, Deo teste, servatis, diu me, fateor, duplex opinio tenuit, ut virum [Col. 0452B] quidem tuum arbitrarer hilariter hoc pudicitiae munus offerre; te vero gignendo prolis desiderio non hoc libenter admittere. 258 Sed cum gloriosus idem vir nuper mihi ante sacrosanctum corpus beati apostolorum principis intimasset sanctum desiderium tuum et pudicitiae perpetuo conservandae propositum, fateor, «Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi (Psal. CXXI) ,» et exsultavi vehementer. Jam siquidem solutum est in te illud antiquae maledictionis elogium, quo primae mulieri dictum est: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tibi (Gen. III) .» Constat plane Saram castitatis ex tunc jam habuisse propositum, cum id fieret, quod sacra de illa narrat historia, quia desierant Sarae fieri muliebria. Et insuper illa dicit: «Postquam consenui, et [Col. 0452C] dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo?» (Gen. XVIII.) Quibus utique verbis perspicuum est, eam castitatis jam tunc tenuisse propositum. Et post haec dixit Deus ad Abraham: «Omnia quae dixerit tibi Sara, audi vocem ejus (Gen. XXI) .» Ecce, cui prius Abraham imperaverat et dominus dicebatur, jam illi per castitatis meritum obedire praecipitur, ut ejus verbis jam in cunctis obediat qui sibi prius tanquam Dominus imperarat.

Cum quo illud etiam salutis exemplum ab eisdem patriarchis addiscite, ut humanitatis officium non negligatis hospitibus exhibere. De his enim Apostolus cum praemisisset: «Charitas fraternitatis maneat in vobis, et hospitalitatem nolite oblivisci,» specialiter addidit: «Per hanc enim placuerunt [Col. 0452D] quidam angelis hospitio receptis (Hebr. XIII) .» Sicut enim sacra tradit historia: «Cum venissent ad Abraham tres viri, festinavit in tabernaculum ad Saram, dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcinericios panes.» Deinde sequitur: «Ipse vero ad armentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum optimum, etc. (Gen. XVIII) .» In quibus utique sacri eloquii verbis hoc attendendum est quoniam Abraham, ut humanitatem exhiberet hospitibus, non hoc Agar ancillae praecepit, non servis injunxit, non hoc quibuslibet domus suae vernaculis imperavit, sed ipse per se potissimum et uxorem [Col. 0453A] suam opus pietatis implevit. Unde praesto subjungitur: «Tulit quoque butyrum, et lac, et vitulum quem coxerat, et posuit coram eis; ipse vero stabat juxta eos sub arbore (Gen. XVIII) .» Ipse vero cum uxore sua ministrabat hospitibus, nec humanitatis obsequium delegandum personis vilibus decernebat. Horum plane sequebatur exemplum et uxor Theodosii imperatoris, de qua, ut eadem verba subnectam, tripartita testatur historia (lib. IX, c. 31) : «Claudorum, inquit, atque debilium maximam habebat curam, non servis, non aliis ministris utens, sed per semetipsam agens, et ad eorum habitacula veniens, et unicuique quod opus haberet praebens.» Moxque subjungit: «Sic etiam per Ecclesiarum xenodochia discurrens, suis manibus ministrabat infirmis, ollas [Col. 0453B] eorum exstergens, jus gustans, offerens coclearia, panem frangens, cibosque ministrans calicesque abluens, et alia cuncta faciens quae servis et ministris mos est solemniter operari.» Vae nobis pigris, desidibus ac superbis, qui hoc solum a nobis extorquere vix possumus, ut simplices sumptus et residuas ciborum nostrorum quisquilias in egenorum gremia ventilemus. Si quis autem fortassis assentator assisteret, qui pro regii dignitate 259 fastigii eam a sedulitatis hujus ministerio prohiberet, aiebat: «Aurum distribuere opus imperii est; ego autem pro ipso imperio hoc opus offero bona mihi omnia conferenti.» Nec sufficiebat illi, ut ipsa duntaxat operibus pietatis insisteret, nisi et imperatorem, virum videlicet suum, ad ejusdem sanctae devotionis [Col. 0453C] infantiam [ f., instantiam] provocaret. Unde et haec ejus verba sunt: «Oportet, inquit, te semper, marite, cogitare quid dudum fuisti, quid modo sis. Haec si semper cogitaveris, ingratus benefactori non eris: sed imperium, quod suscepisti, legaliter gubernabis, et harum rerum placabis Auctorem.» De hac itaque muliere dicere possumus quia primae mulieri prorsus absimilis, et diversa loquitur et contraria, quam illa fecit, operatur. Illa siquidem prohibitum pomum primum comedit, deinde viro ut et ipse comederet suasit (Gen. III) ; ista vero viro suo et imitandae conversationis exemplum, et sanctae exhortationis ministravit eloquium. Illa igitur et agendo et loquendo de paradisi possessione virum expulit: ista suum verbis et operibus revocavit.

[Col. 0453D] Noli praeterea, domina mea, noli sicut plerique saeculi potentes, ecclesiastici juris confiscatione ditescere, sed stude potius ecclesias tenues praediorum tuorum collatione ditare. Da terram, et tolle coelum. Possessiones transitoriae transferantur in titulos haereditatis aeternae. Dicam sane, quod mihi retulit Heinricus, venerabilis rector coenobii ad honorem beatarum virginum Florae et Lucillae, in Aretino territorio constituti: Videsne, ait, basilicam prope astantem? Illac scilicet nobis iter erat euntibus. Haec vulgo S. Maria Pauper antiquitus vocabatur. Cumque contingeret ut Guilla mater egregii marchionis Hugonis per confinia ista transiret, accidit etiam ut hujus ecclesiae vocabulum ad ejus perveniret [Col. 0454A] auditum. Quam mox ut nobilis mulier et insignis audivit, indigna nimis et quasi nauseando fastidiens: Absit, inquit, absit, ut eam vocemus Pauperem, quae coelestis gloriae genuit largitorem; absit, inquam, ut in terra pauperis sit digna vocabulo, quae super angelos elevata, divitias possidet immortales in coelo. Ac protinus intulit: Estne mei juris hic ulla possessio? Cui responsum est quod haberet ibi villam novem quidem mansionibus ex antiquo more distinctam, quae postmodum, juxta modernam consuetudinem, in plurimas est divisa. Hanc, ait, continuo jure ecclesia ista possideat, eamque de caetero nemo Pauperem appellare praesumat. Talium ergo nobilium esto semper aemula, nec te ad agendum aliquid generositas carnis, sed potius linea provocet [Col. 0454B] sanctitatis. Frivolum quippe est, proavorum jactare titulos, gloriosum sanctorum praecedentium aequiparare triumphos. Helenam siquidem Constantini principis matrem stabulariam fuisse Romana tradit historia. Unde et Eutropii haec fere verba sunt (Hist. lib. X) : «Constantino, inquit, mortuo, Constantinus ex obscuriori matrimonio ejus filius de Britannia creatus est imperator.» Cui scilicet assertioni beatus etiam in suis epistolis astipulatur Ambrosius (S. AMBR., De obitu Theodos. imp. ). Sed haec obscuritatem generis tanta praepollentium morum claritate mutavit, ut quamplures reperiantur in orbe basilicae nominis ejus 260 titulo decoratae, et quod assequi nequiverunt imperatrices praecelsa titulorum generositate progenitae, hoc stabularia per [Col. 0454C] quamdam, ut ita dicam, nobilis vitae prosapiam meruit obtinere. Precor igitur, notabilis domina, et humiliter suggero, sanctarum principum testimonia collige, conversationis earum formam tibimet ante ora depinge, ut in earum contemplatione colligas quid tenere debeas, quid vitare. Nec tam delecteris sublimitate natalium quam spiritualium decore virtutum, ut quae nunc apud homines in terrena dignitate praecellis, apud Deum quoque, quod longe gloriosius est, in sanctarum mulierum catalogo conscribaris.

ARGUMENTUM.—Hortatur ut praesentia contemnens [Col. 0454D] ad futura tota mentis cogitatione feratur, neque terrenis quibus affluebat divitiis sit intentus, sed ad coelestia et sempiterna animum erigat eaque assidue meditetur.

Domno B. excellentissimo duci et marchioni PETRUS ultimus monachorum servus fidelem orationem in Christo.

Non ignoro, praecellentissime domine, quia si te omnipotens Deus aliquatenus non diligeret, nequaquam tibi tot hominum millia regenda committeret, inimicorum tuorum pedibus tuis colla substerneret, et te prae cunctis regni potentibus cum tanta gloria sublimaret. Sed idcirco te divina pietas temporaliter extulit ut si ejus praecepta servare studueris, per terrena bona ad coelestia provehat, per [Col. 0455A] temporalia ad aeterna perducat. Quapropter, carissime, secundum acutissimi ingenii tui prudentiam, ad coelum respice, brevissimae hujus vitae terminum tibi ante oculos pone, et cum quo de tam ampla et diuturna tua villicatione rationem ponere debeas, sollicitus meditare. Quid enim prodest quemlibet hodie auro, gemmis et purpura contegi, frequenter militum cuneis constipari, si cras contingit eum nudum, et reum omnique solatio destitutum ad inferni supplicia pertrahi? Quid juvat, si hodie quis temporali praeditus potestate, terram faciat sub suis pedibus tremere, et cras mendicus et pauper de hoc mundo compellatur exire? Audi quid Salomon dicat: «Si centum annis vixerit homo, et in his omnibus laetus factus, reminiscere debet temporis tenebrosi [Col. 0455B] et dierum malorum, quae cum venerint, arguunt praeterita (Eccle. XI) .» Ubi enim sunt modo tot potentes saeculi, tot invictissimi reges, qui coelo videbantur excellere et totam pene mundi latitudinem sub suae potestatis imperio possidere? Nonne si ad eorum sepulcra respicias, totum corpus illud, sub quo mundus tremere cogebatur, vix unius librae pondus invenitur? Haec igitur, dilectissime, studiose considera, haec sedula mentis intentione retracta; et non quid es, sed 261 quid in perpetuum futurus es, diligenter examina.

De monasteriis autem, quae nunc tibi vicina sunt, ex Dei parte deprecor et humiliter peto ut manum illis tuae defensionis adhibeas et ab exercitus multitudine, qui tecum sunt non depraedari, vel molestari [Col. 0455C] permittas. De monasterio autem S. Vincentii excellentiam vestram prae omnibus et super omnia rogo ut illud specialiter diligas. Praedia, quae ab invasoribus detinentur, legali sibi jure restituas, et a cunctis mortalibus protectionis tuae scuto defendas. In hoc igitur monasterio evidenter appareat, si apud vestrae celsitudinis aures majus aliquid impetrare mea humilitas valeat.

(Habetur tom. III, in opusc. 18.)

[Col. 0455D] ARGUMENTUM.—Rainerium marchionem, cui pro peccatis ejus expiandis ut Hierosolymam iret praeceperat, cunctantem et pro excusatione itineris difficultates et pericula in medium afferentem, ad poenitentiam sibi injunctam peragendam incitare conatur, ac ut alacriter tam longum iter capessat, nulla esse pericula formidanda, quia Deus piorum hominum curam gerit, exemplis ostendit.

Domno RAINERIO clarissimo marchioni PETRUS peccator monachus salutem

Injunxi tibi, vir magifice, ut pro peccatis quae mihi confessus es, Hierosolymam peteres, divinamque justitiam longinquae peregrinationis satisfactione placares; sed tu dum, juxta Scripturam, nescias quid crastina pariat dies (Jac. IV) , rem differs in posterum; et dum formidas incertos casus itineris, [Col. 0456A] certum tibi municipium non provides mansionis: et sic in te completur sententia illa, qua dicitur: «Qui observat ventum nunquam seminat; et qui considerat nubes nunquam metit (Eccle. XI) .» Nos plane quamdam tenemus in hujus poenitentiae moderatione distantiam, ut nec omnes passim, qui nobis consilium expetunt, ab hoc itinere compescamus, nec omnibus ire volentibus libera licentiae frena laxemus. His enim, qui regulariter vivunt, et vel canonicae, vel monasticae religionis legitime jura custodiunt, suademus, ut in ea, qua constituti sunt, vocatione permaneant; nec pro his in humano constituuntur arbitrio, ea, quae necessaria proponuntur, omittant. Sicut ergo per Joannem dicitur: «Teneant, qui habent, et nemo accipiat coronam [Col. 0456B] eorum (Apoc. III) .» Hos autem, qui vel paludati mundo deserviunt, vel 262 spiritualis quidem praeferunt militiae titulum, sed professionis suae non custodiunt institutum, hortamur ut spiritualis exsilii iter arripiant, tremendoque judici peregre satisfaciant, cujus intra Dominicae curae sollicitudines, leges ac mandata non servant. Et hoc modo vagando quietem, peregrinando patriae sibi provideant mansionem. Itaque, dilectissime, noli tibi quae fingi vel excogitari possint adversa proponere, noli diversorum casuum muliebriter infortunia formidare, sed «spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI) .» Saepe nimirum, ubi magis ex humana ratione diffiditur, illic propensus superna clementia subvenitur; et ubi solatium desperamus humanum, [Col. 0456C] divinum plerumque cernimus adesse praesidium. Et, ut ex eo super quo nunc agimus loquamur itinere, religiosae vitae et honestae gravitatis fratre nostro atque commonacho Richardo referente, didicimus quod horno octo viri, expleto pii desiderii voto, dum ab Hierosolymis repedarent, sed eos per inhabitalia gradientes loca quatriduana jam fames vehementer affligeret, divinam coeperunt unanimiter implorare clementiam, ut laborantibus in extrema calamitate succurreret; et, qui dat escam omni carni (Psal. CXXXV) , sibi quoque saltem quaelibet alimenta in tantae necessitatis articulo non negaret. Qui mox, oratione completa, panem in via jacere conspiciunt, et enormis utique magnitudinis et miri candoris. Mitantur ad commune spectaculum, non [Col. 0456D] utique nescii quia tanti ponderis moles de sarcina nescientis geruli nequaquam potuisset elabi. Tunc supernae misericordiae beneficium recognoscunt, et panem divini muneris, ut erant octo, in totidem partes dividunt. Ex quo nimirum ita sunt suaviter ac sufficienter expleti, ut in omni vita sua nullis fuerint dapibus uberius recreati.

Idem frater noster Richardus aliud quoque retulit quod silentio praetereundum esse non arbitror. Alt enim quod Agius frater noster, vir videlicet aetate grandaevus et religione conspicuus, dum adhuc esset in saeculo constitutus, orationis studio pergebat ad B. archangeli Michaelis ecclesiam, quae est juxta Sipontum in Gargano monte constructa. Hic cum [Col. 0457A] germano suo, saeculari videlicet viro, unum duntaxat equum habebat, cui per alternas uterque vicissitudines insidens, utcunque laborem itineris temperabat. Sed cum conviatores suos ad portandas sarcinulas auxilio indigere conspiceret, admonuit fratrem, ut a jumenti vectatione uterque quiesceret, illudque pro charitate sociorum portandis eorum oneribus publicaret. Porro dum lassati longioris viae labore quiescerent, ciboque deficientem stomachum recrearent, praefatus frater Agius panem quidem in poculo vino commiscuit, sed juxta se ponens, refectionem interim differens, conquievit. Quibus ita quiescentibus, ecce latrunculi repentino impetu superveniunt, et eorum omnia cum equo simul diripientes, abscedunt. Unus autem eorum substitit, et [Col. 0457B] fratris Agii cibum potumque consumpsit; quem protinus intolerabilis dolor invasit, et donec omnia compulsus evomeret, ab ejus visceribus feralis angustia non recessit. Tunc agili pernicitate subsiliens, celeriterque 263 percurrens, sociis persuasit quia nisi jumentum Dei famulo quantocius redderent, imminens ultionis divinae periculum non vitarent. Qui divinitus tremefacti, confestim ad Dei hominem redeunt, praesumptionis suae gementes indulgentiam quaerunt simulque jumentum cum his, quae nihilominus fuerant ablata, restituunt. Sic itaque divina pietas ab eorum tuitionis auxilio non elongat, quos in suae devotionis obsequio laborare considerat.

Frater etiam noster Bonizo, vir videlicet veteranus [Col. 0457C] et sanctus, qui jam per plurimos annos in eremo perseverat et continentioris vitae rigorem senilis in eo debilitas non relaxat, sicut nobis ipse retulit, dum ab Hierosolymis navigio remearet, naufragium passus est. Intumescentibus nempe procellis, nave submersa omnibusque sociis marini discriminis tempestate peremptis, iste saccum qui bombacis involucro plenus erat arripuit, eique inter fluctivagos undarum cumulos praesidens, per tres fere dies et duas noctes tanquam vir pugnator, marina congrediens, cum morte conflixit. Contigit autem ut remiges quidam aequora marina sulcantes eum procul aspicerent, quem ad se pie sublatum et cibo reficiunt et humanitatis curas impendunt. Sic ergo qui Paulum die ac nocte sub pelagi profunditate [Col. 0457D] servavit illaesum (Act. XXVII; H Cor. XI) , fratrem etiam hic, ne marina voragine sorberetur, in ipsa compugnantium procellarum continuit alluvione suspensum; et cujus virtute Jonam voracis bestiae guttur evomuit (Jon. VIII) , ejus imperio, huic etiam viro, non ad sorbendum, sed ad custodiendum sese mollis unda substravit. Hos igitur et hujusmodi supernae misericordiae flosculos, vir insignis, internis obtutibus adhibe, de propriis quidem, ut dignum est, viribus ambige; de illius autem, qui ubique omnipotens est, indeficua tuitione praesume. Caro quidem degener trepidat, sed ingenuus fervor prompti spiritus inardescat. Egredere, satage, contende. Ille dux erit itineris, qui remunerandae auctor est [Col. 0458A] voluntatis. Tuum est iter arripere, Dei est quaerentis se, vestigia gubernare. Effectum bonis operibus adhibet, qui pii cordis movet affectum. Et qui hominis ad bene agendum spiritum provocat, ipse procul dubio piae intentionis vota consummat.

ARGUMENTUM.—Guillam Rainerio marchioni recenter nuptam, tanquam novitiam, quid facere debeat, instruit, nempe, ut viduarum et pupillorum spolia, sicut in domo viri sui solemne erat, non concupiscat; sed potius curet universa inique ablata restitui, ad quas rapinas evitandas in posterum, magnum adjumentum futurum scribit, si agriculturam diligentius exerceri jubeat; eleemosynas quoque ut largiatur hortatur.

[Col. 0458B] 264 GUILLAE clarissimae comitissae PETRUS peccator monachus orationis instantiam.

Quoniam rei, ex qua conflictus oboritur, melius est gratuitam ignorantiam possidere quam de comparanda semper oblivione confligere, juvenculis mulieribus, quarum formidamus aspectus, tuto litterarum praebemus alloquium. Ego certe qui jam senex sum, anus quidem faciem rugis exaratam ac lippientium oculorum fluoribus madidam securus intucor, licenter attendo; a venustioribus autem atque fucatis sic oculos tanquam pueros ab igne custodio. Infelix quippe cor meum, quod evangelica tenere mysteria centies perlecta non sufficit, semel aspectae formae memoriam non amittit; et ibi vanitatis imaginem oblivio non intercipit, ubi lex divino [Col. 0458C] descripta digito non permansit. Sed haec alias. Nec enim hic describere quae mihi sunt noxia, sed potius quae tibi possint esse salubria, judicavi. Transisti sane, filia, per nuptialis jura connubii in domum satis quidem amplam, sed, fateor, male moratam; opibus et dignitate conspicuam, sed depravata vivendi lege confusam. Frange igitur perversi ritus regulam quam invenisti, tolle confiscationes pauperum, injustos canones et illationes inhibe rusticorum; et ad Josiae regis exemplum, conde novi ordinis institutum. Ille quippe reperit regnum Juda idolorum cultibus deditum, et non modo paterni, sed aviti sacrilegii vetusta contaminatione pollutum; sed mox, ut Scriptura testatur, omnia vasa, quae facta fuerant Baal, in convalle [Col. 0458D] Cedron igne combussit; aruspices qui sacrificabant in excelsis arasque delevit; contrivit statuas, succidit lucos, altaria polluit, effeminatorum aediculas profanavit. Et quia longum est omnia dinumerare quae fecit, hoc ad compendium referre sufficiat, quoniam et abominabilia cuncta subvertit, et templum Domini cum legalibus ceremoniis pollucibiliter instauravit (IV Reg. XXIII) . Tu quoque sancti regis aemula, repertum destrue vetustae confusionis ordinem, et salutaris induc innocentiae novitatem. Nam, etsi non inveneris illic quod destruas idolum; sed invenisti, quod aeque plectendum est, avaritiam, quae testante Apostolo, servitus est idolorum (Ephes. V) . Non dulce sapiant in faucibus tuis reculae pupillorum, [Col. 0459A] altilia viduarum, Domino per Moysen terribiliter intonante: «Viduae, inquit, et pupillo non nocebitis. Si laeseritis eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum, et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli (Exod. XXII) .» Ac si dicatur: Si vos virili solatio destitutos et orbatos parentibus laeditis, et uxores quoque vestras ac liberos digna mei furoris ultione percutiam; viduas similiter et pupillos in proximo relinquitis, ut eos quispiam impune valeat laedere, sicut et vos secure confiditis hos quasi sine talione posse vexare.

Ut autem hanc Domini sententiam non longinquo, sed ex domestico potius astruamus exemplo: [Col. 0459B] soceri tui, Uguzonis scilicet marchionis uterinus frater olim fuit comes Ubertus, cujus uxor, 265 dum in castro quod Sciffena dicitur, habitaret, cuidam viduae porcum tulit, eoque per coquorum industrias ad edulium praeparato, pransura discubuit. Vidua vero quia victimam sibi reddi jam saepe rogaverat, sed ne hoc quidem, ut patienter audiretur, obtinere potuerat, mulieri solemniter convivanti dolore transfixa se mulier obtulit, et ut tenue saltem frustulum de suo sibi nutrimento porrigeret postulavit. Quia non merueram, inquit, de nutritio spei meae consueto more gaudere, liceat saltem extremi gustum saporis attingere. Quam petitionem fluens atque superbiens matrona despexit, eique quia nunquam ex illo manducaret non sine contumeliae jurgio [Col. 0459C] denuntiavit. Sed, o divina justitia ad plectendam impietatem atque superbiam gladio semper ultionis accincta! eodem plane die, post prandium, dum praefata comes in castrensis valli sederet, secura crepidine et saginatis ex aliena calamitate visceribus, nullius ruinae periculum formidaret, repentino mox subsicivio munitionis ager obruitur, et super infelicem mulierem immensa ruentis promontorii congeries cumulatur, perstrepentes undique phalanges hominum confluunt, fossores accedunt, terrae viscera perscrutantur, et dum diversis ferramentorum generibus collapsa terrae moles hinc inde perfoditur, vix tenue contriti cadaveris vestigium reperitur. Ossium ergo artuumque particulas, quas non sine magni laboris instantia, ut ita loquar, exsculpere [Col. 0459D] potuerunt, sepulturae tradiderunt. Sic dividi per frusta sui corporis meruit, quae fructum suinae carnis petenti viduae denegavit.

Noli ergo, nobilis filia, de rapinis pauperum vivere, sed alimenta per violentias acquisita, tanquam venena serpentium perhorresce. Et cum Apostolus unumquemque manibus suis laborare praecipiat, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti (Ephes. IV) , tu fac agriculturis vehementer insisti, ut ad indigentibus praebenda solatia horrea tua valeant proventuum benedictione repleri. Enimvero, sicut in libro virorum illustrium legitur, Hilarius, Arelatensis episcopus, [Col. 0460A] ut indigentibus in necessitate succurreret, tanta fuit non modo mentis pietate, sed et proprii corporis anxietate sollicitus, ut agros ipse supra vires suas excoleret, et homo genere clarus longeque aliter educatus, ruralibus se laboribus cruciaret. Sed neque hoc solum te sufficiat admoneri, ut aliena non rapias, sed addendum est insuper, ut quaeque compereris ante te praerepta restituas. Nam et antiquus ille Romanorum dux, Scipio, cum Carthaginem victor obtinuisset, 266 cuncta urbibus Italiae, Africae atque Siciliae spolia reddidit, quae scilicet illis a Carthaginensibus olim sublata cognovit (TIT. LIV., Dec. 3, lib. X) . Et quod a suis cultoribus Evangelium nunc extorquere vix sufficit, Evangelio necdum coruscante, vir gentilis implevit. Sed ad haec forte respondeas [Col. 0460B] quia nisi vir in his omnibus auctor existat, ad haec implenda vasculum infirmum non aspirat. Verum plane nec diffitemur quia, cum ad virum mulieris sit divinitus decreta conversio, indiget plerumque sexus infirmior auctoritate virili. Sed ubi mulier rectius judicat, dignum est ut ei vir auctoritatis suae legibus non obsistat; pro viro scilicet est hoc judicium, non contra virum. Ozias plane sacerdos in affutura Domini miseratione quinque dierum terminum statuit, sed hoc judicium magnanimis illa Judith corripiens, improbavit: «Non est, inquit, iste sermo qui misericordiam provocet, sed potius qui iram excitet et furorem accendat (Judith VIII) .» Abigail quoque dum stulti Nabal sententiam mutat, a suae domus excidio vibratos David gladios [Col. 0460C] revocat: quae nimirum pro Nabal fecit, dum perversum ejus judicium servare contempsit (I Reg. XXIII) . Manue cum vidisset angelum, desperare coepit, sed pusillanimitatem ejus enerviter fluctuantem, uxor erexit: «Morte, inquit, moriemur, quia vidimus Deum. Cui mulier: Si Dominus, ait, nos vellet occidere, de manibus nostris holocausta et libamenta non susciperet (Judic. XIII) .» Porro si nunquam mulieri vir obtemperasse debuisset, nequaquam Abrahae Dominus diceret: «Omnia quae dixerit tibi Sara, audi vocem ejus (Gen. XXI) .» Dignum est ergo ut quidquid per injustitiam partum, quidquid aliis violenter ablatum, domui, cui nunc praees, adjacere cognoveris, in quantum tibi possibile est reddere non moreris ne tibi videatur illud convenire, [Col. 0460D] quod scriptum est: «Qui in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est quis dabit vobis?» (Luc. XVI.) Sic ergo, venerabilis filia, domus tuae mores institue; rapinas pacis et violentiae reprime; ministeria defrenata sub disciplina compesce. Sic, inquam, quae tibi commissa sunt, in voluntate Dei cuncta dispone, ut peracto brevissimi temporis villicatu, ad haereditatis aeternae merearis evolare fastigium.

(Habetur tom. III, estque opuscul. 50.)

ARGUMENTUM.—Cinthium praefectum Urbis extollit, justitiae aequitatisque defensorem, et populum sibi commissum non minus verbis quam exemplo instruentem. Hinc sumpta occasione de officio concionatoris disserit. Hortatur postremo eumdem, ut in via, quam semel inceperat, constanter persistat, pauperesque et eum, cui non est adjutor, Ecclesiaeque praecipue facultates tueatur.

Domno CINTHIO, Urbis praefecto, PETRUS peccator monachus salutem.

Propriae virtutis audire praeconium, sicut vanos in jactantiam erigit, ita bonos ac sobrios ad gratiam humilitatis accendit, imo magis ad recti operis provocantur [Col. 0461B] augmentum, dum attolli favoribus audiunt collata sibi dona virtutum. Heri plane, dum in ecclesia B. Petri apostolorum principis de praesentis tunc Epiphaniae solemnitate, prout divina clementia suggerebat, concionaremur ad populum, ita locutus es, non ut praefectum reipublicae, sed potius ut sacerdotem decebat Ecclesiae nec saecularis hominis verbum, sed apostolicae praedicationis audiebatur eloquium. In quo nimirum, quem imitari censendus es, nisi illum, qui rex et sacerdos, et mundum regit per divinae virtutis imperium, et semetipsum Patri pro nobis obtulit salutaris hostiae sacramentum? Nos etiam per ejusdem Redemptoris gratiam, cujus membra sumus, idipsum, quod ipse est, ut essemus accepimus (I Cor. VI) . Unde Joannes in Apocalypsi [Col. 0461C] dicit: «Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo: et fecit nos regnum et sacerdotes Domino et Patri suo (Apoc. I) .» Et Petrus: «Vos, inquit, genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II) .» Constat ergo quemlibet Christianum esse per gratiam Christi sacerdotem, unde non immerito debet ejus annuntiare virtutem ( vide scholia ad calcem opusculi ). Tu praesertim hujus sacerdotii et regni evidenter imitaris exemplum, dum et in tribunalibus legitimae sanctionis jura promulgas, et in ecclesia persequens exhortationis instantiam, astantis populi mentes aedificas. Ego autem, cui per sacerdotalis ordinis gradum injunctum [Col. 0461D] est praedicationis officium, vocis incommodum patior, atque ideo ad satisfaciendum plurimae plebis auribus non assurgo, sed dum apostolicae gratiae sacerdotes, Gregorium videlicet et Ambrosium, fractum stomachum vocisque defectum conquerentes attendo, desperatione postposita, mentem in statum [Col. 0462A] vividae consolationis attollo; nec erga me deputo tremendi judicis iram, quod tam sublimibus viris ad humilitatis arbitror pervenisse custodiam. Illud me potius angit, illud atrocius mei cordis arcana transfigit, quia dum voce raucio, sicut docendi facultate non affluo, sic etiam vel exiguum lucidae conversationis igniculum non emitto. Perfecto praedicatori duo sunt permaxime necessaria, videlicet ut sententiis doctrinae spiritualis exuberet et religiosae vitae splendore coruscet. Quod si sacerdos quispiam ad utrumque non sufficit, videlicet ut et vita clarus, et doctrinae facultate sit profluus, melior est vita procul dubio quam doctrina. Dulcior quippe est fructus operum quam folia nuda verborum. Et plus valet vitae claritas ad exemplum quam eloquentia, [Col. 0462B] vel urbanitas accurata sermonum. Quamobrem in ipso Dominicae nativitatis articulo, sicut evangelica testatur historia: «Pastoribus angelica virtus apparuit eosque 269 Dei claritas circumfulsit (Luc. II) .» Ubi praesto subjungitur: Quia dixit illis angelus: Nolite timere, ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David (Ibid.) .

In manifestatione vero, qua magis quaerentibus ostensus est, index ejusdem Redemptoris nostri stella luce quidem radiavit, sed verba non protulit. Quid ergo designatur per angelum, qui et splendore claruit et Dominum nuntiavit, nisi geminae gratiae praedicator, qui scilicet et doctrinae verba exuberat, [Col. 0462C] et sanctae religionis splendore coruscat? Quid vero per stellam, nisi simplex quilibet honestae vitae sacerdos innuitur, qui licet affluentis eloquii facultate non polleat, claris tamen operibus, velut quibusdam laudabilis vitae radiis micat, et quos non erudit verbo, vivae conversationis confirmat exemplo? Quia ergo sacerdotes Ecclesiae sunt coeli, qui enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) ; necesse est ut sacerdos, qui praedicatoris officio fungitur, et doctrinae spiritualis imbribus pluat, et religiosae vitae radiis splendeat, instar illius angeli, qui natum Dominum pastoribus nuntians, et splendore claritatis emicuit, et quod evangelizare venerat, verbis expressit. Hinc est quod per Malachiam dicitur: «Labia sacerdotis [Col. 0462D] custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) .» Quod si non potest esse angelus, qui per linguam praedicatoris officium naviter impleat, sit saltem stella, quae radios sanctae conversationis emittat. Hoc ipsum siquidem stella splendore suo magis innotuit, [Col. 0463A] quod lingua loquens angelus pastoribus nuntiavit. Unde per Danielem dicitur: «Qui docti fuerint fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII) .» Necesse est tamen ut clarius per vitae meritum luceat qui facundae praedicationis affluentia non abundat. Hinc est quod Moysi, qui de semetipso colloquenti Domino dixerat: «Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et nudius tertius; et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardioris linguae sum (Exod. IV) ;» adeo postmodum facies clarificata resplenduit, ut filiorum Israel visus obtunderet, et in eum prae splendoris magnitudine respicere non valerent (Exod. XXXIV) , Aaron vero, de quo illi divina voce responsum est: [Col. 0463B] «Aaron frater tuus Levites, scio quod eloquens sit (Exod. IV) ;» nullus supernae claritatis splendor accessit. Quibus plane dum quid divinitus injunctum fuerit solerti meditatione considero, utriusque munus a te suppleri quadam operis imitatione perpendo. «Ego, inquit, ero in ore tuo et in ore illius, et ostendam vobis quid agere debeatis; ipse loquetur pro te ad populum, et erit os tuum; tu autem eris ei in his quae ad Deum pertinent (Ibid.) .» Nam dum populi multitudinem praefectoria jurisdictione, et judiciariae potestatis vigore coerces, quid aliud quam Aaron officium imples? Et cum eumdem populum ad ea, quae Dei sanctis exhortationibus provocas, quid aliud quam Moysi spirituale propositum pius aemulator usurpas? Age igitur, macte virtute, vir [Col. 0463C] strenue, et in agro te Domini tanquam duplex operator exerce; profice, satage, labora; et in his, quae 270 gloriose coepisti, gloriosius persevera; modo forense ligitium examine justitiae dirimens, modo servata mensura tui ordinis, in ecclesia salutiferae exhortationis verba depromens, modo in his quae ad Deum pertinent, Moysis vestigia sequere, modo in causarum, negotiorumque saecularium calculis, Aaron sacerdotis exempla propone. Esto itaque Benjamin [Benjemini], qui utraque manu utaris pro dextera, quatenus sic jurgia tumultuantis populi per disciplinae vigorem reprimas, ut in quantum tui ordinis facultas suppetit, etiam ecclesiastici status jura componas. Videatur in te de ore Jesu prodire gladius ex utraque parte acutus (Apoc. I) , ut mucro [Col. 0463D] quo praecingeris, et tumentia rebellium corda perterreat, et a perversorum quorumlibet violentiis, inopes, ac pupillos et ecclesiastica praecipue jura defendat. Sentiant te transgressores legum violatae justitiae vindicem; gaudeant te super se rectores ecclesiarum strenuum atque sollicitum vigilare custodem. Esto David in sanctae discretionis arte discipulus, qui et clementer indulsit se persequentibus veniam, et rigidam tenuit in alienae caedis ultione censuram (Reg. XVI) . Judae quoque Machabaei te pedissequum exhibe (I Machab. V) , qui ad hoc non cessabat, et fulmineus in hostes irruere et tumentia tyrannorum colla gladiis ultoribus obtruncare, ut contribules suos ab imminenti saevientium [Col. 0464A] barbarorum caede protegeret. Pro tuendis ergo facultatibus Ecclesiarum infoederabiliter dimicans, violentos pauperum oppressores ulciscere; aequitatis atque justitiae loricam tene, totum te non domesticae curae, sed reipublicae constanter impende. Ita superstitem te et patrem patriae nuncupet Roma, et idoneum se defensorem habere sancta gratuletur Ecclesia. Post obitum quoque apud utramque, et memoria tua semper in laude, et nomen sit in benedictione. ⁜

[Col. 0464D] ARGUMENTUM.—Eumdem Cinthium reprehendit quod propter orationis fortasse studium, commissum sibi jus populo dicendi munus non impleret. Ostendit igitur quam sit laudabile quantique meriti justitiam administrare.

Domno CINTHIO praefecto PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

Dilectissime, qui tantae dignitatis administras officium, formidabile valde est, si te reddas aliquando torpore desidiae resolutum. Multas siquidem adversum te fieri querelas audio ab his, qui negotiorum causas habent, quia videlicet legalis judicii sanctionem a te obtinere non praevalent. Audi ergo quid vir sapiens dicat: «Judex sapiens judicabit populum suum, et principatus sensati terrae stabilis erit. [Col. 0465A] Secundum judicem populi, sic et ministri ejus, et qualis rector est civitatis, tales et inhabitantes in ea (Eccli. X) .» Quibus itaque [utique] verbis aperte colligitur quia si tu servaveris justitiam, ac probe fueris justus, justi fient non modo ministri, sed et quique tibi sunt in urbana plebe subjecti. Cave ergo ne propter peculiaris orationis studia, quibus insistere forte contendis, disciplinam tam innumerabilis populi, qui tibi commissus est, negliges, et propter proprium commodum, communem salutem plebis quae justitiam a te praestolatur, omittas. Scriptum quippe est: «Qui conservat legem multiplicat orationem; et sacrificium salutare attendere mandatis.» Justitiam ergo facere quid est aliud quam orare? Alibi quoque scriptum est: «Justitia elevat [Col. 0465B] (Eccli. XXXV) gratias [gentes] (Prov. XIV) .» Et Psalmista: «Beati, inquit, qui custodiunt judicium et faciunt justitiam in omni tempore (Psalm. CV) .»

Memini plane excellentissimum ducem Gothifredum mihi retulisse quae scribo: Avunculus, inquit, meus, aeque nomine Gothifredus, praepotens videlicet vir, ad faciendam justitiam nimis erat intentus, et super subditos sibi populos legalium sanctionum disciplinam vigoremque tenebat, adeo ut aliquando, congregata coram se plebis innumerae multitudine, ipse 272 dux excelsa voce clamaret: Proferat causam suam in medium qui vult habere judicium. Cumque hoc praeconis officio functus tertio diceret et nullus e tanto populo responderet, intellexit omnibus satisfactum indirempta prorsus atque sopita [Col. 0465C] omni lite causarum. Tunc equum laetus ascendit, et populum non jurgantem, sed pace mutua perfruentem, cum gaudio dereliquit. Post cujus obitum, vir quidam raptus in spiritu per soporem ductus est ad infernum, et diversa poenarum tormenta conspexit; inter quae vidit Richardum Verdunensem abbatem, velut excelsas machinas erigentem, et anxium atque sollicitum, tanquam munita castrorum propugnacula construentem. Hoc enim morbo laboraverat abbas ille, dum viveret, ut in extruendis inaniter aedificiis, omnes fere diligentiae suae curas expenderet, et plurimas facultates Ecclesiae in frivolis hujusmodi naeniis profligaret. Quod ergo fecit in vita, hoc perferebat in poena. Is itaque, qui haec in sopore cernebat, dum hinc inde plurima curiosus attendit, visus [Col. 0465D] est sibi videre avunculum meum, qui superius dictus est, in aureo subsellio praesidentem. Cui nimirum duo angeli videbantur assistere, et flagella manibus ventilantes, conabantur aestus in ejus facie, more ministrantium, temperare. Cumque quis esset ille is qui haec videbat inquireret, responsum est ei. Justitia. Nimirum qui justitiam, dum viveret, fecit, ipsum quoque post mortem justitiae vocabulum meruit. Tu etiam, dilectissime, naviter officium tibi creditae administrationis exerce, ut tanquam commissae vineae te operarium credas, nec a laboris exercitio torpeas, si nummum dignae remunerationis exspectas. Legalium itaque sanctionum severitas reprimat, quos honestatis pudor ab excessibus [Col. 0466A] injustitiae non coarctat vigoremque sentiant legis, quos rectitudinis limitem praevaricare convincit violentia pravitatis, ut dum his, qui tibi subjecti sunt, sua cuique jura servantur, tibi quoque ministerii tui merces apud Deum digna servetur.

ARGUMENTUM.—Albertum quemdam, virum potentia et nobilitate illis temporibus insignem, ad debitam parentibus exhibendam reverentiam, hac epistola cohortatur, propterea quod audierat ab illo matrem non in eo quo decebat honore prae uxoris amore haberi. Quod ut grave crimen exaggerat.

ALBERTO clarissimo viro PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

[Col. 0466B] Divinae legis mandata procul dubio despicit qui deferre parentibus parvipendit; qui suis genitoribus non obedit, sortis funiculum in terra viventium non admittit. Quo contra 273 per Moysen divina voce praecipitur: «Honora patrem tuum et matrem, ut sis longaevus super terram (Exod. XXVI) .» Vir etiam Sapiens ait: «Qui honorat patrem suum, vitam vivet longiorem, et qui obedit patri, refrigerabit matrem (Eccli. III) .» Moxque subjunxit: «Qui timet Dominum honorat parentes, et quasi dominis serviet his qui se genuerunt, et in opere, et in sermone, et in omni patientia (Ibid.) .» Justo plane Dei solet evenire judicio, ut qui parentibus humiliter subditur, ipse quoque parens effectus, in propriae sobolis obedientia delectetur. [Col. 0466C] Unde scriptum est: «Qui honorat patrem, jucundabitur in filiis, et in die orationis suae exaudietur (Ibid.) .» Merito quippe in suis a Deo precibus exauditur, qui Deum praecipientem exaudiens, parentum suorum legibus subditur. Praeterea sicut genitoribus maledicens, dignus est mortis ultione percelli: ita qui reverenter obtemperat, meretur divinitus benedici. In lege quippe scriptum est: «Qui maledixerit patri, vel matri, morte moriatur (Lev. XX; Eccli. III) .» Alibi quoque scriptum est: «Honora patrem tuum, ut superveniat tibi benedictio a Domino, et benedictio illius in novissimo maneat (Ibid.) .» Ubi mox sequitur: «Benedictio patris firmat domos filiorum: maledictio autem matris eradicat fundamenta (Ibid.) .» Si ergo filiorum domus parentum [Col. 0466D] maledictione destruitur, eorumque benedictionibus stabilitur; cavendum valde est, ne si parentes offendimus, successuram nobis propaginem destruamus.

Significatum est mihi, nobilissime vir, quia sanctam matrem tuam uxoris amore despicis et contemnis, nullumque sibi dominii jus in domestica rei familiaris ordinatione concedis. In quo scilicet facto, quid aliud quam naturam ignis cerneris imitari, qui cum ex lignis prodeat, ligna consumit et in cinerem vertit, lapides autem excoquit et candidos reddit? Ligna nempe, ex quibus egreditur, quasi matrem nascendo consumit; lapides autem, a quibus exstinguitur, ad exhibendam calcis albedinem candidos facit. Cum igitur ignis in lignis ardeat, lapides [Col. 0467A] coquat, contrarios habet in non contrariis rebus effectus. Nam etsi lapides et ligna diversa sint, contraria non sunt, sicut album et nigrum, quorum in lapidibus unum facit, alterum in lignis. Clarus illos clarificans, haec offuscans, cum in illis omnino deficeret, nisi in istis viveret. Unde bene vir Sapiens ait: «Honora patrem tuum, et gemitum matris tuae non obliviscaris; memento quoniam nisi per illos natus non fuisses, et retribue illis, quomodo et illi tibi (Eccli. VII) .» Perpende igitur, quantae crudelitatis sit illos despiciendo contemnere, per quos habes et ipsum esse, quantaque dignum sit te genitoribus tuis humilitate submitti, quibus et naturalis essentiae substantiam debes, et quod ab illis te non ambigis puerum percepisse, quantopere debeas nunc [Col. 0467B] grata vice senibus redhibere. Unde scriptum est: «Fili, suscipe senectam patris tui, et ne contristes eum in vita illius, et si defecerit, veniam da, et ne spernas eum in tua virtute (Eccli. III) .» Sed forte dices: Mater mea me frequenter exasperat, duris verbis meum et uxoris meae corda perturbat; non possumus tot injuriarum probra perferre, non valemus austeritatis ejus et severae 274 correptionis molestias tolerare. Sed in hoc tibi copiosior merces acquiritur, si dum contumeliam suscipis, gratiam reddis, et dum conviciorum sale conspergeris, humilitate blandiris. Hinc enim est: «Eleemosyna patris non erit in oblivione, nam pro peccato matris restituetur tibi bonum (Ibid.) .» Cum igitur pro peccato matris bonum restituitur, cur saeviens, vel injuste [Col. 0467C] delinquens, non aequanimiter perferatur? Terribile certe est quod Scriptura dicit: «Quam malae famae est, qui relinquit patrem, et est maledictus a Deo qui exasperat matrem (Ibid.) .» Porro, qui parentes inhonorat, quoniam divinitus abdicatur, nunquid non et in hac vita confunditur? Sed audi Scripturam: «Gloria, inquit, hominis ex honore patris sui, et dedecus filii pater sine honore (Ibid.) .» Sed dum veterum congerimus testimonia Scripturarum, etiam novi casus apponere non gravemur exemplum, ut saltem ostensa divinae justitiae vindicta [non] praetereat, quos mandatorum coelestium cingula non refrenant.

Pridie nempe post vesperam, ex ore ipsius Alexandri venerabilis papae, me contigit audire quod [Col. 0467D] refero. Ardericus, inquit, quidam Mediolanensis urbis indigena, dum uxore ducta, celebraret nuptiale convivium, conquestus est opipator conspersum epulis defecisse pigmentum. Cumque hujus rei calumniam sponsus in matrem non sine quodam jurgii tumore devolveret, et cur hanc pateretur inopiam iratus et contumax inquisisset, mater autem se sufficienter exhibuisse ministris hanc speciem econtrario responderet, ille tandem iracundiae felle permotus, manus inferre non timuit, eique protervus ac furiose vesaniens alapam irreverenter incussit. Sed, o divina justitia iracundiam nostram vindicans, sed non irata; in furentis animi rabiem saeviens, sed quieta; ulciscens impacatae mentis insaniam, sed [Col. 0468A] tranquilla! Unde Salomon: «Tu autem, inquit, Dominator virtutis, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos (Sap. XII) .» Eamdem sane percussoris maxillam, hoc est sinistram, repente languor invasit, eumque nimiis vexare doloribus coepit. Cumque languor in dies perniciosius ingravesceret, acerrimis dolorum stimulis hominem intolerabiliter fatigaret, mugitibus ac stridoribus ejulare compelleret, tandem mater quae privignum senserat in percussura, recognovit filium in natura; et non duritiam, ut ille meruerat, novercalem, sed maternorum exhibet viscerum pietatem. Jam nempe tumescentis mandibulae caro turpiter computruerat, jam virus ac sanies per concavam vulneris fistulam distillabat. Cumque misere hominem [Col. 0468B] hinc inde percelleret, et exhalantis corruptela putredinis et intimi vis doloris poenitebat initi connubii, et alterum forte virum jam metuebat uxori, et quam cernebat noviter nuptam, jam quodammodo quasi biviram deputabat. Mater itaque periclitanti filio non justitiae talionem reddens, sed religiosa potius pietate compatiens, ad ecclesiam B. Nazarii martyris properat, accumulat vota, offert munera, pavimento prosternitur, orat, obsecrat, anhelat; ac delinquenti filio veniam lacrymabiliter flagitat. Maternis itaque precibus adest divina misericordia; 275 et quam ut pro laedente deposceret inspiravit, etiam ut et aegrotantem propitiatus erigeret exaudivit. Paulo post denique solutis ac putrefactis undique carnibus, os de mandibula cecidit; ac protinus, [Col. 0468C] omni dolore fugato, cicatrix occalluit, sicque jam desperatum hominem incolumitati pristinae divina pietas reparavit. Hoc itaque modo in unius hominis facie, et divinae misericordiae character exprimitur, et humanae culpae signaculum retinetur: ut dum exossata facies cernitur, et sanata evidenter eluceat, et quid filii saevientis ( f. impietas) immeruit, et quid ei apud aures divinae clementiae materna pietas impetravit. Haec igitur te, vir clarissime, divina virtus admoneat, haec prosilientis in matrem plaga perterreat, et non modo se, sed et serenissimam uxorem tuam a socerina prorsus offensione compescat: quatenus dum honoras parentem quod est primum in promissione mandatum (Exod. XX; Deut. V; Matth. XV) , transmisso quandoque deserto, cum his qui [Col. 0468D] veri sunt Israelitae, terram merearis intrare viventium.

ARGUMENTUM.—Albericum et ejus conjugem, quibus filius infans recenter mortuus erat, consolari nititur, ostendens laetitia potius quam moerore excipiendam esse illius mortem, utpote cum ad sempiternam felicitatem ex hac miseriarum valle sine ullo labore et certamine translatus sit.

Domno ALBERICO senatoriae dignitatis viro, et ERMILINAE conjugi, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

[Col. 0469A] Noveritis, dilectissimi, quia cum communem excellentiae vestrae filium ad Dei omnipotentis imperium ex hoc saeculo transisse cognovimus, subiti nos moeroris angustia perculit, et tristitiae non levis aculeus cor nostrum pia compassione transfixit. Sed cum recepto consilio diligenter examinare rem coepimus, et nosmetipsos reprehensibiles judicamus, et sublimitatis vestrae prudentiam moerorem deponere submissis precibus humiliter suademus. Quid enim boni vestra devotio in conspectu Dei omnipotentis agere potuit, ut ipse vobis tanti muneris beneficium merito praestitisset? Videlicet ut de semine vestro sobolem ad coelestia regna transferret, inter angelos constitueret, stola immortalitatis indueret, ac diademate perpetuae gloriae coronaret: propriis insuper [Col. 0469B] ulnis astringeret, oscula tanquam dulcis pater infigeret, et velut uterinum filium, in illo quietis aeternae thalamo feliciter collo aret. Ecce nos infelices et miseri, quod utique de me meisque similibus et compeccatoribus loquor, quod jejunantes et adversus malignos spiritus infoederabili concertatione jugiter obluctantes sperare vix possumus; iste sine ulla sudoris et laboris 276 instantia, gratis obtinuit, et ad illud beatorum civium nuptiale convivium sine ullo certaminis ac fastidii labore pervenit. Huc accedit, quia qui filium de vestris manibus abstulit, et eum plus sibi quam vobis diligens, in contubernium suae adoptionis ascivit, potens est multo vobis meliorem reddere; et pro uno, multiplicem ex vobis sobolem propagare. Anna nimirum uxor Elcanae, unicum filium [Col. 0469C] in tabernaculo ad servandas legis divinae ceremonias jugiter excubare constituit; eumque, sicut Scriptura testatur, «Domino velut in foenore commodavit (I Reg. I) .» Hinc est quod eadem sancta mulier ad Heli sacerdotem dicit: «Oravi, et dedit mihi Dominus petitionem meam, quam postulavi eum; idcirco et ego commodavi eum Domino cunctis diebus, quibus fuerit accommodatus Domino.» Cui etiam sacerdos Heli: «Reddat Dominus tibi semen de muliere hac pro foenore quod commodasti Domino (I Reg. II) .» Porro, quod pro foenore commodatur, non simplex summa, sed multiplicata recipitur. Unde et illic praesto subjungitur: «Visitavit ergo Dominus Annam, et concepit, et peperit tres filios et duas filias (Ibid.) .» Qui ergo pro uno filio tam uberem [Col. 0469D] prolem reddidit, quanto magis vos in propagando semine de sancti vestri conjugii charitate laetificare potuit, qui filium vestrum non in terreno tabernaculo servire praecepit, sed potius in illa coelesti Hierusalem ante suae majestatis obtutum perpetuo regnare constituit? Excessant ergo, dilectissimi, de oculis vestris lacrymae, gemitus et suspiria reprimantur, lugubria quaelibet de vestris vultibus evanescant, et festiva serenitas, deposito prorsus omni moerore, resplendeat. Dicat itaque sancta prudentia vestra simul cum rege David: «Propter infantem, dum adhuc viveret, jejunavi et flevi: dicebam enim: Quis scit si forte donet eum mihi Dominus ut vivat infans? Nunc autem, quia mortuus est, quare jejuno? [Col. 0470A] Nunquid potero revocare eum amplius? Ego vadam magis ad eum; ille non revertetur ad me (I Reg. XII) .» Quamobrem, dilectissimi, omnia doloris atque moestitiae lamenta deponite, solita domui vestrae spiritualis laetitiae gaudia reparate, mentes vestras ad spem supernae consolationis erigite, et divini verberis ictus non solum patienter et aequanimiter, sed etiam alacriter tolerate. Omnipotens Deus, qui Filium vestrum de vestris manibus tollere, et in propriae dilectionis amplexus dignatus est paterna pietate transferre, multiplex utique pro uno puero germen attribuat, et insuper nunquam morituram bonorum operum sobolem generare concedat.

[Col. 0470B] ARGUMENTUM.—Petrum senatoriae dignitatis virum, qui ecclesiam construere aggressus, nescio qua de causa, statim ab incepto destiterat, ad perficiendum coeptum opus hortatur, ostendens non esse verum quod nonnulli garriebant, nullam mercedem iis tribui a Deo, qui ecclesias 277 aedificant. Cujus rei gratia Salomonis et aliorum exempla in medium affert.

Domno PETRO senatoriae dignitatis viro, PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

Electorum ac reproborum commune est bona quaelibet indifferenter incipere, sed electorum est specialiter quae bene coepta sunt consummare. Isti siquidem in eo quod inchoant immobiliter perseverant: illi, dum semper inconstantiam variant, propositum velociter mutant. Unde scriptum est: [Col. 0470C] «Stultus ut luna mutatur (Eccli. XXVII) .» Coepisti quidem, dilectissime, monasterium aedificare, sed antequam sese ad sexquipedalem fere mensuram muralis structura subrigeret, defecisti; ut merito secundum evangelicam quis valeat hoc irridere sententiam, qua dicitur: «Quia hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV) ;» vel illud quod in libro Nehemiae Tobias Ammonites de Hierusalem, dum reaedificaretur, irridens ait: «Aedificent; si ascenderit vulpes, transiliet murum eorum lapideum (II Esdr. IV) .» Nam dum semiruti pendeant muri et turpiter interrupti, parietina potius digna sunt dici quam valeat ecclesia nuncupari. An putas, ut nonnulli blatterando delirant, nullum mercedis inesse fructum, [Col. 0470D] vel compensationis praemium in ecclesiasticorum constructione murorum? Nunquid ignoras quia peracto templo, Salomoni regi Dominus in somnis apparuit, eique non modo sapientiam ultra mensuram capacitatis humanae, sed et incomparabilem divitiarum omnium copiam praerogavit? «Sapientia inquit, et scientia data sunt tibi, divitias autem, et substantiam, et gloriam dabo tibi, ita ut nullus in regibus nec ante, nec post te fuerit similis tui (III Reg. III) .» Enimvero si Deus omnipotens labores aedificantium ecclesias suas despicit, quid est quod tanto studio sibimet tabernaculum in deserto construi debere mandavit? (Exod. XXV.) An parvipendendo, vel negligendo ad Moysen loquitur, dicens [Col. 0471A] «Ecce vocavi ex nomine Beseleel filium Huri, de tribu Juda, et implevi eum spiritu Dei, sapientia, intelligentia et scientia in omni opere, ad excogitandum quidquid fabrefieri poterit ex auro, et argento, et aere, marmore, et gemmis, et diversitate lignorum: dedique ei socium Hooliab Achisamec de tribu Dan, et in corde omnis eruditi posui sapientiam, ut faciant cuncta quae praecipio tibi?» (Exod. XXXI.) Porro autem qui tanta fieri praecipiebat industria tabernaculum, quod evacuandum in proximo noverat, quanto magis sibi vult ecclesiam construi, quae usque ad finem saeculi ad salutem omnium gentium immobiliter perseverat? Tabernaculum nempe, quod erectum est in deserto, et templum illud, quod constructum est sub Salomonis imperio, umbra erant [Col. 0471B] atque figura hujus Ecclesiae, quae nunc coruscat, in populo Christiano. Unde Moysi dictum est: «Omnia fac, sicut tibi monstratum est in monte (Exod. XXV) .» Hujus scilicet Ecclesiae auctor atque constructor Christus est, qui verus est rex et sacerdos. Illud quoque templum cum post peractum reaedificaretur excidium, restaurationis ejus principes exstiterunt, et Zorobabel, qui fuerat de regia tribu Juda, 278 et Jesus filius Josedech, sacerdos magnus. Unde et Aggaeus propheta dicit: «Suscitavit Dominus spiritum Zorobabel filii Salathiel, ducis Juda, et spiritum Jesu filii Josedech sacerdotis magni, et spiritum reliquorum de omni populo, et ingressi sunt, et faciebant opus in domo Domini exercituum Dei sui (Agg. I) .» De hac instauratione [Col. 0471C] per Isaiam dicitur: «Aedificabunt, inquit, deserta saeculorum, et ruinas antiquas erigent, et instaurabunt civitates desertas et dissipatas (Isai. LXI) .» De hac iterum dicitur: «Ecce ego convertam conversionem tabernaculorum Jacob, et tectis ejus miserebor, et aedificabitur civitas in excelso suo, et templum juxta ordinem suum fundabitur (Jer. XXX) .» Ad hujus itaque spiritualis templi non ambigitur pertinere structuram, quisquis ad honorem Dei omnipotentis exteriorem quoque satagit aedificare basilicam.

Porro autem, ut ad explendum quod bene coepisti, non exhortatio sola verborum, sed et ostensum divinae virtutis te provocet signum; Alphanus Salernitanus archiepiscopus, vir videlicet verax ac prudens, [Col. 0471D] in Constantinopolitana se perhibet urbe didicisse quod retulit: Contigit, inquit, imperatorem, cujus tamen vocabulum non tenebat, aliquando plagam caecitatis incurrere, cui nulla medicinalis industriae cura potuit subvenire. Cumque periculum hoc humano studio nullatenus potuisset evadere, aggressus est hoc apud Deum fusis precibus impetrare. Audivit itaque per somnium, quia si B. Laurentii martyris ecclesiam peteret, reparati luminis claritatem divinitus obtineret. Iturus itaque Romam offert votum, jubet parari praesto navigium, fixum statuit arripiendi protinus itineris institutum. Uxor autem dum parvulis adhuc filiis amissionem formidat imperii, [Col. 0472A] dum sub regiae dignitatis occasum, dum marini discriminis metuit viro periculum, religiosae fraudis aggreditur argumentum. Dedit ergo remigibus hoc mandatum, ut nullatenus Romam recta progressione contenderent, sed per diversos portus ac littorum stationes subsistendo ac reprimendo navigium, iter tantummodo simularent. Sed dum nautae regem, ut edocti fuerant, varia locorum nomina permutando, deludunt; ac modo in anteriora procedunt, modo per sinuosos flexus atque reflexus in eadem loca, per quae processerant, relabuntur; regina, latomorum ac coementorum adhibita multitudine, augustissimam ac valde mirificam in honorem B. Laurentii construxit ecclesiam, juxta mensuram videlicet illius basilicae, quam praefatus [Col. 0472B] martyr habet in ipso Romae suburbio constructam. Dicebat enim: Si datum est, ut per B. Laurentium vir meus redeat ad salutem, quidquid Deus Romae potest, et hic nihilominus potest. Sed dum hinc imperator per diversos anfractus ac stationes littorum spatiando deducitur, illinc per plurimos artifices operum basilica fabricatur; simul et fabrica mirifice decorata perficitur, et annus impletur. His igitur hoc modo peractis, praefatus princeps ad moenia Constantinopolitana reducitur, qui tamen Romam esse, sociis ita perhibentibus, arbitratur. Provisum est itaque ac diligentius accuratum, ut nulli nisi Latine loquentes assisterent, qui videlicet inquirenti Romam et 279 B. Laurentii martyris adesse basilicam suaderent. Ad manus itaque [Col. 0472C] ductus, ecclesiam imperator ingreditur, et confestim luce recepta, circumstantes sese conspicere conjugem, clientes atque domesticos admiratur.

Venerabili Desiderio ⁜ (103) Casinensis rectore coenobii referente, didici quod his apicibus adnotare curavi. Sanctimonialis, inquit, quae Bella vocabatur, in monasterio B. Petri apostoli, quod intra moenia Beneventanae urbis situm est, deguit; quae, dum advixit, religiosae vitae tramitem non reliquit. Porro dum esset desponsata, juxta natales suos, conspicui germinis viro, ut coelestem susciperet sponsum, contempsit carnale conjugium. Nuptialium itaque tabularum foedus abrupit, et monachicum susceptura velamen, ad perpetuae virginitatis auctorem, et incontaminatae pudicitiae thalamos convolavit. Ab istis [Col. 0472D] igitur rudimentis sanctae conversionis districtioris vitae se lege constrinxit omnemque carnalis illecebrae mollitiem sublimis intentionis pede conculcans, rigidae severitatis censura, longe aliter educatum corpus edomuit, adeo ut in nudo pavimento membra jejuniis saepius attenuata collideret, nullumque sibi, praeter solam humum, lectisternium provideret. Sed, ut de vita hujus interim taceam, quod de magistra sua, Offa nomine, quae videlicet eam in sanctimonialis ordinis religione genuerat et nobiliter educaverat, retulit, breviter expedire contendam. Ait enim quia, dum nocturno silentio ex more maturius [Col. 0473A] surgeret, et orationibus crebris insistens sacrosancta altaria cum odore succensi thymiamatis circuiret, quadam nocte thuribulum, sicut solebat, arripuit, ad locum, ubi thus reponebatur, accessit; sed casu quodam, sive collapsam, sive sublatam hanc, sicut speraverat, speciem non invenit. Huc accessit, quia vis ventorum quae tunc inclementius inhorruerat, radiantis lucernae lumen exstinxit. Cumque sollicito spiritu religiosa mulier huc illucque discurreret, et odoramentum quod thuribulo superponeret nullatenus inveniret, repente quidam inter ipsas tenebras venit, et in manum ejus thymiama, quod quaerebat, immisit. Quod nimirum per angelum potuisse fieri non incongrue possum opinari. Aiebat etiam quia praedicta mater sua, dum in [Col. 0473B] eo quo paulo post obiit depressa languore decumberet, cernentibus his omnibus qui coram lectulo propius assistebant, mirabile visu! repente toto corpore sit in aerem sublevata ibique diu librata perstitit, donec coeptae orationis vota persolvit. Quae postquam feliciter obiit, sanctum corpus ejus intra ecclesiam est sepultum. Super cujus tumulum saccum frumento plenum rusticus posuit, quem protinus vehementissimo propulsum turbine divina virtus abjecit. Sic itaque rudis et imperitus rusticus, sua de pulvere coactus est frumenta colligere, dum sancti corporis vasculo dignam noluit reverentiam exhibere. Cum . . . ⁜ (104)

ARGUMENTUM.—Hac epistola B. Petrus Dam. consolatur aegrotum. Consolationis vero caput est, quia tribulationes electis Dei servis divinae praedestinationis sunt signa, quod probat multis ac praecipue auctoritate S. Jacobi. Monet deinde ut sedulo caveat a desperatione. Tandem ostendens S. Pauli testimonia debere nos in aerumnis laetari, ad passionum tolerantiam hortatur.

Domno G. nobilissimo viro PETRUS peccator monachus fraternae charitatis obsequium.

Rogasti me, dilectissime, ut consolatoria tibi per epistolas verba transmitterem, et amarum animum tuum inter tot flagella, quae pateris, blandis admonitionibus obdulcarem. Sed si prudentiae tuae ratio non obdormiat, praesto est consolatio, cum et ipsa [Col. 0473D] verba ad haereditatem capessendam, te divinitus erudiri, ut puta filium, indubitanter ostendant. Quid enim apertius eo quod dicitur: «Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem?» (Eccli. II.) Ubi enim timor est et justitia, adversitatis cujuslibet tentatio non servilis est tortura, sed paterna potius disciplina. Unde et B. Job inter ipsa verberum flagella cum diceret: «Qui coepit, ipse me conterat, solvat manum suam, et succidat me;» protinus addidit: «Et haec mihi consolatio, ut affligens me dolore non parcat (Job VI) .» Magna quippe electis Dei est consolatio ipsa divina percussio, quia per [Col. 0474A] momentanea flagella quae perferunt, ad nanciscendam supernae beatitudinis gloriam firmae spei gressibus convalescunt. Sicut enim Scriptura testatur: «Non judicat Dominus bis in idipsum (Nahum I) .» Pravi autem quique, qui se inter verbera ipsa non corrigunt, etsi post vitae hujus adversa flammis traduntur ultricibus, nequaquam bis judicantur, quia duplex eorum contritio sic justo Dei judicio continuatur, ut hic coepta illic infelicius expleatur. Sed sicut duris et obstinatis flagella gehennalium sunt tantummodo primitiae tormentorum, sic profecto bonis et rectis corde eadem flagella coelestium sunt materia praemiorum. Ad hoc enim aurum malleus tundit, ut scoriam faber ejiciat; ad hoc lima frequenter eradit, ut vibrantis vena [Col. 0474B] metalli rutilantius enitescat. «Vasa siquidem figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .» Unde et per beatum Jacobum dicitur: «Omne gaudium existimate, fratres, cum in tentationes varias incideritis (Jac. I) .» Illis quippe jure gaudendum est, quibus et pro malis suis hic afflictio temporalis infertur, et pro bonis quae gesserant, praemia in coelo sempiterna servantur. Felix sane commercium pressuris hic temporalibus atteri, et in illa postmodum 281 perpetuae lucis amoenitate laetari, carnis nunc subjacere molestiis, et ad angelicae postmodum transferri gloriam dignitatis. Ubi nimirum non languor quemlibet aggravat, non tremula senectus incurvat, non amissarum rerum damna discruciant, non acquirendarum [Col. 0474C] aestus inflammat, sed flos perpetuae juventae viget incolumis, et sic conspicua beate viventium species incorruptibiliter vernat, ut viva venustatis gratia jugiter in sua viriditate permaneat; et cum ad nutum cuncta pro desideriis affluant, non amittendi sollicitudo perturbat, ubi sine fine fruendi securitas perseverat.

Quapropter, charissime et dulcissime frater, dum verberibus cingeris, dum coelestis disciplinae tunsionibus castigaris, non mente desperatio deprimat, non querela murmurationis erumpat, non tristitiae moeror absorbeat, non impatientem pusillanimitas reddat; sed semper serenitas in vultu, hilaritas in mente, gratiarum actio resultet in ore. Laudanda quippe [Col. 0474D] divina est dispensatio, quae ad hoc suos temporaliter verberat, ut perpetuis eos flagellis abscondat; ad hoc premit, ut elevet; ad hoc secat, ut sanet; ad hoc dejicit, ut exaltet. Qui enim bona agit, et mala suscipit, quidquid sibi justae retributionis in terra subtrahitur, hoc illi in coelo multiplicius cumulatur. Porro autem medici corporum, quos desperant, ad percipienda passim quaeque petierint alimenta relaxant; at quos erigendos esse conjiciunt, cuncta eis noxiae delectationis edulia minaciter interdicunt; antidota insuper et amara propinant; ut per amaritudinis haustum, ad incolumitatis dulcedinem convalescant. Quid ergo mirum si medicus animarum [Col. 0475A] omnipotens Deus, et quos perpetuae morti cernit obnoxios, vivere delectabiliter sinat; et quos ad vitam eligit, sub districta severitatis suae lege constringat? Nam et animalia, quae in proximo mactanda disponimus, indulgentius victitare permittimus et largiora illis alimenta praebemus; eorum vero penuriam et maciem parvipendimus quae ad usum seminis et ad propagandam sobolem reservamus. Vites quoque et quaeque fecundae arbores putationibus jacent; steriles autem, et quae ignibus sunt tradendae, ramis evagantibus quo liberius, eo diffusius patent. Noli itaque hujus vitae felicitatem pravis hominibus invidere, sed condole; imo quia ipsi non dolent, potius ingemisce. Qui nimirum, velut bruta animalia ad macellum edendo properant, ad gladium [Col. 0475B] lasciviendo festinant. De tuis autem pressuris atque molestiis gaude, et totis in Domino visceribus gratulare, quia qui nunc, ut ita fatear, poenarum inanium levitate deprimeris, remunerandus postmodum pretiosi auri pondera reportabis, Paulo videlicet pollicente, qui ait: «Id enim quod in praesenti est momentaneum ac leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV) .» Scrutare simpliciter apostolica verba et studiose considera, quia quidquid pateris, momentaneum est et leve; quatenus et quod leve dicitur aequanimiter feras; et quod momentaneum est, quantocius evolare confidas. Nec illud etiam te praetereat quam congrue, quam accurate divina sibimet verba respondent; ut ad id quod [Col. 0475C] tribulationis momentaneum et 282 leve promiserat, mox aeternum gloriae pondus reddendo subjungat. Perpende igitur et invicem confer tribulationem et gloriam, momentaneum et aeternum, leve et pondus. Gaude ergo et exsulta, quia quod tribulationis sustines momentaneum est, quod gloriae praestolaris aeternum est. Leve est omne quod toleras; pondus est, quod exspectas. Gaude, inquam, pro tribulatione gloriam, pro levitate pondus, pro momentaneo recepturus aeternum. Inter pressuras igitur et aerumnas, ad illum semper oculos erige qui paratus est post flagella dulcedinis suae gremio confovere; qui te post turbines et procellas in supernae quietis amoenitate constituet, et ab oculis tuis lacrymas linteo perpetuae consolationis absterget. [Col. 0475D] «Absterget enim Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum (Apoc. VII, et XXI) .» Illud etiam apostolicum assidua meditatione revolve, et inter flagella positus, totis in Domino visceribus gratulare: «Non solum, inquit, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem; spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) .» His igitur aliisque Scripturae divinae testimoniis, dilectissime, mentem ad patientiam robora, et gaudium post tristitiam laetus exspecta. Ad illud te gaudium spes erigat, charitas [Col. 0476A] fervorem accendat, ut obliviscatur mens bene ebria quod extrinsecus patitur, et ad hoc gliscat et tendat quod interius contemplatur.

(Habetur tom. III, in opusculo 42.)

ARGUMENTUM.—Hortatur, ut dum secundis rebus utitur, non praesentis vitae bona fluxa et caduca, sed quae post mortem aeterna futura sunt, assidua cogitatione perpendat. Praesertim vero extremi judicii diem ante oculos proponat, in quo et universae molis hujus ruinas, inexorabilis judicis rigorem, poenas hominum sceleri praeparatas, seras ac inanes hominum poenitentias saepe saepius meditetur. Amplificat id multis et prophetarum, et sanctorum [Col. 0476B] Patrum auctoritatibus. Tandem concludit iterum hortans, ut quas ex prophetarum et Patrum voluminibus sententias adduxerit, eas in dies meditetur, efficacissimum proinde remedium existimans ad animi vulnera plagasque sanandas.

283 Domno BONOHOMINI prudentissimo judici PETRUS peccator monachus fraternae vinculum charitatis.

Non ignoro quia cum mea epistola grammaticorum saecularium manibus traditur, mox utrum adsit artificiosi styli lepor attenditur, rhetoricae venustatis color inquiritur, et captiosos syllogismorum atque enthymematum circulos mens curiosa rimatur. Aucupatur nimirum scientiam, quae inflat; charitatem autem, quae aedificat, non miratur (I Cor. VIII) ; sed juxta Salomonem: «Verba servorum Dei debent [Col. 0476C] esse quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi (Eccle. XII) .» Quae profecto verba idcirco clavis et stimulis comparantur, quia vitam carnalium acutis solent invectionibus pungere, non male blanda delinificae assentationis unctione palpare. Mea igitur grammatica Christus est, qui homo pro hominibus factus est, et in ipso quidquid potest fratrum meorum aedificationi consulere, hoc solum mea novit epistola redolere. ⁜ (105) Quapropter, charissime frater, nunc tibi dum mundus arridet, dum carnis sanitas fervet, dum prosperitas terrena demulcet, quae post ista sequantur excogita, et jam quasi transactis, quae praesto sunt, illud prudentia vestra solerter examinet, quae praesentibus futura succedant. Quaecunque ergo transitoria sunt, altiori consilio jam [Col. 0476D] transisse decerne, et velut ludificatoriae illusioni somnium deputa; illuc mens tua recurrat, illuc sollicitos acuminis sui oculos dirigat, quod postquam contigerit, transire non novit, terribilem quoque ultimi judicii diem jam in conspectus tui praesentia pone, et repentinum tantae majestatis adventum tremefactis visceribus retracta. Nec illum diem putes esse longinquum, quem propheta tanto ante nos saeculo vicinum, et veluti jam esset in limine, praedicabat, dicens: «Juxta est dies Domini magnus, juxta est et velox nimis; vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis; dies irae, dies illa; dies tribulationis et angustiae; dies tenebrarum, et caliginis; [Col. 0477A] dies nebulae et turbinis; dies tubae et clangoris (Soph. I) . Pensa, dilectissime, extremum diem judicii super corda reproborum qua asperitate vidit propheta amarescere, quem tot appellationibus non valuit explicare. Enimvero, ut taceamus nunc de illis nunquam finiendis damnationis aeternae suppliciis, et tantummodo si solus ille ultimi diei terror, et horror, ut dignum est, studiose discutitur, tota mundi hujus deceptrix, et falsa felicitas, ac si lutum vel infructuosa littoris alga judicatur. Quem enim vox illa non terreat, quis non medullitus contremiscat, cum audiat ipsum Dominum dicentem in Evangelio: «Quia sicut fulgur exit ab oriente et apparet in occidente: ita erit adventus filii hominis?» (Matth. XXIV.) Quis, inquam, non expavescat, [Col. 0477B] cum eadem Veritas dicat: «Quia sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo virtutesque coelorum movebuntur?» (Ibid.) De quo etiam Petrus ait: «Adveniet autem dies Domini sicut fur, in quo coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur (II Petr. III) .» Et iterum dicit: «Coeli autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi sunt: 284 igni reservati in diem judicii et perditionis impiorum hominum (Ibid.) .» Hinc et Judas apostolus ait: «Ecce, inquit, veniet Dominus in sanctis millibus suis facere judicium contra omnes, redarguere omnes impios de omnibus operibus impietatis eorum, quibus impie egerunt, et de omnibus duris, quae locuti sunt contra eum peccatores impii (Jud. I) .» O! si in palato cordis [Col. 0477C] nostri sapere possit quantae amaritudinis est quod per Joannem dicitur: «Ecce venit cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt, et plangent se super omnes tribus terrae (Apoc. I) .» Tunc dissolventur renes eorum formidine, qui modo non timent; tunc replebuntur viscera eorum amaritudine, qui modo in carnalis illecebris voluptatis molliter jacent. Tunc enim sanguineas lacrymas effundentes, incipient dicere montibus: «Cadite super nos; et collibus, operite nos (Apoc. VI; Luc. XXIII) .» Tunc enim non est quoquam confugere, non est latibulum ubi se quisquam valeat occultare, nimirum cum et inferni portae panduntur, mors inimica destruitur; pulvis, qui putruerat, id est humana caro, audiens vocem tubae, vivificabitur. Jam [Col. 0477D] quos in gremio suo terra susceperat, quos aqua sorbuerat, quos edax flamma consumpserat, omnes quasi commissum sibi depositum reddunt, et vitae absque ulla sui diminutione restituunt. Tunc enim terra concutitur, aer repentina tempestate turbatur, tonitrua perstrepunt, coruscationes et fulgura humana pectora terrore confundunt. «Deus enim manifeste veniet, Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida; advocabit coelum sursum, et terram, ut discernat populum suum (Psal. XLIX) .» In die scilicet illa tremenda, cum angelis et archangelis, cum Thronis et Dominationibus, cum Principatibus et Potestatibus apparebit, coelis coruscantibus, terris [Col. 0478A] ardentibus, cunctis etiam elementis in sui obsequii terrore commotis. Quem diem bene ille eximius prophetarum Isaias denuntiat, dicens: «Ecce dies Domini veniet insanabilis, dies furoris et irae (Isa. XIII) :» ut ponat orbem terrae desertum, et peccatores perdat ex eo; stellae enim coeli lumen suum non dabunt, et obscurabitur sol in ortu suo; luna vero non dabit lumen suum, et mandabo universo orbi mala et impiis peccatorum; et perdam contumeliam iniquorum, et arrogantiam superborum humiliabo; et erunt qui relicti fuerunt pretiosi magis quam aurum ab igne probatum; et homo pretiosior erit quam lapis sapphirus. Coelum enim quatietur, et terra movebitur a fundamentis suis propter furorem irae Domini Sabaoth, in die qua supervenerit [Col. 0478B] furor ejus. Sed et Malachias propheta consona his loquitur, dicens: «Ecce veniet Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem adventus ejus, aut quis portabit conspectum ejus?» (Mal. III.) Quoniam ipse ingredietur ignem conflatorium, et sicut paleam ventilantium, et sedebit constans et purgans, sicut aurum, et sicut argentum. Et iterum dicit: «Ecce dies Domini veniet ardens, ut clibanus ut curet [ f., et uret] eos, et erunt omnes alieni, et omnes qui faciunt iniquitatem, ut stipulam incendet eos dies illa quae veniet, dicit Dominus omnipotens: 285 et non relinquetur radix, neque palmes (Mal. IV) .» Alius vero vir desideriorum ista dicit: «Et ecce videbam, et throni positi sunt, et antiquus dierum sedebat, et indumentum ejus sicut nix candidum, et [Col. 0478C] capilli capitis ejus sicut lana munda, thronus ejus ignis exurens, fluvius igneus currebat ante ipsum; judicium constituit, et libri aperti sunt.» Et paulo post: «Et vidi, inquit, in visu noctis, et ecce in nubibus coeli Filius hominis veniebat, et usque ad vetustum dierum pervenit, et in conspectu ejus oblatus est, et ipsi datus est principatus, et honor, et regnum, et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient; et potestas ejus potestas aeterna, quae non transibit, et regnum ejus non rumpetur. Inhorruit spiritus meus, ego Daniel, hebetudo mea, et visiones capitis mei conturbabant me (Dan. VII) .» Cum ergo agi coeperint, pandentur sine dubio coeli portae, imo potius ipsum coelum auferetur e medio, tanquam si tabernaculi alicujus velamina colligantur, [Col. 0478D] scilicet ut reparetur et transformetur in melius. Tunc ergo omnia metus habebit, timorque ac tremor implebit universa, nimirum cum ille judicet, qui teste non egeat, qui argumenta non quaerat, qui oratorem causae non postulet, sed his omnibus procul amotis, ipse et gesta et verba et cogitationes dijudicat, atque in medium collocat, et cuncta, veluti in tabulis quibusdam depicta, oculis eorum qui commiserunt ea atque omnibus qui assistere videntur ostendet. Quomodo igitur tunc commovebitur et in metu erit universa creatura? Hinc Isaias ait: «Dies ultionis Domini, annus retributionis judicii Sion; et convertentur torrentes ejus in picem ardentem; die ac nocte non exstinguentur in sempiternum [Col. 0479A] (Isa. XXXIV) .» Quod beatus quoque Job describit, dicens: «Terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat (Job X) .» Hinc et propheta: «Egredientur, inquit, et videbunt cadavera virorum qui praevaricati sunt in me; vermes eorum non morientur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) .» Quid enim horribilius dici, quid cogitari potest quam damnationis vulnera suscipere et dolores vulnerum nunquam finire? Hinc per prophetam dicitur: «Descenderunt ad infernum cum armis suis (Ezech. XXXII) .» Arma quippe peccantium sunt membra corporum quibus perversa desideria, quae concipiunt, exsequuntur. Cum armis ergo ad infernum descendere, [Col. 0479B] est cum ipsis quoque membris, quibus desideria voluptatis expleverunt, aeterni incendii tormenta tolerare. Paulus etiam dicit: «In revelatione Domini nostri Jesu Christi de coelo cum angelis virtutis ejus in flamma ignis dantis vindictam iis, qui non noverunt Deum, et qui non obediunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi, qui poenas dabunt in interitu aeternas a facie Domini et a gloria virtutis ejus (II Thess. I) .» Et iterum: «Terribilis quaedam exspectatio judicii et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios (Hebr. X) .»

Age ergo, cum ad illud ultimum judicium venerimus, ab eo scilicet Judice judicandi, qui nec falli occulatione criminum potest, nec ad impunitatem promerendam muneris alicujus oblatione 286 corrumpi. [Col. 0479C] Cum coeperint omnia secreta revelari, et non solum actus ac verba, sed etiam ipsae cogitationes ostendi, quid faciemus sub tanti judicis majestate? quid excusationis obtendere poterimus? qua nos defensionis arte purgabimus? quae nobis subventura est poenitentia, quam in hac carne contempsimus? quae nos defensura sunt opera bona, quae in hac vita non egimus? ad quos apostolos, aut ad quos alios sanctos confugituri sumus, quorum exempla simul ac verba despeximus? An forte aliqua se fragilitas corporis excusabit? Sed excusationi eorum reclamabunt omnium exempla sanctorum, qui fragilitatem carnis in carne vincentes, quae fecerunt utique facere nos posse docuerunt; maxime quia cum nec ipsi peccato sua virtute, sed Domini miserantis auxilio [Col. 0479D] restiterunt, qui se et non quaerentibus, ut quaeratur, atque, ut in eum credatur, ostendit; et credentes in se ne a peccato vincantur, invicta protectione defendit. Quid ergo responsuri sunt, si eis Dominus dicat: Si potuistis, quare non restitistis desideriis peccatorum? si non potuistis, quare meum contra peccatum non quaesistis auxilium? aut vulnerati, quare poenitendo non adhibuistis vulneri vestro remedium? Nunquid ad haec non obmutescent? Quid autem excusationis respondeant non habentibus dicit: «Ligatis manibus, et pedibus, mittite eos in tenebras exteriores: ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII) .» Consequens est, ut illic dentes strideant, qui hic de edacitate gaudebant. [Col. 0480A] Pensandum ergo est, et summo studio revolvendum qui in illo die terror erit. cum in poena jam remedium non erit. Quae illi confusio, cui reatu suo exigente, continget in conventu omnium hominum angelorumque erubescere? Quis pavor eum, quem et tranquillum mens humana non valet capere, etiam iratum videre? De quo bene per Isaiam dicitur: «Exaltabitur autem Dominus solus in die illa, quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum, et super omnem arrogantem, et humiliabitur, et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan, et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos, et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum, et super omnes naves Tharsis, [Col. 0480B] et super omne quod visu pulchrum est; et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum et elevabitur Dominus solus in die illa, et idola penitus conterentur: et introibunt in speluncas petrarum et in voragines terrae a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram (Isa. II) .» Nunc peccata delinquentium videt, et tacet, «tunc autem loquetur ad eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos (Psal. II) ,» sicut ipse per prophetam dicit: «Tacui, inquit, semper silui, patiens fui, sicut parturiens loquar (Isa. XLII) .» Quisquis enim nunc terrenis commodis inhiat, quisquis lascivae carnis voluptatibus pascitur, tunc aeternae combustionis igne consumetur, et divini furoris gladio devorabitur. Ut enim [Col. 0480C] Propheta dicit: «In igne zeli Dei devorabitur omnis terra, et in gladio ejus omnis caro (Soph. I) .» Illic jam a Domino non potest mereri quae petit, qui hic noluit 287 audire quod jussit. A quibus enim divina vox in hac vita despicitur, tunc falsa eorum humilitas cum precibus ante januam veniens non auditur, sed dicitur illis: «Nescio vos; ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .» Et iterum Dominus per Salomonem dicit: «Vocavi, et renuistis, extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret; despexistis omne consilium, et increpationes meas neglexistis; ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo, cum vobis id quod timebatis advenerit, cum irruerit repentina calamitas, et interitus quasi tempestas [Col. 0480D] ingruerit; quando venerit super vos tribulatio et angustia. Tunc invocabunt me, et non exaudiam; mane consurgent, et non invenient me (Prov. I) .» In quo ergo confidimus? ubi spem adipiscendae salutis habemus? nunquid in pecuniarum thesauris, quos in arca recondimus? nunquid in divitiarum affluentia, quas intrinsecus vacui, male exterius possidemus? Sed audi Jacobum apostolum, quanti divitias hominum faciat, quod meritum in terrenae substantiae possessione constituat: «Agite, inquit, nunc divites, et plorate, ululantes in miseriis, quae advenient vobis; divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta vestra a tineis comesta sunt; aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in [Col. 0481A] testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis: thesaurizastis enim vobis iram in novissimis diebus.» Et paulo post: «Epulati estis super terram, et in luxuriis enutristis corda vestra (Jac. V) .» Eat nunc infelix homo, et fluxui carnalis illecebrae enerviter cedat, quem postmodum barathrum gehennalis incendii pestilenter absorbeat, in cornibus se superbiae nunc arroganter extollat, ut tunc in aeterna morte constrictus immortaliter vivat. Quid enim prodest, si hodie satur eructet in convivio; et cras marceat fetidus in sepulcro? Quid juvat, si se hodie purpureis vestibus induat, et cras pauper et nudus ad inferna descendat? Heu, heu quid tunc dicent miseri, cum se viderint et bona temporalia irrecuperabiliter amisisse, et mala sibi perpetua [Col. 0481B] inevitabiliter imminere? Quae tunc illis mens erit, cum viderint tempus acceptabile, et diem salutis (II Cor. VI) penitus effluxisse et illud tempus adesse, in quo nihil boni facere, nullum perditionis suae remedium valeant invenire? Quam amara eorum conscientia, quam flebilis eorum poterit esse querela! «Tunc enim, sicut Salomon fatetur, flentes, et prae angustia spiritus gementes, dicent: Erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis, lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles, viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia, aut quid divitiarum jactantia contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius praecurrens, et [Col. 0481C] tanquam navis, quae pertransit fluctuantem aquam, cujus, cum praeterierit, non est vestigium invenire, neque semitam carinae illius in fluctibus; aut tanquam avis, quae pertransvolat in aerem, nullum invenitur argumentum itineris illius, sed tantum sonitus est alarum verberans levem ventum, et scindens 288 per viam itineris aerem, commotis alis transvolavit, et post hoc nullum signum invenitur itineris ejus: aut tanquam sagitta emissa in locum destinatum, divisus aer continuo in se reclusus est, et ignoratur transitus illius; sic et nos nati continuo desivimus esse, et virtutis quidem signum nullum valuimus ostendere; in malignitate autem nostra consumpti sumus (Sap. V) .» Talia dixerunt in inferno ii qui peccaverunt, quoniam spes impii tanquam [Col. 0481D] lanugo est, quae a vento tollitur, et tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur, et tanquam fumus, qui a vento diffusus est, et tanquam memoria hospitis unius diei praetereuntis.

Idcirco autem, charissime, non tam mea verba quam sacri eloquii tibi exempla propono, ut et si me rustice loquentem digne possit prudentia vestra despicere, vel sanctorum testimonia divinitus inspirata non dedignetur audire. Has igitur, frater charissime, pluresque alias sacrae Scripturae sententias intra mentis tuae armarium collige, quae inter falsas mundi divitias salubrem tibi valeant formidinem generare. Ut enim Salomon ait: «Beatus homo, qui semper est pavidus; qui vero mentis est durae, corruet [Col. 0482A] in malum (Prov. XXVIII) .» Legimus autem quia nemo potest corrigere quem Deus despexerit (Eccles. VII) . Homo siquidem homini inaniter loquitur, si per semetipsum Deus interius non loquatur. Tu autem, charissime frater, secundum prudentiae tuae ingenium tibi divinitus datum, vitam tuam subtiliter discute, facta tua semper ante oculos pone, Dei judicium pertimesce; sicque te undique sollicita provisione circumspice, ut cum judex advenerit, non dormientem, sed vigilantem, et non cum fatuis, sed cum prudentibus te valeat virginibus invenire, quatenus dum nunc ipse tuus judex efficeris, nequaquam postmodum judiceris: et tunc nihil omnino timeas, qui modo timere non cessas. Sed quoniam apud te plus forsitan proficio Deum precando, quam [Col. 0482B] te praedicando, omnipotens Deus te, frater charissime, et nunc in viam justitiae misericorditer dirigat, et in tremendo suo judicio cum electis ad dexteram positis partem habere concedat.

(Habetur tom. III, estque opusc. 58.)

ARGUMENTUM.—Hortatur ut a perjurio caveat, quod, ut praestare possit, suadet, ut a jurejurando omnino abstineat, remque ipsam simpliciter, juxta evangelicam doctrinam, aut affirmet, aut neget. Deinde ad eleemosynae studium illum inflammare conatur, dum utilitates, quas eadem suis amatoribus affert, enumerat.

[Col. 0482C] 289 Domno MORICO prudentissimo judici PETRUS peccator monachus salutem in Domino.

Quia debilem te, dilectissime, ac teneros nervos interioris hominis tuis visceribus inesse conspicio, plurima Scripturarum praecepta praetereo, ac perexili falce contentus, grave pondus tuis cervicibus non impono. Et, ut rebus ipsis verborum quoque compendium congruat, haec eadem pauca, quae jubeo, succincta nihilominus brevitate perstringo, ut quem gravare metuo ponderibus rerum, in hoc quoque debilitati tuae prospiciam, dum utor etiam brevitate sermonum. Hortor igitur, dilectissime, et charitatem tuam reverenter admoneo, quatenus et juramentis, quae a tuis corregionariis sacrilego ritu frequentantur, abstineas et indigentibus refrigeria [Col. 0482D] ministrare, in quantum facultas suppetit, non omittas. Ab uno igitur horum te velut ab hiantis barathri submersione prohibeo; ad alium autem tanquam ad arcem atque fastigium salutiferae munitionis impello. «Eleemosyna,» siquidem, ut Tobias ait «ab omni peccato et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras (Tob. IV) .» Sed, ut de juramentis, sicut praemissa sunt, prius breviter eloquar, quisquis jusjurandum pejerans violat, a Christi se corpore, quasi per quoddam abscissionis dissidium separat, et a redemptionis humanae mysteriis alienat. Nam cum hoc ex more dicatur ab illo qui jurat: hoc faciam, vel certe non faciam, sic me Deus adjuvet, et illud, secundum Evangelium; hoc cum [Col. 0483A] Deo interposita conditione paciscitur, ut si promissa non impleat, a Deo, vel sancto Evangelio ulterius non juvetur. Et sicut tunc, cum initiatus est Christo, per catechismum sacerdotalis officii abrenuntiaverat diabolo et pompis ejus, ita velut retrogradus ac transfuga, sic Deo et Evangelio ejus abrenuntiat, ut in eum, quasi suae quodam conventionis foedere, de foedere non confidat. Et sicut Laban inter se et Jacob acervum posuit lapidum, et interclusit alterutrum praecavendo meatum (Gen. XXXI) , sic iste quodammodo inter se et Deum ponit mentiendo perjurium. Signat adversum se librum Evangelii, ut eum aperire non possit, dum inter se et illud omnem salutis aditum intercludit. De quo videlicet libro per Isaiam dicitur: «Et erit vobis visio omnium, sicut verba libri signati, [Col. 0483B] quem cum dederint scienti litteras, dicent: Lege istum, et respondebit: Non possum; signatus est enim (Isai. XXIX) .» Quis est enim liber ille signatus, nisi sanctum Evangelium mysticis figurarum sententiis obvolutum, et ab humanae mentis intelligentia procul arcana quadam profunditate remotum? Hic profecto liber ille est, de quo Joannes ait: «Vidi in dextera sedentis supra thronum librum scriptum intus et foris, signatum sigillis septem (Apoc. V) .» Quae sunt autem sigilla, quibus liber evangelicus obsignatus dicitur, nisi septem illa sacramenta, quibus utique totus ordo Dominicae dispensationis impletur, videlicet incarnatio Domini, nativitas, passio, resurrectio, ad coelos ascensio, deinde judicium, postremo regnum? His itaque sigillis [Col. 0483C] liber evangelicus ita signatus est, ut 290 nisi eum Christus aperuisset, cuilibet omnino patere non posset. Unde subjungitur: «Ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum, et solvere septem signacula ejus (Ibid.) .» Quisquis ergo perjurat, studiose perpendat quia, nisi poenitens canonice satisfecerit, ita sibi septem sigilla evangelicae narrationis occludit, ut nec incarnatio Domini, neque nativitas, neque passio, vel resurrectio, aut ascensio, judicium quoque, vel regnum sibi proficere aliquatenus possit. Omnia scilicet haec a se procul abjicit et quantum ad se in nihilum redigit qui, dum jusjurandum violat cum adjutorio Evangelii, abrenuntiat nihilominus etiam auxilio Dei.

Plane non otiosum credimus, si quod Richardus [Col. 0483D] nostri monasterii prior, vir videlicet honestae vitae, nobis hesterno die retulerit, attexamus: Vir, inquit, in Perusino territorio nuper ad extrema deveniens, duobus liberis suis totidemque filiabus patrimonium suum proportione legavit, ut erciscundae haereditatis maribus quidem relinqueret bessem; femineus vero sexus succederet in trientem. Post cujus obitum unus quoque filiorum ejus defunctus est; superstes vero frater parum putans quia res defuncti fratris cum sororibus non divisit, sed, ut in earum quoque portiunculam controversiae calumniam moveret, adjecit. Quanto nimirum est aucta possessio, tanto magis est possidentis inflammata cupido. Quid plura? Fit forense judicium, diversarum partium allegatores [Col. 0484A] accedunt, causidici perstrepunt, movetur quaestio, calumnia litis intenditur, ab obsistentibus intentio removetur. Tandem inter partes alterutra deliberatione convenit ut presbyter quidam, qui viri contra Germanos fautor erat, se defuncti patris interfuisse judicio perhibebat, jusjurandum daret, sicque decisionis calculum causa susciperet omnemque controversiam unius hominis testimonium consopiret. Cumque presbyter pro viro contra feminas juraturus accederet, jamque manum libro qui propositus fuerat applicaret, subito terriblis serpens ex ea quae supereminebat arbore corruit, librumque complexus, spiris squamosi corporis circumcinxit. Mirantur omnes attoniti, et quodam quasi prodigio stupefacti, praesertim presbyter ipse diriguit, et jusjurandum [Col. 0484B] quod non veritati, sed humanae gratiae devoverat, abjuravit. Sic igitur antiquus hostis, qui virus suae malitiae cordi presbyteri, ut contra veritatem juraret, infudit; adesse se huic juramento per familiarem sibi bestiam visibiliter demonstravit. Illarum quoque patruus, qui rem quidem noverat, sed pro favore viri veritatis testimonium supprimebat, mox ut a judicio recessit, simul cum eo cui insidebat equo in praecipitium decidit; quem sibi substratum bestia toto corpore pene usque ad mortem vehementer allisit, ut divina dispositio patenter ostenderet quia qui constantia spiritus pro veritate stare noluerat, etiam corpore non immerito cecidisset.

Tu itaque, dilectissime, noli supprimere veritatem, [Col. 0484C] sed eam in omni negotio et controversia, juxta tuum posse, defende. Christum quippe, qui veritas est (I Joan. V) , negare convincitur, qui veritati pro humana gratia reluctatur. A perjuriis 291 cave, imo, si possibile est, ab omni te juramento compesce. Quia sicut, non loquitur nunquam mentitur, qui ita qui non jurat, impossibile est ut perjurium incurrat. Dicit enim ipsa Veritas: «Sit autem sermo vester, est, est, non, non; si quid autem amplius est, a malo est (Matth. V) .» Cave ergo perjurium, ne librum adversum te redemptionis humanae compellaris invenire signatum. Neve quod simul etiam proposuimus excidat, eleemosynis animam tuam redime, operibus pietatis insiste. «Date, inquit Dominus, eleemosynam et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) .» [Col. 0484D] Et iterum scriptum est: «Qui dat pauperi, Deo foenerat (Prov. XIX) .» Sustenta ergo pauperem, ut tanquam ipse creditor Deum tibi facias debitorem. Neque enim te omnipotens Deus ad eleemosynam provocat, tanquam desit sibi unde pauperibus suis alimenta provideat; sed idcirco potius illos inopes exhibet, ut tibi redimendi te materiam subministret. Scriptum quippe est: «Divitiae hominis, redemptio ejus (Prov. XIII) .»

Porro autem venerabilis idem frater noster Richardus, qui quod superius dictum est retulit, hoc etiam quod dicturus sum, sicut fama compererat, fideli prosecutione narravit. Octo, inquit, inopes viri, in Hierosolymitano nuper itinere constituti, dum non haberent [Col. 0485A] omnino quod ederent, hebdomadam totam sine victualis alimoniae perceptione transegerant; cumque jam diuturna macerarentur inedia, ac viribus effeti longique itineris molestia tabefacti jam pene deficerent, eosque nutantes vix lapsabunda vestigia sustinerent, ecce canis obvius dentibus mantile trahebat, in quo panis velut in sacculo latebat involutus. Quem panem protinus arripientes, cum gratiarum actionibus alacriter se refecerunt, et in fortitudine cibi illius octo dierum iter incessabiliter expleverunt. Rursumque dum intolerabili postmodum cruciarentur inedia, tres Agareni eorum in itinere facti sunt comites, singulos panes pro sua viritim sustentatione portantes; qui cum nacta refectionis hora discumberent, duo quidam ex eis [Col. 0485B] ita proprios consumpsere panes, ut Christianis esurientibus nil penitus impertirent; tertius autem unam, quam portabat ipse bucellam, in novem frusta divisit, et una duntaxat ipse contentus, singulis qui secum erant Christianis aequales particulas ministravit. Factum est postea, dum simul incederent, ecce leones in eos ferociter irruunt, eosque potissimum, qui panes soli consumpserant, signanter invadunt; quos illico violenter arpaxant, et caeteris evadentibus, illos tantummodo immaniter devorant. Sic nimirum, sic qui soli manducaverant, soli sunt manducati, et qui sine charitate sua bestialiter alimenta consumpserant, frementium bestiarum sunt immanitate consumpti. Postmodum vero per glareas marini littoris gradientes; enormis magnitudinis [Col. 0485C] piscem reperiunt, quem protinus sabulo propter equites, quos eminus adventare contemplantur, abscondunt. Et illi quidem proprius accedentes, dum recentem superaggestae glareae conspiciunt tumulum, quod res erat, arbitrati sunt occultae cujusdam repositionis non deesse mysterium. Incipientes igitur curiose rimari, tandem divino nutu suspicati sunt sepulturam esse defuncti. 292 Sicque dum illi relinquentes coepta, discedunt, isti defodientes benedictionem divini muneris in sua protinus alimenta convertunt . . . . ⁜ (106)

(Habetur tom. III estque opusc. 30)

ARGUMENTUM.—In hujus epistolae fragmentis scribens ad Hermisindem contra superbos invehitur, variisque sacrarum litterarum testimoniis ostendit superbiae fundamentis innixos cito corruere.

HERMISINDI sanctimoniali . . . . . PETRUS peccator monachus . . . . .

«Cum proficiscerentur de Oriente, invenerunt campum in terra Sennaar, et habitaverunt in eo; dixitque alter ad proximum suum: Venite, faciamus lateres, et coquamus eos igni; habueruntque lateres pro saxis, et bitumen pro coemento (Gen. XI) .» Porro autem cum Christus vere sit Oriens, propheta testante, qui ait: «Ecce vir Oriens nomen ejus [Col. 0486A] (Zach. VI) ,» de oriente veniunt qui a Christi consortio male vivendo, vel proximos lacerando, recedunt. Sennaar autem interpretatur excussio dentium, sive fetor eorum. In campo igitur Sennaar habitabant qui non constituti in arce virtutum, sed potius in convalle vitiorum, et dentes excutiunt, ut proximos suos detractionibus quasi mordicus rodant, et fetores emittunt, dum in coenosae conversationis squaloribus computrescunt; sed eorum dentes Deus omnipotens excutit, dum perversorum quorumlibet et facta simul et verba confundit. Unde et illic dicitur: «Idcirco vocatum est nomen ejus Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae, et inde dispersit eos Dominus super faciem cunctarum regionum (Gen. XI) .» Recte ergo dicitur quia superbi [Col. 0486B] illi homines ac vanae gloriae captatores, nimirum dicentes ad alterum: «Venite, faciamus nobis civitatem et turrim, cujus culmen pertingat ad coelum; et celebremus nomen nostrum, antequam dividamur in universas terras (Ibid.) ;» habitaverunt in terra Sennaar, quod apud nos, sicut dictum est, sonat excussio dentium, vel fetor eorum, quoniam perversi quique, dum contra divinae legis mandata superbiunt, dum adversus Deum cervicem cordis arroganter attollunt et proximis nonnunquam damnabiliter detrahunt, et ipsi proclivius in obscenae vitae sterquilinio volutantur. Et de excussione quidem dentium per David dicitur: «Tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti (Psal. III) ;» et alibi: «Deus conteret dentes [Col. 0486C] eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet Dominus (Psal. LVII) .» De fetore quoque eorum propheta alius 293 dicit: «Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) .» Et Isaias: «Erit, inquit, pro suavi odore fetor (Isa. III) .» Enimvero quisquis vult aedificium condere quod facile ruinae non sit obnoxium, necesse est eum non lateres et bitumen habere, quae repente dissiliant, sed lapides potius ac saxa, quae parietes erigant, et calcis ac sabuli coementum, quod ipsos parietes inviolata lapidum compage constringat. Quod ergo jam dicti Babylonii lateres pro saxis, et bitumen habebant pro coemento, carnalis vitae significant aedificium, ad vim ventorum, vel impetum fluminum quantocius obruendum. Urbes illae tabernaculorum, quas Pharao luto paleaque construxit [Col. 0486D] (Exod. I) ; nimirum luto, quod inquinat; palea, quae destinatur ad flammas, Phithom et Ramesses sunt non sine mysterio nuncupatae. Phithom siquidem interpretatur os abyssi, vel subito. Quisquis enim, juxta Pauli sententiam, supra fundamentum, quod est Christus Jesus, ligna, fenum, stipulam nunc aedificat: quale cujusque opus sit, ignis probabit (I Cor. III) : et quo magis in altum haec carnalis vitae structura suberigitur, tanto proclivius veluti in abyssi voraginem mersa, subito dissipatur, unde scriptum est: «Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Job XXI) .» Bene ergo dicitur et os abyssi, et subito, quia de carnalis [Col. 0487A] vitae, quae per eum innuitur, culmine non segniter, sed cito corruitur; et illud est os abyssi, quod ascensus videbatur esse fastigii, Propheta testante, qui ait: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII) .» Ramesses vero pabulum dicitur, vel linea; pabulum namque diaboli sunt omnes reprobi, quibus ille tanquam lupus ovibus vescitur, eorumque pernicie velut epulis saginatur. De quibus etiam per David dicitur: «Sicut oves in inferno positi sunt, et mors depascet eos (Psal. XLVIII) .»

Dixit Dominus ad Moysen (Exod. IV) : «Projice virgam quam in manu gestas, in terram; et projecit, et factus est serpens. Expavit illico Moyses, et fugit; et ait illi Dominus: «Apprehende caudam ejus; et apprehendit, factaque est iterum virga (Gen. III) .» [Col. 0487B] Cuncti liquido novimus quia serpens suasit homini mortem; ergo mors a serpente. Quid autem virga nisi Christus, de quo propheta dicit: «Quia egredietur virga de radice Jesse?» (Isa. XI.) Virga itaque in serpentem, Christus in mortem. Moyses autem expavit, et fugit, quia suspenso in cruce, vel moriente Domino, omnis ille apostolorum numerus tremefactus expavit, et a certae spei ac firmae fidei soliditate recessit. Quia vero cauda extrema pars est corporis, quid nisi finem Dominicae significat passionis? Moyses igitur caudam apprehendit, et nihil ei in virga ultra serpentis apparuit, quia completo Dominicae passionis crucisque mysterio, et fidelis quisque tunc ad fidem rediit, et Christus, consumpta morte, idipsum in se quod fuerat per resurrectionis [Col. 0487C] gloriam reparavit. Tollens Aaron thuribulum, cucurrit per mediam multitudinem, quam vastabat incendium; et stans inter mortuos ac viventes, thymiama obtulit; sicque desaeviens plaga cessavit (Num. XVI) . Quem sane Aaron nisi Redemptorem nostrum signabat? Ipse namque quoniam ad currendam viam, quasi gigas exsultavit (Psal. VIII) , arrepto passionis suae thuribulo, inter mortuos 294 ac viventes occurrit, et objectu crucis suae, in qua thymiama sacri corporis concrematum est, et Agnus ille coelestis assatus est, vivos ac mortuos separavit; ignisque perniciem ab eis, quasi quidam interveniens murus, exclusit, ut vorax flamma deglutiat infideles quosque, de quibus scriptum est: «Nunc ignis adversarios consumit, et justi, qui fide vivunt, [Col. 0487D] incendium damnationis evadunt (Hebr. X) .» Quorum mortuorum atque viventium jam et ipsi latrones noscuntur fuisse primitiae, inter quos Dominus crucifixus est, quorum alter electus, alter est merito perfidiae reprobatus. Hoc itaque thymiama sacrificii salutaris atque singularis, quod in ara crucis oblatum est Deo Patri, mons ille fortitudinis inter mortuos viventesque portavit, cum odorem suae notitiae per fideles et infideles effudit. Unde est illud in Canticis: «Unguentum effusum nomen tuum (Cant. I) .» Et Apostolus: «Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae semper manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor [Col. 0488A] sumus Deo in iis qui salvi fiunt et in iis qui pereunt; aliis quidem odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam (II Cor. II) .» Pactus quidem est Saul majorem filiam suam Merob David dare uxorem; sed cum tempus advenisset quo dari sibi debuisset, non ei data est, sed alii conjuncta est viro. Dilexit autem Michol filiam Saul alteram David eamque sibi uxorem conjunxit (I Reg. XVIII) . Merob quippe interpretatur de multitudine; Michol autem, aqua vel ex omnibus. Et quid per Merob, nisi illa duntaxat infidelium turba signatur, quae est de multitudine quae repellitur? «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX) .» Quid autem per Michol, nisi sancta figuratur Ecclesia, a qua videlicet omnes oriuntur electi, vel quae ex omnibus constat [Col. 0488B] electis? Quae licet filium non genuerit, hic tamen intelligentiae ejus sterilitas non obsistit. Aliud quippe mysterium est, quia regi David est in conjugalitate conjuncta; aliud, quia perstitit infecunda; aliud, quia Christi Domini est sortita conjugium; aliud quia fecunditatis non meruit donum, sed pertulit in Israel sterilitatis opprobrium. Hanc sane David superbi regis Saul sibi filiam junxit, dum fortis manu Jesu ac merito desiderabilis eam de superbi hujus mundi principis obsequio sustulit, sibique confoederationis intimae glutino counivit. Quam videlicet Michol, quae sancta electorum est Ecclesia, superbus ille Saul, hoc est, malignus spiritus, cum Merob auferre minime valet, quia fidelis custos irrevocabiliter eam suae dilectionis obstrinxit amplexibus, qui [Col. 0488C] in Evangelio clamat: «Oves meae vocem meam audiunt, et non peribunt in aeternum, et non rapit eas quisquam de manu mea (Joan. X) .»

Qui, contempta terrenae conversationis concupiscentiaeque structura, spiritualis aedificii fabricam construunt, hi quasi lateres in lapidem vertunt; et non in arena mundanae spei, sed in petra fidei, quae Christus est (I Cor. X) , atria nunquam lapsura constituunt. Unde per Isaiam dicitur: «Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus aedificabimus; sycomoros succiderunt, sed cedros immutabimus (Isa. IX) .» Lateribus quippe candentibus 295 et lapidibus quadris aedificat quisquis vitiorum voluptatumque lasciviam districtioris vitae rigore castigat, qui legem carnis lege spiritus superat, qui fortitudinem corporis [Col. 0488D] animi virtute demutat. Unde rursus per Isaiam dicitur: «Qui confidunt in Domino mutabunt fortitudinem (Isa. XL) .» Nam dum, non assumunt, sed mutabunt, dixit, patenter innotuit aliam esse fortitudinem, quae deponitur, aliam quae noviter inchoatur. Hinc electis per Psalmistam dicitur: «Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes, qui speratis in Domino (Psalm. XXX) .» Hinc Salomon ait: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel (Cant. III) .»

«Inebriavit me absynthio (Thren. III) .» Ebrius quippe, quod tolerat, velut arreptitius pene vel mente captus, ignorat. Quilibet ergo perversus, dum mundi lucra phrenetice concupiscit, qui tot laboribus [Col. 0489A] premitur, ea quae patitur, mala non sentit, quoniam ad cuncta delectabiliter ducitur, in quibus poenaliter fatigatur.

«Sicut oves in inferno positi sunt, et mors depascet eos (Psal. XLVIII) .» Oves habet Christus, quas ad amoena virentia caulis coelestibus introducat; oves habet, et ille rugiens, quas insatiabili cruentus ore deglutiat. Qui bene mors dicitur, quia, cum sit auctor mortis, ad inferendum nobis interitum crudeliter efferatur. Unde Joannes: «Et ecce equus pallidus, et qui sedebat super eum, nomen illi: Mors (Apoc. VI) .»

ARGUMENTUM.—Rogatus a sorore, de mundi interitu, [Col. 0489B] Antichristi adventu et judicio supremo disserit; cujus quidem judicii diem semper ante oculos habendam esse ait.

Dulcissimae sorori III PETRUS peccator monachus humilem in Domino servitutem.

Quod a me, soror charissima, petis notum fieri tibi, quid ante mundi creationem, etc. Eadem est haec epist. quae et lib. VI tomi hujus.

ARGUMENTUM.—Rodelindam atque Sufficiam, ambas marito orbatas, ad servandam non solum corporis, sed etiam mentis, ab omni labe intactam puritatem, cogitationesque immundas omni studio evitandas hortatur. Quod ut facilius praestare possint, patientiam in tribulationibus, orationem sine intermissione, frequentem et sinceram confessionem, [Col. 0489C] mansuetudinem in inimicos, et contumeliosos, misericordiam in pauperes, 296 et denique curarum saecularium ablegationem maximo eis adjumento futuras esse testatur.

Charissimis in Christo sororibus RODELINDAE atque SUFFICIAE PETRUS peccator monachus intimae germanitatis affectum.

Uberes divinae dispensationi gratias refero, dum vos, fama discurrente, comperio et in virtutum spiritualium fervere unanimiter studiis, et tamen diversis mundi subjacere pressuris. Nota siquidem est regularis illa supernae justitiae linea, qua invisibilis Arbiter eos in hac vita temporalis aerumnae flagellis erudit, quibus tradere perpetuae haereditatis jura disponit, eosque tanquam servos duris verberibus afficit, quos jam per occultae cautionis edictum, [Col. 0489D] ut revera filios in patrimonium capessendae propriae possessionis adscivit. Quisquis enim dum recta agit, successibus affluit, dignum profecto est, ut ejus cor formido concutiat, ne dum meritis suis recompensari conspicit temporalia, minora fortasse, vel nulla redhibeantur aeterna. At qui bona operatur et flagellis atteritur, certus jam non immerito de retribuenda sibi bona, conferta et coagitata laborum suorum mensura laetatur, quia tanto post increvisse summam crediti foenoris invenit, quanto prius in via, nec stipendium quidem momentaneae prosperitatis accepit. Hinc est quod per B. Jacobum dicitur: «Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis (Jac. I) .» Hinc et Salomon [Col. 0490A] ait: «Quem diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit (Prov. III) .» Non igitur immerito gaudet, qui in sanctae conversationis itinere constitutus, dum se flagellis considerat ultoribus cingi, in sortem filiorum Dei se non ambigit adoptari. Hoc tantum sollicita consideratione cavendum est, ne inter ipsa rectitudinis opera quibus debetur utique praemium, admisceamus etiam quaedam prava, licet minima, quibus irrogetur saltem temporale supplicium. Unde et Petrus ait: «Nemo vestrum patiatur quasi homicida, aut fur, aut maledicus, aut alienorum appetitor (I Petr. IV) .» Quisquis ergo vel aliena cupidus appetit, vel maledicis in quempiam verbis excedit quin digne patitur, passionis suae praemium non meretur.

[Col. 0490B] Vos autem, dilectissimae, quia soluto conjugali vinculo, vidualem continentiam profitentes, non modo ad immortalis Sponsi copulam transmigrastis, sed et incentiva omnia carnalis illecebrae mirandi fervoris instantia reprimere, imo crucifigere decrevistis, et vosmetipsas ab inferenda prorsus laesione compescite, et illatas ab aliis aequanimiter tolerate. Ut quia Redemptor et mala non fecit, et crucem pertulit, jam in vobis ejusdem summi Sponsi arrha foederalis appareat, dum viae ejus et vita vestra concordat. Etsi enim Agnum non valetis sequi, quocunque ierit (Apoc. XIV) , tanquam virgines, sufficiat eum vobis imitari per viam patientiae, qui profecto per mortem transiit in resurrectionem vitae. Et ne diuturna fortasse molestia vobis ingerat taedium, evangelica illa [Col. 0490C] Anna vestrae viduitati proponatur exemplum. Quae nimirum, 297 Scriptura teste, septenni conjugio fruitam, jam usque ad octoginta quatuor annos in viduitate processerat (Luc. II) ; verumtamen quae tam prolixum, tam annosum vivendi tempus accepit, nunquid vel vacando fabulis, vel deliciose vivendo, curvatrices anilis aevi molestias temperavit? Sed, continentiae longaevitate praemissa, protinus evangelista subjungit: «Quia non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens nocte ac die (Ibid.) .» Quid, quaeso, haec mulier faceret, si adhortationes apostolicas legeret: «Orate sine intermissione (I Thess. V) :» praesertim si ipsum Dominum provocantem nos ad studium continuae orationis audiret? Porro, quia antequam Evangelium discere [Col. 0490D] potuisset, implevit prophetica Dominum inspiratione cognoscere, atque, ut ita fatear, evangelista facta ejus meruit praesentiam nuntiare. Sicut legitur: «Quia haec ipsa hora superveniens, confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus qui exspectabant redemptionem Israel (Ibid.) .» Hanc itaque egregiam viduam quasi signaculum quoddam vobismetipsis solerter imprimite, ut verae viduitatis mereamini praemium reportare. Illud apostolicum jugi memoria retinentes, quo dicitur: «Quae autem vere vidua est et desolata, speravit in Domino, et perstitit in oratione nocte ac die (I Tim. V) .» Illud autem quod sequitur audire non indigetis: quia per Dei gratiam sollicita provisione cavetis: «Quae autem [Col. 0491A] in deliciis agit, vivens mortua est (Ibid.) .» Plane si uxores quaelibet mortalibus viris placere summo desiderio satagunt (I Cor. VII) , quanto vigilantius, quantoque subtilius sanctae viduae debent interioris hominis speciem decusando componere, ut invisibilis sponsi decorae valeant obtutibus appatere? Nam, sicut idem ait apostolus: «Quae innupta est, sollicita est quae sunt Domini, ut sit sancta corpore et spiritu; quae autem nupta est, sollicita est quae sunt mundi, quomodo placeat viro (Ibid.) .» Sollicita est nupta, ne in aliquo displiceat viro post paululum morituro: quanto solertius studendum est viduae placere coelesti sponso per saecula regnaturo? Studet nupta ut virum suum faleratae compositionis forma demulceat: quanto magis [Col. 0491B] enitendum est viduae, ut in conspectu Dei sanctis virtutibus tanquam rutilantibus margaritis ornata nitescat? Contendit illa, ut venusti vultus appareat, ut decori ejus nullius foeditatis naevus obrepat: quanto cautius sanctae viduae satagendum est, ne mens ejus implacabilis odii, vel turpis concupiscentiae squalore sordescat? Illud denique arctius mentibus vestris infigite, illud sedula meditatione versate quod dicitur, ut sit sancta corpore et spiritu. Quid enim prodest castitas corporis, quid castigatio, vel afflictio carnis, si desit puritas et munditia cordis? «Beati siquidem mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Hinc est quod animae noxia cogitanti, sub typo Hierusalem per Jeremiam dicitur: «Lava, inquit, a malitia cor tuum, Hierusalem, [Col. 0491C] ut salva fias. Usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae (Jer. IV.) » Novi sane, et satis superque expertus sum quia quo remotius a mundi negotiis, vel saeculari conversatione seceditis, eo molestius importuno cogitationum ingruentium strepitu laboratis praesertim 298 cum in vobis evidenter impleatur quod prophetice per mysterium dicitur: «Frater iniquus supplantavit me, et omnis amicus fraudulenter insedit in me (Jer. II) .»

Quapropter si inter uberes bonorum operum segetes, quas excolere non cessatis, quidam compungentium cogitationum vepres ex illa fortassis pressurarum radice nascuntur, sarculum protinus salutiferae confessionis ac propriae correptionis arripite, et virosum germen de rure cordis vestri [Col. 0491D] radicitus exstirpate. Qua de re bene per prophetam divina vox praecipit, dicens: «Novate vobis novale, et nolite serere super spinas (Jer. IV) .» Quid autem sit quod praemisit, mox aperit cum subjungit: «Circumcidimini, inquit, Domino, et auferte praeputia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Hierusalem.» Novale igitur novant qui cordis agrum, licet jam ante proscissum, crebris adhuc piae confessionis vomeribus sulcant et male laeta passionum carnalium germina, quia semel excisa renasci ac pullulare non desinunt, acuto semper propriae correptionis et poenitentiae ligone recidunt. Si igitur novale novatur, super spinas non seritur, quia crebris confessionum atque correptionum vomeribus [Col. 0492A] insulcati, horrentia cogitationum dumeta recidimus, ut in munda cordis planitie piae conversationis semina conspergamus. Quod nimirum idcirco viris Juda, et habitatoribus Hierusalem specialiter exsequendum esse praecipitur, ut ii praecipue adversus internorum motuum bella confligere moneantur, qui contempto mundi turbine, et in confessione veritatis sunt stabiliter fixi et visioni summae pacis vigilanter intenti. Quod etiam vobis aptissime congruit, quae ad Deum, accenso mentis desiderio, medullitus aestuantes, saevientis mundi mala perfertis, quia blandientis illecebras non amastis. Et quoniam versutus artifex ad referendas inferentibus contumelias vos nequit accendere, cavendum vobis summopere est, ne vel latenter in [Col. 0492B] eorum possit odium concitare; et quia longo jam tempore vobiscum dimicans, Deo pro vobis stante, in campo operis coactus est perdere, providendum est, ne in ipsa cogitationis domo per remissae securitatis inertiam valeat obtinere ut quarum videlicet manus sunt extrinsecus mundae per innocentiam, cor oculis Dei cruentum machinetur exhibere per iram; cum Dominus per prophetam legales ceremonias implentibus dicat: «Quis quaesivit haec de manibus vestris? manus vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I) .» Quod nimirum illis dixit quorum cor malitia plenum esse providit.

Quia igitur, dilectissimae, vita vestra tam sancta, tam honesta tamque districta esse perpenditur, ut quantum ad opera nequaquam nostrae exhortationis [Col. 0492C] indiga videatur, ut tamen et nostro stylo quilibet in aedificatione vestra pateat locus, ad ipsa mentis arcana recurrimus, ubi necesse est, ut quanto quis fuerit in virtutibus eminentior, tanto sit in cavenda tentatione subtilior. Callidus enim hostis idipsum saepe vertit in materiam pugnae quod factum est causa victoriae. Huc accedit quod ipse omnipotens Deus in mentibus habitat electorum. Licet enim et in castis corporibus habitare credendus sit, dicente Apostolo: «Corpus vestrum templum in vobis est Spiritus sancti, quem habetis a Deo (I Cor. VI) ;» menti 299 tamen specialis ejus sedes ascribitur, quae subjecto corpori quadam regiminis auctoritate principatur. Sicut idem dicit Apostolus: «Spiritum sanctum in cordibus nostris habitare [Col. 0492D] per fidem (Ephes. III) ;» nimirum, ut sicut anima corporis membra vivificat, sic et ipsa a Deo vivificata subsistat. Si igitur in mentibus vestris dignum Deo vultis cubile construere, studiose contendite ipsas mentes omni simultatis et odiorum fomite, omni denique malitiae labe purgare.

Regem sane quis excepturus hospitio, quid prodest si tota domus atria diversis toreumatibus instruat, si per laquearia quaeque carbasina vela suspendat, si omnia certe munda et nitida oculis adventantis exhibeat, solum autem cubiculum, ubi ille requieturus ingreditur, sordidum reperiens perhorrescat? Quia ergo vos per assiduae orationis instantiam, per quotidiana fere jejunia, per candorem [Col. 0493A] pudicitiae matronalis corpora vestra in sancta munditia custoditis, erga cogitationes quoque districtam semper sollicitudinem exhibete, ut quoniam coelesti sponso thalamum in vestra mente construitis, nil ibi foedum esse, nihil inordinatum quod ejus oculos possit offendere permittatis. Lux enim vera tenebras odii non inhabitat, et Princeps pacis impacatae mentis hospitium non requirit. Enimvero non ignoratis quasdam carnaliter conversantes diversas inter dentes aromatum ac pigmentorum species terere, ut viris suis jucundius valeant redolentis fragrantiae nitore placere. Lingua quoque vestra et labia a divinis laudibus nunquam sint otiosa; sed semper psalmos, semper orationes, velut aromata terendo, revolvite, ut in conspectu Dei [Col. 0493B] non immerito possitis odorem suavitatis offerre. Illud etiam vos non latet quia puellae in domo parentum cum puberes adolescere, cum jam nubilibus incrementis coeperint propinquare, scientes quia paterna substantia masculini sexus haeredibus permaxime reservetur, capsidilia sibi quaedamque marsupiorum receptacula comparant ut quaeque potuerint hinc inde corradere, his studeant cautius infarcire, quatenus ad nuptiales thalamos transeuntes, tanto minus apud extraneos erubescere compellantur, quanto eas ex paterna domo congestarum opum ditior copia comitatur. Vos itaque, quae ad coelestes nuptias firmae spei gradibus festinatis, non parvam partem vestrae substantiae in tuto loco reponite, ut ad immortalem sponsum sine ulla debeatis [Col. 0493C] confusione transire; marsupium autem, ubi haec tutissime reponantur, sinus est pauperum, sustentatio miserorum. Hoc nimirum fidele est depositarium sine ullo prorsus detrimento, quod susceperit, redditurum. Nolite ergo sic remanentibus cuncta relinquere, ut negligatis etiam vobismetipsis, paulo post hinc emigrantibus, providere; quod si facultas non suppetit, si egestas vos rei familiaris angustat, qui minuta viduae divitum muneribus praetulit (Luc. XXI) , vestra quoque munuscula, vel perexigua intra gazophylacium exauditionis suae non ingratus admittit. At si et haec, quod non credimus, omnino defuerint, pias lacrymas, profundos gemitus, alta suspiria vos offerre sufficiat; ultro etiam quidquid sapitis, quidquid potestis, quidquid [Col. 0493D] vivitis, quidquid est quod spiratis, in 300 ara vestrae devotionis imponite, et sic vosmetipsas Deo, quod holocaustis omnibus majus est, sacrificium adolete. Horrete itaque colloquia saecularium, carnalium devitetur aspectus, vestra denique non omnibus janua pateat; donec adventus causa discatur, nonnullis prohibeatur accessus. Judith etiam illa sancta vobis vivendi sit norma, et vidualis continentiae disciplina. De qua videlicet sacra Scriptura testatur his verbis: «Quia in superioribus domus suae fecit sibi secretum cubiculum, in quo cum puellis suis clausa morabatur, et habens super lumbos suos cilicium, jejunabat omnibus diebus vitae [Col. 0494A] suae, praeter sabbata, et Neomenias et festa domus Israel (Judith II) .» Considerandum plane quantis haec vidua fuerit digna praeconiis, quae tanto igne divini aestuabat amoris. Porro autem vidualis officii limite non contenta, ad hoc usque in sancta religione processerat ut jam non sola, sed et cum ancillis suis fieret eremita; de domo communi reclusorium fecit, et in populosa urbe amor artifex solitudinem reperit. Quantis illa mundanae prosperitatis dotibus affluebat, quae nimirum blande lenocinantis secundas sibi illicere nuptias poterant! Sicut enim sacra narrat historia: «Erat eleganti aspectu nimis, cui vir suus reliquerat divitias multas, et familiam copiosam, ac possessiones armentis boum et gregibus ovium plenas (Ibid.) :» et quod his omnibus [Col. 0494B] est longe praestantius, dicitur etiam, «quia erat in omnibus famosissima, quoniam timebat Deum valde, nec erat qui loqueretur de illa verbum malum (Ibid.) .» Sed quando ista procos admitteret, dum puellarum quoque ejus alloquium cuipiam facile non pateret? quo pacto ambiret vestium cultum, cujus assidue terebat membra cilicium? an fortasse lautioribus epulis esset intenta, quam quotidiana macerabat inedia? Sed ad haec fortassis objicitis quia facile se exercere in virtutibus poterat, quae tot prosperis undique successibus affluebat; at quibus vivere utcunque deest, virtutum vitam ducere quomodo libet? Facile scilicet abstinemus oblatis, avidius plerumque solemus inhiare subductis. Fateor plane quia spontanea oblatio laetificat offerentem, [Col. 0494C] coactiva necessitas tabescentem obnubilat voluntatem. Sed esto quia Judith divitis causamini vobis copiam dehaberi; nunquid pauperculae illius Moabitidis, Ruth videlicet exsilium, calamitates, famem, sitim, laborum intolerabilium patientiam ignoratis (Ruth I) ? Nunquid vobis pro pudicissimae viduitatis aliquandiu honestate servanda ⁜ (107) , ad tantam illam devenisse penuriam, ut resides spicas post metentium terga colligeret, et virga cadens, non dicam virili, sed humano destituta prorsus auxilio, ipsa quod collegerat, trituraret? Nimirum ex qua tantorum regum soboles fuerat processura, tanquam vile mancipium, servilibus operibus videbatur addicta. Inter tot autem pressuras atque angustias coarctata virtutes animi non deseruit, et [Col. 0494D] inopis quidem vitae pondus, quo premebatur, aequanimiter tulit; ab intimae vero nobilitatis culmine ut puta digna David proava, degenerare indignum duxit. Socrui reverentiam dignam exhibuit, matronalem pudicitiam tenuit, defuncto viro fidem servavit, idolis deditam patriam parentesque 301 deseruit, et ad cultum veri Dei sine ullo doctoris magisterio nobilis proselyta transivit (Ruth II) . Ecce igitur Judith prospera quibus in vita fulciebatur abjiciens, Ruth adversa quibus premebatur amplectens; utraque scilicet mente una, licet diversa fortuna, uni Deo non immerito placuit. Quia nec adversis ista succubuit nec in prospera suimet [Col. 0495A] obliviscens sese illa dejecit. Sed illa tolerabat quibus abundabat; ista fruebatur quae patiebatur. Utraque nimirum de mundanae inconstantiae alternitatibus asserens, «Sicut tenebrae, inquit, ejus, ita et lumen ejus (Psal. CXXXVIII) .» Et cum una contenta sit primis, altera nuptiis sit aptata secundis, licet Ruth thalamos iteraverit, a castitatis tamen habitu non recessit, quia vidualis continentia in conjugalem pudicitiam non libidine carnalis illecebrae, sed divina potius est dispositione mutata. Quid autem de ipsa beatissima Dei Genitrice commemorem, quae et terrenarum opum copias non possedit, et immanissimi doloris amaritudinem pertulit? Cui nimirum vere praedictum est: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) .» Si enim omnipotens Deus [Col. 0495B] hujus vitae prospera magni penderet, nullatenus ipsam singularem ac perpetuam Virginem, ex qua incarnari dignatus est, affici doloribus permisisset. Quapropter et vos, juxta B. Petri sententiam, eadem cogitatione armamini (I Petr. IV) , et mala mundi per patientiam vincite, quae profecto non ignoratis omnes electos ab ipsa humani generis origine pertulisse. Unde dicit Apostolus: «Quia per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) .» Enimvero non incredibile est quia si haec vita vobis blandita mitesceret, a coelestis desiderii cursu vos aliquatenus retardaret, et mens vestra eotenus a Deo frigesceret, quo in aestu rerum temporalium requiem inveniret. Ideo igitur divina dispensatio in hujus vitae salo procellosis hinc inde [Col. 0495C] turbinibus, et quodammodo violentis ventorum furentium flatibus vos fluctuare permittit, ut mens vestra avidius ad superna desideria transeat, dum inter ima non invenit ubi delectabiliter requiescat. Agar namque prosperis fulta contra dominam tumuit; afflicta postmodum, et in solitudinibus exsul oberrans, alloquium angeli laeta promittentis accepit (Gen. XVI) . Rachel donec sterilitatis infortunio laboravit, vero Deo reverentiam digni cultus exhibuit; postquam autem, edito Joseph, fecunditatis meruit donum, Laban patris furata est idolum (Gen. XXXI) . Vos etiam si juxta votum erecta in cumulum unda prosperitatis attolleret, vel admissi cujusquam piaculi naufragium absorberet, aut certe a littore quietis intimae mentes vestras fluxa laetitia procul abduceret.

[Col. 0495D] Unde vos hortor et solerter admoneo, ne divinis beneficiis inveniamini, quod absit, ingratae, sed gubernatori vestro Deo dignas semper gratias agite, qui nimirum peccandi vobis materiam subtrahens, tanquam a noxiis vos prohibet alimentis, ut ad robur aeternae provehat incolumitatis. Flagellis vos durioribus cingit, verberibus erudit; ut margarita sua nunc limet et poliat, quae postmodum sine tinnitu securis, et mallei, vel cujuslibet ferramenti sonitu (III Reg. VI) , in templi coelestis aedificio ponat. Igitur, 302 dilectissimae, cum vobis ex hujus mundi turbinibus frementior tempestas ingruerit, cum illata ab adversariis injuria vos contumeliosa percellit, orationis illico latibulum petite, ad fletus [Col. 0496A] et lamenta concurrite, atque ab aestu persequentium ad lacrymarum protinus refrigerium festinate, ut dum mens vestra foris non invenit ubi valeat secura quiescere, se intra se colligens, ab omni studeat mundani strepitus perturbatione sopire. Neque vos ab orationis studio fletus ariditas frangat, videlicet mox ut conamini, lacrymae non erumpant. Jejunii namque, cui vos districtius inhaeretis, haec esse natura dignoscitur, ut cum multos provectuum fructus accumulet, interdum tamen et iras accendat et lacrymas minuat. Et de ira quidem, quia per jejunium crescat, manifesta est Isaiae sententia, qua dicit: «Ecce, inquit, ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie (Isa. LVIII) .» Quod autem longo jejunio lacrymae subtrahantur, testatur [Col. 0496B] Josephus ( De bello Jud. ), qui cum vindictam quae Hierusalem, et persecutoribus Domini a Vespasiano et Tito principibus est irrogata, narraret, inter caetera ultricium poenarum genera, hoc etiam addidit, dicens: «Sed nec planctus, inquit, ex more defunctis exhibebatur, aut luctus; quia hoc sibi totum vindicaverat fames, sed nec ariditas inediae humorem cuiquam reliquerat lacrymarum.» Unde cum visibiles lacrymas non potestis ex oculis carnis exprimere, sufficiat vobis excessus proprios intra contriti cordis arcana deflere. Ibi tenebras admissi reatus aspicite; et quia dignum est quod patimini, ipsae quoque sententia recti examinis judicate. Lux namque inter tenebras convalescit, et lucifer, qui in die oculos fugit, in nocte radios proprii splendoris expandit. [Col. 0496C] Nos itaque si veram lucem in cordibus nostris oriri volumus, non nos lucem esse fingamus, sed reatus nostri tenebras veraciter agnoscamus, et tunc leve nobis videbitur omne quod patimur, quia valde gravius esse perpendimus quod meremur. Notandum autem quia sicut qui non vident, acutius audiunt, ut tanquam vivacitas sensus quae uni membro subtrahitur ad aliud cumulatius transferatur, ita nonnulli calcata luxuria, in avaritiam acrius inardescunt, et humana concupiscentia dum a libidinis voluntate compescitur, majoribus viribus in acquirendarum opum se porrigit appetitum. In vobis autem simul frigescat amor divitiarum cum ipso desiderio nuptiarum, ut liberalitas vestra pie ferveat adjuvandis egenis, non inexstinguibiliter aestuet ditandis [Col. 0496D] avaris. Absit autem ut nummus viro in vestri cordis amore succedat, sed potius pro carnalibus deliciis spirituales epulae mentes vestras delectabiliter pascant: videlicet divinorum verborum assidua meditatio, psalmus, bona cogitatio, pii operis frequentatio, exspectatio mortis, spes futuri saeculi, et caetera his similia; quibus nimirum mens salubriter pascitur, et ut revera coelestibus epulis anima saginatur. Sed dum vestrae charitatis allocutionem longius protraho, epistolaris compendii metas excedens, ut ita loquar, brevem, non breviter scribo. Enimvero dum non urbanitati propriae, sed vestrae potius aedificationi consulere gestio, prolixius loquens, 303 loquendi regulam non observo. Denique mihi quoque [Col. 0497A] non modice praestatis, si consummari in sanctarum virtutum perfectione contenditis. Qui enim Lazarum fidelium sororum precibus resuscitatum fuisse (Joan. XII) non ambigo; ipse quoque de peccatis ad innocentiam reformari per vestra merita, si juxta fidem fuerint digna, confido. Amator animarum pius et omnipotens Deus, et me vestris orationibus in rectitudinem dirigat, et vos meis adhortationibus ad altiora perducat. Sit nomen Domini benedictum.

ARGUMENTUM.—Cujusdam aegroti, et jamjam morituri, animam Deo commendat, ut, transacto mortalis vitae cursu, coelestis victoriae palmam mereatur accipere.

[Col. 0497B] Commendo te omnipotenti Deo, charissime frater N., eique te, cujus es creatura committo, ut cum humanitatis debitum morte interveniente persolveris, ad Auctorem tuum, qui te de limo formaverat (Gen. II) , revertaris. Egredienti itaque animae tuae de corpore, splendidus angelorum coetus occurrat, judex apostolorum te senatus absolvat, candidatorum tibi martyrum triumphator exercitus obviet, liliata te rutilantium 304 confessorum turma circumdet, jubilantium te virginum chorus excipiat, et in beatae quietis sinu patriarcharum te complexus astringat. [Col. 0498A] Mitis atque festinus Domini Jesu tibi conspectus appareat, qui te inter assistentes sibi jugiter interesse decernat. Ignores omne quod horret in tenebris, quod stridet in flammis, quod cruciat in tormentis. Cedat tibi teterrimus Satanas cum satellitibus suis; in adventum tuum te comitantibus angelis contremiscat, atque in aeternae noctis chaos immane diffugiat. «Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant a facie ejus, qui oderunt eum. Sicut deficit fumus, deficiant; sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII) .» Confundantur igitur, et erubescant tartareae legiones, et ministri Satanae iter tuum impedire non audeant Eripiat te a poenis Christus, qui pro te passus est; liberet te a cruciatu Christus, qui pro te crucifixus [Col. 0498B] est; liberet te a morte Christus, qui pro te mori dignatus est. Constituat te Christus Filius Dei vivi intra paradisi sui semper amoena virentia ⁜ (108) , et inter oves suas te verus ille pastor agnoscat. Ille te ab omnibus peccatis absolvat, atque ad dexteram suam in electorum suorum te forte constituat. Redemptorem tuum facie ad faciem videas, et praesens semper assistens manifestissimam beatis oculis aspicias veritatem. Constitutus igitur inter agmina beatorum, contemplationis divinae dulcedine potiaris in saecula saeculorum. Amen.

«Cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae in diebus Herodis regis, ecce magi ab oriente venerunt Hierosolymam, dicentes: Ubi est, qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in oriente, et venimus cum muneribus adorare eum (Matth. II) .» «Laudate Dominum, omnes gentes, et collaudate [Col. 0505D] eum omnes populi (Psal. CXVI) .» Nam cum omnipotens sermo nondum a regalibus sedibus descendisset «et nox in suo cursu medium iter ageret (Sap. XVIII) ,» populus gentium ambulabat in tenebris (Isai. IX) , quia «dilexerunt magis tenebras quam lucem (Joan. III) ,» variosque secuti errores, «in circuitu impii ambulabant (Psal. I) ,» euntes unusquisque, «alius ad villam, alius ad negotiationem [Col. 0506C] suam (Matth. XXII) ; et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. I) ,» quia incurvatus est unusquisque ad opus manuum suarum. Patres etiam illi antiqui omnes sub nube fuerunt (I Cor. X) , eo quod aspiciebant in visu noctis, nec claritatem vultus Moysi poterant intueri (Exod. XXXIV; II Cor. III) , quia velamen erat positum super cor eorum, et erat aqua tenebrosa in nubibus aeris (Psal. XVII) , cum videlicet filii Sion inclyti conversi sunt in vasa testea, opus manuum figuli; dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum; argentum eorum versum est in scoriam, eo quod caupones eorum miscebant aquam vino; quando obscuratum est aurum, mutatus est color optimus (Thren. IV) ; nec erat de eis qui faceret bonum, nec etiam usque [Col. 0506D] ad unum (Psal. XIII) . Tunc ergo tenebrae factae sunt super universam terram (Matth. XXVII) , quia Judaeus et gentilis in tenebris straverunt lectum suum, habitantes in tenebrosis et umbra mortis (Luc. I) . Quia igitur tunc nox praecessit, ecce dies appropinquavit (Rom. XIII) , et lumen refulsit in habitaculo carceris nostri, ex eo quod exortum est in [Col. 0507A] tenebris lumen rectis corde (Psal. CXI) , cum visitavit nos oriens ex alto (Luc. I) ; et ortus est nobis lucifer matutinus, qui non novit occasum, quando lux illa vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, in tenebris luxit, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I) .

Judaei itaque et gentiles in tenebris erant usque ad tempus plenitudinis. At ubi venit 3 plenitudo temporis (Galat. IV) , emisit Agnum Dominus dominatorem terrae de petra deserti ad montem filiae Sion (Isa. XVI) , et lapidem, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli (Psal. CXVII) . Et quia ad hoc venerat, ut oves dispersas congregaret in unum, licet non fuerit primo missus, nisi ad oves, quae perierant domus Israel (Matth. XV) ; quia tamen alias oves habebat, quae non erant ex hoc ovili, et illas oportebat eum adducere, ut fieret unum ovile et unus pastor (Joan. X) , idcirco habitantibus in regione umbrae mortis tam Judaeis quam gentibus lux orta est eis utrisque (Isa. IX) , propter quod et in nativitate claritas Dei circumfulsit pastores, quia angelus evangelizavit eis gaudium magnum (Luc. II) ; et hodierna die stellae claritas natum denuntiat Salvatorem (Matth. II) . Judaeis itaque tanquam ratione utentibus loquitur vox angelorum, gentibus vero quasi brutis et jumentis in campis silvae loquitur lingua, sive stella coelorum. Lux nostra itaque demonstrat lucem, creatura suum indicat Creatorem, suum loquitur factura factorem, et nova stella denuntiat verum solem. «Laudate [Col. 0507C] ergo Dominum, omnes gentes, et collaudate eum, omnes populi (Psal. CXVI) . Laetamini, gentes, simul cum plebe ejus (Rom. XV) .» Gaudeant gentiles, exsultent Judaei, quia ecce sol de stella enituit, et Factor Virginis factus est in Virgine factura sua. Homo enim, qui factus est in ea, ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI) . Ortus est itaque sol de stella, sanitas ex aegritudine, ex morticinio vita, lux ex tenebris, dulcedo ex amaritudine, et spina rosa, pater ex filia, dominus ex ancilla, ex de exiguo rivulo «fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) .» Oritur ergo sol de stella, et demonstratur sol per stellam.

Erat stella in aere, stella in terra, sol in praesepio. Stella in aere, corpus illud lucidum; stella in [Col. 0507D] terra virgo Maria; sol in praesepio, Christus noster. Stella in aere, de qua habuimus in Evangelio: «Vidimus enim stellam ejus in oriente, et venimus adorare eum (Matth. II) .» Stella in terra, de qua Balaam praedixit in prophetia sua: «Orietur stella ex Jacob, et confringet omnes alienigenas (Num. XXIV) .» Sol in praesepio de quo reprobi, secundum quod in libro Sapientiae legitur, dicturi sunt in futuro: «Eravimus a via veritatis, et sol justitiae non illuxit nobis (Sap. V) .» De quo Apostolus: «Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV) .» An non ipse est, qui «in sole posuit tabernaculum» suae carnis, quando fuit «tanquam sponsus procedens de thalamo suo? (Psal. XVIII) .»

[Col. 0508A] In stella, fratres, quatuor principaliter attenduntur. Stella enim igneae naturae est; stella in se lucida est et clara; stella ex se radium emittit; stella in nocte lucet. Haec eadem in stella nostra, id est, in virgine Maria, possumus invenire. Stella, ut diximus, igneae naturae est [apparet ignea], et ipsa virgo Maria igneae naturae fuit. Ipsa est enim rebus ille igneus, in quo apparuit Dominus Moysi, qui videbatur quippe ardere, sed non comburebatur (Exod. III) , quia gravida quidem apparuit Virgo, sed igne libidinis non est consumpta. Ipsa in se splendida est et clara, adeo ut de ea scriptum sit in Canticis canticorum: «Quae est ista, quae progreditur sicut aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol? (Cant. VI.) » Ipsa ex se radium illum emisit, qui [Col. 0508B] penetrat 4 usque ad cordis secreta. Scrutatur enim corda et renes (Jer. XVII; Rom. VIII; Apoc. II) ; eo quod vivus est sermo Dei, et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animae et spiritus (Hebr. IV) ; unde et merito congruit ei nominis interpretatio. Maria namque stella maris interpretatur, Mare hic mundus est, sicut scriptum est: «Hoc mare magnum et spatiosum, illic reptilia quorum non est numerus (Psal. CIII) .» Merito ergo stella maris dicitur, quia ipsa tanquam sidus singulare refulsit in mundo, et cujus splendor illuminat mundum, et ex se radium illum emisit, qui «illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) .» Et sicut radius processit a stella, stella integra permanente; sic filius ex Virgine, [Col. 0508C] virginitate inviolabili perdurante, secundum quod et propheta Ezechiel inquit: «Porta, quam vides, semper erit clausa, et nullus transibit per eam, sed Dominus solus introibit per eam (Ezech. XLIV) .» Stella lucet in nocte, et ipsa Virgo in nocte hujus saeculi singulariter fulsit, secundum quod de ea scriptum est: «Quae cunctas haereses sola interemisti in universo mundo.» Talis est stella nostra, fratres, talis est virgo Maria, talis est stella maris, et quia reliquit nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) , talis etiam debet esse anima nostra.

Simus ergo, fratres, igneae naturae, ut sit in nobis ille ignis, quem venit Dominus mittere in terram [Col. 0508D] (Luc. XII) : et ignis ille qui erat flammigerans in ossibus Jeremiae, accendatur in conflatorio cordis nostri, juxta quem sedet Dominus purgans et mundans filios Levi (Mal. III) . Simus etiam et nos clari et fulgidi, ut aspiret nobis dies, et inclinentur umbrae (Cant. II, IV) : et «deponentes veterem hominem cum actibus suis, induamur novum, qui secundum Deum creatus est (Col. III) ;» ut si fuimus aliquando tenebrae, nunc simus lux in Domino (Ephes. V) : et induti armis lucis, ambulemus honeste, sicut decet ambulare in die (Rom. XIII) . Emittamus etiam ex nobis, fratres, radium bonae operationis, quia scriptum est: «Sint lumbi vestri praecincti, et lucerna [Col. 0509A] ardentes in manibus vestris (Luc. XII) .» ⁜ (110) Lucernas quippe ardentes in manibus portamus, cum proximis nostris per exempla bonae operationis lucemus, ut cortina cortinam trahat; «et qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) ;» et «sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes opera vestra bona glorificent Patrem, qui in coelis est (Matth. V) ,» et currant multi in odorem unguentorum nostrorum (Cant. I) .

Stella lucet etiam in nocte, et nos, fratres, in nocte hujus saeculi luceamus, secundum quod scriptum est: «Inter quos lucetis, quasi luminaria fixa in firmamento (Phil. II) .» Contra haereticorum tenebras sapientiae lumine splendeamus, quia scriptum est: «Capite nobis vulpeculas, quae demoliuntur [Col. 0509B] vineam Domini (Cant. II) .» Propter quod Dominus inquit: «Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X) .» Sic ergo, fratres, ad verum solem poterimus pervenire, si Virginis et stellae nostrae vestigia fuerimus imitati.

In sole autem quinque principaliter attenduntur. Sol incommutabilis est in se, cum luna singulis mensibus commutetur. In sole est nulla macula, cum semper macula sit in luna. Sol habet plenitudinem luminis, a quo et alia luminaria lumen accipiunt. Sol licet sit immutabilis, interdum tamen patitur eclypsim. Sol semper 5 lucet in die. Sed eadem in vero sole nostro sollicite investigemus. Sol in se incommutabilis est et ipse Christus secundum divinitatis potentiam semper incommutabilis perseverat. Unde [Col. 0509C] ipse ait: «Ego sum Deus, et non mutor (Mal. III) ; apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) .» In sole nulla est macula; et ipse est, qui singulariter ingressus est mundum sine macula «qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isai. LIII) .» Sol habet plenitudinem luminis; et in eo habitavit plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) , cui non est datus Spiritus ad mensuram (Joan. III) , imo de plenitudine ejus accepimus omnes gratiam pro gratia (Joan. I) , quando unguentum a capite descendit usque ad barbam, et a barba stillavit in oram vestimenti (Psal. CXXXII) . Sol interdum patitur eclypsim; et ipse Christus eclypsim mortis passus est in passione, quando recessit Pastor ovium, ponens animam pro ovibus suis (Joan. X) , [Col. 0509D] «et inclinato capite emisit spiritum (Joan. XIX) .» Sol semper lucet in die; et ipse Dominus, postquam resurgendo consumpsit tenebras nostrae mortalitatis, «resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Sed lucem habitat inaccessibilem (I Tim. VI) , et in eo tenebrae non sunt ullae (I Joan. I) . Hunc solus aquila Joannes irreverberatis luminibus intuitus est in rota sua, quando adeo alte volavit, quod si paulo altius intonuisset, totus mundus eum capere non potuisset, inquiens: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) .»

Magi ergo illuminati a sole veniunt ad Solem, qui [Col. 0510A] illustrati per stellam, quae lumen suum habet a sole, venerunt ad adorandum Solem; quorum gesta diligenter singula attendamus. Venerunt ergo ab oriente Hierosolymam, et cum venissent, inquisiverunt: «Ubi est qui natus est rex Judaeorum (Matth. II) ?» Cum pervenissent ad locum, prociderunt; cum procidissent, adoraverunt; cum adorassent, munera obtulerunt. Venerunt ergo infatigabili labore, inquisiverunt provida sollicitudine, prociderunt debita humiliatione, adoraverunt mentis devotione, munera obtulerunt integra fidei religione; «et obtulerunt ei aurum, thus et myrrham (Ibid.) .» Ecce primitiae gentium primo puram et integram fidem offerunt. Obtulerunt enim thus Deo, myrrham mortali, aurum regi. Thus per fidem divinitatis, myrrham per fidem [Col. 0510B] humanitatis, sive mortalitatis, aurum per fidem regiae dignitatis. Fuit enim Deus et homo, Emmanuel, nobiscum Deus, cum factus est simul in unum dives et pauper, fuitque ex regia tribu, secundum quod in ejus genealogia describitur: «Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I) ,» etc.

Vel obtulerunt haec tria humanitati Christi, aurum regi, sacerdoti thus, myrrham mortali. Fuit enim ex regia et sacerdotali tribu. Fuit rex, quia habuit in vestimento, et in femore suo scriptum: «Rex regum, et Dominus dominantium (Apoc. XIX) .» Fuit et sacerdos secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) regis Salem, qui sacerdos fuit Dei summi (Genes. XIV; Hebr. VII) , quia non per sanguinem hircorum, [Col. 0510C] aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX) . «Conversi enim sumus ad pastorem et episcopum animarum nostrarum (I Petr. II) .» Fuit etiam 6 mortalis, quia «vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isa. LIII) » in corpore suo super lignum.

Haec eadem ipsa Virgo, stella maris, obtulit Soli nato suo in persona sua. Obtulit enim aurum regiae dignitatis, quia fuit ipsa de regia tribu, secundum quod in dicta genealogia legitur: «Jacob genuit Joseph virum Mariae, de qua natus est Jesus, qui vocatur Christus (Matth. I) .» Obtulit etiam thus et myrrham; unde in Cantico amoris haec duo in ipsa junguntur, ubi dicitur: «Quae est ista, quae ascendit [Col. 0510D] per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, et thuris, universi pulveris pigmentarii?» (Cant. III.) Myrrha arcet vermes a corporibus mortuorum, et ipsa corpora conservat a corruptione, propter quod Nicodemus attulit misturam myrrhae et aloes (Joan. XIX) , ut condiret corpus Jesu. Per myrrham ergo carnis integritas designatur, thus vero mentis exprimit devotionem. Bene ergo hae duae species in stella, et virga nostra junguntur, quia in virgine Maria carnis integritas, et mentis devotio semper indivisa manserunt. Et merito additur: «universi pulveris pigmentarii;» quia ipsa adeo fuit donis Spiritus sancti referta, ut audire meruerit: [Col. 0511A] «Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I) .» Sic ergo, fratres, obtulerunt magi, obtulit et virgo Maria stella nostra. Et quia exempla dederunt nobis, ergo et nos ita faciamus.

Venerunt magi, veniamus et nos, quia scriptum est: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .» Et alibi: «Venite ad me, qui concupiscitis me (Eccli. XXIV) .» Inquisierunt magi, inquiramus et nos, quia scriptum est: «Quaerite Dominum, dum inveniri potest.» Prociderunt magi, procidamus et nos, quia scriptum est: «Venite, adoremus, et procidamus ante Deum (Psal. XCIV) .» Adoraverunt magi, adoremus et nos, quia scriptum est: «Adorate Dominum in aula [Col. 0511B] sancta ejus (Psal. XXVIII) .» Obtulerunt magi, offeramus et nos, quia scriptum est: «Obsecro vos, fratres, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII) .» Offeramus et nos illa tria, quae obtulerunt magi, aliter tamen quam illi. Offeramus myrrham mortificationis, ut mortificantes corpora nostra, quae sunt super terram (Col. III) , carnis curam non faciamus in desideriis, crucifigentes corpora nostra cum vitiis, et concupiscentiis (Gal. V) ; et in his tamen omnibus rationabile sit, ut dictum est, obsequium nostrum (Rom. XII) . Offeramus thus devotae orationis, secundum quod Apostolus ait: «Orabo spiritu, orabo et mente; psallam spiritu, psallam et mente (I Cor. XIV) ,» ut, «dirigatur [Col. 0511C] oratio mea sicut incensum in conspectu Domini (Psal. CXL) .» Offeramus et aurum, splendorem sapientiae; aurum namque sapientiam designat, juxta illud: «Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis (Prov. XXI) ,» ut simus parati omni poscenti de ea, quae in nobis est, fide, et spe reddere rationem, et splendore sapientiae fulgeamus, et contra haereticorum tenebras intrepidi dimicemus, atque dicere possimus: «Bonum mihi lex oris tui super millia auri et argenti (Psal. CXVIII) .» Et utinam non possetis dicere potius: Bonum mihi lex oris Justiniani super millia auri 7 et argenti, «Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ita ut lex tua, Domine (Ibid.) ;» «dereliquerunt venam aquarum viventium Dominum (Jer. XVII) ,» ut merito ipsa sapientia [Col. 0511D] conqueratur, dicens: «Dereliquerunt me fontem aquae vivae (Jer. II) .» Nam hi qui in legem Domini debent meditari die ac nocte a veritate ad fabulas convertunt auditum. Custodes ergo super muros ecclesiae constituti vigilantes sint, ne vulpes Samsonis incendant segetes nostras (Judic. XV) ; et ponatur turris David cum propugnaculis contra Damascum, ex qua dependeant clypei mille (Cantic. IV) ; turris namque fortissima nomen Domini; ad eam confugiet justus et exaltabitur (Prov. XVIII) . Haec est scriptura, ubi nomen Domini invocatur, in qua propugnacula sunt praelati atque doctores, qui ejus terminos debent custodire, de quibus scribitur: «Non transgredieris terminos, quos tibi patres tui constituerunt [Col. 0512A] (Prov. XXIV) .» Statuit namque Moyses terminos contra montem Sinai, quo transgredi non licebat (Exod. XIX) . Et utinam istos terminos nulli transgrediantur, alioquin lapidibus erunt digni. Ex hac pendent clypei mille, perfectio videlicet auctoritatum, quae est ad munimentum ipsius. Haec turris ponitur contra Damascum, scilicet contra robur haereticorum. Aliud fundamentum alius nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) , id est mysterium Christi.

Immobile profecto et immutabile est Christi mysterium, quia multiplex habuit testimonium. Habuit enim testimonium hominum, testimonium mulierum, testimonium virorum, testimonium senum, testimonium terrenorum, testimonium coelorum, testimonium [Col. 0512B] gentilium, testimonium Judaeorum, testimonium antiquorum, testimonium modernorum, testimonium lucis, testimonium tenebrarum, testimonium legis, testimonium prophetarum, testimonium regum, testimonium turbarum, testimonium vivorum, testimonium mortuorum, testimonium brutorum, testimonium solis, testimonium elementorum. Habuit testimonium hominum, quia pastores erant in regione illa, qui venientes invenerunt de verbo, sicut dictum erat ad eos de puero (Luc. II) . Testimonium angelorum, qui angelus Domini stetit juxta illos, et dixit eis: «Ecce evangelizo vobis gaudium magnum, quia natus est hodie Salvator mundi, qui est Christus Dominus in civitate David (Ibid.) .» Et facta est cum angelo multitudo coelestis exercitus, [Col. 0512C] laudantium Deum, et dicentium: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Ibid.) .» Habuit testimonium mulierum, quia Anna prophetissa filia Phanuel confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus qui exspectabant redemptionem Israel (Ibid.) . Habuit testimonium virorum, quia uno die conversi sunt tria millia, et alio quinque millia (Act. II; IV) , qui testimonium perhibebant de Jesu. Habuit testimonium senum, quia antiquus ille dierum Simeon, cujus capilli erant sicut lana alba, qui acceperat responsum a Spiritu sancto non visurum se mortem nisi videret Christum Domini, accipiens eum in ulnas suas, dixit: «Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum [Col. 0512D] verbum tuum, in pace, quia viderunt 8 oculi mei salutare tuum (Luc. II) .» Habuit testimonium parvulorum, quia Innocentes illi, eum quamvis non loquendo, moriendo tamen confessi sunt (Matth. II) . Habuit testimonium terrenorum, quia pax facta est in terra hominibus bonae voluntatis; tanta, ut ab uno homine Caesare Augusto totus orbis describeretur (Luc. II) ; de cujus tranquillitate Isaias inquit: «Conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces (Isa. II) .» Habuit testimonium coelorum, quia coeli miserunt novam stellam, secundum quod habuimus in Evangelio: «Et ecce stella, quam viderant magi in oriente, antecedebat eos usque dum veniens staret supra, ubi erat Puer (Matth. II) .» Habuit testimonium gentilium, quia [Col. 0513A] magi venientes Hierosolymam dixerunt: «Ubi est, qui natus est rex Judaeorum (Matth. II) .» Habuit testimonium Judaeorum, quia Herodes principes sacerdotum et scribas populi conveniens, sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur; et illi dixerunt: «In Bethlehem Judae (Ibid.) .» Habuit testimonium antiquorum, quia in manibus prophetarum assimilatus est (Ose. XII) ; ipse enim est Agnus occisus ab origine mundi (Apoc. XIII) . Habuit testimonium modernorum, unde et ipse discipulis inquit: «Eritis mihi testes in Hierusalem, et in omni Judaea, et Samaria et usque ad ultimum terrae (Act. I) .» Habuit testimonium lucis, quia claritas Dei circumfulsit pastores (Luc. II) , et claritas stellae illustravit magos (Matth. II) Testimonium tenebrarum quia in [Col. 0513B] morte ejus tenebrae factae sunt super universam terram (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII) . Habuit testimonium legis, quia Moyses dixit in lege: «Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris; ipsum tanquam me audietis (Deut. XVIII) .» Et alibi: «Et erit vita tua pendens in ligno; videbis, et non cognosces (Deut. XXVIII) .» Testimonium prophetarum, quia Isaias ait: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus Domini (Isa. I) .» Et alibi: «Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII) .» Baruch autem: Post haec, inquit, in terris visus est et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) . Ezechiel in ejus testimonio filius appellatus est (Ezech. II) . Daniel ait: «Cum [Col. 0513C] venerit Sanctus sanctorum, cessabit unctio vestra (Dan. IX) .» Oseas in ejus testimonio accepit uxorem fornicariam (Ose. I) . Habacuc dicit: «Cornua sunt in manibus ejus (Habac. III) .» Jonas in ventre ceti ejus testimonium testatus est (Jon. II) . Et quid discurram per singula? Nullus prophetarum exstitit, qui ei testimonium non perhiberet. Testimonium regum; unde David rex: «Terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV) .» Et alibi: «Aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Psal. XLV) .» Et Salomon: «Osculetur me osculo oris sui, quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis,» et: «Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum (Cant. I) .» Testimonium turbarum, unde dixerunt in Evangelio: «Vidimus [Col. 0513D] mirabilia hodie (Luc. V) .» Et: «Nisi esset hic a Deo, non posset facere quod facit (Joan. IX) :» propter quod voluerunt etiam eum rapere, et regem facere (Joan. VI) . Testimonium vivorum, quia illi duo, qui ibant in Emmaus, venerunt et narraverunt omnia quae eis acciderant (Luc. XXIV) . Testimonium mortuorum, quia «multa corpora sanctorum, qui dormierant, surrexerunt et apparuerunt multis (Matth. XXVII) .» Testimonium brutorum, quia «cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui (Isa. I) .» Testimonium 9 solis, quando ipse obscuratus est (Luc. XXIII) . Testimonium elementorum, quia testimonium perhibuit terra, quando terraemotus magnus factus est (Matth. XXVII) . Testimonium [Col. 0514A] perhibuit aqua, quando siccis pedibus ambulavit super aquas (Joan. VI) . Testimonium perhibuit aer, quando nubes suscepit eum ab oculis eorum, scilicet discipulorum (Act. I) . Testimonium perhibuit ignis, quando angelus Domini descendit de coelo, et resplenduit facies ejus sicut fulgur (Matth. XXVIII) ; fulgur enim igneae naturae est.

Quia ergo, fratres, mysterium crucis habuit testimonium omnium praedictorum, erubescat Judaeus infelix, qui negat Christum de Virgine natum; quia pastores Judaei invenerunt sicut dictum erat illis (Luc. I) . Confundatur gentilis, qui dicit ligno: «Deus meus es; et lapidi: Tu me genuisti (Jer. II) ;» quia magi gentiles ipsum adoraverunt. Obmutescat haereticus, qui mysterio contradicit. Et omnis [Col. 0514B] lingua confiteatur quia Dominus noster Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II) . Ad quam gloriam nos perducat ipse Dominus noster Jesus, qui cum sit splendor luminum, flos florum, vita morum, schola virtutum, et corona sanctorum, super choros angelorum regnat in saecula saeculorum. Amen.

Gaudeamus, et exsultemus, dilectissimi, dum ad recolenda beati Hilarii sublimia merita solemniter convenimus. Ipsa quippe nos insignis vocabuli dignitas provocat, ut mens nostra spirituali laetitia affecta plausibiliter hilarescat. Nihilominus et hoc [Col. 0514C] dignum est ut, dum beati viri translationem colimus, ipsi quoque mentes nostras a terrenis desideriis ad coelestia transferamus, ut, dum glebam corporis ejus tenuemque pulvisculum tanto praeferri apud homines honore conspicimus, quantum gloriae pondus in coelestibus possideat, ubi verus, et incomparabilis honor est, mens nostra perpendat. Sed libet jam translationis hujus historiam succincte transcurrere, ut nulli deinceps de praeclarae solemnitatis hujus origine prorsus expediat dubitare.

Porro autem dum confessor Christi Fredelinus beati Hilarii monasterium, quod in Pictaviensi suburbio situm est, laudabiliter regeret ibique sanctae conversationis insignibus disciplinis et praeclara morum honestate polleret, beatus Hilarius illi per [Col. 0514D] visionem manifestus apparuit, et inter alia nonnulla hoc illi quadam vivacis imperii auctoritate mandavit, ut videlicet ipse simul et Pictaviensis episcopus ad regem Francorum, qui tunc rerum moderabatur habenas, incunctanter accederent, et sumptus impendi, quibus ampliari et augustius fieri monasterium posset, fiducialiter postularent. Quibus verbis insuper addidit ut, instaurato noviter monasterio, locum sibi sanctus abbas congruum provideret, in quo corpus ejus, facta translatione, reconderent. Quos nimirum felicis oraculi legatione perfunctos, rex clementer ac benigne suscepit eisque 10 magnifica regiae liberalitatis munera contulit.

A fundamentis ergo monasterium per latomos, ac [Col. 0515A] coementarios denuo construentes, et impollucibiliter instaurantes ministri Domini tandiu coeptis indefessi laboribus institerunt, donec non modo surgentis structurae machinam ad consummationem usque perducerent, sed etiam utrinque parietes, hoc est, intus et extrinsecus, radiantis musivi decore vestirent. In quo videlicet opere, ubi regii muneris summa defecit, episcopus ex ecclesiasticis facultatibus supplere quod deerat non cessavit. Tandem itaque monasterio non modo consummatae fabricae structura perfecto, verum etiam sacerdotalis officii benedictionibus dedicato, mox demoliti sunt tumulum in quo sanctum fuerat corpus humatum. Constituto igitur die, in quo sancta membra transferrent, praecedente nocte, dum episcopus simul et [Col. 0515B] abbas in vigiliis et orationibus jugiter pernoctarent, repente conspiciunt, quod beati angeli de tumulo, qui jam terebratus fuerat, sanctum corpus educunt, et in locum, qui sibi praeparatus erat, propriis manibus inferunt. His itaque peractis, beatus Hilarius sanctum Fredelinum per visionem admonuit, ut Scotigenam quemdam sibi cognatione propinquum in coenobii regimine substitueret; ipse vero ad Gallinariam insulam in honorem ejusdem beati Hilarii aedificaturus ecclesiam properaret. Qui beati sacerdotis imperio mox humiliter paruit, et non solum illud quod jussum fuerat, sed et alia quatuor monasteria in ejus honorem construxit. Quanquam beati Fredelini vita, in qua haec referri perhibetur historia, in manus nostras nequaquam devenerit, [Col. 0515C] sed quod hic scriptum est, indicio nobis fraternae relationis innotuit.

Haec igitur hujus sacrae solemnitatis est causa, haec veneranda celebritatis hodiernae materia, ut in translatione sacri corporis merito gaudeat plebs devota fidelium, cui dependit exsequias exercitus angelorum. Porro autem ex occasione venerandae translationis hujus, et caetera beati viri gesta nobis in memoriam redeunt, ut quae longis ante temporibus sunt peracta, nostris nunc reducta conspectibus quodammodo recentia videantur et nova. Mox enim ut disputare de venerabilis viri gestis incipimus, protinus occurrit memoriae quam impenetrabilis Ecclesiae murus haereticorum telis obstiterit, quam insuperabilis praeliator perversum Arianorum dogma [Col. 0515D] gratia catholicae veritatis obtriverit. Nec illud vacat, quod cum adversus haereticorum perfidiam pugnaturus, Seleuciam Isauriae oppidum tenderet, puella gentilis divinitus edocta, tanti sacerdotis denuntiavit adventum, atque ideo cum patre Florentio, totaque familia divini baptismatis meruit suscipere sacramentum.

Nec illud excidit insigne miraculum quod in Gallinaria insula immanium serpentium venenata rabies virtutem tam praeclari pontificis ferre non potuit, sed tanquam fulmineo fragore perterrita, vilis etiam baculi metam, quam ipse praefixerat, transcendere non praesumpsit.

Sed et illud memoriae consequenter occurrit 11 [Col. 0516A] quod idem egregius pontifex puerum sine gratia regenerationis exstinctum, non modo matri resuscitatum et incolumem reddidit, sed et verae fidei rudimentis instructum sanctae Ecclesiae filiis aggregavit.

Haec igitur, et alia multa virtutum ejus insignia nobis ex occasione venerandae hujus translationis occurrunt, quae nos ad amorem Dei et devotionem praeclari hujus sacerdotis accendunt. Plane cum multorum translationes justorum sancta veneretur Ecclesia, quae diligentia procuratae sunt hominum, quanto devotionis studio haec est solemniter recolenda, quae facta est manibus angelorum? Sed quid est quod Moysi corpus ipse per se Dominus sepelivit (Deut. XXXIV) , et tamen sepulcrum ejus hominibus [Col. 0516B] innotescere noluit. Beati vero Hilarii corpus non modo coram hominibus per angelos transtulit, sed et in tanti honoris gloriam et totius Ecclesiae reverentiam sublimavit. De Moyse quippe scriptum est: «Mortuus est ibi Moyses servus Domini in terra Moab, jubente Domino; et sepelivit eum in valle terrae Moab contra Phogor; et non cognovit homo sepulcrum ejus usque in praesentem diem (ibid.) .» Quid est ergo, quod ille nescitur, iste vero quotidie cum tanta gloria Christianae devotionis invisitur? Quid est, inquam, quod Moyses ab hominum notitia removetur, nisi ut tollatur occasio, ne qui tam Deo charus et familiaris exstitisse cognoscitur, divinus honor illi ab Israeliticae plebis perfidia praebeatur? Reliquorum vero sanctorum corpora non celantur, [Col. 0516C] ut dum Christianae devotionis frequentantur accessu, et per illos fiant rutilantia signa virtutum, et istis accrescat felicium cumulus meritorum.

Praeterea nonnulli fideles idcirco post mortem tumulis editioribus includuntur, ut sui memoriam viventibus ingerant quatenus eis impendere pietatis opera non omittant. Hinc est quod sepultura vocatur ex more memoria, scilicet ut per eam memorentur vivi et percipiant refrigerium mortui.

Sed quid est, quod nonnulli sanctorum tantopere studuerunt suis providere sepulcra corporibus? Abraham nempe quadringentis argenti siclis a filiis Heth speluncam duplicem comparat (Gen. XXIII) , Jacob et Joseph ad eamdem speluncam totum jam animi desiderium tendunt, et corpora sua post obitum [Col. 0516D] illo perferenda deposcunt (Gen. XLIX et L) . Quid ergo est quod sancti patriarchae, qui se pulverem et cinerem esse perspicue perhibent, qui certe corpora et corporalia quaeque coelestium contemplatione despiciunt, in Chananaeorum terra corpora sua quiescere tanto desiderio concupiscunt? Cur illum prae caeteris mundi partibus quieti suae praevident locum, nisi quod humanae salutis Auctorem illic noverant de suo semine nasciturum? Hinc est quod Jacob filium suum Joseph obsecrat, dicens: «Si inveni gratiam in conspectu tuo, pone manum tuam sub femore meo, et facies mihi misericordiam et veritatem, ut non sepelias me in Aegypto; sed dormiam cum patribus meis, et auferas me de terra [Col. 0517A] hac, condasque in sepulcro majorum meorum (Gen. XLVII) .» Cur autem ad confirmandae sponsionis indicium, Jacob manum filii supponi suis femoribus petiit, nisi quia illum, qui summa 12 veritas est, de proprio semine propagandum esse cognovit? Illis igitur terrae finibus beati viri jam medullitus aggliscebant, quam per spiritum jam cernebant Salvatoris vestigiis atteri, quam in interioribus oculis jam videbant pretioso Dominici corporis sanguine purpurari, ut illic eorum corpora suam exspectarent resurrectionem, ubi resurrecturum esse cognoscebant ipsum beatae resurrectionis auctorem.

Ad hunc et nos, dilectissimi, perspicuam nostrae mentis aciem dirigamus. Ad hunc, dum pedum progressione non possumus, aestuantis desiderii festinatione [Col. 0517B] tendamus, et dum sanctorum quorumlibet reliquiis dignae devotionis reverentiam exhibemus, ad illum unum et singulare corpus nostrae mentis dirigamus obtutum, quod in paternae majestatis gloria credimus ineffabiliter sublimatum.

Illa nimirum est terra cui tum beati patriarchae atque prophetae suspirabant, lacte scilicet et melle mananti. Lac siquidem de carnis uberibus profluit, mel vero de superioribus venit. Et quia substantia Dominici corporis ex Virginis visceribus prodiit, divinitas autem ex paterna majestate descendit, recte corpus Salvatoris terra dicitur repromissionis. Quae nimirum terra lacte, simul ac melle fluere dicitur, quia in Redemptoris nostri corpore, et substantia vere et dulcedo est ineffabilis deitatis. «In [Col. 0517C] ipso enim, sicut Apostolus ait, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) : et alibi, «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) .» Ad hanc viventium terram ille nos dignetur inducere, qui terrae nostrae mortalia non dedignatus est tolerare, quatenus sic ibi lacte et melle vescamur ut Salvatoris nostri praesentia et melliflua divinitatis ejus dulcedine satiemur. Qui cum Deo Patre, et Spiritu sancto vivit, et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Ad pulchrum, fratres charissimi, convenimus hodierna festivitate spectaculum, cum viderimus verum [Col. 0517D] David nostrum praedam de cruenti leonis faucibus rapientem (I Reg. XVII) , imo cum lasso puero de Amalecitarum cuneis invictissime triumphantem (I Reg. XV) . Beatus enim Anastasius, ut ejus testatur historia, magi exstitit filius, et paternis insuper fuerat sacrilegiis institutus. Leonis igitur faucibus tenebatur, cum sacrilegae artis praestigiis uteretur; sed fortior superveniens vicit inimicum, et omnia arma, in quibus confidebat, abstulit (Luc. XI) : sicque ovem errantem ad ovile proprium reportavit (Joan. X) . Stulta quidem mundi elegit Deus, ut confunderet sapientes (I Cor. I) : sed et si quos reperit sapientes, prius eos a vano superbae sapientiae suae tumore dejecit, ac deinceps in auctoritatem liberae praedicationis [Col. 0518A] erexit (Matth. X) , ut idipsum postmodum constanter astruerent quod anxiabantur antea crudeliter impugnare. Quod Moyses tunc mystice figuravit, cum arripiens vitulum aureum, igne combussit, ad pulverem usque contrivit fluctibusque conspergens, Israeliticum ex eo populum propinavit (Exod. XXXII) . 13 Quid est enim per figuram vitulus ille conflatilis, nisi corpus diaboli, homines scilicet in omnibus gentibus perfidiae, simul et idololatriae errore decepti ac sub ipso suo pestifero capite tanquam diversa membra sacrilega conspiratione conjuncti? Super quos nimirum ille nequitiae spiritus, velut auctor praesidens, insolenter erigitur, et tanquam caput per tyrannidem suo corpori dominatur. Aureus autem vitulus fuisse describitur, quia videtur [Col. 0518B] idololatriae ritus velut a sapientibus institutus. Auro quippe sapientia designatur, sicut per Salomonem dicitur: «Thesaurus desiderabilis in ore sapientis (Prov. XXI) .» Aureus itaque fuit vitulus, quia mundi sapientes ante novae gratiam fidei daemoniacae culturae fuisse probantur auctores, de quibus nimirum dicit Apostolus: «Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum, dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt; et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium (Rom. I) .» Per hanc itaque vesanae sapientiae vanitatem poetae philosophi, magi, [Col. 0518C] siderum rimatores omniumque disciplinarum liberarum instructi peritia, prodigiosa solebant adorare figmenta daemoniorum. In vitulo igitur significatum est totum corpus, id est omnis societas gentilium idololatriae deditorum. Moyses itaque vitulum igne combussit: quia Redemptor noster, quem ille signaverat, male conspirata corda gentilium flamma suae charitatis accendit. Unde et ipse ait: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut accendatur? (Luc. XII.) » Et Propheta: «Non est, inquit, qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII) .» In mente ergo gentilium repente divinus ignis accenditur, ut in eis irrationabilis idololatriae bestialis forma solvatur. Totum deinde corpus vituli hujus in pulverem comminuitur, quia gentilis illa societas [Col. 0518D] diabolicae conspirationis in unum arte conflata, ad adventum Christi quodam velut malleo salutiferae correptionis extusa atque a rigoris sui duritia divini verbi est virtute contrita. Ad verbum siquidem veritatis salubriter comminuitur, quae male integra in superbiae forma insensibiliter stare videbatur. Deinde in aquam spargitur, ut Israeliticus ex eo populus bibat. Comminutus denique vitulus in aquam mittitur, quia humiliatus gentilis populus, lavacro salutiferi fontis necesse est abluatur. Quem protinus Israelitae bibunt, quia sancti praedicatores Evangelii, qui veri Israelitae sunt, quos ad Dominicum corpus, quod est Ecclesia, transferunt in sua membra suscipiendo quasi bibendo convertunt. Quorum [Col. 0519A] videlicet Israelitarum primo dictum est: «Macta et manduca (Act. X) .» Quod tantumdem est ac si diceretur: Tere et bibe. Sic, sic ille vitulus per ignem zeli, et aciem verbi aquamque baptismatis ab eis potius absorptus est quos conatus est absorbere; in eos ipse transfusus est quos in sua, hoc est diabolica, tentaverat membra transferre. Verumtamen, quia Moyses non in hoc metam ultionis fixit, ut idolum duntaxat infringeret, sed insuper addidit ut et viginti tria millia hominum trucidaret (Exod. XXXII) , mystice docuit nequaquam 14 sufficere, si ab idololatriae cultu, vel pravitate vitae quisque convertitur, nisi et propria vitia gladio spiritus mortificare conetur. Unde et praedicator egregius: «Mortificate, inquit, membra vestra, quae sunt super terram, [Col. 0519B] fornicationem, immunditiam, luxuriam, concupiscentiam malam et avaritiam, quae est idolorum servitus (Col. III). »

Et notandum quia sicut hic vitia membra nostra esse dicuntur, ita et illic, perempti sunt, cum interfectoribus suis propinquitatis necessitudine jungebantur. Sicut per Moysen dictum est: «Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat vir gladium super femur suum; ite, et redite de porta usque in portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum et proximum suum (Exod. XXXII) .» Si quem ergo delectat in arma consurgere, quisquis anhelat adversus hostium cuneos dimicare, vertat manus in se, et illic plures inveniet adversarios obtruncandos, unde videlicet post victoriam [Col. 0519C] non homicidae foedum nomen incurrat, sed gloriosus potius triumphator appareat, unde certe non sanctuarii mereatur excludi liminibus, sed consecrans semetipsum Domino, divinae gratiae benedictionibus augeatur; sicut et illis dictum est: «Consecrastis, inquit, manus vestras hodie Domino, unusquisque in filio et fratre suo; ut detur vobis benedictio (Ibid.) .» Quod autem ii qui caesi sunt viginti tria millia fuisse perhibentur, numerus trium millium peremptorum triplicem formam indicat peccatorum. Omne quippe peccatum aut facto, aut verbo, aut cogitatione committimus. Sed quoniam illic et denarius numerus geminatur, datur intelligi quia, sicut Decalogum praeceptorum culpa carnis simul et animae servare contempsimus, sic etiam utriusque vitia [Col. 0519D] virtutum armis atterere et mortificare debemus.

Beatus igitur Anastasius tunc magus, tanquam aureus vitulus contritus est malleo praedicationis et transfusus est in membra corporis Christi, mox autem ut divini baptismatis adeptus est sacramentum, continuo, juxta Apostolum, non acquievit carni et sanguini (Galat. I) , sed fervens in Spiritu sancto, vere in se resurrectionis insignia mutatis moribus ostendebat. Nec mirum. Sicut enim Seth, qui videlicet primi fuerat hominis filius (Gen. V) , Hebraice resurrectio dicitur; ita et Anastasius de Graeca in nostram linguam, resurrectionis filius interpretatur. Convenienter itaque filius resurrectionis dicitur, quia mortuus est in eo magus atque sacrilegus, pro [Col. 0520A] surrexit verae fidei Christianus, tantoque sancti Spiritus igne succensus est, ut in ipso mox suae conversionis exordio protinus martyrium anxius quaereret, ad martyrii certamen totis visceribus aestuaret. Quid plura? Tandem ad judicem tractus, modo blanditiis attentatur, modo minarum asperitatibus deterretur; sed miles Christi, qui supra firmam petram fidei suae fundamenta posuerat, inter minaces fluctus et procellarum circumfrementium turbines immobilis persistebat, eodemque animo et despiciebat prospera et calcabat adversa; eoque modo bellator strenuus pellebat a pavidorum mente formidinem, et rudes tyronum animos ad agonem divini certaminis accendebat. Quod etiam per 15 Moysen in lege praeceptum est: «Appropinquante, inquit, [Col. 0520B] jam praelio stabit sacerdos ante aciem, et sic loquetur ad populum: Audi, Israel. Vos hodie contra inimicos vestros pugnam committitis, non pertimescat cor vestrum, nolite metuere, nolite cedere, nec formidetis eos, quia Dominus Deus vester in medio vestri est et pro vobis contra adversarios dimicabit, ut eruat vos de periculo (Deut. XX) .»

Et notandum quod sacerdos, qui imminente jam bello concionatur, non alibi, sed ante aciem stare praecipitur, ut videlicet eos ad pugnam, quos adhortationibus provocat, ipse quoque praevius antecedat, ne dum alios ad bellum impellere nititur, ipse degeneri torporis otio per negligentiam resolvatur. Sicut de quibusdam magna quidem praedicantibus, sed desidiose viventibus, per Prophetam dicitur: [Col. 0520C] «Filii Ephrem intendentes arcum et mittentes sagittas suas conversi sunt in die belli (Psalm. LXXVII) .» Qui enim adversus vitiorum tentationes ad conflictum alios provocant, sed confligere ipsi sub ignobili desidiae languore detrectant, ii nimirum sagittas quidem dirigunt, sed post terga conversi, consummatae victoriae titulos non merentur; nec eis prodest quod bene coeperant, quia non usque ad finem magnanimiter perseverant. Unde et de illis protinus sequitur: «Non custodierunt testamentum Dei et in lege ejus noluerunt ambulare (Ibid.) .» Ac si diceret, susceperunt quidem testamentum, sed non custodierunt; posuerunt in lege pedem per initium, sed non tenuerunt perseverantiae gressum.

Quisquis ergo ad spirituale certamen alios provocat, [Col. 0520D] quisquis ad fortiter agendum proximorum mentes instigat, debet utique vitam concordare cum lingua, ne, dum aliis proponit excelsa, ipse contentus imis prematur inertia. Hinc est quod in lege praecipitur: «Non habetis, inquit, in sacculo diversa pondera, majus, et minus; nec erit in domo tua modius major, et minor; pondus habetis justum et verum, et modius aequalis et verus erit tibi (Deut. XXV) .» Enimvero tunc in sacculo diversa pondera non habemus, si intra secretum conscientiae nostrae non aliter de nobis atque aliter de aliis judicantes, easdem legalium praeceptorum mensuras appendimus. Nimirum, ut non aliis regulam districtae severitatis indicere, nosmetipsos vero studeamus remissioris [Col. 0521A] indulgentiae lege tractare. De qua videlicet fraude et Salomon dicit: «Abominatio est Domino pondus duplex et statera dolosa (Prov. XX) .» Necesse est ergo fruges verbi, nequaquam diversis, sed eisdem metiri ponderibus, ut quae aliis agenda praecipimus, ipsi etiam vivis operibus efficaciter impleamus. Quod profecto beatus martyr Anastasius laudabiliter fecit, quia dum alios adhortatur ad pugnam, ipse prior arma corripuit, et in ipsam se constipatae legionis aciem lorica fidei munitus immersit; dumque aliis congrediendi praebet exemplum, ille sortitur ex devicto hoste triumphum; atque, ut ita loquar, dum sequentibus sternit iter ad pugnam, ipse mox peracta victoria perducitur ad coronam.

Hunc itaque, dilectissimi, sequamur fortissimum [Col. 0521B] videlicet coelestis militiae bellatorem, ut vitiorum certemus semper edomare tyrannides, 16 ut rebelles illecebrarum carnalium enitamur compescere voluptates, ut nobilis animus summis semper intentus, coelestia fervidus appetat, terrena contemnat, ut adversa perpeti pro veritate non timeat, ut solam Creatoris sui gratiam promereri medullitus concupiscat. Hinc enim vir Domini beatus Anastasius, ut de pluribus pauca perstringam, carceres horrificos pertulit, famis, sitis, frigoris omniumque necessitatum inopiam toleravit, verbera contempsit, tandemque post immania poenarum, suppliciorumque tormenta, in flumine necatus occubuit, eodemque elemento vitam carnis amisit quo videlicet antea vitae aeternae sacramenta perceperat. Bene itaque [Col. 0521C] magus, quia in magis mundi Redemptor adveniens fidei suae primitias dedicavit.

Notandum autem, dilectissimi, quia inter caetera spiritualium dona virtutum quaerentibus Deum duae propensius necessariae probantur esse virtutes, charitas videlicet ac patientia, ut per quae reconciliati sumus gratuito divinae misericordiae munere, per ea potissimum consummemur ex proprii quoque arbitrii libertate. Per charitatem quippe Dei Filius ad nostra descendit; per patientiam vero susceptam nostrae substantiae veritatem calcato mortis imperio ad paternam gloriam sublimavit. Et quia per charitatem ad nos consubstantialis Patris Filius venire dignatus est, sufficit unum Joannis exemplum, quo ait: «In hoc apparuit charitas Dei in nobis quoniam [Col. 0521D] Filium suum misit in mundum, ut vivamus per eum (I Joan. IV) .» Quod autem homo factus ad Patrem per patientiam rediit, tota dispensatio humanitatis assumptae liquido confitetur. Quid enim, ut a principio repetam, aliud fuit in virginali utero concipi, natum in praesepio reclinari, vilibus pannis involvi, parentibus humiliter subdi, contumeliis affici, postremo crucifigi et mori? Quid, inquam, in his omnibus, nisi majestas invictae patientiae claruit, per quam Auctor vitae moriens mortis principem triumphavit? Si ergo Dei Verbum, per quod facta sunt omnia (Joan. I) , unitum sibi hominem, antequam totum patientiae stadium percurreret, intrare in suam gloriam non permisit, quo pacto [Col. 0522A] peccator homo pertingere se posse ad praemium sperat, nisi prius hunc patientiae labor exerceat? Omnis igitur anima, quae his duabus, charitate scilicet et patientia, velut quisbusdam sustentaculis non innititur, funditus labitur, etiamsi caeteris virtutibus fulciri videatur. Quibus nimirum virtutibus, ita hic invictissimus martyr enituit, et tanquam geminis libratus alis, sese ad coelestia appetenda suspendit, ut per charitatem Dei visibilia cuncta despiceret, per patientiam vero nova et exquisita tormentorum genera non timeret. Per charitatem plane semetipsum Deo suavitatis hostiam obtulit; per patientiam autem quidquid minarum, quidquid poenarum, quidquid exitiorum, quidquid denique mortium sibi cruenta persequentium rabies intulit, [Col. 0522B] hic indefessa constantiae magnanimitate percurrit.

Sequamur itaque, dilectissimi, hunc admirabilem virum, ejusque vestigia, in quantum possumus, imitemur, quatenus, dum hunc nobis modo proponimus ad exemplum, ejus postmodum 17 participium appellari mereamur ad praemium, ut qui sanctis martyribus reddidit justitia dictante coronam, nobis peccatoribus saltem solo suae misericordiae munere propitiatus indulgeat veniam Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Gloriam, et honorem Deo nostro, secundum Psalmistam, laetis mentibus afferamus (Psal. XXVIII) , fratres charissimi, quia dum oblationis Dominicae celeberrimam exspectamus solemnitatem, in praesenti etiam B. Severi egregii sacerdotis venerabilem colimus assumptionem. Delectet corda festivitatem celebrare praesentem, exspectare etiam alacriter libeat imminentem. Illa nos festivitas Redemptori nostro [Col. 0522D] referre gratias doceat; ista vero ad amorem nos patriae coelestis accendat. In illa discamus quanta Deus pro homine pertulit; in ista perpendamus, homo per Deum ad quantum celsitudinis culmen ascendit. In illa quippe festivitate unigenitus Dei Filius in templo est humiliter praesentatus; in ista beatissimus ejus famulus ad coeli palatium est cum gloria sublimatus. In illa Redemptorem nostrum parentes ejus in Hierusalem, ut sisterent eum Domino, detulerunt (Luc. II) ; in ista beatissimi confessoris animam, ut eam divinae majestatis vultui praesentarent, ad coelestem Hierusalem sancti angeli portaverunt. In illa solemnitate Mediator Dei et hominum, abjecto jam carnis praeputio, parvulus est [Col. 0523A] oblatus in templum; in ista confessor egregius deposito terreni corporis pondere liber ascendit in coelum. In illa is qui legi nihil debebat legis tributa persolvit; in ista morti obnoxius jura mortis evasit. Ille de matre nascendo dignatus est esse mortalis; iste carne moriendo fieri meruit immortalis. Veniendo Deus in mundum servilem induit speciem; recedendo Severus de mundo ad angelicam provectus est dignitatem. Sed nisi ille descendisset, iste nullatenus ascendisset. Nisi Deus humanam susciperet formam, nunquam homo ad coelestem pertingeret gloriam. Nisi Deus humiliaretur infra se, nequaquam homo exaltaretur super se. Et quid amplius dicam? Nisi paulo minus ab angelis minoratus esset Deus homo (Psal. VIII) , nunquam aequalis [Col. 0523B] angelis fieret purus homo. Quam aequalitatem per semetipsam in Evangelio promittit Veritas, dicens: «In resurrectione autem neque nubent neque nubentur, sed 18 erunt sicut angeli Dei in coelo (Matth. XII) .» Ad hujus felicissimae dignitatis culmen, o homo, si te desideras provehi, totis nisibus satage verae humilitatis dejectione prosterni; si exaltari cupis in Christo, dejicere prius in temetipso, deprime superbiam carnis, et ad altitudinem te subleva Creatoris, cohibe quidquid tumidum surgit in te, et mox erigeris valde eminus ultra te. Et certe altus est Deus, imo altissimus. Sed si te in tantum tetenderis ut etiam rumpas, hoc tamen pacto ad ejus celsitudinem non aspiras; imo quo te propius accendere aestimas, eo ad inferiora propulsatus [Col. 0523C] elongas: Audi quid Psalmista dicat: «Excelsus Dominus humilia respicit, et alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) .» Attende etiam qualiter huic sententiae Veritas ipsa concordat: «Omnis, inquit, qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XVIII) .»

Hinc est, quod beatus iste et egregius pontifex, cujus hodie gloriosa solemnia frequentare gaudemus, et in hac vita sedem meruit episcopalem suscipere, et post felicem obitum regni coelestis atria penetrare. Sed, ut virtus humilitatis ejus clarius innotescat, aliquid ex ipsa gestorum illius historia nobis praelibare non pigeat. Legitur enim quia quadam die, dum lanisterii esset occupatus officio, ait ad conjugem: Vadam, et videbo visionem mirabilem, [Col. 0523D] videlicet quomodo columba de coelo veniat, et super electi caput solito more consideat. Conjux vero ejus coepit eum subsannare et increpare, dicens: Sed hic labora, noli otiosus stare. Sive enim ieris, sive non ieris, te pontificem populus non ordinabit. Et ille: Sine me, inquit, ut vadam. Tunc illa mentiri se putans, sed ignoranter vera denuntians, ait: Vade, quia qua hora ieris, statim pontifex ordinaberis. Et paulo post subditur: quia pro deformitate squalidi vestimenti, quo erat indutus, abscondit se post januam ipsius loci, ubi erant omnes orantes; et expleta oratione, statim venit columba et requievit super caput ejus post januam latitantis.

Audistis, fratres charissimi, vitam hominis rebus [Col. 0524A] inopem, virtutum divitiis locupletem. Audistis hominem apud homines in humili loco positum, apud Deum vero in arduae sublimitatis arce subnixum. Audistis virum pannosis quidem vestibus foedum, sed praeclara morum honestate conspicuum. Ubi sunt illi qui dicunt: Nos Dei praecepta servare non possumus, quia terrenam substantiam ad usus necessarios non habemus? Ubi sunt, inquam, qui dum hominibus se excusare nituntur, Deo se multo deterius inexcusabiles reddunt? Accedant et ex B. Severi magisterio veris abundare divitiis discant, ne, dum rebus sunt vacui, sint vitiis pleni et paupertatis caminus si non vitiorum rubiginem purgat, vitiosum metallum ad inanis scoriae fuliginem vertat. Ecce enim beatissimus iste vir sub paupertatis [Col. 0524B] suae onere positus et divinae legis praecepta sufficienter implevit; et, quia aliud non habebat, semetipsum in ara sanctae simplicitatis, velut magnam aliquam columbam, opulentissimum Deo sacrificium obtulit; et, quia in moribus columba fuit, columbae munus accipere meruit. Egestatis quippe angustatus inopia, non ad obsequendum cujuslibet domum potentis intravit, non adulari divitibus, 19 ut mos est pauperum, studuit, non ambitiosa negotiatione augere pecunias anhelavit, non periculosae militiae quae sine peccato bajulari non potest stipendium concupivit, sed muliebri contentus officio, simplicem victum manu et arte quaerebat, et, secundum Psalmistae vocem, labores manuum suarum innocens manducabat (Psal. CXXVII) . Qui idcirco hujusmodi [Col. 0524C] artem elegisse prae caeteris non immerito creditur, ut inter uxorem et virum major mutuae charitatis occasio praeberetur, ne, si esset inter eos inaequalitas officiorum, subriperet (subreperet) aliquando etiam diversitas animorum, et ex artis exercendae distantia oriretur forsitan in domestica pace scissura, sed dum uni operi utriusque exhiberetur industria, vere esset in utroque, sicut de primitiva Ecclesia legitur: «Cor unum, et anima una (Act. IV) .» Hinc est etiam, quod dum illa beatissimum virum objurgaret, irrideret, verbis mordacibus increparet, ille mitis ac placidus non in iram prorupit, non contumeliosa verba respondit, non ad ulciscendum se in uxorem jus debitae potestatis exercuit. Servans illud Apostoli: «Viri, diligite uxores vestras, et nolite [Col. 0524D] amari esse ad illas (Col. III) ;» et quia idem dicit Apostolus: «Vir non habet potestatem corporis sui, sed mulier (I Cor. VII) ;» donec ab ea licentiam suae petitionis extorsit, ire ex propria voluntate ad miraculum non praesumpsit.

Pensate, fratres mei, quando iste in quemlibet virum esse contumax potuit, qui et subjectae mulieri tam humiliter obedivit? quando adversantibus inimicis malum pro malo reddidit, qui et suae uxoris injurias tam aequanimiter toleravit? Aut quando vir iste contumelias proximo praesumpsit inferre, qui et illatam sibi, cum utique potuisset, noluit vindicare? «Beatus siquidem vir, qui potuit transgredi, et non est transgressus, facere mala, et non fecit; ideo [Col. 0525A] stabilita sunt bona illius in Domino (Eccli. XXXI) .»

Sed quid est hoc, fratres mei, quod omnipotens Deus electos suos, quos tam charos sibi in aeternum conspicit, tam vehementer quasi despiciens affligit? Et undique in hoc saeculo adversitatum verberibus cingit, quos ante saecula ad ineffabile gaudium supernae felicitatis elegit? Nisi hoc quod pietati fidelium patet, quoniam idcirco sic eos premit in infimis, quia videt quomodo remuneret in summis? Et foris usque ad despecta dejicit, quia intus usque ad incomprehensibilia perducit. Hinc ergo, hinc unusquisque colligat quid illi sunt passuri quos reprobat, si hic tanta severitate cruciat quos amat. Ecce enim beatus Severus rebus necessariis destituitur, deformis indumenti squalore foedatur, vilis lanisterii labore conficitur, [Col. 0525B] et quod omnibus est intolerabilius, subsannantis uxoris derisionibus perurgetur. Antiquus enim hostis, quem non de paupertatis inopia, non de assidui laboris afflictione, non de inhonestarum vestium deformitate provocare ad impatientiam potuit, ad irrogandam verborum contumeliam mentem uxoris accendit, et ejus linguam ad injuriam mordacis objurgationis exacuit; cor mulieris consuetis suae suggestionis aculeis incitat, et linguam ejus in audaciam male liberae praesumptionis effrenat, quatenus virilis animus, qui ad impatientiam ex mundi adversitate non flectitur, saltem ex uxoris injuria ad iracundiam provocetur, 20 et munitissimum Christi vallum, quod circumfusa hostium multitudo non penetrat, exorta intrinsecus seditio [Col. 0525C] civilis aperiat; quod obsidentis exercitus impacti arietes diruere nequeunt, domestica scissura praebente aditum capiatur. In alto quippe vir sanctus mentis aedificium fixerat, et idcirco illuc irrumpere hostiles impetus non valebant. Quaeritur ergo ab adversario, quia haec excelsa munitio inexpugnabilis cernitur, quibus ad eam gradibus ascendatur. Vicina est autem vero mulier atque subjuncta. Cor igitur mulieris tenuit, et quasi scalam, qua ad cor viri ascendere potuisset, invenit. Occupavit animum conjugis scala mariti; sed nihil hac arte praevaluit, quia vir fortis patientiae scutum verborum telis opposuit, et ea pro nihilo deputans, velut audiens non audivit Dignum nempe erat ut mulieris verba virilis animus non admitteret, cum profecto de [Col. 0525D] ipso primo lapsu humani generis nosset quod docere mulier recta nesciret. Unde bene etiam per Paulum dicitur: «Docere autem mulierem non permitto (I Tim. I) .» Quia nimirum aliquando cum docuit, a sapientiae tramitae deviavit. Antiquus itaque hostis ab Adam in officina lanisterii perdidit qui Adam in paradiso superavit (Gen. I) ; atque adjutricem suam mulierem, dum ad contumeliam amarae correptionis ascendit, ad exemplum potius discendae patientiae nesciens destinavit; et dum illam perversa quae doceret edocuit, ad scholam rectitudinis misit; et quae excitata fuerat ut perderet, erudita est ne periret. Sic, sic a nostris viris fortibus hostis percutitur, ut sua ei tela rapiantur. [Col. 0526A] Unde se exaggerare aestimat dolorem vulnerum, inde eis contra semetipsum suggerit arma virtutum. Ex verbis autem male corripientis uxoris, dilectissimi fratres, solerter debemus inspicere quod antiquus adversarius non solum per semetipsum, sed per eos etiam qui nobis adhaerent, statum satagit nostrae mentis inclinare. Cum enim cor nostrum lubricus serpens sua persuasione non subruit, ad hoc nimirum per linguas adhaerentium repit. Hinc enim scriptum est: «A filiis tuis cave, et a domesticis tuis attende (Eccli. XXXII) » Hinc per prophetam dicitur: «Unusquisque se a proximo suo custodiat, et in omni fratre suo non habeat fudiciam (Jer. IX) .» Hinc rursum scriptum est: «Inimici hominis domestici ejus (Mich. VII; Matth. X) .» Improbus namque adversarius [Col. 0526B] eum a bonorum cordibus repelli se conspicit, eos, qui ab illis familiarius diliguntur, exquirit, et eos saepe ad inferendam injuriam concitat, quatenus sancti viridum eorum, a quibus maxime venerari debuerant, perversitate lacerantur, eorum mens proclivius ad iracundiam provocetur. Sed ecce iniquus hostis ubi que frangitur, ubique superatur: Bellatoribus enim Christi per cuncta jam tentationum argumenta succubuit, qui illud suum familiare solatium etiam de muliere frustratus amisit. Sic enim et beatus Job postquam cuncta quae possederat abstulisset, post quam ipsum ejus corpus gravi ulcere vulnerasset, quia vulneribus carnis ad mentis vulnus pervenire non valuit, etiam conjunctae mulieris linguam quaesivit, et quia aperto certamine superari se doluit, de [Col. 0526C] ore conjugis jaculum quasi de insidiis intorsit. Dixit enim illa: «Adhuc permanes in simplicitate 21 tua? Benedic Deo, et morere (Job II) .» Sic et beatus Tobias postquam ad nimiae paupertatis aerumnam, Deo disponente, devenit, postquam oculorum lumen amisit, quia illum malignus spiritus vidit corporeo lumine non videntem, divino autem splendore interius coruscantem, foris rebus vacuum, intrinsecus Deo plenum, ad solita arma cucurrit et uxoris lingnam ad inferendum vehementissimae objurgationis opprobrium concitavit. Quae dixit: «Vere vana facta est spes tua, eleemosynae tuae modo apparuerunt (Tob. II) .» Et sicut istae perversae conjugi nihil respondit, sed injecto sibi diabolicae suggestionis telo, mox ad orationis arma, Scriptura teste, [Col. 0526D] cucurrit (Tob. IV) , sic et beatissimus vir Severus respondere ad uxoris verba contempsit; ad accipiendum vero S. Spiritus donum, eodem suggerente spiritu, nesciens properavit. Si autem divinae justitiae ordinem subtili meditatione perpendimus, non sine causa sanctos viros uxorum afflictos molestia reperimus. Quia enim vir uxori male consentiendo Creatoris sui praecepta contempserat, jam dignum est ut a viro mulier dissentiendo duris eum verberum contumeliis vehementer affligat. Quo enim mulieri male obediens paruit, eo Conditori suo inobediens fuit. Scriptum quippe est: «Tulit mulier de fructu et comedit, deditque viro suo qui comedit: et aperti sunt oculi amborum (Genes. III) .» Ex ea igitur ab [Col. 0527A] Auctore feriendus erat, quam errans Auctori praeposuerat, ut unde homo culpam non timuit superbus admittere, inde poenam corrigendus inveniret. Et tanto citius respiceret ad illum quem superbiendo contempsit, quanto amaritudinis plenam esse conspiceret cui delectabiliter obedivit.

Verumtamen non idcirco ista dicimus, ut beati viri uxorem periisse cum reprobis mulieribus asseramus. Si enim ab electorum sorte exclusam esse cognosceret, nequaquam vir sancto repletus Spiritu unum cum ea sepulcrum habere voluisset. Communis igitur sepultura corporum indicat quod beatorum conjugum animas meritorum varietas non discernat; et dum vir uxori in morte se libenter associat, constat utique quia in illa vita utriusque inter se merita [Col. 0527B] non elongat. Credi quippe non immerito potest, quia postquam mulier beatissimum virum divinitus electum ad pontificale fastigium contra suam opinionem vidit, mox maculam sui reatus agnovit, confusa erubuit, poenitentiam egit, et sic de caetero studiosius se in virtutibus sanctae conversationis exercuit. Unde etiam de illa scriptum est quia postquam beatissimus vir episcopus factus est, admirans congratulabatur ei.

Vos autem, dilectissimi fratres mei, qui ad audienda tanti viri praeconia, Deo vos inspirante, diligenter intenditis, patientiam laudatis, humilitatem exollitis, tantarum virtutum insignia in usus vestros assumite, et quod illum fuisse libenter auditis, ipsi etiam fieri per Dei gratiam studiose curate. Eritis [Col. 0527C] namque quod est, si contenditis et ipsi esse quod fuit. In hujus igitur peregrinationis itinere nulla vos prosperitatis suadela decipiat, nulla irruens adversitas frangat, non mentem vestram paupertatis inopia deprimat, non spes abundantiae temporalis 22 extollat, non illata ex ore proximi contumelia ad iracundiam provocet, non ad ulciscendum vos libertas permissae in quemlibet potestatis instiget, quatenus qui nunc imitanda B. Severi vestigia tenetis in vita, cum illo postmodum de aeternae felicitatis praemio gaudere valeatis in patria, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et gloriatur [regnat] per infinita saecula saeculorum. Amen.

Audistis, fratres charissimi, ex B. Severi, dum legeretur, historia, qualiter illum Deus de lanificii ergodochio sustulit, quam mirabiliter illum non solum praeter opinionem omnium civium, sed etiam sui, ad arcem pontificatus elegit. Audistis pauperculum hominem a Deo mundi divitibus auferri. Audistis dejectum [abjectum] et humilem supra potentatus nobilium cum gloria sublimari. Audistis Spiritum sanctum sapientes saeculi contemnentem, simplicem hominem eligentem, ornatos vestibus transvolantem, in pannosum et squalidum, quasi in amicum familiarem et olim sibi notissimum descendentem.

[Col. 0528A] Libet autem, dilectissimi, ad illud pulchrum spectaculum totos interiorum luminum radios diligenter expandere, et omnipotens Deus quam diverso modo ab hominibus judicet, in quantum mihi possibile est, studiose pensare. Conveniunt universi cives ad oratorium, descendit Spiritus sanctus in columbae specie super populum congregatum. Multa inferius corda, unus desuper inspector. Praestolantur isti magnum aliquem ex divitibus eligi; considerat ille quis ex omnibus maxime valeat dives virtutibus inveniri. Isti apud se praeferunt eruditam linguam, luculentum sermonem; ille autem animum simplicem et cordis eligit puritatem. Hinc populus visu plebeios praeterit, ad primates vero, quis eorum maxime eligatur, attendit; inde autem «excelsus Dominus humilia [Col. 0528B] respicit, et alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) .» Hinc multi sibimetipsis, illud sacrae dignitatis culmen exoptant, et garrulo silentio intra conscientiam clamant: O si columba veniat super me, o si Deus eligat me! Putas ego ero electus? Putas mihi dabitur episcopatus? Inde autem ille scrutatur renes et corda (I Par. XXVIII; Psal. VII) , «qui finxit sigillatim corda eorum, qui intelligit omnia opera eorum (Psal. XXXII) .» Et quidem aderant ibi multi, utpote in egregia civitate, alii quidem frementium equorum glomeratis gressibus incedere soliti, alii claris natalium titulis insigniti, alii pretiosarum vestium nitore conspicui, alii crebris obsequentium militum cuneis constipati, alii omnibus his mundi muneribus multipliciter praediti, alii quibusdam [Col. 0528C] pro sua possibilitate dotati. Sed omnipotens Deus, qui corda omnium subtiliter intendebat, quod olim per prophetam dixerat, sine aliquo vocis strepitu iterum repetebat: «Super quem, inquit, requiescet Spiritus meus, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones 23 meos?» (Isa. LXVI.) Videbat populus in aperto loco columbam coelitus exspectantem. Aspiciebat illa Severum pauperculum post januam latitantem. Qui enim se hominibus abscondebat, divinae majestatis intuitum declinare non poterat. Quid est hoc, S. Severe? tam pauper, tam dives? tam humilis, tam sublimis? tam pannosus, tam gloriosus? apud judicia humana dejectus, ex divina providentia invisibiliter sublimatus? Cur te abscondere niteris, qui ad hoc proveheris ut ad virtutis [Col. 0528D] exemplum omnium oculis proponaris? Cur vultus hominum crubescis, qui divinae majestatis conspectui prae omnibus placuisti? Videlicet idcirco absconderis, ut videas, et non videaris; videas scilicet columbam pro admiratione; non videaris autem pro vestium foeditate. Age jam manifesta te in publicum, procede in medium, et Christianae familiae suscipe villicatum. Exeat margarita de sterquilinio, ut in summi regis fulgeat ornamento. Non lateat ulterius lucerna sub modio, sed super candelabrum posita, omnes, qui in domo sunt, splendoris sui luce perfundat (Matth. V) . Pasce igitur Dominicum gregem, et super ovile Christi curam exhibe pastoralem. Tibi Christus Ecclesiam suam committere jam decrevit, [Col. 0529A] quam inaestimabili sui sanguinis pretio comparavit. Suscipe egregiae administrationis officium, ut de commissi talenti foenore auctum referas lucrum. Nec expavescas ignorantiam litterarum, non dubites de incompositorum enormitate sermonum, quia ille qui promovet te, sine legendi labore instruet te; qui tibi doctrinae committit officium, docendi etiam suggeret incrementum. Summum quippe est verbum, quod tibi seminandi verbi exhibet ministerium. Hoc verbum tibi, tuisque [ f. tuique] similibus per semetipsum dicit: «Cum steteritis ante reges, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini (Matth. X) .» Et iterum: «Non vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Ibid.) .»

[Col. 0529B] Quid plura? Tandem venit columba, et mirantibus cunctis dilectum sibi caput invisit. Et certe jam olim in ejus pectore invisibiliter erat, in cujus nunc verticem corporaliter descendebat. Sed quid jam fugitivus Dei faceret? Quo se verteret? Quod sibi latibulum tutius inveniret? A conspectu omnium fugit, valvas opposuit, ad videndum sibi solas postium rimulas dereliquit. Sed qui humanos aspectus avertere potuit, columbini acumen intuitus non evasit. Videt se deprehensum; conqueritur intra se nihil sibi profuisse confugium. Verumtamen adhuc suspicatur deceptam errare columbam, nec posse in tanta hominum multitudine certam eligendi notare personam. Tertio igitur ad se volitantem agitatis manibus repulit, et sic in nomine sanctissimae Trinitatis [Col. 0529C] benedictionem suae consecrationis accepit.

O novum, et inauditum promotionis ordinem! o admirabilem egregii pontificis dignitatem! Nam quid aliud fuit, in caput beatissimi viri columbam tertia vice descendere, nisi patenter illum in Patris, et Filii, et Spiritus sancti nomine consecrare? Et quid aliud fuit eamdem columbam a se exturbando, manibus tangere, nisi ecclesiasticae institutionis ordine, in ipsis 24 manibus oleum sanctae unctionis accipere? Nam quod columba in sanctissimi viri caput illapsa descendit, officium manus impositionis implevit. Quod autem sacris se manibus tangi permisit, ipsas manus sancti Spiritus unctione signavit.

Jam vero illud quantae gratiae, quantaeque est excellentiae, [Col. 0529D] Spiritum sanctum in illa figura suscipere, in qua constat super ipsum Dominum nostrum, Mediatorem videlicet Dei et hominum, descendisse? (Matth. III.) Et certe quocunque modo Spiritum sanctum quis accipiat, magni admodum meriti est; in illa autem figura, in qua et ipse unigenitus Patris Filius, accipere Spiritum sanctum, summae est sanctitatis indicium. Super ipsos namque apostolos Spiritus sanctus in igneis linguis apparuit (Act. II) ; super beatum vero Severum non in ignis imagine, non in linguarum diversitate; sed, sicut super baptizatum Dominum, in columbae visus est specie (Matth. III) ; ut profecto ostenderet quia sicut columba simplex est animal atque ab amaritudine fellis alienum, ita et [Col. 0530A] beatissimus vir omni carebat livoris amaritudine, et in sancta vivebat simplicis animi puritate. Ecce liquido manifestatur quod per apostolorum principem dicitur: «Quia non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui timet illum, et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) .» Illud etiam nunc in electione beatissimi hujus viri per semetipsam divina providentia custodivit quod olim nos observare per B. Jacobum monuit. Ait enim inter caetera: «Fratres mei, nolite in personarum acceptione habere fidem Domini nostri Jesu Christi gloriae (Jac. II) .» Deinde subjungit: «Etenim si introierit in conventum vestrum vir aureum annulum habens in veste candida: introierit autem et pauper in sordido habitu, et intendatis in eum, qui indutus est veste praeclara, [Col. 0530B] et dixeritis ei: Tu sede hic bene; pauperi autem dicatis: Tu sta illic, vel sede sub scabello pedum meorum; nonne judicatis apud vosmetipsos, et facti estis judices cogitationum iniquarum?» (Ibid.) Nam si hoc beatus apostolus de quotidianis consessibus loquitur, quis non de acceptione personarum in culpam saepissime labitur, nisi cum apud semetipsum forsitan ita judicat, ut ille, cui honorem exhibet, tanto ei melior, quanto et ditior videatur? Sed haec apostolica sententia tunc rectius intelligitur, si illa sedendi ac standi distantia ad honores ecclesiasticos referatur. Non enim leve crimen esse putandum est quemlibet divitem ad ecclesiastici regiminis culmen evehi; pauperem vero sanctiorem et doctiorem a suscipiendi honoris dignitate repelli. Fecit itaque [Col. 0530C] mirabilis in sanctis suis omnipotens Deus (Psal. LXVII) , quod fieri debere per apostolum suum docuit, quando spretis divitibus magnum hunc pauperem squalidis indutum vestibus ad episcopalem cathedram mirabiliter sublimavit. Qui suscepto pontificatus officio non magis ex ordine ecclesiasticae dignitatis ascendit quam in arcem quoque summae sanctitatis excrevit.

Nonnulli enim cum regiminis curam suscipiunt, ad lacerandos subditos protinus inardescunt, terrorem potestatis exhibent, et quibus prodesse debuerant, magis nocent, et quia charitatis viscera in filios non habent, domini videri appetunt, patres se esse minime recognoscunt 25 humilitatis locum in elationem dominationis immutant, et semetipsos quasi quidam tyranni [Col. 0530D] in superbiae cornibus exaltant et si quando extrinsecus blandiuntur, intrinsecus saeviunt. De quibus per semetipsam Veritas dicit: «Veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) .» In vestimentis quippe ovium veniunt, quia vellus quidem innocentiae in superficie praetendunt, sed lupi rapaces sunt, quia malitiae morsus in occulto cordis exacuunt, non attendentes illud quod Dominus discipulis suis dicit: «Ecce, inquit, ego mitto vos sicut agnos inter lupos (Luc. X) .» Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis ipse afflictionibus vulneratus sanet. Quem et se [Col. 0531A] quando zelus rectitudinis exigit ut erga subjectos saeviat, furor ipse de amore sit, non de crudelitate, quatenus et jura disciplinae exhibeat, et intus paterna pietate diligat quos foris quasi insequendo, [saeviendo] castigat. Mali autem pastores non sicut agni inter lupos, sed potius sicut lupi inter agnos sunt, quia, dum a subditis sibi nullum plerumque morsum laesionis excipiunt, ipsi in eos rapinae suae dentes crudeliter figunt.

Nonnulli vero antequam officii sacerdotalis culmen attingant, mites se et humiles in omnibus exhibent, excrescere in virtutibus student, bonis moribus pollent, et in omni se honestate sanctae conversationis exercent, mala nulli aliquando inferunt, illata vero patienter ferunt, carnem suam assidue jejuniis [Col. 0531B] et orationibus edomant, et cunctos in se vitiorum motus censura rigidae severitatis frenant. Sed cum pastoralis custodiae jura suscipiunt, quidquid sanctitatis habuerant, ut ita, proh dolor! dicam, concambio miserae permutationis amittunt, omne quod pie vixerant obliviscuntur, et decurrentium more fluminum, ad ima absque ullo retentionis obstaculo devolvuntur, et velut mali remiges, cum ad alta pelagi vento impellente deveniunt, quando scilicet majori conamine opus est, in somnum se mortifera securitate resolvunt; vel potius cum gubernandae navis clavum suscipiunt, qui prius cum caeteris strenue navigaverant, jam in magisterio positi in negligentiae se torpore dejiciunt, et non solum alios non custodiunt, sed semetipsos etiam infeliciter perdunt.

[Col. 0531C] Sed quid ista de reprobis pastoribus loquimur, cum et ipsi summae sanctitatis viri suscepto curae pastoralis officio, et si ad mala, quod absit, nullatenus proruunt, saepe tamen ex ipsa boni perfectione, necessitate cogente aliquantulum minuuntur? Hinc est quod B. papa Greg. in prioris vitae conversatione visibilia quaeque se transcendisse gloriatur, postmodum vero curis exterioribus implicari pia lamentatione conqueritur (GREG. in praef. lib. I Dialog.) . Hinc est etiam quod de B. Martino Turonensi episcopo legitur, quia major ei virtus ante episcopatum fuerat quam post episcopatum (SEVER. SULPIT., Vita S. Martini, lib. II. cap. 5) . Quanquam procul dubio credendum sit quia sanctis praedicatoribus quidquid pro aliorum custodia de propria perfectione subtrahitur, [Col. 0531D] multo largius, multoque 26 uberius in acquirendis subditorum lucris augetur.

Perpendite ergo, fratres charissimi, quam mirabilis vir fuerit beatus Severus, cui sanctitatis meritum suscepti cura regiminis addidit quod aliis excellentissimis etiam viris minuere consuevit. Nam quod aliis saepe descensionis est causa, hoc illi provectionis probatur exstitisse materia; et inde sibi perfectionis culmen est auctum, unde et perfectissimis viris plerumque non ambigitur imminutum. Ecce enim ante commissae praelationis officium virtutum quidem vitam duxisse cognoscitur, virtutum tamen signa nequaquam fecisse perhibetur, post ordinationem vero facta per illum miraculorum signa [Col. 0532A] apertis vocibus clamant quantum priorem vitam merita posteriora transcendant.

Nam quam praeclarum, dilectissimi fratres mei, quam stupendum fuit illud insigne miraculum, quo videlicet inter ipsa missarum solemnia subito in extasim raptus, per spiritum Mutinense oppidum petiit, defuncti fratris et coepiscopi Deo animam commendavit, corpus in sepulcro posuit, et omne funebrium exsequiarum officium per ordinem celebravit! O quam novum spectaculum quantaque admiratione dignissimum, si totum illud simul mortalis capere potuisset intuitus! Aderat siquidem congregatis fidelibus absens, aberat vero praesens. Nimirum a semetipso etiam longe positus, hic viventibus filiis commissae pastoralis curae reddebat debitum, illic [Col. 0532B] defuncto fratri piae humanitatis impendebat officium. Sed et quam leve, quam velox vehiculum noster episcopus habuit, qui, non dicam puncto, non momento, sed in brevissimi temporis ictu tam longa terrarum spatia transmeavit? Nescit sane currus ille viarum asperitatibus reprimi, ignorat oppositionis sufflamine retardari. Verumtamen hoc tam grande miraculum, quo ab aliquo sanctorum ostensum fuisse rarius auditur, eo ab his, qui non credunt omnia possibilia esse credenti, fortasse difficilius creditur.

Quid enim rarius, quid admiratione dignius quam purum spiritum corpus corporaliter sepelire? Et, ut ita dixerim, animam visibiliter animam commendare? Sed ad hoc credendum cito animum flectimus, si et alia divinae virtutis opera studiose pensamus. Liquet [Col. 0532C] profecto quia mobilioris naturae est spiritus, quam corpus, et certe, Scriptura teste, novimus, quod propheta Habacuc ex Judaea sublevatus, repente est in Chaldaeam cum prandio deportatus. Quo videlicet prandio Danielem prophetam refecit, seseque in Judaea iterum invenit (Dan. XIV) . Si igitur tam longe Habacuc potuit sub momento corporaliter ire et prandium deferre, quid mirum si beatus Severus obtinuit, quatenus per spiritum iret, et defuncto fratri funeris officium exhiberet? Ut sicut ille ad deferendum prophetae cibum corporis corporaliter perrexit, ita iste ad commendandum Deo beatissimi hominis spiritum spiritaliter pergeret.

Jam vero illud quantae virtutis fuit, quantaeque potentiae, quod illi aridus cinis olim jam defuncti [Col. 0532D] cadaveris paruit, et ad vocis ejus imperium exanimata uxoris caro, ut locum filiae cederet, in angustum se sepulturae angulum coarctavit? 27 Justo quippe Dei judicio, mulier, quae olim illum in hac vita subsannando despexerat, jam, mutata sententia, ejus praecepta humiliter observabat. Nimirum quem nentem stamina in humili ergasterio pauperculum noverat, jam tunc in aula superni Regis quam magnus senator esset, his, qui falli non poterant, oculis attendebat. Sed et hoc incredibile quis forsitan judicat, quamvis venerabilem, et sanctissimum virum, adhuc tamen in hac corruptibili carne degentem, insensibilem potuisse pulverem suis legibus subdere, cujus animam constat ad illud jam invisibile [Col. 0533A] judicium transmigrasse? Hoc tamen etiam facile creditur, si collata hominibus divina gratia subtiliter indagetur. Nunquid enim Petrus in ista adhuc carne non erat, qui ex ore Veritatis audiebat: «Quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in coelis: et quodcunque solveris super terram erit solutum et in coelis?» (Matth. XVI.) Cujus nunc vicem in ligando et solvendo possident quicunque locum sancti regiminis fide et moribus tenent. Sed ut tanta valeat homo de terra, coeli et terrae Conditor in terram venit e coelo; atque ut judicare caro non solum de carne, sed etiam de spiritibus possit, hoc ei largiri dignatus est factus pro hominibus Deus caro. Quia inde surrexit ultra se infirmitas nostra, unde sub se infirmata est firmitas Dei.

[Col. 0533B] Sed cur ista de antiquis B. Severi miraculis dicimus, cum hodie non pauca prodigiorum signa in venerabili sepulturae suae basilica fieri frequenter audiamus? Nam, ut de caeteris sileam, illud unum quantis est praeconiis dignum quantaque laetitia ad divinae omnipotentiae gloriam referendum, quod sub ipso altaris sacratissimi sui corporis clarissima sensim emanataqua, diversis languentium valetudinibus profutura! Nam si fides bibentium exigat, mox ut eam pectora aegrota percipiunt, protinus de infirmitate ad salutem pristinam convalescunt. Et, ut mirabilem rem fieri mirabiliter audias, non in vernalis inclementia temporis, non in autumnalis inundantiae pluviis, non in imbriferae algoribus hiemis, quando ex diversis saxorum molibus solet aqua tenuiter [Col. 0533C] exsudare, sed in ipso fervidae aestatis ardore eam noveris ex arida calce et duris lapidibus ebullire. Ut videlicet quando major incumbit necessitas aegritudinum, tunc potissimum conferat miseratio divina remedium, et humanae infirmitati, quae tunc ex ignei caloris gignitur vitio, medicorum more, vim curationis ex contrario objiciat elemento. Cui illud conferri miraculum satis rationabiliter potest, quod similiter Nilus Aegypti fluvius non alio, nisi aestivo tempore sese in cumulum elevat, plana quaeque hinc inde per circuitum irrigat, et terrarum venas largo suae inundationis madore fecundat. Ne igitur humana vecordia divinae virtutis opera naturae viribus tribuat, saltem ex ipso, quo fiunt, tempore, cui jure deputentur, addiscat; et tanto alacrius ad referendas [Col. 0533D] Creatori suo gratias surgat, quanto et ipsas naturarum vices mutatas suae utilitatis gratia non ignorat.

Ecce enim omnipotens Deus antiqua operationis suae miracula repetit, ecce iterum per alterum Moysen aquam de petra producit (Exod. XVII) ; Israeliticum 28 nobis saeculum renovat, quo per exteriora beneficia, utpote verum Israel, ad amorem nos suae visionis accendat. Ecce de beatissimi confessoris sui Ecclesia alterum nobis quodammodo paradisum restituit, cujus saluberrimo fonte nostrae fragilitatis terram clementer infundit.

Agamus igitur, dilectissimi, gratias Creatori nostro, qui idcirco adhuc producit aquam de petra rupis, ut per hanc etiam hauriamus aquam in gaudio [Col. 0534A] de fontibus Salvatoris (Isa. XII) . Illam videlicet, de qua ipse in Evangelio dicit: «Qui biberit aquam quam ego do, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) .» Et iterum clamat dicens: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) .» Quanti sunt hodie, qui si petram illam, ex qua in tempore Moysis aqua producta est, cernere potuissent, lucrum non minimum deputarent. Isti itaque nunc beati Severi ingrediantur ecclesiam, et in multis simul fieri lapidibus videant, quod in uno fuisse factum laetitia piae devotionis exsultant. Hoc etiam superaddito quod aqua illa sitim solummodo bibentibus auferebat, ista etiam diversas languentium aegritudines curat. Illa dum biberetur, simplicis aquae de se dabat indicium, [Col. 0534B] ista dum medetur, diversorum aromatum et medicinalium specierum implet officium.

Haec igitur tot et tam praeclara miracula, fratres charissimi, ad verae utilitatis lucra convertite, et per exteriora divini muneris beneficia, ad interiora quoque medullitus anhelate. Quid enim prodest caduca haec et transitoria bona temporaliter ex divina benignitate percipere, si non contingat ad aeterni quoque boni suscipienda praemia pervenire? Mementote quid Judaeis de antiquis eorum patribus Veritas dixit: «Patres, inquit, vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt (Joan. VI) .» Perpendito etiam quanta sit in coelis sanctorum gloria, quibus contra naturae suae ordinem ipsa in terris famulantur et obediunt elementa. Quid enim sanctorum animae [Col. 0534C] sive in coelo, sive in terra, sive etiam in abysso non possunt, qui cum ipso, qui omnibus praesidet, unum sunt? Ad illam igitur, dilectissimi, tantae gloriae dignitatem totis nisibus tendite; ad illam quotidie sanctarum virtutum et piae conversationis gressibus properate. Contemnenda quippe sunt vobis cuncta quae cernitis, si ad ea vultis pertingere quae speratis. Attestante etenim beato Paulo, non possumus hic gaudere de saeculo, et illic regnare cum Deo (Rom. XII) . Qui iterum dicit: «Non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt, quae autem non videntur, aeterna sunt (II Cor. IV) .» Fluxa igitur et seductoria immundi hujus mundi blandimenta despicite, minas ejus animi fortitudine superate, [Col. 0534D] surgentia carnis incentiva [incendia] reprimite, mentes vestras, auxiliante Deo, in virtutibus dilatate, torporis et negligentiae frigus de cordibus vestris expellite, ad illud ineffabile supernae beatitudinis gaudium flammato mentis desiderio jugiter suspirate. Nam speculator [spectator] ille, qui corda vestra ad se directa delectabiliter inspicit, libenter etiam vobis suae societatis januam pandit Jesus Christus 29 Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Hodierna festivitas, fratres charissimi, geminum [Col. 0535A] sanctae devotioni vestrae, imo nostrae gaudium cumulat, quia dum venerandi confessoris Eleuchadii solemnia celebramus, necessario mox etiam beati triumphatoris Christi Apollinaris ad memoriam praeclara gesta reducimus. Quia enim, ut Salomon ait, «gloria patris est filius sapiens (Prov. X et XV) ,» sic alterius causa pendet ex altero, ut quisquis unius laudes digne retulerit, alterius etiam insigne praeconium tacere non possit. Et quia Veritas dicit: «Non potest filius facere, nisi quod viderit patrem facientem (Joan. V) :» sic iste beatus alumnus subsecutus est paterna vestigia, ita verae fidei praedicando rectam tenuit lineam, sic religiose vivendo sancto praeceptori consonam exhibuit clientelam, ut ei merito succederet in regimen, cujus imitator [Col. 0535B] exstiterat sanctitate. Sicut enim beatus Petrus princeps apostolici senatus tres inter caeteros eminentiores cognoscitur habuisse discipulos, qui sibi postmodum in pontificatus arce per ordinem successerunt, primo videlicet Linus, deinde Cletus, tertius Clemens, ita nihilominus et beatus Apollinaris quatuor egregios discipulos habuit, post felicem martyrii sui gloriam sibimet in ecclesiastico regimine succedentes, Aderitum scilicet, et beatum hunc, cui praesens sermo famulaturus est, Eleuchadium, subinde Martianum, postremo Calocerum.

Erat autem Eleuchadius iste philosophus, sicut in ipsa beati magistri narratur historia. Superata est ergo sapientia Platonis a discipulo piscatoris. Misit rete verbi in profundam salsuginem Ravennatis [Col. 0535C] oceani, et magliam auratam ad fidei littus traxit. Porro cujus magister olim noverat cuncta per stagna naviculam regere, discipulum docuit cum arguta dialecticorum versutia disputare; docuit, inquam, discipulum acris ingenii et acutae facundiae homines simplici sermone concludere, qui ad includendos per profunda pelagi pisces vilia consueverat retia subnodare. Plane postquam navicularius pelagi clavicularius constitutus est coeli; discipuli piscatorum magistri facti sunt oratorum; et sapientia mundi victa est a simplicitate Christi, quia enim, ut ait Apostolus, non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) . Hac simplicitate Paulus, [Col. 0535D] qui se judicat inter Corinthios nihil scire, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. II) , superavit Dionysium Areopagitam apud Athenas. Hac simplicitate conclusit beatus Apollinaris Eleuchadium philosophum in urbe Ravenna; qui et ipse consultus de curationum peritia, respondit nihil se scire sine nomine Jesu. Verumtamen utrique huic prudenter simplici beatus Petrus sapientiae testimonium perhibet: nam de Paulo ait: Sicut charissimus frater noster Paulus secundum 30 datam sibi sapientiam scripsit vobis (II Petr. III) . Apollinari vero dicit: «Ecce eruditus es de omnibus quae fecit Jesus.»

Sed qui Deo sapientes erant mundo se velut fatuos exhibebant. Stulta siquidem mundi elegit Deus, ut [Col. 0536A] confunderet sapientes (I Cor. I) . Atque ut magis stupeas, ipsos imperite sapientes a vano superbae sapientiae suae tumore dejecit, ac deinceps in auctoritatem liberae praedicationis erexit, ut idipsum postmodum constanter astruerent quod anxiabantur ante crudeliter impugnare. Quod Moyses tunc mystice figuravit, cum arripiens vitulum aureum igne combussit, ad pulverem usque contrivit, fluctibusque conspergens Israeliticum ex eo populum propinavit (Exod. XXXII) . Quid est enim per figuram vitulus ille conflatilis, nisi corpus diaboli? Homines scilicet in omnibus perfidiae, simul et idololatriae errore decepti, ac sub ipso suo pestifero capite tanquam diversa membra, sacrilega conspiratione conjuncti, super quos nimirum ille nequitiae spiritus, [Col. 0536B] velut auctor, praesidens insolenter erigitur, et tanquam caput per tyrannidem suo corpori dominatur? Aureus autem vitulus fuisse describitur, quia videtur idololatriae ritus velut a sapientibus institutus. Auro quippe sapientia designatur, sicut per Salomonem dicitur: «Thesaurus desiderabilis in ore sapientis (Prov. II) .» Aureus itaque fuit vitulus, quia mundi sapientes ante novae gratiam fidei daemoniacae culturae fuisse probantur auctores. De quibus nimirum dicit Apostolus: «Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum, dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem [Col. 0536C] imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium (Rom. I) .» Per hanc itaque vesanae sapientiae vanitatem poetae, philosophi, magi, siderum rimatores omniumque disciplinarum liberalium instructi peritia, prodigiosa daemoniorum solebant adorare figmenta.

In vitulo igitur significatum est totum corpus, id est, omnis societas gentilium idololatriae deditorum. Moyses itaque vitulum igne combussit quia Redemptor noster, quem ille signaverat, male conspirata [ f. conspirantia] corda gentilium flamma suae charitatis accendit. Unde et ipse dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? (Luc. XII) » Et Propheta: «Non est, inquit, qui se [Col. 0536D] abscondat a calore ejus (Psal. XVIII) .» In mente ergo gentilium repente divinus ignis accenditur, ut in eis irrationabilis idololatriae bestialis forma solvatur. Totum deinde corpus vituli hujus in pulverem comminuitur, quia gentilis illa societas diabolicae conspirationis in unum arte conflata, ad adventum Christi quodam velut malleo salutiferae correptionis extusa atque a rigoris sui duritia divini verbi est virtute contrita. Ad verbum siquidem veritatis salubriter comminuitur, quae male integra in superbiae suae forma insensibiliter stare videbatur. Deinde in aquam spargitur, ut Israeliticus ex eo populus bibat.

Comminutus denique vitulus in aquam mittitur, quia humiliatus gentilis populus lavacro 31 salutiferi [Col. 0537A] fontis necesse est abluatur. Quem protinus Israelitae bibunt, quia sancti praedicatores Evangelii, qui vere Israelitae sunt, quos ad Dominicum corpus, quod est Ecclesia, transferunt, in sua membra suscipiendo quasi bibendo convertunt. Quorum videlicet Israelitarum primo dictum est: «Macta et manduca (Act. X) ;» quod tantumdem est ac si diceretur: «Tere, et bibe.» Sic, sic ille vitulus per ignem zeli, et aciem verbi, aquamque baptismatis ab eis potius absorptus est quos conatus est absorbere: in eos ipse transfusus est, quos in sua, hoc est diabolica, tentaverat membra transferre.

Verumtamen quia Moyses non in hoc metam ultionis fixit, ut idolum duntaxat infringeret, sed insuper [Col. 0537B] addidit ut et viginti tria millia hominum trucidaret, mystice docuit, nequaquam sufficere, si ab idololatriae cultu, vel pravitate vitae quisque convertitur, nisi et propria vitia gladio spiritus mortificare conetur. Unde et praedicator egregius: «Mortificate, inquit, membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, luxuriam, concupiscentiam malam et avaritiam, quae est idolorum servitus (Col. III) .» Et notandum quia sicut hic vitia membra nostra esse dicuntur, ita et illic qui perempti sunt, cum interfectoribus suis propinquitatis necessitudine jungebantur, sicut per Moysen dictum est: «Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat vir gladium super femur suum; ite, et redite de porta usque in portam per medium castrorum, [Col. 0537C] et occidat unusquisque fratrem, et amicum et proximum suum (Exod. XXXII) .» Si quem ergo delectat in arma consurgere, quisquis anhelat adversus hostium cuneos dimicare, vertat manus in se, et illic plures inveniet adversarios obtruncandos, unde videlicet post victoriam non homicidae foedum nomen incurrat, sed gloriosus potius triumphator appareat, unde certe non sanctuarii mereatur excludi liminibus, sed consecrans semetipsum Domino, divinae gratiae benedictionibus augeatur, sicut et illis dictum est: «Consecrastis, inquit, manus vestras hodie Domino, unusquisque in filio et fratre suo, ut detur vobis benedictio (Ibid.) .» Quod autem ii, qui caesi sunt, viginti tria millia fuisse referunt, numerus trium millium peremptorum triplicem formam [Col. 0537D] indicat peccatorum. Omne quippe peccatum, aut facto, aut verbo, aut cogitatione committimus. Sed quoniam illic et denarius numerus geminatur, datur intelligi quia sicut Decalogum praeceptorum culpa carnis, simul et animae servare contempsimus, sic etiam utriusque vitia, virtutum armis atterere et mortificare debemus.

Beatus igitur Eleuchadius tunc philosophus magnus, tanquam aureus vitulus contritus est malleo praedicationis, et transfusus est in membra corporis Christi. Tunc doctor terrenae sapientiae, nunc magister effectus est ecclesiasticae disciplinae. Tunc naturalium causarum rimabatur indaginem, nunc omnium naturarum ipsum perspicue contemplatur [Col. 0538A] auctorem. Et qui tunc sidera radio fortasse notaverat, nunc coeli machinam cum sideribus volvi gratulabundus aspectat. Nimirum qui prius fuerat philosophus veritatis, conversus ad Dominum praedicator 32 factus est veritatis; tertius scilicet a beato Petro apostolo in ordine discipulatus, tertius etiam nihilominus a beato Apollinari in arce pontificatus. Et personarum quidem ordo productus, sed eadem fidei puritas, quae ex ipso summo et originali fonte processerat, per devexam alvei seriem decurrebat. Nam a Christo in Petrum, a Petro in Apollinarem, ab Apollinari in Eleuchadium coelestis eloquii fluvius emanavit; ut illud Psalmistae praeconium impleretur: «Qui emittit eloquium suum terrae, velociter currit sermo ejus (Psal. CXLVII) .» [Col. 0538B] Beati denique cultores et adjutores Christi, Apollinaris et Eleuchadius; pater videlicet et filius, magister atque discipulus, unius operis ministerium, unius, ut ita loquar, agri fundum, unius susceperunt vineae colonatum. Ille nimirum, ut obscura silvarum condensa succideret; iste vero ut residuos arbustorum truncos et horrescentium veprium dumeta radicitus exstirparet. Ille, ut acuto verbi vomere dura squalentis deserti rura proscinderet; iste ut nihilominus sanctae praedicationis sarculo tumentium vitiorum post eum glebas effringeret et bonorum operum frugibus novalia diligenter exculta vestiret. Ille, ut cum Paulo plantaret; iste ut cum Apolline rigaret (I Cor. III) . Atque ut altius repetam, ille cum Moyse populum Domini diviso mari Rubro in deserta transposuit [Col. 0538C] (Exod. XIV) ; iste cum Josue, magistro succedens, eumdem populum in terram repromissionis primus introduxit (Jos. IV) . Ille docuit qualiter Aegyptum Israel accola sperneret; iste vero qualiter terram lactis et mellis irriguam distributis invicem sortibus possideret. Alter nimirum colla de ferreo jugo Pharaonis excutere, alter admonuit triumphatricibus plantis devictas hostium calcare cervices. Alter edocuit servitutis opprobrium quam celeriter fugerent, alter autem ipsos libertatis titulos quam cautissime custodirent.

Neque vero credendum est, fratres mei, B. Eleuchadium, dum adhuc viveret, martyrii caruisse laboribus, etsi non fuerit martyrio consummatus. Videbat nimirum gentilitatis nuper exstinctae nonnullas [Col. 0538D] adhuc superesse reliquias; dolebat in populo sibi commisso, vel extrema superstitiosi ritus vestigia remansisse, atque ideo licet persequentium manus gladios non exereret, cruciabatur anima sancta pii zeli ac paternae compassionis incendio concremata. Quid enim prodest, si quisquam catholice credat et gentiliter vivat? Aut quomodo credulitas recta cum vita concordat haeretica? Quid enim juvat, si fides adsit apostolica, ubi conversatio ducitur Ariana? De iis etenim, qui catholice credunt et haeretice vivunt, conqueritur beatus Apostolus dicens: «Confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I) .» Cum sive credendo, sive vivendo, Deum negare nihil sit aliud absque dubio quam perire. Quapropter [Col. 0539A] beatus pontifex Eleuchadius non contemnendum pertulit in ipsa Ecclesiae pace martyrium, quandoquidem et si non cum perfide credentibus, sed perverse viventibus infoederabilem probatur habuisse conflictum, quanquam et in fidei doctrina desudasse cum non sine ratione colligimus, cum omnium Ravennati metropoli adjacentium dioecesium civitates et oppida, 33 nullos pene recondere martyres agnoscamus

Unde beati Apollinaris quanta gloria, quanta sit excellentia mirari digne non possumus, cujus martyrium cum per viginti et novem annorum spatium per innumerabilia fuerit tormenta productum, tantum solus elaboravit quod alter quispiam, ubi in totis fere illis partibus pro testimonio fidei potuisset [Col. 0539B] occumbere, non invenit. Si quid autem forte superfuit, discipulorum ejus successio veneranda supplevit, inter quos nimirum beatus Eleuchadius, velut aureum sidus enituit, et, juxta nominis sui etymologiam, paterni candoris atque splendoris insignia, ut revera filius reportavit. Eleuchadius quippe Graece, Latine intelligitur candidus. Nec immerito. Ex eorum nempe fuerat numero, de quibus dicitur: «Candidi facti sunt Nazaraei ejus, splendorem Deo dederunt, et sicut lac coagulati sunt (Thren. IV) .» Et Jacob de Christo ad filium: «Pulchriores sunt, inquit, oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores (Gen. XLIX) .» Oculi nempe Christi, apostoli et evangelistae sunt, qui universo corpori sanctae Ecclesiae lumen sapientiae praestiterunt, quorum doctrina, [Col. 0539C] dum rigorem atque duritiam priscae legis emollit, quodammodo austeritatem vini veteris eorum pulchritudo praecellit, evangelica quippe praecepta mandatis Veteris Testamenti longe sunt clariora. Dentes vero sancti praedicatores sunt, qui conversos homines a pravorum societate praecidunt eosque in Christi corpus, sicut superius dictum est, quasi mandendo trajiciunt. Porro nomine lactis doctrina legis innuitur, quae carnalem populum lactis poculo, tanquam parvulos alere videbatur, quorum nimirum lacte candidiores sunt doctores Ecclesiae, quia fortem et solidum verbi cibum et ipsi comedunt et aliis tradunt, de quibus ad Hebraeos dicit Apostolus: «Perfectorum autem est solidus cibus (Hebr. V) .» Et bene candidi esse dicuntur doctores [Col. 0539D] Ecclesiae, quia et a pravitatis macula liberi, et conspicuae conversationis videntur operibus clari. Quapropter cavendum est, fratres mei, ne qua nos vitiorum nigredo dedecoret, qui candidos in Christi militia duces habemus. Periculose nimirum rerum species fluctuat, ubi cum ducibus subsequentis exercitus insignia non concordant. Beati siquidem patres nostri promptos se exhibebant ad perferenda supplicia, nos autem dum a proximo laedimur, compescamus saltem animos a vindicta. Moyses nempe ad ultionis indicium descendens de monte cornutus apparuit (Exod. XXXIV) ; super Dominum autem in mansuetudinis Spiritu columba descendit (Matth. III) . Illi decreverunt pro Christo propria cuncta contemnere, nos autem discamus saltem quae aliena [Col. 0540A] sunt, non ambire. Praesenti necessitati hodierna cura sufficiat, nec diem crastinum sollicitudinis rancor anticipet.

Israeliticus sane populus, sicut sacra testatur historia, cum manna colligeret, scaturiebat vermibus atque computrescebat, si quis infideliter agens, ex eo in crastinum reservaret (Exod. XVI) . Sic nimirum quisquis ardore cupiditatis accensus, ut tanquam corpori suo alimenta provideat, terrenam sibi substantiam thezaurizat, huic ille vermis ebullit, qui conscientiam fodiat, et arcana pectoris rodat. Enimvero ii sollicitudinum vermes, 34 quos avaritia generat, illos denuo vermes parant, de quibus scriptum est: «Ignis eorum non exstinguetur et vermis non morietur (Isa. LXVI) ,» ut [Col. 0540B] ignem ignis cupiditatis accendat et vermis ex verme procedat. Quanquam et sic valeat non inconvenienter intelligi, quia sicut ipse Christus, qui dicit: «Ego sum vermis, et non homo (Psal. XXI) ,» provenit aliis in resurrectionem, ita nihilominus verbum ejus fit manna mellisque dulcedo fidelibus, infidelibus autem et prave viventibus vermis fit, non videlicet qui animam reficiens alat, sed qui conscientiam terrendo ac minitando remordeat. Sexto autem die duplex mensura colligi jubebatur, ut ex eo in Sabbatum medietas servaretur. Porro autem sexta dies, sexta mundi aetas intelligitur, in qua nunc sumus. In hac ergo die duplum pro venturo Sabbato colligit qui pro gloriae coelestis intuitu, ubi perpes Sabbatum et vera est requies, verbum Dei et [Col. 0540C] audit et facit. In hac duplum recondit qui et bene vivit, et aliis exemplum salutis ostendit; sive, quod expeditius est, duplicem mensuram colligit, qui tantum in bona operatione desudat, unde et hic Conditori suo ejus anima placeat, et cum eo postmodum perpetualiter vivat. Quod igitur reponebatur pro Sabbato, corrumpi non poterat, quia bona opera, quae pro desiderio supernae quietis fiunt, perpetuo permanebunt. Non ergo illae sunt cumulandae divitiae, quas aerugo demoliatur, quas tineae comedant, et quae vermium scaturigine computrescant (Luc. XII) , quarum scilicet non liberos possessores beatus Jacobus increpans: «Divitiae, inquit, vestrae putrefactae sunt, vestimenta vestra a tineis comesta sunt, aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo [Col. 0540D] eorum in testimonium vobis erit et ardebit carnes vestras sicut ignis (Jac. V) .» Illas igitur, fratres, divitias appetamus, quae nos gemmis ac margaritis valeant adornare virtutum, quae ad coelestium nos provehant titulos dignitatum. Quas profecto divitias insinuat propheta, cum dicit: «Divitiae salutis sapientia et scientia; timor Domini ipse est thesaurus ejus (Isa. XXXIII) .»

Has nimirum divitias beatus Eleuchadius concupivit, cum de cathedra se philosophicae doctrinae deposuit, cum ferulam praeceptoris abjecit, cum de magisterii principatu Christi se discipulatui humiliter subdidit. Quidquid sane illic antea superfluum didicit, in hujus scholae longe nobilioribus studiis amputavit; quidquid illic mendacii, quidquid superstitionis [Col. 0541A] edocuit, in ecclesiasticae puritatis disciplina correxit. Unde per Moysen lege decernitur, ut mulieri bello captae et in conjugium victoris electae, corporis superfluitas abscindatur: «Quae radet, inquit, caesariem, et circumcidet ungues, et deponet vestem, in qua capta est, sedens in domo tua flebit patrem et matrem suam uno mense, et postea intrabis ad eam dormiesque cum illa, et erit uxor tua (Deut. XXI) .» Mulieri quippe caesariem radimus, cum rationabilis disciplinae sensus superfluos amputamus. Ungues etiam circumcidimus, cum ab ea mortua quaeque superstitionum opera desecamus. Quae etiam vestem deponere, in qua est capta, praecipitur: ut superductam fabularum et quorumlibet figmentorum exuat superficiem ac solidam [Col. 0541B] verae rationis 35 exhibeat veritatem. Patrem vero et matrem deflet, quia liberalium auctores artium inter mortuos deputat et eos in errore periisse compatiendo deplorat. Consuetudo autem feminarum est per unumquemque mensem se sui sanguinis effusione purgare. Post mensem itaque ad hanc mulierem intrare praecipimur, ut artem cujuslibet disciplinae omni superstitionum contagio defaecatam veluti in conjugium sortiamur, quatenus jam Israelitica facta consequenter in Israelitae conjugium transeat et bene fecunda spiritualim operum sobolem reddat.

Cui etiam non dissimile est quod idem Moyses Israelitico populo aurum et argentum cum vestibus ab Aegyptiis mutuari praecepit in quo videlicet, ut [Col. 0541C] non diutius immorer, mystice aurum et argentum cum vestibus ab Aegyptiis petimus, unde Domino tabernaculum fabricemus cum mundanos poetas ac philosophos legimus, ut in divinis eloquiis luculentius proficere valeamus. Sive etiam, quod perspicacius est, aurum et argentum animae sunt pretiosae, quae cum vestibus simul, id est suis corporibus, populo Dei se copulant, ut tenebrosum hoc saeculum, velut Aegyptum deserant et terram promissam perpetuae felicitatis acquirant. Quod ergo beatus Eleuchadius mutuatus est ab Aegyptiis, profecit Israelitis, et thesaurum, quem gentilitati subripuit, sanctae dispensator Ecclesiae fideliter erogavit. Cujus quidem gesta non reperiuntur apicibus tradita, sed non sine causa vetustas, vel basilicam [Col. 0541D] in ejus honorem construxit, vel ejus obitum annuae solemnitatis honoribus dedicavit Nam et nonnulla super Veteri ac Novo Testamento, sive etiam de incarnatione, vel passione Domini perhibetur exarasse volumina, quae tamen scriptorum arbitramur oblivione deleta. Quanquam et hoc ad cumulum meritorum ejus pertinere non immerito videatur, quod tunc se fieri consensit episcopum, cum Ecclesiam egestas opprimeret, et rudis adhuc fidei noviterque plantatae labor difficilior immineret, cum denique ad pristini ritus pullulantia germina radicitus evellenda incumberet graveque fastigium et temporalis subsidii deesset emolumentum. Licet enim Ecclesia jam tunc fuerit in fide fundata, Christiana [Col. 0542A] tamen religio necdum erat vivendi moribus expolita.

Et nos itaque, fratres charissimi, hujus sancti fervoris imitemur exemplum. Nunquam timeamus illud negotium constanter ac fiducialiter aggredi, in quo nos speremus, sive pro divinis obsequiis, sive pro salute fraterna, pressuris atque adversitatibus fatigari. Fugiatur honor, gloria, divitiae omnisque dignitas temporalis. Labor obedientiae, paupertatis angustia, et inquietudo charitatis quae nos exerceat appetatur. Redemptorem quippe nostrum plebs Judaica, cum esset satiata de panibus, regem voluit constituere, sed, testante Joanne, ne reperiri potuisset, aufugit in montem (Joan. VI) . Cum autem quaereretur ad crucem, ultro se non cognoscentibus [Col. 0542B] obtulit, dicens: «Quem quaeritis?» Quibus utique perhibentibus: «Jesum Nazarenum» se quaerere; illico respondit: «Ego sum (Joan. XVIII) .» Quid est enim quod Mediator Dei et hominum ad regnum promovendus evasit, ad mortem vero se ultroneum quaesitus ingessit, nisi ut nos admoneret 36 mundi hujus gloriam devitare, tribulationes autem pro Deo, et laborum dolorumque pressuras gratulanter expetere?

Paulus quoque cum esset Mileti, et omnes sibimet obsequentes seseque affectuosissime diligentes aspiceret, ita ut Lucas in Actus apostolici libro perhibeat, quia discedente Paulo magnus fletus factus est omnium, et procumbentes super collum ejus, osculabantur eum; ipse tamen Hierosolymam [Col. 0542C] passurus tanquam epulaturus avidissime festinabat, dicens: «Ecce, inquit, alligatus spiritu vado in Hierusalem, quae in ea ventura sunt mihi ignorans, nisi quod spiritus per omnes civitates protestatur mihi, dicens: Quoniam vincula, et tribulationes me manent, sed nihil horum vereor, nec facio animam meam pretiosiorem quam me, dummodo consummem cursum meum et ministerium quod accepi a Domino, testificari Evangelium gratiae Dei (Act. XX) .» Ecce vallatus turba flentium minime flectitur, delinitus osculis, blanditus obsequiis ad sui misericordiam non movetur, sed laetus ad vincula et tormenta festinat tanquam si ad nuptiale convivium pransurus accedat.

[Col. 0542D] Nos etiam, dilectissimi, imitatorum Christi sequentes exempla, fugiamus blanditias saeculi, ad adversa quaelibet pro Deo perferenda lumbos mentis nostrae viriliter accingamus; et qui ad haereditatem filiorum, quae est in patria, tendimus, in exsilio positi, conservorum injurias aequanimiter toleremus, quatenus supernus inspector et arbiter noster considerans nos pro suae jussionis imperio minime reluctantes, quanto nunc conspicit oppressiores in poena, tanto postmodum remuneret feliciores in gloria, Jesus Christus Dominus noster, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

«Cum appropinquasset Jesus Hierosolymis, et venisset Bethphage ad montem Oliveti, tunc misit duos de discipulis suis, dicens eis: Ite in castellum, quod contra vos est, etc. (Matth. XXI) .»

[Col. 0543B] Passurus sponte Dominus pro salute humana, spontaneus ad locum passionis accedit. Ad hoc venit in mundum, ad hoc natus est, ut sua passione 37 nos liberaret. Scienter Hierosolymam venit, scienter magna populorum comitatus caterva pompose civitatem intravit, in qua tradendus, in qua crucifigendus erat. Haec est Hierusalem, quae occidit prophetas et lapidat eos qui ad eam missi sunt (Matth. XXIII) . O infelix civitas, quam gloriosa de te dicerentur, si venientem Dominum agnovisses, si ei cognito debitam reverentiam exhibuisses. O misera, o malitiae errore caecata, venit ad te Salvator tuus, et non potes, nec vis cognoscere eum. Venit ipse ad salvandum; tu recedendo accedis ad perdendum eum. Ipse parat tibi ut [Col. 0543C] aegroto salutem; et tu paras ei veluti furi crucem. Cur te tanta tenebrarum caligo contexit? Cur non recolis, quod dictum est per Zachariam prophetam: «Noli timere, filia Sion, ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super pullum subjugalis?» (Zach. IX.) Ecce tantares perdite consilio es, times regem tuum suscipere, ne regnum terrenum amittas. Sed dum ipsum non recipis, regnum perdis, et gentem Vis unum interficere, ne tota gens percat (Joan. XI) . Sed dum unum interficis, tui pereunt universi. Proinde de te bene dicendum est: «Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. Genimen es viperarum, quae non nisi effossis maternis lateribus oriuntur (Isa. I; Matth. III, XXIII; Luc. III) ;» sic tu non putas [Col. 0543D] evadere, nisi patris tui, qui fecit te, latus cruentes. Crudelis partus est, et enecandus qui enecat parientem. Sed quid attinet ad propositum caecitas Judaeorum? Caeci fuerunt, duces caecorum (Matth. XV) , et ideo utrique, id est principes eorum et juniores, in foveam ceciderunt.

De te autem, Domine Jesu, admiratio et compassio crescit. Cur ad Judaeos vadis, qui animae tuae insidiantur? Proditores et homicidae quidem sunt, ne credas te ipsis, quia non te diligunt, non tui miserebuntur, crudeli et turpissima morte te condemnabunt. Cur tot illusiones, tot flagella, tot opprobria acceleras sustinere, spinis coronari, conspui, aceto potari, lancea perforari, mori et in sepulcro collocari? [Col. 0544A] In hac tua deliberatione, in hoc tuo consilio deficit spiritus meus. Compatior, Domine Jesu, super passionis tuae angustias. Consilium Petri amici tui videtur mihi sedere, qui ait: «Absit a te, Domine, nequaquam fiet hoc (Matth. XVI) .» Non decet filium Dei mortem gustare. Sed differt hoc consilium a tuo, qui disponis mortem subire. Quid ergo? Petri, an Jesu consilium est tenendum? servi, an domini? discipuli, an magistri? Sed non est servus major domino suo, nec discipulus doctior magistro (Joan. XIII; Matth. X; Luc. VI) . Acquiescendum est itaque Domini et magistri consilio, qui consilio nullo eget; ne dicatur mihi cum Petro: «Vade retro, Satana, non sapis quae Dei sunt (Matth. XVI) .» Nesciebat enim Petrus Christum disposuisse ab initio [Col. 0544B] ut mortem nostram moriendo destrueret et vitam resurgendo repararet.

Quod igitur divina sapientia disposuerat, sapienter voluit adimplere. Voluit, secundum prophetica verba, humilis et pauper sedere super asinam, et Hierusalem venire (Zach. IX) , sicut evangelista narrat, dicens: «Cum appropinquasset Jesus Hierosolymam, et venisset Bethphage ad montem Oliveti, tunc misit duos ex discipulis suis, dicens eis: Ite in castellum, quod contra vos 38 est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea, solvite et adducite mihi (Matth. XXI) .» Castellum istud mundus est, qui contra Dominum et discipulos ejus fuit, non solum opprobriis et flagellis eos persequendo, sed etiam crudelissimam mortem inferendo. Unde Dominus: [Col. 0544C] «Si mundus vos odit, scitote quia me priorem vobis odio habuit. Si de mundo fuissetis, mundus, quod suum erat, diligeret; quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XV) .»

Per asinam et pullum, qui erant in castello ligati, Judaeorum significatur populus et gentilis, quorum uterque peccatorum vinculis subjacebat. Asina subjugalis Judaicum populum signat jugo legis subjectum. Pullus lasciviens et effrenis gentilem populum notat secundum desideria carnis ambulantem. Duo discipuli missi in castellum duorum sunt Testamentorum praedicatores, gemina praediti charitate, Dei scilicet et proximi dilectione, sive Petrus et Paulus, quorum unus gentium, alter fuit apostolus [Col. 0544D] Judaeorum. Unde ipse Paulus: «Qui operatus est Petro, inquit, in apostolatu, operatus est et mihi inter gentes (Galat. II) .» Illi solverunt utrumque populum ab infidelitatis errore, et verbo praedicationis duxerunt ad fidem Jesu Christi. Dominus sedit super eos, quia ex fide sua justificavit illos, sicut scriptum est: Anima justi sedes est sapientiae. De utriusque justificatione dixit Apostolus: «An Judaeorum tantum Deus? Nonne et gentium? Imo et gentium, quoniam quidem unus Deus, qui justificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem (Rom. III) .»

Possunt etiam haec moraliter intelligi. Bethphage interpretatur domus buccae, et est intellectus sacerdotum, [Col. 0545A] per quam designatur confessio. Ad hanc Dominus venit, quia ad confitendum corda accendit. Castellum, quod est contra Dominum et ejus discipulos, est animus obstinatus, propriae deditus voluntati. Duo discipuli ad eum missi sunt, spes et timor. Asina et pullus alligati, humilitas et simplicitas. Hujusmodi enim animus aliquando novit quid sit humilitas, quid simplicitas, et quod simpliciter et humiliter sit vivendum; sed quasi eas alligat et reponit, dum non vult eas opere exercere. Terret hunc timor, ubi a malo resipuerit, minans ei tormenta. Confortat eum spes, si poenituerit, praemia pollicendo. Compungitur his duobus animus. Solvitur asina, et pullus, cum obviam Domino eundo Bethphage, confitetur se peccasse, et promittit se [Col. 0545B] deinceps humiliter et simpliciter victurum. Et sic qui prius erat castellum diaboli, efficitur urbs fortitudinis nostrae Sion; Salvator ponitur in ea murus, et antemurale (Isa. XXVI) . Murus humilitas est, antemurale patientia.

Egrediamur igitur, charissimi, obviam Domino Bethphage, compuncti timore poenae et spe coelestis vitae firmati, confitendo peccata humiliter, et simpliciter ambulando, substratis vestibus nostrae carnalitatis, ut in nobis dignetur sedere Dominus, et nos secum in coelestem Hierusalem introducere. Amen.

Vigilias egregii confessoris, beati videlicet Benedicti, [Col. 0545C] fratres charissimi, hodie colimus, necesse est ut ad celebranda solemnitatis ejus insignia promptos animos praeparemus. Jam itaque splendorem tantae solemnitatis mens devota concipiat, ad excubias se piae servitutis accingat, ac flamma divini amoris solito ferventius incalescat. Scopis, juxta consuetudinem, mundatur Ecclesia, per sinceram quoque confessionem purificetur a pravae cogitationis pulvere conscientia. Praeparantur luminaria, diversae ornamentorum species appenduntur; in pectoribus quoque nostris, divina largiente clementia, varia disponantur ornamenta virtutum: sicque pharus interioris templi quot piis studiis quasi tot coruscis lampadibus accendatur. Debemus igitur hodie beato viro, velut aegrotanti, piis visceribus compati, ut [Col. 0545D] cras merito valeamus de assumptione ejus cum eo pariter gloriari. Sicut et de Redemptore nostro dicit Apostolus: «Quia si commorimur et convivemus; si compatimur, et conregnabimus (II Tim. II) .» Hinc rursum ait: «Si complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. IX) .» Quod ergo debemus capiti electorum omnium Christo, debemus et servo ejus venerabili Benedicto; nimirum, ut compatiamur aegritudinem patienti collaetemur autem coelos feliciter ascendenti. Prius namque per temporalem obitum naturae debitum solvit; deinde comitantibus hymnidicis angelorum coetibus ad coelestia regna migravit.

In hac quippe die corporei languoris molestias [Col. 0546A] pertulit, in superventura autem patriam felicitatis aeternae perenniter regnaturus intravit. In hac die moerentibus discipulis momentaneae succubuit febri; in illa vero congratulantibus coeli virtutibus gloriae coelestis invectus est claritati. Corporis deposuit sarcinam, mox immortalitatis indutus est stolam (GREG. II Dial. cap. 37) . Vili decumbens cilicio, inter paucorum discipulorum manus spiritum reddidit; sed mox per viam palliis stratam lampadibusque coruscam ad innumerabilium angelorum laetabile consortium pervolavit. Sed quid mirum si coelestis curiae senator insignis post felicem obitum, angelorum petiit contubernium, quandoquidem et in carne adhuc corruptibili constitutus, eorum tam saepe promeruit familiare colloquium? Nam, ut de caeteris [Col. 0546B] sileam, unum, quod sacrum atque veridicum Gregoriani styli fugit articulum, charitati vestrae celandum esse non arbitror.

Plane cum vir Dei Benedictus in loco, qui Sublacus dicitur, constructis circumquaque monasteriis solitarius degeret, divinitus est admonitus ut loco cederet castrumque, quod Casinum dicitur, properaret. Illico vir sanctus absque cujuslibet comitis adminiculo, solus ut erat, iter arripuit et per quinquaginta fere passuum millia gradiens, locum, quo vocabatur, invisit. Sed cum per ignota loca solus viator incederet, ubicunque bivium occurrebat, duo protinus juvenes videbantur assistere, qui sibi quo gressus dirigere debebat indicarent. Qui nimirum 40 juvenes, qui alii sunt credendi, nisi angelici [Col. 0546C] spiritus ad sancti viri custodiam deputati? Quid autem mirum si angeli, sanctorum videlicet hominum amatores, iter edocebant, ne vir sanctus erraret cum et bruta animalia ejus vestigia sequerentur, ne solus abiret? Nam tres corvi per omnem viam individui sibi comites fuerunt, ejus assidue vestigia prosequentes; hodieque in silva, quae venerabili monasterio Casini montis adjacet, duo, sive, ut ferunt, tres corvi annua semper revolutione nidificant, quos ab illis antiqui temporis corvis nonnulli prodire per traducem seminis asseverant. Et revera quotidie monasterii foribus advolant, ut crocitantes, et alas ac rostra pandentes, solitam escam, velut debitum censum ex vetustae possessionis jure deposcant. Et, ut clarius innotescat quam pervigil super beatum [Col. 0546D] virum divina gratia coruscaverit, sanctus quidam vir in praedicti Casini montis tunc arce degebat, cui divina voce praeceptum est ut abscederet, aliique qui novus habitator accederet locum daret. Haec plane de Marci ejusdem videlicet beati Benedicti discipuli venusto carmine jam defloravimus, quia in veneranda Gregorianae historiae serie minime reperimus.

Nuper etiam juxta praefatum Casini montis coenobium, satis insigne miraculum contigit, quod non abs re fieri credimus, si ad ejus, qui mirabilis est in sanctis suis (Psal. LXVII) , gloriam referamus. A principio fere Maii mensis usque ad quintum diem ante Kalendas Augusti, vix aliquando pluvialis imber tenuissime saltem squalentia rura rigaverat. Cumque [Col. 0547A] omnis tellus aresceret, et ferventius solito mundus ignei caumatis ardoribus aestuaret, die, qua praediximus, rusticus quidam, ut uberes proventus suis novalibus provideret, postquam segetes messuit, mox stipulas, quae remanserant, igne succendit. Repente vero flamma saeviens, tota undique versus arva corripuit, et non contenta palearum culmis, sed et silvas, et saltus et quaeque fuerant obvia, globis furentibus conflagravit. Cumque ad id perventum esset, ut quaelibet adjacentia monasterio jamjam pene ignis lingua prolamberet, et non jam dubius loco sancto interitus immineret, subito in aeris vastitate nubecula brevis valde et exilis apparuit, moxque paulatim in ampliora se porrigens, supra totum se undique monasterii circuitum dilatavit. [Col. 0547B] Quid verba diutius protraham? O inenarrabilis supernae virtutis potentia! o nunquam deficiens super electos suos divina custodia! Protinus sese nubes in largissima imbriferae inundationis fluenta resolvit, adeo ut non modo voracis incendii flammas exstingueret, sed et omnem sancti loci circuitum profluentium procellarum copiosis inundationibus irrigaret. Et, ut ne quis ambigat nubem illam meritis beati Benedicti fuisse prolatam, atque ad solam sancti loci ejus processisse custodiam, cum tota coeli sphaera continua undique serenitate claresceret, sic se ad monasterii mensuram nubes illa cohibuit, ut ubertim quidem sanctis aedificiis adjacentia quaeque perfunderet, ad finitima vero et continua quaelibet loca penitus non stillaret. Nam et hi, qui de vicinioribus [Col. 0547C] locis ad protegendum monasterium undique confluebant, mirabantur se subito 41 madefieri, cum eatenus fuerint non aquis, sed sudoribus tabefacti.

Quam firmam ergo fiduciam, fratres mei, in tam strenuo atque pervigili possumus habere patrono! Qui enim saevientis incendii flammas a vilium lignorum vel lapidum conflagratione prohibuit, quam valido putamus auxilio animas nostras ad imaginem Dei factas ab aestuantium vitiorum ardore defendet! Nubem movit, imbres expressit, flammas exstinxit, aedificium liberavit. Tu quoque, si incentiva libidinis in tuis visceribus aestuant, si templum tui pectoris invadere titillando quasi lambendo festinant, et his forsitan anima tua ariditate tabescens [Col. 0547D] et torpida non resultat, pete lacrymarum imbrem, flagita contriti cordis salutiferam compunctionem, quae videlicet duritiem tui saxei cordis emolliat; sicque mens arida ad proferendas segetes boni operis revirescat, ut fiat tibi, quod per prophetam Dominus loquitur: «Erit, inquit, anima tua, sicut hortus irriguus, et sicut fons, cui non deficiunt aquae (Isa. LVIII) .» Illud etiam, quod alibi Scriptura dicit: «Cum te consumptum putaveris, quasi lucifer orieris (Job XI) .» Sic itaque, dilectissimi fratres mei, sanctorum studeamus celebrare vigilias, ut illi summae ac continuae solemnitati, quae in coelestibus agitur, de omni vita nostra unas, ut ita loquar, vigilias faciamus.

[Col. 0548A] In vigiliis quippe debet celebrator affligi, ut in solemnitate valeat gratulari. Nunc itaque illius ultimae resurrectionis, veri scilicet Paschae, vigilias colimus, si voluntates proprias frangamus, si carnis impetum refrenemus, si cogitationes pravas a corde repellamus, crucem post Jesum, nosmetipsos affligendo, corde bajulemus, si denique studeamus offendentibus parcere, indigentibus subvenire, veritatem ore proferre, charitatem non fictam in corde servare: si non vacemus fabulis, non verbis intendamus otiosis, non terrena quaelibet concupiscamus, non negotiis saecularibus nos implicemus; si puras et quotidie Deo mundas studeamus orationes offerre, si verbum Dei toto cordis affectu jugiter delectet audire ut Christus audiatur in lingua, Christus videatur [Col. 0548B] in vita, Christus in corde, Christus in voce. Enimvero quisquis haec diligenter observat, ille veraciter aeternae festivitatis vigilias celebrat. Et qui modo cum Christo sese humiliando mortificat, cum eo simul necesse est, consumpta prorsus omni corruptione, resurgat.

Has igitur, fratres charissimi, semper vigilias celebremus; ad capessendam illius aeternae felicitatis gloriam tota spiritus intentio dirigatur, quatenus, duae hujusmodi peragendo vigilias, Jesum semper aspicimus in cruce pendentem, eumdem postmodum inter ipsa contemplari solemnia mereamur in paternae gloriae majestate regnantem. Qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Dixit Simon Petrus ad Jesum: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te, etc. (Matth. XIX) .

In hujus patris nostri praecipua solemnitate totis esset viribus incumbendum, nisi nobilis lingua Gregorii totum ejus itinerarium sermone magnifico collegisset (l. I Dial. per totum) . Ita enim actus ejus, et vitam undantis eloquii claritate depinxit, ut et stylus sententiarum majestate scintillet, et sententiae stylo reluceant clariori. Ex abundanti igitur est, post vocem tanti viri aliquid addere, in cujus comparatione nos non solum ineloquentes, sed et mutos esse non ignoramus. Hoc tamen solum dixisse [Col. 0548D] sufficiat, quia solus iste militarem manum excelso Principi caeteris abundantius praesentabit, et monachorum turmis, angelorum more viventibus, coelorum adimplebit palatia. Quam igitur refulgens et splendidus miles astabit imperatorio tribunali, plenus infinitis virtutibus, agminibus innumeris comitatus, consiliarius regis, judicis amicus, unicus hostis antiqui!

De eo plane, eumque sequentibus dixit Simon Petrus ad Jesum: «Ecce nos reliquimus omnia (Matth. XIX) .» Amica prorsus confabulatio Simonis ad Jesum, et sermo omni oratorio flore venustior; dignusque Simon qui cum Salvatore plenius proloquatur; Simon namque obediens, Jesus salvator. [Col. 0549A] Loquitur ergo obedientia cum salute, quia solis obedientibus aeterna salus haereditario jure debetur, si tamen ibi sit Petrus, id est, si obedientia non vacillet, aut titubet, sed fundata sit supra firmam petram. Et quid ait? «Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te.» Solemne verbum, magna promissio, opus sanctum, dignum benedictione, relinquere omnia et sequi Christum. Haec sunt verba voluntariae persuasoria paupertatis, quae monasteria genuerunt, quae claustra monachis, anachoretis silvas copiosius repleverunt. Haec enim sunt de quibus psallit Ecclesia: «Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI) .» Perceptura requiem pro labore, pro paupertate divitias, pro tribulatione mercedem. Magnum revera est [Col. 0549B] relinquere omnia, sed majus Christum sequi, cum multos omnia reliquisse, nec Christum secutos fuisse legamus. Hoc opus, hic labor est, hic salutis humanae summa consistit; nec Christum possumus sequi, nisi omnia relinquamus, quia exsultat ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) , et oneratus eum sequi non potest. Nemo cum sarcinis enatat, ait ille disciplinae saecularis orator quem linguae nobilitas et profunditas sensus paupertatis amicum constituit. Merito relinquit omnia qui sequitur eum, qui est super omnia, quoniam sufficientia nostra ex eo est (II Cor. III) , et erit Deus omnia in omnibus (Col. III) .

Ecce, inquit, nos reliquimus omnia, non solum facultates mundi, sed et animi quoque cupiditates: [Col. 0549C] neque enim relinquit omnia, qui retinuit vel seipsum; imo vero nihil prodest 43 sine seipso caetera reliquisse, quandoquidem nullum aliud onus est gravius homini quam homo ipse. Quis enim tyrannus crudelior, quae saevior potestas homini quam hominis ipsius voluntas? Nunquam sub ea requiescere, nunquam sedere licet, et quo amplius te ad obediendum sibi noverit fatigari, eo magis urget, instigat et onerat pietatis immemor, misericordiam nesciens. Hoc enim proprium propria voluntas habet, ut quo obediens obedientior fuerit sibi, eo amplius eum crudelioribus vinculis internectat. Sola diligitur, cum sola digna sit odio, principium iniquitatis, mortis infusio, destructio magna virtutum. «Venite ergo, qui laboratis et onerati estis,» ad onerum [Col. 0549D] levatorem, et ei voce et opere respondete: «Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te (Matth. XI) .» Attende, quia olim, priusquam Verbum caro fieret, et habitaret in nobis (Joan. I) , sequebantur Patres antiqui temporis Deum, soli spiritui solo spiritu adhaerentes. Nunc vero sequendus etiam corpore est, adeo ut, cum praedicti Patres terrenis legantur abundasse divitiis, de caetero nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet non possit esse discipulus ejus (Luc. XIV) , qui, cum dives esset, pro nobis factus est pauper (II Cor. VIII) . Relinquendae igitur sunt possessiones, et propriae voluntates, si volumus illum sequi qui non habuit ubi caput suum reclinaret (Luc. IX) , et qui non venit [Col. 0550A] facere voluntatem suam, sed ejus qui misit illum (Joan VI) .